Шәкәрім Құдайбердіұлының би ретіндегі қызметі

КІРІСПЕ
3
1 ШӘКӘРІМ ҚҰДАЙБЕРДІҰЛЫНЫҢ ӨМІРІ ЖӘНЕ ҚАЗАҚСТАНДА ХІХ ҒАСЫРДЫҢ ЕКІНШІ ЖАРТЫСЫ МЕН ХХ БІРІНШІ ЖАРТЫСЫ АРАЛЫҒЫНДАҒЫ САЯСИ ЖАҒДАЙ


8
1.1 Қазақстандағы ХІХ ғасырдың ІІ жартысы мен ХХ ғасырдың І жартысындағы саяси жағдай
8
1.2 Шәкәрім Құдайбердіұлының өмірі және саяси қайраткерлігінің кезеңдері
17
1.3 Шәкәрім Құдайбердіұлының болыстық қызметі 29


2 ШӘКӘРІМ ҚҰДАЙБЕРДІҰЛЫНЫҢ САЯСИ ЖӘНЕ ҚҰҚЫҚТЫҚ КӨЗҚАРАСТАРЫ
38
2.1 Шәкәрімнің саяси және құқықтық көзқарастарының ерекшеліктері 38
2.2 Шәкәрімнің мемлекеттік басқару туралы ойлары 52
2.3 Шәкәрімнің би және дәстүрлі сот билігі туралы ойлары 62
2.4 Шәкірімнің шәриат заңдары және қазақ әдет құқығының енші институты туралы көзқарастары
71


3 ШӘКӘРІМ ҚҰДАЙБЕРДІҰЛЫНЫҢ СОТТЫҚ ҚЫЗМЕТІ ЖӘНЕ БИЛІК.ШЕШІМДЕРІ
83
3.1 Шәкәрімнің соттық қызметі және билік . шешімдері 83
3.2 Шәкәрім және жер дауы 94
3.3 Шәкәрім және жесір дауы 98
3.4 Шәкәрімнің “Базаралы.Тәкежан” (мал дауы) дауына қатысуы 106


ҚОРЫТЫНДЫ

113


ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ 118
Диссертациялық жұмыстың жалпы сипаттамасы. Диссертациялық зерттеуде Қазақстандағы ХІХ ғасырдың ІІ жартысы мен ХХ ғасырдың І жартысындағы саяси жағдай, Шәкәрім Құдайбердіұлының өмірі және саяси қайраткерлігінің кезеңдері, Шәкәрім Құдайбердіұлының болыстық қызметі, Шәкәрімнің саяси және құқықтық көзқарастарының ерекшеліктері, Шәкәрімнің земство туралы ойлары, Шәкәрімнің би және билік туралы ойлары, Шәкәрімнің дін және шәриат заңдарына байланысты көзқарастары, Шәкәрімнің қазақ әдет құқығының енші институты туралы пікірлері, Шәкәрімнің соттық қызметі және билік – шешімдері, Шәкәрімнің “Базаралы-Тәкежан” дауына қатысуы, Шәкәрім және жесір дауы мәселесі талдаудан өтеді.
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Шәкәрім Құдайбердіұлы Қазақстанның ХХ ғасырдың басындағы саяси-құқықтық ой тарихының дамуында ерекше роль атқарған тарихи тұлғаның бірі болып табылады. Сол кезеңдерде қалыптасқан Қазақстандағы саяси-әлеуметтік ахуал ұлт жанашарылары мен алаш қайраткерлерінің елдің болашағы үшін оның тарихтан жойылып кетпеуі үшін бар қажыры мен қайратын салып, күресуді талап етті. Осы кезең туралы Елбасы былай деген еді: «ХХ ғасырдың басында ұлттық бірлікті нығайту идеясын алға тартқан рухани-зерделі игі жақсылар қазақтың ұлттық идеясын жасау міндетін өз мойнына алды» [1, 156 б]. Осы бір заманауи кезеңде Шәкәрім Құдайбердіұлы сол кезеңдегі қазақ зиялыларымен қазақтың мұңын мұңдап, жоғын жоқтауға тырысты. Қаншама жылдар өткеннен кейін ақын, ойшыл Шәкәрімнің ел үшін еткен еңбегі өлең сөздерінде көрініс тапқан жан айғайы, елін бірлікке шақырған үндеулері, еліміз тәуелсіздік алған жылдардан кейін кең етек жая халқымен қайта табысты.
Шын мәнінде, кеңестік идеология ХХ ғасырдың басындағы бас көтере қазақ зиялыларын ұлтшыл, байшыл, реакцияшыл топтар деп жазықсыз айыптап, оларды бірінен кейін бірін абақтығы тоғытып жатты. Ең соңында көбісі нақақтан – нақақ атылып кеткенін біз жақсы білеміз. Соның кебін кезінде Шәкәрім Құдайбердіұлы да киген болатын.
Шәкәрім Құдайбердіұлы тек қана ақын ғана емес, сегіз қырлы, бір сырлы, ойшыл тұлға еді. Оның шығармашылығында қазақтың сол кезеңдегі жай-күйі ғана емес елінің болашағы да тілге тиек етілген болатын. Шәкәрім шығармашылығы қазіргі Қазақстанның ғылымының ішінде әдебиеттанудың ғана мұрасы емес ол сонымен қатар, барлық қоғамтану ғылымының ой елегінен өткізетін пайымдау объектісі болып отыр.
Еліміз тәуелсіздік алғаннан кейін Шәкәрімтанудың шын бет-бейнесі қалыптаса бастады. Шәкәрімтану бағытында әдебиеттанушылар, тіл мамандары қажырлы еңбек етті. Сонымен қатар, Шәкәрімнің философиялық, тарихи, педагогикалық, психологиялық ұстанымдары туралы көптеген ғылымдар да қалам тербеді. Шәкәрім мұрасына шын үңіле қарайтын болсақ, ол өзінің өлеңдерінде мемлекеттің бірлігін, ұлттың тұтастығын, әділеттілікті жырлаған болатын. Шәкәрім тек қана бұл жағдайларды жырлап қана қоймай, жастайынан ел ісіне араласып, болыс та, би де болып қызмет атқарды. Сондықтан да, Шәкәрім Құдайбердіұлы қазақ қоғамындағы мемлекеттік басқару жүйесінің сырттай бақылаушысы ғана емес, оны іштей сезінген осы саланы жетілдіруге қажырлы еңбек еткен адамның бірі.
1 Назарбаев Н.Ә. тарих толқынында. – Алматы: Атамұра, 2003. – 288 б.
2 Искакова Г.К. Шәкәрімнің саяси-құқықтық көзқарасы және қазіргі заман // Евразия орталығы. – 2008. - №2. – 103-109 бб.
3 Құдайбергенова А.Қ. Шәкәрім дастандарындағы ел дәстүрі және дала билігі // Шәкәрім дәрістері (3-ші республикалық ғылыми – тәжірибелік конференция материалдары). – Семей. – 2002. – 186-188 бб.
4 Абиль Е.А. История государства и права Казхастана: Курс лекции. / 3-е изд. перераб. И доп. Караганда: Учебная книга, 2005. – 256 с.
5 История государства и права Казахской ССР. – Алма-Ата: Мектеп, 1982. – 182 с.
6 Мәшімбаев С.М. Патшалық Ресейдің Қазақстандағы мемлекеттік басқару мекемелерінің тарихы. – Алматы: Қазақ университеті, 2000. – 324 б.
7 Жиренчин К.А. Политическое развитие Казахстана в ХІХ - начале ХХ веков. – Алматы: Жеті жарғы, 1996. – 352 с.
8 Временное положение об управлении в Уральской, Тургайской, Акмолинской и Семилатинской областях от 21 октября 1868 г. // Материалы по истории политического строя Казахстана. - Алма - Ата: Изд АН КазССР. – Т.1. - С. 323-340.
9 Артыкбаев Ж.О. Казахское общество: традиции и инновации. – Астана: Парасат Әлемі, 2003. – 290 с.
10 Андабеков Ш.А. Вопросы развития государства и права в условиях становления рыночных отношений. – Алматы: Стайлинг, 1994. – 99 с.
11 Өмірзақов Ө. Ресейге қосылғаннан не ұттық? – Алматы: Санат, 1999. – 195 б.
12 Омарбеков Т., Омарбеков Ш. Қазақстан тарихына және тарихнамасына ұлттық көзқарас. – Алматы: Қазақ университеті, 2004. – 388 б.
13 Джампеисова Ж. Казахское общество и право в пореформенной степи: Научное издание. – Астана: ЕНУ им.Л.Н. Гумилева, 2006. – 269 с.
14 Сетон-Уотсон Х. // Есмағамбетов К. Қазақтар шетел әдебиетінде. – Алматы: Атамұра. – Қазақстан, 1994. - 146-147 бб.
15 Уилер Дж. // Есмағамбетов К. Қазақтар шетел әдебиетінде. – Алматы: Атамұра. – Қазақстан, 1994. 147-148 бб.
16 Абайдың дүниетанымы мен философиясы. – Алматы: Ғылым, 1995. – 184 б.
17 Құдайбердіұлы Ш. Түрік, қырғыз-қазақ һәм хандар шежіресі. – Алматы: Қазақстан-Сана, 1991. – 80 б.
18 Құдайбердиев Ш. Шығармалары: Өлеңдер, дастандар, қара сөздер / Құраст. М. Жармұхамедов, С. Дәуітов. – Алматы: Жазушы, 1988. – 560 б.
19 Құдайбердиев Ш. Шығармалары: Өлеңдері, дастандары. – Алматы: Жібек жолы, 2006. - 1.Т. – 488-489 бб.
20 Өзбекұлы С. Шәкәрімнің саяси-құқықтық көзқарастары: Монография. – Алматы, 2008. – 156 б.
21 Шәкәрімұлы А. Шәкәрім жайындағы естеліктер // Құдайбердіұлы Ш. Шығармалары: Роман, қара сөздер, мақалалар, аудармалар. – Алматы: Жібек жолы, 2006. – 2.Т. – 437 б.
22 Шәкәрім. Энциклопедия / Бас ред. Е.Б. Сыдықов. – Семей: Тенгри, 2008. – 864 б.
23 Мұхаметқанұлы Қ. Шаһкәрім // Шәкәрімтану мәселелері: Сериялық ғылыми жинақ. Атамекен серия. – Алматы: Раритет: 2007. – 1.Т. - 50-100 бб.
24 Шәкәрімұлы А. Менің әкем, халық ұлы-Шәкәрім // Шәкәрімтану мәселелері: Сериялық ғылыми жинақ. Атамекен серия. – Алматы: Раритет: 2007. – 1.Т. - 145-242 бб.
25 ҚР әдебиет және өнер институтының қолжазба қоры, 374 папка.
26 Сәтбаева Ш.К. Шәкәрім Құдайбердиев. – Алматы: Білім, 1990. – 185 б.
27 ҚР ОММ, 25 қор, 2 тізім, 27 іс.
28 Кудиярова А. Педагог – просветитель Шакарим Кудайбердиулы. – Алматы. – 1998. – 19-20 бб.
29 Есім Ғ. Поэт мечтал об этом дне, верил, что час свободы настанет.www.inform/kz., 22.04.2008 ж.
30 Күмісбаев Ө. Шәкәрім және шығыс әдебеиеті // Шәкәрімтану мәселелері. - Семей-Новосибирск: Талер-Пресс, 2006. – 1.Т. -171 б.
31 Мағауин М. Ақын, тарихшы, философ // Шәкәрімтану мәселелері: Сериялық ғылыми жинақ. Атамекен серия. – Алматы: Раритет: 2007. – 1.Т. - 5-49 бб.
32 Құдайбердіұлы Ш. Ардақты Сәбит бауырым // Құдайбердіұлы Ш. Шығармалары: Роман, қара сөздер, мақалалар, аудармалар. – Алматы: Жібек жолы, 2006. – 2.Т. – 313-314 бб.
33 Сары Арка. – 1918. 18 наурыз.
34 Созақбаев С. Общественно-политическая деятельность ссыльных-воспитанников Петербургского университета в Казахстане // Известия АН КазССС, серия общественных наук. – 1984. - №3. – С. 71-73 бб.
35 Ізтілеуова С. Зият Шәкәрімұлы. – Алматы: Інжу-Маржан, 2008. – 160 б.
36 Ыбырай Алтынсарин. Шәкәрім Құдайбердіұлы / Бас ред. Б. Аяған. – Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2007. – 632 б.
37 Есімов Ғ. Хакім Абай: (даналық дүниетанымы). – Алматы: Атамұра - Қазақстан, 1994. – 200 б.
38 Шәкәрім. Мал жима // Құдайбердиев Ш. Шығармалары: Өлеңдері, дастандары. – Алматы: Жібек жолы, 2006. - 1.Т. – 100 б.
39 Абай. Екі томдық шығармалар жинағы. Өлеңдер мен поэмалар. – Алматы. : Жазушы, 1986. – 1.Т. – 385 б.
40 Жиенбаев Е. Өзіңді өзің танысаң-істің басы // Адамшгершілік сабақтары: жеке тұлғаның рухани адамгершілігін дамыту бағытындағы авторлық бағдарламалар мен оқу-тәрбие іс-шараларының үлгілері. – Алматы, 2001. – 63-84 бб.
41 Искакова Г. Политико-правовые взгляды Шакарима и современность // Вопросы шакаримоведения: Собрание научных трудов. Серия Атамекен: Алматы: Раритет, 2007. - С.180-190.
42 Байтұрсынұлы А. Жаңа низам / Құраст. Қыстаубайұлы З. – Алматы: Жеті жарғы, 1996. – 128 б.
43 Сыдықов Е. Шәкәрім және Алашорда // Шәкәрімтану мәселелері: Сериялық ғылыми жинақ. Атамекен серия. – Алматы: Раритет: 2007. – 4.Т. – 5-19 бб
44 Семей жаңа тарихи құжаттама орталығы. – Қор – 37, тізбе 01, іс-26, папка – 5.
45 Айтқазин Т. Шәкәрімнің әлеуметтік – философиялық ойлары // Шәкәрімтану мәселелері: Сериялық ғылыми жинақ. Атамекен серия. – Алматы: Раритет: 2007. – 4.Т. – 89-98 бб.
46 Артықбаев Ж.О. Мемлекет және билік. (Көне дәуір). - Алматы: Заң әдебиеті, 2004. – 90 б.
47 Өзбекұлы С. Көшпелі қазақ өркениетіндегі құқық. Монография. – Алматы: Мектеп, 2002. – 224 б.
48 Зиманов С.З. Қазақтың билер соты-бірегей сот жүйесі. – Алматы: Ата-мұра, 2008. – 216 б.
49 Сартаев С.С. Казахский суд биев и его цивилизационное значение // Қазақтың ата заңдары: Құжаттар, деректер және зерттеулер / Бағдарлама жетекшісі С.З. Зиманов. – Алматы: Жеті жарғы, 2009. - С. 271-275.
50 Уәлиханов Ш. Таңдамалы. 2 бас. – Алматы: Жазушы, 1985. – 560 б.
51 Ибраева А.С. Особенности формирования и развития казахского права «Жаргы» и роль бив в его укреплении // Қазақтың ата заңдары: Құжаттар, деректер және зерттеулер / Бағдарлама жетекшісі С.З. Зиманов. – Алматы: Жеті жарғы, 2009. - С. 165-169.
52 Омарханов Қ. Дәстүрлі құқықтағы билер соты. – Алматы. – 2008. – 2 кітап. - 320 б.
53 Нурлин А.Қ. Қазақ әдет-ғұрып құқығындағы сот процесі // Применение кредитной системы в юридическом образовании в контексте инновационных процессов: проблемы и перспективы: Материалы Республиканской научно-практической конференции. - Астана, 2008. – С. 355-365.
54 Бөкейханов Ә. Шығармалар. – Алматы: Қазақстан, 1994. – 384 б.
55 Негимов С. Шешендік өнер. – Алматы: Ана тілі, 1997. – 208 б.
56 Шәкәрім. Ескі билік // Таң. – 1925. - № 3.
57 Өсерұлы Н. Қазақтың үкім-кесімдері. - Алматы: Ана тілі, 1994. – 104 б.
58 Баишев Ж. Общие принципы исламского права, теория доказательств и система наказания. – Алматы: Жеті жарғы, 1996. – 80 с.
59 Всемирная история государства и права: Энциклопедический словарь / Под ред. А.В. Крутских. – М.: ИНФРА-М, 2001. – 398 с.
60 Д. Андре Описание киргизских обычаев, имеющих в орде силу закона // Материалы по казахскому обычному праву: Сб. Научно-популярное издание / Сост.: Т.М. Культелеев, М.Г. Масевич, Г.Б.Шакаев. – Алматы: Жалын, 1998. – С. 164-213.
61 Құдайбердіұлы Ш. Мұсылмандық шарты. – Алматы: Қазақстан, Мерей – Ақиық, 1993. – 80 б.
62 Өзбекұлы С. Шәкәрім діннің құқықтық мәселелер туралы // Егемен Қазақстан. – 2008. – 28 мамыр.
63 Өзбекұлы С., Туматаева А. Ойы бүгінгі күнге ұласқан // Тураби. – 2004. - №1. - 98-107 бб.
64 Өзбекұлы С., Туматаева А. Шәкәрімнің сот билігі және дәстүрлі құқық туралы ойлары // Тураби. - 2003. - №1. – 104-109 бб.
65 Есім Ғ. Данышпан Шәкәрім. – Алматы: Атамұра, 2008. – 336 б.
66 Сейдімбек А. Енші нституты // Қазақтың ата заңдары: Құжаттар, деректер және зерттеулер / Бағдарлама жетекшісі: Зиманов С.З. Қазақша, орысша, түрікше, ағылшынша. – Алматы: Жеті жарғы, 2008. – 489-504 бб.
67 Баллюзек Л. Народные обычаи имевшие, а отчасти и ныне имеющие, в малой киргизской орде силу закона // Материалы по казахскому обычному праву: Сб. Научно-популярное издание / Сост. Т.М. Култелев., М.Г. Масевич., Г.Б. Шакаев. - Алматы: Жалын, 1998. – С. 217-299.
68 Кенжалиев З.Ж. Дәстүрлі қазақ қоғамындағы соттық-билік қатынастарының ерекшеліктері // Қазақтың ата заңдары: Құжаттар, деректер және зерттеулер / Бағдарлама жетекшісі С.З. Зиманов. – Алматы: Жеті жарғы, 2009. – 178-182 бб.
69 Әлдибеков Ж.С. қазақ мемлекетінің даму тарихының құқықтық-теориялық мәселелері: ХҮІІ ғасырдың соңғы ширегі – ХҮІІІ ғасырдың алғашқы жартысы. – Алматы, 2007. – 416 б.
70 Бейсенбаева М.Т. Ақтайлақ бидің соттық шешімдері мен биліктері: Заң ғыл. канд. дисс. автореф: 12.00.01. - Алматы, 2009. - 24 б.
71 Едіге би // Төреқұл Н. Даланың дара ділмарлары. – Алматы: Қазақстан, 2006. - 34-43 бб.
72 Тоғыз жасар Төленің бала дауына билігі // Қазақтың ата заңдары: Құжаттар, деректер және зерттеулер. 10 томдық, 2 басылым. - Алматы: Жеті Жарғы, 2004. – 1. Т. - 229-233 бб.
73 Семей жаңа тарихи құжаттама орталығы. Қор-37, тізбе-01, іс-7.
74 Мыңбатырова Н.Қ. Төле бидің соттық шешімдері және қазақтың әдет-ғұрыптық құқығы: заң ғыл. канд. дис. - Алматы, 2002. - 115 б.
75 Гумилев Л.Н. Хұндар. Алматы: Қазақстан, 1998. – 528 б.
76 Омарханов Қ. Майқы биден қалған Жеті жарғы // Тураби. - 1999. - №2. -57-62 бб.
77 Қосжанов А.С. Сырым бидің құқылық шешімдері. Қарағанды, 1996. – 83 б.
78 Байболұлы Қ. Төле би. Алматы, НБ - пресс 1991.
79 Өсерұлы Н. Жеті жарғы. – Алматы: Жеті жарғы, 1995. – 80 б.
80 Мемлекет және құқық тарихынан хрестоматия (2 кітап) / Құраст. Н. Дулатбеков, Ж. Артықбаев, З. Тайшыбаев. – Алматы: Жеті жарғы, 1998. – 144 б.
81 Шахматов В.Ф. Казахская пастбищно-кочевая община (вопросы образования, эволюции и разложения) Изд-во: АНКазССР. Алма-Ата. - 1964. - 206 с.
82 Рычков П.И. Топография Оренбургской губернии. Оренбург, 1877. – 372 с.
83 Арғынбаев Х. Қазақ отбасы: (қазақ отбасының бүгінгісі жайындағы ғылыми зерттеу еңбек). – Алматы: Қайнар, 1996. – 288 б.
84 Қуандықов Б.Ж. Әйтеке Бәйбекұлының би ретіндегі қызметі: заң. ғыл. канд. дис. автореф. – Алматы. - 2001. - 28 б.
85 Тілеуқабылұлы Ө. Шипагерлік баян. - Алматы: Жалын, 1996. - 464 б.
86 Жеті Жарғы: Бұрынғы қазақтардың ел билеу заңы. - Алма-Ата: Айқап, 1993. - 20 б.
87 Левшин А.И. Описание киргиз - казачьих или киргиз кайсацких орд и степей. - Алматы: Санат, 1996. – 656 б.
88 Нұралыұлы Н. Қазақтардың дәстүрлі отбасы және неке құқықтары. – Алматы: ҚазМЗА, 2001. – 105 б.
89 Кенжалиев З.Ж. Көшпелі қазақ қоғамындағы дәстүрлі құқықтық мәдениет: (теориялық мәселелері, тарихи тағылымы). – Алматы: Жеті жарғы, 1997. – 192 б.
90 Рычков П.И., Рычков Н.П. Капитан жазбалары. Астана: Аударма, 2002. – 144 б.
91 Өсеров Н. Қазақтардың дәстүрлі неке және отбасы құқықтары (қазақ әдет-ғұрып материалдары бойынша): заң. ғыл. канд. дис. автореф. – Алматы, 2002. - 19 б.
92 Қазиев О. Көшпелі қазақ өркениетіндегі әйел құқығының мәртебесі (ХҮІІІ-ХХ ғ.ғ. бас кезеңі): заң. ғыл. канд. дис. автореф. – Алматы, 2005. - 30 б.
93 Әйтеке би . – Алматы: Атамұра, 1998. – 141 б.
94 Кенемолдин М. Алашорда соты // Абай журналы. – 2008. - №2. – 59-61 бб.
95 Қазақ мақал-мәтелдері / Құраст. Ө. Туманжанов. - Алматы: Ана тілі, 1997. - 184 б.
96 Қашқари М. Түбі бір түркі тілі . - Алматы: Ана тілі, 1993 . – 192 б.
97 Прошлое Казахстана в источниках и материалах / Под ред. С.Д. Асфендиярова и П.А. Кунте. - Алматы: Қазақстан, 1997. - Т. 1. - 382 с.
98 Толыбеков С.Е. Кочевое общество казахов в ХYІІ – начале ХХ века. - Алма-Ата: Наука, 1971. - 633 с.
99 Ғаббасұлы Ғ. Түркі қағанатының әдет заңы туралы // Байырғы түркі өркениеті: жазба ескерткіштер: халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары. - Алматы, 2001. - 580-584 бб.
100 Өсерұлы Н. Ант беру мен қарғану // Заң газеті. – 1997. - 9 шілде.
101 Қоңыратбаев Ә. Шешендік сөздер дәстүрі // Жұлдыз. - №5. – 1984. – 102-103 бб.
102 Садри Максуди Арсал. Қазақтардың Тәуке ханнан қалған заңдары // Ана тілі. – 1992. – 21 мамыр.
103 Әуезов М. Абай жолы: Роман-эпопея. Алматы. Жеті жарғы, 1997. – 3 кітап. – 320 б.
        
        Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті
ӘОЖ *****
Қолжазба құқында
ЖАҚСЫМБЕТОВ БАҚЫТЖАН ПАРМАШҰЛЫ
Шәкәрім Құдайбердіұлының би ретіндегі қызметі
12.00.01 – құқық және ... ... мен ... және саяси ілімдер тарихы
Заң ғылымдарының кандидаты ғылыми ... үшін ... ... ... ғылымдарының докторы,
профессор З.Ж. Кенжалиев
Қазақстан Республикасы
Алматы, 2010
МАЗМҰНЫ
| |КІРІСПЕ |3 |
|1 ... ... ... ЖӘНЕ ... ХІХ ... | |
| ... ... МЕН ХХ БІРІНШІ ЖАРТЫСЫ АРАЛЫҒЫНДАҒЫ САЯСИ ЖАҒДАЙ | |
| | | |
| | |8 ... ... ХІХ ... ІІ ... мен ХХ ... | |
| |І ... ... ... |8 ... ... ... өмірі және саяси қайраткерлігінің | |
| ... |17 ... ... ... ... ... |29 |
| | | |
|2 ... ... ... ЖӘНЕ ... ... | |
| | |38 ... |Шәкәрімнің саяси және құқықтық көзқарастарының ерекшеліктері |38 ... ... ... басқару туралы ойлары |52 ... ... би және ... сот ... ... ... |62 ... |Шәкірімнің шәриат заңдары және қазақ әдет құқығының енші | |
| ... ... ... |71 |
| | | |
|3 ... ... ... ... ЖӘНЕ БИЛІК-ШЕШІМДЕРІ | |
| | |83 ... ... ... қызметі және билік – шешімдері |83 ... ... және жер дауы |94 ... ... және ... дауы |98 ... |Шәкәрімнің “Базаралы-Тәкежан” (мал дауы) дауына қатысуы |106 |
| | | |
| | | |
| ... |113 |
| | | |
| ... ... ... |118 |
| | | |
| | | |
| | | ... жұмыстың жалпы сипаттамасы. Диссертациялық зерттеуде
Қазақстандағы ХІХ ғасырдың ІІ ... мен ХХ ... ... ... жағдай, Шәкәрім Құдайбердіұлының өмірі және саяси
қайраткерлігінің ... ... ... ... қызметі,
Шәкәрімнің саяси және құқықтық ... ... ... туралы ойлары, Шәкәрімнің би және билік туралы ойлары, Шәкәрімнің
дін және шәриат заңдарына ... ... ... ... ... енші институты туралы пікірлері, Шәкәрімнің соттық ... ...... ... ... ... ... Шәкәрім
және жесір дауы мәселесі талдаудан өтеді.
Зерттеу тақырыбының ... ... ... ... ... басындағы саяси-құқықтық ой тарихының дамуында ерекше роль
атқарған тарихи тұлғаның бірі ... ... Сол ... ... саяси-әлеуметтік ахуал ұлт жанашарылары мен ... ... ... үшін оның ... ... ... үшін ... мен қайратын салып, күресуді талап етті. Осы ... ... ... деген еді: «ХХ ғасырдың басында ұлттық бірлікті нығайту идеясын алға
тартқан рухани-зерделі игі жақсылар қазақтың ұлттық ... ... ... ... ... [1, 156 б]. Осы бір заманауи кезеңде ... ... ... ... ... ... мұңын мұңдап, жоғын жоқтауға
тырысты. Қаншама жылдар ... ... ... ... Шәкәрімнің ел үшін еткен
еңбегі өлең сөздерінде көрініс тапқан жан айғайы, елін бірлікке шақырған
үндеулері, еліміз тәуелсіздік ... ... ... кең етек жая ... ... мәнінде, кеңестік идеология ХХ ғасырдың басындағы бас көтере қазақ
зиялыларын ... ... ... ... деп жазықсыз айыптап, оларды
бірінен кейін бірін абақтығы тоғытып жатты. Ең соңында көбісі нақақтан ... ... ... біз ... ... ... ... кезінде Шәкәрім
Құдайбердіұлы да киген болатын.
Шәкәрім Құдайбердіұлы тек қана ақын ғана емес, сегіз ... бір ... ... еді. Оның шығармашылығында қазақтың сол кезеңдегі жай-күйі ғана
емес елінің болашағы да тілге тиек етілген ... ... ... ... ... ішінде әдебиеттанудың ғана мұрасы емес ... ... ... ... ... ой ... өткізетін пайымдау
объектісі болып отыр.
Еліміз тәуелсіздік алғаннан ... ... шын ... бастады. Шәкәрімтану бағытында әдебиеттанушылар, тіл мамандары
қажырлы еңбек етті. Сонымен ... ... ... ... ... ... туралы көптеген ғылымдар да қалам
тербеді. Шәкәрім мұрасына шын ... ... ... ол ... өлеңдерінде
мемлекеттің бірлігін, ұлттың тұтастығын, әділеттілікті жырлаған болатын.
Шәкәрім тек қана бұл жағдайларды жырлап қана ... ... ел ... ... та, би де ... ... ... Сондықтан да, Шәкәрім
Құдайбердіұлы қазақ қоғамындағы мемлекеттік басқару жүйесінің ... ғана ... оны ... ... осы саланы жетілдіруге қажырлы
еңбек еткен ... ... ... ... ... ... әмбебап тұлға
ретіндегі қыры жүйелі зерттеліп келеді. Осы жерде кенже қалып ... бір ... оның ... ... мен би
ретіндегі қызметі. Сондықтан да, арналы тұлғаның осы бір қырын ... ... ... Тағы да бір ... ... ... ... қалыптастыру үстінде, оны нығайту жолында әлі ... өту ... Осы ... да ... ... саяси-
құқықтық қызметінің тәжірибесінен алар, өнеге тұтар үлгілер көп.
Жоғырыда айтлыған жағдайлардың барлығы ... ... ... ... ... екендігін және бүгінгі күн талабынан туындап
отырғандығын толығымен көрсетеді.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. ... ... мол ... ... ... ... ... ісі, Қазақстан Республикасы
тәуелсіздік алған кезеңнен бастап, ... ... ... ... ... ... Шәкәрімтанудың айшықтанып, қалыптасуында, қоғамтану ғылымының
барлық өкілдері, қажырлы еңбек сіңіруде. ... ... ... мен тіл ... ... ... алғашқы кезеңі Ә. Бөкейханов, Ж. Аймауытов, М. Әуезов
еңбектерінен ... ... ... ... ... ... ... мамандары осы игі дәстүрді жалғастырып, Шәкәрім Құдайбердіұлының
еңбектерінің мәнін ашуда, тау қопарар іс-шараларды ... ... та ... ішінде шәкәрімтануға М. Мағауин, Р. ... ... М. ... Т. ... М. ... ... Ш. ... С. Қирабаев, Ш. Сәтпаева, Б.
Сапаралының, Ә. Дербесәлин, Н. ... А. ... ... Б. Әбіғазиұлы, Б. Майтанов, ... М. ... Ө. ... Т. ... және т.б. ерекше еңбек
сіңірді.
Шәкәрімнің философиялық, саяси-әлеуметтік, ... ... ... Ж. ... Ғ. ... Б. Рақымжановтың,
Т. Жұмажанованың, Т. Айтқазиннің, А. Үсенованың, Р. ... ... Е. ... А. ... Е. Сыдықовтың,
М. Кәрімовтың, Т. Еңсегенұлының, Т. Баймұхановтың, С.
Борбасовтың т.б. еңбектерінде қарастырылды.
Шәкәрім ... ... ... Искакованың «Шәкәрімнің саяси-құқықтық көзқарас және қазіргі
кезең» [2, 103-109 бб] атты ... ... ... ... ... ғалым С. Өзбекұлының «Шәкәрімнің саяси-құқықтық
көзқарастары» (Алматы, 2008. – 156 б) атты ... ... ... С. ... А. ... ... ... сот билігіне қатысты,
дәстүрлі құқыққа қатысты ойларын ... ... ... ... ... мәселесіне байланысты ойлары А. Құдайбергенованың «Шәкәрім
дастанындағы ел дәстүрі және дала ... [3, 186-188 бб] атты ... ... болатын. Шәкәрім Құдайбердіұлының саяси-құқықтық көзқарастарын
ашуда, бұл еңбектер толық оның ... аша ... ... ... ... ... ... алғашқы тырнақ алды
ізденістер деп қарауымыз керек. Біз сөз етіп отырған ... ... ... ... би ... атқарған еңбегі, Алаш Орда
Үкіметі кезіндегі соттық қызметі, оның билік-шешімдері қарастырылмаған. Бұл
жағдайлардың барлығы Шәкәрім Құдайбердіұлының ...... ... ... билік-шешімдерін жүйелі түрде қарастыруды қажет етеді.
Диссертациялық жұмыс Шәкәрімтанудағы осы тұрғыдағы ақтаңдық ... ... ... ... ... ... ... көрінісі
болып табылады. Диссертациялық жұмыстың аталған еңбектерге қарағандағы
өзгешелігі де, ұтымды тұсы да ... ... ... ... ... ... ... ғасырдың басындағы Қазақстандағы саяси-құқықтық басқару жүйесінің
үрдістері және осы кезеңдегі саяси-құқықтық ой-пікірдің дамуы ... ... ... ... ... ... пәнін Шәкәрім
Құдайбердіұлының саяси-құқықтық көзқарастары мен соттық билік-шешімдері
айқындайды.
Жұмыстың мақсаты мен ... ... ... ... – Шәкәрім Құдайбердіұлының саяси-құқықтық көзқарастары мен билік-
шешімдерінің тұтастай болмысын айқындау, оның ... ... ... ... жету үшін мынандай міндеттерді шешу көзделеді:
- Шәкәрім Құдайбердіұлының өмірі және ... ... ... Шәкәрім Құдайбердіұлының болыстық қызметіне саралау жасау;
- Шәкәрімнің земство туралы ойларын талқылау;
- Шәкәрімнің би және билік туралы ойларын ... ... дін және ... ... ... ... ... қазақ әдет құқығының енші институты туралы пікірлерін
зерделеу;
- Шәкәрім ... ... ... және ... әдістері және әдістемесі. Зерттеу жұмысында Шәкәрім
Құдайбердіұлының ... ... мен ... ... ... ... ... белгілі әдістердің ішінде
хронологиялық, тарихи-салыстырмалы, құқықтық-салыстырмалы, жүйелеу т.б
әдістер кеңінен қолданылды.
Шәкәрімтануға қатысты ... ... ҚР ОММ, ... ... ... ҚР ОММ, 15-қор, 1-тізбе, 399-іс, ҚР ОММ, 25 қор, 2 ... 27 ... жаңа ... ... ... – қор – 37, ... 01, іс-26, Семей
жаңа тарихи құжаттама орталығы. - қор-37, тізбе-01, іс-7, ҚР ... ... ... ... ... 374 ... ... пайдаланылды.
Диссертациялық жұмыста ізденуші сонымен ... ... ... ... ... Қазақстанның саяси-құқықтық дамуына қатысты
зерттеулер жүргізіп жүрген ... ... арқа ... ... С.З. Зиманов, С.С. ... Ғ.С. ... ... З.Ж. ... Н. Өсеровтің, С. Өзбекұлының,
А.С. Ибраеваның, Қ.А. Жиренчиннің, Ж.С. ... ... Ж.Д. ... Е.Б. ... У. ... Нұрмамбетовтің, О. Қазиевтің, Н.Қ. Мыңбатырованың
т.б. ... ... ... ... жұымысында Шәкәрім Құдайбердіұлының
саяси-құқықтық көзқарастары мен билік-шешімдері алғаш рет отандық ... ... ... ... ... ... ... Шәкәрім
Құдайбердіұлының осы уақытқа дейін ғылыми талқыға түспеген болыстық және би
ретіндегі қызметі жүйелі түрде ... ... ... негізгі тұжырымдар: Зерттеу жұмысында қорғауға
шығарылатын негізгі ... ... ... ... ... ... жылдар аралығында өмір сүрген
қазақ ... ... ... қайраткерлерінің бірі. Оның
саяси қайраткер ретіндегі өмірінің кезеңдерін: балалық шағы (20-
жасқа дейінгі ... би – ... ... (20-40 ... ... алаш соты ретіндегі және саяси ойшыл ретіндегі кезеңі
(1917 жылдың аяғы мен 1918 ... ... ... ... деп
бөліп көрсетуге болады;
- Шәкәрім Құдайбердіұлының Шыңғыс болысындағы ... ... ... ... ... яғни ... 1878-1880 және 1887-1888
жылдар ... ... ... ел ... ... ... атқарды. Болыстық қызметінде Шәкәрім ел ... ... мен ... ... ... ... Шәкәрімнің саяси-құқықтық көзқарастарында мемлекеттік билік
мәселесі ерекше роль атқарды. Соның ... ... ... ... ойлары ерекше. Земство басқару ісіне ойшылдың ойы
бойынша адал, оқыған, халқын ойлайтын, парақорлықтан ада, адамдар
сайлануы қажет деп саналды;
- Шәкәрім би ісін ... ... келе ... ... ... ата ... арқа сүйеуді қолдады. Би сайлау арқылы
қазақтың өз ісін өзіне бере отыра, елдің бірлігін, тұтастығын,
қамтамасыз ... ... ... қойылатын талап ретінде
шешендікті, ... ... ... ұсынған болатын;
- Шәкәрім Құдайбердіұлы шариат заңдарын, адам заңдарынан ... ... оны ... ... мойындауға шақырған
болатын. Ойшылдың ойы бойынша «Алла заңы - ақиқат заңы» ... ... ... Шәкәрім қазақ әдет құқығының ішінде қоғамға бейім, пайдалы
тұстарын ... ... ... ... ... енші
институтының қазақ қоғамы үшін пайдалы ... ... оған ... ... ... ... ... енші
бөлісуге қатысушылардың жағдайына мән беруге баса көңіл бөлді;
- Шәкәрім Құдайбердіұлы дәстүрлі би болудың жолы мен алаш ... де, ... ... ... ... ... шығарғанда ел
ішіндегі татулықты, әділеттілікті қолдаған болатын. Шәкәрімнің
жесір, жер, мал және т.б. ... ... ... ... Олардың ішінде, әмеңгерлік және ... мал ... ... ... ... ... және ... маңызы. Зерттеу жұмысының қол
жеткізген негізгі ғылыми ... ... ... ... ... ... ... және жалпы дәстүрлі қазақ құқығының басқа да
қырларын зерттеу барысында басшылыққа алуға болады. ... ... ... ... ... ... ... билік-шешімдерін зерттеу ісін
одан әрі дамытуға ... ... ... бірінің қатарына жатады.
Диссертациялық жұмыстың негізгі байлам-түйіндерін жоғарғы ... заң ... ... ... ... ... және
құқық тарихы, Қазақстанның саяси-құқықтық ой тарихы, қазақ әдет құқығы және
т.б. пәндерден дәрістер жүргізуде тәжірибелік сабақтар өткізуде ... ... ... ... ... ... ... атындағы
ҚазҰУ-нің мемлекет және құқық теориясы мен тарихы кафедрасында орындалды.
Диссертациялық зерттеудің негізгі ғылыми тұжырымдары мен ... ... ... ... ... ... Қазіргі
қазақ әдебиетін оқыту мен зерттеудің өзекті мәселелері: Халықаралық ғылыми-
практикалық ... ... ... 2006. 23 ... 2007 ... реформаны жүзеге асырудағы Қазақстан Республикасынлағы
демократиялық ... ... ... ... ... (Алматы, 2008. - 29 ақпан); Шәкәрім әлемі: ... ... Ш. ... 150 ... ... ... ... конференция материалдары (Алматы, 2008. - 30 мамыр).
Зерттеу ... ... ҚР ... және ... ... ... ... бекітілген ғылыми мақалаларда көрініс тапты. Сонымен
бірге, ізденуші зерттеу бойынша: «Шәкәрім және ұлт ... ... ... 2007. – 27 б) атты ... ... де өзінің негізгі
ғылыми қорытындыларын жариялаған болатын.
Жұмыстың құрылымы мен көлемі. Зерттеу жұмысы кіріспеден, үш ... бір ... ... мен ... ... тізімінен
тұрады.
1 ШӘКӘРІМ ҚҰДАЙБЕРДІҰЛЫНЫҢ ӨМІРІ ЖӘНЕ ҚАЗАҚСТАНДА ХІХ ҒАСЫРДЫҢ ЕКІНШІ
ЖАРТЫСЫ МЕН ХХ ... ... ... ... ... ... ХІХ ғасырдың ІІ жартысы мен ХХ ... ... ... ... ғасырдың соңы мен ХХ ғасырдың ... ... ... кезең. Бұл тарих сахнасына Абай, Шоқан, Ыбырай секілді кемеңгерлер
шыққан, солардың аяғын ала Алаш атын ... ... ... іргелі
елдермен терезесін теңестіруді көздеген Ахмет, Әлихан, Міржақып, Мұстафа
секілді ұлт ... ... легі ... ... ... ... арасынан ескінің соңы, жаңаның басында йболған, діни және дүнияуи
ғылымды тел емген, Батыс пен ... ... ... ... ... ... ... ақын, әділетшіл гуманист Шәкәрім Құдайбердіұлы
ерекше ... ... адам ... ол өз ... туындысы, қоршаған
ортасының көрінісі. Адамды орта қалыптастырады, заманы шыңдайды. ... ... де өз ... төл ... Заманы ортаға шығарған өмір
кұбылыстары қазақ ойшылының санасынан тыс қалмаған. ... да ... мен ... ... ... оны өз ... ... қарай
алмаймыз.
Қазақстандағы ХІХ ғасырдың екінші жартысы мен ХХ ғасырдың ... ... ... ... дала ... ... өзгерістер алып келді.
Бірінші жағынан алып қарағанда, ... ... ... ... даласына
түпкілікті енді; Екінші жағынан ХХ ғасырдың басында болған ... ... ... ... ... қазақ қоғамныңы дамуын мүлдем басқа
арналарға бұрып алып кетті. Осы бір алмағайып заманда өмір ... ... ... ... қайраткер ретінде қалыптасуында аталған
жағдайлар өзінің белгілі ізін де қалдырған болатын. Сондықтан да, қандай ... ... ... өзі өмір ... ... ... қоғамда қалыптасқан
саяси-әлеуметтік жағдайдан тыс қала алмайды. Оның саяси-құқықтық санасында
қоғамда болып жатқан үрдістер белгілі дәрежеде көрінісін ... сол ... ... ... ... ... Құдайбердіұлының
шығармашылығына қарайтын ... өзі өмір ... ... ... ... орын алғандығын байқаймыз. Бұл айтылған жағдайлар,
бізден Шәкәрімнің саяси-құқықтық көзқарастары мен билік-шешімдерін ... ол өмір ... ... саяси үрдістерге үңілуді талап етеді.
Қазақстанда жүргізілген саяси-құқықтық реформалар 1867-1868 ... ... ... одан ... ... ... Бұл ережелер
алғашында уақытша деп қабылданғанмен, қазақ ... көп ... ... Ол ... Е.А. Әбіл ... дейді: «Эти Положения ... ... ... в 2-3 ... однако, фактически действовали гораздо
дольше, став ... ... ... ... и правовую жизнь края до конца ХІХ ... [4, с ... ... «По реформам 1867-1868 гг. территория ... ... на ... ... ... в состав трех генерал-губернаторств.
Области Уральская и Тургайская были переданы в ведение ... ... и ... и ... в ... Туркестанского генерал-губернаторства. Области делились на
уезды, уезды, в свою очередь, подразделялись на волости, а ... - ... [5, с 125]. Бұл ... ... даласын бөліп ал да, билей бердің ... ... ... ... ... үкіметі үлкен дайындықпен
келді. Аталған ережелерді қабылдамас бұрын, қазақ даласына әр ... ... ... барлау, бақылау қызметін күшейте түсті.
Осының қортындысы ретінде жоғарыдағы ... ... ... ... бойынша арнайы комиссия екі жылдан астам уақыт жұмыс жасады.
«Дала комиссиясының екі ... ... ... ... ... ... жылы 7 мамырда Орал, Торғай, Ақмола, Семей облыстарын ... ... ... ... ол 1868 жылы 21 ... заң ... ... жылғы «Ереже» бойынша, қазақ жерінде осы кезге дейін өмір ... ... ... «Сібір қырғыздары», Семей обылыстары құрылды. Әр
облыс төрт уезге бөлінді. Жалпы ... ... ... үш ... ... ... ... болып құрылды» [6, 267 б]. 1868
жылғы реформаға сәйкес вертикальді юасқару жүйесінің көрінісі мынандай ... ... Орал және ... ... басқармалары тікелей
Орынбор генерал–губернаторына, ол Ақмола және Семей облыстық басқармалары
Батыс-Сібір ... ... ... ... мен облыстық басқармаға біріктірілді. Орал және ... ... ... ... мен ... ... мекемелер бойынша, ал Ақмола және Семей ... ... ... ... ... ... ішкі ... губернаторларының
құқықтары мен міндеттеріне теңестірілді. Облыстық басқарманың төрағасы ... ... ... ... ішкі ... ... ... басқарма жанында кеңсе құрылды.
Уездік басқармалар. Уезд басқармасын ... уезд ... ... Ол қызметке үкімет орыс шенеуниктерін ғана тағайындап, ... ... жоя ... Уезд ... ... мен ... империялық мекемелер бойынша Ресейдің ішкі губернияларындағы полиция
исправниктерінің құқықтары мен міндеттеріне теңестірілді.
Жергілікті ... Бұл буын ... ... ... ... ... ... әкімшілік жағынан тікелей реттеп отыру
қызметін атқарды. Уездер ... мен ... ... ... ... ауыл ... «ауыл жиындарында»
сайланды. Бұл лауазымды адамдарды ұстауға арналған қаражатты алды сайлаған
болыстардың халқы ... ... ... ... отырды. Шынына
келгенде, орыс әкімшілігі қазынадан ешқандай да ... ... ... ... ... талаптарын болыс басқарушылары мен
ауыл старшындары түрінде төменгі буындағы әкімшілік ... [6, ... Біз сөз етіп ... ... даласында жүргізілген реформалар қазақтың
мемлекеттілігін жойып, оның орнына Ресейдің Қазақстанды ... ... ... ... ... атқарды. Осы кезеңдегі
Қазақстандағы ... ... ... ... ... ғалымдардың бірі, Қ.А.
Жиренчин ол туралы былай дейді: «1. Изменение правового статуса ... ... ... ... ... ... ... в колониальные.
2. Реорганизация управления - создание более эффективного по сравнению
с дореформенным периодом административного ... и ... ... самоуправления, которая должна была сама себя содержать.
3. Превращение Казахстан в ... ... ... для ... на ... Азию и ... важнейшего среднеазиатского рынка,
освоения ее богатейших растительных и минеральных ресурсов
4. Усиление ... ... для ... ... на ... ... и огромного количества чиновников.
6. Объявление земель Казахстана государственной собственностью ... ... для ... ... ... ... Создание и развитие административно-территориальной определенности с
целью облегчение ... ... ... интересам проводимой в
Казахстане ... ... ... новой структуры судебных органов как системы, более гибко
реагирующей на ... ... ... и своим острием
направленной против их борьбы» [7, с 82-83]. Айтылған оймен ... ... бұл ... ... ... ... өмірінің әр қырында үлкен
өзгерістер жасаған болатын. 1868 жылғы ережеге сәйкес тұрғылықты халықтың
да өзіндік құқықтарын да ... ... ... Ол ... ... ... ... болатын: «Киргизы пользуются ... ... всем ... обывателям по их ... ... ... ... ... ... Российской империи,
приобретаются киргизами на основании общих законов.
Внутренний быть киргизов сохраняется на ... ... ... оные не ... идеям человеколюбия и основным началам
настоящего Положения.
Киргизы освобождаются от рекрутской повинности.
Вступая в сословие, ... ... ... киргизы пользуются
пожизненною свободою от рекрутства и пятилетию льготою от податей.
Киргизы, принявшим христианство, дозволяется или ... в ... или ... к ... селениям в степи, с ... ... ... ... ... если пожелают, могут приписываться к
городским и сельским обществам всех наименований, не ... на ... ... означенных обществ.
Киргизы освобождаются от гербовых пошлин, употребления гербовой бумаги
и тому подобных ... ... во ... ... ... ... и
других делах; но в исковых всякого рода делах между нами и ... ... ... сии ... на ... ... состоянии.
Киргизы, служащие по общему, уездному и ... ... ... и ... ... награждаются: почетным гражданством, орденами,
медалями, почетными халатами, подарками и денежными наградами, на основании
установленных правил» [8, с 338]. ... ... егер ... ат ... ... орыс ... ... болса, басынан қалпағын алып иіліп
сәлем беруге міндетті болып табылды. Егер бұл жағдай орындалмай қалса, ... ... ... ... ... еді. Сонымен қатар, ... ... ... ... ... ... ... қазақтардың
барлығы Сібірге жер аударылып, ит жеккенге жіберіліп отырды. ... ... ... қазақ даласында түтін ... ... ... ... ... ... орыс ... адам түгілі
көрмеген болатын. Оларды бір затты жанға ... ... ... ... ... дін ... де ... дәрежеде тұсау бола бастады.
Қазақтарды айла-амалмен ... ... ... ... бастады. Мұсылман
дініне көп жағдайда шек қойылды. Ол туралы Ж.О. Артықбаев ... деп ... ... білдіреді: «Временное положение» значительно ограничило ... ... в то ... как ... ... ... и ... обслуживание - не получила достаточной поддержки.
Все это определило обреченность борьбы против религии, к тому же ... ... по ... ... ... население к
сочувствию исламу. Правительство всемерно ... ... ... ряд ... ... на ... В качестве мер по ограничению ислама в ... ... ... ... ... от ... ... и утверждение в звании мулл только коренных казахов. В
каждой волости должно быть не более одного муллы, причем они ... этом ... и ... ... ... [9, с. 115]. Дінінен
айыру өз кезегінде сол елді ... ... жол ... ... ... ... бұл бағытта мемлекеттік деңгейде үлкен іс-шараларды жүзеге
асырды.
Уақытша ережелер дәстүрлі қазақ ... ... ... ... ... ... де үлкен өзгерістер алып келді. «1867-68 жылдардағы
басқару реформалары қазақ даласына ... ... ... ... саяси өміріне терең де күрделі қайта құру жүргізілді. Соның бірі
қазақтың төл сот-билердің жағдайы. Патша үкіметі қазақ ... ... ... ... енгізіп күшін жою, ең болмаған ... ... қою елді ... ... ... деп белгіленген. Ресей мен қазақ
даласындағы саяси өмірдің алшақтағы, екі ел мәдениетінің ... ... ... ... әлі де ... болу ... ... жол
беруіне мәжбүр етіп отырды. Бұл құбылыстың айқын ... жері ... ... ... бекітуінде болды. Аталған заңдарда ол қазақтардағы халық сот
деген атпен ... ... ... соты ... сайланған судья-
билердің дауларды ел ішіндегі әдет-ғұрыппен шешуі» деп ... ... ... ... ... ... 181 параграфы» [10, 3 б]. Осы ... ... ... деп ... ... ... үшін ... жүгінейік. 1867 жылы шілденің 11 күні бекітілген
«Жетісу мен ... ... ... ... Уақытша Ереже» қабылдаған
«Орынбор және ... ... ... дала ... басқару
жайлы Уақытша Ережеге» сәйкес, қазақ қоғамындағы сот ... ... ... Бұл реформа бойынша қазақ қоғамында сан ғасырлар бойы
қалыптасып, халық ... ие ... ... ... мүлдем жойып, олардың
орнына сайланбалы болатын халық сотын енгізді. Енді халық сотының ... үшін 25 ... келу шарт ... ... [11, 116 б]. ... ... ... тек қана әділеттілік пен арға жүгінген билер соты ... ... ... ... патшалық Ресейдің отарлау саясатын жүзеге
асырудың құралына айнала бастады. ... ... ... ... ... болып бөлініп, өзара ... жол ... ... ... ... қызметі болып табылатын сот әділдігін жүзеге асырудың
орнына парқорлыққа белшесінен батып тек қана ... ... ... Бұл ... сотын халық ортасында жеккөрінішті құбыжық кейіпке
енгізген болатын. ... осы ... ... ... ... ... бастады.
Осы арқылы қазақ даласының сан ғасырлардан бері келе жатқан дәстүрлі билік
жолы өзінің қалпынан тайып, ... ... ... ... қала берді.
Патша өкіметі қазақ даласындағы шұрайлы жерлерді иемденіп, оны мемлекет
меншігі ретінде жариялады. Барлық қазақ даласындағы ... бәрі ... ... ... Бұл ... ... ... үлкен ашу-ыза тудырды.
Қазақ жерінде өткен әр түрлі көтерілістер жер үшін, ел ... ... ... ... Қазақ зиялылары жер мәселесінде ерекше көзқарас ұстанды. Ол
туралы Т. Омарбеков пен Ш. Омарбеков былай ... «Жер ... ... ... орны ... Мұны ... ... дұрыс түсінді,
сондықтан да өз еңбектерінде мәселеге үлкен мән берді. Осы орайда әсіресе
патша үкіметінің қазақ жерін ... ... ... да ... әдеттері
жәнеоның қазақ халқының тағдырындағы қасіретті салдардары нақты деректер
негізінде ашылып көрсетілді. Ос ... ... ... ... ... ... төмендегідей мәселелер айқын көрініс
берді:
- Патша үкіметінің отарлау саясатының ... ... ... дағдылы табиғи-тарихи тұрмысын бүлдірушілік ықпалы;
- Отарлау саясатында заңдық негіз-қағидалар мен ... ... ... ... ... әділетсіз астарлары;
- Кеңес үкміетінің алғашқы жылдарында қазақ қайраткерлерінің жер
мәселесіндегі ... ... [12, 235-236 бб]. ... бұл ... ... ... ... ретінде қалыптасуында өзінің
белгілі дәрежеде ізін қалдырды. ... ... осы ... ... ... ... болатын. Жоғарыдағы 1867-1868 жылғы реформалар
нақты қандай ... ... өмір ... ... мәселеге келетін болсақ, оны
Ж. Джанпейісованың сөзімен айтатын болсақ: ««Временные положения» 1867-1868
гг. Как мы отметили, вводились на два года в ... ... но в ... просуществовали до введения административно-политического кодекса 1886
г. В Туркестанском губернаторстве и 1891 г. В ... ... в этих ... не ... в себе серьезного концептуального
пересмотра российской политики в Казахстане, наоборот, закрепили ... в ... - ... ... ... ... уже
произошли за этот период. Например, до 1882 года ... ... ... ... в ... ... ... В 1882 году эти две области ... с ... из ... ... вошли в состав
Степного генерал-губернаторства, что было необходимо ... в ... ... [13, с ... біз ... ... ... Құдайбердіұлы екі кезеңді бастан
өткерген болатын. Бірі, Ресей патшалығының ... ... ... төңкерісінде бастан өткерді. Қазан революциясы қазіргі кезеңде
отандық ғылымда әр түрлі ... ие ... жүр, бір ... оны
төңкеріс десе, екіншілер оны көтеріліс ретінде бағалауда. Шетелдік ғалымдар
да қазан төңкерісін әр түрлі қырынан қабылдайды. Х. ... ... Орта Азия мен ... ... ... ғана ... ... атынан жаңа әкімшілік Түркістанда социалистік
революция ұйымдастыру ... ... ... ... ... ... ... ұлттар жөніндегі әрекеттері әрқашанда да
белгілі бір есептерден құрылған еді. Әр ... ... оның ... табының
(агралық шаруашылығы басым елдер ұлттарының мүддесі-бір күнде пайда бола
қалатындай болашақ ... ... ал ... ... ... мүддесіне бағындырылды. Мұндай есеп-қисапқа негізделген
«теория» ешкімді иландырмаса, ондайларды күштеп мойындатуға тырысады» ... бб]. Шын ... ... ... сырт ... өте жақсы
сезілгені байқалады. Тағы да бір шетелдік ... Дж. ... ... дейді:
«Орта Азия мен Қазақстанның Еуропалық Ресейден ... ... ... ... жоқ. Орта Азия мен ... жергілікті халықтары
үшін Қазан революциясының мән-мағынасы орыс үстемдігі жойылып, ... ... ... ... ... ... ғана ... [15,
147-148 бб]. Міне, осындай көңілде қабылдаған ... ... ... ... үміт ... Алғашқы кезеңде халықтың үміті ақталғандай
да болған. Кейінгі ... ... ... ... ... ... ұстар ұлдарының көбін нақақтан – нақақ ату
жазасына бұйырған болатын. Шәкәрім ... 1917 ... ... және қазан
айларында болған оқиғаларға үлкен үмітпен қарады. Дегенмен де, өз халқының
ақылды қорғаны бола білген ол ... ... ... ... ... ... ... көре отырып, қазақтардың ... ... ... ... ... саясатын қайта орнатуға бас
көтергендер болса, оларға қарсы ... ... бар ма өзі ... Бұл ... ... ... білім мен мәндениет, әлбетте, еркіндік ... ... ... ғана елді ... да, ... ... да ... [16, 168 б]. Шәкәрім ... ... ... осы
өзгерістерді көре отыра, ... ... ... ... бара ... ... ... күй кешіп отырғанына да күйінді. Оны өзінің
өлеңдерінде мұң ретінде ақтарып ... ... Ақын ... былай дейді:
«Жер жүзі жабылғанда ғылым жаққа,
қазақ жүр құмарланып құр шатыққа.
Анау қу, мынау пысық, мен батыр деп,
Айналды, ... ... жоқ өнер ... жол ... ... өз маңайын.
Мұның түбі не болар деген жан жоқ,
Ұрлық, ұрыс, араздық күнде дайын.
Өтірікпен өткізіп күн мен ... ... ... шыным, мынауым сырым ғой деп,
Сонша жақсы біледі алдау жайын.
Жаз жалымен жібермей жалғыз тайын,
Тыныштықпен ішкізбей тәтті шайын,
Ұрысы ұрлап, қуы алдап, сұмы ... үш ... ... байын,
Байдың да ойлағаны ел алайын,
Білмейді, қу шағып жүр, өз бақайын.
Көз аспанда, көңілі мақтанда боп.
Тауысқанын сезбейді ішкі майын,
Демейді ғылым біліп жанданайын.
Мақсаты ... ... ... ... ... да ... жоқ жігерленіп қамданайын,
Мінекей, естісеңіз елдің жайын.
Көтінен кейін кетті басқан сайын.
Қайран елім, қазағым, ... ... ... Аһ дариға, неғылайын» [17, 67 б].
Шәкәрім мұрасын зерттеу ісі тәуелсіздік алғаннан ... ... ... Ол ... ... рухани өмірінде өшпес із қалдырған ғажайып тұлга.
Шәкәрім – ескінің соңы, жаңаның басы. Артына ... із ... ... ... ... рухани мұрасы – көл-көсір. Сол мұраны ... ... ... - ... ... ... ... парыз.
Әлбетте, Шәкәрім мұрасын зерттеу терең білімі, зор жігерді талап етеді.
Ол анау-мынауға асу бермес заңгар тау. ... өзі ... ... ісін ... ұқпа,
Тағдырдың сырын тәлім қыл,
Ойлап сырын тәлім қыл,
Ойлап теріс, жөндігін» [18, ... ақын ... бар ... ... сыры - ... Ал, ақынның ой
орманының ішін аралау үшін сол өреге жете аламасаң да, соны ұғынсам, ... таза ... ... жүрек қажет. Сонда ғана осынау ... ... ... ... ... саңылау ашылмақ. Шәкәрім шығармашылығындағы
ұлттық мәселені, елді түзеу, ел ішіндегі ... ... ... ... ... ... сараптау барысында жоғарыда
айтылған қағидаларды шама-шарқымызша нысана қылуға тырыстық.
Ақиқаты Шәкәрім еш уақытта өзін туган ... ... ... ... әрі рухани ұстазы Абайдың үлгісемен қазақты қалай ел ... ... ... ... деген ойдан ешқашан қол үзбеген. Осы
бағыттағы ойларын жалаң мысалмен негіздемей, өзі темірқазық еткен таза ... ... ... ... ... жазушы ем,
Бекем буып белімді
Мінін айтып қазушы ем,
Түзетпек боп елімді» [18, 201 б], - дегені жай әңгіме ыңғайымен айтыла
салған сөз ес. ... - ... ... ... халқына деген ыстық
махаббаты. Ойшыл елінің ... ... ... ... ... ... ... талабынан шамырқана тіл қатады. Мақсаты - қазактың марғау
тартқан санасын сілкілеу, шамына ... ... ... ... ұгар ... ... ... Ұлы Абай өз басындагы осы жай
туралы ... ... қор ... ... ... - деп ... бұл
кептен Шәкәрім де тыс қалмаған. Ақын:
«Алпыстан жасым асқанша,
Жетпіске аяқ басқанша,
Зарладым, жаздым, қатырдым,
Құлаққа ешкім құйган жоқ», - десе, енді ... ... шер, ... ... деп елім жау, ... ... кісім, сүйенер жақыным жоқ,
Бір өзіңе сиындым, бір Құдай-ау!» - деп ... ... ... торықса
да, үмітсіздікке салынбаған. Келер күннен, болашақ өмірден зор үміт күткен.
Ақын ойы шығандап, көкті кезген. Шын ... ... ... қол
жеткізе алған. Осы ой арнасындағы шығармаларын ғұламаның қырық жастан
кейінгі өлең жырлары мен ... ... таба ... Яғни Шәкәрім
қырық жасына дейін өмірін тәжірибе жинауға, оқуга, ізденуге жұмсаса, будан
кейінгі өмірі сол жиған-тергенін ... таза ақыл ... ... Мұны өмірінің соңғы кезінде ... ... ... ... жырынан да байқаймыз. Шәкәрім ес жиып, етек ... ... ... қырыққа толғанға дейін өмірін:
«Жиырма мен қырық арасы -
Жас өмірдің, сарасы,
Бос өткенін қарашы
Жүрекке төгіп қанды ірің» [20, 488-489 бб], - деп ... ... ... ... ақын ... үшін ... болғанын жоққа шығаруга
болмайды. Осы шақта ақын ағасы Абайдай ғұламаның тәрбиесін көрді, ... ел ... ... ... та ... ... жақсылы-жаманды,
қызықты-қызықсыз істерінің дәмін татты. Барлығын іс жүзінде керді. Соның
нәтижесінде мәселені сырттай ... ... ... ... ... ... ой ... қол жеткізді.
Шәкәрім қырықтан кейінгі өмірін талайымен ой еңбегіне, шығармашылыққа
арнаған жан. Осы үшін ... ... ... кейін жұртшылықтан оқшауланып,
оңаша ой кешу мақсатында елсіз мекенде саяқ ғұмыр кешкен. Елден оқшау ... ... ... ... ... сөздеріне де мән бермеген. Осы
кезендегі шығармалары адамзаттық ... ... ... үлес ... ... ХІХ ... соңы – ХХ ... бас кезеңіндегі
Қазақстанның экономикалық әлеуметтік-саяси және рухани күйі ... ... ... оның ... ... ... орасан зор ықпал етті. Оны қоршаған микро
орта, жас кезінен бір ... ... ... ... ... ... әсер етсе, екінші жағынан оның ... ... ... дүниежүзілік өркениеттің саяси ілімінің және бай, ... ... ... ... із қалдырды. Сонымен қатар, ХХ ғасырдың
бас ... ... ... қалыптасқан саяси ахуал, орталық ... ... ... ... ... ретінде қалыптасуына мол
әсер етті. Оның мол ... ... ... ... ... ... мен көріністерді еш уақытта естен шығаруға
болмайды. Оларды ескермей ойшылдың саяси-құқықтық көзқарастарын ... ... ... ... әкеп ... [20, 22 ... Құдайбердіұлының саяси – құқықтық көзқарастарының және билік
шешімдерінің жүйесінің қалыптасуында өзі өмір ... ... ... ... даму үлкен әсер етті. Шәкәрімнің саяси-құқықтық
көзқарастары осы үрдістердің негізінде қалыптасып, ... ... ... ... екі ... үлкен ықпалы
болды:
Бірінші, Ресей патшалығының отарлау ... ... ... ... ... ... ... Шәкәрім
өзінің саяси-құқықтық көзқарастарында патша үкіметінің озбырлық саясатын
сынады. Ал, кеңестің дәуірді ... ... ... ... кейіннен
бұл саяси режимнің де солақайлығын тани ... оған ... өлең ... ... ... үн ... ... Құдайбердіұлының өмірі және ... ... ... ... ... үшін өзін қоршаған орта мен
заманындағы өмір ағысының әсерлерінен бөлек, игерген білім-ғылымы, оқыған
кітаптары, қуат ... ... ... де ... ұшан-теңіз. Демек,
тұлғаның болмыс-бітімін толыққанды ... білу үшін ... ... да ... тыс ... тиіс.
Бұл ретте ақынның ұлы Ахат Шәкәрімұлының «Шәкәрім жайындағы естеліктер»
[21, 437 б] атты естелігі көп мағлұматтарға жол ашады. ... ... ... ... мен ... істеу тәсілі жайлы деректер жақсы
қамтылған. Бұл ... ... аса зор. ... мұны ақынның туған
ұлы, тікелей көзін көрген, өнегесін алған жан жазып отыр. ... ... ... осы ... ... ... ... Құдайбердіұлының ата-баба тарихына келетін олсақ, арғынның
Тобықты ішіндегі ең беделді билері мен ... осы ... ... ... ... Шәкәрімге дейін жеткен. Арғы аталарын
қойғанда, Құнанбайдың өзі, ... орта ... ары ... ... қазаққа мәлім
тұлға екендігін біз жақсы білеміз. Ал өзінің әкесі ... де ... бірі ... ... Құнанбайұлы (1829-1866)-Шәкәрімнің әкесі,
Құнанбайдың бәйбішесі Найман Ағанас бидің қызы ... ... ... ... ... ұлы. ... жас кезінен атасы Өскенбай мен әжесі
зеренің тәрбиесінде болады, түрікше, арабша сауат ашады. ... ... ... ... ... ... ... «Кедей» деген табынан
шыққан орта дәулеті бар, ұл-қыздарын ерте оқытқан, адалдықты жоғары қойған,
ел қадірлеп, ... ... ... ... құда ... ... деген қызын айттырып алып ... [22, 501 б]. ... осы ойды ... ... Қ. Мұхамедқанұлы Құдайбердінің
өмірбаяны туралы былай дейді: «Құнанбайдың Күңке дейтін бәйбішесінен туған
жалғыз ұлы ... ... ... ... ... төрт ұлы болған: Омар, Мұртаза, Шаймардан (Шәке), кенжесі-
Шаһкәрім» [23, 53 б]. ... ... ... Ахат та ... ... ... дерек келтіреді: «Сол Күңкеден Құдайберді жалғыз.
Құдайберді ер жеткен соң, ... оған әйел ... ... ... ... деген табынан шыққан Алдабаргенге құда ... деп ... «Мен қыз ... ... қоятын екі түрлі тілегім бар. ... ... ... ... ... ... ... құтты болсын
айта алмасақ, өкпелеспейік. Екінші, өлім бар да, қаза бар ... ... ... ... ... бата ... ... Осы екеуіне келіссек, мен көндім», - дейді.
Құнанбай: «Алдабергеннің екі ... ... - ... ... ... Алдабергеннің қызы Төлебикені айттырып, алып береді»
[24, 145 б]. Құдайбердінің ... ... ... ... ... ... ... тұжырымдайды: «Шаһкәрім 1858 жылы, ескіше 11 шілдеде дүниеге
келген. Бес жасында оқуға беріліп, жеті жасына шейін оқу ... ... жылы 37 ... ... ... ... жеті жасында жетім қалды» [24,
53 б]. Кейбір деректерде: «Әкесі өлгенде Шәкәрім 7 - ден 8 - ге ... ... ... Абай өз ... ... тәрбиелеген», -дейді
[25]. Осы деректерді қорыта келгенде, Шәкәрімнің туған және өмірден ... ... ... ... ... облысы, Абай ауданындағы Шыңғыс тауының
бөктерінде 1858 жылы 11 ... ... ... Оның ... ... бәйбішесі Күңкеден туған. Құдайберді 37 жасында дүниеден өтеді.
Сөйтіп Шәкәрім атасы ... ... ... да ... ... ... «Мұтылғанның өмірі» атты ғұмырнамалық өлеңінде бес жасында ауыл
молдасынан сабақ ала бастағанын жазады. Жеті ... ... өлең ... ... ... ... әкесі қайтыс болғаннан кейін туған.
Ақын далада келе ... бір ... ... ... ... да, соған жаны
ашып, жұлдыз құрттың атынан өлең ... Мұны Абай ... ... ризашылық білдіріп, бұдан былай Шәкәрімді өз қамкорлығына
алады. Абай Шәкәрімге молда сабағынан ... ... ... ... де
ескертіп, өзі баулып отырады. Елдегі орысша білетін ... ... ... ұстап, сол кісіден орысша үйреніп, сөздік жаттап, орыс тілін бір
кісідей меңгереді. Былайғы өмірін ... ... ... ... ... ... ән салу, саятшылық кұру, сурет салу, т.б. өнерлерге
арнайды. Оның ... ... ... - ... ... ... тобы, ұлы
Абайдың тағылымы болды. Шәкәрімнің азамат және ақын ... ... ... аса зор ... ... кеңесімен әр түрлі кітаптар оқуға
машықтанған Шәкәрім ақылы кемелденіп, ой ... ... ... ... де ... ... ... кейін ел ісіне араласа бастайды. Мұнда да өз еркімен
емес, ағасы Абайдың ... ... ... ... Бұл ... Абайдың
көздегені ел ішінің берекесін сақтау үшін жұртты Шәкәрім секілді таза
жүректі, адал ... ... ... ... ... еді. ... екі рет ... алты айдай Сыбанға болыс болып, үш жылын ел
басқаруға арнаған. Бұл ... ол ... ... шоқыдым», «Ар кетіп,
айла жамылдым» деп еске алады. Әйтсе де ... ... ... ... адам ... ... пен аярлықты айыра білуіне, коғамдық
ортаның тамырын басып, ... ... ... ... ... өлеңдері жастық, махаббат тақырыбына арналады.
Бастапқы өлеңдерінен-ақ ол Абайдың тіл ... ... ... Абай ... ... ... ... тыңдап қана қоймай,
кісілікке де, азаматтыққа да үйренеді. Оның ... ... ... өтеді. Абайша еңбек етіп, өмір сүруді өзінің бірден-бір мақсаты
санайды. Дүниеге көзқарасы да Абай ықпалымен ... ... ... ... ... ... үйренуге ден қояды. «Талпынып орыс тілін
үйренумен, ... ... ... ... деп ... да ... ... ұлғая келе оқығанын сынай білетін ойшылдық танытады. Философия
мен дін тарихына қатысты еңбектерді қадағалап оқиды.
Ағасы әрі рухани ... ... ... ... орындамақ ниетте 1905-1906
жылдары Шәкәрім Меккеге қажылық сапарға ... ... ... Ш.К. ... ... ... көңіл бөлелік:
«Шәкәрім 1905-1906 жылдардың бірінде Меккеге сапара шеккені туралы ... мен ... ... ... ... ... басқа
мағлұматтар жоқ. Шәкәрімнің бұл алыс сапары туралы мәліметтерді іздестіре
жүру қажет» [26, 7 б]. Ш. ... ... ... ... ... де ... ... при сем четыре
заграничных ... за ... и 64. 4 ... ... от паломничества Киргиз Бугулинской волости Семипалатинского
уезда, Курманкожи Кубенова, Кутана Джулджасарова из Чингизской ... же ... ... Худайбсердина и Куранчи Чокина, доношу, что
означенные паломники, по ... в ... ... ... ... в состоянии здоровья и оказались здоровыми” [27, 7 б].
Шәкәрім Құдайбердіұлының қажылық уақыты туралы әрине ... аз. ... ... бұл ... ақын үшін ... ... дүмпу әкелген кезең болып
табылады. Ол туралы А. Құдиярова былай дейді: “13 дней по пути к ... ... же на ... пути ... - ... из ... ... степи
провел в библиотеках Стамбула. Внимание Шакарима было приковано к редчайшим
рукописям, ... ... ... было ... в ... ... из этой ... человеческой мысли, акын - ученый спешил
донести до родного края, сделать все ... и ... ... ... и читателей, одну за другой отправлял он ... с ... ... ... - ... для будущих устных
бесед-лекции, дастанов, исторических и ... ... 19-20 бб]. Шын ... ... ... Араб,
Түрік, Еуропа елдерін аралап, ғылым білім іздеу еді. Сол ... ... ... ... ... ... істейді.
«Іздедім, таптым анығын,
Тастадым ескі танығын,
Қаһихат нұрдың жарығын,
Жарылды жүрек көргенде», - дейді шет елдерде аралап қайтқан ақын.
Ол өзі болған елдердің мәдениеті мен ... діні мен ... ... ... күш ... Ой өрісі кеңейіп, өмір, қоғам, жан, тән
жайында жаңаша байыптай бастайды. Қаншама кітаптар әкеледі. Бүл ... ... ... ... үйіне посылкамен жіберіп отырған. Бүлардьгң
ішінде әлемге әйгілі ұлы ойшылдардың философиялық кітаптары, әр түрлі ... ... ... ... да бар еді. Бүлардың ... ... ... ... ... ... зор ... бірге Шәкәрім қазактың төл ... ... да ... ... өскен. Оның алдында үлгі алар Абай, қазақтың қара сөзінің
майын тамызып, билік ... ... ... бар еді. Ел ... ескі ... кұлақтар айтатын үлгілі сөздер де көп ... ... ... із ... өтпеген. Мұның дәлелі ақын ... ... - ... ... - ... ... лирикалық-эпикалық дастандар.
Бұл жырлар ақынның жыр әлеміндегі ... ... ... ... ... ... ... кейін Шәкәрім өзі теңдес адам таба
алмай, пікірлесетін, сұхбаттасатын жан ... ... өзі ... жақсы таныс Лев Толстойды нағыз әділеттің, анық ардың иесі деп
танып, оған ақыл ... хат ... ... деген:
«-Толстойдан 3 сұрақ сұрадым. Толстой сол сұрақтарыма өте қымбатты
жауап қайырды. Бірінші ... ... ... ... өзім ... ... бәрін тізіп жаздым да, осылардың ішінде және сіз ... ... ауыр ... не?- дедім.Толстой бұған:
Осы тізіп жазғандарыңның бәрі де адамшылық арға тиетін қайшы нәрселер.
Меніңше, арға ең ауыр ... бір іс бар. Ол егер адам ... ... зиян келтіретін істі ақиқат біліп, соны үш нәрседен қорғанып, сол
ақиқатты айтпай ... сол арға ете ауыр ... ... сен өте бай ... ... ... ... байлығыңа зиян тиетін болса, екінші, сен
мансап иесі болып, сол ақиқатты ... ... ... болсаң,
үшінші, сен сол ақиқатты айтсаң, жазаға тартылатын болсаң. Міне осы 3 ... ... ... зиян ... ... біле тұра айтпай қалсаң,
арға ең ауыр тиетін осы, - деп жауап берді».
Шәкәрімнің алаңсыз ой еңбегімен айналысуы 1908 ... ... ... ... өзі ... жырақтау, бұрын саятшылық мақсатпен тау арасына салдырған
Саятқора деген қыстауына қоныс ... ... ... жер ... деп
шығармашылық жұмыспен оңашаланып оқу, жазумен шұғылданады. Бұл жылдары өте
өндіре ... ... ... ... баспадан шығарады. Олардың қатарында
«Түрік, қазақ Һэм қырғыз хандарының шыққан тегі», ... ... 1911 ж.) ... ... ... мен ... ... «Еңлік -
Кебек» (Семей 1912 ж.) поэмаларын, өлеңдер жинақтарын жариялады. Қазақтың
тұңғыш журналы «Айқапқа», «Қазақ» газетіне мақалалар ... ... ... мен ... газетінің белсенді авторларының бірі ретінде ауқымды
тақырыптарға мақалалар арнады. Оның «Білімділерге бес сауал», ... ... ... ... «Айқап» журналының 1912 ж 3-4 ... ... ... ... ... қырғыз-қазақ білімділеріне ашық хат» атты
мақалалары 1913, 1914, 1915 жж. «Қазақ» газетінде жарияланды.
Ақын ... ... ... жаңа ... орнауын дұрыс қабылдаған.
Осыған орай «Бостандық туы жарқырап», «Бостандық таңы атты» деген ... ... жаңа ... кейбір кереғар істерін түсіне алмай дал
болады. Ретсіз істері мен бөтен пиғылдарынан ... ... ... ... ... ... ... қатысты жайтты Алашордашылармен қарым-
қатынасынан да байқаймыз. Алаш ... ... ... ... одан да ... ... Шәкәрім өміріндегі осы бір қалтарысты тұстар
әлі де ашып зерттеуді қажет ... ... ... ақын ... жырақ өмір сүріп,
өзінің Саятқорасында еркін шығармашылықпен айналысады. Осы ... ... ... ... елде қойдың қалып,
Ешкімнің кеткенім жоқ малын алып.
Елу бес жыл ... ... ... ойға салып», - дейді.
Алайда Шәкәрімді мұнда да тыныш қоймайды. Жаңа өкімет белсенділері ... ... деп ... ... оны «ата ... ... деп санаған. Ал дін өкілдері қажы бола ... дін ... ... болған. Осындай қым-қуыт наразылықтар ақынның алды-
артын жалаңаштап, тұйыққа тіреген. Оның ... ... ... да ... ... тіміскілеуін қоймайды.
Кеңес өкіметі тұсында ақын, әрі ... ... ... ... ... ... «Шолпан» журналының 1922-1923 жж. 28 ... С. ... алғы ... жеке ... ... ... ... аудармалары, парсы ақыны Физулидің «Ләйлә мен ... ... ... ... ... нұсқасы жарияланды.
1959 жылы «Қазақ әдебиеті» газетінде ақынның бірнеше өлеңі басылды, ол
1978 жылы ... ... ... ... ... ... ... рет орыс тіліне аударылып, «Поэты ... ... ... Ал, ... атының қайта жаңғырып, мол мұрасының ... ... 1988 ... ... Ел ... ... ақын ... қызығушылық та артты. Жан-жақты зерттеу нысанасына айнала бастады.
Қаншама ғылыми ... ... ... жарық көрді. Семей
қаласында Жоғары оқу ... ... ... Шәкәрімтану орталығы жұмыс
істеуде. Бұл іс жүйелі жолға түсіп, арнасы барған сайын кеңейе ... ... ... ... ... XIX ... соңы ... ғасырдың басына сәйкес келді. Бұл кез қазақ халқының тарихи тағдырындағы
ең бір талмау тұстардың бірі еді. ... ... ... ... кезең болатын. Сол кездегі ... ... ... ... қарай әлеуметтік, экономикалық қайшылық, қақтығыстар, күрес-
тартыстар шиеленістер, қазақ даласында қалыптасқан ... ... ... ... ... ... кешкен Шәкәрім әдеби өмірге құлшына
араласып, Шоқан, Абай, Ыбырай салған ағартушылық ... ары ... ... өмір ... туралы «Мұтылғанның өмірі» атты көлемді
жырында біршама мағлұматтарға жол ... Ол өз ... ... үш дәуірге
бөліп қарастырып, алғашқысы Құнанбай қажы мен анасының ... ... жыл ... ... болыстықпен зая кеткен жиырма жыл, ал соңғы отыз
екі жыл Абай айналысында өткен іздену, өсіп ... ... еді ... ... ... Есім ақын ... екіге бөліп карастыруды
ұсынады [29]. Бірінші кезеңі - Абайдың көзі тірі кезі және ... - ... ... ... ... ... ... 1904-1931 жылдар аралығын
қамтиды.
Бірінші кезеңге ... ... ... ... бағытындағы
әрекеттері жатады. Тұлғаның қалыптасуына оқыған кітаптарының әсері ... ... ... осы бағыттағы ізденістерін саралау мақсатында
белгілі шыгыстанушы ғалым Өтеген Күмісбаевтың «Шәкәрім және ... ... ... ... ... кезек берелік. Онда ғалым былай деп
жазады: «Абай інісі ... ... үміт ... өзі бір ... көксеген
арманын Шәкәрім арқылы жүзеге асырмақка ниет ... ... ... ... білім жинап, қырық жасында кәміл толады, ақыл-ойы, ... Енді үш ... сен ... ... ... ... жетік болдың»
депті Абай Шәкәрім шәкіртіне. Сонда Шәкәрім: «Барлық қаражат ... ... ... ... ... қай ... барамын» десе керек. Сонда ұстазы:
«Афин - Грек ... ... ... ... ... Араб ... бірақ Меккеден гөрі Мединадан көбірек табылуы керек және ... ... ... барасың. Осы төрт жерге барып, ... ... ... ... ... біліміңді толықтырып қайтасың.
Сатып алатын кітаптарыңа, жол қаражатыңа жетерлік пұлды өзім берем. Осыған
келіссең, колыңды әкел», деп Абай ... қол ... ғой, ... ... ... керек.
Бірақ, 1901 жьлы Абайдың жақсы көретін ағасы ... 1892 жылы ... ... 1904 жылы ... кетеді. Мағаштың қырқында Абай қайтыс
болады. Көп ... ... ... ... ... ... ... 1906
жылы жолға шығады. Енді бір сәт Шәкәрім атамыздың өзіне сөз ... ... неше ... ... ... ... ... керек кітаптарды
алдым. Ол кітаптарды посылка ... ... ... ... ... ... ... қорларын сақтайтын орындарда болып, ары бара
жатқанда 13 күн тарих ақтардым. Ертедегі Шығыс ақын - ... ... ... ... ... Грек ... ... Батыс философтарының шығармаларын, ертедегі ... ... ... әр елдің ұлғаттарын, Америка
жазушыларының шығармаларын алдым. Демек, ... бұл ... ... ... ... арманыма колым жеткен сапарым болды! Бұл да Абайдың маған
берген ақыл-кеңесінің ... ... ... ... оның ... ... көп қажеттерімді таптым. Мединаға бардым. Одан Араб,
халқының ескі замандағы Мұхаммед пайғамбардан 200 жылдай ... ... ... ... ғалымдардың шығармаларымен танысып, кітаптарын алдым» [30,
171 б], - дейді.
Шәкәрімнің ұлы Ахат әкесінің бай ... ... өз ... деректер келтірген. Бұл кісінің сөзіне қарағанда, Шәкәрім
кітаптарына аса мұқият қараған болса ... Жыл ... ... ... ... Олардың ішінде Құран, Інжіл, Тәурат, ... «Мың ... ... томдары, Будда, зороастризм діндері жайлы кітаптар, тарихқа,
философияға байланысты шығармалар, Аристотель, Платон, Сократ, ... ... ... Луи ... Гомер поэмалары, Бигер Стоу, Байрон,
Шедрин, Крылов, Гоголь, Некрасов, Пушкин, ... ... ... ... Низами, Физули секілді алыптардың еңбектері болған. ... ... бәрі 1931 жылы ... жауыз қолымен отқа оранып кете
барған. Міне, Шәкәрімнің ақын, ... ... ... әсер еткен
жайттар бірқатары осылар.
Ақынның нағыз жемісті еңбек еткен кезі - ... ... Осы ... ... әрі қиын кезеңде ғұмыр кешті. Ескі күйреп, жаңа қалыптасты.
Алашордашылардың тарихи миссиясын ... ... ... ... Билік басына
большевиктер келді. Жаңа дәуірдің жаңа зиялылары қалыптасты. Адамдар жаңа
тәртіппен өмір сүруге көшті. Ал қазақтар ғасырлар бойы ... бір ... өмір ... Өз ... ... өмір ... ... Алайда, жаңа
өмір, өзгеше қозғалыс қазақтың дәстүрлі өмір сүру ... ... ... Бұл ... ... ... ой жүйесіне, танымына, тіршілік
дағдысына айрықша әсер етті. Жол таба алмай дағдарып қалған кез ... ... бойы ... өмір салтын бұзуды Шәкәрім де қолдай
қоймады. Не үшін бұзылады? Оның орнына не ... Ал ... ... ... ... үш ... сорпасы қосылмады. Сондықтан
ол социалистік идеяны қабылдамады. Ол күшке ... ... ... ... Ақын жаңа дәуір талабына сай жаңа құрылымды жырлауы
тиіс еді. Бірақ, ақын ... ... ... ... ... ... ... Жалпы жан мен рух, адам ... мәні ... ... ... деген философиялык мәселелер туралы ой жүгіртті.
Шәкәрімнің өмірінің соңғы ... ... ... тым ... адамзаттық мәселелерді қозғаған. Тәуелсіз сана деңгейіне қол жеткізе
алған. Белгілі бір ... бой ... ... ... еркіндікке
шыққан. Бұл биігін ақын:
«Адам үшін еңбегім -
Елу бес жыл ... ... ... сол, ... ... - деп ... жарыла айтады.
Бұдан кейінгі кезеңдегі шығармалары жалпы адамның жаны, өмірінің мәні,
тіршілік сыры ... ... ... ... ... ... Бұл ... жазылған еңбектерін танып білу зерттеушіден терең
білімді талап ететіні сөзсіз.
Шәкәрімнің ... ... ... ... ой ... ... дүниелері аса
терең де мәнді ойлардан тұрады. Оның себебі, мынада: «1904 ... ... ... екі ... мен ... тағы ... ... империясы
шегіндегі барлық езілген ұлт үлкен үміт ... 1905 ... ... ... ... ... санасына, оның өмірге, қоғамдық
қызметке көзқарасына ерекше әсер етеді. Шәкәрім тіршілік, ... ... ... ... [31, 7 б]
Шәкәрімнің Абайдан бір ерекшелігі жалғыз қазақтың дүниетаным ... ... ... ... қол жеткізуі. Өз жүрегіне, ішкі әлеміне
үңіліп, шын ақиқат сәулесін сезіне алуы. Жан сырын ашуда ... ... дер ... ... бастағы көз,
Байқамайды жан сырын.
Көз де ақылға сал деген ... ... қой ... дәл көруге,
Жан көретін кез керек.
Бас көзімен сенделуге
Бізге рұқсат жоқ, шырақ».
Жалпы Шәкәрім өмірде өз бетінше ізденіп, оқып тоқу ... ... ... қол жеткізген жан. Аса биік деңгейге көтеріле алған. Мұны
Шәкәрімнің «Ардақты Сәбит ... деп ... ... ... ... ... Онда ақын: «Мен «пәлен пайғамбар, ... ... ... ... тоқтап қалмаймын. Өз ақылым қабыл алмағанды кім
айтса да теріс көрем. Бірақ ақыл қабыл аларлық дәлел айтса, ол кім болса ... ... ... ... Мақтан емес, іздегенім тамам адам ... ... ... хақихатты айтпай тура алмайым. ... 313 б], - деп ... ... ... бағындырған биігі,
ұстанған қағидасы анық көрінеді. Осы хатта ақынның үлкен ... де ... Осы ... ... ... ... ... «тірі күнімде не қарсы
айтылған дәлелді сындарын, не ... ... ... ... ... ... болар едім» деп көкірегі қарс айрылғандай ... ... ... адам таба ... құса болу ... Шәкәрімді де айналып
өтпеген. Бір тәубе етеріміз акын мұрасының жұртшылық игілігіне айналуы,
ұлтымыздың ақыл-ой ... ... ... өмір ... ... ... ... болатын. Өйткені, Шәкәрім қазақтың басына ауыр кезең туып алмағаып
заманда өмір кешті. Бір ... ... ... тезіне ұшыраған қазақты
көрсе, екінші қырынан кеңестік өкіметтің озбырлықтарын өз жанымен сезінде.
Сол ... Алаш ... де ... ... ... ... озбырлығына да нали қарады. Оны Қазы ... ... мына сөзі ... ... қойып, құран оқылып болғаннан
кейін Шаһкерім ақсақал халыққа қарап сөз ... ... ... ... Білесіңдер ме? Бұл - ұлт үшін ... ... ... ... ... ... мұны өлді ... Бұл өлген жоқ! Бүгінгі һәм мұнан
соңғы “ұлтым” деген азаматтар мыңа мен сияқты болып, “ұлтым” деңдер ... ... ... ... іспен көрсетті. Марқұмның аты да Қазы еді.
Қазы-би деген сөз, Қазы билігін айтып кетті.
Қарағым ... ... ... ... жоқ: қүдай алдында да, ... да ... ... ... Жастар! Мынау жолдастарыңды ұмытпа көрмеңдер. Оның үй -
ішінің міндеті сендердің мойындарыңда... бір ... ... ... ... ұл ... ... Соны тәрбиелеп, адам қылу бәріңнің - барлық
алаштың мойнына қарыз, һәм өздерің де бұл оқиғаға қажымандар. ... ... шын ұл ... ... ғана көзім жетті: 60 жасқа келгенде мұндай
ұлт үшін жанын ... ... ... ... ... ... үмітім жоқ еді.
Көрдім. Енді бүгін өлсем де арманым жоқ. ... ... ... ... ... кешіру қыл. Қош. Қабірің нұрлы болсын” - деді.
Жиылған әлеумет еңіреп жылап жіберді” [33, 313 б]. Сол ... ... ... өзі де ... Ол туралы Шәкәрімнің баласы Ахат мынандай
оқиғаны келтіреді: «1928 жылы «ірі байлар, халықты ... ... ... ... ... ... ... кәмпескеленсін» деген қаулы
шығарды. Сол қаулының бірнеше тармақтары болды, мысалы: кәмпескеге жататын
адамдар малының ... оның ... ... ... ... ... би
болып, елді зарлатуы, көп жалшы ұстап, олардың еңбегін қанауы деген сиықты:
ол тармақтардың бәрі ойда жоқ. Осы ... ... ... ... болысы
болып атанған. Досов болысынан бірнеше адамдар ... ... ... ... малы ... да ... ... ақсүйек, аға сұлтан болған
шонжар Құнанбайдың ... ... ... ... ... орай Шәкәрім
кәмпескелінп, жер аударылатын болды. Бұл кезде кәмпескеге ілінетін адамды
көпшіліктің жиналысына ... еді. Ол ... ... ... ауы
советі болып аталытын. Осы ауыл совет жиналысына Шәкәрім ... ... ... ... ... және ... адамдар шығып сөз сөйледі.
Қысқаша, олардың ... ... ... жата ма» ... ұсыныс.
Сөйлеушілер: «Шәкәрімнің Құнанбайдың немересі екені рас, болыс болғаны да
рас. Бірақ, Шәкәрім бірадамға зорлық-қиянат істеді, ... ... ... естігеміз де, көргеміз де жоқ. Осы еде бір адал адам болса, сол
Шәкәрім!», - ... ... ... біз ... кәмпелескеуге ырза
емеспіз», - деп отырып алды. Ақыры дауысқа салғанда, үш-төрт адамнан басқа
қол көтерген адам болмады. Бұл ... көп ... ... ... Осы ... деген жігіт: «Мен шәкәрімнің қолында болып ... ... ... да, өз ... бір адамындай болдым. Ақымды кем беріп, ренжіткен
жері ... деп ... ... ... ... ... ... ортаға салған.
Солайша, бұл жиналыс Шәкәрімді толық ақтап, бермей қалады.
Сонан соң, «Шәкәрімді ауыл советінен ... ауыл ... ... ... - деп ... ... ... ауыл советінің жиналысына салды. Бұл
жиналыста да ... ... ... ... ырза ... деп, ... ... рет ең шеткергі «Құндызды» ауыл советінің жиналысына
салады. Бұл ауыл советтің ... ... ... ел ... ... ... бір ... болыс болған. Жиналыста олар да қол көтермей қойып, бір
ауыздан бермей қалады. ... ... ... Шәкәрімді қаралап,
кәмпескелеуге ұсыныс айтуға ешкім шықпаған. «Шын адал ... ... - ... ... дана ойы тура ... ... көзім анық жетті.
Бірақ іс мұнымен бітпеді. ... енді ... ... ... ... ... жиналысына салатын болды. Осы жиылысқа
қатысқан Алтыбаев деген жоғарғы орында қызмет істеп жүрген азамат ... ... онда ... ... ... ... ... бір түрлі әсерлі етіп әңгімелеп берді. Алтыбаевтың айтқанының бәрі
есімде қалмады. Егер солазамат өзі болса, ... ... ... ... ... ... ... болды. Сенің әкеңді кәмпескелеу жайы ... ... ... Сонда бір жұмысшы: «Шәкәрімнің малы тола ма?»,
- ... ... ... ... ... толмаса? Басқа тармақтарға жататын адам.
Ол болыс болған. Қажыға барған. Жалшы ұстаған, оның ... ... ... аға ... ... Құнанбайдың немересі, бұл жағынан
кәмпескеге ... ... - ... Сонда тұрып сөйлеген жұмысшылар:
«Шәкәрімнің бір адамға ... ... ... ... ... ... де,
көргеміз де жоқ, біз Шәкәрімді кәмпескеге жататын адам деп айта ... ... ... жұмысшы сөйлесе де Шәкәрімнің адалдығын, халыққа
қиянатсыздығын айтты» [24, 190-192 бб]. ... ... ... ... ... оған ... ... Құдайбердіұлы Абай таныған Ресейдің жер ... де ... еді. ... бірі Е.П.Михаэлис болып табылады.
Е.П.Михаэлистің қазақтарға қатысты ілтипатын ... ... ... относился с глубокой любовью к аборигенам края, досконально
изучил их быть и ... ... по ... ... он ... в Казахских
аулах, посредничал между враждующими партиями, вел переписку с ... а ... со ... ... - ... которых у него было
немало» [34, 72 б].
Шәкәрім Құдайбердіұлы өмірінде кеш білім қуып қалғандығын бала-шағасына
білім ... ... ... алмағандығына өкініп, оны мынандай өлең
сөздеріне қосады:
«Жас өтті ... ... ... ... кеттім-ау білімсіз.
Оқытпай баламды, о да өсті тиюсыз.
Ойламай ... алды ... ... ... ... бос ... ... та қажытты, күнім жоқ жиынсыз.
Бір жол бар келгісіз, қайта өмір көргісіз.
Ізім жоқ, түзім жоқ, ... ... ... соң ... ... келіп тұрмасым.
Тіл сорлы жырласын, бекерге тұрмасын.
Алдымнан жарылғап, алла кәр қылмасын.
Ел анау, ағайын, татуым ... ... ғой, ... адам ... ... ... заман ғой.
Насихан тегін ғой, салулы егін ғой.
Еңбек қыл ерінбе, араздық кегңі қой.
Ғылым бір кенің ғой, ауырсаң емің ... ... ... ... ... ... ... ғой қапы өттім дедім ғой.
Қазағым, қам ойлан, ... адам едің ғой» [17, 69 ... ... де, ақын қырық жасынан кейін бүкіл өмірін жазу-сызуға
қалдырып, талай өлең-дастандарын арнап кетті.
Шәкәрім Құдайбердіұлының өлімі ... өлім ... ... ... Қазақ елін жайлаған асыра сілтеу оны да сырт қалдырмаған.
Ақыры мемлекеттік саяси баскарманың өкілдері ... 1931 жылы 2 ... ... ... ... ... ауданға бет алып келе жатқан жолда атып өлтірді.
Қарулы тобымен бандыларды іздестіріп жүрген олар бұған солармен ... айып ... ... ... ... ақтап көмілмей көпке
дейін жатқандығы белгілі. Оны тек қана 1960 жылдарда ғана ... ... ... естелігінде бұл оқиға былай баяндалады: «... 1961 жылы,
22 июльде Бақанасқа бардым. 27 июльде әкем ... ... ... ... ол күні ... аз-ақ артық қаза қалдым. Жаныма адам алмай, жалғыз
қазған себебім: біреу болса, ол асығып сүйектің бір ... ... ... ой ... ... және қазып, барлық сүйегін түгел алдым. Тек, оқ білдірген екі
сүйегі болды. Бірі-оң жақтағы тоқпақ жіліктің ... ... ... ... ... ... ... оң жақ омыртқаның қанатын сындырған.
Кейбір сүйектерін өлшем алдым.
Бас шеңбері-53 ... қара ... ... ... ... сантиметр
Ортан жілік-43 сантиметр
Жіліншік – 46 сантиметр
Жамбас – 26 сантиметр
Бастың биіктігі – 19 сантиметр.
Әрине, осы өлшеулер дәп-дәл деп айту қиын. Мен ... ... ... ... болмауы мүмкін. Әкей өте ұзын адам болатын.
Сүйегін ауданға алып келдік. 7 августа қабірі қазылды. 8 ... ... ... ... ... ... адам қатысты. Жетісі де берілді.
Ел жабдығына алты қой, 240 сом ... ... ... мен ... түгел жиналды, басқа совхоздардан да келгендер болды. Аудан
басшылары машина және қажет нәрселерді бергізді. Жаңа ... де ... ... ... ... ... жыламаған жан болмады. Көздерінің
жасымен ... ... да ... ... қарт ... ... түгел
кірді. Семейде дұға өткіз деп екі қой, 70 сом ... [24, 227 ... ... ... Зият Шәкірімұлы былай өлеңге қосады:
«Қажы еді әкем кәрі ... үште жасы ... ... ... ... бал ... қалды қиырда-ай,
Басыңа халқың жиналмай.
Туысқан, бауыр балаңнан
Топырақ қолдан бұйырмай,
Алланың пұлдан қағазын,
Өзгермей өткен сабазым,
Міндетін танып жөн көрген
Ораза, зекет, намазы,
Бейсембі күні өттің бе?
Шейіттік ... ... ... ... ... ... ... бе?» [35, 152 б].
Шәкәрім Құдайбердіұлы қазақ даласында саяси тұрақсыздық белең алған
кезеңде өмірге келген. Ел үшін ... ... ... ... ... ... ірі, саяси тұлғасы болып табылады. Шәкәрім Құдайбердіұлының саяси
қайрактерлік ... ... ... ... ... ... бозбалалық шағы 20 жасқа дейінгі аралықты қамтиды. Ал, екінші кезең ел
ісіне арласып би, ... ... ... яғни 20-40 ... ... жас аралығын
қамтиды. Үшінші кезең, 40-тан өмірінің соңына дейінгі аралықты алып жатыр.
Бұл уақытта Шәкәрім саяси құқықтық ... ... ... қызмет атқарды.
1.3 Шәкәрім Құдайбердіұлының болыстық қызметі
Шәкәрім Құдайбердіұлы қазақ тарихының алмағайып кезеңінде ... ... ... ... ... ... табылады. Оның болыстық қызметі де
осы жағдайдың аясында жүзеге асқан болатын. Шәкәрім Құдайбердіұлы ... жас ... ... ... ... ... ... жолын қуған
болатын. Болыстық қызметте де, Шәкәрімге үлгі-өнеге көрсеткен тұлға Абай
болып ... ... ... ... болуына, оның ел ішіне
танылуына Абай былайша айтқанда, ұстаздық, қамқорлық ... ... Абай мен ... ... ... ... ... шығарып,
екеуін бір-біріне қарсы-қойған кезеңдер де болған.
Біз Шәкәрімнің болыстық қызметін, сол кезеңдегі саяси ... ... ... қарай алмаймыз. Шәкәрім дәуіріндегі қазақ даласындағы ... ... Ө. ... былай дейді: “Қазақ тарихында ХІХ ... ... ... орын ... ... ... ... талпынған сұңқар
құс іспетті қанша алсұрғанымен, кең қазақ саһарасы Ресей уысына мықтап
түсіп, ... ... ... де, ... салт-дәстүрлері
де мүлдем басқа арнаға бет алған еді. ... ... ... ... және әлеуметтік өміріне әсер етпей қалғаны жоқ. Тап осы дәуірлерде
ірі тарихи өзгерістер болып жатты. Қазақстанның ... ... ену ... қарама-қайшылықтарға қарамастан заң жүзінде бекітілді” [11, 67 б].
Бұл айтылған ... ... ... ... басқарудың сол кезеңдегі
ерекшеліктеріне көңіл бөле кетейік. Шәкәрім болыс ... ... ол ... жылы 21 ... ... ... Торғай, Ақмола, Семей ... ... ... ... ... істеген болатын. Шәкәрім Құдайбердіұлы
осы Ереженің негізінде болыстық ... ... Сол ... болыстықтың
сайлану тәртібі туралы мынандай талап белгіленген: “Кочевое население,
киргизы, в каждом уезде разделяются на ... ... - на ... на ... и аулы ... в уездах смотря по местным
обстоятельствам, постепенно или одновременно во всей ... ... ... В ауле полагается от 100 до 200 кибиток, а ... от 1000 до 2000 ... ... ... ... ... от
установленной нормы, в случае особых к тому уважительных причин.
Волости составляются, по местным удобствам, из ... ... ... ... ... ... ... из аула в аул, той же или другой волости, дозволяется ... ... тез ... между которыми происходит переход, и
с разрешения подлежащих ... ... ... же ... ... ... в ... разрешения уездного начальника.
Волости заведуются волостными управителями, аулы-аульными старшинами.
Волостные управители и аульные старшины назначаются по ... ... ... ... ... выбора аульных
старшин.
В названные должности может быть выбран всякий. Кто ... и ... ... не ... по ... не ... под
следствием и имеет от роду не менее 25-ти ... и ... ... ... и ... ... для ... уездным начальником.
Выборы должностных лиц по волостям и аулам производятся отдельно.
В каждой волости хозяева избирают одного выборного, съезд этих выборных
избирает волостного ... и его ... Если в ... ... 50, ... 25 и ... кибиток, то на
них прибавляется выборный.
Выборы волостного управителя производятся в присутствии ... или ... ... ... за ... не ... же в ... выборов.
В каждом ауле хозяева 10 кибиток избирают одного выборного, сход этих
выборных избирает ... ... и его ... Если в ауле ... десятков, будет 5 и более кибиток, то на
них прибавляется выборный” [8, с 327]. Болыс болу ... ... өте ... ... ... болатын. Абай оны өзінің өлеңдерінде талай
тілге тиек еткенін жақсы білеміз. Бүкіл рулы ел ... ... ... ... ... ... ... осы бір ылаңды
тұсын, Қазақстанның сол кезеңдегі саяси-құқықтық ... ... ... бірі Ж. Джанпейісова былай дейді: “Волостным избирался обычно
лидер доминирующего сегмента ... ... ... ... ... ... всего, это касалось в использовании пастбищ, ... и ... ... ... ... не ... ... аулы и в связи с эти, в предвыборных кампаниях использовались такие
формы борьбы как жалобы, кляузы, подлоги и тому ... [13, с ... міне ... ... ... ... ... Болыстықтың
мұндай әділетсіздікпен сайлау өтетіндігін оқулықтардың өзінде де кезінде
төмендегідей ... ... ... ... ... ... предвыборной борьбой. До и после выборов высшие
власти областей, генерал – ... были ... ... ... ... лиц, претендовавших на те или иные
выборные должности “общественного самоуправления” и потерпевших ... ... ... ... ... ... ... волостного
управителя в каждой волости образовывались две, а иногда и ... ... ... ... ... ... провести своего кандидата в
волостные управители, в результате чего перед выборами всегда обострялась
групповая “партийная” ... за ... ... на ... ... ... “партий” пускали в ход не только
все дозволенные, но и недозволенные средства. Так, ... ... ... зачастую проводились без участия в них большого числа
выборных ... С ... ... ... выборщиков для
голосования на съезде “партии” противоборствующих сторон прибегали к ... ... в ... общества, зачастую перед выборами выделялись новые
юрты младшим, а иногда и ... ... ... для ... ... выборного пятидесятника. Применялось также ... к ... ... съезда выборных пятидесятников
противоборствующей “партий”, отстранение их на ... от ... ... и ... их ... невыбранными лицами” [5,
с 131]. Болыстық қазақ қоғамындағы елдің бірлігіне сынақ ... ... ... ... ... Ресей отарлауының жүйесіне негізделді.
Кеше ғана бір-бірімен жақын туыс болып жүрген ... ... ... ... атасынан жау болған тұлғалардай бір-бірін көрмей кететін
кездері де болған. Бұл қазақты бір-біріне айдап салып, қай ... ... ... ... ... ... еді.
Шәкәрім Құдайбердіұлының болыстық қызметін Абайдың билік ісінен ... ... ... ... да, ... да ... ... тоқталып
өтетін болсақ: “Иә, Абай ат жалын тартып мінгеннен ел жұмысына араласып,
беделді басшы болған. “27 ... - ... ... өз естілігінде, - біздің
елдің Бұғылы жақ шетіндегі Оразбай Аққұлы баласының ауылындағы сайлауда
қасында жақын ... адам жоқ, ... ... елді ... ... ... ... сайлатып қайтыпты”. Бұл Шыңғыс болысында 1872 жылы
болған оқиға. Ал 1874-77 ... ... өзі ... ... ... ... Осы үш жыл ... ұлы ақын өмірінің ең мазасыз,
ең ауыр шағы ... Осы ... ... қарсы он екі іс қозғалып, оларды
тергеу – тексеру тым ұзаққа 1877 ... 1884 ... ... созылған-ды.
Анық бір нәрсе – Абай 1877 жылдан соң болыс болмаған. Көріп отырмыз,
рапортта Абайдың жиыны 12 жыл: 9 жыл ... ... (1865-74 ... соң үш жыл ... болыс болғандығы тайға таңба басқандай айтылған.
Демек, ұлы ақынның 1877 ... ... ... ... ... [36, 387 б]. Абай да ... ... елге әділеттілік орнатқысы
келгенмен, ру-руға бөлінген мансапқорлар оған мүмкіндік бермеді. Шәкәрім
Құдайбердіұлының болыстық қызметі ... ... ... ... Шыңғыс болысының сайлауы алғаш рет талас-тартысты жағдайда өтеді.
Соның нәтижесінде болыстық қызмет 20-ға енді ғана ... ... ... ... ... ... Олжай ішіндегі тосын оқиға болғаны ... өзі ... ... ... деп ... ... “Бір жылы қиян-
кескі партияда, олжай екі бөлініп, болыстыққа қырқысады. Болыс ... ... (Сақ, ... және ... ... ... ... бөлінген екі
партияға да шар салмай отырып алады. Келген ояз шар ... ... ... ... алмай: “Бұлай болса, назначениямен басқа болыс сайланады!”,
- дейді. Осы қысылтаяңда Абай өзінің жақын ... ... ... ... ... әр ... ... көзге түсе бастаған Шәкәрімді құп көреді. ... ... ... ... ... ... - депті.
Міне, Шәкәрімнің:
“Өнерлі, шебер, тіл-жақты,
Алады-деп-бұл бақты”-
Еріксіз маған ел жапты
Болыстықтың тоқымын, - деуінің ... осы ... ... 387-388 ... ... ... ... болуына Абай ерекше ... ... ... ... рет ... ... да, сол Абай
көмектескен еді: “1886 жылы Семейге корпусной ... ... да істі ... ... ... оған ... сәті түседі. Бұрынғы уезной
Лосовскийдің көмегімен. Сөйлесе келе, ... ... ... ... ... заманының басың асқан адам екенсің” десе керек. “Сол
жерде оязнойға тапсырып, ... ... ... ... ... Шаһкәрімге тапсырмақ қылыпты. Біздің жау жағымыз ... ... ... ... Абай ... болды деп, Тәңірберегеннің жылқысын
алған. Сол ... ... ... ... ... ... ... алып, қырып
салған ел қатты қазаға ұшырап, берекесі кетіп қалған”
“Күнту түсіп, ... ... ... ... ... ... Шыңғыс
болысына болыстық қызмет Шәкәрімге тигенін жеткізіп отыр.
Сөйтіп, 1886-87 жылғы қысылтаяңды атап айту ... ... рет ... ... жолы ... ... ... болыс болып
тағайындалады. Бақсақ, он ... ... (1878) ... ... бұл жолы ... ... Абай ... болыстық қызметі жайлы сөзіміздің жиынтығы: ол ... 1887-88 ... ... ... ... ... қалған Күнтудің
орнына болыс болған. Яғни соңғысы толық мерзімді емес. Демек, Шәкәрімнің ел
билеген уақытының жиыны 4-5 ... ... ... Айта кетелік,
Шәкәрімнің 1888 жылдан соң болыс болғанын растайтын дерек ... ... 390 б]. ... ... ... ретінде ел ісіне ерте
араласып, талай ... ... еді. ... ... ... ... ықпалынан, былайша айтқанда шыға алған жоқ. Өйткені,
Шәкәрімнің екі рет болыс болуына да Абай ... ат ... ... де Шәкәрім Абай жолын сақтап, шамасы жеткенше ел бірлігіне еңбек
еткен болатын.
Кезінде Абай ... та ... ... ... ... ... біз
жақсы білеміз. Ал, осы жай-күй Шәкәрімнің де басынан өтті. Шәкәрім болыстық
қызметте Абай жолын ұтады. Абай жолы ... ... жолы ... Осы жерде Абайдың қара сөздерідегі кейбір билік ... ... ... қара ... ... ... ... ғалым, Ғ. Есімов былай дейді: «Бұл сөзде Абай ... ... ... Бас ... ... ... ... ақын заманынан азып-тоза
бастаған болатын. Ертеректе хандары мен ... ... мен ... ... адамдардың бір-бірімен қаскүнемдігі, бақталастығы тағы басқа
арам ... ... ... ... ... ... еді. Кісілігі жоқ адамдар ұлы жиын мен кеңеске шақырмақ түгел, аулдың
алқа-қотан сұхбатына да ... Ол ... ... ... халық қамына,
оның мақсатына сай қызмет атқарған. Бүгінде халқымыздың тарихын бағдарлап
отырсақ, қазақ жігітттері ... ат ... күн ... ... ... ... жауынгерлігінде болған. Кейін халқымыз Ресейге бодандыққа
өткен соң, қазақтың жауынгер ... ат ... ... ... ... телегей-
теңіз атамекенімізді қолорғау қажеті күн тәртібінен ... Ұсақ ... ... ... ... мінездер мен қылықтар өріс ала
бастады. Ел басқаратын хан, ақыл ... би, ... ... ... Олардың орнын діні, тілі, түсінігі жат орыс ... ... ... ... оның ... ... айтуынша, үш жылға ғана
сайлады. Бірінші жыл сені біз ... - деп ... ... ... жылы ... ... ал соңғы жылы сайлау жақындап, тағы
болыс болсам деген ... ... Абай орыс ... осы ... ... ... ашына пікір айтқан. Жағдай осындай ... ... ... бар ... ... ... бірге военный
губернатордың өзі тағайындағаны жөн дейді. Себебі, итке ... ... өзі ... ... ... арасындағы іріткі. Болыс болсам ... ... ... ... ... ... ... көргенде Абай бұрынғы Қасым ханның қасқа жолы, Есім ханның ескі
жолын, Әз Тәукенің Жеті ... ... ... ... Әрине, Абай бұлардың
бүгінгі өміргек келетінін алып, жарамсызын теріске ... деп ... ... іске ... кісілердің жоқтығына қиналады.
Қазақ жайын жақсы білген адамдар: би екеу болса, дау төртеу ... ... ... ... ... Сондықтан би жұп болмай, тақ болуы керек. Яғни,
билікке әр ... ұш ... ... бітімге келу ұзамас еді. Бұлай
болғанның өзінде де қазақтар арасындағы дау –жанжалдың ... ... ... ... ... ... өткен. Олардың орнын шала-шарпы орыс
патшасы бар ... ... Ел ... ... орнығуынан қайыр
болмағандықтан, Абай болыстың жоғарғы жақтан бекітуін құп көрген. Одан ақын
екі жағымлы боларын айтады. Бірі, қазақ ... ... ... ... еді,
ол да керектк, пайдалы іс. Екіншіден, тағайындалған болыс сайлаушыларға
міндетті болмай, ұлықтарға, міндетті болар еді. Мұны ... ... ... ... жүйесін құптағаны деп те айтар. Ал іс ... ... ... ... ... болғанша, қазақтардың егін
егіп, мал тауып, білім-ғылым жолына түскенлері әлдеқайда пайдалы, Абай
мәселені ... ... ... ... Абай өзге ... де, ... көп ... Солардың бәрінің мәнісі айтылған пікірге саяды.
Абайдың бұл нақыл сөзінің мазмұны қазіргі көсем сөзге ... Ақын ... ... саяси-әлеуметтік негіздері хақында өз
ойларын айтып, нақтылы ұсыныстар жасаған. Бірақ, ол ... ... ... кім ... ... Орыс ... қазақтардың болысқа таласуы,
мінездерінің ұсақталып, азып-тозуына шапқылап келіп бір-біріне жала жауып,
ұлыққа пара беруі өте пайдалы іс ... Осы ... Абай ... түсірген» [37, 131-132 бб]. Абайдың ... ... ... осы
жолын қанша ұстаса да, Шәкәрім де ... ... ... елін ... алмады.
Өзінің болыстық кезеңін керісінше, босқа өткен ... деп ... ... болыстықтың машақатын былай деп жырлайды:
«Өнерлі, шебер тіл-жақты,
Алады –деп-бұл бақты»
Еріксіз маған ел жапты
Болыстықтың тоқымын
Болыстық салды ... ... қума ... ... ... ... ... осыған лоқыдым.
Ашылмас кесел болды бұл
Іздеген ғылым қалды тұл.
Азат басым болды құл
Еріксіз ... ... пен елге ... атақ ... ... айла ... ... сопымен
Қарасам мақтау айнадан
Әлемнен озған мен бір жан.
Ел құтқарған топаннан» [18, 131-132 бб]. Бұл өлең ... ... ... разы ... ... ... алыс жүріп,
тек ой еңбеімен айналысудың одан пайдалы ... ... ... ... ... ел бірлігін ойлағаны әрқашанда әділ ... ... өн ... ... А. ... ... ... Шәкәрімнің болыстық қызметтен не ... ... ... ... ... ... ... «Болыс әкімшілікке құмар болдыңыз
ба?»- деген сұраққа әкей былай деп ... ... ... ... жоқ. ... ... қолында болған адам елді жемей, қиянат қылмай, ... ... ... аламайды. Кіріскен адам ардан айырылады, білім
қуудан ... ... құя ... ... ... ... болдыңыз ғой?»-дегенде, «екі рет өзіміздің Шыңғысқа, алты айдай
Сыбанға болыс болдым. ... ... ... ... ... Қазақтың
жуандары болыстыққа таласпай тұрмайды. Екі жуан елді бөліп алып, қай ... ... ... ... елде ... йекі партия болған. Ол кезде Шыңғыста
отыздың ішінде елу басы болған. Біздің Олжай қақ ... бес ... ек ... ... жеті ... елу басы бар.
Бұлардың көпшілігі нашар, кедей тараптар. Бұлар ... ... ... ... ... ... ... Ұжымды, берекелі ел болған. Олжай
бөлінгенде бұлар тұтас отырып, қай жағына шарын ... сол ... ... ... ... ... ... екі бөлініп, болыстыққа қырқысады.
Болыс сайлауында жеті старшын екі бөлінген екі партияның екі жағына ... ... ... ... Келген ояз түгел болмаған соң болысты ... ... Ояз: ... ... назначениямен болыс сайланады!», - ... жеті ... ... «Бізге қарашығын, алым-салық ауыр түсетін
болды, бізболған болыстан дұрыстық ... ... ... қиянатсыз кісі
керек. Олай болмаса, жаттан-ақ сайлансын!», - дейді. Осы сайлауда Абай ... ... «Сен ... ... - ... Мен: ... болмаймын, болыс
болма деген», - деді. Абай: «Кім саған болыс ... ... ... ... ... рас! ... осы жолы сен ... болмасаң,
басқа елден кісі әкеп сайлайды, болыстық кетеді!», - деп мені көндіріп,
шарға салғанда ... боп ... ... ... ат, ... ... ... шығын салғаным жоқ, жоғары орынның тапсырған қызметін істеп ... ... ... ... мен тағы ... Келесі сайлауда: «Қуған
білімімнің қалғанын, болыстықтың жексұрындықтан басқа түк ... енді ... ... ... ... болыс боламын дей беретін.
Оспан ағам болсын, мен босайын!», - дедім. Абай келісті.
Оразбай Абайға қарсы. Осы сайлауда ... ... шары көп ... Күнту
болыс болды. Сүйтіп, мен Шыңғысқа екі сайлау болыс болдым амалсыздан...
1911 жылы Сыбанның Салпы деген табында ... ... ... ... сайлау болмай қояды. Сондықтан жоғарғы орын мені ... ... ... ... ... Мен: ... ... болмаймын!»-деп оязға
бардым. Ояз: «Сен ол елді жайғайды деп жіберіп отырмыз. Егер бітірсең
босайсың», - ... Мен ... ... ... барып, таласқан екі жақты
бітістіруге бар ... ... ... сәті ... татуластырып, бітістік
деп ел атынан оязға рапорт түсіртіп, екі жақтың қалаған бір кісісін болыс
сайлатып, сол ... ... ... ... кейін болыс болғам жоқ!», ... ... ... ... ... ... одан құтқарған Абай!», -
дейтін [24, 173-174 бб]. ... ... ... ... ... үкіметінде де өзінің алдынан шығып кесе-көлденең
тұрған кезедері болды. Шәкәрімді Кеңес үкіметі болыс болдың деп ... ... ... ... ... ... Сол оқиғаның желісі мынандай:
«Шәкәрімді болыс болды, жалшы ұстады, ... ... ... ... ... Шәкәрім болыс болғанда кімді зарлатты екен, кімге зорлық
қылды екен? Шәкәрім болыс болды, ... ... адал ... ... жоқ, ол
халыққа аян! Шәкәрім жалшы жалдап, еңбегін жесе, бір ... ... деп, ... ... арыз ... бар ма екен? Шәкәрім бір адамның
еңбегін жеді деген осылардың бірі айта ала ма ... ... ... ... ... ... бола ма? Ол заманда қажыға кім бармады? Оған ... бола ... жуан деп, өзін ... бола ма? Осы ... ... ... де бар, ... де бар, мен Шәкәрімнің адал билігін көзіммен
көрдім. Алаштың билеп тұрған күнінде-Белгібайдың қызына билік ... ... ... алып ... ... ... құтқарған Шәкәрім болатын.
Осыным бекер ме, жолдастар?»-дегенде, залдағы отырғандар «Мұныңыз дұрыс,
дұрыс!»-деп шулап жіберді. – ... біз ... ... көрсеткен
адал істі қолдайтын болсақ, Шәкірім кәмпескеленсін дегенге қосылмаймыз!-
дегенде, залдағы жұмысшылар: «Біз осыған бек ... - деп ... ... ... бір ... қол көтермеді», - деді Алтыбаев [24,
192 б]. Міне, бұл ... ... ... ... ... ... әділ ... турашыл болғандығын көрсетке керек.
Өйтпесе, халық осылайша жан ұшыра ақынды ... ма ... ... болыстықтың бос әурешілдігін түсіне келе, енді ой
еңбегімен айналысуға көшкендей болады. Ахат Шәкәрімұлы естелігінде оның
себептерін мынадай ... ... ... туралы басыма мынадай
ойлар оралды. Бұл адам халық үшін, жалпы адам ... үшін ... ... ... ... Азаматтық борышымды елге істеген еңбегіммен ақтасам деген
мақсатта болған. Осыны көксеген. Соны жасынан ... ... адм. ... ... арасында, ел арасында, ісіне араласа отырып, өткізген.
Халықтың өмір – тұрмысынан көп ... ... Көп ... ... ... Ақырғы кезде, ел басшыларының, билеуші адамдарының елге істеген ісін,
қылған қылықтарын -көріп танысқан. Солардың елге, жетім-жесір, нашарларға
істеген қилы ... құрт ... ... ... ... ... үзілмей келе жатқан ру таласы, партиясын, мансапқорлық, мақтан,
байлық, жуандықты, өзімшілдік, күндестікті, алдау-айласын ... ... ... жолын, қанды қақпанын көрген. Осы ауру, ... ... ... ... ... ұқтырам, соларды айтқаныма көндіріп,
қиянатсыз жолға, береке-бірлікке, қазақты – адал бауырлық, еңбекке, өнерге-
білімге тартсам деген ойда болған ... ... ... ... барлық адам
баласын алаламай, ұлтқа бөлмей, бір туғандай көруді көздеген адам. Бірақ ол
араманына, ... ... қара күші – ... ... ... қаралаған. Ата-бабамыздың жолын бұзатын, діннен бездіретін азғырушы,
мұны аластау керек деп өсек таратқан. ... ... ел ... ... ... Көз ... талап жеп жатқан елінің жемтігін,
зарлаған жетім-жесірдлердің көз жастарын ... ... ... ... ... деп, ... Енді ... келешекке арнайын,
білгенімді, көргенімді, өсиетімді жазып қалдырайын деген оймен кеткен ... 209 ... ... ... болыстық қызметі ел тағдыры сынға
түскен ... ... ... ... да, ... ... ... таныла
білген Шәкәрім бұл болыстық қызметті де абыроймен атқаруға ... ... ... ... ... жол ... тұлға Абай
болып табылады. Шәкәрім Құдайбердіұлы болыстық қызметке негізінен елді
түзеймін деп, ... ... ... деп барған боатын. Болыстық қызметінде
әділдік, теңдік, еркіндік, ... ел ... ... қағидаларды
басшылыққа алды. Осыны шынайы болыстық қызметте шама-шарқы келгенше жүзеге
асыруға тырысты. ... ... ... ... ... саяси жағдайды түсінуге, оны сезінуге деген бір кезеңнің бірі
болып табылады.
2 ШӘКӘРІМ ҚҰДАЙБЕРДІҰЛЫНЫҢ ... ЖӘНЕ ... ... Шәкәрімнің саяси және құқықтық көзқарастарының ерекшеліктері
Шәкәрім Құдайбердіұлының саяси және құқықтық ... ... ... ... оның ... ... ... көзқарастар жүйесіне синкретті тұрғыда қарстыруымыз керек. Бұл ... ... ... келе жатқан саяси құқықтық ойдың ... ... ... Шәкәрім Құдайбердіұлы ХХ ғасырдың басында саяси-
құқықтық ойларын көрсететін шығармаларын тудырған болса да оның ... ... ... басқа нысандарымен тұтас өрбиді. Сондықтан да, біз
шәкәрмнің саяси-құқықтық ойын басқа да ... ... ... ... Бұл ... ... ойын танудың методологиялық
ұстанымының бірі болып табылады.
Шәкәрімнің артында қалған мұра мол. Оның бір парасы ... ... ... Бұл ... қызметі оны Қазақстанның саяси және
құқықтық ілемдер тарихындағы орнын ... ... ... мемлекет, құқық. әлеуметтік прогресс мәселелері қомақты орын алады.
Ғұлама ұсынған саяси идеалдың өзі өмір сүрген кезең ... ... ... күн тұрғысынан алғанда да ... атап ... жөн. Бұл ... ... ... өмір сүрген, өз дәуірінен мойны озып ... ... ... ... жайт.
Келешекке көз тіккен ғұлама билік және ел билеу ісі, кемел мемлекеттік
нысан және тағы ... ... ... ... ... ... Абай жорасымен замана талабын, нақты пайымдауға ұмтылады. Тарихсыз
халық жоқ, бірақ өз дәстүрлернің тозығын тәрк етіп, ... ... ... ... ой ... ... халық қана өсіп-өркендемек деген тұжырым
жасайды.
Шәкәрім шығармаларының бүкіл өзегін елдік, ұлттық ... ... ... ... Абай ... үлгімен жұртшылықка «тіл ұстартып, өнер шашпақты»
өзіне мақсат етіп алады. Жастау ... ... «Ашу мен ... ... «мінін айтып қазушы ем, түзетпек боп елімді» деп ... де, ... жан таба ... ... «ел ... ... ... да
қамықтым» деп, өз ісі мен ақылын ынсапқа сынатады. Сондағы Ынсаптың берген
жауабы мынау болады:
«Ел ... ... ... ме құр айғай,
Емделмеген адам ғой,
Ем бола ма құр ойбай.
Құлағы мен көзін аш,
Оқу оқыт, ғылым жай.
Насихатты сөйтіп ... ... біле ... жаз, ... ... оқыт, қазаққа.
Мақтағанға болып мәз,
Қала берме мазаққа.
Сусыз егін не ... шыда ... алып ел ... ұмтылар тамаққа» [18, 55 б].
Бұл ой Шәкәрімнің өмірлік бағдарына айналған темірқазығы болды. Ел
қызметіне жегілем деген ... ... ... ... ... ... таза ақыл мен адал ... сүйене отырып, жұртқа жол көрсетуден
танбауы қажеттігін ерте ұқты. Сол жолға барын ... мен ... ... ... ... дәл қазіргі кездегі
жағдайға қарата айтылғандай көрінеді. Ақын болмашы жылтыраққа қызығып, ... ... ... ... ... белшеге батудың опа әпермесін
ескертеді. ... үшін ... ақыл мен ... пайдалы кәсіпке, керекті
шаруаға жұмсауды насихаттайды. Бұл тақырыпқа бір емес, бірнеше рет оралып
отырған. ... ... өнер ... ... іргелі ел болуы мүмкін
емес деген ой қорытады.
«Анық байлық - денеге ... ... бәрі де ... ... жиып ... дәулет емес,
Алдымызда бір күн бар есеп берер» [18, 143 б].
Шәкәрімнің қазақты сынауы-жаны ... ... ... «дос ... ... ... туған ой. Оны ақын:
«Мен-досыңмын, жау емес,
еліре берме, қайта ту.
Жүрегім дертті сау емес,
Сол ... ... деп ... ... ... су.
Абайлап артын ойлаңыз.
Алды ғой өңкей қу» [18, 97 б] - деп, дәл ... ... ... соң ... ... жырларым» атты өлеңі ақын
өміріндегі ерекше ... ... ... былайғы кезеңде өмірге
басқаша қрай бастайды. ... ... ... ... көңіл қояды.
Бұл ойын:
«Тиянақ көрме жалғанды,
Қуа берме арманды,
Пайғамбар мен сахаба,
Сен түгіл содан қалған-ды» [18, 88 б], - деп тұжырымдайды.
Кейде ... ... ... ... ... іс қылатын,
Түзелер заманы болмас» [18, 92 б], - деп бір ... ... ... оның ел ... ... ... үшін адал еңбекпен мал
жиюдың қажеттігін ақын ешқашан жоққа ... ... Бұл ... мал ... тар мағынада емес, кең ауқымда ұғынған жөн. шәкәрім ... ... ету, өнер ... ... ... ... ... мұқтаж болмай тәуелсіз өмір сүруге қол жеткізу, сол ... ... ... ... ... Ала тағала адамды жаратқанда, тең
етіп жаратқан. Барлық адамға ризық нәсібесін бірдей бөліп берген. ... ... ... Сол ... ... ... пайдалынып,
жалқаулық, еріншектікке салынбай, қайрат көрсете білсе, адам баласының
алмас қамалы жоқ деген ойды ... ... ... ... негіздей
отырып ұсынады.
«Мақтан үшін мал жима, жан үшін ... көз ... қамы үшін ... ... терің сат, адалды ізде,
Ғибадат пен адалдық, ар үшін жи» [38, 100 б].
Мұндағы ақынның ойы ... ... оны ... ... ... ... жанның сұранысын өтеуге мүмкіндік алу үшін жи дегенді ... адам ... ... ... ... ... мал адам баласына қызмет
етуі қажет. Бар ... мен ... мал мен ... ... ... ... бұл ... не үшін келгенін, тіршілігінің мәні не екендігін ойлаудың
өзіне мұршасы болмай қалады. Сана көзі ... ... ... алаң
болмайтын тоғышар қалыпқа түседі. Ойшыл елді осындай қауіптен сақтандырады.
Осы сарындас ой ... ... ... ... ... ... ... «Ызақорлар», «Еріншек», «Құмарлық», «Қалжыңшыл
қылжақпас» секілді өлеңдерінде әр ... сөз ... елге ... ... деушілерге қояр талабы:
«Кейін калып елімді,
Ел жемесін деп ... ... ... ... өз ... - деген ой ясына сыйып тұр. Қазақ өмірінің
келеңсіз жақтарының ақын қаламына ілінбей қалғаны жоққа тән. Сол ... ... ... ... өтсе де, ел ... ... кесапат болған кез
де болды. Сол тұстағы қазақтың ел жақсысымын деп ... ... ... бір ... өтеді.
«Қазақтың ең жақсысы,
Үш нәрсеге шоқынар:
Мақтаны, асты, нәпсісі –
Шоқынғаны осылар» [38, 164 б].
Акын өлеңдерінде ел өмірінің ... ... ... ... ... та, ... де сыналса да, оның туған халқына, еліне деген қылаусыз
көңілі, ... ... ... ... ... ... тұрады. Ел
мінін қатты сынаса, ел ішіндегі жағымсыз әдеттерді батыл ... ... жас ... ... кеселді әдеттерден аулақ болсын, жиренсін деген
мақсаттан туганын байқамау мүмкін емес. .
Шәкәрім қазақтың отырықшы ... ... ... ісін ... ... ... тартылуын қолдаған. Мал шаруашылығына негізделген ... ... ... ... ... жолы ... тірейтінін сезіп
біле алған. Соған орай ... ... ... ... ... ... қызу ... Әлемнен бейхабар, болмашы жылтырақ үшін
бірін-бірі күндеп, партия-партия болып қырқысып жатқан қазақтардың ... қала ... бала ... өнер жоқ,
Ғылымда дана жоқ.
Қалалық жері жоқ,
Еңбектің тері жоқ,
Пайдасыз шығыншыл,
Қазақтан сері жоқ.
Қазынасы тағы жоқ,
Басында бағы жоқ.
Партия, барымта,
Ісінің ағы ... - деп ... ... ... ... салғырттығын
тамыршыдай тап басып, келер тағдырын ойлап қамығады. Уәлі сөзді тыңдайтын
құлақ таба ... дал ... ... да біржола күдерін үзбей:
«Мен қайғы жедім ғой,
Қапы өттім дедім ғой,
Қазағым қам ойлан,
Сен де адам едің ... - деп ... ... ақынның:
«Жасымнан сендер едің менің елім,
Аяушы едім қайысып сынып белім.
Тірлігімде тілімді алмасаң да
Өлгеннен соң дерсіңдер қамқоршы ... - ... ... отыр. Ақынның
түпсіз ой, тұңғиық мағыналы жырлары адамзатпен бірге жасай беретіні сөзсіз.
Заманы, халқы, елі ... қам ... зар ... ... көрген ойшыл
философ, өткір мақалалар жазған шебер публицист, артына әр алуан жанрда
асыл мұра қалдырып ... ұлы ... мол ... бір ... бір адам ... ... ой тастар, ортақ асыл қазына.
Шәкәрім шығармаларында өзі өмір сүрген дәуірдің қоғамдық көріністері
шынайы бейнеленген.
Белгілі ғалым Ш. ... ... ... ... ... ... өлеңдер топтамасының алғашқы басылымына «Қазақ айнасы» деп
жинақы да мағыналы, бейнелі де орамды ат қоюының терең мәні бар. Айна ... сөз ... - өмір ... ... ... ... көзқарасқа меңзейді, негізгі мазмұн - қазақ ... ... Сөз ... ... күші ... ақын ... қоғамының жақсаруына,
адамдардың жеке басының жетілуіне әсер етуі көзделген. ... ... ... ... ... өрлеуі, көркеюіне қызмет етуге «мен ... өрге ... ... ... ірі мақсатқа, мүддеге сәйкес еді» [26, 11
б], - деп жазады. ... бұл ... ... ... ... ... өмірі мен шығармашылық мұрасы ... ел ... ... ... ... ... ... айтқанымыздай, Шәкәрім шығармашылығына Абайдың әсері ерекше
болған. Шәкәрім өлеңдерінің ... ... ... ... елім, қалың
жұртым» деген ұғым құрайды. Мұнда да Абай қалыбы, ... ... ... де ... ... ... айтады, әр қазақтың намысын жани тіл
қатады.
Шэкәрім табиғат, қоғам, адам туралы көп ... ... ... ... оны көп ... ... халқының
тағдыры, елдігі, болашағы. Қазақ қоғамының биік ... ... ... ... болып отырған талай жағымсыз қылықтарды,
әділетсіздікті, оқу-білім аздығын, тоғышарлықты, ... ... ... етек алғанын батыл да ащы сынай отырып, ақын ... ... ... көп толғантқан оқу-ағарту, білім-ғылым ісін жолға қою арқылы
өсу, алға басу туралы өрісті ойлар ... ... ... ... шығармаларын оқып, таныс
болғандықтан көп үлгі ... ... ... ... есімдерін зор құрметпен
атап, елге әңгімелеп, солардай өнер-білім алуға, мәдениетті ... ... ... ... ... ... ... барлығы да
Абай өлең, лирикаларымен үндесіп келеді, бірақ ол Абайдан ... ... ... ... ... болу, қазақ халқының надандықтан
құтылуы, еңбек етуі сияқты такырыптарға жазған өлеңдері көптеп саналады.
Ақын қаламынан ... ... «Бай мен ... «Қайтқан шал»,
«Өкінішті өмір», «Бай мен кедей», «Ашу мен ... ... пен ... «Насихат» т.б өлендері, қоғамның әлеуметтік жағдайларын көріп
отырып, өз ... ... ... ой ... ... ... ... түрде суреттей білетін, қазақ халқының ... ... ... оны ... ... ... ... болды. Мұның
бәрінде де Абайдың «Қалың елім, қазағым, қайран жұртым» деп басталатын
өлеңіндегі ... ой ... ... ... ... ... ... әлеуметтік ортаны, әр түрлі ... ... ... жан-жақты барлап, терең түсінген
шығармаларында шынайы бейнелеп берген Шәкәрім халықты ... ... ... бастайтын бірден-бір өнімді сара жол өнер-білімге ... ... ... ... ... ... ойшылдарды
қастерлейді.
Ақын елді өнер-білім мен ғылымға жұмылдыруға кедергі ... ... ... ... ... сынға алады. Өнеріңді,
ғылымды елге жай, «пайдалансын өзгелер», ... ... ... ... ... ... ел игілігіне жұмсауды талап етеді.
Өнер - білім, ғылым үйрену мәселесін ойшыл ақын халықтың ... ... ... ... адал еңбек ете білу, талаптылық,
жігерлілік секілді қасиеттермен байланыстырады. Өскелең ұрпаққа үлгі етеді.
Бұл қасиеттер мейірімділік, имандылық ... ... ... ... ... еңбек қыл,
Ақ жолдан айнымай,
Ар сақта, оны біл», - деген ... ... ... келтірген
пікірлерімен тікелей жалғас, солардың қорытынды-түйіні деуге лайық.
Шәкәрімнің ... ... ... ... ... ... бейнелейтін сюжетті дастандарынан мейлінше толық
танылады. Қазақ өмірінен алынған нақтылы ... ... ... ... ... ... ... поэма жазуы - ақынның
ұлттық ... ... ... ... ... ... Осы ... тұрған оқиғалар бір-екі ғасыр бұрын болса да, ақынның заманындағы
қазақ өмірінде әлі де кеңінен орын алған типтік жағдайлар болатын. ... ... ... ... бұл «ертегі емес, ертеде болған ... атап ... ... мәні ... ... ... ... күш-жігер біріктіруге шақырды, осы
биікке ... ... да ... берді. Біріншіден, партияларға, олардың
жалынды сөздері мен ұрандарына еліктеп кетпеу керек, олардың ... ... ... ... да қажеті жоқ, бұдан ... - ... ... ... адал ... ... ... тура, айқын жолдан
айнымауы керек. Екіншіден, қазақ халқы басқа өркениетті ... ... ... ... ұмтылғаны жөн. Бұл жолда ұрыс-керісті, мал ұрлауды
және басқа келеңсіз әрекеттерді ысырып қойған ... ... иек ... ... ... ... жоқ. Олардың бар ойлайтыны байлық, одан ... жоқ, соны ... ... Олар өнер-білім жайлы тіпті ойламайды да.
Үшіншіден, қалалар мен елді мекендер тұрғызып, сонда ... ... ... ... жасалуы тиіс. Балаларды жас кезінен бастап тәрбиелеу ... ... дәл ... ... ... жоқ, - дейді Шәкәрім, -
Көретін көзі жоқ, ... сөзі жоқ, ... бұл ... аты бар да өзі ... деп ... ... ... айтады. Бұүлай кете берсе, қазақ халқы өзіндік
мәдениеті мен тарихы бар, басқалармен иық ... ... ұлт ... ... ... ... сақтандырады.
Қазақтар басқа халықтардың ішінде белгілі бір дәрежеде мәдениеті мен
тарихы бар ұлт ... ... үшін ел ... ... ... құр ... ... керектігі аса қажет деген тұжырым ... ... ... ... ... ... басшы елді көгертпейді,
қарапайым халықтың жоғын жоқтап, ... ... ... ... ... ... кұрт,
Жазылмайтын ол қыл кұрт.
Мен тартам ел қайғысын,
Әкімі - залым, биі ... ... ... оны таптайды.
Мұраны асыл жоғалтпай,
Сан ғасыр тарих сақтайды.
Қиналған тәнім азапқа,
Жанған жаным тозаққа.
Әділ ... ... ... ғажап па?» [18, 287 б] .
Шәкәрім шығармашылығының асыл өзегі қазақ халқының жоғын жоқтап, мұңын
мұндау десе де ... ... ... ... ... ойлары саф
алтындай жарқырап, ғасырлардан ғасырларга ... ... ... шыңы оның ... ... ... өлеңдері мен
философиялық трактаттарындағы ойларда жатыр. Ақын мұнда белгілі бір ұлт
шеңберінен шығып, жалпы адамзаттық мәселелер төңірегінде ой ... ... ... мәні неде, тіршілік сыры қандай, Алланың ... ... не, жан мен ... ... белгілері қандай деген мәңгілік мәселелер
бойынша ой жүгіртіп, данышпандық пікірлер түйіндейді.
Әрбір есті ... ... ... ... ... ... кім ... бармағы мен өмір сүру мәні неде екендігін ой көзімен зерделеу болмақ.
Мұны Шәкәрім қажы «Келдім қайдан, қайтсе пайдам, ... соң не ... ... адам ... ... ... ауыз сөзбен тұжыра салған. Әйтсе де
бұл ой ... ... ... ... ... ... Сондықтан да бұл
сұрақтың жауабын табу үшін ... ... ... ... мақсат - Ақиқат,
Соны іздеп алмақ.
Нәпсіге еріп болма мат,
Ол сені отқа салмақ.
Демек, адам өмірінің мәні ... ... ... ол оңай ... ... ... бұған жауапты ойшылдың өз еңбектерінен іздеп керейік. Реті
келген жерінде басқа да ғұламалар ... иек ... ... ... болсақ, Шәкәрімнің даналық сөздерінде төмендегідей екі жұптылық ... ... ... ... ... және «ол ... т.б. Егер
топтастыратын болсақ: «дүние» - ғалам, жалпы объект, ал «сен» дегеніміз ... ... ... - адам ... ... ... бір ғаламдағы адамның
орны, мақсаты айтылып отыр. Яғни, Шәкәрім өмірдегі ... ... ... ... қалай анықтаған? Жалпы өмірдегі мақсат не? Ақиқатты, шындықты
қалай табуға болады? ... ... ... ... ... іс ... белгісі. Мақсат болғаннан кейін міндетті түрде ол - ... Бұл ... ... ... Шәкәрім өлеңінен табамыз.
Шынды білмек ойласаң сен,
Алдыменен жанды біл.
Ең керекті үш сұрақпен,
Жан кұлағын қой бұрап,
Келдім қайдан, қайтсе пайдам,
Өлгеннен соң не болам?
«Мен» ... ... ... ма сол шын ... ... зат ... ... әсер қала ма?
Аш көзіңді тұмшалама,
Кетпе ақылдан тым жырақ.
Бұған ақыл көзімен қарайтын болсақ, бұл даналық сөздерден ұғатынымыз:
адам өзінің өмірдегі ... ... ... ... ... үшін алдымен
өзін, өз жанын тануы керек екен. Сонымен қатар ерекше назар аударатын нәрсе
- ақыл. Абайда да, Шәкәрім өлеңдерінде де бұл екі ... ... ... Абай:
«Акыл мен жан мен өзім, тән - ... ... ... ... ... тағдыр жоқ, әуел бастан,
Менікі өлсе өлсін, оған бекі.
Өлсе елер табиғат адам өлмес,
Ол бірақ қайта келіп ойнап күлмес.
«Мені» мен «менікінің» айырылғанын,
Өлді деп ат ... ... ... [39, 178 б], - ... ... қажы ... ... деген - өлшеусіз бір жарық нұр,
Сол нұрды тән қамы үшін жан жұмсап жүр.
Тағдырдың қиын қиын сырлы ... ... ақыл ... матаулы тұр.
Ақыл деген - денеге егулі дән,
Суғарылса кіреді оған да жан. ... өсіп өніп ... ... ... нәрседен ғибрат алған» - деп тұжырымдайды.
Руханияттанушы Е. Жиенбаевтың пікірінше, ... жаны біз ... ... Ол екі ... түрады. Оны аталарымыз: «жан» және ... ... ... ... ... ең ... мәселе - осы жан мен тәнді
айырып, шынайы өз мағынасында түсіну болып табылады. ... - ... ал ... ... ... қуат деп ... Бұл ... түсінік, бірақ мәселе
мынада болып тұр: адам ... өзі ... ол екі ... ... Олар ... және ... Жоғарыдағы өлендерді нақты өз ... ... ... рух, ал ... нәпсі екенін ұғынуымыз шарт.
Ал ендеше назар аударатын нәрсеміз - асыл нұр, олар ... ... ал ... мен адам ... ... - ... зат. ... «адам топырақтан жаратылған» деген ... ... ... Сонымен, адам жаны негізгі екі бөліктен тұрады ... олар рух ... ... қатар, «жан тәнге, ақыл жанға матаулы тұр» демекші, ақыл
қуаты да рухтың ажырмас бөлігі болып табылады. ... рухы ... ... ... көп ... ... ... жұрдай имансыз
адам сол болады» [40, 63-84 бб].
Ал рух дегеніміз не, ол адамның қай жерінде, қалай орналасқан. ... үшін Абай ... ... Өйткені жүрек мәселесі Абай
шығармаларында өте көп қолданылады.
Үш-ақ ... ... ... ... ... ... жылы жүрек...
Жүректің ақыл суаты, махаббат қылса тәңірі үшін...
Жүрек - теңіз, қызықтың бәрі асыл тас...
Ал, Шәкәрім ... ... аш ... ... ... ... ... шығатын қорытынды рухтың мекені - адамның жүрегі екен. Абайдың
жоғарыда атап көрсеткен адамның үш ... енді оңай ... ... ... - рух, нұрлы ақыл - жүрек суаты, рухқа кызмет жасаушы ақыл және ыстық
қайрат - рух пен ... ... ... ой екі ... болады. Бір бөлігі жақсы да, екінші ... ... ой ... ... да, ... ой ... қоздырушысы болып табылады.
Мүны Шәкәрім атамыз:
«Ойды қайдан алғанын,
Адам өзі сезбейді.
Жанның айдап ... де ... - ... ... ... ие бола ... Демек адам баласы ... ... ... ой арқылы байланыста болады.
«Еңбекпенен, өрнекпенен, өнер ойға тоқылса,
Қайнар өмір, жайнар көңіл ар ілімі оқылса».
Қоғамның жылдан-жылға азғындап бара жатқанының себебі ... ... ... ... ... ... [40, 72 ... шығармаларында Абай ұсынған «толық адам» концепциясы ары ... ... Бұл ... ... ... сопылық сарындағы сыр
сөздер жиі кездеседі. «Иманым» деген ... адам ... мен ... ... сыр ... ... берілген. Шәкәрім қажының сыры:
«адам ақиқатты бас көзімен көрмейді, акыл көзімен көреді. Өлімнен соң бір
түрлі ... бар. Екі ... ... іс - ... ... ... - ... мейірім». Ақынның ойы бойынша, «Меніңше, ұждан - ... ... ... жан ... ... нәрсе. Сондықтан тезірек
жоғарылауға себеп керек қылады. Соның қатты керегі - ... ... ... білу үшін ... көзін ашу қажет. Жүрек тазалану арқылы көкірек ... ... көзі ... ... ... ақиқат сыры ашылады. Адам
данышпан болады. Мұны Шәкәрім қажы былайша анықтап баяндайды:
«Менің ... қыз ... шын ... ... сіз ... таса бұл ... тұр жар өзін,
Бас көзіңмен қарама.
Жүрегіңнің аш кезін,
Жардың сырын арала.
Көрем десең жарымды,
Мас бол жүрек тазала», - ... ... адам ... ... қабілеті арқылы емес, рухтың
нұрланып, көкірек көзі ашылу арқылы жете ... Енді осы ... ... ... тиянақтап көрелік.
Жэһли көзбен қарасаң,
Дүние - қоқыс, сен - мешін.
Ғақли көзбен қарасаң,
Дүние - ғажап, сен - есім! ... ... ... тұр,
Қараңғылық пердесі.
Ақылдан бойы қашық тұр,
Ойында бір-ақ шаруасы. ... ... езу ... күле алмаймын,
Ажалсыз асыққанмен өле алмаймын.
Білмеймін өлі екенім, тірі екенім,
Өзімді өзім айырып біле алмаймын.
Жүргенмен не бітірдім тірі ... ... кірі ... ... ... болсын қандай,
Қалған соң кеп моланың бірі болып. (Мэшһүр Жүсіп)
Ақыл кұсы адаспай ... ... ... оған ... көк ... оңай ... болып,
Ғарышқа қол жетеді қармаласа.
Жанның бәрі мендей Жар табар елі,
Терең ой, сау ... ... ... ... ... ... келгенде, қазақ даласынан шықкан
ғұламалар ойының тоғысар тұсы мынаған келіп саяды. Адамның өмірдегі ... ... ... таза ... ... ақ пен қараны ажыратып, тура жолын -
әлемдегі өз ... ... ... ... ... ... ... Ол үшін,
әлбетте, Шәкәрім ұсынған «ар ілімін» меңгеру қажет.
Шәкәрім қазақ поэмасында ... ... ... өріс алмаған жаңа
түрлерін қалыптастырып, бұл салада үлкен жаңалық ... ... ақын ... ... айрықша зор мән береді.Ол адамның сезу, сезіну, дүние
болмысты, өмір құбылыстарын ... ... ... ... ... не ... ... ішкі сырын, көзге көрінбейтін, қолмен ұстауға
келмейтін нәрселердін арасын ажыратып, болмыстың, ... мен ... ақыл деп ... ... ... ақыл қандай да нәрсені, құбылысты
дұрыс түсініп бағалауға, ақ-қараны ... ... ... ... ... сыналмаған іс бұлдырлау» деп түсіндейді.
«Ақыл деген өлшеусіз бір жарық нұр» деген өлеңінде Шәкәрім сол нұрды,
ақылдың керемет күш-қуатын адам ... іске ғана ... ... ... ... ... ... үшін зұлымдық пен айла жасауға да жұмсап тұр дейді. Адал
еңбек, ақ пейіл, мейірім бар жерде ғана таза ақыл ... яғни адал ... ... ... қиянат қылмай істелген іс адамды мұратқа жеткізеді
деген ой-түйеді.
Дүниетанымның, ғылымның да негізгі тірегі - ақыл-ой, ойлау қабілетінің
қуаттылығы, ... ... ... деп ... ... түп ... - таза ақыл мен ойлау.
Шәкәрім ойлау, ойлану деген ... ... мән ... оны ... ... ғажап сырларына терең бойлау, не нәрсені болсын ақылмен
сынап, ұғып-түсіну мағынасында алып қарайды.
Шәкәрімнің дүниенің, жаратылыстың қозғаушы ... адам ... мәні мен ... жан мен тән ... ... ғылыми ұғым-
түсініктермен ұштастыра толғайтын философиялық өлеңдерді өз алдына ... арна ... ... діншілдігі, жаратущы Аллаға сенімі оның ойшылдығымен жалғасып,
дүниеге көзқарасындағы бірлік - біртұтастықты танытады. Шәкәрім дүниедегі
«сансыз кереметті кім ...... сол» ... ... ... ... сену - ақиқатты ... ... жету деп ... ... оның ... ... сырларын тауып-білуге
құмарлыгын, мысалы, дүние қалай жаралған ... ... ... ... тиянақты жауап іздеп, сол арқылы «ең түпкі жаратушы - мінсіз Ие» деп
түйіндеуінен айқын ... ... ... ой» ... өлеңінде дөнгеленген жердің күнді айналып
жүретіні көзбен көру ... ... ... ... ... ... ... Шыңғыстағы бір биік тау,
Жақсы екен тауға шығып тағдыр ... түн ... деп ... ... кеткен соң, түн келді каранғылау!
«Ей, жастар, қалай дейсің бүл ...... ... да ... ... таңғаларлық нәрсе өте көп, алайда бәрінде де ... ... ... ... айта ... ... ... ісі толық» дейді. Яғни, бұдан
дүниенің кереметтігі шексіз болса, жаратушының құдіреті де шексіз ... ... ... ... ... бұл дүние?
Мұны бүйтіп жаратқан қандай нәрсе?
Білімсіз мақсатсыздан шыққан болса,
Мақсұт, білім, ой шықты ... ... ... өлеңдері ой тереңдігі, пікір сонылығымен
танымдық және моральдық адамгершілік ... ... ... оқымысты
ақынның өнерпаздық тұлғасына сай интеллектуалдық сипат алған.
Адамдардың қоғамдық өмірдегі қарым-қатынасын, жеке адамның мінезін, іс-
әрекетін ... да ... ... талабын, ақыл-парасаттылықты қаңдай
да іс-әрекетті ақылмен сынауды басты ... етіп ... Ол әр ... ... сын көзімен қарап, биік талап коя білуі, қиыншылыққа ... ... ... ... екенін баса айтады.
Өмірдің өкініші аз болмайтынын айта ... ... ... ой
тазалығы адамның уайым-қайғыға бой алдырмай, саналы қылық қылуына ... деп ... ... ... ... ... кыл», - дей отырып, әр адам өз
қабілетін дұрыс бағалай біліп, өзінің қолынан келетін істі ... ... ... ... ... ... ... айқын түсіне біліп,
соған орай әрекет қылғанда ғана адам ... ... ... етіп ... Адам ... сыншы болып, өмірге саналы ... ... әр ... ... анық ... біле ... сонда
ол өз ісінің сәтсіздігін өзгеден көрмей, нақтылы жағдайды дұрыс ... ... ... ... деген үлкен ғибараттылық мәні бар ... ... ... асыл қасиетінің, өмірдегі биік ұстанымының
көрінетін тұсы - ұлы Ахатты сот ... ... ... ... ... ... сөздері. Енді Шәкәрім қажының ұлына айтқан сөздеріне
кезек берелік: «Балам, ... ... сақ болу ... ... саған бұл жолы
кесіледі (түрмеге жабады). Бұл толқында тұрған уақыт. Ол толқын ... Бұл ... ... Ең ... іс - осы ... өтуі. Содан
бұзылмай, бұрылмай, адалдық қалыпта өту керек. Бұл уақытша ... ... ... қателік, жаңылыс шегінісі. Адам болашаққа ой жібермей,
сезбей, айла-тәсілі, арамдық, ... ар сату ... ... ... ... жексұрын болады. Олай ... ... ... түзеліп,
гүлденетін, жетілетін кезін, адамдық арыңның ... ... ... ... ... ... асыл ... арамға сатып, жоғалтсаң, ертеңгі
заманға, оның адамдарына қандай боп көрінесің! ... ... ... ... бар? ... да төмен болғаның емес пе? Арамдалған арыңды қалай
ақтап аласың? ... ... ... деп, ... ... заманға, уақытқа
жапқаның адамшылыққа жата ма? Оның жол бола ма? Сендерге сәлем айтқанда,
осындай ... ... тар ... ... ... ... ... карамай, болашаққа қарасын, соған адалдықпен, таза еңбекпен қызмет
істесін, ол ... ... ... ... ... адал ... ешкімге
жаманшылық ойламасын деп, әкелік міндетім, осыны сендер істейді, ұғады деп
айтқан сәлемім ... Әлі де ... сол! ... есте ... ... ауыр қайғы түскен адам - енді маған өмір жоқ деп, ... Бұл - ... өмір ... көре алмағандық, өз қасиетін
жоғалту. Өмір - дәуір әрмән өсуде, жетілуде болады. Қоғам да ... ... ... ауыртпалықты көтермей, қайғыру, қажу адамды шатастырады. Соған
шатасса, адам алдағы күтіп ... атар ... алар үлес ... ... Адам ... өткен дәуірінен алады. Сол дәуірге көз ... ... ... ... ... ... сезеді, балам! - деп
тоқтады». Содан соң енді аман көрісеміз бе, жоқ па ... ... ... ... жадында болсын деп, баласына екі түрлі өсиет ... ... ... ... ... сөз ... алмайтын ашуланшағы болдың. Енді
ақылың кірді, азамат болдың. Бұл әдеттерді ... ... ... таразысына
тарта білсе, адам өз кемшілігін сезеді. Өз кемшілігін сезе білген адам
жаман әдетін ... ... Тек, ақ ... ... ... болғаны. Өз бойын
тексере білген адам адамға ... ... ... ... ... ызақорлық, ашуланшақ әдетінді таста, балам!
Екінші, ойыңнан тастамай ұғып, жүрегіңде сақтайтын тапсырмам: ... ... да ... кез келуі мүмкін. Сен өмір сүру үшін біреуді
өткелге салып ... де ... кез ... ... бір ... ... аман-
тірі қалуыңды, не азаптан құтылуыңды ғана ойлап, соны ұстап ... ... ... ... сақтан! Бұлай өмір сүргенше, өлген артық. ... ісі ... ... ісі. ... істі ... адам тек өз
басының ғана қасиетін жойып қана қоймайды. Оны тәрбиелеген ата-анасының ... ... ... тіл тигізеді.
Егер сондай қиыншылық келіп, біреуді өткелге салып өтетін күн туса,
оған жолама! Біреуді құрбан етіп, тірі ... адал ... ... ... кісі салып өтсең, тіріде өзім, өлсем әруағым ырза
болмайды! Мұны саған батыра ... ... ... ... жағдай кез
келуі мүмкін дегендіктен, адам атың жойылмасын дегендіктен. Менің ақтық
тілегім осы!» [21, 54-55 ... ... ... тек ... ... өсиеті деп емес, жалпы әрбір адам
берік ұстануы тиіс бұлжымас ... деп ... ... ... ... жоқ. ... ... сыналар тұсымен кез-келген адам баласы ерте ме,
кеш пе бір ... ... ... сын ... сағы ... ар ... өту - адамның ең асыл қасиеті де, мұраты да болуы ... ... - ... ... ... ... Абай ықпалында
болғандықтан, Абайдың ықпалының негізінде қалыптасқан болатын. ... ... ... ... ... ... ... да Шәкәрімнің саяси-
құқықтық ойларын шыңдауға әсер етті. Сонымен қатар, қазақ даласындағы ... ... де, оның ... ... ... ... ... қайнар көздердің негізінде Шәкәрімнің саяси-құқықтық ойлары ұшқырланып,
даралана түсті. ... ... ... ... ... жалпы
әділдік, бостандық, теңдік идеяларын арқау етті. Сонымен ... ... пен ... ойшылдарының еңбектерінен сусындай отыра, оны қорыта келе,
өзінідік саяси-құқықтық ... ... ... ... ... ... қоғамдық сананың басқа да нысандарымен құйылмалы түрде,
сикретті дамыған болатын.
2.2 Шәкәрімнің мемлекеттік басқару ... ... ... ... негізгі бір аранасын мемлекетті басқару
мемлекеттік билікті жүзеге асыру ... ... ... мемлекетті
басқару ісінде жалпы басқарушы тұлғаның қасиеттеріне ерекше ... ... ... Оның ... жалпы мемлекеттің өзегі мемлекеттік билікті жүзеге
асыратын механизмнен тұратындығы айқындалған ... ... ... ... туралы теориялық деңгейдегі ұстанымдар жүйесін
қалыптастыра қоймаса да, өз заманындағы ... ... ... ... саяси
үрдістерге баға бере отыра, мемлекеттік басқарудың әділ жолы туралы оны
мүлтіксіз жүзеге асыру туралы ... ... ... ... ... өмірдегі мемлекеттік басқару
үрдістері деңгейінде бағалай отыра, оны күнделікті тірі тетік ретінде ... ... Оған ... Г. ... мына ойы ... ... «Государство выступает не только как законотворческое начало и
нормотворческий фактор, но и как тот ... ... но и как ... ... который оформляется и функционирует, а ... ... ... ... ... как защитника
интересов всех слоев общества, а правительства как орган, обеспечивающий
подчинение людьми ... и ... для всех ... что ... всех перед законом» [41, с 181-182]. Мемлекеттанымдағы ... ... осы ... ... ... ... қатар, қазақтың бірлігінен
ажырата қарамады. Мемлекетте және қазақтың тұтастығы да ... ... ... ... бір ... ұғымдар болып табылды. Ол туралы ақынның
мына мақаласындағы ой-пікірлер дәлел бола алатындай. «Өткен июль жұлдызының
21-інде басталып, ... ... он ... ... ... болып, 26-сында
тарқады. Бұл съезд барша қазақ боп бас қосқан алаш ұлына зарын өткізген,
сағынтып, сөз етін ... ... ... алаш болып, ақыл біріктіріп, іс қылмақ түгіл, -азып-тозып, бір ауыл
ақылымызды бір жерге қосудан да қалған ел едік Һәм ескі ... ... ... ... де ... ... ... жапы жұрт оянып, ар-ұяты үшін қанша жанды құрбан етіп талпынғанда,
біздің де тым болмаса «өзіме жоқ ... не ... деп ... алаш
берекесін бұзбай, сұм нәпсімізді ... ... жөн. ... ... сәби ... бар ыстық махаббатымен кеңесіп байлаған қаулысын
бұзсақ, біз ... алаш атын ... да ... ... ... жолы ... ... өспек; жолы болмай қалса-
өшпек. Алаш тобы ауыл тобы сықылды күнде ... ... ... ... сөз кезең аспай бұзыла берсе, алаштың ұлы қайтып бас ... ... ... боп бас ... ... пен ... ... боп біріктірсек,
саны бар, сапасы жоқ болмай, ... ... ... Ал, ... ... топ ... ... сөз қорылып, тарқалды. әлдеқалай
біреуге жақпай бұзылса, талпынған талап, күткен үміт ... ... ... ... алаш ұлының өркенінің обалына қалғаны да.
Енді айтылмаған сөз ... ... шешу бір ... яки бір ... ... ... жобаны жүргізу-елге міндет. Енді қазақ
облыстарындағы ... ... елі ... осы ... тобы ... тез іске ... ... қазақ халқында сүйекке сіңген еріншек, салақтық мінез бар,
ойлаңыздар, ойланыңыздар! Бізден басқа мемлекеттегі ... ... ... ... ұйқы ... елге еңбек қыламын деген ерлері қала ... ... ... ... жүр. Біз баяғы әдетті тастамай, сен салар,
мен саларға айланып, ерініп, тал ... ... ... ... аты
бәйгеге ілінбеген асшыдай ерніміз кезеріп, салпиып қалып жүрерміз» [36, ... ... ... қазақтың бірлігі ... ... Осы ... ... ... ... моноұлттық мемлекетті
қолдаған деп айтуға болады.
Шәкәрім Құдайбердіұлы ... ... ... мемлекеттік билікті
оны жүзеге асырумен тұтас қарастырған. Сол кезеңде орын ... ... ... ... ... ... ... сайлау істеріндегі
әділетсіздікке қарсы тұрды. Партияға бөліну Шәкәрімнің ойы ... ... ... ... ... бірі еді. Оны ақын өлең ... былай
жырлайды:
«Мақтан үшін іс қылып көрдім бе ... мен ... ... бе ... ... жанды сатып,
Ант ішіп партияда жүрдім бе де,
Ез, еріншек, қорғалақ, шабан болсаң,
Не мақтаншақ, дарақы, надан болсаң.
Есі – дертің-партия, ел билемек,,
Залалкес ... ... ... бәрі ... өкпелеме,
Мінін айтса шын жақсы кекетене ме?
Арам безден арылып әділ жүрсең.
Ақ жаратқан ... жек көре ... ... ... ... ... жүрегің ақтаса, құтылып кет.
Оған болмай құтырсаң, өз сазайың.
Ит пен бірге ит болған сен де төбет.
Ащы тілмен мен ... ел ... ... мақұлын салмақта өзің.
Өтірігін тап-тағы жүзқара қыл.
Ыза болсаң, ке алар сол ғой кезің» [18, 97 б]. ... ... ... іріткі салғандығын, одан халықтың ызақорда болғандығын тебірене
жазады. Ол партия туралы былай дейді: ... ел ... ... ... ... ... жанын пида қылатын аты шулы «партияны» шығаратын-сол
басшылар: қосшылар ... ... еріп ... ... ... ... бір сығыр. Егер сол басшылар халықтың өз пайдасына, яғни ... ... бола қам қыла ... әлгі ел ... ... ... ... жамандап жүріп қалмай жүргенін ерлігім деп ойлады,
анығы-ез, қайратсыздығы. ... ... біле ... ... ... басын тартып ала алмаған өнерсіз ез емей ...... қас, арға қас, ... қас, келесі күнге қас. Жә, дос жері
қайсы?!
Партиядан қалмайтын адамда екі түрлі ой бар: ... ... ... ... қосылып, жалғыздық көрем бе? – дегендік, ... ... ... іс бола ма? ... ... емес
немес? Аты қазақтың қастығы мен достығының өрісі ... емес пе? ... ... ... зорламақ. Біздің атамыз Құнанбай қажы айтқан екен:
«Арымнан жаным садаға, жанымнан малым садаға», - деп. Партия арға, ... ... ... ... де, ... ... аман ... - деген жігіттің
аты кім?
Екінші, «әй, мен қойғанмын ел қоя ма» деп, ... ел ... ... қол ... «ау» ... де ... деп жүр, бұл да ... Ел деген
бір жақта жатқан нәрсе емес, о да біз сықылды бір-бір ... ... ... бір адам өзінің түзелмегенін шарт білу керек. Қай елде қандай
жақсылық болса да, басында бір адамнан басталған. Ердің ері, ... ... ... ... ... ... қайрат ете алған адам. ... ... бір ғана ... ... басталып Әбубәкір, Сыдықпен
екеу боп, Ғалимен үшеу болып, жамандықты ... ... ... ... [24]. Дін ... ... алға ... партияны тоқтатуға
елді шақырды. Халық бірақ та, оған берілмей, руаралық жікке бөліне түсті.
Сондықтан да, болар Шәкәрім ... ... ... ... ... жеке қасиеттеріне ерекше мән берген. Шәкәрім елдің
былыққа батып бара жатқандығын былай деп ... ... ... ақ ... ... былғанды,
Басшысы жоқ сорлы елдің.
Малы мен басы алғанды.
Тасбиықты тастап тас ... ... ... ... ... елін жұлғанды.
Жала жауып жалмайды.
Жазасыз қарап тұрғанды.
Елеріп, еріп көп ел жүр.
Білмейді құдай ұрғанды.
Түпсіз жауға санайды.
Түзу жолға бұрғанды» [18, 148 б]. Ақын одан әрі ... ... ... не ... үй ... үшін ... күймесін.
Өздері-ақ ұлып, шұбырып,
Ұлыққан иттей күйлесін.
Айта алмайсың дұрысын.
Ала аяқ ... ... ... ел ... ... [18, 149 ... ... елін жеп, халқына әділетсіз болған басқарушы
тұлғаға өте жаны қас адам болды. Жоғарыда ... ... ол ... сондай басқаруш тұлғаны сынап-мінеп отыруын ... ... ... тағы ... ойын ... сала ... ұлық ... қас қылады,
Көңілін шерлі, көздерін жас қылады.
Қиянат қылдай істен, басталмақшы,
Ескермесе, аз науқас асқынады.
Мал мансап адамзатты мас қылады.
Мейірімді ет – жүрегін тас ... ... ... ... ... елге бас ... атып ... ел білмейді.
Тілі келмей «Мұсырауын әділ» дейді.
Ақжүрек әділдердің қылығы анау,
Жебір ұлық зарлатып елді жейді.
Мұны айтасың алатындай тілді ... ... кім әділ ... атын естіп, дәмін татпай.
Өтеміз де жүректі қайғы тесіп» [18, 157-158 бб]. Осы ойдың жалғасын
тағы бір мына өлең ... одан ары ақын ... ... ... болады:
«Ойласам сол тышқандай бұзықтар көп.
Сырты сопы, іші арам қылықтар көп.
Пара алып, не ... ... ... ... ... ... емес, әр жерде бар осындайлар.
Өз малын өзі ұрлайды кейбір байлар.
Қазына берген ақшаны қалтаға сап.
Елге міндет кеңсешіл пысықайлар.
Бір ұрты май, бір ... ... да ... ... жамылған жандар да бар.
Жазасызды жалалап атақ алып.
Ақ жүрексіп жүретін пайдар да бар...» [18, 166 б].
Шәкәрім Құдайбердіұлы өлең ... тек қана ... ... қана қоймай, әділетсіз басқарудың себептерін де іздеуге ұмтылады.
Әділетсіздікті бір ... ... ... ... ... өзі де ... ... сөз етеді. Қоғамдағы әділетсіз басқарудың және
әділетсіз ... ... олай ... ... ... ойлап, тербейді:
«Мінін айтса, бұзылмас кімнің түсі,
Ойлағанға, ап-анық тұр мұнысы.
Сасқанынан сандырақ шал айтады.
Ыза ... ... ... ... ... бір ... ойнас қылады байлы кісі?
«Өзің неге қыласың?» деп ... ... екен оның ... ... ... йбар ... айта алмай құриды елдің мысы.
Не көзінше не сырттан ... ... ... нек ... ... өзі-түзететін ел басшысы.
Бұл болса ұлығының қылған ісі
Қарапайым ... не сұра ... ... соны ... ... адам ... бар ... деп келмейді жығылғысы
Дерт джасырған ажалсыз өлер, - деген
Қазақты оңдырмайтын осынысы
Мін түзелмей түзелмей ел ... жоқ па ... ... тура ... ... ... ... жалықпас жазы, қысы
Зорлықтың мақтанмен бар байланысы
Қайтып, оны таза деп айта алармыз.
Айда, мақтан зорлыққа толса уысы?» [18, 213-214 бб]. ... ... ... ... ... келе, өзі оны жоюдың жолдарын да ... ... ... басқарушы тұлғаның білімділігінде, оның бойында имандылық
қасиеттің болуы деп санайды. Әділетті басқарушы ... ойы ... ... болу ... ... ... демесе,
Күйеу арға арам жемесе
Тыйылып зорлықтан
Бәрі адамның бірдей ағарып.
Ары нәпсіні жеңсе тазарып,
Қүтылар қорлықтан.
Бар еңбегін
Шын ... ... ... ... ... адамдық соңына
Кісі адамда ала көрмесе
Ісі санамен алға өрлесе
Бірігіп бастары
Тамақ ... ... ... еңбекті ғана көздесе
Болмайды қастары
Табиғаттың барша заттың
Орнан бейіс, кетер кейіс.
Көрсе еңбектің пайдасы.
Жойып зорлық пен қару ... ... ... ... жойылса
Ерді адалдық жолға бастайтын
Елді арамдыққа әсте баспайтын
Басшы адам қойылса,
Еңбекпенен, өрнекпенен
Өнер ойға тоқылса
Жайнар көңіл, қайнар өмір.
Ар ... ... [18, 271-272 бб]. ... ... ... ... бірден-бір қарсы тұратын нәрсе ол өзінң ... Ал ... ұялу үшін ... ... ... болу ... оның иманы
берік болу керек. Сонда ғана мемлекетті дұрыс бақаруға болады. ... ... оның ... көруге ұмтылған арманы да осы еді.
Шәкәрімнің жеке тұлғаның қасиеттеріне ерекше үміт ... ... де ... ... түседі: «Говоря о выборах представительных
органов власти, Шакарим подчеркивал необходимость избрания честных, ... ... ... ... и принимать «справедливые гуманные
законы». При этом особое внимание мыслитель обращал на важность закрепления
за представительным органом, принимающим ... ... ... ... Это положение Шакарима особо актуально для ... ... в ... до сих пор не ... ... ... ... за соблюдением исполнения принятых законов»
[41, с 184].
ХІХ ғасырдың аяғы ХХ ... ... ... даласы тұтастай Ресей
патшалығының отарына айналған мешеу аймақтардың бірі болып ... ... бұл ... ... ... басқару туралы сөз айту мүмкін емес
еді. Дала жұрты тек қана Ресей патшалығының ... бір ... ... ... да, бұл ... ... даласында тұтастай мемлекеттік
басқару болған жоқ, тек жергілікті басқару орын алған еді. Сондықтан қазақ
даласына ... ... ... ... ... ... ... туралы да сөз болады. Жалпы земствоның мәнін, маңызын
көптеген қазақ ... ... ... Оны ... та ... сөз етті. Ол өзінің еңбектерінде ... ... ... ... қолында болатын халықтың тіршілігіне нағыз керекті
жұмыстар. Ондай жұмыстар мынау:
Әуелі земский ақшаның билігі ... ... ... әр ... ... жұмысқа смета жасайды, оны раскладкамен халыққ абөліп, үлестірдеі,
жиылған ... ... ... ... ... ... ... халықтан
тиын алынбайды, алған тиын пайдасыз жоғалмайды. ... ... ... ... пайда көреді. Земство жоқ жерде де земский сбор деп ... ... оның ... ақша ... ... ... ... Торғай облысының қазағынан жиылған земский ақша оқимын деген қазақ
баласына беріле бере ме? Қазақ баласы гимназияға оқиын десе, ... ... ... ... десе ... жоқ, учительский школада ... ... ... ... ... губерниясынан келген орыс
балалары алынады-халық ... ... кету ... ос ... ... ... ... орны жалғыз осы деп айтып отырған емес, санаса, ұшы-қиырына
жетіп ... мұны ... ... үшін келтірдік.
Екінші, халықтың оқу жұмысы земствода болады. ... ... ... жұртқа тегіс хат білдіруші земство. Земство бар ... ... жүз ... 80, 90 ... ... ... ... қосып жіберіп,
топтастырып санағанда, жүз адамнан 20 адам-ақ хат білетін ... ... ... ... жүз ... 5 кісі – ақ хат біледі.
Мұнан ашамалауға болады земство халыққа оқуды қандай жаятынын. Земство
қала ... да ... ... ... ... ... қазынадан ашылған,
обществодан ашылған оқушыларға орын көп. Қала балас ... ... ... ... ... ... ... оқып қайту қиын емес. Қазақта қала ... ... күн ... жері жоқ. Елі, ... болып бір жерде үй басы
құралатын қазақта ауыл аз, көбі ... ... ... ... ... қыстауында ашқан мектепке я школаға ... ... ... ... қайтатын болып оқи алмайды, қырда жиылып бір жерге
жатып оқымаса, болмайды. Оған әр бала ... ала ... ... оқу ... ... түседі. Қырдың оқу жайындағы қолайсыз кемшіліктерін
толықтырарлық нәрсе-земство.
Үшінші, земствоның ... ... ... ... ... денсаулығы.
Адамға жаннан қымбат не нәрсе бар? Жан ... ... ... жан ... заһан (зейін) шабатты, жұмысқа дене қайратты болады, ауру
денеде ... бірі де жоқ. ... да, ... бас ... ... қой. Әуелі аурудың халыққа жайылмасына тәртіпті амал жасайды,
екінші-ауырған адамның орны жайлы, емдеусіз ешкім ... ... ... ... ... ... ... дәрігер мен аурухана
жұртқа жеткілікті болғандықтан, ауруларға ем ... ... ... ... уезд ... ... ... Дәрі – дәрмегінің оннан
бірі жоқ. Аз дәрігер аз ... ... ... ... ... адам
емдейді. Қырдан келген ауруларға көбіне берерлік ... ... ... орын ... ... қазақ облыстарында земство жоқ, земство
болмаған соң, біздің де халіміз бұлардан төмен болмаса ... ... ... жұмысына деп ақша алынады. Дәрігерлер қалада тұрады, қаланың
адамын емдейді. Дәрігер үшін ақша ... ... ... ... ... ... орын жоқ» [42, 25-27 ... Құдайбердіұлы земстволық басқару жүйесіне де кезінде сайланған
тұлға. Ол туралы Е. Сыздықов ... ... ... ... ... ... комитеттің (төрағасы С. Брюханов, хатшысы, ... ... ... ... яғни онда Семей уездік Земство
жиынына депутаттыққа (гласныйлыққа) ... ... Р. ... ... Ә. ... М. Малдыбаев, И. Трабаев. Н. Құлжанова,
Заречная Слободкадан ... ... А. ... Ж. ... ... Қ. ... Шыңғыс болысынан Ш, Құдайбердиев,
Мұқыр болысынан Қ. ... ... ... ... тәрізді т.б. қазақ зиялылары сайланғаны туралы ресми мәліметі
берілген» [43, 14-15 бб]. Одан ары ... ... ойын ... ... осы ... ... ... басқармалары мен олардың депуттар
қауымын дәл осы жылдары оқу-ағарту, денсаулық ... ... ... пен ... ... ... ... қамсыздандыру, әкімшілк басқару мен сот жүйесінде болмасын
қандай шешім қабылдап, ... ... ... ... деректерді Семей жаңа
тарихи құжаттама орталығы қорларынан кездестіруге болады. ... ... ... ... ... құрылған қазақ комитеттері және жаңағы
уездік, облыстық Земстволар басқармалары мен ... ... ... жердегі сенімді көмекшісі әрі тірегі бола білді» [43,
15 б]. Шәкәрім Құдайбердіұлының земстволыққа мүшелікке ... ... мына ... де ... түседі: «1918 жылдың сәуір
айында өткен Семей облыстық ... ... ... ... ... мәселенің бірі болып Мұқыш Боштаев, төраға орынбасары Иманбек
Тарабаев және ... ... ... ... Бөкейханов, ал
кандидаттыққа А. ... пен И. ... ... [44, ... ... ... ... қызметтерін қорыта келе, земство
туралы мақалада жазған тұлға. Ол өзінің ... ... ... ... ... ... алаштың көзі ашық азаматтары! Мына ... ... һәм ... ... ... ... ... қылатын ауданнан)
уездный, облостной земствоға 5-6 ... яғни бір ... яки бір ... ... ... басқарып тұрушылар сайланбақ. Бұлардың ... ... ... сол ... ... ... һәм қолы тиіп
тұрарлық адамдарды сайлауларыңызды мақұл көреміз.
Жоғарыдағы айтылған бірнеше аудандардан 5-6 дан ... ... бір уезд ... ылғи іс ... ... 6-7 ... ... яки
сырттан управа қып сайлады. Гласныйлардың қалған қаумы айында 4-5 рет
уездный земство махкамасына ... ... ... ... ... ... 7-8 ... жиылады.
Бұл гласныйлардың жалпы жиналысында управаға сайланған адамдардың
істеген ісін тексеріп, істерінің қолайсызын ... ... ... ... яки ... ... ... орнынан түсіріледі. Екінші
алдындағы істемек істеріне жоба салады.
Бұл гласныйлар бір уезд елдің һәм таптың жан ... ... ... ... уездердің қай-қайсысында болсада, қазақ көп болған соң,
қазақтың гласныйлары да һәм управаға ... ... ыда көп ... ... 48 ... сайланғанда-12 гласный орыстан, 36 гласный
қазақтан болмақ. Басқа ... ... да ... ... шамасына
қарай болмақ.
Жоғарыда, айтттық, гласный сайларда әуелі біліміне қарай, екінші жиылып
тұрарлық қолайлы тұрмысына ... ... ... Себебі, бұл болашақ
земствоның гласныйлары-бұрынғы өткен болыс ... мына ... ... ... кісі ... ... ... жалтаңкөздер емес, халықтық
тұрмысына қарай шаруасын өзі басқарып, ел еркін қолына түгел алып, елді ел
қылатын ... ... Осы ... кірген қазақ қазақты білсе де, істі
білмесе, орыстан кіргендер қазақ ... ... ... ... ... ... не шықпақ?
Екінші, гласныйлардың жалпы жиылысына закон бойынша үштің екісі
жиналмақ, егер ... ... ... ... гласныйлар келмесе,
екінші тағы шақырылмақ, онда да келмесе, қаланың жиылған аз гласныйлары-ақ
істі жүргізе ... Бұла ... соң ... адамның шаруасын тастап,
айына неше мәрте жиялып тұра ... ... ... қа йел ... ... ... халыққа пайдалы, іс басқаруға жарайтын адамын сайласын.
Егер мұндай адамы жоқ ... ... ұлын ... ... ... ата,
басқа дуанның оқыған ыболса, соны сайласын. Әйтпесе, «Келінді күте білмеген
күң етеді, жібекті түте білмеген жүн ... ... ... ұшырап тілеген
тілек,еткен үміт далаға кетер» [36, 517-518 бб]. Бұл ... ... ... ... ... Шәкәрімнің ойы бойынша
қалай да болмасын қазақтың билігі өз қолына тисе ... ... ... арқылы да қазақ өзінің мәселесін өзі шешуіне мүдделі ... ... ХХ ... ... ... ... алмағайып
заманға қарай отыра, әр түрлі партиялардың күрестерін саралай отыра, оларға
сенімсіздікпен қараған болатын. Т. ... ... ... ... былай түсіндіреді: «Біріншіден, партияларға, олардың қызыл жалынды
сөздері мен ұрандарына еліктеп кетпеу керек, олардың мүддесі үшін ... ... ... да ... жоқ. Бұдан ұтылатындар-қарапайым халық.
Халық өзінің адал ... ... ... ... айқын жолдан айнымау
ыкерек. Екіншіден, ... ... ... ... ... ... ... ғылымға ұмтылғаны жөн. Бұл жолда ұрыс-керісті, мал ұрлауға және
басқа келеңсіз әдеттер мен қылықтарды ... ... ... ... кек
артудың, олардан рақым кутудің қажеті жоқ, соны мақтаныш көреді. ... ... сол ... Олар ... жайлы тіпті ойламайды да. Үшіншіден,
қалалар мен елді-мекендер тұрғызып, сонда білім ... ... ... ... ... [45, 89-90 бб]. Шәкәрім Құдайбердіұлы өмірінің соңына таман
әділетсіз басқарудан ... ... ... ... ... ... Оны Ахат Шәкәрімұлы былай деп ойға ... ... ... ... тауы ... Олардың қылықтарынан жиренеді.
Сырларын ашып, ащы ... ... ... құрып – бітетінін, өзінің
мақұл сөзін, жарамды ақыл-өсиетін ... ... ... ... сенім артады. Сол тілекте еңбек ететін адам болып көрінеді маған!
Сол қамықтырған, ... ... ел ... әкімдерінің
қылықтарынан торыққан ойдан тебірене, толғана келе зарлы мұң, терең сырлы,
хақиқат ... ... ... ... ... ... жыр ... толғауларын, терең ой, таза ақыл, ақ жүрегінен ел тілегіне қабыса
айтылған сөз - ... ... ... ... ішкі ... ... сипатын ұққандай болам. Бұл жүрісін түсінгендей болам.
Бірақ осы қалыпта, осы күйде жапан түзде, иесіз тамда өліп қалса, ешікм
білмей ... ... ... ... ... ой ... келгенде денем түршігіп
кетеді. Осы ойды ойлап, бұл түн шала ұйықтап шықтым» [24, 210 б]. Сонда ... ... ... ... ... ... үмітпен қарайды. Оны жоюдың бірден-бір жолы алланың бар
екендігін мойындау деп сезінді. ... ... ойы ... ... ол ... ... ... Ол былай дейді:
«Өмірдің сарыны білгенмін
Талайын сынап жүргенмін»
Патса бол,
Бағлан бол
Пайда жоқ бақтан,
Әйтеуір,
Бір ... ... аяқ ... [18, 220 б]. ... ... өзінің өктемдігін
жүргізсе де алла алдында дәрменсіз екендігін тануы ... сүй, ... ... ерік өзіңде,
нәпсің де, ақылың да тұр көзіңде.
Сынау үшін жаратқан бір нең ... ... бір ... [18, 98 б]. ... ... алдында кім болса да, есеп беретіндігін ескеруді ойға ... ... ойы ... әділетті басқаруға итермелетін негізгі қозғаушы күш
болып табылады.
Қорыта келгенімізде, Шәкәрім Құдайбердіұлы мемлекеттік билік туралы
тұтастай ... ... ... ... да, өз ... ... ... асу тәжірибесін қарастыра келе, жалпы
басқарудың тетіктері туралы ой түйіндеген ... ... ойы ... ... өзі ... халқының тұтастығынан, бірлігінен тұратын
моноұлттық сипаттағы саяси бірлестікті көрсетеді. ... ... ... қажет деп санады. Сондықтан да, әділетті басқарушыға
ерекше сеніммен қарады және иек ... ... ... ... ол ... және имандылық болып табылады. Сондықтан да, ақын ар
біліміне ... ... Бұл ... жалғандығын сипаттай отыра,
мемлекетті басқарушы болыс - билерге де, ... есеп ... ... би және ... сот билігі туралы ойлары
Дәстүрлі қазақ қоғамындағы сот билігінің негізгі ұйытқысы болып табылған
қазақ билерінің алар ... ерен ... ... тиек ... ... және алаш ... кемде-кем. Олардың көзқарасында қазақ
билерінің қоғамдағы орны мен ролі ... ... ... және оның
басты тұлғасы ретінде орнығып сипатталған. Кезінде өзі де би болып, сонымен
қатар, қазақ билерінің өткен ... ... орны мен ролі ... ... ... бірі ... ... болып табылады.
Шәкәрімнің сот билігіне қатысты және билердің мәртебесіне байланысты ... ... ... ... ... ... қоғамындағы билік айту
ісінің және би болудың ерекшеліктеріне ... ... ... Сонда ғана
Шәкәрімтанымындағы би ісіне байланысты көзқарастар жүйесін тани аламыз.
Дәстүрлі қазақ қоғамы ... ... ... ... ... ... монархиялық биліктің нұсқасы бар сияқты көрінеді. Себебі,
қоғамның ішінде, «ақ ... ... ... ... қарағанда ілкі
артықшылықтарға ие әлеуметтік топ бар. ... ... «хан ... көпір
болса, аяғыңмен басып өтпе», - деп. Ерте заманда алдынан төре ... ... ... ... сәлем етеді, төренің алты ... ... ... ... төрден орын береді, құн төлесе қара халықтан жеті
есе асырып жібереді. Бірақ осының бәрі ... ... ... бір ... ... ... етуімен жасалмайды. Халықтың әдет-
ғұрпы, дәстүрі, өз қалау, бойынша ерте ... ... ... ... [46, 13 б]. ... ... ... билік ісінің
дүркіреген кезеңі Тәуке хан ... ... ... ... хан ... ... бастап ХІХ ғасырдың 30-шы жылдарына дейінгі аралықта қазақ
билерінің іс қаруы өте салтанатты жағдайда қаралып, қандай дау ... ... ... ... жұртшылықты қанағаттандырып отырғанын байқаймыз» [47,
39 б]. Тәуке хан өз саясатында ... ... мән ... және ... болатын. Көп ел жақсылары Тәуке ханға қара халыққа көп мүмкіндік
берді деп өкпелеген кезееңдері де болған. Шын ... ... ... хан ... ... ... ... қоғамында билер сот билігін
жүзеге асырудың негізгі символына айнала бастады. Билердің әділ ... ... С.З. ... ... ... ... ... жалпы алғанда, яғни өз ... мен ... бір ... ... мен ... ... ... қоғамға тән қалыптарын анық байқатса, енді бір жағынан адам
табиғатының ... ... арқа ... Дәл осы соңғы аталған
ерекшелік билер әділ сотының ... ... ... ... асуға
мүмкіндік берді. Бұл орайда, билер сот жүйесі ... ... ... ... қызмет барысында қолдану арқылы өзінің
әлеуметтік-экономикалық негізін қалай білді.
Билер сот ісінің бастамасы мен ... ... яғни оның ... мен
міндеті әдет-ғүрып нормативтеріне айналған ... ... ... соты материалдық, нормативті-құқықтық процессуалдық
нормаларды ортақ құндылықтарға қол жеткізу құралы ретінде ... 71 б]. ... ... ... ... ... тағы да бір отандық
ғалым С.С. Сартаевта былай өте дұрыс ... ... ... ... и
обычного права применялись народными мудрецами-биями, если ... ... - ... В ... ... не было ... ... где бы их готовили специально для правления правосудия. Мы знаем, что
в ... ... и в ... Риме существовали специальные школы, где
готовили ... ... ... ... и ... разных школ. Наши
будущие бии, иначе говоря, желающие быть в ... ... с ... ... ... ... ... его сопровождали и
перенимали его опыт. ... ... ... ... ... биев была
штучной. Суд биев не знал официального структурного подчинения ... ... ... ... Каждый род, каждое племя и даже каждый из трех жузов имели
своих признанных биев» [49, c 273]. Шын ... дала ... ... осы ... ... ... ... жоққа шығару
мүмкін емес. Би атағын алудың өзі дәстүрлі демократияға негізделетіндігі
белгілі. Би ... ... ... ... ... ... би
атағы халық тарапынан қандай да сайлау жолымен немесе халықты билеп отырған
өкіметтің бекітуімен ... тек сот ... ... ... оған ... ... меңгерген қазаққа ғана берілген. Би атану үшін қазақ халық
алдында әлденеше ... ... ... ... ... ... ... әлейім жұртқа таралып, біріне емес, бәріне де ... ... ... сот пен ... істегі патентке айналды да, бидің балалары заңнан
тәлімі болғандықтан, әке ... ... ... қала ... [50, 135 ... белгілі ойшыл қазақ қоғамындағы дәстүрлі би болудың жолын, оның
ерекшелігін салмай танып ... ... ... қоғамында билер бірнеше
қызметтер атқарған болатын. Соңғы кезеңде билердің атқарған қызметтерін
ғалымдар мынандай түрлерге ... ... ... - нахождение компромисса в общине, роде, в социуме в
целом, а также функция по сплочению народа в ... ... ... или ... ... ... функция.
4. Идеологическая или функция по внедрению в сознание казахского народа
единых идей, ценностей.
5. Функция хранителя народной мудрости, ... ... ... ... ... ... Бии представляли весь народ, высказывали
самые сокровенные народные требования.
7. Повседневно организаторская функция.
8. ... ... или ... по ... ... и ... с 166]. Бұл қазақ билерінің дәстүрлі қоғамда атқарған ... ... ... Дәстүрлі қазақ қоғамындағы билер ... ... ... тану үшін оның іс ... ... жөн. ... елінің ежелден қалыптасқан дәстүрлі құқығы
бойынша сот ісін жүргізу тек елге ... әділ ... ... шыккан, дүйім жұртқа инабатты ісімен, ақыл-парасат, айбынымен,
шешен тіл, зерделі ой, терең ... ... ... ... ... кісілігі кемел, ниеті ақ адал азаматтарға ғана ... би ... ... ... ... арқылы жүзеге асырылмағаны белгілі.
Керісінше, казақтың дәстүрлі құқығы бойынша жәбірленуші, я ... ... ... ... ... өзінің ішкі сенімі арқылы ... ... ... қалған сот шешімдеріне, ел жадында сақталған шешендік
сөздерге зер ... ... би ... өте ... ... ... жүретіні
анық байкалады. Оның тым демократияшылдығы ... ... ... ... ... тұрған ойы зерек, тілі жүйрік балиғат жастағы балалар ... ... ... ... берген» [52, 306 б]. Дәстүрлі қазақ қоғамында
билер соты істі ашық ... ... ... ... ... ... Іс
жүргізуде билер сотында ерекше демократиялық ұстанымдар жүйесі қалыптасты.
Соның бірін қазақ қоғамындағы билер ... ... ... бірі,
А.Қ, Нурлин былай деп сипаттап көрсетеді: ... ... екі жақ ... ... ... болмаса, ондай жағдайда би екі жаққа да ... ... Егер олай ... ... екі ... біреуі оны (биді)
дауда әділ шешім айтпайды деген күмәнмен істен аластатуы мүмкін. ... ... ... бір жағы болып қатысып отырған руласы үшін би ... тек қана ... ... ғана ... алды. Дауда дауласушы жақтар
бірдей билер тобын шығарып отырды. Осы ... ... ... ... ... ... көп ... сырттан өздеріне дауды шешуде төбе билікті
айтатын төбе биді белгілеген және екі жақ та оны ... ... ... ... дау ... ... билік шешіміне тоқтауға, ол шешімді өз жағынан
орындауға келіскен.
Қазақ әдет - ғұрып ... сот ... бір ... ... мен ашықтығы. Қандай да дау болмасын, ... оны ... ... және сот ... ашық ... қамтамасыз етіп отырды» [53, ... ... ... ... ... одан кейігі алғашқы Кеңес өкіметінің
орнаған кезеңінде билер сотының бұл ... мәні ... ... ретінде бағалана бастады. Орнаған саяси режим оны жоюға мүдделі
болды. Сол ... ... ... ... билер сотының сақталуын
жақтаған еді. олардың қатарында алаш көсемі Ә. Бөкейхановта бар. Ол туралы
арнайы мақалада ... ... ... ... дейді: «Қазақтың би һәм
билігін өзгертіп не керек, шірік жіп ... ... не іске ... ... билікті жоғалтып, қазақты орыс судьясына ... ... деп ... шариғатқа қарату керек деп біздің молдалар айта-ы. Біз ... де қол ... ... ... осы ... ... ауыл басына жүз
үй. Жүз үй басына бір би. Биді құдай қаңғыртқаны болмаса, би түзу ... әділ ... би үй ... ... ... биге түсіп, дау біте қалатын
жерде. Биге закон - жол ... ... осы ... жүр деп, жүргізсек,
биді кім болса сонан қорықпайтын қылсақ, біреудің бетіне, біреудің жақсы
жағасына қарамайтын ... ауыл ... бір би ... ... ... ... ... пайдалы, жұүртқа ыңғайлы. Қазақ дауы орыс
судьясына қараса қол жетпесте болады. Ауыл басына бір ... ... ... керек. Қазақтың закон бойынша бір болысы мың үйден, бір ... ... кем ... ... биін орыс ... аударсақ бір болысқа он судья
керек. Әрбір судья мекемесінің шығыны аз ... 3 мың сом ... ... Бұл
бір болысқа 30 мың сом шығын болады. Мың үйге бір басына 30 сом. Бұл шығын
мал бағып отырған ... ... ... ... [54, 167 б]. ... бұл
ойдың өзінен – ақ дәстүрлі қазақ қоғамынағы билер ... ... және ... ... ... ажырағысыз екендігін көре аламыз. ХХ
ғасырдың басында билер ... ... оны ... ... тағы ... ... тұлғасы А. Байтұрсынов болатын. Ол кісі былай ... ... суд ... ... іс: ... судьяларды бетіменен
жайылтпай, қазығынан айналмай ұзатпасқа ғамал. Қазақта қандай оқиғалар
турасында қандай қағидалар ... кемі ... ... ... ... ... яки народный судьялар сонда йқағида қазақта
барлығын кәуаландырып, тиісті ... ... ... ... билерге
ол қызық болар еді. Осы күнгі билер қағида бойынша істемейді, ... ... ... қағидасын жию оңай жұмыс емес, бірақ ниет болса,
қолдан келерлік жұмыс. Әр жерден «Айқап» сықылды бір ... ... ... ... соң ... ... низам білетұғын адамдар бас қосып,
жыилған нәрсені қарап, қолайлысын ... ... ... кемін
толықтырып (шариғаттан, низамын алып), жоғарыдаайтылған ретпенен
бекіттіріп, ... ... деп ... ... ... ... ... хүкім
болып, оған халық билік хүкім болмаса, судьялар бетіменен ... ... ... [42, 16 б]. Одан ... ... ... соты дегеннің мәнін былай ... ... ... ... ... ... ғой. ... сот дегеніміз
қазақтың ғадетіндегі қағидалар ... ... ... Бұрынңы әділ
билердің қолында билік қазақтың неше түрлі дертін жазатұғыны жақсы дәрі
еді, бұл күнгі арам ... ... дәрі ... ... у ... ... Дәрі жаман ба, дәрігер жаман ба? Дәрі жаман болса? Басқа дәрі ... ... ... ... ... ... дұрыс емес пе? Бір ... ... ем ... шипа ... ... дәрігерде» [42, 14 б]. Міне,
алаш қайраткерлерінің осы ұстанымын дәстүрлі қазақ қоғамындағы сот ... де Ш. ... ... ... ... артында билердің дәстүрлі құқықтық ... мен ... ... ... ... туралы” деген кішігірм еңбегі
қалған. Аталған мақала қазақ газетінің 1914 жылғы 8 маусымдағы №65 ... ... ... соң ел ... ... ... ... тұрмайтыны
белгілі. Әрбір халықтың осынау қарым-өқатынастарды реттеуге ... бойы ... ... ... болады. Бұл жүйе ... ... ... ойлау жүйесі мен дүниеге деген көзқарасын,
тілі мен ... ... ... ... ... толық бойына сіңіре
алғанда ғана бұл құқықтық қатынастар қалыпты жүйеге ... ... ие ... ... ... ... ... жол ашады.
Егер де ұсынылған құқықтық жүйе аталған талаптарға ... бер ... ... ... туады, көптің қолдауына ие бола ... ... ... ... ... ... ... мақаласы міне,
осы бір ділгір мәселені қозғайды. Қисынсыз жүйені шешу жолдарын көрсетеді.
Шәкәрім қажы өмір ... тұс ... ... ... күйреген, елге аға
сұлтандық, болыстық билеу жүйесі енгізілген, қазақ халқы тұтастай ... ... кез еді. ... ... ертеден келе жатқан билік
жүйесі, ел басқару амалдары, жол-жора, жарғы-низмадары шетке ысырылып, оның
орнын орыстың құқықтық жүйесі ... ... тұс ... Өзі де ... ... ... ... жыл болыс болып ел билеген Шәкәрімге
мәселенің түйінді, талмау ... анық ... ... ... ... ... қолайсыздығын біз айтпаса та тама қазақ біледі. Мысалы,
қазақ көтере алмастай ... оның ... әдет ... ... ... ... зала болмақ.
Билік туралы қазақтың ескі жолы жоқ емес, қазылған қара жолдай жолы
бар. Бірақ ол жол ... ... ... ... ... ... ... ыңғайлы болып, кім болса сол би болып, ... ... соны ... бір ... ... қалғандықтан», - деген пікірі мәселенің ақ-қарасын
тап басқандығынг айқын аңғартады. Қолданылып отырған билік жүйесінің ... үшін ... ... емес ... ... ... Және ... да жолын ұсынады. Шәкәрім Құдайбердіұлының ойынша, бұл жол қазақтың
ежелден тұтынып келе жатқан құқықтық жйүесі, ескі жолы. Өйткені, «ол ... көбі осы ... ... ... ... ... ... сол жолға
сүйеніп айтылған. Соларды тексеріп, қолайлысын алып, осы ... ... ... бір жоба жол ... ... қазаққа содан қолайлы жол
болмас ед». Бұл ретте мына нәрсеге назар аударған ... ... ... ... - рәсімін, жол-жорасын сол қалпында, өзгеріссіз қабылдауды қолай
көрмейді. ... ... ... ... сұрыпталып жеткен ескі жолды
заман талабына сай жетілдіруді, қоғамның ... ... бере ... ... ... Бұл ойын «оны жазу ... құлықты ескі кемеңгерлері
мен оқымысты жастарының ақылдасуымен табылады. Өзге жұрт қазақ жайын ... десе де, анық жете ... - деп ... ... ... ... күн тұрғысынан алып қарағанда да, өз ... ... ... ... ... жүрген өқұқықтық жүйеміз де,
көп жағынан ... ... ... ... ... да, қазақтың
ұғым-түсініге, менталитетіне сай келетін нормалар мен қағидалар ... ... Бұл да ... ... зерделеуді қажет ететін
мәселе. Рас, соңғы жылдары қазақтың ... ... ... ... ... ... моля бастады. Ел аузында жүрген әр кезеңде қатқ
атүсіп, тасқа басылған ата заңдарымыздың үлгілері, кесім-биліктер мен ... ... ... ... ... ... барлығы өткенімізді тануға,
табуға және соны бүгінгі өмірімізге лайықтап, қолдануға жол ашатынында ... Баға ... асыл ... ... ... тиімді жарата алсақ, алар асуымыз бен жетер ... ... ... ... Құдайбердиев билердің құқықтық мәртебесіндегі өзгерістерді,
өткеннің ... ... ... ... ... армандағандай болады:
“Қазақтың дауын орыс судьясы бітіргенінің қолайсыздығын біз ... ... ... ... ... қазақ көтере алмастай шығын, оның үстіне әдет
рәсімге теріс болып көп қиыншылық, залал болмақ.
Билік туралы қазақтың ескі жолы жоқ ... ... қара ... жолы ... ол жол ... ... ... орыс законына қарағандықтан болған.
Мысалы, сайлау туралы закон-пара, жақындықпен би болуға ыңғайлы ... ... сол би ... ... ... соны айтқан және бір себебі жазылмай
қалғандықтан.
Ол ескі жолдың көбі осы ... ... ... Бұрынғы ережелерде
көбінесе сол жолға сүйеніп айтылған. Соларды тексеріп, қолайлысын ... ... ... келісімінсіз түзетіп, бір жоба қылып жазса ... ... жол ... ... жазу ... ескі ... кемеңгерлері мен оқымысты жасарының
ақылдасуымен табылады. өзге жұрт қазақ жайын қанша білемін десе де ... ... [55, 192-193 бб]. ... ... ... ... билік
айтуының дәстүрінің бұзылғандығын қынжыла пайымдап ... ... ... ойы бойынша, мұсылмандық құқықтың да талаптарынан қияс ... ... ... құқықтың негізгі ұстамдары қазақтың әдет
құқығы мен билердің билік айтуымен астасады. Қазақтың ескі ... ... ... да ... Шариғат ешқашан бір тастай қатып қалмайды. Әр
заманның ыңғайына қарай іс қылуға лайықтайды. Оны ... ... ... ... тастай қатқан жері әр заманға бірдей ... ... ... ... ... Мысалы: “Яғни қиян болса қылмай-
ақ қой, өзгерт” деп кеңшілік қылады. ... ескі жолы ... ... ... Мысалы: “Ат ұстатқан азабынан құтылар”-бұл жоғалтқан
малды қолы адал біреуден танығанда, таныған кісіге ерік ... ... ... ... атты ... беріп, сатып алған кісіңнен өзің қуып алуға риза
болсаң, иесі қалған малын өз ... ... Егер атты ... ... ... атты иесі сатып алмаса бермей-ақ қой дегені. Және аза-арулы, сый-
сатулы. Бұл екі тамыр жақын кісі ... ... ... ... ... ... алысады да, азаға салғаны қайтпайды. Себебі, аза
жылу есепті [55, 193 б].
Шәкәрім Құдайбердіұлы қазақтың ... ... ... барлығы ел
есінде мақал-мәтел түрінде ... ... ... ... тиек
етеді. Оның ойы бойынша мақал түріндегі талаптар тілге жеңіл, әрі халық
жадында ... ... ... Оған ... мысалдар да
келтіреді. Мәселенки: олжа-олжадан қайтар, сауға-сауғадан. Бұл ... ... ... ... ғана ... ... дегені. Ақыры қазақтың әр
билігінің мақалы бар.
Мысалы:
1. “Би екеу болса, дау төртеу болады”.
2. “Дау құтырса биін ... ит ... ... табар”.
3. “Куәлі істі куә табар, куәсізді күмән ... ... істі куә ... ... күмән табар”.
5. “Бір дауда екі күмән жоқ,бір істе екі жаза жоқ”.
6. “Барымта қайтыс болмай, дау айтыс болмайды”.
7. “Тапқан ... да, ... ... ... ... қоныс белгісі-бейіт”.
9. “Кесімді малға өсім бар”.
10. “Барымта алған мал болмас, қуып алған құн болмас”.
11. “Ала арқан кеспей арылмас”.
12. “Ер құны ... жүз ... ... құны ... (ер құны елу ... ... ұлылы-кішілі жүз түйесінен алынған).
13. “Өзі жығылған өкінбес”.
14. “Тағыны жеткен алады, жарлыны кеміткен алады”.
15. “Тұлпар түп ... ... ... ... ... ... тұрып жас күнінде біреуге берсе, сол
жүйрік шығып, зор бағаға кесіліп әркім алуға ... ол ... ... алады).
16. “Жортуыл жолдасына, ұры серігіне күйеді”.
Міне, сондай мақалдар көп. Менің ойымша, билерді азайту керек. Оларды
қауым ... ... ... ... жаза ... дауда третейский
сотқа беру керек. Екі жағы да ... ... өзі ... ... ... ... жеребеге шыққанына еріксіз салсын. Жалғыз биге сол
демек қылсын.
Ақы сұрай келген елдің биіне салма деген қалсын. ... дау ... ... барымталасуға себеп осы болады. Билердің ... бір ... ... ... ... ... ... Орыс ұлығы яки жоғарғы
би санаса да, жазулы ... ... ... ... Бұл ... тағы да ... 193-194 бб]. Шәкәрім Құдайбердіұлының халық жадында
сақталған бұл қағидалық ұстанымдар туралы айтуының өзі оның ... ... ... ... ... қатар қазақ әдет құқығын дамытудағы соны бір
ойларды ортаға сала білген тұлға екендігін ... ... ... ... мен ой ... мен көзқарасы мен танып білуге мүмкіндік береді. Осы ... ... жоқ ... ... ... алып ... ... жайып
аумақтануын тілейік. Бұл үшін Шәкәрім қажының:
Керекті білген кемелдер,
Бас үшін уайым жемеңдер,
Қазақты ... ... сол емес ... ... ... ... деп, ... толық білімді
Тартады сүйтіп өз халқын,- деген пікірін қаперде ұстаған лазым.
Шәкәрім Құдайбердіұлы дәстүрлі қазақ қоғамындағы сот ... ... ... ерекшеліктерін сөз етіп қана қоймай, ел ішіндегі кең тараған
билік шешімдерді де өзімен бірге жинастырып ... Оның ... 1925 ... ... ... ... ... билік» деген атпен жарияланды. Онда
ақын мынандай бір шешімді келтіреді: «Арғын Мүшеке бидің ... ... ар ... ... ұрысы жылқы ұрлап, соны қуған қуғыншылар
ыстыққа шаршап, Нұраға суға ... екі кісі құм ... ... ... ... ... жылқыны алып қайтыпты.
Мүшеке екі кісінің құнын сұрай келе «Табандап ұрып тап жыққан жоқпын»,
- деп құн ... ... соң, ... ... ... ... дауыңды айт», - десе Мүшеке айтыпты:
- Сен жылқымды алмасаң,
Мен ыстықта қуып ... нем бар ... ... ... өлім ... ... соң, бекболат елу жуан түйеден жүз түйе құн
кесіпті: сонда ұры Табынның бір биі Бекболатқа:
-бұл жол шығыны емес пе? Сойылдан шыққан қан ... ... ... ... ... жолында жол шығын қақ жарлы емес пе?-дегенде, Бекболат:
«Бұл адам ғой, мал ... ... ... ... ... мына еліңді неме уатасың?
Арғын ағаң аруағы мен Қазекең жолында не ... ... он ... ... бес ... отыз бес түйеден жетпіс түйе ... ... [56, 129-130 бб]. ... ... ... ескінің жолын
өте терең білгендіктен де оның қазаққа берерін өте терең ... ... ... болады. өлең сөздерінде әділетсіз билік әділетсіз биді де
келемеждеп, сынап ... ... ... ойын ақын ... ... ... ... өңкей қырт,
Жазылмайтын ол қыл құрт.
Мен тартам ел қайғысын.
Әкімі – залым, ... ... ... мен ... ... қақпан бар құрған.
Түсірер болса қандайды.
Бар сырын білем қолма-қол.
Осынымды сезеді ол.
Айналама қазып ор
Қалдырмай отыр маған жол.
Адамдық жоқ па, онда ... жаны ... ... бұл ... келер жаңа жан.
Көрмесе де көзімді,
Білмесе де өзімді.
Айтылған түзі ... ... ... оны ... асыл ... ... тарих сақтайды.
Өртеген әкім, ғалымды
Жер жүзіне мәлімді
Кейінгі сынап сөздерін
Алған сонан ... ... ... ... дозаққа
Әділ жандар алдында
Ақталып шықса ғажап па?!» [18, 177-178 бб]. Сот ... ... ... теңдік тараптардың мүжделерін қорғау мүмкіндігінің бірдей
болуын қолдаған болатын сот билігін жүргізуді әрқашанда теңдік қағидасына
сүйену керектігін ... ... ... ... бауыр.
Бірін-бірі шұқылап қылды жауыр.
Балалық, айаундықтан шыққан ел жоқ.
Бұл сөзім талай жанға тисе де ауыр» [18, 179 б].
Шәкәрім Құдайбердіұлы билерге ... ... ... ... келе ... ... ... жүйеміздің негізін құраған ұлы
билердің салып кеткен сара ... ... және оны ... ... Би ... ... ойы бойынша әділеттіліктің бірден-бір
жаршысы адалдық пен шынайылықтың символы болып табылады.
Қорыта келгенде ... ... ... ... ... «Би
һәм билік туралы» еңбегінде жалпы қазақ қоғамындағы билердің рөлінің өте
асқақ ... оны өз ... ... қажеттілігін негіздеуге
ұмтыла түседі.
2.4 Шәкәрімнің шәриат заңдары және ... әдет ... енші ... көзқарастары
Шәкәрім Құдайберіұлының құқықтық көзқарастарының ішінде негзінен шариат
заңдары мен ... әдет ... ... ... ... ой-
тұжырымдары өте ерекше болып келеді. Шәкәрім дін мәселесіне өте жетік тұлға
болғандықтан, ислам ... ... ... ... өзіндік ой
қорытып мұсылмандық шарт атты еңбек жазғаны белгілі. ... ... ... ... ... кейбір ойлары өлеңдерінде еде өрбіліп
отырады. Мысалы, Шәкәрім ... ... ... сол ... ... ... қосады:
«Бұл кездегі діндердің бәрі нашар,
Ешбірі түзі емес ... ... ... ... ... ... ойың ... жаның сасар.
Әлемдегі діндердің түп мақсат.
Үш нәрседе бұлжымай құшақтасар.
Құдай бар, ұждан ... ... ... ... мақсұты жоқ мұнан асар.
Дін адамды бір бауыр қылмақ еді.
Оны бөліп, дұспандық қару жасар.
«Інжіл», ... ... ... ... ... қара басар,
Сөйтіп бұзып бүлдіріп, есіл дінді.
Дін десе білімділер тұра қашар.
Ешбір дін өйтіп дұспан бол демейді.
Қанеки, бұл ... кім ... [18, 201-202 бб]. ... ... ... ... келе, соған мойынсынуға үндеген
болатын. Мұсылман ... ... ... ... да ... ... ... діні қазақ даласында ҮІІ ғасырлардан бері тарап, дамып келе
жатқан негізгі дін екендігі белгілі. Ислам дінінің негізгі ... ... ... ... ... ... «Сайып келгенде, Құрандағы
негізгі қағида-ережелер ... ... ... ... ... өз ... ... өмірін және мүлкін қорғауы;
2. Билеуші адамдар мен адамдар, ... пен ... ... ... ... ... мәселелер кеңесу арқылы шешілуі;
4. Өкімет адамдарының ... ... ... үйін және ... ... ... жүйе әділ әрі құқықты болуы;
6. Әлсіздерге күштеп келісімдерге отырғызудан бас ... ... ... бостандығына;
8. Берілген уәде мен келісім-шартқа адал болу т.б.» [57, 35 б]. Сонымен
қатар, мұсылман құқығының қайнар көздеріне ... ... және ... ... ... ... тұтастай айтқанда шариат
заңдарында реттеледі. Шариат мынандай мағына береді: «Термин ... ... ... получений Пророка ислам, которое может быть
выражено в виде ... ... т.е. в ... либо на ... ... ... т.е. в сунне.
Шариат включает в себя божественные указания в трех сферах:
1) общие правила, мировоззрение ислама. Они ... ... ... придают всем действиям индивида осмысленность ... ... ... ... ... человека, т.е. мир
чувств и духовной деятельности;
3) кодекс практического поведения гражданина в личной, ... ... и ... ... ... [58, с ... ... өзінің мұсылмандық шарт атты еңбегінде, жалпы
ислам дінінің ... ... ... ... ... ішінде, бізге
қажетті мұсылман құқығының негізі болып табылатын мәселелердің қатарына:
Біріншіден, зекет беру;
Екіншіден, ... ... ... ... неке ... ... жатады. Осы мәселелерді ақынның ойы
бойынша белгілі талаптарға сәйкес шешілу ... ... ... екі ... ... Біріншіден, мұсылман баласының парызы ретінде, екінші
қырынан алғанда қазақ қоғамындағы алым-салықтың бір түрі ... ... ... ... ... ... ... «Закят (араб-
очищение) - налог-подаяние, который обязаны вносить ... в ... ... и на ... ... Закят считается
одним из пяти столпов исламской веры, ... его ... - ... выполнение которой приносит очищение имуществу, доходам, делам
и душе мусульманина. Взимание закята предписано в Коране, а ... ... ... ... в ... В феодальных ... ... ... (только с мусульман) со скота, ремесла,
торговых прибылей, наличных денег и драгоценностей. У ... ... ... даяние духовенству» [59, с 129]. Зекет беру қазақ әдет
құқығында алым-салықтың бір түрі ... ... бері келе ... ... ойы бойынша зекетті анықтаудың талаптары қазақ әдет
құқығында мынандай: «а) В ... ... ... ... с ... ... ... отделения и производится муллою на содержание
сего последнего для ... ... ... а ... и на
вспомоществование бедным.
б) сбор такого зякета производится один раз в год весною, когда ... ... со ... ... ... в ... двух или трех
приглашенных для этого киргизов объезжает аулы ... ... ... ... ... не ... ... и вместе с тем ... ... не ... бедных и вместе с тем производит сбор ... ... ... ... 40 ... должен уделить 1 барана
мулле.
Имеющий 120 баранов уделяет 2 барана
имеющий 200 баранов уделяет 3 ... 300 ... ... 3 ... 400 ... уделяет 4 барана
имеющий 500 баранов уделяет 5 баранов
имеющий 600 баранов уделяет 6 ... так ... ... ... по 1 ... С того же ... если имеет лишних верблюдов берется
с 5 верблюдов 1 баран
с 10 верблюдов 2 барана
с 15 верблюдов 3 барана
с 20 ... 4 ... 25 ... 5 ... ... считаются те, кои во время кочевания не ходят под
вьюками. Будь же ордынец имеет хотя и ... ... ... но ... все идут под ... в ... случае сбор с тех верблюдов не
производится. Но ... ... 25 ... верблюдов вместо того, чтобы
уплачивать ... с ... - ... дает с 25 лишних верблюдов 1-го
верблюда (самку) по 2-му году, с 36-ти верблюдов-1, по 3-му году с ... по 4-му году с 50 и по 61 ... по 5-му ... ... ... ... собирается:
С 30 голов - 1-го двухгодовалого быка
С 60 голов - 2-х ... ... 90 ... - 3-х ... ... 120 ... – 4-х двухгодовалых быков
и т.д. с каждых 30 годов по 1-й ... ... ... для ... ... не ... 1-го, а ... 2-х лет:
больная или хромая скотина может идти в зякет» [60, с 183-184.]. Зекетті
алудың, жинудың да ... ... бар. ... ... жинау қазақ әдет
құқығының талаптарына сәйкес былай жүзеге асырылады:
«е) мулла не имеет права ... ... от того ... у ... хотя ... ... достаточное число голов для уплаты, но могущим впоследствии
терпеть через эту нужду.
Алкоран... буде ... хотя и ... у себя 40 ... ... ... 1 ... но из того числа должен кому-либо несколько
баранов или ... в ... ... от того ... как бы уже не
состоящего из 40 голов, зякет не ... если при ... о ... в ... ... ... в ... то имеет полное право произвести счет состоящего налицо ... ... ... ... ... одну лишь часть всего зякета необходимую
для годичного ... его, ... же ... ... а также
уделяется несколько голов в пользу тех людей кои ... ... в ... ... ... производить зякет не в одном только Отделении но и и в ... и 3-х и ... если в сих ... ни ... ни ... нет.
Казый имеет право разъезжать по целому роду для увещевания киргизов
касательно отдачи ... ... на ... ... но ... ... не может если до него уже мулла произвел тот ... ... ... ... имеет права разъезжать вместе с собирающим зякет муллою.
к) подозреваемый мулла в неправильном сборе зякета, лишается в то ... ... ... [60, с 184-185]. Енді осы жерде ... ... ... ... ... тәртібі туралы былай дейді:
«Қой, ешкі жиылып ... ... бір ... соң сол ... кем ... қой ... бересіз. Жүз жиырмаға шейін одан бір қой асса да екі ... Екі ... ... онан және бір қой асса үш қой ... ... Үш
жүзге шейін мұнан соң жүз басына бір қой ... ... ... ... ... төрт жүз тоқсан тоғыз болса төрт қой береді. Зекетке орта
қой, яки орта қойдың бағасы беріледі. ... ... ... ... ... ... дақсы. Әр малдың бәрі де солай.
Сиырдан отыздан кемге зекет жоқ. Отыз болса, бір ... ... ... ... ... ... алпыстан екі тайынша береді.
Жетпістен сексенге шейін тайынша, бір ... сиыр ... ... тоқсанға
шейін екі құнан сиыр береді.тоқсаннан жүзге шейін үш ... яки ... ... кемде зекет жоқ. Бес түйеге бір қой зекет береді. Жиырма
түйеге шейін әр бес ... бір қой, ... бес ... бір ... ... алты түйеге бір құнанша ұрғагы түйе. Қырық алтыға дөнежін інген. Алпыс
бірге бесті інген. Жетпіс алтыға екі ... ... ... бірге екі
құнажын түйе.
Жылқының зекеті-мінегеннен артылғанына беріледі. Ақшаға бағалап қанша
болса да қырық сомнан бір сом беріледі.
Қай малы ... да, ... ... ... болса, зекет беріледі.
Мысалы, тоқсан, тоғыз еркек бір ... ... да, яки ылғи ... ... да
саудаға салатұғын ниеті болса ... ... Және ... жыл ... ... басы менен аяғында зекет беруге толса, ... ... есеп ... ... төлі яғни ... ... жасы толмаса да
үлкендерімен бірге есептеліп, кетеді. Бірақ зекетке ... ... ... сұлы ... ... ... бірі беріледі. Мысалы, он
қадақтан бір қадақ. Он пұттан бір пұт.
Ақшадан жиырма ... ... ... ... жоқ. Ол ... ... бес тиын ... береді. Есебі қырықтан бір-қырық сомнан бір сом. Қанша
болса да сол есебімен береді.
Зекетті түк малы жоқ ... ... Һәм малы ... ... береді. Үйінде малы болса, жақсылық жолда жүріп мұқтаж
болғандарға ... ... ... ... төлй алмағандарға береді. Оқу,
ғылым іздеп қаражаты жетпей тұрғандарға береді. Біздің жерде беретұғындар
солар. Мұсылман патшалы ... ... ... ... ... ... ... құлға һәм әдейі зекет жиюға ... ... ... 56-57 бб]. ... Д. ... ... ... Құдайбердіұлының ойын
салыстыра қарайтын болсақ, ортасындағы ұқсастықты ... Бұл ... тек қана ... діни ... ғана біліп қойған жоқ. Сонымен
қатар, оның әдет құқығы ... ... ... ... ... ... Құдайбердіұлы өз заманында ислам талаптарын
сақтамайтындығына кейде қынжылып, оны былай деп өлеңге қосады:
«Нәпсі қалсын зар ... ... шын ... бір ... ... толған көп шатақ дін.
Бәрі бірдей шатпырақ.
Дін тазасын дінннен ізде.
Дін шатағын сынға сал.
Анық айна өзіңде,
Айда ақылды қаттырақ,
Шала дінді пәнде таппас.
Дін ... ой ... ақыл ... адаспас.
Кезсе кірсіз жарқырап.
Шынды тапттым, қайғы басты.
Шын сырымды айтайын.
Дін де, пән де ... ... ... ... [18, 206 б]. ... Құдайбердіұлы мұсылман
құқығының негізгі қайнар көзі Құран екендігін мойындай ... ... ... бар ... ... ... ... неше қабат
құран сыртын ұға алмай бұзса-дағы
жасырылмай жарқырап тұр кәрәмат
жаман тәпсір жайылып жер жүзінде
дін десе тұра қашты есті ... ... ... ... ... ... ... тат.
Ол қатені түзеткен әлімдер көп
Соның сөзін оқысам боламын шат.
Қиянатың бар болса-иманың жоқ.
Маған десе мың ... қыл ... [18, 263 б], - деп өлең ... ... ... тәпсіршілерді сынға алады.
Шәкәрім Құдайбердіұлы ислам дініндегі өте қатал сыналатын мәселе күнә
екендігі айта келе, ... ... ... ... ... ... алла ... құлы екеніңізді білген соң зинһар адам хақы
мойныңызда кетпектен ... Бұл адам хақы ... ... мал хақысы ғана
болмайды. Адамның мал хақы бар, абырой хақы, ... дін хақы бар. ... не ... жанына, не ғибадатына, не малына, не ... ... ... тигізсеңіз бәрі адам хақы болады: Аятта ... ... жек ... - деген. Залым деп зиянкес адамды айтады. Және
пайғамбарымыздың хадисі: «Бір күнә бар, тіпті ... Бір күнә ... бір күнә бар ... ... кешірілмейтін күнә деген
алла тағаланың пендеген бұйырған ... ... Енді ... күнә адамның адамға қылған залымдығы. Мұны иесі разы болып ... ... кеш деп ... Сол ... ... ... қиын ... хақы болады». Ойла, ей достар, хайуан хақынан сақтану керек. Оның үшін
хайуан хақының да жолы бек ... ... ... ... ... ... ... кешірілсе, талай көп күнәңіздан құтылар едіңіз»,
- деген. Бұл хайуан хақы ... ... ... ұрып ... ... жүк ... ... алмаса, соғып қинайсыз. Және не үйренген емес, не қатты қысылмай
тұрып орынсыз қинап ... жүре алма ... ... ... кейде
тепкілейсіз, кейде сүрініп кетсе де ұрасыз. Яки қатты керек болмай тұрған
кезде не жас баласын, не буаз ... ... ... Яки бала ... ... сындырасыз. Осындайлардың бәрі де обал болады. Бәрі да
хайуан хақы және бұл хайуан ... ... ... ... не ... не
сындырып, не ұрып тастайтын істеріміз ойымызға түскенде бек ... ... ең ... осы ... мен жансызға ашуланбақ»» [61, 25-
27 бб]. Жалпы ислам діні адамға ата-ана алдындағы міндетті ерекше жүктейді.
Оның күнәсінің ауыр ... де ... атап ... ... ... осы
талабын өте жақсы білген Шәкәрім ол туралы былай дейді: «Ата-ананың хақы еш
бір ғидаттан соң ескерілмесін , оларды ... ... алла ... разы
болмайды. Бірақ, шариғатқа қарсы орындарда ренжиді деп шариғаттан ... олай ... ... да, ... жылы сөзбенен жақсылық қылыңыз,
егер біреуі яки екеуі де ... ... ... ... аф ... ... Һәм ... Не сөйлесеңіз, майда сөйлеңіз», - деген және
пайғамбарымыз айтқан. «Сенің өзің де малың да әкең ... - ... ... біреу әкесін асырамаса, оның малын, киім, тамағын, да ... ... ... рұқсат қылады. Бірақ үйін, қыстауын, жерін ... ... ... ... сата ... Бірақ шариғат еріксіз
асыратады. Онын баласы құтылмайды» [61, 67 б]. ... ... да, ... ... ... атқару әрбір мұсылманға өте ерекше сын болып
табылады.
Қазақ әдет құқығы жүйесінде шариат заңдары негізінен неке және ... ... ... ... ... ... ... неке және отбасы
мәселесінің барлығы осы шариат талаптарына сәйкес реттеліп ... ... ... ... ... ... ойы ... мынандай
ерекшеліктері бар: «Неке деген пәленшенің қызы пәленшені қатындыққа қабыл
алдым деп еркек айтып, пәленшенің ... ... бай ... ... ... деп ... ... екеуі біреуіне екі куә алдында айтады. Куәлар екі
адам, яки бір ... бір ... ... Куәлар жас бала болмасын. Жынды яки
кәпір, яки саңырау, құл болмасын. Байы мен қатынның жақындары ... ... ... екі куә ... ерлі-қатынды болуға разы болғандарын
айтыспаса неке дұрыс болмайды. Неке қиылғанда жасы толған қыз разы ... ... неке ... Жасы ... қыздан өзінің әкесі яки
туысқан ... ... ... не ие боп ... ... ... деп
сұрағанда үндемесе, не күлсе, дыбысы шықпай ғана жыласа, ол ... ... де, ... ... ... онда ... Егер де ондай ер жеткен қыздан
рұқсат сұрағанда, басқа жат біреу, яки ... ... жама ... ... ... ... яки ... демей болмайды.
Алла тағала бір кісіге төрт қатынды бірінің үстіне бірін алуға рұқсат
берген. Олай болса, ол аяттан соң және ... ... ... ... деп ... бір қатын ғана ал депті. Ол аят мынау: «Егерде
ғаділдік қыла ... деп ... ... бір-ақ қатын ал», - деген. Және
мұның соңында бір аят: «Не болмаса кәнизак атып алып сопы ... ... ... ... кәнизак сатып алған залымдық, қылмай күнәдан
сақтануға себеп ... - ... ... біздің қазақта екі қатынға ғаділет
аз. Сол себептен қазақ ғасырсыз екі қатын алмаса жарайды» [61, 62 б]. ... ... неке ... ... ... ... әйел бостандығын, әйелдің
тең құқылық мәселесінде көтеріп отырғандай. Ислам дінінде әйелге қиянат
жасауға болмайды. ... ... ... ... ... ... ... қазақ
ішінде бұл талаптардың кейбе сақталып, кейде сақталмағанына мән беріп отыр.
Сондықтан да, қазақ ... екі ... ... ... Қай заман болмасын
неке құрғаннан кейін енші болған соң ажырасу да орын алып ... ... ... ... ... еркекке берілген. Оны талақ институты
арқылы жүзеге асырады. Талақтың өзіндік тәртібі, жолы болады. ... ... ... ... ... ... ... «Байы талақ қылдым деген
қатын босайды. Бірақ үш хиз ... ... байы ... ... ... ... ерік
жоқ. Егер де, ғадеті өткен соң, қайта аламын ... онд ... разы ... Егер де үш талақ деген болса, онд ағадатын толытырып ... ... онан ... ... оның да ... өткізіп, сонан соң басқа байы
алса болады. Бірақ қатынын қосылма йтұрып, һәм ... мал ... ... ... киерлік киім береді қаліне қарай. Бай болса байша, кедей ... ... ... бір қыздан тазарған кезде талақ қылмақ дұрыс. ... ... ... қол ... соң яки ... ... соң ... қылса, ол
қатыннан мал қайырып ала алмайды. Һәм еш нәрсе жесірім кетті деп ... ... ... «Адал емес сіздерге талақ қылған қатынның еш мал
алуға», - деген. Бірақ ерлі қатын ... ... ... ... жолын
орнына келтіре алмайтұғын болдық, қатын біраз мал берсе босасын ... ... ... ... Мұны ... халағ дейді. Бұл туралы аятта айтқан: «Егер
де қауіп қылсаңыздар алла тағаланың бұйрығын орнына ... ... ... ... айрылғандағы малды алу дұрыс», - деген. Егерде ... ... яки ... ... йтұрып, қатынын талақ қылса, онда ... ... ... ... ... ... ... қылсаңыз қосылмай тұрып, қалың
мал атаған болсаңыз, соның ... ... ... - ... ... ... ... өткенше отырар үйі, киім, тамақ беріп, тұру байына міндет.
Ғадатты өткенше байы ауып ... ... ... ... ... ... ... яки үй, киім, тамақ бермек керек. Ғадаты
өткенше», - деген. Талақ қылған қатын байы ... ... ... ... ... ... [61, 65 б]. ... ... ... ... ... әдет ... қатар қолдануды да, ұсынған
болатын. Оны өзінің «Қалқаман-Мамыр» поэмасында негіздеуге тырысты. «Атап
айтқанда, ол қазақтың ... ... жеті ... ... қыз ... нормасын
«экзогамиялық табу», егер қыз бен жігіт бір-бірін сүйсе, шариғат заңымен
неке қиюга болатындығын ... және ... ... ... үшін
өлім жазасына кеспеуді жан-тәнімен жақтайды, ел, ру ... ... ... [62, 9 б]. ... ... дін ... көзқарастары бүгінгі таңда да өзінің өзектілігін жоя қойған жоқ.
«Дін, ар-ождан бостандығын жамылып, тәуелсіз ... ... мен ... ұйып ... толеранттық қоғамға іріткі салып, ішкі
сепаратизм мен ұлттар алауыздығын қоздыруды ... «дін ... ... беру ... мемлекетіміздің негізгі функцияларының
бірі болмақ» [63, 101 ... ... ... ... ... ... ... сүрген кезеңде қалыптасқан қоғамдағы заң шығарудағы әділетсіздікті
сынауы және оның қоғам талабына ... ... ащы ... ретінде айтуы
да, өзіндік ерекше пікірлеріне жатады. «Шәкәрім Қүдайбердиев, ... ... орыс ... ... ... ... ... тиімді
нәтиже бермей, оларды қабылдауға мулдем дайын емес қазақ қоғамының саяси,
әлеуметтік шиеленістерін ... және ру ... ... сынға алады, ата-баба салған заң-жораны қайта қарап, олардың тиімді
жақтарын енгізген, ескірген ... алып ... жаңа ... ... ... ... қатынастарды реттеуге дәрежесі бар заң жинағын, бір
сөзбен айтқанда кодекс енгізуді талап ... Осы ... ... ... «Ол ескі ... көбі осы ... өмірге қолайлы. Бұрынғы ережелерде
көбінесе, сол жолға сүйеніп айтылған. ... ... ... ... ... ... ... түзеп, бір жоба жол қылып жазса, қазаққа
сонан қолайлы жол болмас еді» [64, 106 б], - дей ... ... ... ... ... қолдануды ұсынады. Орыс заңын қазақ даласына енгізуге
өте қарсы болды. ... да, ... «Заң ... ол ... деген.
Рас, отар елге келген заңшылдардың, әрине, ... ... ... ... ... халықты адастыратын, сол себепті Абай ... ... заң ... де ... Заң адам еркін қорғауы керек, ал ... орыс ... ... заң ... ... алыс ... ... Шәкәрім заңның осындай мәнісіне қатысты өз ойларын білдіріп отыр. Заң
табиғи дәстүрден өсіп шықпаған соң, ... ... ... ... ... шындық» [65, 62 б]. Міне, осылай ақын орыс ... ... ... ... ... ... ... әдет құқығын ой елегінен өткізуде ерекше
орын алған мәселе, енші ... ... ... ... енші ... ... ... болғандығын да біз жақсы білеміз. «Тарихи-
этнографиялық мағұлматтарға ден ... ... ... ... ... келтіріп отыру үшін еншінің негізгі үш түрі әдет-
ғұрыптық құқық ... ... ... ... ... ... нормаға айналғанын байқауға болады.
Бірінші, енші - балаларға ата-анасының ... ... ... ... ... енші - кез ... қазақ жанұясының жолаушылап келген
қонаққа беретін сый-сыбағасы (тамақ, жататын орын, малының ... ... ... ру аясындағы әулеттер мен аталардың қандас-
туыстас болуына немесе болмауына қарамастан мақсат-мүдделерін бір ету және
материалдық ... ... төрт ... ... қоныс-өріске, жер-суға)
ортақ болу дәстүрі» [66, 490 б]. Дәстүрлі қазақ қоғамында енші беру ... бері кел ... ... ... ... Оны ... ... Алаша ханға апарып тірейді. Ол туралы аңыз былай дейді: «Предание
говорит? Что ... ... ... ... под ... ... лет,
отложив часть имевшегося у него скота себе, а ... ... ... ... ... от ... ... ныне существующие три орды:
большая, средняя и ... - ... ... ... из них ... ... т.е. неотъемлемою и неприкосновенною собственностью
каждого из них.
«Но – прибавил он потом –так по ... ... ... ... по ... ... ... и по отчужденности вашей от оседлой жизни с ее
торговлею и базаром, где всякий путник, куда он ни ... ... ... ... ... пула – денег - и приют, и жизненные ... - ... вами всех этих ... ... ... ... вам, а в особенности
имеющему размножиться от вас ... ... от ... к ... с нужными
- съестными припасами, потому что не ... - же вы на ...... путь ... ... а еще ... на ... особенно при
вашем способе езды верхом, - то вот вам мой ... ... не ... ... посещении вашем к другу постоянно ... ... ... ... ... друг у ... ... кунак-асы или даровым,
бесплатным приютом и угощением, -на что примите от меня еще ... ... ... долю ... ... и считайте ее уже не исключительною
которого - либо из вас ... а ... ... и как бы
неразделенную между вами на веки ... ... – «Да ... так, и ... мы ... завета» отвечали с покорностью братья, дети благородного
родоначальника Алача» [67, с 286]. Міне, осыдан бері, түркі ... ... ... ... ... ... әдет ... енші беру өте ерекше
орынға ие болған. Сондықтан да, бұл қазақ ішіндегі ... ... ... ... ... ... туралы белгілі ғалым
З.Ж. Кенжалиев былай дейді: «Енді қараңыз «енші». Бұл жерде де ... ... ... ... тірі кезінде, оның жеке меншігін бөліп алатын
болған. Қазір мұндай құқық ешбір Еуропа елдерінде жоқ, ... ... ... ... ... ... Неге? Жаратылыс заңы! Қазақ құқығы мынау
ұрпақты өсіру ұрпақты жалғастыру талабы, табиғат талабы ... ... ... ... ... - осы, ал ... ... - әкенің меншігін қорғау,
жеке меншігін сақтау, бұл екінші кезеңде іске асатын құбылыс, ... ... ... оның меншігін тартып алу, бөліп беру тек қазақ құқығында ... ... мына ... ... ... үшін ... ... право» -
«табиғи құқық нормалары» нақ осы қазақ ... іске асты жене ... ... да ... Ол ... ... ... норманы жіберген
жоқ» [68, 179 б]. еншінің осындай маңызын салмай таныған Шәкәрімде, енші
бөлудің оны ... ... ... ... ... ... салады.
Шәкәрім былай дейді: «Енші беру, енші алысу-ертеден келе жатқан бір ... бңр ... ... еұлы ... ол ... ... әкесі енші
бөліп береді. Айталық, бір адамның екі баласы болып, соның ... ... ... ... сол ... ұлына енші бөледі. Қазақ жолында еншіні
балаларына ... ... егер ... ... болса, басқ абиге бөліседі.
Көбінесе, әкесі кіші ... ... ... ... ... енші ... Малдан енші берерде әкенің екі баласы болса, оның үлкені үйлесе,
әкесі барлық малды жеті бөлекке бөледі. ... ... ... осы ... бір ... балалрдың шешесіне қалдырып, қалған малды шке ... бір ... ... ... береді. Ол әкенің ұлдарынан ... ... ... ол қыз балалрына енші бөлінбейді.
Әкесі балаларына енші бергенде мал бір ... ... ... жылқы,
сиыр, қой болып, әр түлікті болады. Сондықтан барлық малды ... ... ... ... ... қара ... аттары болады, «Қақ» деп бесті ат,
қысыр байтал, қысыр сиырды айтады. Ал «Тоқ» деп буаз дөнежін ... ... ... ... ... бағасы бес тоқты, «Тоқ» қараның бағасы он
тоқты болады. Жақсы атан түйенің ... ... ... ... ... ... қой, торпақ екі тоқтыдан, жабағы үш тоқтыдан саналады. Қазақтың
қызға енші бөлмейтін себебі, қыздан қалың мал алады, егер шын ... ... ... ... ... ... мөлшерін әкесі қызын ұзатарда түгел қызға
жаратуы керек.
Ал, жер еншісіне келгенде, ... ... ... ... Ол үшін
жерді арқанмен, не көз мөлшерімен өзіне бір жарым есе, қалған ... есе етіп ... Егер ... шешесі өліп, әкесі тоқал алған
болса, не ... ... ... ... ... да, ... мал-жер енші
бөлінбейді.
Әкенің бәйбішесінен де, тоқалынан да баласы болып, олар енші ... да, ... де ... ... екі есе болады. Мұнд ажер ... ... ... ... әке қарамағындағы жерді үшке бірдей
етіп бәйбіше баласы бөледі де, таңдап бір бөлігін ... ... ... ... ... барлық жерді тең үшке бөледі де, таңдап екі бөлігін бәйбіше
баласы алады. Бұлай бөлісу ... келе ... жол. ... ... ... Егер ... ... өзі таңдаған екі есесін бәйбіше ... ... ол ... ... өзі ... ... ... тақыр, мал жайылым аз,
пәйегі жоқ жерді ... ... еді. Ал ... ... өзі ... бір
есесін алатын болса, онда тоқал баласы барлық шұрайлы ... ... ... шұрайсыз жерлер қалған болар еді. Ешер бәйбіше мен тоқал баласы
өзді-өзі келісе ... ол ... ... ... ... ... билер
жердің жағдайын бірдей етіп бөліп таңдатқызады. Ешкімге ... ... ... ... ... ... қала ... [36, 515 б]. Шәкәрім тек қана
енші бөлу мәселесін ғылыми тұрғыда талдап қана қоймаған, ол сонымен ... ... осы ... ... да ... ... баласы
Ахат бұл жағдайды былай еске алады: ... ... ... ең үлкені
мен. Сол Сқақтың үбір-шүбір бала-шаға, ... ... Олар ... кесе ... ... ... ... да, көтереді.
Кейде қисынсыз да ұрсамын, онымды да ... ... ... ... ... ... ... болып, Құдайбердінің бір туған бауырындай
болып кеткен. Сқаққа әйел әперіп, енші беріп шығарған біздің үй. ... ... Сқақ ... мен ... ... туғаннан артық айрылмас,
үзілмес байланысқа әкеп тіреді. Кәкітай да, оның баласы Әрхам да ... «өз ... ... ... де осы. ... да қашан қайтыс болғанша
сомдай, шал болып қалған мені ... ... ... ... Бір ... ... Әрхашқа өкпелегінім бар. Әрхамдай адал,
бауырмал адам ... ... [24, 186 ... ... ... ... ... дәстүрлі қазақ
қоғамында неке және отбасы қатынастар саласында шариат заңдарының қалыпты
жұмыс атқаруын қолдаған болатын. ... ... ... талаптарының толық
сақталмайтындығына оған көп қазақтың мән бермейтіндігіне қынжылды. Қазақтың
алла жолынан даасып бара ... ... ... осы жолға оларды оралуға
шақырды. Шариат заңдарында әйел еркінің ... ... мән бере ... ... ол ... ... жатқандығын көріп, қазақ екінші әйелді
ғасыр өткен соң алсын деп ... ... ... ... ... ... қаламады. Өйткені, қоғамның
талабына сәйкес келмейтін заң болып табылды. Қоғамда озбырлықты ... ... Осы ... көрген Шәкәрім оны үзілді-кесілді ... ойы ... ... ... ... ... келе жатқан ата-
баба жол-жоралғылары қызмет жасауы қажет. Егер, оның ... ... ... ... ... ыңғайлап, оны түрлендіруді қалады. Қазақ
әдет құқығы ішіндегі енші институтына ... мән ... Енші ... ойы бойынша ел арасындағы бірлікті сақтаудың ... ... ... ... ... ... ЖӘНЕ БИЛІК-ШЕШІМДЕРІ
1. Шәкәрімнің соттық қызметі және билік – шешімдерінің ерекшеліктері
Шәкәрім Құдайбердіұлының соттық қызметін ... ... ... ... оның екі ... ... өткергендігі. Яғни, патшалық
Ресейдің отарлау ... ... ... ... ... оны кейін Кеңес
өкіметі орнағаннан кейін алаш соты ретінде ... ... ... қасында жүріп қазақ ішіндегі билік айту ісіне
қаныққан болатын. Сондықтан да, алғашқы би ... ... ... ықпалы болды. Шәкәрімнің соттық қызметін қарастыру барысында дәстүрлі
қазақ қоғамындағы би болғандығын ескере отыра, біз ... ... ... би ... ерекшеліктеріне көңіл бөлуіміз қажет. Дәстүрлі қазақ
қоғамында билер ерекше қызмет атқарды. Шәкәрім алғаш би бола ... ... ... ... да ... ... ... жоғалта
қойған жоқ еді. Абайдың қолдауымен Шәкәрім да ежелден келе жатқан дәстүрлі
би болудың сара ... ... ... Дәстүрлі қазақ қоғамында билер
әмбебап ... ... ... ... ... қоғамындағы атқарған
қызметтерін саралай келе, билердің мынандай ... ... ... ... ... 1. Би - ... Би - ... көрген яғни «көре-көре көсем
болған» көкірек көзі ... ... ойы ... ... ғана ... болашақты да тап басып, байламды болжам жасай ... ... ... ... ... жан болуы шарт. Бұл тұрғыдан ... ... бір ... ... ... Орта Азияға жорық ашу үшін Қазақ
Еліне Ресей империясының елшілері келіп: ... ... ... бодан
болыңыздар» деп ұсыныс жасайды. Олардың пікірін жат ... ... ... ... ... ... аға ... Төле, Қазыбек,
Әйтекелерге соңғы сөзді жүктейді. Сонда ... ... ... ма еді ... ... ... - ... Екіншісі: «Оғың шығын болмасын суын ... ... ... ... ... ... қалып жүрмейік, құс екен деп
перінің қызын айтып?» дейді. Сөз осымен бітіп, орыс ... ... ... Бүл ... біз ... ... үлгісін
байкаймыз.
2. Би - шешен. Би - майда сөздің мақпалы, сара сөздің саңлағы. Бірде
астарлап, бірде мысқылдап, ... ... ... ... ... қажет
жерінде қара тасты қақ айырып түсетін семсердей өткір, от ... ... ... ... ... ... ... кас-қағымда сөз зергерлейтін
ақпа - төкпе асыл ... ... ... өнер - көп ... ... ұшырасатын қасиет. Тіпті
ежелгі Рим империясы мен Грек, мысыр ... оқу ... ... аталып негізгі пәндердің бірі болып саналған. Онда болашақ ... заң ... ... ... ешқашан қағазға
қарамай, шешен сөйлеуге үйреткен. Осы тұрғыдан халкымыздың өткен тарихын
байыптасақ ... ... ... ... ... олар үлгі ... тәлім - тәрбиенің үлкен әрі беделді ордасы ... Ал ... ... ... ... көзі - ... ... сосын өздерінің
тума - таланты еді. ... ... ... ... арасында қайта
жандандыру мәселесін өз алдына жеке көтеретін проблема деп қарауымыз керек.
3. Би - ақын. ... ... би езін ... деп ... Жұрт ... ... ақын деп ... Соған қараганда билердің шешендік пен
ақындықты тең ұштастырып ... тек ... ғана тән ... ... деп ... болуы керек. Әйтпесе, үш заңғар биіміз - Төле,
Қазыбек, Әйтекенің ... ... ... ... жыр емес деп кім айта ... ... басқа да билеріміздін су төгілмес жорғадай құйылып, сылдырап,
сарқырап, тасқындап, мың ... ... ... ... ... қайыстырып жібереріне кімнің дауы бар? Сөз ... ... ... де ... әр ... ... ... ырғақ үндестігі
тек хас ақынға ғана тән шеберлік деп бағалауға болады.
4. Би - ... Биді ... да ... де ... тілдерімізде сот
деген мағынада түсініп қолданып жүрміз. Бұл - бір жақты пікір. ... ... ... ... үш би ... Бірі - ... ... ақтаушы (адвокат), үшіншісі – төбе би (судья). Ал сот дегеніміз ... ... ... ... ... ғана ... Сондықтан биді сот емес
заңгер деп қараған жөн сияқты. Әйтпесе ... ... ... ... ... ... ... тағы бір айтатын ... ... ... ... «Би» ... секілді «Қазы» деген сөз де жиі кезігеді. «Қазы» де
билік айтушы, төрелік айтушы болып табылады. ... Би мен ... ... ... ... байқаймыз. Қазы бір ғана жугінушілерге
шешім шығарып, төрелік айтады. Ал оның ... мен ... ... тең ... ... ... Ондай жағдайда даугерлер қазыдан асып,
билер ... ... Әрі ... ... және ... ... ... тән қасиетерді Қазыдан талап ету - орынсыздық деп пайымдауға болады.
Яғни қазы өзінің дүниетаным, көзкарасына қарай ... ... ... ... -
төрелік айтушы ғана.
Биге қатысты тағы бір айта кететін жай бар. Халық арасында «Би ... дау ... ... сөз бар. Мұны ... билер жүрген жерде дау көп деп
сыңар жақты түсініп қаламыз. Ол қате ... Бұл ... ... мәселені екі би
емес үш би (яғни тақ) шешу керек дегені. Яғни бірі ... ... ... ... ... әділ шешім айтатын Төбе Би болсын дегенді
меңзегені.
5. Би - елші (дипломат), ... - ... ... - елшіден», «Елшісіне қарап елін
таны» деген секілді халқымыздың арасында ежелден келе ... ... ... қаншама терең мағына жатқандығын пнайымдау қиын емес. Сондықтан,
би тек ел ішіндегі даулы ... ғана ... екен деп ... ... жете ... болар еді. Осы түрғыдан жеке адамдар мен ру,
тайпа, үлыс арасындагы кикілжіңді ел мен ел ... ... ... ... қоюға болмайды. Сол себепті де, соңғы мәселені шешу үшін жат ... ... ... әрі ... билерді жіберіп отырган. Бұл жөнінде ... ... би ... ... ... ... ... айтқан
мына сөзін жарқын мысал ретінде келтіруге болады.
... Жаңа үйреткен жас түлпар, жарысқалы келгенмін,
Танымайтын жаттарға, таныскалы келгенмін.
Қазақ, ... ... ... ... ... тұрысатын жеріңді айт.
Сен - қабылан, мен - арыстан, алысқалы келгенмін, - деп ... ... ханы ... сөз таба ... ... ... Бұдан шығатын
бір ғана түйін - халқымыздың дана ... жеке ... мен ... ... екі ел ... да ... ... мүмкіндігінше бейбіт жолмен шешіп,
татуластыруды мұрат ... Би - ... ... ... да қол бастап жауға шапқан батырларда
аз болмаған. Мысалы, ... ... ... ... ... ... т.б.
батыр - билеріміздің атак - даңқы тол тарихымыздан ойып орын ... ... ... - ... қару алып ... ... ғана емес,
қылышынан қан тамған қаһарлы хан-сұлтан, немесе ... ... ... ... ... ... ... дұшпан алдында тұр екенмін
деп именбей, керекті жерінде алдаспандай өткір тілмен турап ... ... ... деп ... ... әділ де ... сөзі еттен өтіп,
сүйекке жеткеннің өзінде даңғой, қан - құйлы біреу ... ата ... ... оған ... ... ... Би - саясаткер, қоғам қайраткері. ... жеке ... ру ... тайпа мен тайпа арасындағы дау - жанжалды ... ғана ... аян. Олар ел мен ел ... ... және ... мәселелерді
шешуде хан - сұлтандардың негізгі тірегі кеңесшісі болған. Хан қаншама
қаһарлы болғанның өзіңде - ... ... ... ... ... жеке дара ... бұза алмаған. Егер тарихымызда жүгінсек Әз
Жәнібек ханның жанында ел ... ... ... ... ... баға ... жөн - жоралғы сілтейтін алпыс би болған екен дейді.
Атақты Абылай ханның қасында да кеңесші ретінде ... ... ... ... де аян. Ал исі ... басын қосып, біріктіріп, біртүтас
мемлекетікке қол жеткізген Әз ... ... ... ... ... ... заңымен парапар, қазақ ... ... ... ... ... ... ошақтың үш бұтындай
тең тұрған дана билеріміз – Төле, ... ... ақыл – ... ... олардың лауазымды істерді мемлекеттік деңгейде ойлап,
шеше алатын аса зор қайраткерлік бейнелерін көре ... ... ... ... бас біріктірген әйгілі Күлтөбе Мәртөбе басгарында өткен талай алқалы
кеңестерде ел бірлігі, ел тірлігі оның ... ... ... ... ... осы дана билеріміз болғандығы баршамызға аян.
8. Би - ... Би - адам ... ... - ... бір - ... тап баса ... өте кағылез, әдепті психолог ретінде
көрінгенін да ... ... ... ... сөзінің өзін қарсы пікір
таластырушының арына, намысына тиіп ... ... ... ... ... жеті ... бірінде кездесетін, не жеке
басындағы ... екі ... ... ... ... кекетіп - мұқатып
мысқылдап, шамдандырып алмай байыпты сөйлегенде ғана діттегеніне жететін
болған.
«Тура биде туған жоқ» - ... ... ... Бұл - ... ... асыл да акикат сөз ... «Жақыным едің» деп жалтақтамай,
«жатым едің» деп ту ... ... тура ... биді ғана ... пір ... бір ... сөздін өзін кімге қалай жеткізуді игермеген биді ... ... құс ... ... ... да ... көреген
билер қарсыласының жан дүниесіне үңілумен бірге оның ... ... үн ... қалт жібермей қадағалай білген. Соған орай өзі де үн
бояуьш қүбылтып, дауыс ырғағын ... ... ... төкнелетіп, енді
бірде ақ жауындай себелетіп, сонымен бірге әр сөзінің мән - ... ... ... бет - ... қас - ... «ойната»
білген тамаша ақтерлік қабілет иелері де ... Яғни әр ... ... ... ... ... Әрбір оғаш қимыл орашолақ көрініс деп
түсінген.
9. Би - тәрбиеші. Өздерінің дара ... ... ... ... ... ... білсіи» деп келте пішіп, кем ойламайтын
жаңдар болтан. Өйткені, олар ... жоқ - ... ... ... ... жоғын жоқтап, ел мүддесін көздеген жандар. ... ... ... ... ... әр би өзінен ... ел ... ... ... ... ... ешқашан
естерінен шығармаған. Мүмкіндігінше өз балаларының бірін, немесе ат аяғы
жетер жердегі көкірегінде ... ... оты бар ... ... ... қия
биіктен танып, тәрбиелеп, баулып, баққан. Болашақта соларға үксап, ел
мүддесін қорғасам - ау ... ... ... ... ... билерді өздері
іздеп барып батасын алған. Үміт етін сеніп ... ... ... батасын
берумен бірге омір бойы өздерінің жинақтаған тәлім - тәрбиесін, өнегелі
ұлағат сөздерін кұлақтарына ... ... сара ... дана ... ... ... ... халык жадында мәңгі сақталған. Ел ... ой ... сөз ... әділ ... ... ... бүкіл бір
халықтың болашақ ұрпағын тәрбиелеуде де ерен ... ... ... ... мойындауымыз керек. Сонымен қазақ жұртының ... ... елге ... өркендеуінде айтулы хан-сұлтандатрымызбен,
батырларымызбен ... ... ... ... де ... үлес қосқанын
ерекше айтуымыз керек. Мұндай бағаның ... ... ... ... қол ... нәтижесінде мүмкін болып отыр
[69, 369-374 бб]. Бұл ... ... ... ... ... ... сипатын көрсететін теңеу екендігі белгілі. Ал арнайы
зерттеп жүрген ғалымдар оны былай топтастырады. Билердің қоғамдағы роліне
байланысты.
«1. Бала би; 2. Жеке би; 3. ... би; 4. Төбе ... ... ... ... алып, билердің деңгейін сатылайтын
болсақ, онда төмендегідей болып шығады:
1. Ауыл биі; 2. Ру биі; ... биі; 4. Жүз биі» [70, 12 б]. ... ... ... ... ауыл ... танылуы шамамен, 15
пен 20 жас аралығын қамтиды. Осы кзеңнен бастап, ... ... ... ... көбісіне қатыса бастады. Бұл кейінгі
бөлімшелерде ... ... ... бұл ... ... ... бір ... жағдай Шәкәрім билік – шешімдерінің бастауы қайда
болды деген мәселе. Шәкәрім жастайынан қазақтың ... ... ... мән ... ... Абайдың билік тәрбиесінен өтті. Жастайынан
қазақтың белгілі билерінің жол-жоралғыларын ... ... Осы ... ... бір ... ... қоғамындағы билік айтудың дәстүрі қанша ғасырлар
өтсе де өзінің тұтастығын сақтап келді. ... ... ... ... кейінгі билер сол қалпында қолданып та отыратын болған. Шәкәрім
Құдайбердіұлы да билік ... осы ... ... ... ... ... ... тұтастығына бір мысал келтіретін болсақ, кезіндегі ноғайлының
биі Едігенің айтқан шешімдерін кейін қазақтың атақты биі Төле би ... ... ... ... ... ... ... тағы бір күні
орталарындағы бір балаға таласып келе жатқан екі қатын мен екі ... Әй, ... ... ... болып келеміз, төрелік бересің бе?” ... ... ... тек разы ... - ... ... бесікте жоғалтып едім, жүгіріп жүргенде танып отырмын, -
дейді бір ерлі-зайыпты. “Он ай көтеріп омыртқамды сөгіп тапқан балама ... - деп зар ... ... ... ... төртеуіне де: “берген
төрелігіме көнесіздер ме?” – деп ... ... де: ... - ... ... ... екі қолынан екі қатынға ұстатады да даулы баланы
семсермен ... қақ ... ... - деп ... ... бергенде,
“жоғалтып едім” деген қатын білегінен ұстай ... ... - ... - ... ... бала ... ... мені бір табар, әзірше мынау-ақ
алсын. Едіге үндемеген қатынға: “Сенің ... шын ... ... деп ... мынаның баласын өзіне бер”, - дейді. Өзім ... ... пен ... ... ... көнбейміз”, - деп Тоқтамыс ... ... ... ... мен ... ... “Даулы болып сізге жүгінуге
келдік”, - депті. Болған жайды әбден ... ... хан: ... баланың
берген төрелігі-төрелік, ондай билікті мен бере алмас едім”, - ... ... бб]. ... осы шешімді Төле би негізін бұзбай қолданады. Төле
бидің бұл ... ... ... ... ... ... бір балаға
таласқан екі ананың дауын шеше алмай басы дал болып жүрген ... ... ... шын туған шешесі қайсысы екенін анықтай алмапты. Би көбінесе
куәгерлердің сөзін салмақтап, анық-қанығына жете алмай-ақ қойды. Екі ... ... ... ... ... үркіп, үдере көшіп жүргенде құндақтаулы баламды жоғалтып ... ... ... тұсымен” дегенде іңір қараңғысында тайлы-
тұяғымен дүр көтеріле жөнелген елдің қайсысының қолында бесіктен ... біле ... ... да ... Ел ... ... шығып,
шілдің баласындай бытырай, безе қашты. Бесіктегі ... ... бір ... куә. Зар ... баламды іздеп, жұртта қалып
қойғанымда қосағым қайтып келіп, ат сауырына сала алып ... еді. ... ... он ... ... ... қан ... өмір өтіп кетті.
Сұрау салмаған, арылтпаған жуық ... ел ... жоқ. ... ... ... бері ішкен асым әзім болмай, бойыма сіңбей, бүгінгі қара-
ағаштай қатқан жайым бар.
Мен бейбақ өстіп ... бір ... ... ... Тұла ... ... ақ ... омырауымнан сорғалап жүре берді. Жүрегім лоблығып,
есімнен танып құладым. “Баламды таныдым, өзіме ... - ... мені ... ... ... туғанмен, ел-жұрт куә” деп безереді.
Міне, көзінің жасын сорғалатып, Әлібектің ... ... ... ... сөзі осындай.
Әруақ, Құдайға салдым. Бала менікі, - деп өксігенде жас Төленің тұла
бойы шымырлап, бетін ... Оның да ... ... жас ыршып кетті.
Әйтсе де екінші әйел де “оңайшылықпен жан беруден” аулақ екен. – Бұл
сайқалдың айтып отырғаны бастан-аяқ ... ... сөз. ... ... ... құйрығы бір-ақ тұтам” дегендей о заманда, бұ
заман, біреудің тас ... ... тас ... ... ... ... “мен туғанмын” десе, бұдан артық күпірлік бола ма? Иә,
ақ босағаны аттанғаннан бастап бір ... зар ... рас. ... ... ... ... құдай көрген, тілегімді берген ... қой ... ... ... ат ... ... ... дейінгі пұшағым
қанамады. Құдайдың маған берем десе баласы жоқ па, сен сайқалға ... ... жоқ па? ... ... мен ... “Қырықбай” деп ат қойдым. Атын
азан шақыртып ... Той ... ат ... Енді ... ... салдақы “менің туған балам” деп, түп етектен жабысса, не бетімді
айтқандаймын. Құдай-ау, куәге жүретін ел бар емес пе, ... бар емес ... ... ... ... солар растайды. Мына беті ... ... ете ... – деп жылағанның белгісін жасап, ол солқ-солқ етті.
Осыдан кейін де екі жақтан ... ... ... ... ... ... ... көбейе бастады. Екінші әйелді
жақтаушылыр “туғаннан көрмесек те, той ... ... ... ... ... сая ... Ал бірінші әйелдің куәлері “үрке көшкенде
бесіктегі баласынан айырылып, аңырап қалғаны рас”, - деседі.
Төле ... ... ... ... қай ... ... сөйлерін
білмеуіненің мәнін түсінді. Бойындағы қандай қасиет екенін өзі де ... ... бір күш ... ... ... тұрды да:
Әке осы жолғы билікті маған ... ... деп ... ... етіп, иіле қалды.
Әкесі де, осындай дауға қатысып отырған ... ... да ... ... күткен жоқ еді. “Әке тұрып, бала сөйлегеннен без, үлкен
тұрып - кіші ... ... ... мәтелді мінәсәр тұтқан ел ағалары
ұялғаннан жер шұқылап алды. Иығына қонған ақ ... осы Төле емес ... ... бақ ... да осы баласы екенін іштей ... ... ... ... үшін ... түйе, онан соң жылқы бақтырғанда Құдайдың
құдіретімен ересен қылық көрсетті. Бұл баланың орны осы ... ел ... ... ... ... ... арасы екенін іштей шамалап,
түсінетін. Дәл қазір қанша елдің атқа ... ... ақыл ... ... пен ... таразыға түсіп тұрған шаршы ... ... ... ... ... ... дәті шыдамады. Бәлкім Құдайдың
құдіретімен төрелік айтуды сұранып ... ... ойға ... ... би ел ... де есіне алып, ақылдасқан
сыңай танытып, жай ғана:
Жамағат, бұл қалай болды? Баламның тілегіне не дейсіңдер? - дейді.
Тоғыз жасар Төле енді ... реті ... ... да:
Уа, Би-еке! Уа жақсылар! “Құлдан да бір сөз деген” ... ... ... Дат! – деп үш рет ... ... ... датын! Бердік билікті! – деп дауласушыларда, бақылап отырғандар
да баланың сөзін-билігін естуге құштар болды.
Бердім билікті, - деп салды ... ... - деді Төле көзі ... ... жанып, - даулы баланы алдыма
алып келіңіздер!
Төленің сөзін екі еткен жоқ. Үш – төрт жастағы ойын ... ... “Ал ... - деп қара ... семіздеу әйел Төлеге күмәндана
қарады.
Баламды жоғалттым деге ана да келсін бері! – деп Төле ... ... ... ... ... ...... сары мейіздей қатып қалған, шашының самайына ақ ... де ... ... мына ... екі ... ... ұстаңыздар!- Төле ес жиғызбай
аса тез қимылда, өзі ... ... Екі ана ... ... ... ... бастады. Төле жеңіл шидем шекпенінің ішінен ешкімге көрсетпей
тығып отырған (жаңа көңілі босағанда үйден қолтығына қыса ... ... ... ... ... ... да өтініш-талаптарын орындаймын. Баланы қанжармен қақ
бөлемін де беремін. Екеуіңіз де риза ... - деді де ... ... ... ... берді. Кірпік қағымда алмас қанар төмен қарай
сілтенсе, бала екі ... ... ... ... ... ... шар ете ... Төленің қанжар ұстаған қолына жабыса берді. Баланы
итеріп жіберді.
Айналайын, шырағым. Бір ашуыңды ... бер. ... шаба ... ... жақсы. Бердім-бердім баламды. Қайда жүрсе де аман
болсын! – деп дір-дір еткен ... ... ... ... ... ... ... төмен түсіргенде ғана әлі де жылап тұрған, жаңа ғана ажал
аузынан қалған баланы ... тағы да ... ... ... ... ... та ... Ал “баланың атын азан шақыртып ... әйел ... ... ... ... Оған да жоқ, ... да ... -
дегендей манаураған күйі теріс айнала берді.
Уай, халайық, енді түсінген шығарсыздар?-деді Төле ересек кісі ... ... жұрт ... ... ... ... бірде “тіріліп” пәруана
болып жылап отырған “баламды жоғалттым” деген әйелге бір, теріс айналған
“енді, шаруам бітті, жеңілдім” ... ... ... қос ... ... тастап, ернін шығарғандай паңдана басып бара жатқан “баланы
өзім тудым” деген әйелге бір ... ... ... Ел ... есеңгіреп
қалғандай еді.
Бейшараның баласын жоғалтқаны рас екен.
Тірі жетімек шын анасын енді таныды. Қарашы мойнына ... ... ... ... мына ... ... ... жүзімен айтты-ау
Мың күн ойласақ та мұндай төрелікті ойлап таппас ек-ау.
Өкімінен де, билігінен да айналдым.
Тапқыр болсаң, әділ болсаң осы баладай бол!
Халқымыздың ... аман ... ... ... берсін! – деп әр жерден айтылған сөздердің соңы үлкен ... [72, 230-232 бб]. ... ... ... ... айтқан дәтүрді
кейіннен оны Абай жалғастырған билік шешімдердің қағидаларын әрқашанда
басшылыққа алып ... ... ... би болғанда әділ би ... Оған Ахат ... мына ... куә ... ... ... ... жүрген кездері іс-әрекеттерін өзімен теңдес адамдардан
сұрайтынмын. Олардың көпшілігінің айтатыны-Шәкәрімдей адал ешкі ... ... ... және бір ... ... кісі ... жүйрік еді. Ұры мен
айтушыны қаққаны ешбір билердің қаққаны ... ... жоқ ... ... жеке ... ... өзін қақанда да шындығын
табатын. Және Шәкәрімге ... ... ... болып кеткенін көргеміз
жоқ», - ... ... ... ... ... ... ... Мысалы, өз старшындары-Мауқай, Мұздыбай, Жақайларды өз ... ... ... ... ... ... ... қағушы етіп,
олардың бәрі ... ... ... ... Ұрлық - бұзық істеген
адамдарды, солдаттан қашып келген ноғайларды, кісі өлтіріп, еліне ... ... ... ... ... ұрлығын, бұзақылық
істерін қойғызып, қолдарына ұстау Құнанбайдан келе жатқан әдет. Құнанбайға
Кавказдан кісі ... ... ... ... (руы ... ... қашып
келгендер-Ысқақ, Хабитқан, қазақтан –Сарымсақ, Қарымсақ, Шибұт, Байшуақ,
Бердіқожалар, тағы басқалар Құнанбайға келіп, олардың көпшілігіне ... ... ... Абай да ... ... деп, ... Шөмекей, Шаңтимес, тағы басқалар, Құдайбердінің қолына ... ... ... ... ... – Мергенбай. Осы айталғандардың көпшілігі бізге туғандай болып
кетті. Бірі атқосшы, бірі малшы болып, тату көрші ... [24, 182-183 ... ... ... ... ... қызетінде үлкен өзгерістер орын
алды. Енді Шәкәрім дәстүрлі би болудың ... алаш ... ... ... Алаш соты ... де көп ... ... атқармаса да,
билік айтуда өзінің әділдік қағидасынан айни ... жоқ. Е. ... ... қатыстылығын дәлелдеуге тырса келе, оның осы
кезеңдегі сот ретіндегі ... ... баға ... ... бұл ... ... ... Құдайбердіұлының аз уақыт болса да ... төбе биі ... ... ... ... ... Ол ... атты дастанында өзінің «сырттай сот болып сайлануының, ақ пен қызыл
соғысының ... ... ... мен Алашорда басшыларынан әділдік таппай
соттықты тастап кетүінің» сырын жан-жақты ашып ... ... ... ... ... өкіметі кезінде «Шәкәрімнің Алашордаға қатысы жоқ,
болмаған» деп айту үшін ... ... тиек ... ... оның ... ... ... қызын алып қашқан жас мұғалім жігіт Ғабдолла
Қоскеевтің ... ... ... әділ ... ... Алашордаға белгілі бір
дәрежеде қатысы болғанын айғақтайтын факт екені даусыз» [43, 16 б]. ... ... ... мына ... ... түседі: «1919 жылдың
29 шілдесінде Семей уездік Земствосы ... ... ... Құнанбаевтың қол қоюымен 1920 жылға ... ... ... сот қызметін атқаруға құқысы бар адамдардың тізімі берілген. Соның
ішінде Абай ... ... ... ... және немересі срайыл,
Құнанбай шөбересі Біләлдармен бірге Шәкірімнің де есімі ... 60 лет, ... №2 аул» деп ... ... [73, 17 б].
Осыларды негізге алып қарағанда, Шәкәрімнің алаш соты ... ... Алаш соты ... ... ... бізге тек қана біреуі
жеткен. Оның желісі мынандай: «1918 жылы, мен орыс ... ... деп ... ... Кеңес өкіметі қазаққа соттықты берген соң,
мұндағы алаш азаматтары облыстық ... ... етіп ... ... Біз қаланың Жоламан жақтағы шетінде, Үдері дегеннің үінде жаттық.
Семейдегі Белгібай деген байдың қызы бір ... ... ... ... Ертеңінде Жаңасемейдің базарына барсам, көп адам жиналып тұр екен.
Байқасам, төменгі ... ... бір ... ... оның ... ... болған, басы жарылып оралмалмен байланған бір жігітті отырғызған.
Екі қазақ солдатты отырып, атты ... келе ... ... Тақап келегенде
қарасам, жігіттің басын байлаған ормалдан қаны шығып ... ... ... ... ... ... жаяу ... Қасымдағы кісіден:
«бұлар кім? Бұларды қайдан ... ол: «Бұл ... ... ... Бір мұғаліммен кетті дегеніне 2-3 күн болған, соны іздеп
жүр деген. Анау сол Белгібайдың қызы, мына жаяу ... келе ... ... ... болу ... сорлыны аямай соққан екен!», - деді. Мен және
бірқатар адамдар арбаның артынан еріп отырдық. ... ... ... ... ... ... Мен әкейге келіп, көргенімді,
естігенімді айттым. Әкей де естіген екен.
Әкей, мен, атшы Дүйсембі үшеуіміз Үдерінің бір ... ... ... жатып қалғанда, біздің терезені біреу қақты. Әкей шам жақты.
Дүйсембі қақпаны ашып, екі ... ... ... Екі жас жігіт сәлем ... ... ... ... Әкей ... ... сұрады. Оның
бірі: «Белгібайдың қызын бір мұғалім 2-3 күн болды алып ... еді. ... ... Соған сіз ертең билік айтасыз. Қызды бұрынғы атастырған орнына
қалдырсын да, ... жаза ... ... - деп ... сізге жіберді,
басты азаматтар», - деді, Әкей аз ойланып отырып: «Балалар, сендер ... ... Олар ... босқа жіберген. Еш уақытта биге ... ... айт деп ... Және ... заң бар емес пе? Сол ... ... ба?», - деп, заң жащылған кішкене кітапшаны алып, бір ... Одан ... ... заң-ар жолы, билікті ардан, адамшылықтан
аттамай, тура айтамыз, - ... ... ... осы көрсетілген заңнан
аспаймыз. Және бар жұмыстың анық-танығы сұрауда, қағуда ашылмай ма? ... ... ... ... «Ол қыз ... жесірі екен. Оразбай
ашуланып, мен Алашқа қырық ат бергем. Жесірімді қайтарып ... ... деп, ... ... ... - ... Әкей: «Оразбайдікі де жөн
емес, айттым ғой, іс тергеуде шешіледі», - деп ... ... Олар да ... Ол қыз – ... қызы ... алған Қарамырза Кәкеннің ағасының
баласына айттырған қыз. Қарамырзалар Оразбайдың қол ... ... ... деп ... Ана ... ... ... түн ортасында
тағы терезе қағылды. Дүйсембі және есік ... Үйге ... ... ... ... деген мұғалім мен бір ақсақал кірді. Амандасып болған соң
ақсақал: «қарағым, Шәкәрім! Саған ... ... ... ... ... ... ... мұғалімге Сіз билік айтады екенсіз. Соның әділін
шешсін деп көп ... ... екі ... ... ... ұрып, итше
тепкілеп, базардың ортасымен алып келгенін жұрттың бәрі көрді. Бүгін апарып
Белгібайдың ... ... ... аппарғанның тамағын алғызбады. Қыз
еркімен қашқан. ... ... ... ... ... ... ... жрқ қой! Осы дазаңға, адамгершілікке жата ма?», - деді.
Әкей: «Ақсақал! Істі олардың берген ... ... Оған ел ... Біз ... ... аттап, билік айтпаймыз!»-деді. Ақсақал:
«Қарағым! Біз ... ... ... - деп ... ... ... ... жағында, Қаражан байдың мектепке
жалдаған үйі болатын. Сот сонда болатын ... Алаш ... ... ... ... орнына уақытша Мұхаметжан Тынышбаев тұрған. Сот
болатын ... жұрт лық ... Мен есік ... тұрдым. Сыймағандар
есіктен сығалап тұрды. Алдыңғы қатарда қыз, Белгібайдың ... ... ... ... ... маңдайы көкала болған мұғалім тұрды. Оның
артында мылтық ұстаған солдат тұр. ... ... ... жұрт түрегелді.
Әкейдің екі жағында-Мұқыш Тоштаев пен ... ... ... ... ... ... арызды оқыды. Арызда: «қызымды тартып алып қашты,
терземді шағып, мүлкімді алды. Іздеу жолында қанша пұлым ... - ... ... қаралған сөдер. Сөздің бірі анық, бірі күңгірт ... ... ... ... ... қойды. «Қалай алып қаштың? Не
алдың? Терезені неге сындырдың?», - деп. Ол: ... ... ... қиратқамыз жоқ, ашпасын ашып, содан кеттік, еш мүлік алғамыз жоқ. ... ... соң, алып ... », - деді. Мен Белгібайдың ... ... ... сол, көк көз, ... сары ... ... қойғанда: «Біз терезені қиратқан жоқпыз, ашпасынан шықты.
Үстімдегі киімнен басқа түк алғаным жоқ», - ... ... әкей ... ... ... ... ... не? Бұрынғы аттастырған жеріңе баруға
ықтиярсың ба?», - деді. Қыз бөгелген жоқ, дайындалып алған кісідей. «Адал
сот алқалары. ... ... ... ... ... ... Мен бұрынғы
жеріме бармаймын, оған ырза ... ... ... ... ... берсеңіздер, осы мұғаліммен қосылғым келеді», - деді. Арт жақтан:
«Жарайсың! ... ... - ... ... ... ... бөлмесіне кіріп кетті. Аздан соң, ... ... ... ... соттың билігін оқыды. Бас жағында: «Біздің сот-ар соты,
ардан, адамгершіліктен аспай, ... ... - ... ... ... ... «қыздың басына бостандық берілсін! Өзі сүйген адамына барсын!»,
- деп тоқтады. Залдағылар ду қол ... ... ... ... ... ... ғой ... әділін айтады» деп! Жолың болсын! Атаңның
әруағы әмән қолдасын!», - деп дауыстады. ... қажы ... атып ... ... ... ... «Әй, Шәкәрім! Алашорданы астыңмен басып
отырғаныңды ... Алаш ... ... не ... болар, не сенімен
болар! Босаға бұзып, жесірімді ... ... ... ... жіберген арам
билікті қайдан көрдің?! Бұл билігіңді алмаймын! Жеріне жеткенше қуармын!»
деді. Қатты ашумен ... ... тағы ... айтып жатты, жұрт шуымен
ести алмадым. Сол ... қыз бен ... ... ... ... ... бір қара ... жас жігіт: «Мына төбеттің халқы кім? Халқы мына
біз, мына ... көп пе? Әлде ат ... ... халқым деп тұр ма?», -
дегенде. Әкей: «Қой ... - деді де. «Ей, ... ... ... ... ... көрдің әйелді сүймегеніне зорлап қоссын дегенді? Біз сол өзің
айтып тұрған Алаштың шығарған заңымен айттық! Ырза болмайды ... ... ... ала ғой деп ... Сүйген кісіңе айтқызып ал! Саған
тартып, арам билікті айтуға арымыз шыдамайды!-деді. Шығып ... ... ... көсе не ... тұр, ... - ... дауыс естілді. Менің оған
айызып қанып, Ыспанның әкейге айтқанына қаным қайнап, ыза болып ... ... бір топ ... ... пен ... ... орталарына
алып, жайрааңдасып шығып кетті.
Кешке әкей қатты күйзеліп келді. Аңқау, ақкөңіл Үдері қажы: ... ... бе? өңің ... кетіпті?!», - дегенде, Әкей: «мен босқа ... жүр ... ... елді ел ... түрі жоқ! ... ... мансап құмарлық! Өзімшілдік! Елді қорғау, адалды жақтау жоқ! ... сор ... ... ... ... Бұлардан үміт, қайыр жоқтығына
көзім жетті. Ел ... ғой, елді адал ... ... ... ... ... - ... Менің әкейге қатты жаным ... ... ... ... - ... ... ... айта алмадым. Осы
түнде, әкей, «Партия қуған өңкей қырт», «Тыныштық жоқ, тыным жоқ», - ... ... ... ашу үстінде жазды. Ертеңінде Быков деген
доқтырды шақыртып алып, іш арумын деп ... ... алды да, ... ... ... ... үйіндегі алаштың кеңсесіне келіп
кірді. Мен, Дүйсембі екеуміз қақпа алдында, арбада отырдық,. Әлден ... ... елге ... ... ... керек-жарақ аламыз», - деді.
Сүйтіп, әкей ауылға қайтып кетті» [24, 178-182 бб]. Көріп ... ... ... ... билік айтуда әділеттілікті қандай жағдай
болмасын сақтауға тырысқан.
Ойымызды ... ... ... Құдайбердіұлының сот ретіндегі
қызметінің ерекшелігі ол қазақ даласындағы дәстүрлі билік айтудың ... ... сот ... өтуінде болып табылады. Былайша айтқанда,
Шәкәрім билік айтқанда ежелгі қазақтың дәстүрлі ... ... қана ... ... ... біле де ... ... және жер-су дауы
Шәкәрім Құдайбердіұлының билік шешімдерінің ішінде ең маңызды рөл
атқаратынның қатарына жер-су дауы ... Шын ... ... ішіндегі ең
күрделі даулардың бірі, осы жер-су дауы екендігі белгілі. Сондықтан да, жер-
су дауының дәстүрлі ... ... ... даму ... ... жөн деп санаймыз.
Жер-су дауы көшпелі қазақ қоғамына ежелден таныс ... ... Мал ... ел ... құдық, су жағасы үшін туындап жататын
таластар дер кезінде өзара бітім мен ... ... ... ... ... ... ... мүмкін болатын. Сондықтан мұндай дау-дамайларға
атақты да белгілі билер шақырылып, оларды ... ... ... мән берілетін [74, 75 б]. Шын мәнінде жер-су мәселелеріне байланысты
қатынастар көшпелі қоғамда маңызды роль ... Жер - су және ... ... ... тәртіптеу қазақ даласындағы ежелгі мемлекеттік
бірлестіктер дәуірінде ... ... ... ғұн ... ... Мүде ... ... жер - мемлекеттің негізі деген жарлық ... 86 б]. Аты ... ... Майқы бидің өзі де, жер – су ... мән ... ... Оның ... ... ... ... “Кім бұрын иеленіп еңбек етсе, жер соныкі болады. Жердің шөбі, суы,
қыс пен жаздағы ... ... жер ... ... ... тұрақты төлеу керек. Ал жер шекаралары ұлы таулар қыраты, үлкен
өзендер ... ... ... өзге ... ... ... ... анық
жерлермен белгіленуі шарт” [76, 62 б]. Бұл ... ... ... ... бірі ... хан ... ... кезеңде кездестіреміз. Тәуке
хан дәуірі қазақ жерінің шапқыншылыққа ұшыраған жоңғарлардың қазақ жеріне
көз алартқан тұсы ... ... ... да, ... бұл ... ... ... “Жеті жарғының” бір үлкен бөлшегін ел қонысы, жер дауы
мәселелері деуге ... Онда ... ... әрбір рудың көшіп қонатын
қыстауы мен жайлауын анықтап, белгілеп беру реттері айтылған [77, 49 ... ... ... ... Төле ... тарихы дастанындағы мына
өлең жолдары құптай түсетіндей:
Жер дауы баяндайын - ... ... ... ... ... жанжал болса,
Біреуге басымдық қып озбыр кісі [78, 207 б].
Тәуке хан дәуірінде жер-су, ... ... ... ... ... қойған жоқ, сонымен қатар даулы істер туған кезеңде, оны шешудің
негіздері, дәлелдемелердің, ... ... де ... ... Н. ... ... дейді: Даулы жер талапкердің пайдасына шешілуі үшін
ол жерде төрелік биді қанағаттандырарлықтай мына ... ... ... ... ... қабірі, қойылған құлпытасы, ... ... ... ... ... шығырдың орны, қазылған құдық,
соғылған бөгет, малдың қысқы көңі, ... ... ... ... ... ағаш, егілген бақша, салынған там, соғылған азбар қора,
салынған шеген, қазылған ошақтың орны, т.б. [79, 28 б]. ... ... ... ... ... ... бұл ... кейінгі
Ресей дәуірінде де, сақталғанға ... Ол ... Д. ... ... ... ... подпискою соседних
землевладельцев. Кроме ... для ... ... ... ... ... ... на границах их” [80, 31 б].
Ресей империясының отарлау саясаты қазақ даласына дендеп ене бастауына
байланысты жер-су ... ... ... да ... ... ... ... ХІХ ғасырлардан бастап қазақ даласына енуін
В.Ф. Шахматов былай сипаттайды: Уже в ... ХІХ в. ... ... ... ... для ... линий, а затем для крестьян-
переселенцев. Под изъятие попадают пастбищные земли, ... ... рек и ... Так были ... ... ... ... по левой стороне
реки Урала - для ... ... ... ... в начале 30-х годов -
земли между реками Илеком и Уралом. Здесь в результате ... ... ... ... и ... и ... так ... “Новой линии” у
казахов было захвачено 10 тыс. квадратных верст земель [81, с 38].
Қазақ даласына келген саяхатшылар мен орыс ... ... ... ... ... жыл он екі ай ... бір тәртіппен
көшіп отыратындығына таң қалған болатын. Оны П.И. ... да ... ... ол ... еңбегінде былай дейді: Однако же случается
иногда и то, что по оным ... и ... ... ж по Ори, ... и по ... в реку Орь впадающих, тако ж по ... ... и ... и ... орды ... по ... кочуют. Ибо у них между собою
в том никакого раздела нет, и споров не бывает. Однако ж по ... так они ... что ... дня два или три, а ... и ... ... до ... их пустоты бывают [82, с 98].
Шәкәрімде жер-су дауларын шешуде ежелден келе ... ұлы ... ... Ол ... ... ... ... шешімдеріне тәнті болып
өскендіктен, бұл мәселелерде де осы талаптарды қолдануға ұмтылған болатын.
Сонымен қатар, ... ... ... ... ... де ... бойынан
көрінп тұрды. Шәкәрімнің жер-су дауларына байланысты ... ... ол ... күйінде бізге жете қоймады. Сонда да, болса ... ... ... ұстанымдарын көруге болады. Мұндай
мәселелерде ... ... ... ... отырды. Осы ... де ... ... ... істеген. Жоғарыдағы
айтылғандардың көпшілігіне жер еріп, ... ауыл ... ... Қарабатыр
Мергенбай қыстауын жаңа байыған ағайыны Дүйсекеге үш түйенің малына сатқан.
Кейіннен Мергенбайдың баласы Мұратбай әкесі сатқан ... ... ... ... ... «Мергенбай кедейліктен арзанға сатты, үш
түйенің малын ал да, жерін қайтар, не және үш ... ... ... - деп ... малын Мұратбайға және алып беріп, өзінің ... ... ... ... ... ... қыстауынан айрылған Жүнісбайға да жер беріп,
қора салдырған. Қарабатыр Исабай ... ... ... жолдасы болған. Оған
Шәке жерінен қыстау салдырып, қоныстандырған. Шәке өлген соң, ... ... ол ... ... ... ... баласы қысатау салып, Исабайдың балаларын
қыстауынан қуғысы келген. Жалешке ... ... ... ... ... қонған» деген жерінен қора салдыртып, жер бөліп берген» [24, 183-184
бб]. Қазақ ішінде Шәкәрімнің тағы бір жер-су ... ... ... мынандай: «Бертінде, Қарабатыр Өтегелдінің «Жерге қоштасу» өлеңі
елге жайылып ... ... оны ... ... ... Оны мен
де жаттап алғам. Ол өлеңде Өтегелді Құнанбай ... ... ... алып қаңғыртты, кімге айтайын, қош жерлерім, деген. Аяғында, -
«сендерді апам ... ... - ... Апам деп ... ... ... әйелі. Әкем-Кәкітай, Тұрағұл, Әзімбай
баласы Шөпіш, өзінің інісі Ызақбай, тағы басқа туысқандарды жинап, өлеңді
оқып берді. Олар бұл ... ... ... Әкей: «Бұл кімдікі болсын
мейлі, бірақ қыстауымды ... ... - деп ... ... емес пе? ... ... ... Қарабатыр Өтегелдінің жері емес пе?», - деді. Тұраш:
«Өздері кедейліктен ... ... пе ... - ... ... «Тек ... емес, Сеңгірбай, Серікбай, Жүнісбайларды қуған, осы ... ... Онда ... ... аулын алып қалып, қуылғандардың орнына
Ғабидоллаға қыстау салдырған жоқсыңдар ма? Онан да: ... ... Абай ... ... ... ... тапсырғанын орныдамадық-деп шындарыңды неге
айтпайсыңдар?!»-деп ызғарлана сөйледі. ... ... аға! ... ... ... ... бәрін өзіңіз айтқаныңыз жөн, ... ... да рас, ... ... де рас», - деді. Әкей: «Олай болса, ол
жерді пайдалынып, отырған байлары, малдылары кеткен, ол жерде бұрын ... ... мал ... Егер олар мал ... өз ... ... ... ол жерге кейін орналасқандар көшсін»-деді. Шөпіш:
«Қажы! Бұл билігініңіз заңға сыяр ма ... Олар ... не деп ... ... тарта ма? Жоқ жер ақысы деп тарта ма? ... ... ... ... ол заңға сыя ма? Олардың бұрынғы қыстауларын қайтарып беріп, кейін
орналасқандарды қолмен, күшпен көшіруіміз заңсыз ... ма? Олай ... ... ... ... беру керек емес пе? Сход жинап, елді тегіс
көндіруге бір ... ... бір ... ... көне ... ... ба? Мына ... наразы болып, арыз беріп қуыспай ма?»-деді.
Әкей Шөпішке ашулы түспен қарап: ... ... ... не? Айып ... ... ... Және «заңсыз, сходпен бекітіп қайтару керек, оған
жалпы бір ... ... ... бір ... шығуы керек» дейсің.
Оларды жерінен қуып, Өтегелді айтқандай «тартып алғанда» оларға не ... Және ... ... ... Жер, қыстауларын тартып алғанда ... да, өз ... өз ... ... бергенде заңсыз бола ма?
Сходпен қайта бекітіп беру керек дейсің? Олардың жерін алғанда сход ... алып па ... ... «Сіз ... ... ... жерін
алып, қыстауларынан көшірген жалғыз мен емес қой?»-деді. Әкей: ... ... осы ... айтып отырмын. Беттеріңді байқадым. Шақырған жұмысым
бітті. Қайта беріңдер!»-дегеннен басқа түк ... ... ... ... тегене, тостаған, дастарханды жинады. Келгендер тегіс шығып,
Кәкітай отырып қалды.
Аздан соң ... ... ... ренжігеніңіз не? Жаңағы айтқаныңызды
істетіп, қаулысын жасаттырып бекіттіріп берейік. Егер, жерімізге бармаймыз,
мал аламыз десе, малын ... ... ... ... ... керек, соның
ақылын айтыңызшы?»-деді.
Әкей: «Қарағым, Кәкітай! Мен ... ... ... ... ... ... білемін. Сен бұған әуре болмай-ақ қой! Неге десең: мұны
істерсің. Басқа дұшпандар-қажының балалары тағы таласып жатыр дер. ... ... ... ... ... шоқ ... да тұтатар. Бұларды
өзім жайғастырармын, қарағым. Қыстауынан айрылған ... жер ... ... ... ... екі ... ... деді де, бізбен үйлері бар Өтегелді мен ... ... ... Сүйтіп, екеуіне «Күнгей бұлақ» деген ... ... [24, 184-185 бб]. ... ... ... дауы өте ... екендігін байқаған Шәкәрім мұндай дау туғанда ел бірлігін сақтау үшін
осындай адами іс-әрекеттерге көп барып отырды.
Қазақ ішіндегі кең ... ... ... ... жер-су дауы
екендігін бұрыннан білетін Шәкәрім мұндай даулар туғанда ел ... ... үшін оны ... тойтаруға тырысып отырған болатын. Ондай ... ... ... ... ... танытып, өз жерінен жер үлесінде
беретін болған. Бұл Шәкәрімнің тек өз ... ғана ... ... ... ... ... ... бірі деп санаймыз.
3. Шәкәрім және жесір дауы
Дәстүрлі қазақ қоғамында сан ғасырлардан бері, бітпей созылып, жататын
даудың бірі, жесір дауы ... ... ... дауы ... ... ... жік салатын негізгі ... ... ... белгілі ғалым жесір дауының себебі ... ... ... ... ... ... дауының пайда болуы жесір болып ... ... ... ... (күйеусіз) бос отырғандығына байланысты
қойылған атау” [47, 63 б]. ... ... ... ... өте ... бұл даудың кесірінен барып кісі өлімі, барымта т.б.
даулар туындап жатады [11, 32 б]. Қазақтың неке ... ... ... ... дәуірінде де сақтаған болатын. Еліміздің этнограф ғалымы Х.
Арғынбаев ол туралы былай дейді: “Россия заңы қаншалықты әсер ... ... 70 - ... ... ... әлде болса заңға бой ұсынбай жесір
дауына байланысты ... ... ... ... табылады” [83, 139 ... ... ... ... туу ... кейбір ғалымдар былай жіктеп
көрсетеді:
“1. Жесір дауы дәстүрлі қалыптасқан неке құру ... ... Қан ... ... ... Ақ ... талабын тәркі етуден;
4. Әмеңгерлік ісіндегі қайшылықтардан туады” [84, 21 б]. Көшпелі қазақ
қоғамында, басқа Орта Азия ... ... ... ... ... ... ... Кезінде ухаңдар мен ... әйел ... ... ... ... Л.М. Гумилевтің еңбектерінде
былай деп сипатталады: ... қол ... ... қыз сүйгенімен тұрмыс
құрған және қалың малына өзі қожайын болған, әскери іс-әрекеттен ... ... ... ... [75, 100 б]. ... деген құрметпен қатар,
көшпелі қоғамда отбасы, неке қатынастары да белгілі дәрежеде ... Оны: Ө. ... ... ілімінің арқасында терең
түсінген Ақ орда ханы Жәнібек бұл ... ... ... ... қатал
жарғы шығарған “Жеті атадан ілгері қыз алысқандар бүгіннен бастап болмауы
шарт. Егер олай болса, болғанына көз жетсе, ... тең бас ... [85, 43 б], - ... ... көреміз. Бұл дәстүр кейінгі кезеңдерде
де сақталды. “XVІІ-XVІІІ ғасырларда қыз алыспаған, аталас ... ... ... ... тіпті ондай адамдар елден қуылған” [83, 151
б].
Дәстүрлі қазақ қоғамында жесір дауының туу себептері өте көп. ... ... күнә ... ... дәстүрлі қазақ қоғамында
кешірілмейтін қатал жазалатанатын қылмыстың ... ... ... ... шөп салу үстінде ұсталса, ері оны өлтіруге хақылы, бірақ, қылмысты
сол сәтінде жария етуге ... ... ... ... сөзін төрт
сенімді адам дәлелдеп беру керек. Егер олар теріске шығарса, әйел ... ... ... ... [86, 4 б]. ... ... жесір дауы қызды
алып қашудың нәтижесінде де туындап ... А. ... ... ... ... жаза ... ... “Увезший чужую жену, без ее согласия
наказывается смертью или взысканием куна, а если похищение последовало ... ... то ... ... ... ее, ... мужу ... и
доставив ему сверх того девицу без калыма” [87, 368 б]. ... ... ... ... бір-біріне деген сүйіспеншілктің болмауы да, отбасының
бұзылуына әкелетін. Мысалы, “Сүйкімшілік ... ... іс ... жетеді,
онан ұлғайып ұрысқа айналады. Күнде ұрыспен өмір шегуге болмайтын дәрежеге
жетеді. ... ... ... соң, байы ... бәрін қатынынан
аламын деп ұрады, қорлық жасап үйден қуып шығады, неше түрлі азапқа салады.
Егер де ... ... ... ... ... ... тұрғысы
келмей, құтылу талабында болады. Я қашып әкесінің үйіне барады, я көңілі
сүйген ... ... ... от ... ылаң ... ... бұзылады [42,
84 б].
Дәстүрлі қазақ қоғамыдағы жесір ... тағы бір ... екі ... ... ... да ... ... Мал ашуы, жан ашуы деген қазақ
үшін мал жағдайдың жетімді болуы өте маңызды роль атқарған. Қазақ қоғамында
қалыңмалдың мөлшері әр ... ... ... ... отбасы және неке
қатынастарын зерттеп жүрген ғалымдардың бірі, Н. ... ... ... ... құрылымы мен жүйесі де әр түрлі болып келеді. Қалыңмал
құрамы бас жақсы, аяқ ... және қара мал, ілу, той мал ... ... Бас ... ... ертеректе қару-жарақ, сауыт, бәйге ат болған;
- Аяқ жақсыға - құл мен үш түйе ... ... ... Қара мал – ... бір ... жеті жиырмаға дейін жеткен;
- Ілу малы- ұрын барған күйеудің ... ... Бұл қара ... кем ... малы – мөлшері 20-70 жылқыға дейін жетеді” [88, 68 б]. ... ... ... ерекше маңызды роль атқарған. “Қызға ... ... ... ... тек қана ... ғана ... сонымен бірге
олардың туыстарының және бүкіл рудың түгел араласатын шаруасы ... ... беру тек неке қию үшін ғана ... ... ... сол арқылы туыстық
қатынасты нығайту, рулар арасындағы ынтымақтастықты, бір-біріне қол ... ... ... ... ... ... Яғни, қызға қалың мал
төлеу екі жастың некесін қию үшін ғана ... ... ол ... ... әр
түрлі рулардың туыстық қатынастарын жақындататын ... ... ... 129 б]. ... ... ... қалыңмал П.И. Рычков пен
Н.П. Рычковтың жазбаларына ... ... ... төленетін: “Қазақ қоғамында қалың мал оны ... ... ... ... ... қалың малды дәулетіне қарай
және қалыңдықтың көркі мен қасиетіне қарай береді” [90, 88 б]. ... де ... ... байланысты төленгендігін мойындайды:
“Қалыңмал мөлшері әр дәуірде, ... ... орай әр ... ... арасында киіт кигізу жолы әрі де қалыптасып, өзінің жолы
мен кәделері ... ... [91, 14 б]. ... мал ... ... бір сақталатын жағдай қалыңмал алынған жерде ... ... [92, 13 ... ... ... ... ... жалпы талаптары міне осындай.
Жоғарыда айтып өткеніміздей, жесір дауының бір себебі қан ... ... Яғни ... ... жеті ... ... қыз алысуға тиім салынған.
Жеті ата дәстүрінің қазақтың неке және ... ... ... ... ... ... ... неке және отбасылық
қатынастарының құрылымындағы тәни және табиғи ... ... ... осы ... ... ... әдет-ғұрып құқығы номраларының
ара қатынасынан, жүйесінен, даму тарихынан айқын бақыланады. ... ... ... ... неке және отбасы саласын реттеуге бағытталған нормалары
мен институттарының ... және ... ... жеті ... ... қыз
алыспау деп аталады. Яғни, жақын ... ... қан ... ... неке және ... ... ... арналған әдет-ғұрып құқығы
нормаларының басты мақсаты және мәні еді» [89, 127 ... ... ... ... шешудегі біліктілігін тану үшін
біз Абайцдан аттап өтпейміз. Абайдың өзі кезінде ... ... ... ... Абай ... ... жер, су, құн, ... жесір дауларының
талайына бітім айтқан сұңғақ билердің бірі. Абайдың артында жесір дауының
ішінде әмеңгерлікке байланысты ... ... ... ... ... ... ... болсақ: «Сыбанның қызы Зылиқаны Керейдің
Шақантай деген жігітіне айттырады. Қалындық ... ... ... ... ... алпысқа келген Сабатыр әмеңгерімді жібермеймін деп ... ... ... Қыз ... ... қызын Сабатырға бергісі жоқ. Қыздың қалың малы әуелде ... ... ... Екі ... ... екі ... ... жанжал
ұлғайып, барымталып жылқы шауып алу өріс алады. Соның біреуінде Керей жақ
Сыбанның 170 жылқысын барымталайды. Бірнеше рет ... ... ... ... келмейді.
Қарқаралы уйезі мен Семей уйезінің бас қосып Аягөзде шақырған съезінде
бұл дауды ... Абай ... ... ... жасап, екі жақтың
келісімін алып, Абайды Төбе би сайлайды. Абайдың сұрауы ... ... ... пен ... Жиренше мен Оразбайды береді. Тергеу үстінде
бұлардың өздерінің арасында пікір ... ... ... ... Керей шалына
тоқалдыққа беруді жақтайды. Абай өзінің билігімен Зылиқаға бас бостандығын
береді.
Оның тумалары Керейден алған қалың ... ... ... ... есепке алынып, білінбей күмән ... ... ... ... ... Дау бітіп, елдің өзара тыныштығы
орнаған» [93, 141 б]. Кейбір ... ... дау ... ... ... да ... Мұндай дауларды қазаққа танымал іргелі билер
ғана тоқтатып ... ... да біз ... ... бірі ... ... Оған дәлел мына жағдай болып табылады: «Мұқыр болысына қарасты
Көкше руынан бай Шоланбайдың 23 ... ... ... ... ... Жетісіне жетпей жасы 70 тен асқанда өзі де дүние салады. Екі ... ... ... әйелі Батырбай, 22 жаста, ұл ... ... 2 ... ... ... 25 жаста, Ырғызбайдың нәсілінен, өзі сұлу,
ақылды, “ұжымақтың қор қызындай” деп ... ... жыл ... соң ... Көкшенің басшылары жиналып екі жесірге орын белгілейді. Әмеңгер
көп. Тек ... ... ... 10 ... ... бар.
Ақсақалдар алдыменен Аналықтың дағдырын шешті. Өйткені ол байдың әйелі,
оның ...... ... ... ... ... күлін көкке
ұшырады” деп сескенді. Аналықты маңдай алды жігіттердің бірі ... ... ... ... ... тигізуге байлау қылды. Екі жағы
да риза болып еншісіне тиген 100 ... 150 қой, ... ... көшіріліп берілді.
Екінші жесір Батырбайға Бозамбайлықтардың арасында талас ... ... ... Алтынқан рет менікі, “мен аламға” салды: “Қатынды алам,
ал маған бұйырмайды екенсіндер, малдың жарымын ... Саты ... ... бір ... ... Мен ... тұқымы бола тұрып қалайша
қатыннан құр қалам? Егер айтқаным дәл келмесе өлемін, я ... ... ... деп ... ... сарт-сарт еткізіп, жапырылып жатқан
көкорай ... ... қып ... ... Оны ... ... те ұйғармады. Алтынқан тоқтамға көнбеді. Жиын-жиылыс бірнеше күнге
созылды. Ақырында жесірді ... ... ... тұқымы Шыңғайға
тигізуді байлау жасады. Батырбай ырза болмады, неке оқытамыз дегенде неке
суын ұрттамай, ... ... ... шыға ... ... үйіне кіргізбейді.
Аузы дуалы ақсақалдар жесірге де, Алтынқанға да ақылын, сөздерін алдыра
алмайды. Алтынқанға: “150 ... 100 қой енші ... ... ... десе
де, “Батырбайды мен аламын” ... ... ... ... ... алдында керілдесе, боқтаса келіп, жұдырық жұмсап таяқтасып кетеді.
Бас жарылады, қол сынады. Жесір Батырбай мен оған ... ... ... ... ... ... күйеуі оны көндіремін деп
төбелесуге шейін барды. Батырбай көнбеді, кейде ... ... ... ... ауыл ... ... ... Шыңғай зорлықпен үйге кірем
десе, қолындағы қарыс пышағын ... бір ... ... ... кәне ... көріңізші, қайнаға, құдай біледі жарып тастаймын, нең
бар менде, мен байға ... деп ... ... ... ... өтіп жатты…
Алтынқан бүлік салуын әлі де тоқтатпады. “Батырбайды қайтсем де мен аламын”
деуін қоймады. Әсіресе ел ... ... ... ... ... қатарлас
келсе, екі жақ болып қолдарына сойыл-шоқпарын ұстап ... ... жүсе ... бас ... қол ... төбелеске қатындары да араласты.
Көшіп келе жатқан бейбіт ... ... ... жүгі ... ... ... ... шапқасын тағы да көпшілік жиналды. Бұл жолы сырт
ағайындары – Тобықты мен ... ... ... бас ... Олар
Батырбайды Шыңғайға көндірмек болып еді ... ... ... ... жоба мен ... ал да, ... қой - деп еді, өршіп
түсті. ... ... ... ... деп ... ... ... да:
“көнбеген, разы емес қатынды қайтесің, еншіңді берелік” десе о да ... екеу ме, мені ... ма? ... ... ... ... аяғына төрт қазық қағып тұрып керіп көндіремін” деп ... ... ... ... ... алмай өздері де қиналды, әуреге түсті.
Ақырында Олжай ақсақалдың пікірі қабылданады. Оның ... ... ... ... ... ... ... кеткен екен. Біздің шын ... – бай ... ... ... ... ... ... Абайдан
басқаның емі қонбайды, құдай біледі, Абайдың алдында біздің алдымыздағыдай
бұлар тұра жүгіріп ... ... ... ... да алмас деп ойлаймын,
Абайдың салауаты басып кетер, – деп еді, оны көпшілік ... ... ... ... ала көз ... алған Бозамбайларды шақырып, ақсақалдар өз
байлауларын естіртіп еді, олар: қайда ... да ... ... – деп мақұл алыпты. Сонымен көпшілік Абайды шақыртпақ болды.
Болған істің жағдайын ... хат ... ... ... ... ... ... стражниктерін де
қатыстырып, Тасқұдық дейтін Бозамбай ауылдарының жерінде билер мәжілісін
шақырады. Бұрыннан Абай келген ... адам көп ... ... ... ... болды. Тікелей жұмыстары болмаса да, Абай келді деген хабарды ести
сала атпен ерте шығып кештетіп ... ... ... жиналады. Олар
Абай сөзін тындағысы, есіткісі келеді, көрмегендер оны ... ... ... Абай ... көпшілікке, ақсақалдарға арнап былай ... ... ... әке ... жер, су, ... ... баласына мирас. Әкенің
мирасқоры еркек баласы. Жетімге, жесірге болысу ата-баба, ... ... ... – жер-көк тітірейді” деген үлгі сөз бар. Енді болыс,
тілмәш, стражниктерге қарап: - ... елде екі жас – ... ... ... алып ... ... ... еріксіз ұрып соғып,
көндіргісі келеді. Күш ... емес пе? ... ұзын ... ... ... емес пе? Не шаппай, не шанышпай тентекке бір сөйлесіп, есекке бір
сөйлесіп, ұрыға бір ... ... бір ... ... көзден тайып,
тасалап, доң көрінбей жүргендерің мақұл ма?
Протокол жазып, қол қойғызып жоғары ұлыққа бермейсіздер ме?
Абайдың бұл сөздері ... ... ... Бозамбай тұқымдарына
әсерін тигізді.
… Бұдан кейін Абай үйді шамалы уақыт оңашалап, болыс, басшылармен
сөйлесіп ... ... әйел ... тасқандарды бір-бірлеп шақыра бастады.
Алдымен түгін сыртына тепкен Алтыңқан келді. Абай оған ... ... ... ... Управитель Әбен Бітімбайұлы, волостной писарь
Алексей Познаков, ақсақалдардың ішінде Олжай Сапақұлы, тағы ...... ... өзіне арнады. Абай: – Бұл адамдар ... ... ... ... ... ... жиналып отыр. Егер бұл
жанжал бұл топтың басынан асыл ... ... ... ... сіз ... иелері тиісті орындағы жоғары ұлық алдында ... ... ... Сол үшін ... ... ... есептеп, тымағыңызды қолыңызға
алып, қамшыңызды тастап, төрге қарай жүгініп отырыңыз. Енді жете ... ... ... айта беріңіз, – дейді. Алтыңқан бозарып, өзгеріп,
бұрын малдың жарымын аламын деп жүрген, енді: – маған ... ... ... жоқ, ... қара ... алсам, іргеден шығарып алсам деймін –
арманым сол, – деп бітіреді.
Абай: – Бұл ... ... адам ... шығарып алмайды, кім болса да
байдың үйіне кіреді, дәулетін өсіремін, өшірмеймін, өз басым ішіп жемеймін
деп, ант ... уәде ... ... ... ... күлдіре айтады” деген,
Сіздің байдың үйіне кіріп қатын ... ... ... жоқ, ... ... ... өзіңізді-өзіңіз білмеушілік, – деп ... ... ... ... бар ма? ... ақсақалдар: бұрыннан осыны
айта-айта жағымыз қарысты, – деп бірауыздан ... ... ... ... ... басқа қандайлық тентек мінезім бар? Бірде де біреуге бұрын
ұмтылып көрген жан ... Алыс жол ... ... ... лақ ... ... ақсақалдар анықтайтын шығар, - деп қарсылық ... ... ... ұрлығыңызбен тұрмайсыз, әлініз келетін адамды, аз
атаның баласын алып ұрып ... ... ... ... ... – деп Абай ... қысады. Алтыңқанның көнбеске ылажы қалмайды.
Аяғында: – Абай-аға, міне құдайға шын пейілім – ... ... ... ... енші ... ... – дейді де қағазға қол қояды.
Шыңғай шақырылды. Абай мен Шыңғай арасында болған айтысты келтірейік.
Абай: – ... ... ... ... ... екен, келініңіз Сізге
разы болмапты деседі. Үйіне Сізді жуытпай байбалам салғандықтан, ... ... ... ... кетіпті.
Бүгін бұл жұмысты бітіріп, мүлдем тоқтатуға бастығы болыс боп, тілмәш
боп, ақсақалдар келіп отырмыз. Келініңіз разы ... да, ... ... ... ғана ... ... ... – Абай-жан, қатын алайын
деген ойымда жоқ еді. Жоқ ... ... ... ... ... мал ... ... та жасады. Неке екеу емес біреу, алған ... ... ...... ... сөз ... Адам ... өмір
жүзінде екі-ақ досы болады. Бірінші - әке мен шеше баласы үшін жанын қияды,
жылы жүрегі бір суымайды. ... ... ... Өзі ... ... ... қызы ... да, құдалық жүргенде, көп естіп жүрген болса да күйеуін
көргенше ... тісі ... да ... ... күні ... ... ... құмартқан жүрегін баса
алмай құбылып, аузына дәм салуды да ескермейді. Еркектен әйелдің ... Аты көп ... ... қара ... аз ... ... намыс,
ар-ұяты еркектен әлде қайда жоғары…
Бірін бірі сүймеген әйел мен еркектен бала тумайды. Туа ... ... ... я ... кем ... ... Сізді Ұнатпайды екен.
Өзіңізді ұнатпаған, пейіл бермеген безер жесір әйелді алғанда ... ... деп ... “Жалақты мінген жауызды бағады, соқырды мінген
ақсақты қағады” дегенді бұрынғы ... ... ... ... ... көндірмекші көрінесіз. Ойлап қараңыз, Шыңғай-аға, заңда ... ... ең ... саналатынын есіткен шығарсыз. Разы болмаса да
келініңізді алғаным алған десеңіз, Шыңғай-аға, ақсақалдардың сізге айтқаны
айтқан, байлауы ... ... ... болсаңыз жетім баланың малын есепке алып санап,
қолыңыздан Законға лайық қолқағаз ... ... да ... ақыл ойы ... жетім малы қазына малы есебінде ғой, ... ол ... ... ... (2 ... ... аты) ... қолын
танығанша сізден уақыт-уақыт есеп алып тұратын нанымды адамнан үш кісі
сайланады. ... ... ба, жоқ ... айтасыз ба? Жауап беріңіз. Шыңғай:
– Абайжан, разы емес қатынды қайтесің деген көпшілікке ... ... ... кесе ... атын ... Олжекемнің де (Олжай ақсақал
алғашқы байлауды ... ... ... ... ... осындағы тағы
да бұзғыштармен көрісейін деп ... ... ... да ... ... сөзіңізден, қарағым Абай, зәрем ұшып кетті, сен ... ғой. Мен ... ... разы ... ... де ... үйін ... Құдайшылыққа араз ашуым жоқ, жесірді біреуіне тигізе ... ... ... ... ... ... қарап, қарағым өзің
осында бір Бозамбайға жіп тақ, ... ... ... Біз бата ... ... ... жарылқасын айтамыз, өртті өшіругі айналдың,
ендігісін де өзің жайғастыр – депті. Осыдан кейін Бозамбайдың ... ... ... ... ... ... ... басқаларды да
шақырып, оларды пиғылдарынан қайтарады.
Жесір Батырбай кіреді. Сүт пісірмейді жауап қатпай, Абайдың ... Абай ...... ... ... ... ... өкінбейді”
деген бар. Кімнің болса да етегінен ұстайтын күнің нақ осы ... ... ... жауап бер. Мүмкін бүгінге шейін ақсақалдардың аузына ілінбей
келген ... ... ... берген шығарсың. Енді ақсақалдардың
қарсылығы жоқ, ойыңды айт, ... ... ... ... ... ... қуарып жанындағы Құнбазарға ақырын-ақырын күбірлеп еді. Атағаны
Садықан ... Ол ... ... ... ... ... ... насихат айтып, жетім балаға рахым көзбен
қарап, жақсы тәрбие беріп, сегіз жасқа толған соң ... бер деп, ... ... өмір сүрулеріне тілектес екендігін білдіріпті.
Барлық Көкше және Мұқыр елі болып, Абайдың шеберлікпен жанжалды ... ... ... ... разы ... [93, 141-146 бб]. ... ... дауын шешу мәселесіне бойлай отыра ғана, біз Шәкәрімнің жесір
ісіндегі шеберліктерін тани ... ... ... ... ... мен ... ... жылдарын көрген тұлға болып табылады. Сондықтан да, бұл кезеңдерде
әйелдің еркіндігі паш етілгендігін ... ... ... осы ... ... жесір дауын шешіп, билік ісіне ат салысты. ... ... ... ... ... ... ... әрі ұстазы, Абай
Құнанбаевтың отбасы және неке мәселесіне байланысты көзқарастарын ұстанған
болатын. Шәкәрім Құдайбердіұлы қазақ ... ... ... ... айтып, шешім шығарған болатын. Соның ішінде бізге белгілісі ... ... ... ... ... ... ... әмеңгерлік ісімен
байланысты болып келеді. Бұл оқиғаның желісі төмендегідей: “Тегінде ақынның
араағайындық дауды шешуге ат салысып, әр ... ... ... ... өз ... бір төбе. Мысалы, Оспан өлегенде “әмеңгерлік” мәселесі
күрделі түйінге айналады. Оны ... үшін де ... ... 33 ... ... ... жолы” эпопеясының 246-252 беттерінде суреттелген.
Өзге әйел ... ... иесі ... ... көне ... Ал
әмеңгерлер-Ысқақ пен Тәкежан “Еркежанды көндіру керек, көнбесе де тигізу
керек”, - деп ... ... ойы, ... да мәлім, - деп жазады
қаламгер.
Сондықтан, Шұбар да дәл Еркежанды олай етіп алуға ... ... ... зорлық болса, ол жас келіншек басына істелетін. Ал өзі бір
ауылдың және қарашаңырақтың, үлкен үйдің иесі ... ... ... ... ... ел ... боп ... әйелді оңай қоржын көруге болмайды”, ... ... дау ... ... Мұхаңның Шұбар-Шәкәрім аузына салғанын
көреміз. Яғни ... ... ... ... кейіпкердің бірі ретінде ала
отырып, - ақ екі нәрсені: Шәкәрімнің қазақтың ескі салтына ... ... би, ... адам ... ... ... ... байқай
бермейтін нәзіктікпен аңдатып отырған” [36, 392-393 бб]. ... ... алаш ... ... де ... қызеттер атқарды. Аз уақыт
болса да, Шәкірм Құдайбердіұлы алаш үкіметінің соты болғанын біз ... ... Сол ... де, ... ... ... билік айтқан
бұл оқиға мынандай ... ... “Ал, енді ... Алаш соты ... билік айтуы 1918 жылдың күз айында
Алашорада басшыларының шақыруымен Семейге екінші қайтара ... және ... ... ... ... жас мұғалім жігіт Ғабдолла Кокеевтің алып
қашқан оқиғаға тікелей байланысты болғанын айтуымыз қажет. ... ... ... әкесі туралы естелігінде осы жайды: “Ертеңінде Жаңасемей
базарының жоғары жағында, Қаражан байдың мектепке жалдаған үйі ... ... ... ... Алаш бастығы Бөкейханов Омбыға кетіп, орнына уақытша
Мұхаметжан Тынышбаев тұрған. Сот болатын залға жұрт лық ... Мен ... ... ... есіктен сығалап тұрды. Алдыңғы қатарда қыз,
Белгібайдың туғандары отырды. Басы орамалмен ... ... ... ... ... ... Оның ... мылтық асынған солдат тұр. Соттар
келгенде, ... жұрт ... ... Әкейдің екі жағында-Мұқыш Боштаев пе
Смахан Бөкейханов отырды. Мұқыш Белгібай ... ... ... оқыды”, -
деп баяндайды.
Әрине, бұл соттың қалай аяқталғаны жұртқа мәлім: ... ... ... ... ... қызы өз ... ... Алаштың
ақсақалы Шәкәрім ар үкімін осылайша айтады. ... ... ... ... ... ... ... топ әділ сот шешіміне
разы болмайды. Бұл ақын жанын ... Ол ... Ахат ... әкей ... ... ... ... ақкөңіл Үдері қажы: “Қарағым,
ауырып, келдің бе? Өңің ... ... - ... әкей ... ... әуре
болып жүр екем! Басшылардың елді ел қылатын түрі жоқ! Баяғы күндестік!
Баяғы мансапқұмарлық! ... ... ... партиядан арылар түрі
жоқ! Елді қорғау, адалды жақтау жоқ! Сорлы елге сор ... ... түк жоқ! ... ... ... ... ... жетті. Ел оқығандары
ғой, елді адал ... ... ... деп ... Қателесіппін!”, - деді.
Менің әкейге ... ... ... Енді ... арасынан кетсеңізші, -
дегеннен басқа ештеңе айта алмадым. Осы түнде ... ... ... ... ... жоқ, тыным жоқ”, - деп басталатын өлеңдерін қолма-қол ашу
үстінде ... ... ... ... ... ... алып, іш урумын деп
қағаз алды да атын ... ... ... ... ... ... келіп кірді. Мен, Дүйсембі екеуміз қақпа алдында, арбада
отырдық. Әлден уақытта әкей шығып: “Ертең елге ... ... ... ... - деді. Сүйтіп, әкей ауылға қайтып кетті””, - ... 61 ... ... Шәкірім Құдайбердіұлы жесір дауын ... ... ... терең бойлай алған. Сонымен қатар, көп жағдайда
істі әділ шешуге ұмтылған. Шәкәрім ... ... ... ... ... ол елдің арасындағы тныштықты сақтау болып табылатын
болса, сонымен қатар әйел теңдігін де басты ... ... Осы ... ... ... бұл бағыттағы көзқарасына негізінен Абайдың
ықпалы болғандығын көре аламыз. Жесір дауын шешуде Шәкәрім ... ... ... ... ... ... Құдайбердіұлының қазақ ішіндегі жесір дауына араласуы, оның ... ... ... мәнін көрсететін, қырларының бірін құрайды.
Шәкәрім Құдайбердіұлы би ретінде дәстүрлі ... ... ... ... ... білген. Осының нәтижесінде Шәкәрім Құдайбердіұлы
тұлғаланып, даралана ... ... ... бұл ... әлі толық ашыла қоймаған өзекті мәселені қатарына жатады.
3.4 Шәкәрімнің “Базаралы-Тәкежан” (мал дауы) дауына қатысуы
Қазақ елінде көп ... ... ... өмір ... ... ... Бұл ... өмірінің, оның ішінде қоғамдық санада өзінің ізін қалдырып
отырғаны баршамызға белгілі.
Мал шаруашылығына ... ... ХІХ ... дейін созылып
келуінің негізгі ерекшеліктерін этнограф ғалым Ж. ... ... ... ... ... ... в Казахстане вплоть
до последних десятилетий ХІХ в. было скотоводство. Как земледелие для
оседлых ... так ... для ... ... ... ... и ... Образ жизни, обычаи и нравы-словом,
вся жизнь и деятельность кочевников - казахов была ... ... с ... Но не ... ... перекочевки как беспорядочное
блуждание по степи. Для кочевника особенно ... ... ... для ... к ним ... ... больше требований, чем к летним.
«Места для зимовок избирают с ... ... и ... ... такие, которые бы совершенно удовлетворяли всем ... ... Для ... от ... и ... снега зимовки строятся подле
лесов, ... гор, ... ... ... ... пастбищами для
мелкого скота зимою являются земельные прогалины, откуда снег ... ... ... ... ... ... Для ... же стоянок желательно иметь свободные открытые
пространства с ... ... на ... озер или рек, к тому ... ... где скот и люди меньше будут ... от ... с. ... ... негізінен басымдық берген көшпелілер үшін жер
пайдаланып, егін салу екінші ... ... ... Оны В.Ф. Шахматов
өзінің зерттеулерінде былай түсіндіреді: ... ... что в ... ... до тех пор, пока оно оставалось преобладающим
занятием населения, сложились ... ... и ... а ... ... на ... во многом определялся самой спецификой и
системой кочевого скотоводства как типа ... ... ... ... к ... ... не ... а
через коллектив, т.е. племя, род, общину. Земли - ... ... ... ... ... ... становится коллектив-община”
[81, с. 55]. Қай кезеңде болмасын көшпелі қоғамда жерге жеке
меншік емес, ... ... ... ... ... ... шарауашылық
жеке меншікті қоғамдық қажеттіліктің деңгейіне көтере ... Ол ... ... туындамады. Оның орнына малға деген ... ... ... ... ... мақалдарында: “Қойдың сүті ... ... ... ... аяғы ... төре аяғы тайғақ”, “Қырық атан ұстама, қырық
тамыр ұста” т.б. [95, 66-70 бб]. ... ... ... ортағасырлық ойшыл
М. Қашқаридің еңбектерінде де көптеп кездестіруге болады. Соның
бірінде: “Қой, түйе, жылқы болса қолыңызда дәулеті ... ... ... 82 б], - ... ... ... ... келген орыс шенеуніктері,
саяхатшылары да қазақ халқының кіндігі малмен үзілмес ... ... ... ... ... ... у ... самый
распространенный, почти единственный. В сущности промысел. У ... ... ... ... скотов” [97, с 118], - ... ... ... ашуы”, - деп есептейтін қазақ төрт түлік үшін туындаған
ерегіс өзара ... ... ... ... ... ... би ... дейін
барып шешуден еш тайынбайтын.
Қазақ қоғамында ... үшін ... та ... мал шаруашылығында
пайдаланатын немесе мал ... ... ... таластан туып
жататын. Айталық, малдың терісі үшін, немесе ер-тоқым, қамшы, киіз-алаша,
киіз үй жабдықтары сияқты мүлік ... үшін ... аз ... Мүлік
дауының екінші түрі - керуен талаудан бастау алатын даулар еді. Мұндай
даулар, әсіресе жаугершілік ... ... ... [74, 83 б].
Мал көшпелі қоғамда ақша бірлігінің рөлін атқарды. Айырбас құралы ... ... ... ... ... ол жөнінде былай деген:
“Главный предмет, которым ... ... ... и ... ... ... и продукты скотоводства ... ... ... ... ... обмена обусловливались тем, что каждый вид ... имел ... ... В ... ... ... ... лошадь
и верблюд имели определенное назначение во всем воспроизводстве” [98, с
114].
Көшпелі елде ... ... бері мал ... өте ... ... ... үшін ... қатал жаза белгіленетін. Түркі қағанатындағы малдың
маңызын көшпелілердің құқықтық өмірін зерттеп жүрген ... ... ... мал ... Оның ... қай түліктен болуы әрі төрт түліктен түгел
болуы, сол отбасының ру ... қала ... ... ... ... ықпалына қарай болды” [99, 179 б] - деп ойын ... ... Ө. ... “Қазақ әдет-ғұрып заңдарында ұрлық-қарлық, тонау мен
қарақшылық та үлкен тарамды ... ... ... ... ... оған қол ... әр ... да қатаң жазаланып отырғаны тарихи
деректерден белгілі” [11, 32 б], - ... Шын ... ... ... ... саналған, “Жеті жарғыда” да мал ұрлығына қатал жаза ... ... ... жарғыда” ұрлық істеушілерге қатаң қарап, ұрлаған
нәрсесі үшін үш ... айып ... ... ... ... бір түйе ұрласа
- 27 түйе және бір қызметші, екі түйе ... түйе және екі ... егер бір ... ... - 27 ... және бір түйе, ал екі жылқы ұрласа -
54 ... және екі түйе т.с., егер бір қой ... онда 54 қой және 2 ... ... зор ... ... ... міндеттенген” [100, 6 б], ... ... ... ... ... мал ... одан үш ... (27
қара)” айып алынады. өзінде болмаса ағайыны төлейді. Әдетте ұры бір ... қара ... Үйме – үй ... ... ... ауыл ұрыларына бір
қараға жеті қара төлетіп, өзін елден қуған” [101, 202 бб], - десе ... ... ... Ә. ... ... ... С.М. Арсал: ““Жеті
жарғыда”, сонымен қатар, мынандай талаптардың болғандығын айтады: ... түйе ... ... ... ... бір құл ... ал ... қосымшасына түйе беруге міндетті. Ұрланғаны қой болса, ... ат ... ... (100 түйе 300 атқа ... 1000 ... ... [102, 5 ... деп санайды. Біз тілге тиекке еткен “Жеті жарғы” нормаларында, ... ... та, мал ... үшін ... жаза ... ... ерекше құрметпен қараумен қатар, оның жай-күйін жақсы біліп
отырған. С.Е. Толыбеков: ... ... ... - скот тоже ... ... ... как и любое орудие производства. Износ механического орудия
труда можно сравнить со ... ... его ... - с ... и смертью
животных. Каждый кочевник, хорошо знал продолжительность жизни ... ... ... ... ... овцы и козы равна 6-7 годам,
лошади - 18-19, ... - 20-25, ... чего ... ... свое
производственное значение, выходят из производственного процесса и
поступают в ... ... в виде ... сала и ... ... ... ... обеспечить расширенное воспроизводства
своих стад и табунов. Он стремится пополнит с превышением отхода стада ... за счет ... ... ... обновляя их здоровым и пригодным
для производства поголовьем. Поэтому казахские скотоводы, как и ... ... не ... на мясо здоровое маточное поголовье
производителей. Обычно летом на мясо шли ... и ... из ... ... (бойдақ, серкешік), чаще всего дефективные экземпляры молодняка
текущего года (қозы, лақ), а осенью – старые, ... к ... к ... ... ... ... Отсюда казахская пословица:
“Қараша қауыс, кәрі құртаңды тауыс” (”Надо забивать к ноябрю весь старый и
бракованный ... [98, с. 48], - деп мал ... ... ... мән ... біз мал ... қазақ қоғамы үшін өте ... ... ... осы ... ... ... ... туысы
болса да, мал дауына қатал шешім айтқан. Шәкәрімнің мал ... ... ... М. ... “Абай жолы” романында сөз етіледі. Әрине,
кеңестік ... ... ... ... оны ... кейіпкер ретінде
көрсетеді.
Шәкәрімнің мал дауына қатысуын ел ішінде “Базаралы-Тәкежан” дауынан
көреміз: “Базаралы-Тәкежан дауы” деген бәлеге ... бір ояз, ... ... жуандары ат салыса бастады. Аршалы Керейінен-Рақыш, Бәсентиіннен-
Әлі, бурадан-Алдоңғар, Ылди бойынан-Нүрекеннің ... ... ... ... Нұрке, Қарағай ішіндегі, ішкі жақтағы белағаш болысынан-Ширақ,
Шебер Айтқазы, Семейтау болысынан-Шынжы сияқты бүтіл бір ояз ел ... Әрі ... әрі ... ... ... ... балаларының
айналасына қатарын қосып, білегін де, тілегін де біріктіріп алыпты.
Оразбай болса, елде ... ... ... пен ... ... ... қағысқанын ол ішінен ұнатпайды емес. Қайта, “түрт сайтан!” деп ... ... ... ... шығу былай тұрсын, қайта Құнанбай ауылдарына
тіл жеткізеді деген кісілердің көзінше ол да, Абыралы да ... ... ... ... “Құдай көрсетпесін! Бұндай бәлені Тәкежан басына
тілейтін аталы жау емеспін. ... ... ... Базарылының! Бүйтіп
насырға шабады деген кімнің ойында бар? Тіпті, бүгін Олжай іші екі ... ... ... мен тек Тәкежан қасынан табыламын”, - деп ... ... ... ... де ... ... орайда қалаға келген Күнту оязға барып, крестьян ... “Ел ... ... ... ... басталды. Менің жазығым жоқ. Өзім
Бөкенші деген аз атамын. Саны көп, ... ... ... ... ... әлім келмейді екен. Қазір мынандай үлкен бәлеге ... ... бәрі ... ... да ... Меңгере алмадым. Осы себепті
орнымнан түссем екен”, - ... [103, 99-100 бб]. Бұл ... ... ... ел ішіндегі дауға араласып, ысылып қалған Шұбарды, яғни Шәкәрімді салып
отыр. Шәкәрімге деген үлкен сеніммен қатар, рулы ... ... ... үміт тағы бар. ... ... одан әрі қарай былай өрбиді: “- Дәл ... ... ... ... жоқшысы етіп сені саламын. Шебер ... ... осы ... үшін ... ... Әрі ... ... әрі менің басымның кегі! Бәрі де бір ... ... ... сен ...... сөз ... болды. Енді, міне, Базаралы мен билер алдында жүгініске
түсетін боп, Шұбар шықты.
Бұл тұста Шұбардың өз есебі және ең ... ... ... ... өз ... және қазір бар Семей оязының ... ... ... боп ... ... Олар ... бар Ырғызбай, Құнанбайдың дауын
жалғыз мұның ұстап шығуы Шұбар басына үлкен атақ әпереді, ... ... ... одан да ... ... дауға осыны салыпты деген лақап
тарайды. Мансапқұмар Шұбарды бұл жай, әсіресе, қызықтырған болатын.
Семей ... бұл істі ... ... мен ... бай ... ... қонақ үйінде жиын екен. “Билер шақыртады” деп үй ішінен ... ... ... екі ... қораның ішінде отыр еді. Қазір ол
тік басып, салмақты, ойлы жүзімен ... ... ... ... Қасындағы екі
жолдасын қалдырмай, “сендер де қасыма еріңдер”, - деді.
Бай үйінің кілем, сырмақ ... ... ... ... Нұркеннің
приказшигі Атамбай дейтін қошқар тұмсық, ұзын ... қара ... ... ... бұл ... ... ... даяршыда жүр екен. Базаралы тура тартқан
бойымен билердің үстіне кірмек еді. Атамбай, қолын ... “аз ... ... ... отырғызып қойды. Ішкі есіктен шыққан Шұбарға да Атамбай: қолын
созып, “аз тоқта” деп осы ... ... ... Ішкі ... ... да ... ... Сізге де тоса тұрсын десті” деп, оны да ... ... аз ... ... өтіп еді. ... ... ішін енді барлап қараса,
елден келген болыс, билердің саптама етіктері, ... ... ... ... ... ... бір ... үюлі, сүйеулі тұр екен. Етік,
тымақ бейнелері Тобықты үлгісіне ұқсамайды. ... ... ... қоныш,
кейбірінікі қаздиған биік өкше, кейбір мол пішілген тымақтардың төбесі
өрескел жалпақ ... ... осы ... көз ... Шұбарға қарап,
салмақты мысқыл айтып қойды.
- Мынау жалпақ төбелер үстіне ... сен ... ... қойды-ау! Мені қойшы! Бай мен жуанның қай қырына
ілінбей, шыдамай ... ... Ал, ... ... ... ... ... – деп сақылдап күлді.
Сарбас пен Әбді қаланың тәртібінен, байлардың сәні мен ... ... еді. ... ... олар Базаралының мінезіне
сүйсініп, қатты күлісті.
Бұл сөз әдейі Шұбарды мұқату ... ... ... аз да ... ... ... ... арбасудың әзілі екенін Сарбастар жақсы түйген.
Шұбар да осыны сезбей қалған жоқ. Бірақ ішінен Базаралымен бұл ... ... ... деп ... Оның ... ... сөз, сөз ғана емес, от
сияқты лапылдап тұрғандай көрінеді. Әзілмен ырғасу оңай да ... ... ... ... ... еді. Және онымен бұл арада жауаптасуды
да өз басына кішілік санар еді. Осыны ойлап ол ... ... ... ... ... күміс портсигар алып, папиросын тұтатты. Қала
тігіншісі тіккен ұзын қара мәуіті бешпентінің ... қол ... ... тік ... ... қатар Шұбарды да осында ... ... анау ... ... ... ... теңбіз” деген ажарды танытпақ. Бірақ ол билер
арасында ... өзге ... ... ... ... [103, 104-105 бб]. Бұл ... ... төмендегідей болып
бітеді: “Бұл жүгініске шешен Шұбар ... Орай ... ... да ... ... дау ... ... ашық білсе де жылдам тауысқысы келмей,
Базаралыдан қағу сөздерді, тергеу, ... ... көп ... ... қолдарына қағаз, қарындаш алып, Базаралымен бірге аттанған қырық
жігіттің аты-жөнін тізіп алмақ та болды. ... ... ... ... ғана, кесікті сөздер айтады.
- Кісі атын мен атамаймын. Алдыңа өзім келіп отырмын. ... ... ... ... де мен! Тағы да ... ұстап алып, байлат та
айдат! Бірақ ендігі артымен ерген елімді көгендетіп тізгіге
алмаймын! – деді.
- ... ... ... ... бір кезегінде, “Тәкежан менің
құныкерім” деп те ... ... ... ... ... өлді. Інім – Оралбай, ... ... ... елден безіп жүріп, қу дала, ... ... ... ... бар істі ... ... ... істеткен менің бас кегім. Дәл өз басымның кегі. ... ... қу! ... ... ба!? ... қара ... көмдіріп
тынасың ба? Есебіңді айырғанда, бір өзіммен ғана айырасың! –
деген,
Даудың сайып келгенде екі ұдай ... ... ... ... ... бәле-түгел Жігітекке орнаған бәле! Атам Құнанбай, Бөжей тұсынан келе
жатқан өштік-қастық бар. Базаралы соны ұстап, істеп отыр. Ендеше, ... ... ... ... ... Қырым ет жоқ қу басын неғыламын? Жауапты түгел
Жігітек береді. Және ... ... ... ... ... қастық істеді.
Құба қылмақ заманын орнатты, шауып алып, қырып отыр. Сол малымның ... ... әр ... ... бірге айтылмаса, бітімім жоқ. Өзге
осындай содыр ... ... ... ... жұқпасын. Орнынан тұрмастай
ғып тепкі, соққы берілсін. ... ... ... ... ... ... талабым Тәкежанның сегіз жүз жылқысы қырылды ғой, соның үлкені,
кішісі бар тұяқ ... үш ... ... ... ... ... - ... бойы ырғасқан билердің өзара кеңесі сол күні кешке дейін созылды.
Ымырт жабыла бере Базаралы, Шұбарларды билер қайта шақырып ... ... ең ... ... ... Жігітек түгелімен қанды мойын
жауапкер аталды. Бір ... ... ... ағайыны қоса күймей құтыла
алмайды. Отқа жақынның қолы күйеді. Тентегі үшін келесі қарыздар ... ... ... Олай ... ... бар ... барлық мал-
мүлкімен жауап береді. Тәкежанның сегіз жүз жылқысы үшін Жігітек жағы сол
жылқының тұяғына екі бестіден, мың алты жүз ... ... – деп ... қыс ... бұл ... ... іске асты. Барлық Жігітектен
Құнанбай балаларымен іштесіе, табысып ... ... ... бай ... аман ... Қалған ота шаруа және көбінше кедей ауыл
үйлері тақыр, ... бар ... ... Жаз шыға ... ... екі ... ... тартып, ... ... 107-108 ... ... ... мал ... жас та болса, араласып өзінің
тегеуірінді биге айналғанын көрсетеді. Мал ... ... ... ... ... елдің ортасына да жарық түспеуін ойлайды.
ҚОРЫТЫНДЫ
Зерттеу жұмысында ізденуші тарапынан мынандай ғылыми қорытындыларға ... ... ... ... – құқықтық көзқарастарының және билік
шешімдерінің жүйесінің қалыптасуында өзі өмір сүрген дәуірдегі қазақ
даласындағы ... даму ... әсер ... ... ... осы ... ... қалыптасып, дамыды. Шәкәрім
Құдайбердіұлының ой-тұжырымдарының қалыптасуында екі ... ... ... ... ... ... дәуірі;
Екіншісі, қазан төңкерісінен кейінгі алғашқы саяси әрекеттері. Шәкәрім
өзінің саяси-құқықтық көзқарастарында патша үкіметінің озбырлық ... Ал, ... ... алғаш төңкерісті дұрыс қабылдағанмен кейіннен
бұл саяси режимнің де солақайлығын тани ... оған ... өлең ... ... ... үн ... Құдайбердіұлы қазақ даласында саяси тұрақсыздық белең ... ... ... Ел үшін ... ... халқының қамын жеген өз
заманының ірі, саяси тұлғасы болып табылады. Шәкәрім Құдайбердіұлының саяси
қайрактерлік кезеңдерінің ... ... ... ... ... бозбалалық шағы 20 жасқа дейінгі аралықты қамтиды. Ал, екінші кезең ел
ісіне арласып би, ... ... ... яғни 20-40 ... ... жас ... Үшінші кезең, 40-тан өмірінің соңына дейінгі аралықты алып жатыр.
Бұл уақытта Шәкәрім саяси құқықтық ой-тұжырымдарын, ... ... ... ... ... ... ... ел тағдыры сынға түскен кезеге сайма-сай
келді. Сонда да, болса өзінің ... ... ... Шәкәрім бұл
болыстық қызметті де абыроймен атқаруға ... ... ... ... қызметінде жол көрсеткен тұлға Абай болып табылады. Шәкәрім
Құдайбердіұлы болыстық ... ... елді ... деп, ... қызмет
етемін деп барған болатын. Болыстық қызметінде ... ... ... ел ... деген қағидаларды басшылыққа алды. Осыны шынайы
болыстық қызметте шама-шарқы ... ... ... тырысты. Шәкәрім
Құдайбердіұлының болыстық қызметі, оның өміріндегі саяси жағдайды түсінуге,
оны сезінуге деген бір кезеңнің бірі ... ... ... ... ... жалпы Абай ықпалында
болғандықтан, Абайдың ықпалының негізінде қалыптасқан болатын. ... ... ... ... ... ... арласуы да Шәкәрімнің саяси-
құқықтық ойларын шыңдауға әсер етті. Сонымен қатар, қазақ даласындағы саяси
режимдердің өзгеруі де, оның ... ... ... ... ... ... көздердің негізінде Шәкәрімнің саяси-құқықтық ойлары ұшқырланып,
даралана түсті. Шәкәрімнің саяси-құқықтық ойларының ... ... ... ... теңдік идеяларын арқау етті. Сонымен қатар, Шәкәрім
шығыс пен батыс ... ... ... ... оны қорыта келе,
өзінідік саяси-құқықтық ... ... ... ... саяси-
құқықтық ойлары қоғамдық сананың басқа да ... ... ... ... ... ... ойшылдығы, философиялық көзқарастары көбіне-көп
әр еңбекте әр қырынан қарастырылатыны байқалады. Әдебиеттанушылар мен
тарихшылар, философтар мен ... ... ... ... ... ... авторлар тобы құралып, бірлесе зерттесе, ақын, ойшыл,
гуманист Шәкәрімнің тұлғасын ... ... ... ... ... ... қалыптастыруға мүмкіндік туар еді. Әсіресе, ақын өмірінің
соңғы кезеңдерінде жазылған еңбектерін жан-жақты ... ... ... ... жол ... еді деп ... Бұл ... Шәкәріммен рухтас,
деңгейлес жандардың зерттеуі жемісті болатынына сөз жоқ.
4. Шәкәрім Құдайбердіұлы мемлекеттік билік туралы тұтастай теориялық
тұжырым ... ... да, өз ... мемлекеттік биліктің
жүзеге асу тәжірибесін қарастыра келе, жалпы басқарудың тетіктері туралы ой
түйіндеген болатын. Шәкәрімнің ойы бойынша ... ... өзі ... ... ... ... ... сипаттағы саяси
бірлестікті көрсетеді. Мемлекетті басқаруда әділеттілікке сүйену қажет деп
санады. Сондықтан да, әділетті басқарушыға ерекше ... ... және ... Басқарушы тұлғаны әділеттілікке жетелейтін ол білім және имандылық
болып табылады. Сондықтан да, ақын ар ... ... ... ... ... ... ... мемлекетті басқарушы болыс - билерге
де, ақыретте есеп беретіндіктерін ескертті.
5. ... ... ... ... ... ... ... келе жатқан дәстүрлі құқықтық жүйеміздің негізін құраған
ұлы билердің салып кеткен сара ... ... және оны ... ... Би ... Құдайбердіұлының ойы бойынша әділеттіліктің
бірден-бір жаршысы адалдық пен шынайылықтың символы болып табылады.
Шәкәрім Құдайбердіұлы ... ... «Би һәм ... ... ... қазақ қоғамындағы билердің рөлінің өте асқақ болғандығын оны ... ... ... ... ... түседі.
6. Шәкәрім Құдайбердіұлы дәстүрлі қазақ қоғамында неке және ... ... ... ... ... ... ... қолдаған
болатын. Қазақ ішінде шариат талаптарының толық сақталмайтындығына оған көп
қазақтың мән ... ... ... алла ... ... бара
жатқандығын сынай келе, осы жолға оларды оралуға шақырды. Шариат заңдарында
әйел еркінің ерекше екендігіне мән бере ... өз ... ол ... ... көріп, қазақ екінші әйелді ғасыр өткен соң ... ... ... ... ... ... ... заңын қаламады.
Өйткені, қоғамның талабына сәйкес келмейтін заң болып ... ... ... негіз қалады. Осы жағдайларды көрген Шәкәрім оны үзілді-
кесілді сынады. Шәкәрімнің ойы ... ... ... ... ... ... ата-баба жол-жоралғылары қызмет жасауы қажет. Егер, оның кейбір
талаптары ескірген болса, қоғам ыңғайына ыңғайлап, оны түрлендіруді қалады.
Қазақ әдет ... ... енші ... ... мән берді. Енші инстиуты
Шәкәрімнің ойы бойынша ел арасындағы бірлікті сақтаудың тетігі ретінде
бағаланды.
7. ... ... сот ... ... ... ол
қазақ даласындағы дәстүрлі билік ... ... ... ... сот
жүйесінен өтуінде болып табылады. Былайша айтқанда, Шәкәрім ... ... ... дәстүрлі жолын қолданып қана қоймай, соны кейінге жеткізе
біле де білді.
Қазақ ... кең ... ... ... ... ... ... бұрыннан білетін Шәкәрім мұндай даулар туғанда ел арасына ... үшін оны ... ... ... ... ... Ондай даулар
өршіп жатқанда, кейде Шәкәрім адамгершілік танытып, өз жерінен жер үлесінде
беретін ... Бұл ... тек өз ... ғана ... ... ... ... көрсететін жағдайлардың бірі деп санаймыз.
Шәкірім Құдайбердіұлы жесір дауын шешуде әрқашанда оқиға желісіне терең
бойлай алған. ... ... көп ... істі әділ ... ... Құдайбердіұлының жесір дауында ұстанатын негізгі позициясы ол елдің
арасындағы тныштықты сақтау болып табылатын болса, сонымен ... ... де ... ... ұстаған. Осы қырынан алып қарағанда, Шәкірімнің
бұл ... ... ... ... ықпалы болғандығын көре аламыз.
Жесір дауын шешуде Шәкәрім Құдайбердіұлы оны ушықтырмай ... ... ... ... ... ... ... дауына араласуы, оның би
ретіндегі қызметінің негізгі ... ... ... бірін құрайды.
Шәкәрім Құдайбердіұлы би ретінде дәстүрлі ... ... ... дауына
жастайынан араласа білген. Осының нәтижесінде ... ... ... ... ... ... бұл қыры,
Шәкәрімтануда әлі толық ашыла қоймаған өзекті ... ... ... мал дауына жас та болса, араласып өзінің тегеуірінді ... ... Мал ... ... ... ... жүгіне
отырып, елдің ортасына да жарық түспеуін ойлайды.
Шәкәрім Абайдың ақындық ... ... ... ең ... ... ... әсіресе, өнер-білімді, ғылымды уағыздау,
надандықты, ... ... пен ... ... шығыс, орыс
әдебиетінінің таңдаулы нұскаларын насихаттау жағынан ілгері ... ... ол ... ... ... ... суреткерлігі, көркемдік ойлау жүйесі, стилі, тіл бейнелілігі,
өлең өрнектерін өзгеше түрлендіруі-қай жағынан алсақ та, қазақ әдебиеті ... ... ... ірі ... болды.
Қазіргі кезде жазылған, жарияланған мақалдар мен зерттеулерді ... ... ұлы ... ... ... ... жан-жақты талдап,
тереңдеп тексерудің маңыздылығы талассыз. Қай ... ... ... ізденіс,
зерделеуге ынта-ықылас күшейген сайын, мағлұмат-деректер жинақталып, ой-
пікірлер, түйін-тұжырымдар қорланып, ұғым-түсініктер, ... ... ... жаңа ... ... ... ... тілейтін
мәселелер көбейе түсетіні заңдылық.
Алдағы уақытта Шәкәрім мұрасын насихаттауда ақын ... ... және ... шет ... ... ... іс ... сөзсіз. Сонымен
бірге ақын ... өзек ете ... ... ... ... ... ... жөн. Шәкәрімнің толымды көркем бейнесін ... ... ... өнер ... ... ... де ... саналады.
Сондай-ақ, Шәкәрімнің жеке адамды, ұлтты жетілдіру бойынша ... ... ол ... «ар ... концепциясын философиялық жүйе
ретінде тарату елімізді дамыту жолындағы игі қадамдардың бірі ... ... ... ... ... толықтылығы. Зерттеуші Шәкәрім
Құдайбердіұлының би ... ... ... ... ... ... көзқарастарын және билік шешімдеріне байланысты әр ... ... ... ... мерзімді басылымдардағы Шәкәрімге
қатысты мақалалардың тұжырымдарын пайдаланды. Орталық мұрағаттағы ҚР ОММ,
15-қор, 1-тізбе, ... ҚР ОММ, ... ... ... ҚР ОММ, 25 қор,
2 тізім, 27 іс, Семей жаңа ... ... ... – қор – 37, ... іс-26, ... жаңа тарихи құжаттама орталығы. - қор-37, тізбе-01, ... М. ... ... және өнер ... қолжазба қоры, 374
папкадағы деректерді пайдаланды. Бұл біздің ... ... ... ... және оның ... қол ... мүмкіндік береді.
Зерттеу жұмысының нәтижелерін нақты қолдану туралы ... ... ... ... ... қазақтың белгілі
билерінің соттық шешімдерін одан әрі зерттеуде, жалпы билер сотын
құқықтық институт ... ... ... ... ... ... ... зерттеу жұмысының нәтижелерін жоғарғы оқу орындарында
Қазақстан Республикасының мемлекет және құқық тарихы; қазақ ... т.б. ... ... ... ... жүргізуде және
тәжірибелік сабақтар өткізуде пайдалану ұсынылады.
Зерттеу жұмысының қорытындыларын ... ... ... ... ... ... ... жүргізіліп жатқан
сот – құқықтық реформасын тарихи тұжырымдармен байытуда пайдалануға болады.
Сонымен қатар, құқық қорғау органдарының қызметкерлерінің ... ... ... одан әрі жетілдіруде көмегін тигізеді.
Қол жеткізілген нәтижелерді осы бағыттағы басқа да ... ... ... би ... ... осы ... дейін
заң ғылымында арнайы қойылып, зерттеле қойған жоқ. ... ... ... көзқарастарын айқындайтын еңбектердің бар екендігі белгілі.
Атап айтатын болсақ, Г. Искакованың «Шәкәрімнің ... ... ... кезең» атты мақаласы, С. Өзбекұлының ... ... ... ... 2008. – 156 б) атты ... монографиясы,
С. Өзбекұлы А. Туматаевамен бірге Шәкәрімнің сот билігіне қатысты, дәстүрлі
құқыққа қатысты ... ... ... мақалалары,
А. Құдайбергенованың «Шәкәрім дастанындағы ел дәстүрі және
дала билігі» атты мақаласын жатқызуға ... Бұл ... ... ... ... ... сөз ... билік қызметі ашылып, талданбаған.
Сондықтан да, ... би ... ... ... ... ... талдаған
жұмыстың қатарына осы іздену жұмысы жатады.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ... ... ... Н.Ә. ... ... – Алматы: Атамұра, 2003. – 288 б.
2. Искакова Г.К. Шәкәрімнің саяси-құқықтық көзқарасы және қазіргі заман
// Евразия орталығы. – 2008. - №2. – 103-109 ... ... А.Қ. ... ... ел ... және ... // Шәкәрім дәрістері (3-ші республикалық ғылыми – тәжірибелік
конференция материалдары). – Семей. – 2002. – 186-188 бб.
4. Абиль Е.А. ... ... и ... Казхастана: Курс лекции. / 3-е
изд. перераб. И доп. Караганда: Учебная книга, 2005. – 256 с.
5. ... ... и ... Казахской ССР. – Алма-Ата: Мектеп, 1982.
– 182 с.
6. ... С.М. ... ... Қазақстандағы мемлекеттік басқару
мекемелерінің тарихы. – Алматы: Қазақ ... 2000. – 324 ... ... К.А. ... развитие Казахстана в ХІХ - начале ХХ
веков. – ... Жеті ... 1996. – 352 ... ... положение об управлении в Уральской, Тургайской,
Акмолинской и ... ... от 21 ... 1868 г. ... по ... ... ... Казахстана. - Алма - ... АН ... – Т.1. - С. ... Артыкбаев Ж.О. Казахское общество: традиции и инновации. – ... ... 2003. – 290 ... Андабеков Ш.А. Вопросы развития государства и права в условиях
становления рыночных отношений. – ... ... 1994. – 99 ... ... Ө. ... қосылғаннан не ұттық? – Алматы: Санат, 1999. –
195 б.
12. Омарбеков Т., Омарбеков Ш. Қазақстан ... және ... ...... ... университеті, 2004. – 388 б.
13. Джампеисова Ж. Казахское общество и ... в ... ... ...... ЕНУ ... ... 2006. – 269 с.
14. Сетон-Уотсон Х. // Есмағамбетов К. Қазақтар шетел ... ... ... – Қазақстан, 1994. - 146-147 бб.
15. Уилер Дж. // Есмағамбетов К. Қазақтар шетел әдебиетінде. – ...... 1994. 147-148 ... ... дүниетанымы мен философиясы. – Алматы: Ғылым, 1995. – 184 б.
17. Құдайбердіұлы Ш. Түрік, қырғыз-қазақ һәм хандар шежіресі. – ... 1991. – 80 ... ... Ш. Шығармалары: Өлеңдер, дастандар, қара ... ... М. ... С. ... – Алматы: Жазушы, 1988. – 560 б.
19. Құдайбердиев Ш. Шығармалары: Өлеңдері, дастандары. – ... ... 2006. - 1.Т. – 488-489 ... ... С. Шәкәрімнің саяси-құқықтық көзқарастары: ... ... 2008. – 156 ... Шәкәрімұлы А. Шәкәрім жайындағы естеліктер // Құдайбердіұлы ... ... қара ... мақалалар, аудармалар. – Алматы:
Жібек ... 2006. – 2.Т. – 437 ... ... ... / Бас ред. Е.Б. ... – Семей: Тенгри, 2008.
– 864 б.
23. Мұхаметқанұлы Қ. ... // ... ... ... ... ... серия. – Алматы: Раритет: 2007. – 1.Т. - 50-100 бб.
24. Шәкәрімұлы А. ... ... ... ... // ... ... ғылыми жинақ. Атамекен серия. – Алматы: Раритет:
2007. – 1.Т. - 145-242 бб.
25. ҚР әдебиет және өнер институтының ... ... 374 ... ... Ш.К. Шәкәрім Құдайбердиев. – Алматы: Білім, 1990. – 185 ... ҚР ОММ, 25 қор, 2 ... 27 ... Кудиярова А. Педагог – просветитель Шакарим Кудайбердиулы. – Алматы.
– 1998. – 19-20 ... Есім Ғ. Поэт ... об этом дне, ... что час свободы
настанет.www.inform/kz., 22.04.2008 ж.
30. ... Ө. ... және ... ... // ... ... Семей-Новосибирск: Талер-Пресс, 2006. – 1.Т. -171 б.
31. Мағауин М. Ақын, тарихшы, философ // ... ... ... ... Атамекен серия. – Алматы: Раритет: 2007. – 1.Т. - 5-49
бб.
32. Құдайбердіұлы Ш. ... ... ... // ... ... ... қара ... мақалалар, аудармалар. – Алматы:
Жібек жолы, 2006. – 2.Т. – 313-314 ... Сары ... – 1918. 18 ... ... С. ... ... ... Петербургского университета в Казахстане // Известия АН
КазССС, серия общественных наук. – 1984. - №3. – С. 71-73 ... ... С. Зият ...... ... 2008. – 160 б.
36. Ыбырай Алтынсарин. Шәкәрім Құдайбердіұлы / Бас ред. Б. ... ... ... ... 2007. – 632 ... ... Ғ. ... Абай: (даналық дүниетанымы). – Алматы: Атамұра -
Қазақстан, 1994. – 200 б.
38. Шәкәрім. Мал жима // ... Ш. ... ...... ... ... 2006. - 1.Т. – 100 ... Абай. Екі томдық шығармалар жинағы. Өлеңдер мен поэмалар. – Алматы. :
Жазушы, 1986. – 1.Т. – 385 б.
40. Жиенбаев Е. ... өзің ... басы // ... жеке ... ... ... дамыту бағытындағы
авторлық бағдарламалар мен оқу-тәрбие ... ... ... 2001. – 63-84 ... ... Г. ... ... Шакарима и современность //
Вопросы шакаримоведения: Собрание ... ... ... Атамекен:
Алматы: Раритет, 2007. - С.180-190.
42. Байтұрсынұлы А. Жаңа низам / Құраст. Қыстаубайұлы З. – ... ... 1996. – 128 ... ... Е. Шәкәрім және Алашорда // Шәкәрімтану мәселелері: Сериялық
ғылыми жинақ. ... ...... ... 2007. – 4.Т. – 5-19
бб
44. Семей жаңа тарихи ... ... – Қор – 37, ... 01, ...... Айтқазин Т. Шәкәрімнің әлеуметтік – ... ... ... ... Сериялық ғылыми жинақ. Атамекен серия. –
Алматы: ... 2007. – 4.Т. – 89-98 ... ... Ж.О. ... және ... ... ... - Алматы: Заң
әдебиеті, 2004. – 90 б.
47. Өзбекұлы С. Көшпелі қазақ өркениетіндегі құқық. Монография. – ... 2002. – 224 ... ... С.З. ... ... ... сот ... – Алматы: Ата-
мұра, 2008. – 216 б.
49. Сартаев С.С. ... суд биев и его ... ... ... ата ... ... ... және зерттеулер / Бағдарлама
жетекшісі С.З. Зиманов. – ... Жеті ... 2009. - С. ... ... Ш. Таңдамалы. 2 бас. – Алматы: Жазушы, 1985. – 560 б.
51. Ибраева А.С. ... ... и ... ... права
«Жаргы» и роль бив в его укреплении // ... ата ... ... және ... / ... ... ... – Алматы: Жеті жарғы, 2009. - С. 165-169.
52. Омарханов Қ. Дәстүрлі құқықтағы билер соты. – Алматы. – 2008. – ... - 320 ... ... А.Қ. ... әдет-ғұрып құқығындағы сот процесі // Применение
кредитной системы в юридическом образовании в контексте инновационных
процессов: ... и ... ... ... ... ... - Астана, 2008. – С. 355-365.
54. Бөкейханов Ә. Шығармалар. – Алматы: Қазақстан, 1994. – 384 б.
55. ... С. ... ...... Ана ... 1997. – 208 ... Шәкәрім. Ескі билік // Таң. – 1925. - № 3.
57. Өсерұлы Н. Қазақтың ... - ... Ана ... 1994. – ... ... Ж. ... ... исламского права, теория доказательств и
система наказания. – Алматы: Жеті жарғы, 1996. – 80 с.
59. Всемирная ... ... и ... ... ... /
Под ред. А.В. Крутских. – М.: ИНФРА-М, 2001. – 398 с.
60. Д. ... ... ... ... ... в орде силу закона //
Материалы по казахскому обычному праву: Сб. ... ... ... Т.М. Культелеев, М.Г. Масевич, Г.Б.Шакаев. – Алматы: Жалын,
1998. – С. 164-213.
61. Құдайбердіұлы Ш. ... ...... ... ... ... 1993. – 80 ... Өзбекұлы С. Шәкәрім діннің құқықтық мәселелер туралы // Егемен
Қазақстан. – 2008. – 28 ... ... С., ... А. Ойы ... ... ұласқан // Тураби. –
2004. - №1. - 98-107 бб.
64. Өзбекұлы С., ... А. ... сот ... және дәстүрлі құқық
туралы ойлары // Тураби. - 2003. - №1. – 104-109 бб.
65. Есім Ғ. ... ...... ... 2008. – 336 б.
66. Сейдімбек А. Енші нституты // Қазақтың ата ... ... және ... / ... ... ... С.З.
Қазақша, орысша, түрікше, ағылшынша. – Алматы: Жеті жарғы, 2008. –
489-504 бб.
67. Баллюзек Л. Народные обычаи ... а ... и ныне ... ... ... орде силу ... // ... по казахскому обычному
праву: Сб. Научно-популярное издание / Сост. Т.М. Култелев., М.Г.
Масевич., Г.Б. Шакаев. - ... ... 1998. – С. ... Кенжалиев З.Ж. Дәстүрлі қазақ қоғамындағы соттық-билік қатынастарының
ерекшеліктері // ... ата ... ... ... және
зерттеулер / Бағдарлама жетекшісі С.З. Зиманов. – ... Жеті ... – 178-182 ... ... Ж.С. ... ... даму ... құқықтық-теориялық
мәселелері: ХҮІІ ғасырдың соңғы ширегі – ХҮІІІ ғасырдың ...... 2007. – 416 ... ... М.Т. ... ... ... шешімдері мен биліктері: Заң
ғыл. канд. дисс. автореф: 12.00.01. - Алматы, 2009. - 24 ... ... би // ... Н. ... дара ...... Қазақстан,
2006. - 34-43 бб.
72. Тоғыз жасар Төленің бала дауына билігі // ... ата ... ... және ... 10 ... 2 ... - ... Жарғы, 2004. – 1. Т. - 229-233 бб.
73. Семей жаңа тарихи ... ... ... ... ... Мыңбатырова Н.Қ. Төле бидің соттық шешімдері және қазақтың ... ... заң ғыл. ... дис. - ... 2002. - 115 ... ... Л.Н. Хұндар. Алматы: Қазақстан, 1998. – 528 б.
76. Омарханов Қ. Майқы биден қалған Жеті жарғы // Тураби. - 1999. - ... ... ... А.С. ... ... ... ... Қарағанды, 1996. – 83 б.
78. Байболұлы Қ. Төле би. Алматы, НБ - пресс 1991.
79. ... Н. Жеті ...... Жеті ... 1995. – 80 ... ... және ... тарихынан хрестоматия (2 кітап) / Құраст. Н.
Дулатбеков, Ж. Артықбаев, З. ...... Жеті ... 1998. ... б.
81. Шахматов В.Ф. Казахская пастбищно-кочевая община ... ... и ... Изд-во: АНКазССР. Алма-Ата. -
1964. - 206 с.
82. Рычков П.И. ... ... ... ... 1877. – ... ... Х. Қазақ отбасы: (қазақ отбасының ... ... ... ... – Алматы: Қайнар, 1996. – 288 б.
84. Қуандықов Б.Ж. Әйтеке Бәйбекұлының би ретіндегі қызметі: заң. ... дис. ...... - 2001. - 28 ... ... Ө. Шипагерлік баян. - Алматы: Жалын, 1996. - 464 ... Жеті ... ... қазақтардың ел билеу заңы. - Алма-Ата: Айқап,
1993. - 20 б.
87. Левшин А.И. Описание киргиз - ... или ... ... орд ... - ... ... 1996. – 656 б.
88. Нұралыұлы Н. Қазақтардың дәстүрлі отбасы және неке ... ... ... 2001. – 105 ... Кенжалиев З.Ж. Көшпелі қазақ қоғамындағы дәстүрлі құқықтық мәдениет:
(теориялық мәселелері, тарихи тағылымы). – Алматы: Жеті жарғы, 1997.
– 192 б.
90. ... П.И., ... Н.П. ... ... Астана: Аударма, 2002. –
144 б.
91. Өсеров Н. Қазақтардың дәстүрлі неке және отбасы құқықтары (қазақ әдет-
ғұрып материалдары ... заң. ғыл. ... дис. ...... - 19 ... Қазиев О. Көшпелі қазақ ... әйел ... ... ғ.ғ. бас кезеңі): заң. ғыл. канд. дис. автореф. – Алматы,
2005. - 30 б.
93. ... би . – ... ... 1998. – 141 б.
94. Кенемолдин М. Алашорда соты // Абай ... – 2008. - №2. – ... ... ... / Құраст. Ө. Туманжанов. - Алматы: Ана тілі,
1997. - 184 ... ... М. Түбі бір ... тілі . - Алматы: Ана тілі, 1993 . – 192 ... ... ... в ... и материалах / Под ... ... и П.А. ... - ... ... 1997. - Т.
1. - 382 с.
98. Толыбеков С.Е. Кочевое общество казахов в ХYІІ – начале ХХ века. ... ... 1971. - 633 ... ... Ғ. Түркі қағанатының әдет заңы туралы // Байырғы түркі
өркениеті: жазба ... ... ... ... - ... 2001. - 580-584 бб.
100. Өсерұлы Н. Ант беру мен қарғану // Заң газеті. – 1997. - 9 ... ... Ә. ... ... ... // ... - №5. – 1984. – ... бб.
102. Садри Максуди Арсал. Қазақтардың Тәуке ханнан ... ... // ... – 1992. – 21 мамыр.
103. Әуезов М. Абай жолы: Роман-эпопея. Алматы. Жеті ... 1997. ... ... – 320 б.

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 123 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
А.С.Пушкиннің шығармаларын аударудағы Шәкәрім Құдайбердіұлының шеберлігі80 бет
Абай тұлғасы8 бет
ХХ ғасыр басындағы аударма23 бет
Ш. Құдайбердіұлының «Әділ-Мария» романындағы басты кейіпкерлер бейнесінің сомдалуы және оны орта мектепте оқыту96 бет
Шәкәрім Құдайбергеновтың өмірі мен шығармашылығы32 бет
Шәкәрім Құдайбердіұлы ( 1858 – 1931 )10 бет
Шәкәрім Құдайбердіұлы шағармашылығындағы дүниетанымдық мәселелер11 бет
Шәкәрім Құдайбердіұлының тәрбие жайлы ойлары30 бет
Шәкәрім Құдайбердіұлының философиясындағы адамтану бағыттары44 бет
Шәкәрім Құдайбердіұлының өмірбаяны13 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь