А. ҚЫРАУБАЕВАНЫҢ «РАБҒУЗИ ҚИССАЛАРЫ» МЕН «МАХАББАТНАМА» ТУРАЛЫ ЗЕРТТЕУЛЕРІ

КІРІСПЕ 3

1 А. ҚЫРАУБАЕВАНЫҢ «РАБҒУЗИ ҚИССАЛАРЫ» МЕН «МАХАББАТНАМА» ТУРАЛЫ ЗЕРТТЕУЛЕРІ
1.1 Ғалым, ұстаздың шығармашылық ғұмырнамасы 9
1.2 Алтын Орда дәуірі әдебиеті мен «Рабғузи қиссалары»
А. Қыраубаева зерттеуінде 18
1.3 Хорезмидің «Махаббатнама» дастаны . түркі тілдес халықтардың
ортақ әдеби мұрасы 48

2 ҚАЗАҚ ӘДЕБИЕТІНДЕГІ ШЫҒЫСТЫҚ ҚИССА.ДАСТАНДАР
А. ҚЫРАУБАЕВАНЫҢ ЗЕРТТЕУІНДЕ
2.1 Қисса жанры: табиғаты мен даму сатылары 59
2.2 А.Қыраубаеваның ежелгі әдебиет үлгілерін аударудағы еңбегі 92
2.3 Ежелгі әдебиет: жаңашыл қөзқарастар мен пайымдаулар 105

ҚОРЫТЫНДЫ 121

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР 128
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Тоталитарлық жүйенің қыспағына қарамастан ежелгі дәуір әдебиетінің мәселелеріне терең бойлап, байыпты ғылыми пайымдаулар мен қорытындылар жасаған Халықаралық Жамбыл сыйлығының лауреаты, филология ғылымдарының докторы, профессор Алма Мүтәліпқызы Қыраубаева (1947-2001) – дүниеден ерте өтсе де, ұлттық әдебиеттану ғылымының дамуында өзіндік орны бар дарынды ғалым болды. Әл-Фараби атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің филология факультетінде оқып жүргенде-ақ, ғылымға деген қабілетін, ынтасын танытып, үлкен әдебиеттанушы ғалым Б. Кенжебаевтың ықыласын өзіне аударады. Жас ғалымның сол кездегі «жабық тақырып» ежелгі дәуір әдебиетіне, оның ішінде Алтын Орда дәуірі әдебиетінің жауһары саналған «Махаббатнама» дастанына, дау-дамайы мол, «діни қисса» атанған «Рабғузи қиссаларына» батыл баруы бір жағы ұстазы Б. Кенжебаевтың ғылыми концепциясын дәлелдеуге белсене қатысуы болса, сондай-ақ ғалым ретіндегі принциптілігі мен қажырлылығын, ізденгіштігі мен ұлтқа қызмет етудің үлгісін көрсетуі болды.
А. Қыраубаеваның ғылыми зерттеу арнасына бүгінгі күн биігінен көз салсақ, тың тақырыпқа баруынан қиыннан-қиынға құлаш ұрған шын ғалымға тән қайсар мінезін, мықты рухын байқаймыз. «Қазақ әдебиетіндегі шығыстық қисса-дастандардың түп-төркіні мен қалыптасуы» деген тақырыпта докторлық диссертация жұмысын орындауы осының айғағы. Кең көлемді бұл зерттеудің ұшқыны ғалым көңілінде кандидаттық диссертация жұмысының арқауына айналған «Махаббатнама» дастаны мен «Рабғузи қиссаларын» зерттеп жүргенде-ақ оянғанын жазбай тануға болады. Қазақ қисса-дастандарының түп-төркінін ежелгі әлемдік мифтермен байланыстыра қарауы, нәзирашылдық дәстүрінің ХІІІ-ХІV ғасырларда түркі әдебиетіне келуін ғылыми тұрғыдан пайымдауы, ХІХ ғасырдың екінші жартысы мен ХХ ғасырдың басында шығыстық желідегі қисса-дастандардың дамуын көрсетуі мен қалыптасқан сюжеттік арналар бойынша оларды топтастыра қарастыруы тың ғылыми қорытындылар мен жаңалықтарға құрылған байыпты зерттеу болды. Ежелгі дәуір әдебиетін Түркі қағанаты дәуіріндегі әдебиетпен (V-VІІІ ғасырлар) шектемей, біздің заманымыздан бұрынғы сақ, ғұн, үйсін дәуіріндегі жазу-сызулар, аңыз-жырлар деп қарастыруы да кейін ежелгі дәуір әдебиетін зерттеуші ғалымдар тарапынан қолдау тауып өрістетілді.
А. Қыраубаеваның ғалымдығымен қатар үлкен жүректі ұстаз болғандығын да даралап айтып өту орынды. Әл-Фараби атындағы Ұлттық университетте, Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университетінде дәріс жүргізді, «Ежелгі дәуір әдебиетінен» оқу құралын жазды, хрестоматиялық оқу құралын құрастырды. Әсіресе, ғалымның ежелгі дәуір әдебиетінен хрестоматиялық оқу құралын құрастырып, студенттерге ұсынылуы уақыттың өзі талап еткен маңызды жаңалық болды. Ғалым М. Жолдасбековтың сөзімен айтқанда, соңғы жетпіс жылда қазақ баспасында мүлдем жарық көрмеген әдеби жәдігерлер транскрипциясымен және қазіргі қазақ тіліндегі аудармасымен тұңғыш рет көпшілік назарына ұсынылды. Мұнда ғалым Хорезмидің «Махаббатнамасын», Хұсам Кәтибтің «Жұмжұма сұлтан» мен Сәйф Сарайдың «Жәдігернама», «Түркіше «Гүлстан» туындыларының үзінділерін аударды. 90-жылдардың соңында ауыл балаларының білімін тереңдетіп, жоғары деңгейге көтеріп, ой-өрісін кеңейту мақсатында Қаскелеңде «Қазақ мәдениеті мектеп-лицейін» ашуы да жас ұрпақтың келешегіне бейтарап қарай алмайтын ұстаздық үлкен жүректің ұмтылысы болатын. Мектеп, лицей-гимназияға арналған «Ежелгі әдебиет» оқулығын жазып, жариялауы да ұлтын сүйген жүректің соңына қалдырған таза ниет-аманаты іспетті.
1 Кәкішев Т. Еңбегімен елеулі. Кіт. Алма апай. – Алматы: Нұрлы әлем, 2007. – 206 б.
2 Кенжебаев Б. Түрік қағанатынан бүгінге дейін... Құрастырып, алғы сөзін жазған филология ғылымының докторы, профессор Қ. Ергөбек. – Алматы: Ана тілі, 2004. – 344 б.
3 Кенжебаев Б. Қазақ әдебиеті тарихының мәселелері. – Алматы: Ғылым, 1973. – 167 б.
4 Кәкішев Т. Алма // Сыр бойы. – 2007. – 30 қараша.
5 Жұмалиев Қ. Қазақ эпосы мен әдебиет тарихының мәселелері. – Алматы: ҚМКӘБ, 1958. – 404 б.
6 Қирабаев С. Шындық және шығарма. Сын мақалалар, зерттеулер, портреттер. – Алматы: Жалын, 1981. – 252 б.
7 Атымов М. Қажым Жұмалиев. Өмірі мен творчестволық қызметі. – Алматы: Ғылым, 1987. – 160 б.
8 Қыраубаева А. Ғасырлар мұрасы. – Алматы: Мектеп, 1988. – 163 б.
9 Маллаев Н.М. История узбекской литературы с древнейших времен до ХҮІІ века. – Ташкент, 1963. – 180 б.
10 Мұқанов С. Халық мұрасы. Тарихтық және этнографиялық шолу. – Алматы: Қазақстан, 1974. – 236 б.
11 Ысмайлов Е. Әдебиет жайлы ойлар. Ақындық өнер мен ақындар туралы. – Алматы: Жазушы, 1968. – 320 б.
12 Ғабдуллин М. Қазақ халқының ауыз әдебиеті. Оқу құралы. – Алматы: Мектеп, 1974. – 320 б.
13 Бөжеев М. Абайдың ақындық айналасы. – Алматы: Жазушы, 1971. –
112 б.
14 Ғұмарова М. Бұрын зерттелмеген жырлар. Кіт. Қазақ әдебиетінің тарихы. – Алматы: Ғылым, 1960. – 1 т. – 230 б.
15 Қоңыратбаев Ә. Қазақ әдебиетінің тарихы. Оқу құралы. / Құраст., алғы сөзін жазған Т. Қоңыратбаев. – Алматы: Санат, 1994. – 312 б.
16 Дүйсенбаев Ы. Қазақтың лиро-эпосы. – Алматы: Ғылым, 1973. – 180 б.
17 Бердібаев Р. Гүлстан бұлбұлдары. – Алматы: Жазушы, 1970. – 170 б.
18 Сәтбаева Ш. Шәкәрім Құдайбердиев. – Алматы: Білім, 1990. – 51 б.
19 Келімбетов Н. Шәді ақын. Алматы: Жазушы, 1974. – 100 б.
20 Күмісбаев Ө. Турмагамбет Изтлеуов и его Рустем-Дастан. – Алма-Ата: Наука, 1982. – 120 б.
21 Қасқабасов С. Қазақтың халық прозасы. – Алматы: Ғылым, 1984. –
272 б.
22 Азибаева Б. Казахские народные романические дастаны. Алма-Ата: Наука, 1990. – 220 б.
23 Қыраубаева А. Қазақ әдебиетіндегі шығыстық қисса-дастандардың түп-төркіні мен қалыптасуы: филол. ғыл. д-ры. дис. – Алматы, 1997. –
180 б.
24 Қыраубаева А. Ежелгі әдебиет. Жоғары оқу орындарының филология және журналистика фаукльтеттерінің студенттеріне арналған оқу құралы. – Астана: Елорда, 2001. – 224 б.
25 Келімбетов Н. Ежелгі дәуір әдебиеті. Қазақ әдебиеті бастаулары. Оқулық. – Алматы: Атамұра, 2005. – 336 б.
26 Әбдіманұлы Ө. Ұлтын ұлықтаған ұстаз // Айқын. – 2007. – 16 мамыр.
27 Қыраубаева А. Қисса жанры // Қазақ әдебиеті. – 1981. – 20 қараша.
28 Қыраубаева А. «Жұмжұма сұлтан» // Парасат. – 1991. – №8. – 12-19 бб.
29 Қыраубаева А. Жазушы Сәйф Сараи // Парасат. – 1991. – №12. – 25-
29 бб.
30 Қыраубаева А. Қазақ мифологиясы және Авеста // Жұлдыз. – 1996. – №2. – 58-63 бб.
31 Қыраубаева А. «Жұмжұма сұлтан» хикаясы // Түркістан. – 1997. –
19 ақпан.
32 Қыраубаева А. Қорқыт Ата мифтері және Авеста // Жұлдыз. – 1997. – №2. – 45-52 бб.
33 Қыраубаева А. Тамыр жайған бәйтерек (Қ.А. Яссауи поэзиясындағы сопылық ағым туралы) // Егемен Қазақстан. – 2000. – 20 қазан.
34 Қыраубаева А. «Мен сорлы жоққа ғашық болып өттім...» (Шәкәрімнің «Ләйлі-Мәжнүн» дастаны. Кіт. Шәкәрімтану мәселелері.– Алматы: Раритет, 2007. – 2 т. – 240 б.
35 Сүйіншәлиев Х. Қазақ әдебиетінің тарихы. Оқулық. – Алматы: Санат, 2006. – 904 б.
36 Нұрғалиев Р. Телағыс. Әдеби дәстүр мен әдеби даму: монография. – Алматы: Жазушы, 1986. – 440 б.
37 Тебегенов Т. Асқаралы шыңның, ғылымдағы шынның айбыны. Кіт. Алма апай. – Алматы: Нұрлы әлем, 2007. – 206 б.
38 Ісімақова А. Асыл сөздің шырақшысы. Кіт. Алма апай. – Алматы: Нұрлы әлем, 2007. – 206 б.
39 Б. Кенжебаев және қазақ әдебиеті тарихының мәселелері // Халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары. 26-27 ақпан, 2004 жыл. – Алматы: Қазақ университеті, 2004. – 283 б.
40 Қыраубаева А. Көкейкесті арман ғұмыр // Әзіреті Түркістан. – 2007. – 23 қазан.
41 Қыраубаева А. Әулиелі ел азбайды. Тілші ғалым Б. Сағындықов жайында сыр. // ҚазҰУ хабаршысы. Филология сериясы. – 1999. – №31. – 12-
15 бб.
42 Қыраубаева А. Ұстаз. Әдебиет сыншысы Р. Нұрғали туралы // Ана тілі. – 2000. – 1 маусым.
43 Қыраубаева А. Мың жылдық жолаушы. Кіт. Жүрегіне қаламын сүйеген. Көрнекті қоғам және мемлекет қайраткері Мырзатай Жолдасбеков жайлы ой-толғамдар. – Астана, 2007. – 180 б.
44 Салқынбаев З.Б. Кашафуддин Шахмарданұлының шығармашылығы: филол. ғыл. канд. дис. автореф. – Алматы, 2002. – 28 б.
45 Дәрібаев С.Д. Сыр шайырлары поэзиясындағы ежелгі әдебиет дәстүрі: филол. ғыл. канд. дис. автореф. – Алматы, 2002. – 23 б.
46 Сейітжанов Қ.Қ. Алтын орда дәуірі түркі классикалық поэзиясының көркемдік ерекшеліктері және қазақ әдебиетімен дәстүр сабақтастығы («Мұхаббат-нама», «Хұсрау-Шырын» поэмалары негізінде): филол. ғыл. канд. дис. автореф. – Астана: 2003. – 28 б.
47 Асқарова Г.С. Рабғузидің «Қисас-ул анбийа» ескерткішіндегі «Жүсіп Сыддық» қиссасы: филол. ғыл. канд. дис. автореф. (Ғылыми жетекшісі Қыраубаева А., Нарымбетов Ә. Қ.). – Алматы, 2005. – 28 б.
48 Мәтбек Н.Қ. Сүлеймен Бақырғанидың (Хакім ата) әдеби мұрасы: филол. ғыл. канд. дис. автореф. (Ғылыми жетекшілері Қыраубаева А., Тілепов Ж.). – Алматы: 2005. – 26 б.
49 Қыраубайқызы А. Жаным садаға. Деректі әңгімелер. – Алматы: Жалын, 1995. – 192 б.
50 Қыраубаева А. Жекеменшік лицей. Алматы облысы Қаскелең ауданында ашылған қазақ мәдениеті мектеп-лицейінің директорымен сұхбат. Әңгімелескен Л. Орынбасарова // Жас Алаш. – 1994. – 3 наурыз.
51 Қыраубайқызы А. Ежелгі әдебиет. Мектеп, лицей-гимназияға арналған оқулық. – Алматы: Әл-Фараби, 1996. – 132 б.
52 Қыраубаева А. Баланы басқаша оқытпасақ... ҚазМҰУ-дің мұғалімінің сұхбаты. Әңгімелескен С. Жұмабекұлы // Егемен Қазақстан. – 1994. –
3 қыркүйек.
53 Қыраубаева А. Ұлттық мектеп қажет. Әл-Фараби атындағы Қазақ мемлекеттік ұлттық университетінің ұстазымен жаңа мектеп үлгісі ұлттық мектеп төңірегіндегі сұхбат. Әңгімелескен Б. Қайратұлы. // Астана ақшамы. – 1999. – 27 шілде.
54 Қыраубаева А. Шәкірт мүмкіндігі шексіз... Алматы облысы Қаскелең ауданы Жандосов ауылындағы жекеменшік лицейдің басшысымен сұхбат. Әңгімелескен Ғ. Жүндібаев, Н. Мауытов. // Жас Алаш. – 1995. – 11 ақпан.
55 Қыраубаева А. «Ұстаз – ақиқаттың апостолы, шындықтың шырақшысы» // Мәдениет. – 2007. – №6/7. – 42-43; 80-81 бб.
56 Қыраубаева А. Сену тәрбиесі // Мәдениет. – 2007. – №8 / 9. – 27-29 бб.
57 Қыраубаева А. Қыз қылығымен // Ұлағат. – 1996. – №2-3. – 51-54 бб.
58 Қыраубаева А. Әже ашуы. Әңгіме // Қазақстан әйелдері. – 1966. – №8. – 12 б.
59 Қыраубаева А. Ақ әже. Әңгіме // Қазақ әдебиеті. – 1969. – 11 январь.
60 Қыраубаева А. Қайын ата. Әңгіме // Қазақстан әйелдері. – 1969. – №6. – 16-17 бб.
61 Жамбыл салған ән еді. Әндері мен күйлері / Құраст. А. Қыраубайқызы Жамбыл келіні. Нотаға түсірген Д. Шаштайұлы. – Алматы: Жеті жарғы, 1996. – 88 б.
62 Әбдиманұлы Ө. Алма апай. ҚазГУ-де оқытушысы болған
А. Қыраубаева туралы естелік / Адам Ата – Хауа Ана. – 2002. – 3 наурыз. – 7 б.
63 Әбдіманұлы Ө. Алма апай // Жас Қазақ. – 2007. – 4 мамыр. – 7 б.
64 Бейсенова Ш., Әдуова Г. Алма Қыраубайқызы. Филология ғылымының докторы, профессор, ұстаз жайлы // Түркістан. – 2003. – 10 шілде. – 7 б.
65 Қалыбай Ж. Арбаған бізді бір сиқыр. Алматы қаласы Қазақ Мемлекеттік Ұлттық университетінің филология факультетінің доценті
А. Қыраубаева туралы // Егемен Қазақстан. – 1997. – 13 мамыр.
66 Әмиша Н. Алаштың Алмасы // Айқын. – 2007. – 4 желтоқсан. – 5 б.
67 Бектасова Г. Қыраубаеваның мектебі // Түркістан. – 24 мамыр. – 7 б.
68 Дәрібайұлы С. Ғұмыры қысқа болған мектеп // Бала тәрбиесі. – 2007. – 11-15 бб.
69 Жалғасова Г. Ежелгі дәуір әдебиетінің білгірі. Алма Қыраубаева – 60 // Сыр бойы. – 2007. – 1 желтоқсан. – 2 б.
70 Жеңісұлы Е. Алма апайдың әлемі. Әл-Фараби атындағы Қазақ мемлекеттік ұлттық университетінің филология факультетіінің оқытушысы
А. Қыраубаева туралы // Жас Алаш. – 1998. – 29 қыркүйек.
71 Қамалқызы Ж. Ғалымның хаты өлмейді. Ғалым Алма Қыраубайқызы туралы естелік // Қазақ және әлем әдебиеті. – 2005. – №5. 8-11 бб.
72 Кенжебаева Г. «Сағындық Сізді, Алма апай!..» // Айқын. – 2007. –
16 мамыр.
73 Қырғызбай Ө. Бейсенбай Кенжебаевтың шәкірті Алма Қыраубаева ғылымға елеулі үлес қосқан еді // Алматы ақшамы. – 2007. – 19 мамыр.
74 Майғаранова Ш. Ұлттық мектеп үлгісін орнықтырсам деп еді. Ғалым, ұстаз Алма Қыраубаева туралы естелік // Егемен Қазақстан. – 2002. – 1 ақпан.
75 Майғаранова Ш. Ұлтымыздың аяулы қызы Алма Қыраубаева // Астана ақшамы. – 2002. – 31 қаңтар.
76 Мұсалы Л. Жаны садаға... // Әдебиет айдыны. – 2007. – 10 мамыр.
77 Шілдебайұлы З. Асыл арманынан айнымаған ардақты ана. Өлең // Қазақ тілі мен әдебиеті. – 2007. – №5. – 129 б.
78 Шайхыұлы Е. Ұлтын ұлықтаған ұстаз. Оның бойында тәуіптің көзі, ақынның жүрегі, суретшінің қиялы бар еді // Айқын. – 2007. – 16 мамыр.
79 Шайхыұлы Е. Алматану ғылымы бүгіннен басталады // Айқын. – 2007. – 16 мамыр.
80 Мәжитұлы Б. Қаламгерлерді қасиеттеген кеш. «Айдынның ақ толқындары» атты еске алу кеші туралы // Егемен Қазақстан. – 2003. – 4маусым.
81 Орта Азия мен Қазақстанның ұлы ғалымдары. – Алматы: Жазушы, 1964. – 87 б.
82 Марғұлан Ә. Ажалмен алысқан алып адам. Кіт. Сөзстан. Жас қаламгерлер кітапханасы. 7-ші кітап / Құраст. Б. Сарбалаев. – Алматы: Жалын, 1986. – 192 б.
83 Сәтбаева Ш. Әдеби байланыстар. – Алматы: Жазушы, 1974. – 216 б.
84 Жолдасбеков М. Асыл арналар. Әдеби мақалалар. – Алматы: Жазушы, 1990. – 348 б.
85 Әуезов М. Әр жылдар ойлары. – Алматы: Қазмемкөркемәдеббас, 1959. – 556 б.
86 Қаратаев М. Революция рухымен. Жинақ. – Алматы: Жазушы, 1978. – 416 б.
87 Әл-Фараби. Әлеуметтік-этикалық трактаттар. – Алматы: Ғылым, 1975. – 455 б.
88 Бердібай Р. Аңыздан Тәуратқа. Кіт. Бес томдық шығармалар жинағы. Эпос – ел қазынасы. – Алматы: Қазығұрт, 2005. – 1 т. – 464 б.
89 Косидовский З. Библейские сказания. Изд. Политическая литература. – Москва, 1966. – 97 б.
90 Шахнович М. Мифы о сотворении мира. – Москва, 1968. – 120 б.
91 Ақназаров К. С. Ислам діні және оның реакциялық мәні. – Алматы, Қазақстан, 1964. – 93 б.
92 Донини А. Люди, идолы и боги. Госполитиздат. – Москва, 1962. – 320 б.
93 Климович Л. И. Ислам. – Москва: Наука, 1965. – 333 б.
94 Ғашық-наме. Шығыс хикаяларының желісіне құрылған қазақ дастандары. – Алматы: Жазушы, 1976. – 472 б.
95 Бертельс Е.А. Абу-л-Касим Фирдоуси и его творчество. – Л-М., 1935. –87 б.
96 Бердібай Р. Ғашықтық (романдық) дастан. Кіт. Бес томдық. – Алматы: Қазығұрт, 2005. – 1 т. – 464 б.
97 Беляев Е. А. Арабы. Ислам и арабский халифат в ранее средневековье. Москва: Наука, 1965. – 280 б.
98 Соловьев А., Катанов Н. Ф. Каталог книг отпечатанных в типографии императорского университета с 1800 по 1896 года. – Казань. – 416 б.
99 «Қиссас-ұл әнбия», Рабғузи. – Қазан, 1873. – 130 б.
100 Құлмұхамбет Байғұлыұлының жинаған ауыз әдебиеті үлгілері. 1896-1910 жж. – П. 127. – 85 б.
101 Каскабасов С. Казахская волшебная сказка. – Алма-Ата: Наука, 1972. –207 б.
102 Ізтілеуұлы Т. Естеліктер, мақалалар, мұрағаттық құжаттар – Алматы: Жазушы, 2007. – 4 т. – 304 б.
103 Бердібаев Р. Шайырдың шырын сөздері // Еңбек туы. – 1973. –
5 декабрь.
104 Еңсегенов Т. Ақын талантының бір қыры // Коммунизм шамшырағы. – 1979. – 12 апрель.
105 Хорезми. Махаббатнама. Дастан / Алғы сөзін жазып, транскрипциясын қарастырған және ауд. А. Қыраубаева. – Алматы: Жалын, 1985. – 112 б.
106 Бартольд В.В. Новая рукопись уйгурским шрифтом в Британском музее. ДАН, 1924, Апр.-июнь. – Алматы: Новый мир, 1939. – №9. – 145 с.
107 Наджип Э. Н. Кыпчакско-огузский язык мамлюкского Египта ХІV в.: автореф. канд. филол. наук. – Москва, 1965. – 30 б.
108 Аманжолов С. Вопросы диалектологии и истории казахского языка. Алма-Ата, 1939. – 87 б.
109 Бердібаев Р. Ежелгі жазба мұралар. Кіт. Ғасырлар толғауы. – Алматы, 1977. – 318 б.
110 Сүйіншәлиев Х. Қазақ әдебиетінің қалыптасу кезеңдері. Ерте дәуірден ХІХ ғ. аяғына дейін. – Алматы: Қазақстан, 1967. – 388 б.
111 Оғыз наме. Мұхаббат наме. Ауд. Ә. Дербісәлин, М. Жармұхамедов,
Ө. Күмісбаев. – Алматы: Ғылым, 1986. – 207 б.
112 Маковельский А.О. Авеста. – Бакы, 1960. – 270 с.
113 Күмісбаев Ө. Терең тамырлар. – Алматы: Ғылым, 1994. – 320 б.
114 Кеңесбаев І., Керімов Ә. «Мұхаббат-наме» ескерткішіндегі қазақ тіліне қатысты кей элементтер жайында / Қазақ әдеби тілінің қалыптасу тарихы мен даму жолдары. – Алматы, Ғылым, 1981. – 198 б.
115 Құдайбердиев Шәкәрім. Шығармалары: Өлеңдер, дастандар, қара сөздер / Құраст. М. Жармұхамедов, С. Дәуітов, [А. Құдайбердиев] – Алматы: Жазушы, 1988. – 560 б.
116 Короглы Х. К. Взаимосвязи эпоса народов Средней Азии, Ирана и Азербайджана. – Москва: Наука, 1983. – 355 б.
117 Келімбетов Н. Қазақ әдебиеті бастаулары. Көркемдік дәстүр жалғастығы. Зерттеу. – Алматы: Ана тілі, 1998. – 256 б.
118 Қыраубаева А. Қазақ әдебиетіндегі шығыстық қисса-дастандардың түп-төркіні мен қалыптасуы: филол. ғыл. канд. дис. автореф. – Алматы, 1997. – 55 б.
119 Қазақ әдебиетінің тарихы. – Алматы: Қазақ ССР Ғылым акад. баспасы, 1960. – 1 т. – 760 б.
120 Бөжеев М., Ахметов З. Қазақ әдебиетінің шығыс әдебиетімен байланысы. Кіт. Қазақ әдебиетінің тарихы. – Алматы: Ғылым, 1961. – 2 т. –
581 б.
121 Ғұмарова М. Бұрын зерттелмеген жырлар. Кіт. Қазақ әдебиетінің тарихы. – Алматы: Ғылым, 1960. – 1 т. – 760 б.
122 Бердібаев Р. Эпос – ел қазынасы. – Алматы: Ғылым, 1995. – 240 б.
123 Сатбаева Ш. Казахская литература и Восток. – Алма-Ата: Наука, 1982. – 240 б.
124 Кумисбаев У. Проблемы арабо-персидских и казахских литературных связей /ХIХ-ХХ вв. – Алма-Ата: КазГУ, 1996. – 292 б.
125 Бөжеев М. Абайдың ақындық айналасы. – Алматы, 1971. – 112 б.
126 Әдебиеттану. Терминдер сөздігі / Құраст. З. Ахметов, Т. Шаңбаев. – Алматы: Ана тілі, 1998. – 384 б.
127 Әуезов М. Әдебиет тарихы. – Алматы: Ана тілі, 1991. – 240 б.
128 Мифы древней Индии. Литературное изложение В.Г. Эрмана и
Э.Н. Темкина. – Москва: Наука, 1975. – 240 б.
129 Еңсегенұлы Т. Қазақ әдебиеті тарихының арғы арналары. – Алматы, 2001. – 220 б.
130 Бойс М. Зороастрийцы: Верования и обычаи. – Москва: Наука, 1987. –301 б.
131 Марғұлан Ә. Ежелгі жыр-аңыздар. Ғылыми зерттеулер, мақалалар / Құраст. Р. Бердібаев. – Алматы: Жазушы, 1985. – 367 б.
132 Дүйсенов М. Бір аспанның астында. – Алматы: Жалын, 1986. – 432 б.
133 Жұмабаев М. Шығармалары. Өлеңдер, поэмалар, қара сөздер / Құраст. Х. Абдуллин, Б. Дәрімбетов, З. Жұмабаева. – Алматы: Жазушы, 1989. – 448 б.
134 Көпеев М. Ел аузынан жинаған әдебиет үлгілері. – Алматы: Ғылым, 1992. – 224 б.
135 Машанов А. Әл-Фараби және Абай. – Алматы: Қазақстан, 1994. –
192 б.
136 Жәңгірұлы Ш. Назым Сияр Шәриф немесе Пайғамбардың ақ жолы туралы дастан / Құраст. баспаға әзірлеген О. Құдышұлы. – Алматы: Санат, 1995. – 128 б.
137 Қорқыт ата кітабы. Түрік тілінен ауд. Б. Ысқақов. – Алматы: Жазушы, 1994. – 160 б.
138 Бес ғасыр жырлайды. Үш томдық. / Жауапты шығарушы
М. Байділдаев. – Алматы: Жазушы, 1984. – 2 т. – 336 б.
139 Құран хикаялары. – Алматы: Жалын, 1992. – 222 б.
140 Бердібаев Р. Көне заман куәліктері. Кіт. Бес томдық шығармалар жинағы. Эпос – ел қазынасы. – Алматы: Қазығұрт, 2005. – 1 т. – 464 б.
141 Байпақов К., Нұржанов А. Ұлы Жібек жолы және ортағасырлық Қазақстан. – Алматы, 1992. – 240 б.
142 Маданов Х., Мусин Я. Ұлы дала тарихы. – Алматы, 1994. – 179 б.
143 Дербісәлиев Ә. Қазақ даласының жұлдыздары. – Алматы: Рауан, 1995. – 240 б.
144 Ежелгі қазақ әдебиеті. Жоғары оқу орындары филология факультеттері студенттеріне арналған хрестоматиялық оқу құралы / Құраст. және өмірбаяндық деректерді жазған А. Қыраубаева. – Алматы: Ана тілі, 1991. –
280 б.
145 Бердібаев Р. «Құтты білік» ғибраты. Кіт. Бес томдық шығ. жинағы. – Алматы: Қазығұрт, 2005. – 4 т. – 448 б.
146 Данте. Құдіретте комедия. Ауд. М. Мақатаев. – Алматы: Жазушы, 1971. – 232 б.
147 Қубас. Ел қазынасы – ескі сөз. – Алматы: Ғылым, 1994. – 16 б.
148 Ибатов А. Құтбтың «Хұсрау уа Шырын» поэмасының сөздігі. – Алматы: Ғылым, 1974. – 278 б.
149 Алиев Г.Ю. Темы и сюжеты Низами в литературах народов Востока. –Москва: Наука, 1985. – 332 б.
150 Әуезов М. О. Абай Құнанбаев. Мақалалар мен зерттеулер. – Алматы: Ғылым, 1967. – 390 б.
151 Күмісбаев Ө. «Қиссалар және кітаби ақындар». ХХ ғасыр басындағы қазақ әдебиеті. – Алматы: Ғылым, 1994. – 220 б.
152 Герхардт М. Искусство повестования. – Москва: Наука, 1984. – 109б.
153 Арабская средневековая культура и литература. – Москва: Наука, 1978. – 154 б.
154 Мың бір түн. Төрт томдық. Ауд. Қ. Әбдіқадыров. – Алматы: Жалын, 1993. – 4 т. – 397 б.
155 Мың бір түн. Төрт томдық. Ауд. Қ. Әбдіқадыров. – Алматы: Жалын, 1993. – 2 т. – 464 б.
156 Қыраубаева А. «Мен сорлы жоққа ғашық болып өттім». Кіт. Қазақ әдебиеті тарихының өзекті мәселелері. Ғылыми мақалалар жинағы. Оқу құралы. – Алматы: Қазақ университеті, 1993. – 144 б.
157 Ғашықтық жырлар. – Алматы, 1994. – 244 б.
158 Келімбетов Н. Жақсы нышан, игі қадам. Хорезмидің «Махаббатнама» дастанына сын. Ауд. А. Қыраубаева // Қазақ әдебиеті. – 1986. – 15 август.
159 Аманжолов А. Түркі филологиясы. – Алматы: Санат, 1996. – 128 б.
160 Бейсенова Ш. Ғалымдық тұлғасы. Кіт. Алма апай. – Алматы: Нұрлы әлем, 2007. – 206 б.
161 Сейдімбек А. Қазақ әлемі. – Алматы, 1997. – 210 б.
162 Махмұт Қашқари. Түрік сөздігі. Ауд. А. Егеубай. – Алматы, Хант, 1997. – 1 т. – 591 б.
163 Махмұт Қашқари. Түрік сөздігі. Ауд. А. Егеубай. – Алматы, 2007. –
2 т. – 256 б.
164 Мырзахметұлы М. Түрік халықтарының ортақ әдеби мұрасы // Шәкәрім. Ғылыми-педагогикалық журнал. – 2006. – №2. – 23-28 бб.
        
        Мазмұны
Кіріспе 3
1  А.  Қыраубаеваның  «Рабғузи   қиссалары»   мен «Махаббатнама» туралы
зерттеулері
1.1 Ғалым, ұстаздың шығармашылық ... ... ... ... ... ... ... 48
2  Қазақ  әдебиетіндегі  шығыстық  қисса-дастандар
А. Қыраубаеваның зерттеуінде
2.1 Қисса жанры: табиғаты мен даму сатылары 59
2.2 А.Қыраубаеваның ежелгі әдебиет ... ... ... ... ... ... ... қөзқарастар мен пайымдаулар ... ... ... ... жалпы сипаттамасы. Тоталитарлық жүйенің қыспағына қарамастан
ежелгі дәуір ... ... ... бойлап, байыпты ғылыми
пайымдаулар мен ... ... ... ... ... ... ... докторы, профессор Алма Мүтәліпқызы
Қыраубаева (1947-2001) – дүниеден ерте өтсе де, ... ... ... ... орны бар ... ... ... Әл-Фараби атындағы
Қазақ мемлекеттік университетінің филология факультетінде оқып жүргенде-ақ,
ғылымға деген қабілетін, ынтасын танытып, үлкен ... ... ... ықыласын өзіне аударады. Жас ғалымның сол кездегі «жабық
тақырып» ежелгі дәуір әдебиетіне, оның ... ... Орда ... әдебиетінің
жауһары саналған «Махаббатнама» дастанына, дау-дамайы мол, «діни қисса»
атанған «Рабғузи ... ... ... бір жағы ұстазы Б. Кенжебаевтың
ғылыми концепциясын дәлелдеуге белсене қатысуы болса, сондай-ақ ... ... мен ... ... мен ... ... ... көрсетуі болды.
А. Қыраубаеваның ғылыми зерттеу арнасына бүгінгі күн биігінен көз
салсақ, тың ... ... ... ... ... шын ... тән
қайсар мінезін, мықты рухын байқаймыз. «Қазақ әдебиетіндегі шығыстық ... ... мен ... ... тақырыпта докторлық
диссертация жұмысын орындауы осының айғағы. Кең көлемді бұл ... ... ... ... ... ... ... айналған
«Махаббатнама» дастаны мен «Рабғузи қиссаларын» зерттеп ... ... ... ... ... ... ... әлемдік мифтермен байланыстыра қарауы, нәзирашылдық дәстүрінің ХІІІ-
ХІV ғасырларда түркі әдебиетіне келуін ғылыми тұрғыдан ... ... ... ... мен ХХ ... басында шығыстық желідегі қисса-
дастандардың дамуын көрсетуі мен қалыптасқан сюжеттік арналар ... ... ... тың ... ... мен жаңалықтарға
құрылған байыпты зерттеу болды. Ежелгі дәуір әдебиетін ... ... ... ... ғасырлар) шектемей, біздің заманымыздан
бұрынғы сақ, ғұн, үйсін ... ... ... ... да ... ... ... әдебиетін зерттеуші ғалымдар тарапынан
қолдау тауып өрістетілді.
А. Қыраубаеваның ғалымдығымен қатар үлкен жүректі ... ... ... ... өту орынды. Әл-Фараби атындағы Ұлттық ... ... ... ... Ұлттық университетінде дәріс жүргізді, «Ежелгі
дәуір ... оқу ... ... ... оқу ... Әсіресе, ғалымның ежелгі дәуір әдебиетінен хрестоматиялық оқу
құралын құрастырып, студенттерге ұсынылуы уақыттың өзі талап ... ... ... ... М. ... ... айтқанда, соңғы жетпіс жылда
қазақ баспасында мүлдем жарық көрмеген әдеби жәдігерлер ... ... ... ... ... ... рет көпшілік назарына
ұсынылды. Мұнда ғалым Хорезмидің «Махаббатнамасын», Хұсам Кәтибтің «Жұмжұма
сұлтан» мен Сәйф ... ... ... ... туындыларының
үзінділерін аударды. 90-жылдардың соңында ауыл балаларының ... ... ... ... ... кеңейту мақсатында
Қаскелеңде «Қазақ мәдениеті мектеп-лицейін» ашуы да жас ... ... ... ... ұстаздық үлкен жүректің ұмтылысы болатын. Мектеп,
лицей-гимназияға арналған «Ежелгі әдебиет» оқулығын жазып, жариялауы ... ... ... ... ... таза ниет-аманаты іспетті.
А. Қыраубаева ұстаз ғалымдары, әріптестері ... ... ... ... өзі де ... ... әдебиеті мәселелерін өзек еткен жас
ғалымдардың ғылыми жұмыстарына ... ... ... жарқ еткен
ғұмырдың ұлт ісіне, ұлттық ғылымға, ұлттық тәрбиеге ... ... ... ... замандас әріптестері, аға буын ұстаздары тарапынан
жыр ғып, сыр ғып айтылуда.
Зерттеу жұмысында көрнекті ... ... А. ... ... мәні ... ... ғылыми бағыттары мен ұлттық әдебиеттану
ғылымына ... ... ... ... ғұмырының тағлымы
таразыланады.
Зерттеу жұмысының өзектілігі. Қазақ әдебиетінің ежелгі дәуірін ... ... ... оңай қалыптасқан жоқ. Өзара күрес-тартысы,
қуғындауы мол, оның үстіне кеңестік ... ... ... ... ... тура ... Алайда әлемдік түркология ғылымында, Кеңес
одағындағы өзге туыстас түркі халықтарында ... ... пен ... үңілу, оны тану және таныта білу ... қызу ... ... ... ғалымдары тыс қалмады. А. Қыраубаеваның ... ... ... қазақ әдебиеті тарихындағы ежелгі дәуір әдебиетінің зерттелу
тарихын, негізгі бағыттары мен ізденіс арналарын, әлі де ... ... ... тануға болады. Ғалымның Алтын Орда дәуіріндегі
әдебиеттің ... ... ... және ... ... ... бөліп, зерттеу жұмысында соған қатысты әдеби нұсқаларды жан-жақты
талдауы мен кейбір ... ... ... ... ... ... ғасырлар кезеңімен, сол уақыттағы әлемдік әдебиетпен ... ... ... орнықтыра түсті. Қайбір туындылардың
кеңестік ... ... ... ... ... ... дәлелді
анықталды. Сондай-ақ қазақ әдебиетіндегі шығыстық желідегі қисса-дастандар
туралы іргелі ... ... да ... ... таным-түсініктің
ешқашан томаға-тұйық болмайтынын, оның әлемдік көркемдік дүниетаныммен
тығыз ... ... ... ... ... қалыптасуында белгілі
бір тарихи кезеңдердің, өзара қарым-қатынастардың, ... ... ... ... ... екендігін анықтауға құрылды. Қазақ әдебиетінің тарихы
біздің дәуірімізге ... көне ... ... алатыны бүгінде ғылыми
тұрғыдан дәйектелуде десек, осындай батыл ойлы ... ... ... А. ... ... ... қызмет атқарды. Жалпы, А.
Қыраубаеваның ғылыми мұраларын зерттеу ... ... ... ... ... яғни Б. ... ... аға ұрпақ өкілдерінің ғылыми
ой-қорытындылары мен орта буын ... ... ... ... ... ... және ежелгі дәуір әдебиетіне
қатысты бүгінгі әдебиеттану ғылымының алдында ... ... ... ... ... ... ізделінеді. Бұл әдебиеттану ғылымында өзекті
мәселе. Зерттеу жұмысы тақырыбының өзектілігін осымен байланыстырамыз.
Тақырыптың зерттелу ... ... А. ... ... ... жүйелі зерттеу жұмысы әлі қолға алынған жоқ. Ол туралы аға ... мен ... ... ... ... ... қазіргі уақытта да жазылу үстінде. Онда ғалымның еңбектеріне,
қарым-қабілетіне, ұстаздық-адамдық қадір-қасиетіне баға ... ... мен ... шолу ... оң ... айтылады. Ғалымның
жекелеген еңбектеріне баспасөз бетінде сын мақалалар жарияланған. ... ... ... ... А. ... зерттеу жұмыстарының
маңызын тануда дерек көздерінің бірі ретінде саналғанмен, алғы шарт қана.
Ғалым еңбегінің ішкі мәні мен ... ... ... ... алмайды. Ол үшін тұтас, жүйелі зерттеу қажет.
Зерттеу нысаны. Ғалымның жарияланған ... ... мен ... ... ... бетінде басылған мақалалары, диссертация жұмысы
мен авторефераты, соған ... ... ... ... ... ... Ежелгі дәуір әдебиетінің көкейкесті мәселелері, әлемдік
әдеби байланыстар көрінісі, халықтық ... ... ... ... мен ... Диссертация жұмысының
негізгі мақсаты белгілі әдебиеттанушы А. ... ... ... ... ... ғылыми ұстанымдары мен ой-тұжырымдарын тану,
жүйелеу және бүгінгі әдебиеттану ғылымының дамуындағы маңызын айқындау мен
бағалау болып ... Осы ... жету ... мынандай міндеттерді
орындау алға қойылды:
- ғалымның ізденіс арналарын, ғылымға келу жолындағы дәстүр жалғастығы
мен ежелгі дәуір әдебиетін зерттеудегі өзіндік ... мен ... ... ... негізгі ғылыми бағыттарын айқындау және жүйелеу, оның
негізділігі мен өміршеңдігін ... ... ... әдебиеттану
ғылымының дамуындағы орны мен маңызын көрсету;
- А. ... ... ... өзге ... ... ... ... сабақтастығы мен өзіндік
жаңалығын тану;
- «Рабғузи қиссалары» туралы ... ... ... ... ... жаңашылдық сипатын ашу;
- Хорезмидің «Махаббатнама» дастанына жан-жақты талдау жасаған, тың ой-
пікірлерін дәлелді ұсынған А. ... ... ... ... ... ... ... қисса-дастандардың түп-төркіні мен
қалыптасуы туралы кең ... ... ... ... мен ... ... айқындау;
- тәуелсіздік алғаннан кейінгі еркін, азат ойлы ғалым зерттеулерін
саралау, түркі әдебиетінің ... бір ... ... ... тарихының
бастауы біздің заманымызға ... ... ... ... ... ... ғалымдар еңбектерінде тереңдетілуін, жүйеленуін көрсету.
Зерттеу жұмысының ғылыми жаңалығы. ... ... ... А.
Қыраубаеваның ғылыми мұрасы алғашқы рет арнайы, жан-жақты зерттеу нысанына
айналып ... ... ... дәуір әдебиетін қарастырудағы маңызды ғылыми ой-
тұжырымдары зерттеу еңбектері негізінде айқындалып, қорытылып беріледі;
- ежелгі дәуір әдебиетіндегі ... ... мен оның әлем ... ... ... ... мен заман, ортаға орай өзгерісі
туралы А. Қыраубаеваның ғылыми ... ... ... ... ... күрделі зерттеудің негізгі ғылыми
қорытындылары, оның ... мен ... ... ... ... дастанының әлемдік көркемдік дүниетаныммен
қатысы және шығарманың стилі мен тілінің берідегі қазақ ... ... ... ... ... ... көрінісі қисса-дастан жанры
ХІІІ-ХІҮ ғасырларда туып, ХІХ ғасырдың екінші жартысы мен ХХ ... ... ... ... А. ... ... қорытындысының негізі
сараланып көрсетіледі;
- қисса-дастандардың мифтік негізі, тұрақты сюжет желілері, оның шығыс,
әлем халықтары әдебиетімен байланысы, ... ... А. ... ... ... оның ... ... жаңалығы мен маңызы
белгіленеді;
- қазақ әдебиетінің тарихы ... ... ... дәуірден
басталады деген ғылыми концепциясының негізділігі мен өзге ... ... ... ... А. ... ежелгі дәуір әдебиетінің нұсқаларын аударудағы
еңбегі бағаланады.
Зерттеу әдістері. А. Қыраубаеваның ғылыми ... ... ... ... ... ... қолданылды.
Зерттеу жұмысының әдістемелік және теориялық негіздері. ... ... ... ... ... мәселелерін, әдебиет тарихының
негізгі жайларын зерттеген танымал, білікті әдебиеттанушы ғалымдар:
М. Әуезов, Ә. Марғұлан, Б. ... Ә. ... Қ. ... ... Ы. ... З. Қабдолов, Р. Бердібаев, М. Мырзахметұлы,
Х. Сүйіншәлиев, Ә. Дербісалин, Ш. Сәтбаева, Н. Келімбетов, М. ... ... М. ... Т. ... М. ... М. Бөжеев,
М. Ғұмарова, А. Сейдімбек, Б. Омарұлы, С. ... Ө. ... ... Қ. Әбдезұлы, Б. Майтанов, Н. Сағандықова, С. Әшімханова,
Т. Тебегенов, А. Жақсылықов, Қ. Мәдібай, Б. ... З. ... ... Ө. ... Ж. ... Д. ... Б. ... Ыбыраев, А. Егеубай, Т. Еңсегенов, т.б. негізгі еңбектері ... ... ... орта ... ... ... ... түркі ғалымдарының сүбелі зерттеулері пайдаланылды.
Зерттеудің ғылыми-тәжірибелік мәні. Зерттеуде ... ... А. ... ... ... ... рет ... тұрғыдан қорытылған.
Еңбектің ежелгі әдебиет мәселелері мен қисса жанрының ... ... ... ... зор. ... уақытта көне дәуір әдебиетінің өзекті
жайларын ... ... ... ... ғылыми ой-
тұжырымдарын пайдаланудың ... ... ... Зерттеуді
ежелгі әдебиет тарихын оқытуда оқу құралы ретінде, ... ... ... ... ... А. Қыраубаева – ежелгі дәуір әдебиетінің білікті зерттеушісі;
-  ғалым еңбегінде кеңестік ... ... ... ... мүддеге айрықша мән берілді;
-  түркі әдебиетінің бір бұтағы қазақ ... ... ... ... ... ... деген ғалым тұжырымының маңызы
айқындалды;
- Алтын Орда ... ... ... ... аударма-нәзиралық
шығармалар және тыңтума әдебиет үлгісінде және әлем, шығыс ... ... ... ... ... ғылыми негізі көрсетілді;
-  «Рабғузи қиссаларының» діни сипатымен қатар ондағы аңыз-әңгімелердің
дүниетанымдық-тәрбиелік құндылығы анықталып, ... ... ... ертедегі шумер жазуларымен, көне араб-парсы ... ... ... дастанымен, басқа да әлемдік мәдениет-әдебиет
үлгілерімен байланыстығы дәлелденді;
-  Хорезмидің «Махаббатнама» ... ... ... ... ... ... ... поэзиясының әсері елеулі болды ... ... мәні ... қисса-дастан жанры қазақтың шығыс елдерімен рухани байланысын, бай
мифологиясынан, діні, халық ... ... ... жан-жақты
мағлұматтар беретін көркем дүние екені А. ... ... ... ... ... өтуі мен ... ... жұмыстың
теориялық мәні мен мазмұнның тұжырымдарын құрайтын мәселелері бойынша ҚР
БҒМ Білім және ғылым ... ... және ... комитеті
белгілеген республикалық ғылыми басылымдарда және ... ... ... материалдарының жинақтарында
баяндамалар жарияланды.
Зерттеу жұмысының құрылымы. Зерттеу кіріспеден, негізгі екі тарау мен
қорытындыдан, пайдаланылған ... ... ... ҚЫРАУБАЕВАНЫҢ «РАБҒУЗИ ҚИССАЛАРЫ» МЕН «МАХАББАТНАМА» ТУРАЛЫ
ЗЕРТТЕУЛЕРІ
1.1 Ғалым, ұстаздың ... ... ... ... ... «Бірқазан» станциясында дүниеге
келген Алма Мүтәліпқызы Қыраубаева әкесі мен шешесінің тоғыз жыл ... оны ... ... ... деп ... ... кейінгі баласы Асылбектің еске алуында әкесі ақындық пен палуандық
қатар дарыған, жыр-қиссаларды, аңыз әңгімелерді бір естігеннен жаттап ... ... жан ... кең, ... әзілқой адам болса керек.
Ақжарқын әке ... де ... ... Оның ... ... ... дерек келтіріледі. Бірде Мүтәліп бір топ баланы
жиып ... ... ... ... ... ... ... ірі денелі
Базарымбет келіп, атымен суды кешіп тұрып айқай салады: «Ей, Мүтәліп, қып-
қызыл ... ... ... ... ... қайда?», – деп аузына
келгенін айтады. Сонда ол суды кешіп барып сүңгіп кетіп, кенет ат-матымен
Базарымбетті ... ... ... ... ... төрт аяғы ... белсенді аттың астында қалып қоя жаздапты. Сөйткен ... 51 ... ... тойларда күрескен, жаурыны жерге тимеген палуан болған. Ал оның
балажандылығы ... бала ... көп мән ... ... ... орны ерекше болғаны туралы да көп айтылады. Өзі ... ... 80-100 бет ... бір рет ... ... ... ... қайтадан
жатқа айта береді. Үйде отырып ... ән ... ... балаларынан
тақырып сұрап, ойдан өлең де құрастырады екен. Әр тақырыпқа жарты сағат, не
15 минут уақыт беріліп, кейде ... ... ... жатқанда, «Жүріп келе
жатқан поезды қалай тоқтатасыңдар» деп ... ... Әке ... өлең ... да жастайынан баулыса керек. Ұйқыға жатар ... ... ... ... жыр ... оқу бұл үйде ... ... ... ер ... ... шөп ... шөмеле үю сияқты жұмыстарға салған
көрінеді. «Бұл нағыз ерлер істейтін жұмыс» ... ... ... қалыспай өршелене түсуші едім, – деп еске алады Алма балалық
шағын.
Бұдан ... ... ... ... ... ... зерттеуші
А. Қыраубаеваның бұл тақырыпқа батыл қадам жасауының түп ... ... ... кезінен халық әдебиетінің үлгілерін, оның ішінде батырлар
жыры мен қиссаларды үлкендердің ықпалымен еркін тыңдап өсуі ... ... ... ... тиген.
Студенттік жылдары да ол білімге деген құштарлығымен, ізденісімен
танылады. Жан-жақты өнер иесі ... ... ол ... ... ... бір қасиеті бір нәрсені аяқтамай тынбайтын деп еске алады бірге
оқыған құрбылары. Студенттер каникул кезінде ... ... ... Ленинград кітапханаларына барады. Университетте оқып жүргенде М.
Әуезов атындағы атаулы стипендияның иегері болған ол 1968 жылы ... ... ... байланысты ғылыми симпозиумға ҚазМУ
студенттері ... ... ... ... ... ... ... қалуына «Іліктіріп
жіберу керек, әйтпесе бұл қыз арқылы көне тарихтың бір ... ... ... ... ... ... Б. ... үлкен септігі тиеді. Ол
сол кездері кафедра меңгерушілігін уақытша атқарып ... ... ... А. ... ... енді басшылыққа келген ректор Ө.
Жолдасбековке ертіп барып, өтініш жасай ... ... ... Мұның
себебін Т.Кәкішев кейін былай түсіндіреді: «Бейсекеңнің ... ... ... ... тарихын сонау Орхон-Енесей жазбаларынан тарату
жөнінде ғылыми концепция ... ... ... ... ... ... 1967 жылы ... дәуірдегі әдебиет» нұсқалары деген
хрестоматия шығарып, оның ... ... ... ... ... ... еді. Оны ... яғни қазақтардың түсінуіне ғана емес,
Алтын Орда заманында жасалған ортақ мұраны зерттеуге Бейсекең жастарды көп
тартқан уақытта Алмаға да ... ... ... Оны 1969 жылы ... ... ... ... Алма Қыраубаевамен бірлесіп жазғанын «Әдебиет
белестері» деген жинағында айрықша атап көрсеткені айқын ... [1, ...... ... мен ... ... ... естелік мақалалары негізінде
осылай таратсақ, алдыңғы кезекте ұстаз ғалым Б. Кенжебаев ... ... ... ... ... ... шәкірттерін осылай баулуды мақсат
тұтқан ... ... ... ғылымының кейін қалып бара жатқан бұл
арнасына келуінің, талай сыннан өтуінің өзіндік тарихы, «тар жол, ... жолы бар ... ... ... ... ... ... әдебиетінің тарихын
түркі халықтарына ортақ кезеңнен бастау керектігі ... ... ... ... ... Ол С. Сейфуллиннің ... ... ... ... ... осы мәселені тұңғыш рет баспасөз бетінде
айтқанын ... ... ... тілі мен ... ... ... ... бұл мәселені тағы айтып «қараланады». Бірақ ішкі
толқын бәрібір тыныштық бермей, ... ... ... ... ірі түрколог
ғалым С.Е. Маловпен ақылдаса жүріп, ойын ... ... 1959 жылы ... және оны ... деп ... ... конференцияда ғалым өз
бастамасымен баяндама жасап, тағы да сөзге, дауға қалады. Ойларын ... ... ... газетіне ұсынады. М. Әуезовтің ... ... ... ... үлкен серпіліс туғызады. Қолдағандар да,
қарсы дау айтқандар да болды. ... ... бұл жай үміт отын ... әдебиеттанудағы сол кез үшін тың, әрі күрделі ... ... ... ... ... университеттің «Қазақ
әдебиеті» кафедрасының аспиранттары мен ізденушілерін әдебиеттің ... ... ... ... жеңе ... ... қорғады, жаңа зерттеулер жазды. Қазақ әдебиеті тарихының ерте
дәуірі ... ... ... енді ... ... бір ... мұраның
табиғаты ашылып, жан-жақты зерделеніп, қазақ тіліне аударылып, көпшілікке
ұсыну тәжірибесі осы тұста ... ... ... ... ... асыл
қазынасына айналды. Ғалым осы батыл да игілікті жұмыстың жалғастығын: «Атап
айту қажет болса, М. ... ... ... ... «Махаббат наманы» қазақ тіліне аударды,
М. Мағауин ХҮ-ХҮІІІ ғасырлардағы ... ... ... ... ... ... әдебиетінің қалыптасу кезеңдерін, Ә. Қоңыратбаев ерте
дәуір әдебиеті мен қазақ фольклорының ... ... [1, 52 б.], ... ... ... ... өзі де кейін «Қазақ әдебиетінің тарихының мәселелері»
кітабына енген көптеген зерттеулерін осы кезде жүргізеді. ... ... ерте ... алпысыншы жылдардың ортасында ... ... ... оқу ... ... ... әдебиеті» жеке пән
ретінде оқытыла бастады. ... оқу ... үшін оқу ... ... құралдары жарық көрді. Студенттер әдебиет ... ... ... ... ... өз тарихына енжар қарай алмайтынын ... ... ... көп ... ... ... ғылыми концепциясы туралы.
Жоғарыда айтқанымыздай, университет қабырғасында өзінің ізденісімен,
алғырлығымен танылған А. Қыраубаева сол кезден бастап дауы да, ... ... ... ... Б. ... ... ... шәкірттерінің біріне
айналды.
А. Қыраубаева ХХ ғасырдың 60-жылдары ұлттық әдебиеттану ғылымында
қарқынды дами бастаған тың ... ... бар ... мен ... ... ... арнады. Ғылыми ұстанымын көп жылдық
зерттеуінің нәтижесінде дүниеге ... ... ... ... жазған
алғы сөзінде қысқа да нақты білдірді:
- ХІІІ-ХІҮ ғасырларда қазіргі Қазақстан, Орта Азия жерлерінде, Еділ
бойында түркі ... ... ... ежелгі тайпалар аралас өмір сүрді.
Бұл кездерде түркі ... әлі де ... ... ... сол ... олар ... ... әдеби ескерткіштер
қазіргі түркі тілдес халықтардың ортақ мұрасы болып ... ... ... ... ... ... ... қазақ әдебиетіндегі
ежелгі дәуірлердің бір арналы бұлағы;
-  ХІІІ-ХІҮ ғасырлардағы түркілердің ... ... ... ... ... ... ... идеялық-көркемдік ерекшеліктері, ежелгі әдебиет дәстүрінің
ХІХ-ХХ ғасырлар басындағы қазақ әдебиетіндегі көрінісі – ... ... ... ... ... ... ... ескерткіштерінің әдеби сипатын айқындау шығыс
әдебиеттерін дәуірге бөлу саласында әдебиетшілерді ... ... ... ... ... Көне мұралардың кең ауқымда зерттеле
бастауы жер жүзі ... ... ... жаңа
проблемаларының бетін ашып отыр. Соңғы уақыттарда Шығыс Ренессансы ... сөз ... ... ... ғасырлардағы түркі әдебиеті осы
көне шығыстан, жер жүзі мәдениетінің сол дәуірдегі дамуынан ... ... ... ... солармен тығыз байланыстағы дәстүрлі әдебиет;
- ХІІІ-ХІҮ ғасырлардағы түркі әдебиеті ... орда ... ... ... ғана ... ... емес, ХІІІ-ХІҮ ғасырларда, Алтын
орда дәуірінде өмір сүріп, Сыр бойында, Хорезмде, ... ... ... басқа жерлерде тіршілік құрған түркі тілдес халықтар жазып қалдырған
әдеби ескерткіштері, қыпшақ, оғыз ... ... ... ... ортақ
әдебиеті [8, 3-4 бб.].
А. Қыраубаеваның бұл ғылыми концепциялары ... ... ... ... ... атты ... өзек ... ғылыми тұрғыдан негізделіп, өз шешімін ... ... ... ... сол ... бұл діни кітап, қажеті
шамалы деген пікір барынша үстем болып ... ... ... ... бұл ... діни ... ... қатысы жоқ, жер бетіндегі
тірлікке бағытталған әңгімелер де бар, ... ... ... мәні зор ... ... ... [9, 27 б.] басшылыққа нық ала
отырып, тыңғылықты зерттеу жұмысын жүргізіп, «Рабғузи ... ... ... Орда ... әдебиетінің жинағы, хрестоматиясы, әр түрлі
жанрдағы шығармалар ... өз ... ... ... ... ... мұра [8, 18 б.] деген қорытынды ...... ... ... емес, көп жылдық зерттеудің, салыстыра тексерудің дәлелденген
түйіні болатын. Шындығына келгенде, «Рабғузи қиссаларын» құнды ... ... ... ... ... Р. ... айтқандай, ғылыми концепцияны
практикалық-ғылыми тұрғыдан негіздеуге ұмтылыс болатын.
А. Қыраубаева зерттеуіндегі өзіндік сипат – сабақтастық, ... ... ... мен ... ... кезіккен, көзі жеткен шындық
іздері кейін арналы зерттеуге айналып жатуы заңдылық ... ... ... толысып, кемеліне келген шақтағы ғылымға құлаш ұруынан осы
жай аңғарылады. Бұл тағы да тың ... ... еді. ... ... ... күрделі зертттеуіндегі ғылыми тұжырымдардың алғашқы белгілері
кандидаттық диссертациясында-ақ көрініс берген. Ол ежелгі дәуір ... ... ... ... ... ... соның негізінде
қазақ дастан-қиссаларының қалыптасуы мен даму арналары, оның ХІХ ... ... ... ... ... болатын.
«Қазақ әдебиетіндегі шығыстық қисса-дастандардың түп ... ... ... ... ... докторлық диссертацияда
А. Қыраубаева шығыстық сюжеттегі ... ... мен ... ... үшін сол уақытта ұлттық әдебиеттану ғылымында әлі
терең айтыла қоймаған, бірақ айтылуы ... ... жаңа ... ... ... етіп ... Бұл тақырып А. Қыраубаева зерттеуіне дейін
айтылмады, қарастырылмады десек дұрыс болмас еді. Шығыстық желідегі ... ... ... М. ... С. ... ... Ысмайлов [11], Қ. Жұмалиев, Б. Кенжебаев, М. Ғабдуллин [12], ... Х. ... ... сөз ... ... ... танып-білудің маңыздылығы мен қажеттілігін талдап көрсеткен
М. Бөжеев [13], З. Ахметов, М. Ғұмарова [14, 429-500 бб.], Ә. ... Ы. ... [16], Р. ... [17] ... шыққан болатын. Бұл
кездері қисса-дастандарды әр қырынан қарастырған Ш.К. Сәтбаева [18], ... [19], Ө. ... [20], С. ... [21], Б. ... маңызды зерттеулері жарияланды. Қисса-дастандарды көпшілік ... ... ... ... ... бастап, алғы сөзі мен
ғылыми ... ... ... (1976, 1986, 1990, 1994, 1995 ... ... Кітаптардың шығуында ғалымдар Ү. Субханбердина, Б.
Әзібаева,
С. Қасқабасов, К. Матыжановтар елеулі еңбек ... деп ... ... ... жеке кітапханасынан алынып пайдаланылған Пекиндегі «Ұлттар
баспасынан» шыққан (1986) ... ... 12 томы ... ... зерттеуіне тың мүмкіндіктер ашты. Осындай ... ... ... ... дейін атқарылуы А. Қыраубаева жұмысына ғылыми-
әдістемелік негіз болды. Ғалым зерттеуінің ... аясы мен ... ... ... үшін жұмыстың алдына қойған міндеттеріне шолу жасап
өтелік. Оны А. ... ... ... ... мифтік негіздерін анықтау;
- Х-ХІҮ ғасырлардағы түрік әдебиетіндегі Оянушылық мәселесі және нәзира
дәстүрінің ... ... ... ... ... нәзира дәстүрінде жазылған ... ... ... Жүсіп», «Жұмжұма», «Хұсрау-Шырын»);
- ХІІІ-ХІҮ ғасырдағы қисса-дастандарды кейінгі нәзиралық нұсқалармен
салыстырып, өзіндік ерекшеліктерін ашу;
- Қиссашыл ақындар шығармашылығын бағдарлау;
- ... ... ... ... қисса-дастандарды сюжеттік
негіздеріне қарай жүйелеу;
- «Мың бір түн» – «Тотынама» желісіне ... ... ... ... ... қисса-дастандарындағы жекелеген желілік
іздерін табу;
- Орта Азиялық сюжеттерді қарастыру;
- «Бақтиярдың қырық бұтағына» жататын дастандарды салыстыра талдау;
- Қисса-дастандардың ... ... ... ... Қисса-дастан жалғастығының кейбір мәселелеріне назар аудару [23].
Санамаланған мәселелерден зерттеу жұмысының тың бағыты мен ... ... ... ... жете ... кең ауқымдылығы танылады.
Бұған жан-жақты тоқталу, талдау нысандары мен ... ... ... мән-маңызы мен құндылығын айқындау – алдағы тараулардың
жүгі. ... ... шолу ... ... ғалымның ізденіс бағыттарын
анықтау, ғылыми концепцияларының негізгі көріністерін аңғартып өту ... ... ... құяр арнасы – бір: ежелгі әдебиетке жаңа
көзқараспен келу, оның бүгінгі қазақ әдебиетімен ... түр ... ... ... Қисса-дастан жанрын зерттеу арқылы ғалым қазақтың
айнала шығыс елдерімен рухани байланысының бұрыннан болғанын, ... ... мен әр ... ... кейіпкерлердің көне замандағы «Гильгамеш»,
«Авеста» туындыларымен, одан өзге де ... ... ... ... мәдениетімен байланысып жатқанын салыстыра-салғастыра тексерулер
арқылы дәлелді баяндайды.
«Қазақ ... ... ... жыл санаумыздың арғы жағынан
басталады» [24, 3 б.] деген ғылыми ... ... А. ... ... ... ... бірі болды. Мұндай үлкен мақсатты толық
жүзеге асыруға сұм ажал мүмкіндік бермеді. Бірақ ... ішкі ... ... ... ... оқу құралынан анық байқаймыз. Мұнда ол
ежелгі әдебиетті дәуірлеу мәселесінде қазақ ... ... ... заманымызға дейінгі ҮІІ ғасыр мен біздің заманымыздың ІҮ ғасыры
аралығындағы сақ, ғұн, ... ... деп ... бұл ... ... ... жазу-сызулар, аңыз-жырлар» деп қарастырады. Оның
негізіне біздің заманымызға дейінгі Ү ғасырда өмір ... грек ... ... жылнамашысы Сыма-Цяньның жазбаларындағы, ХІ ғасырда өмір
сүрген М. Қашқаридың ... ... ... ... ... туралы аңыздарды, «Алып Ер Тұңғаны жоқтау» жырын негізге алады.
Бүгінгі ежелгі дәуір әдебиетін зерттеу жайы ... ... ... ... ... ... ғалымның шәкірті А. Қыраубаеваның
өзіндік орны, үлесі бар. Бүгінде түркі тілдес халықтардың ... ... ... ... дейінгі дәуірге бұру қадамы осы ... ... ... ... ... ... әдебиеттанушы ғалым
Н. Келімбетовтың оқулығында [25] ғылыми тұрғыдан негізделе түсті.
Ғалымның кең тыныс ашып, тереңге құлаш ұрған ... ... ... ... ... ... ... докторы
Ө. Әбдиманұлы: «...Оның тынбай ... ... ... ... жанрының өзіндік ерекшеліктері», «Ежелгі әдебиет», «Ежелгі дәуір
әдебиеті» сынды құнды еңбектері келді. Әсіресе «Рабғузи ... ... ... Бұл – ... ... үшін өте ... кітап болып табылады» [26],
– деп тебірене ой ... ... ... ... ... ... ... осы
зерттеулерден туындағын жеке танымдық-ғылыми мақалаларын көпшілік назарына
баспасөз, түрлі жинақтар арқылы ұсынып, насихат, ... ... ... ... атап өту ... Мәселен, «Қисса жанры» [27], «Жұмжұма
сұлтан» [28], «Жазушы Сәйф Сарай» [29], ... ... және ... «Жұмжұма сұлтан хикаясы» [31], «Қорқыт Ата мифтері және ... ... ... ... (Қ.А. ... ... ... ағым туралы)
[33], «Мен сорлы жоққа ғашық болып өттім...» ... ... [34] ... ... көпшілікке арналған мерзімді басылым
беттерінде, энциклопедиялық ... ... ... ... ... әр ... қарамастан,
А. Қыраубаеваның ежелгі дәуір әдебиетіне бірыңғай бетбұрыс ... ... ... ... өз ... ... Бұл жөнінде әріптес
ғалымдар бүгінде оң бағаларын білдірді.
Аға ғалым Х. Сүйіншәлиев зерттеушінің «Махаббат наманы» арнайы ... ... де ... ... ... ... ... маңызы
анықталып, ғылыми бағасын алуын жоғары бағалайды [35, 169 б.]. Академик Р.
Нұрғали Б. Кенжебаевтың негізгі концепциясы мен ... ... ... ... ... ... ... жаңа фактілер арқылы
айқындалып, соны пікірлермен толыға түскенін, сөйтіп ... ... ... ... қалыптастырған нақты-тарихи зерттеу
мектебінің орнығып, жаңа ... ... өріс ... ... ... ... А. Қыраубаева есімімен де байланыстыра атап көрсетеді
[36, 59 б.]. Профессор Т. Кәкішев ... 2002 жылы екі ... ... ... ... әдебиетінің қысқаша тарихына» жазып берген «Ежелгі түрік
әдебиеті» бөлімін айрықша ... ... ... ... өзі
арнайы зерттеуді қажет ететінін, осы күнге дейін көптеген ғалымдардың мұны
індете зерттеуге бара алмай жүргеніне қынжылады [1, 12 ... ... ... ... ... Т. Тебегенов оның
зерттеулері қазақ әдебиетінің жаңашыл бағытын тереңдете ... [37, 22 б.] ... ... А. ... ... ... зерттеуін жоғары бағалай келіп, мәтінге сүйене отырып, теориялық
тұжырымдар жасауын қуаттайды [38, 37 б.] Әдебиеттанушы ғалым
Қ. Әбдезұлы ... ... ... аса ... өкілі, бүкіл саналы
ғұмырын ұстаздық пен ... ... ... ... ... ой ... сенім артқан шәкірттерінің алдыңғы қатарында А. Қыраубаеваның да
болғанын, оның ұстаз сенімінен ... ... ... ... ... ат ... ... өзі мықты ғалымдардың қатарынан орын алғанын
айтады: «Кеше ғана дүниеден өткен қазақтың дарынды қыздарының бірі, ежелгі
дәуір ... ... ... ... Алма ... да осы ... ... еді» [39, 4 б.], – дейді. Ғалым Ө. Әбдиманұлы ... ... ... ... бүкіл түркі тектес ... арғы ... ... бір ... ... дей ... түркі
әлеміне, түркі тектес халықтар әдебиетіне арналған сүбелі зерттеу еңбектері
оны ірі түрколог ретінде әлем ... ... ... Оның
дәлеліне ғалым зерттеулерінің Түркияда шыққан 30 томдық түркі тарихы мен
мәдениетіне арналған энциклопедиялық жинаққа енуін ... [26, ... ... ... әдебиетінің мәселелерін тереңдете қарастырған ғалымның
жұмыстары сан-салалы. Ол ежелгі дәуір әдебиеті ... ... ... ... ... жекелеген әріптес, аға-ұстаз ғалымдар туралы да
ғылыми-эссе мақалаларын жазды. ... бұл ... ... ... ... ... еңбектерін, адамдық қасиеттері мен қайраткерлігін
шынайы бағалауға құрылады. Бұл ... А. ... ... ... ... ... ... қуану, оның
ғылыми табысын ... ... бір ... ... қия ... ... ... көрген ғалымның ішкі тағылымы болса, екіншіден, адамдық
қасиетінің белгісі болып табылады.
Сондай еңбектердің бірі – ... ... ... фольклоршы,
түркітанушы, академик Рахманқұл ... ... ... арман
ғұмыр» мақаласы. Қазақ эпосының генезисін, даму жолдары мен ... ... ... ... сарындар мен көркемдік дәстүр
жалғастығын саралап, «Дариға қыз», «Зарқұм», «Мұхамед-Ханафия» сынды ... ... рет ... ... ... ... айтушы
Р. Бердібайдың зерттеулеріне А.Қыраубаеваның сергек ... бір ... ... ... ... ... ұлт ісіне деген
азаматтық-қайраткерлік мұратын биік ... ... ... ... ... ... ұстаз, аға тұтқан тұлғалар туралы
тебірене ой толғап, шынайы бағасын бере ... А. ... ... бір қыры десе ... Бұл ... ... мәні ... да ғалымның ғылымға ... ... ... пен
еңбексүйгіштікті жоғары бағалауы, адамдық тұлғасы көрінеді. Көп ... ... ... ... ... ұстазы Б. Кенжебаевқа арнауының
өзі көп сырды аңғартқандай. Онда ол: «Бұл ... ... аға, ... ... профессор Бейсембай Кенжебаевтың жадымда мәңгі сақталатын
жарқын бейнесіне арнаймын. Автор» [8, 3 б.], – деп ... Бұл ... ... үлкен сенім артқан асыл ағаның, ақылшы ұстаздың рухын қастер
тұтуының ... ... ізет ... оның ... кейінгіге қамқорлық жасауы ғылым
жолында шәкірттер тәрбиелеуінен байқалады. А. ... ... ... ... ... жетекшілерінің болуына тағдыр
жазбады. Бірақ тақырып таңдауынан, ... келу ... ... ... ... ... еді. ... оларды алысқа
жібермей, өзіне етене жақын зерттеген тақырыбын ғылыми-практикалық жағынан
негіздей, тереңдете түсуге баулыды. Оның ... ... ... З.Б. ... «Кашафуддин Шахмарданұлының шығармашылығы» [44],
С. Дәрібаев «Сыр шайырлары поэзиясындағы ежелгі әдебиет дәстүрі» [45], Қ.Қ.
Сейтжанов ... Орда ... ... ... поэзиясының көркемдік
ерекшеліктері және қазақ әдебиетімен дәстүр сабақтастығы» («Мұхаббат-нама»,
«Хұсрау-Шырын» поэмалары ... [46], Г.С. ... ... ... ... ... «Жүсіп Сыддық» қиссасы» [47], Н.Қ. ... ... ... ата) ... ... [48] деген тақырыптарда
ғылыми зерттеу жұмыстарын ... ...... ұстаздықпен ұластырған үлкен жүректі тұлға.
Ғалым педагогикалық ой түюде жан дүниесіне, болашағына игі ықпал ... ... ... ойша ... ... мен ... ... «Адамдық қасиетінен айнымайтын үлкен жүректі ұстаз еш уақытта
студенттің арына тимейді. Мақтауменен бала ... ... бір ... үшін ... ... ... ұстаздың қанатты сөзінен кейін
биіктеп, қиялмен қалықтап, жұпыны жатақхананың алдына ... ғана ... ... Сол ... ... ... қанат таң атпай кітапханаға қарай
алып ... ... ... ... ... «ұлы ойды» қағаз ... ... сол ... айналасында өңшең бір талантты
балалар жүреді. Енді ойлап қарасам, талаптыдан талант ... ... ... [49, 71 б.], – ... ... ... беттерінде ұлттық тәрбие, уақыт ... сай ... ... ... ... ... халықтық тәрбие жөніндегі
мақалалары кезінде жиі жарияланды. Бұл ... ... ... ... ... ... ... [52], «Ұлттық мектеп
қажет» [53], «Шәкірт мүмкіндігі ... [54], ...... ... ... [55], ... ... [56], «Қыз қылығымен»
[57], «Әже ашуы» [58], «Ақ әже» [59], ... ата» [60] ... ... ... Мақалалардың аттарынан қандай ... ... ... ... ... ... ... өнерге құмар ол халық поэзиясының алыбы Жамбылдың
әндері мен ... ... [61] етіп ... ... ерте ... ол ... аға ұстаздардың да, қатарлас
әріптестердің де, алдын көрген шәкірттердің де, ... ... ... ... да ... ... толы мақалалар,
естеліктер жазуы да А. Қыраубаеваның ... ... ... ... ... Ол туралы профессор Т. Кәкішев ыстық ықыласқа толы мақаласын
жазса, ... ... ... Ө. ... 2002 жылы [62], 2007
жылы [63] бірнеше мақаласын жариялады. Ш. Бейсенова, Г. ... ... [64], Ж. ... «Арбаған бізді бір сиқыр» [65],
Н. Әмиша «Алаштың Алмасы» [66], Г. Бектасова «Қыраубаеваның мектебі» [67],
С. Дәрібайұлы ... ... ... ... [68], Г. ... ... дәуір
әдебиетінің білгірі» [69], Е. Жеңісұлы «Алма апайдың әлемі» [70],
Ж. Қамалқызы «Ғалымның хаты ... [71], Г. ... ... ... ... [72], Ө. ... ... Кенжебаевтың шәкірті Алма
Қыраубаева ғылымға елеулі үлес қосқан еді» [73], Ш. Майғаранова «Ұлттық
мектеп ... ... деп еді» [74], Ш. ... ... ... Алма ... [75], Л. Мұсалы «Жаны садаға...» [76], Е. Шайхыұлы
«Ұлтын ұлықтаған ұстаз» [78], Е. ... ... ... ... [79], Б. ... ... ... кеш» [80]
деген мақалалары ғалым-ұстаздың әр алуан тамаша ... сыр ... ... ... ... ... ... филология
ғылымдарының докторы, профессор Алма Мүтәліпқызы Қыраубаева: Ұлттық рухтағы
қажырлы, бірегей ғалым Б. Кенжебаевтың үміт артқан, сенімін ақтаған ... бірі ... ... ... ... ... ... тарихын
ежелгі түркі халықтарының ортақ мұраларынан бастау және оны ғылыми негіздеу
– басты ғылыми ұстанымдарының біріне ... ... ... ... ... ... ... білімгерлердің, ғалымдардың
қажеттілігіне асуына айрықша еңбек сіңірді; ... ... ... ... ... тәрбиелеп, ежелгі дәуір әдебиетінің
мәселелеріне жас ғалымдарды жұмылдыра білген принципшіл, ұлағатты жан; Бұл
ретте ол Б. Кенжебаев ... жаңа ... ... ... ... көрнекті ғалым; Жоғарғы, орта мектептерге арнап терең
танымдық мәні бар, ежелгі ... ... ... ... ... тамаша
оқу құралдарын жазды, хрестоматия құрастырды; Ұлттық ... ... ... болды, кемел ұрпақ тәрбиелеу басты арманына айналды,
осы бағытта 90-жылдары жаңа үлгідегі мектепті ұйымдастыруды ... ... ... жан ... үңіліп, ұстаздық жүрегінің шындығын ... ... ... ... ... ... ... әріптестері туралы
танымдық-ғылыми мәні зор ... ... ... ... ... Алтын Орда дәуірі әдебиеті мен «Рабғузи қиссалары»
А. Қыраубаева зерттеуінде
Қай кезеңнің болмасын әдебиетін ... ең ... сол ... жағдайын, уақыттың басты белгілері мен уақиғаларын,
халықтың жайы мен ... ... ... ... ... ... ... саналмақ. А. Қыраубаева да ХІІІ-ХІҮ ғасырдағы Алтын Орда
дәуірі ... ... ... ... осы ... ... жылдық зерттеудің нәтижесі «Ғасырлар мұрасы» ... ... ... ... деп ... Орталық Азия, Оңтүстік Сібір, Орта Азия,
Каспий, төменгі Еділ жағалауында ... ... ... ... халықтарының
қоғамдық өмірі мен тарихында ХІІІ-ХІҮ ғасырда Шыңғысхан бастаған монғол-
татар шапқыншылығымен байланысты үлкен әлеуметтік өзгерістің ... ... ... құрылуымен байланыстыра айтылады.
А. Қыраубаева зерттеуіндегі көзге түсетін бірінші жазу ерекшелігі –
нақтылық, баяндаудың ... тың ... ... дер ... Ол сол ... ғылымның бір жақты көзқарасына байланып қалмай, ... ... ... деректеріне, «Құпия шежіреге», сол кездері
екінің бірінің қолына түсе ... ... ... ... ... сол материалдарды қорытып, екшеп тұжырымды да нақты түрде Алтын
орда мемлекетінің құрылуы, оның негізін ... ... ұлы ... ... ... оның ... шапқыншылығы мен билік жасаушы
ұлдары Шағатай, ... ... ... ... ... ... ... үлкен
ұлы Жошы жөнінде жазады.
Жоғарыда айтқанымыздай, бір жақты көзқарасқа телініп қалмай, әлемдік
тарихшылардың деректеріне негізделу, сол ... ... ... ... ... жол ашылатынын ғалым жақсы сезінеді. Мәселен, Жошы хан
туралы мәліметті автор парсы тарихшысы Қази ... Ибн ... ... дерегіне негіздей таратады. «Жошыхан шешесі – қоңырат тайпасының
қызы Бөрте-Күжин еді. ... ... руы ... ... ... оны
(Бөртені) тұтқынға алып кеткен. Қайтып келе жатқанда жолда босанды, баланы
орайтын ештеңе болмаған соң, қамырға орап Шыңғысқа ... атын Зочи ... ... ... ... ... сөз. Ол Үгедей, Шағатаймен бір ... ... ... ... ... ... олар ... Шағатай) далада туғанын
бетіне басты. Шыңғысхан тәжіктерге ... ... оған ... ... пен ... ... берді. Ол Тышқан жылының бірінші ... 6 ай ... ... ...... ұлы, ... аты ... бұйрығымен ол әкесінің орнына отырды...»
Деректе Шыңғыстың үлкен ұлы Жошыхан, оның дүниеге келу ... ... ... шешесі Бөрте туралы мәлімет беріледі. Ғалым бұл
деректі В.В. Тизенгаузеннің 1941 жылы ... ... ... жылы ... ... относящихся к истроии ... ... ... ... біріншіден, тарихи тұлға туралы нақты мәлімет
беруінде десек, А. Қыраубаеваның ... ... ... танымдық мәні жоғары
бұл деректің қазақ оқырманына, көпшілікке, студенттерге жетуін айтар едік.
Мұндай нақты деректерді ғалым Шыңғысхан ... ... ... ... қаласының қорғаушылары, Алтын Ордаға қараған жер
көлемі мен билік жасаған хандар, ХІҮ ғасырдың бас кезінде оның екіге – ... Ақ ... ... ... да ... Қыпшақ хандары – Жошы өлген соң оның баласы Бату (1237-1256),
Батудың ... ... ... ... пен ... ... қайтыс болған соң
інісі ... ... хан ... отырады. Берке ХІІІ ғасырдың 50-
жылдарында Иран ... ... ... ... ... соғыстар
жүргізеді. Одан кейін Мөңке ... ... Туда ... ... ... Тоқты (1290-1312), Өзбек (1312-1242) хандар болды.
Ғалымның айтуынша, Өзбек ханның тұсында Алтын Орда ... ... күші ... ... ... елдің мәдени, сауда қарым-
қатынастары жақсы дамиды. Ал ... ... ... ... ... ... ... байқалған. 1360-1380 жылдары Ордада 25 хан ауысқан.
Оқырман ұғымына жеңіл де ... ... ... ... ... ... ... алып, қорытып жеткізген. Жалпы, ғылыми
сипаттаманы нақты дерекке құру, ғылыми этиканы сақтау –
А. ... ... ... анық ... басты сипатының бірі дейміз.
ХІІІ-ХІV ғасырдағы тарихи кезеңге сипаттама ... А. ... ... ... ... ... ... тірейді:
Ол – монғол шапқыншылығына дейінгі және оның тұсындағы Дешті ... ... ... жайы мен қызу тірлікті қалалардың болуы,
сауданың дамуы, түркі тайпаларының ... ... мен ... ... деген пікірді ғылыми дәлелді ашып көрсету бағыты. Бұл,
айналып келгенде, сайын даланы мекендеген ежелгі түркі ... ... еді, ... ... болатын деп келетін еуроцентристік көзқарасқа
қарсы бағытталған ... ... ... ... ... Алтын Орда мемлекетінің шаруашылық жайы ... ... ... аударады. Жауына сұсты, соғыста жанкешті
монғолдардың басып алған жерлерінде ... өте келе ... ... онда
сол жерді бұрыннан мекен еткен түркі ... ... мен ... оның бүгінгі қазақ елі тарихына қатыстылығын зерттеуші ғылыми
тұрғыда ... ... ... гүлденген Сығанақ, Отырар, Үргеніш пен Мерв секілді
қалалардың күйзелгенін, кейін сауданың қайта жандануына байланысты қалпына
келген қалалардың қатарына Бату ... ... ... ... Азақты,
Керчьті, Судакті, Маджарды, Сығанақты, Ясыны, Сауранды, Баршынкентті, тағы
басқаларды жатқызады.
Зерттеуші Алтын Орда кезінде бой ... Бату ... мен ... ... ... ... ... мен тың деректерді келтіре
отырып, бұл қалалардың да өз кезінде ... мен ... ... ... ... пен ... орталығына айналғанын айтады. Бұл
ретте сол заманғы араб, парсы тарихшылары мен ... ... ... ... өзі ... де, сонда барып қайтқан көпестің айтуы бойынша
суреттеген Әл-Омаридың (1348 жылы ... ... ... ... ... Ол ... ... (орналасқан), ешқандай қоршауы жоқ. ... ... жері – ... ... ... айы ... ... Сарайды
айнала тас дуалдар, мұнаралар, ханның әмірлері тұратын үйлер орналасқан.
Осы сарай – ... ... ...... ... ... ... бар, әр түрлі заттар ағылып келіп жататын ұлы қала»,- дейтін
баяндауын ... ... ... ... ... уақыт тұрған Ибн Батутаның: «Сарай
қаласы – аса үлкен, әсем ... ... Жері ... ... көп. ... көшелері, 13 мешіті бар (біреуі шафиттердікі). Одан басқа да мешіттер
көп» дейтін дерегін автор 1932 жылы шыққан А.Ю. Якубовскийдің «Феодализм ...... ... Орды ... Берке» деген кітабынан алып береді.
А. Қыраубаеваның осы ... ... ... мақсаты барлығы
аңғарылады: Тарихты қолдан жасауға, бұрмалауға болмайды. Тарихты ішкі
қайшылығымен, тартысымен ... ... ... көрсету қажет.
Мұндайда сол уақыттың шындығын тануға септігін тигізетін деректер ... ... ... бұл деректердің сол уақыттың куәгерлері атынан айтылуы ... да ... ... деп ... ... А. Қыраубаева зерттеуінен Алтын Орда мемлекетінің
өзіне тән мәдениеті, өркендеуі мен ... бар ... ... ... бір ... ... ... халқы да, бүгінгі қазақ халқының құрамына
енген ру-тайпалар да тарихи күрделі ... ... ... ... ... ... нақты тарихи дерек-мәліметтерге сүйене отырып ашуды
мақсат тұтқан.
Тарихилық принцип – зерттеушінің ... ... ... ... түсінеміз. Тарихи әлеуметтік жағдай мен әдеби байланыстың тамырластығын
тең ұстай отырып қарастыру оңай ... ... ... ... да ... ... дүниеге келуінің тарихи-әлеуметтік жағдайы, қоғам
тарапынан соған ... ... ... және сол ... ... ... туынды халықтық сипатқа иеленеді, ол шығарма ешуақытта жеке-дара
құбылыс емес, әлемдік мәдениетпен, өзіне дейінгі дәстүрмен ... ... ... ... зерттеуші үнемі назарға ұстайды.
Алтын Орда дәуірі кезеңінде ... ... мен ... ... ... ... ... құрды. Отырықшы елді мекендер, қалалар
қай заманда болмасын, неғұрлым сулы аймақтарда, өзен, көлдердің ... Ал, атам ... бері ... ... ... жағасы, Сыр бойы, Талас-Шу аймағы, ... ... ... ... ... Бұл өлкелер ежелден мемлекеттің сауда айналысының қан
тамырлары іспетті болды. Темірден түйін түйген ... ... ... ... ... ... қиюластырып, ою-өрнекпен безендірілген
әсем сарай, мешіт-медресе, мазарлар салынды. Мысалы, ... ... ... ... Византиядан, Русьтен келген шеберлер жұмыс
істейді», – жазады А. Қыраубаева.
Бұдан шығатын қорытынды: Алтын Орда ...... ... ... тағы ... ... жоқ, өз ... тарихи дамуы мен
мәдениетін бойына сіңірген, шаруашылығы өркендеген, саудасы ... ... ... ... ... бұл ... ... әрине, кеңестік
идеологияға негізделген ғалымдарға, тарихшыларға ұнамағаны белгілі. Бірақ
осы арадан А. ... ... тағы бір ... ... көрінеді:
ол – ғылыми шындыққа ... көзі ... ... ... ... ... адал ... Бұл, шындығына келгенде, ұстазы ... ... соны ... ... ... ... шынайы тұлғасының
көрінісі.
Алтын Орда дәуірінде қазақ даласы қандай күй кешті ... ... ... ақын Әл-Сығанақидың өлеңін келтіреді. Тарихи деректерде нақты
шындық факт ретінде ... ... ақын ... сол замандағы халықтың
рухы, жан дүниесі көрінеді. Сондықтан да ғалым сол кезеңнің ... ... ... ... ... ақын ... ... мекендеген түркі
халқының басынан кешкен кезеңдері мен оқиғаларын бейнелеп жыр төгеді:
Бұрын бұл – бейбіт, еркін ел еді,
Білімділер мекен еткен жер ... ... ... ақын ... ... ... ... шыққан,
Егер бізге қайта туу нәсіп болса,
Біз осы Сығанақта ғана туар едік [81, 24 ... ... ... өмір ... ортасының шындығы, рухы толық елес
береді. Бұл ... ... ... ... жер екені, ақын да, ... ... анық ... ... ... ақын айрықша ұнатады. Егер қайта туу
нәсіп болса, осы Сығанақта дүниеге келер едім ... ... бұл ... ... қымбат мекенге айналғанын ұғынуға болады. Түйіндей
айтқанда, ... ... ... ... анық жай Сығанақ ... ... ... ... болған.
Зерттеушінің бұл пікірі академик Ә. Марғұланның ғылыми ой-тұжырымынан
бастау алып жатқанын аңғару қиын емес. Қазақтың тарихына, ... ... ... ғылыми мәселелер мен құнды да ... ... бұл ... ... маңызы айрықша ... ... ... ... ... сөз ... ... тірейтін мықты
дереккөздерінің бірі осы ... ... ... табылады. Тарихтың,
шежіренің, аңыздың, сәулет өнерінің, заттық мәдениеттің ұмыт ... ... ... ... ... зерттеген оның әрбір мақаласы
мен ... ... мен ірі ... тың ... қызықты
салыстыруларға бай болып келеді. Мұның басты сыры мынада деп білеміз. Оның
ғылыми зерттеулерінде бір емес, ... ... ... ... айтылып,
бірін-бірі толықтырып, зерттеу нысанының жаңа қырларын ашуға септесіп
жатады. Соның бір ғана ... ... ауыз ... эпос, ертегі,
аңыз-әпсана секілді жанрларын ... ол ... ғана ... ... ... ... өзі таныған, ой қорытқан
мысалдарына да сүйенеді. Дәлелі де, тұжырымы да ... ... ... ... ... ... ... тұратын тағы даралық сипаты ... ... ... ... ... ... ... жағынан салыстырып қарастыратындығы. «Дәде Қорқыт
кітабы» атты ... ... ... ... болған дәуір шындығын
қазақ арасына тараған Қорқыт туралы аңыз ... ... ... оғыз және ... халықтарының арасында кеңінен таралған
эпостың тарихи-генетикалық мәнін, сақталу, даму ерекшеліктерін нақты,
дәлелді аша ... А. ... да ... ... зерттеушінің осы
Қорқыт туралы зерттеулеріне сүйене отырып, өзіндік ғылыми тұжырымдарын
сабақтайды. ... Ә. ... ... ... ... ... (Отырар), Жетісу жерінде жүргізілген археологиялық қазба
жұмыстары ... ... ... жаңалықтар ашуға мүмкіндік берді. Орта
ғасырлардағы қазақ қалаларының ... осы ... ... түрде зерттеле бастады. Қорқыт өмір сүрген заманға терең талдау
жасаған ғалым оғыз-қыпшақтармен, Қорқыт ойшылмен байланысты Сыр ... ... бар, ... ... ... ... сипаттама береді.
Бұл А. Қыраубаева зерттеуінде де айтылатын Сайрам мен Жент, Баршынкент,
Сығанақ пен ... ... ... ... бойы ... ... астана,
мәдениет орталығы, сауда базары болған, үлкен байтақ ... бірі ... Бұл ... ... рет ... ... ... Х ғасырдағы араб
географы Әл-Макдиси. Ол Жетісу мен Сыр бойының қалаларын еске түсіре ... ... ... ... Сұғанақ» (Сығанақ) деп жазады. ХІ ғасырда
Сығанақты еске ...... ... Сол заманнан ХҮ ғасырға ... ... ... астанасы болып келді. ХІІ ... ... ... ... ... Араб ... айтуынша, Сығанақ қаласында тұрған –
бір ғана қыпшақ пен қаңлылар, ... ... ... ... ... ... ... Дешті-қыпшақ (Алтынорда) ұлысының ақша-теңгелері
басылып тұрды» [82, 13 б.], – деп ... ... ... Ә. ... ... ... ... А. Қыраубаева келтірген Әл-Сығанақи ... ... ... ... өмір-тіршіліктен нақтылы мәлімет
алынады. Ал мындай деректің таратылып берілуіне кеңес ... ... Ол үшін ... өз ... шын сүю ... ... ... Орда дәуірінде Сайрам, Сүткент, Үзкент, Жент, Баршынкент
секілді қалаларының қайта жандануына ... ... ... ... Алтын Орда екіге бөлінгенде, әсіресе Ақ Орданың орталығына айналған
өлкенің маңызы арта түседі. Отырарда керамика, ... ... ... Эрзэнхан, Орысхандар кезінде арналы қалыпқа түскен. Сол кездегі
Баршынкент қаласының өркендеуі туралы ... Ә. ... ... ... өз ойын ... ... сауда қауіпсіздігі жолға қойылады, ... ... ... ... Зерттеуші бұл жөнінде Орта Азияны
мекендеген ... ... ... ... ... ... жасап тұрған еді. Византия, Иран, Русь, Египетпен, хулагидтер
кезіндегі Персиямен дипломатиялық сауда ... ... ... Египетпен
тығыз байланыста болады деп жазады. Берке мен Хулагу соғысы ... ... ... ... Екі мемлекеттің тығыз қарым-қатынаста болуына
сол тұста Египетті Бейбарыс бастаған қыпшақтардың билеуі себеп болғанын ... атап ... Орда ... ... дамуына ғылыми сипаттама жасаған
ғалым ғылымның, мәдениеттің, өнердің ... ... ... ... ... ... мен қоғамдық құбылыстардан бөлек,
олармен байланыссыз, томаға тұйық мәдениет те, даму да ... ... ... ...... Орда ...... ғасырлардағы түркі
мәдениетін, әдебиетін, оның көнеден жалғасып келе жатқан негізгі ... ... ... ... ... арқылы баю жолдарын,
уақыт ағымы тудырған ішкі ... ... ... кең ауқыммен
талдамай түсіну мүмкін емес» [8, 12 б.].
А. Қыраубаеваның Алтын Орда дәуірі ... ... ... бұрын
тарихи-қоғамдық жайларды егжей-тегжейлі анықтауға ұмтылысын осыдан танимыз.
Заман ағымы мен ... ... ел мен ел ... қарым-қатынасты
терең танымайынша, әдеби дамуды нақты анықтау мүмкін емес. Ғалым ... ... мәні де, ... да ... ... халықтар арасындағы байланыстың әдебиетке игі әсері
мол. Қай кезең әдебиеті болмасын ... ... ... және ... ... ... томаға-тұйықтық пен провинциализм кемел
келешекті өнерге жараспайды ... ... ой ... ... ... көркемдік дамудың, әдеби процестің маңызды бір заңдылығы – ...... ... ... ... ... ... қоғамның прогресс жолымен дамуы қажеттілігінен туған
мәдени, ... ... ... мол ... бай ... бар деп ... [83, 3 б.].
Дәстүр жалғастығы мен әлемдік мәдениетпен үндесе өркендеу ... ... XIII-XIV ... ... ... даму ... бұл дәуірдегі әдебиетті оған дейінгі әл-Фараби, Сағди,
Фирдоуси, Низами, Юсуп Хас ... ... ... ... ... ғұламаларының
жалғастығы деп таныса, екінші жағынан дүниежүзі мәдениетінің табыстарымен
үндесе туған әдебиет деп ... ... ... ... ... Орта Азия ... өрлеуге бетбұрыс» деген ұғымға кең орын беріледі. Оны X ғасырдағы
әл-Фараби, Әбу Әли ибн Сина, ... ... ... ғалымдардың
дүниежүзіне танымал еңбектерімен байланыстырып, әлемдік дамуға елеулі ықпал
жасаған ғылым, білім жаңалықтары XIII ғасырдағы монғол шапқыншылығы ... ... ... ... ... ... жойылмады, уақыт өте келе
тың тынысын ашты деген пікірді қуаттайды. Осы ... ... ... орда дәуірі әдебиетін алады. Бұл кезде де шаруашылығы мен саудасы,
ғылымы мен ... ... ... ... ... ой ... сол ... алдыңғы қатарлы ақыл-ой бағытын бейнелеген дарын
иелері ... ... ... ... бұл кезеңдегі әдебиетті екі жүйеде қарастырады. Бірінші
бағытты аударма – нәзиралық шығармалар дей ... оның ... ... уа ... Сәйф ... ... Әлидің «Қисса Жүсібін»,
Рабғузидің «Қисас-и Рабғузиін», Махмуд бин ... ... ул ... ... жол»), Хусам Катибтың «Жұм-жұмасын», тағы ... ... ... арна – ... әдебиет, оның жарқын мысалына
Хорезмидің «Махаббатнама» дастанын айтады.
Зерттеуші Алтын Орда мемлекетінің бір елді ... ... ... ... мемлекет болғандықтан, жойқын шапқыншылықтар кезінде жергілікті
халыққа көп ... ... ... ... ... құрамын
өзгерте алмағанын, мемлекеттің тілі сол жергілікті ... тілі ... ... мәдениет пен әдебиеттің небір жауһар дүниелері де сол жерді
ежелден қоныстанған түркі халықтарының ... ... ... ... ... пікірін ғалым М. Жолдасбеков те бекіте түседі. Алтын
Орда немесе Қыпшақ дәуірінің (ХІІІ-ХІV ғғ.) үлгілеріне: ... ... ... ... ... ... «Қисса Наурыз», «Тарих-Қыпшақ», «Дастан Әмет» тағы
басқа да шежірелер, тарихи мұралар, дастандар енуге тиіс дей ... ... ... – бұл ... негізгі тіл қыпшақ тілі болды, әдебиет,
негізінен, қыпшақ тілінде дамыды деп ой түйеді [84, 15 б.].
Алтын Орда ... ... ... халықтарының аралас өмір кешуі сол
кезеңдегі әдебиеттің дамуы мен ерекшелігіне айтарлықтай әсерін тигізді. Бұл
жөнінде А. Қыраубаева: «Бұл ... ... Орда ... де, ... да халықтың құрамы бірдей болды. Бірінде бар ... де ... (тек ... бір ... көбірек, екіншісінде азырақ
болуы мүмкін еді), яғни, түркі халықтары аралас өмір ... ... де ... ... ... Ол ... бізге жеткен ескерткіштердің таза бір
тілде жазылғаны кездесе бермейді. Сондықтан да ол ...... ... ... ... т. б. түркі халықтарының ортақ қазынасы, әрқайсысының
заңды игілігі болып есептеледі» [8, 16 б.] – ... ... ... орныққан ғылыми тұжырым дегенмен,
Б. Кенжебаевтың баулуымен А. Қыраубаева тәрізді ежелгі әдебиетке ... ... ... ... бұл әлі де басы ашылмаған ... ... 1950 жылы М. ... алғы ... ... «Өзбек
әдебиетінің антологиясында» «Рабғузи қиссалары» әдеби мұра ... ... ... ... қарастырылса, С. Қасымовтың зерттеуінде
«Махаббатнаманың» өлең ... ... ... ... ... ... ерекшелігін, тарихи жағдай тәрізді объективті мәселелерді ескермей,
таза өзбек халқының әдеби мұрасы деп біржақты ... ... А. ... ... ... ... бармайды, тарихи кезеңді терең
саралап, шындықты ұстанады.
Алтын Орда ... ... ... берген осы ізденісінен
А. Қыраубаеваның зерттеуінің тағы бір өзіндік сипаты байқалады. Ол, ең
алдымен, ғалымның ... ... да ... ... ... нақты дерекке, тың
материалға құрылуы. Көптеген материалдарды қорытып беруі басым. Зерттеуші
асығыстыққа жол бермей, ... ... ... өзге ... салыстырып, салғастырып пайдаланады.
Бас-аяғы 12-13 беттен тұратын «Уақыт бедері» зерттеуінде А. Қыраубаева
17 ... пен ... ... ... Оның ... 1924 жылы Бакуде
шыққан В.В. ... ... ... ... в историй
мусульманского мира» еңбегі, 1925 жылы ... ... ... ... ... ... Возрождения», 1932 жылы Ленинградта
шыққан А.Ю. Якубовскийдің «Феодализм на Востоке. – Столица ... ... ... тәрізді көптеген көне кітаптарды негізге алады. Одан ... ... ... дені ... ... Алтын Орда дәуірінің шындығын білу үшін
А. Қыраубаеваның ... тер ... ... ... ... ... жеткенінше әлемдік ғылым деректеріне ... ... ... бұл ... ... ... ... Ленинград архивтерінде отыруының жемісі.
Түйіндей айтқанда, зерттеуші А. ... ... ... ... ... дәуірі мен сол уақыттағы мәдениет пен өнердің, әдебиеттің
өркендеуі туралы мынандай ... ... ... ... ... Азия,
Оңтүстік Сібір, Орта Азия, Каспий, төменгі Еділ ... ... ... келе жатқан түркі халықтарының тіршілігіне монғол-татар шапқыншылығы
үлкен әлеуметтік өзгеріс әкелгенмен, ... Орда ... ... ... ... өзгермеді. Мемлекеттік тіл жергілікті тіл болды,
мәдениет пен әдебиет те сол ... ... Олар сол ... ... ежелгі түркі халықтарының өкілдері болатын; Уақыт өте келе Дешті
Қыпшақ даласында сауда дамыды, бұрынғы ... ... ... жаңа ... Алтын Орда кезеңіндегі түркі әдебиеті өзіндік дәстүрі бар, әлемдік
мәдениетпен ... ... ... ... ... Бұл ... әдебиетті
түркі халықтарының ортақ қазынасы деп танимыз. Бұдан ғалымның ... ... ... ... ... ... түсініктен
арылу мақсаты көзделген; Алтын Орда дәуірінде де ... ... ... ... онда ... ... тарихи орны ерекше болды деген
принцип басшылыққа алынған.
Алтын Орда дәуірінің тарихи-ғылыми сипаттамасын нақтылауға мән ... сол ... ... мұрасы «Рабғузи қиссаларына» жан-жақты
талдау жүргізбестен бұрын, ең алдымен, сол ... ... ... ... ... жанрлық табиғатына, дәстүр және жалғастық
мәселелеріне, тұтастай алғанда, туындының өзіне дейінгі зерттелу ... ... ... ... ... ... ... қандай болды деген сұраққа жауап іздейді.
Ғалым мынандай ой қорытындысына ... ... ... ... ... ... ден қою, өз заманының көкейкесті мәселелері
мен тыныс-тірлігіне қажетті ... ... ... ... мен ... тауып, сол туындыларды өз тілінде қайта сөйлетуге ұмтылыс,
кейде одан да ... ... ... талант биігінен көріну болып табылады.
Шығыс әдебиетіндегі «нәзира» деп аталатын бұл дәстүр жөнінде ... ... М. ... ... ... білдірген.Онда ол мұндай
шығармаларды жалаң ... деп ... сол ... бір ... жүйесін
қайта жырлау, тыңнан толғау немесе ақындық ... ... ... ... [85, 150 б.], – деп баға ... ... ... де, нәзира
аударма емес, алып ... ... ... ... сюжетті
кейінгі ақынның тыңнан ой ... өз ... ... ... жырлауы, алға қойылатын мақсаты ... ... ... сол
тақырыпта жырланған шығармалардан кем түсіп жатпауы тиіс, ол ... ... ... ... ... дейінгі шығарманың көлеңкесінде қалып, өзінің
өміршеңдік қуатын жояды. Бұл ретте, алысқа бармай-ақ, ... ... ... ... қайта жаңғырта жырлаған Сыр ... ... ... ... ақындық тәжірибесіне тоқталып өтуге болады.
Мұндай кең көлемді шығармаға баруы үшін ... ірі ... ... ... ... керек. Парсы поэзиясының сан алуан бейнелеу
мүмкіндіктерін өзге ... ... мен ... ... жеткізу бірегей
дарынның ғана қолынан ... ... ... ... ... ... ішкі ... еркін меңгеру үшін парсы, түркі
тілдерімен қатар, осы тілдерге күшті ықпал ... араб ... де ... ... ... ... мұндай атақты шығарманы аударатын адам кем
дегенде Иран мен Тұранның арғы-бергі тарихын, ... ... ... ... ... бұдан байқайтынымыз «нәзира» өнері жеңіл дүние емес,
ақыннан үлкен дайындықты, ақындық дарынды ... ... ... жұмыс.
Нәзира өнеріне екі ақынның бірі бара алмайды.
А. Қыраубаева өз тұжырымына М. Әуезовтың пікірін тиянақ ете ... ... бұл ... ... даму ... тоқталады. Оған бір кездері
әл-Фараби ден қойған Қайта ... ... ... ... ... ізденістерінің әлем мәдениетіне таралуы, ... ... әсер етті ... ... ... ... ... белгілері
ретінде Әли, Құтба, Сәйф Сараи туындыларында көне араб-парсы ... өз ... ... лайықтап, жаңа мән-мағына үстеп, қайта
жаңғырта жырлауын атайды.
Алайда, ғалым ХІІІ-ХІV ... ... бір ... ... бұл ... ... ... аудармаға жақын болса,
бірқатарының нәзиралық сипаты басым, кей шығармаларда екі әдістің де қатар
қолдануы сезілетіндіктен, ... ... ... деп ... біршама жақын келетінін ескертеді. ... ... А. ... ... қиссаларының» жанрлық сипатын бір дәуір
әдебиетінің жинағы, хрестоматиясы, әр түрлі жанрдағы шығармалар ... ... ... ... ерекшеліктерін аңғартатын құнды мұра деп
таниды [8, 18 б.].
Шығарманың жазылу уақыты мен ... ... ... ... Оғыз
қыстағының қазысы Бүрһанеддин ұлы қазы Насреддин туралы мәліметті туындының
өзінен ... ...... ... аты. Ол өз заманында білімділігімен,
жазғыштығымен, арабша, парсыша, ... ... ... ... ... кісі
екен дейді зерттеуші. Дәстүрлі қалыппен ... ... мен ... ... ерекшелігі мен жариялану жайына ... ... ... ... ... өзбек
зерттеушісі Айбектің зерттеулеріне шолу жасап, бұл зерттеулердің ғылыми
құндылығы мен шығарманы ... ... ... Н.И. ... ... көне ... ... көпшілікті таныстыру мақсатымен
ұштасты. Ол 1859 жылы туындының ... ... ... ... Қазан
универсиетінің баспаханасынн бастырып шығарады. Ал осы туындының зерттеуіне
алғаш жол ... бірі П.М. ... ... ... ең ... ... ... шығып, көшіріп алған кейбір үзінділерін елге келген
соң, 1897 жылы ... Ол ... ... ... нұсқасын Москва,
Ленинград ... ... ... ... зерттеудің негізін қалайды. Мұндай салыстыра ... ... ... Н.Ф. ... ... ... мақаласында да
көрініс тапқан. Ол ... ... ... ... ... айтуынан жазып алған кейбір аңыздарды ... ... ... тексереді.
Ұлттық әдебиеттану ғылымында бұл мұраның қарастырыла бастауы ... ... ... 1914 ... ... ... алынған
әдеби мұра алғаш рет профессор Б. Кенжебаевтың жетекшілігімен 1967 жылы
шыққан «Ертедегі әдебиет нұсқалары» атты ... ... де, ... ... ... ... жаңалыққа, бетбұрысқа айналады. Бұл ретте
тілші ... Ғ. ... Д. ... Н. ... 1971 ... «Көне түркі жазба ескерткіштерінің тілі» деген оқулықта тілдік-
лингвистикалық ... ... ... ... ... ... туралы бірқатар мәліметтер беріледі.
А. Қыраубаеваның бұл туындыға бетбұрыс жасаған кезінде ... ... ... сөз ... шолу ... ғана айтылғаны
болмаса, әлі де назар аударылмаған, көзқарас та ... ... емес ... Бұл ... профессор Б.Кенжебаевтың 1968 жылы «Жұлдыз» журналының
№7 санында жарияланған «Қиссас ... ... ... ... ... ... Әдеби-танымдық мәні зор ... ... ... ... ... ... мен ... жеке
әңгімелері талданып, діни шығарма, керексіз дүние деген көзқарастарға ... да ... ... ... ... бұл мұраның күні бүгінге дейін тарихи және әдебиеттік
тұрғыдан саралаудың кем түсіп ... ... ... пен ... ... методологиялық жағынан дұрыс жолға қойылмауымен түсіндіреді:
Біріншіден, ... ... ... ... ... ... жайын зерттеу» туралы ескертпелері ... ... ... ... ... тарапынан ескерусіз қалды; Екіншіден, талай
қоғамдық, тілдік өзгерістерге ұшырап, сан ... асып ... ... өз ... ... ... ... Үшіншіден, қазіргі уақыт
биігі мен идеологиясы тұрғысынан қарау дұрыс емес. Сол ... де әр ... өзін ... қоғамдық-әлеуметтік құрылыспен, жағдаймен
байланыстыра ... ғана оның ... ... ішкі ... ... ... ... жасалынған «кедергілер» көне жәдігер
«Рабғузи қиссаларының» терең де жан-жақты зерттелінуіне кезінде мүмкіндік
бермеді және ... ... ... Бірі – бұл туындыны дүниетану
сипаты мол құнды мұра десе, енді бірі діни кітап, қажеті ... ... ... ... ... ... тәрізді көне жәдігерге ғана
емес, кеңестік ... ... ... туындыларға, тарихи әдебиет пен
ұлттық өнердің, рухани мәдениеттің өзге салаларына, тіл ... ... ... академик С.Қирабаевтың «Әдебиет пен өнер – ... ... ... ... ... ... ... идеология ерте замандарда жасалған халықтық көркем туындылардың
өзін партиялық, таптық тұрғыдан түсіндіруге тырысқанын, соның нәтижесінде
ұлттық ... ... көп ... ... ... ... ... жақтайды деген айыппен қолданыстан шығып қалғанын, сөйтіп
саясаттан тыс жасалған ... ... ... өзі ... бұра
талғанын айтады. Мұның нәтижесі белгілі. Халық қаһармандары таптық тұрғыдан
қарастырылып, көптеген эпостың басты ... бірі бай ... бірі ... деп ... тазша, жетім бала туралы ертегілер мен тегі кедей деп
айтылатын Қамбар батырдан басқа қаһармандардан ауыз әдебиет ... ... ... ... ... Мұндай біржақты көзақарас әдебиеттің
өзге салаларын ... да өріс ... да ... ... тек бір ғана ... ... келу
қажеттілігін ұстанған кеңестік ғылымда көп уақыт бойы «Рабғузи қиссалары»
тәрізді мұралардың ... ... деп ... ... ... ... ... өзінде ғалымның орта ғасырлық мұраға өзіндік тың көзқараспен
баруы батылдық, орныққан ғылыми принцип көрінісі еді дейміз.
А. Қыраубаеваның ... ... ... ең ... ұстазы
Б. Кенжебаевтың тікелей әсері болды десек, арғы-бергі белгілі ... ... ... да оның ойын бекіте түскен. Мәселен, ... Н.М. ... ... ... тематикасы, идеялық
бағыты негізінен діни сипатта болғанмен, жазушының жеке дүниәуи әңгімелері
мен ... ... ... ... игі ықпал етті. Рабғузидың
творчестволық қызметінде ... аңыз бен ... өмір ... ... ... осы екі ... өзара белгілі дәрежеде күресіп
жатқаны байқалады деп келетін мәнді пікірінің А. ... ... ... ... [9, 27 б.]. Жалпы А. Қыраубаеваның «қиын-түйін»
тақырыпқа келуінде жаңашыл, принципшіл ғалымдардың ғылыми ой-қорытындылары
көп ықпал жасады десек, ... ... ... да ... ... ... «Рабғузи қиссаларына» тақырыптық-идеялық тұрғыдан талдау
жасамастан бұрын оның жанрлық сипаты мен құрылымына ... ... ... ... келген әңгімелерінен тұрады, ежелгі араб, парсы
арасында туған, бірден-бірге ауысып келе ... ... ... ... ... ... ескі ... көп оқыған, ауызша естіген аңыз-
әңгімелерді құрастырған, дамытқан, сипаты, жалпы характері мен ... ... ... ... ... болып келеді деген қорытындыға
келеді. Зерттеушінің бұл пікірінің жоғарыда айтылған ... ... ... ... ... жатқанын аңғару қиын емес.
Алпыстай жеке әңгіме-аңыздардан құралған бұл ... ... ... ... ... тілінде шыққан дидактикалық шығармалардан
ерекшелігі бар: аңыз-әңгімелер жалаң уағыз-өсиетке негізделмеген, әр ... ... ... ... ... әр ... образдар жасалады.
Зерттеуші «Рабғузи қиссаларын» мазмұны жағынан үш ... ... ... ...... пен дүние құбылыстарының, жаратылысының ... ... ... ... ... тұрса, екінші
бағыты – дінді таратушылар, халифалар, тарихи ... ... ... ... мен ... ... ... ал үшінші тобы – ауыз
әдебиет үлгілері, өлеңдер.
А. Қыраубаева діни-мифологиялық әңгімелердің өзіндік тақырыптық-идеялық
ерекшелігін анықтайды: ... ... ... жайындағы әңгімелердің өз
тұсындағы діни түсінік рухында жазылуы шығарманың жазылған ... ... ... ескерсе, ондай түсініктердің сол заман үшін ... ... ... ... діни түсініктің ықпалында жазылған
әңгімелерден ... ... көне ... ... дүниетанымынан
хабар алатынын айтып, бұл туындылардың ғылыми мәнін де осы ... осы ... ... ... туралы әңгімелерді көне
«қиссадан» үзінділер келтіре отырып ... ... Онда ... ... ... ... денесіне жанның бітуі, Адам атаның ұйқылы-ояу жатқанда
сол жақ ... Хауа ... ... ... тағы ... ... келтіреді. Осы арқылы зерттеуші ерте дүниедегі адамдардың ... ... ... ... ... құпия құбылыстары
әрдайым таңдандырып, кейде үрей туғызып отырғанын, ... ... ... ... бар, сөйлей алады, сезінеді деп түсінгенін, мұның
белгілері халықтық шығармалардағы ... ... ... ... ... ... кейіптерге енуінен көруге болатынын пайымдайды зерттеуші.
А. Қыраубаеваның осы пайымының дәлел-көріністерін ... ... ... ... де ... болады.
«Рабғузи қиссасындағы» осы үлгідегі аңыз-әңгімелерге ... ... ... ... ... туу ... ... адамдардың ұғымына
сыймаған жаратылыстың сан алуан жұмбақтары олардың ... ... ... ... ... жатқан жорамал жасауға, есепсіз көп әңгімелер
туғызуға әкелгенін, сондықтан жаратылыстың пайда болуы ... ... ... шын сырын білуге құмартуы, аңсауының бейнелі көрінісі
болғанын айтады. Мұндай ... адам ... ... ... ... ... адам ... құпиясы қандай, ол неліктен өледі, тағы
басқа сұрақтарға жауап ізделген ... ... Бұл ... ... ... күш туралы идеяның алғаш тууы антропоморфизмнің бір
көрінісі ... Яғни адам өзі және ... ... ... да салыстыра байланыстырды. Мұның түпкі мәнісі – адам заттарды
қолдан жасайды, олай болса ... де ... ... деп ... ... ... кейінірек пайда болған діни ұғымдардың өзі өте ... ... ... ... ... деп ... «Библияда» және басқа да діни кітаптардағы дүниенің, адамның
жаралуы жөніндегі әңгімелерде ұқсастықтырдың болуын ... ... ... атап ... олар: дүниенің пайда болуының алты күн
оқиғасы, Хауаның қабырғадан жаратылуы, Адам ата мен Хауа ... ... ... ... ... ... әр діннің өз
жағдайларына қарай ыңғайлауымен байланысты. Ғалымның пайымдауынша, «Рабғузи
қиссаларына» адамның, ... ... ... ... ... ... арқылы енген.
А. Қыраубаева да – өз заманының перзенті, кеңестік кезеңіндегі
идеология мен ... ... ... оның ... ... ... ... Ол да өз заманындағы өзге ғалымдар тәрізді
дүниенің, адамның жаратылуы туралы ... ... ... ... ... ... ... Мәселен, 1966 жылы ... ... ... ... З. ... «Библейского сказание».
Шахновичтің «Мифы о сотворении Мира» [90], К.С. ... ... ... оның ... ... [91], А. ... ... идолы и боги» [92],
С.И. Климовичтің «Ислам» [93] ... ... Бұл ... ... ... ... ... тіл, тағы басқа
ғылымдардың соңғы жетістіктері қорытылып, ғалымдар көне кітаптарда, ежелгі
аңыздарда ... ... ... кейбірі адамдардың қиялы
арқылы туындаған десе, кейбірі ерте заманда ... ... ... ... ... А. ... да өз ... қазіргі
діни кітаптар «құдайдың сөзі, құдай жіберген» дейтін аңыздардың жалғандығын
жалаң сөзбен емес, ғылымның ... ... ... отыр деп
келетін З. Косидовскийдің пікірін негізге алады. Бұл, ... ... ... ... ... ... көрінісі. Одан айналып
өтпедің, басқаша тұжырымға келмедің деп айту, әрине, әділдікке жатпас еді
дейміз. Шындап ... ... ... ... ... ... қалған еді.
«Рабғузи қиссаларындағы» адамның, дүниенің жаратылуы туралы аңыз-
әңгімелерді А. ... екі ... ... бірінші тобын ежелгі
тайпалардың аңыз-әңгімелерімен байланыстырыла қарастырылса, екінші бір
тобында өте ерте замандарда ... ... ... ... ... Мәселен, ол кейбір «қалыптасқан сюжеттердің» түп негізі, ... ... ... су ... туралы аңыз және басқалар Вавилон
мифологиясынан алынған ... ... деп, оның ... ... ... ... шумерлердің сына жазуынан іздейді. Көпшілікке ... ... ата мен Хауа ... ... жөніндегі діни аңыздың адам
қиялынан туғандағанын З. Коседовскийдің еңбегіне сүйене отырып, ертедегі
шумердің ... ... Энки ... ... ауыруы туралы
аңызбен байланыстылығы барлығын анықтайды. Ғалым
Д. Смит сына жазбаларынан «Энума Элиш» атты ... оқып ... ... ... ... алты ... жаралуы, адамды алтыншы күнде жарату,
тағы басқаларының қазіргі діни кітаптардағы «қалыптасқан сюжеттерге» ... ... ... ... ... адам қиялынан ... өте ... ... ... ... оқиғаларды тұспалдап
баяндайтынын А. Қыраубаева, мәселен, «Рабғузиде» айтылытын «Топан су»
аңызымен сабақтастыра ... Жер ... ... су ... ... ... Британия музейінің қызметкері, археолог Д. Смит шумерлердің
клинопись таңбаларынан оқып анықтаған болса, археолог
Л. ... Ескі ... ... қазу ... ... ... су апатының белгісін
топырақ қабатының ерекшеліктері арқылы ғылыми дәлелдеп көрсеткен. ... ... ... ... А. ... ... ... «Рабғузи қиссаларындағы» дүниенің, адамның жаралуы туралы ертедегі
адамдардың түсініктерін аңғартатын ежелгі ... ... ... ... ... одан да өзге аңыз-әңгімелермен сабақтасып
жатыр дейді зерттеуші. Оның бірі адам ... ... ... ... ... құбылыстарынан хабар береді. Сөйтіп «қалыптасқан
сюжеттердің» негізін бір туындыдан екінші ... ... ... ... ... дамытылуын, оның көрінісі «Рабғузи ... ... ... Қыраубаеваның осы терең танымды ізденісінде «Рабғузи қиссаларының»
әлемдік мәдениетпен ... ... ... ... Бұл ... ... ... болды. Сол кездегі бірсыпыра ғалымдардың ... ... ... ... ... жүргенінде ғалымның ортағасырлық
әдеби жәдігерді әлемдік мәдениетпен байланыстылығын дәлелді анықтауы қазақ
әдебиеттану ғылымының айтарлықтай табысы саналады.
«Рабғузи қиссаларына» ... ... ... ... ... ... тобы ... ислам ұғымында пайғамбар деп
аталатын көбіне мифтік, кейде тарихи адамдар жөніндегі ... ... мән ... ... ... мен өзегі аңызда баяндалатын
оқиғалардан өрбитін бұл әңгімелердің өзіндік бір ...... ... ... үзінді-дәлелдер келтіріліп отырылатынын зерттеуші алға
тартады. Автордың пайымдауынша, мұндай әңгімелер негізінен ... ... ... ... ... діни ... алынған. Ертедегі адамдар
түсініктеріне, ақыл-ойына ... ... ... ... күш, ... ... бойына сондай ерекше қасиетті жинақтаған адамдарды «құдайға
жақын» деп санап, олар туралы әр қилы ... мен ... ... ... тәрізді тарихи тұлғаға қатысты аңыз-әңгімелерді Ескендір ... ... ... ... болады.
Қиялдан туған пайғамбарға А. Қыраубаева Лұқман пайғамбарды жатқызып,
Лұқман пайғамбар, біздіңше, ақылды, көреген қарттардың жиынтық образы, ауыз
әдебиетінен, ... ... ... деп ой ... ... ... әулие-
пайғамбарлар қатарына Грециядағы Герместі, үнділердегі ... ... ... ... ... ... мұсылмандардағы Мұхаммедті жатқызып, діни ұғымдағы ... ... ... ... ... бейнеге
бейімделгенін, оларғы сыйыну культке айналуының бір негізі ... ... ... ... ... ... ... негізгі
жолы болса керек дей келіп, оның дәлеліне ... Қожа ... ... әлі ... ... діни ... адамдардың түнейтінін,
сыйынатынын келтіреді. Ал, шын мәнінде ... ХІІ ... өмір ... ... атты ... кітап жазған, сол кездегі әдебиетті,
мәдениетті жетік білген өз ортасының білімдар ... ... ... Әл-
Сығанақи ақын өмір сүрген қаланың кейін Сунақ-ата атануын да ... ... ... ... түйіндесек, пайғамбарлар туралы аңыз-әңгімелердің
мынандай ... ... ... ... туралы аңыз-әңгімелердің
бастау негізі Құраннан алынғанмен, оған халық фантазиясы ... ... ... ... ... ... ... оқиғалармен өріліп
беріледі; пайғамбарлар жайлы қиссаларда олардың кереметін, дін ... ... ... баса көңіл бөлінген. Мұндай баяндауда халықты ... сол ... ... ... ... өзін құдайдың жіберген
сенімді адамы екенін дәлелдеуі көрінеді. Зерттеуші ... ... ... ... мен ... ... үшін ... оқырманға ұсынады.
Жалпы, зерттеуде қиссалардың мазмұнын ... ... ... және оның қажеттілігі, біздіңше, мынадан туындаған: Біріншіден,
кез-келген оқырманның көне жазба «Рабғузи ... онда ... ... мүмкіндігі жоқ, сондықтан ғалым ... ... ... көне ... ... қосқабат жеткізіп отыруды
мақсат тұтады; Екіншіден, зерттеу ... ... ... ... ой- қорытындыларды мәтінге негіздеу қажеттілігі де ... ... да бір ... ... нақты дәлелі мен көрінісін
басқаладың сезініп тұруын қажет деп есептейді. А. Қыраубаеваның мәтінге
сүйене ... ... ... ... ... ... А. ... талдауға құрылған мақаласында жоғары бағалайды [38, 37 б.].
Зерттеуші «Салых-қиссасының» жүйелі мазмұндай ... ... ... ... ... ... Бұрынғы адамдар
табиғаттың от, су, жел сияқты дүлей күшін ... ... ... ... ... көне аңыздардың оқиғасын өрбітуде бейнеленетін
мұндай табиғат құбылыстары ылғи адамдарды күнәсі үшін ... ... ... ... ... ... сөйлеуі, қажетті тұста ақыл-кеңес
беруі, не көмектесуі шығыс аңыздарында көп кездесетін деталь, бұл тотемдік
түсініктің ... ... ... ... «кереметі» жайлы
әңгімелердің тууына адамдардың өмірден көрген, көңіліне түйген ... ... ... ... ... діни-мифологиялық аңыздардың
өзінен ертедегі адамдардың түсініктері, өмір-тіршілік үшін күресі, наным-
сенімі танылады.
Ғалымның көрсетуінде, Салых о баста ... ... ... жеке адам
болуы мүмкін, бірақ қиссада ол алуан түрлі діни-мифологиялық ... ... ... ... ... айналған. Оның 300 ... ... ... ... таудың екі айырылуы, өліп қалған Касурдың
сөйлеуі, тағы басқа «кереметтер» еніп, Салыхтың «пайғамбарлық» іс-әрекеті
неше түрлі ... ... ... ... бұл қиссаны
белгілі мақсат-мүддемен өрістетілген діни-дидактикалық туынды дейді.
«Рабғузи қиссаларындағы» аңыз-әңгімелердің үшінші тобы ауыз ... мен ... ... туралы мынандай тұжырым ... ... ... мәні ... халықтың ауыз әдебиеті
үлгілерінен алынған, не сол үлгімен жазылған, аз да болса реалистік ... ... ... ... ... ... ... деп
есептейді. Бұл әңгімелерде қастық, достық, адамгершілік, зұлымдық, ізгілік,
бірлік, қайырымдылық, қарапайымдылық, ... ... ... сөз ... ... бойындағы жақсы-жаман қасиеті мен
іс-әрекеттері неше ... ... да ... ... ... ... Ал мұндай ... ... ... қарапайымдылық
мақтансүйгіштікті, адалдық арсыздықты, әлсіз әлдіні жеңіп, салтанат құрып
отырады, бұл әңгімелердің нәр ... ... көзі ... ... ... ... болады дейді зерттеуші. «Нұқ қиссасында» қарлығаштың адамға
достығы, істеген жақсылығы баян етілсе, бұл әңгіме-ертегі халық ... ... ... ... ... ... көрсетуінде, күнделікті естіп
жүрген «Қарлығаштың достығы» ертегісі осының көрінісі.
Зерттеуде ... ... ... алты ... ... беріледі. Көпті
көрген, ақылды, дана қария бейнесінде сипатталатын ол шығыс ... ... ... ... да көп ... жағымды тұлға. А. Қыраубаева ол
жөніндегі аңыз-әңгімелердің ... ... араб ауыз ... де ... ... ... Лұқман хакім туралы хикаяттардың ерекшеліктерін
анықтайды: Оқиғалары ұтқыр, ... ... ... ... ... ... ... білімімен, адамдығымен озған бейне болып көрінеді;
Хикаяттардың басты ... - ... бол, ... өтірік-өсектен без,
білім-ғылым қу, ... ... ... ... оңай ... ... Бұл әңгімелер күні бүгінге дейін ... ... ... ... ... ... ... Қыраубаева өз зерттеуінде «Көппен көрген ұлы той», «Көп түкірсе –
көл», «Көптен бөлінген көмусіз қалады», ... ...... ... ... ... ... «Рабғузи қиссаларынан» көптеп
кездестіруге болатынын айтады. Мәселен, ... ... ... ... көңіл бөлінсе, «Дәуіт қиссасында» ынсапсыздық, көрсеқызарлық
сынға алынады. Сүлейменнің жастығына қарамай, ақылдылығымен, ... ... қате ... ... де ... ... ... құмырсқа», «Есек пен өгіздің айтысы», «От пен жердің айтысы» туралы
мысал әңгімелерде жақсылық пен жамандық, ... ... әр ... мінез
көріністері мен оның ... ... ... бейнеленеді. Мысал-
әңгімелердің жанрлық ерекшелігі мен тақырыптық-идеялық мәні күні ... ... ... ... жоқ, жанрлық-дәстүрлік жалғастығын
тауып, қазірде де рухани әлемімізде өз қызметін ... ... ... да мән береді: кейбірі біршама
көлемді болып келсе, қайсыбірі ... ... ... ... бар «От пен жердің айтысы» әңгімесі бір ғана диалогтан тұрады: «От:
«Менің нұрым түнді күндіз ... ... ... – өлтіріп өшін
аламын, ұзын тіліммен ағаштарды өртеп күл қыламын», – деп ... ... «Мен ... ... ... қазына да, су да, тау да менің
қойнымда. Адамдарға ... ... Бір дән ... он ... жүз дән ... ... ... – дейді. Бұл мысал-әңгіменің тақырыптық-идеялық мәні
жақсылық пен адамдарға ... болу ... ... ... танымал
көптеген мысал-әңгімелерде де осы ғибрат, үлгі жалғастығын табады. Осындай
үлгідегі жан-жануарлардың, жанды-жансыз ... ... ... ... ... ... ашылатынын, жалпы фольклор мен қазіргі
жазба әдебиетінде мол ... ... ... ... ... ... ... қиссаларынан» табуға болатынына ғалым мысалдарды көптеп
келтіреді. Жоғарыда келтірілген аңыздарда мифтік ... ... ... ... ... ... ... байқалатын бұл шығармалардан ертедегі
адамдардың таным-түсініктері, жақсылық-жамандық туралы ұғымдары, ... анық ... ... ... ... ... мен ... әлі күнге дейін қазақ арасында молынан кездесетінін Ғылым
академиясы Орталық ... ... ... ... ... «Тақ Сүлейменнің хикаясы», «Сүлеймен пайғамбар» хикаяларына
негіздеп айтады.
«Рабғузи қиссаларындағы» ... арна – ... ... ... ... Оны ... ... зерттеуші әлемдік әдебиеттегі бұл тақырыптың
жырлануы мен дамытылуы тарихын ... ... ... көне ... ... ... ... болғанмен, уақыт өте келе ол ... оның шын ... ... ... ... ... ... идеал патша бейнесінде суреттелінген. Автордың көрсетуінде, біздің
жыл ... І ... ... ол ... ... мен дастандар кең
қанат жайып, батыс пен шығыс әдебиетінде «Александрия» ... ... және бұл ... ... аты ... ... ... аңыз бен қоспасы басым болып келген. Ғалым Е.Э. Бертельстің 1948
шыққан «Роман об Александре и его ... ... на ... деген кітабына
сүйене отырып, Александр жайлы айтылған шығыс романдарының жай көркем
шығармалар ғана ... ... ... дәуірдегі саясаттың, саяси
танымның жиынтық көрінісі екеніне көңіл аударады.
Рабғузи де ... ... ... ... ... талғаммен, өзіндік дайындықпен келген. ... ... ... ... ... ... Автор оларды ой елегінен өткізе
отырып, өз сөзімен баяндаған, бір оқиғаның әр ... ... ... оны ... ... ... Бұл Рабғузидың, біріншіден, көп оқығандығын
байқатса, екіншіден, жазу мәдениетін танытады. А. ... ... ... ... бір ... – ойды ... жеткізу деп біледі.
Мұның үлгілері түркі ... ауыз ... оның ... қазақ
халқының ауыз әдебиеті үлгілерінде де молынан кездеседі. Қарашаш сұлу мен
Жиренше шешен ... ... ... ... ... ... тағы басқа ертегілерде жұмбақтап айту, не ойды бір
зат арқылы тұспалмен жеткізу көрінеді. Ғалымның тануында, ... ... ... ... тас беру ... көрінеді. Мұндағы тастың
сыры – «адам тірлікте ... ... ... ... ... ғана тояды»
деген астарлы ұғыммен сәйкес келеді. Зұлқарнайынның Үндістанға көп әскермен
бару сапары ... ... да ойды ... арнайы белгілермен,
нәрселермен жұмбақтап айту амалы ... ... ... ... «Зұлқарнайын» қиссаларының берілуі, мазмұндық ... ... ... ... қорытынды жасайды: «Зұлқарнайын қиссасындағы
әңгімелердің екі ... ... ... бірі Зұлқарнайынның пайғамбарлығын
көрсетуге көбірек көңіл бөлінген, таңғажайып ... ... ... ... ... ... оның іс-әрекетін адам, адамдық
қалыпта суреттейтін үлгі, өнеге ретінде айтылған, өмірге сыйымды оқиғаларға
құрылған реалистік негізді ... ... ...... Жалпы, шығыс
поэзиясында Ескендір Зұлқарнайынға арналған шығармалар көп. Оның ... ... ... Низамидің, Әлішер Науаидың, оның
ұстазы, әрі досы Әбдірахман Жәмидің ... бар. Ұлы ақын ... ... ... да ... ... Бұл бір ... шығыс
әдебиетіндегі Ескендірнама дәстүрін жалғастыру ниетінен ... ... ... бірі көне ... қаһарманының өміріндегі істерді көрсету арқылы өз
оқырманына, ортасына ғибрат, кеңес айту мақсатын ... ... ... ... идеясы «артық жаралған» айрықша ... өмір ... ... ... ... оны ... ... үлгілі патша етіп
көрсету болса, Абай ... ... ... ... баса ... сол ... ... тойымсыздық мінезден
жұртшылықты сақтандыруды ... ... ... дегенде де, Ескендірнама
заманалар бойында талай ақындардың «нәзира» ... ... ... ... ... өздерінің білік, парасат, көркемдік ... ... ... ... ... ... бірі болды. Өзінің ұзақ, жемісті
өмірін әдебиетке бағыштаған, ақындардың ... ... Жәми де ... ... ... ... ерте ... жасаған қолбасшының
көп қасиеттерін көтермелеп, асқақтатып жырлайды. Бұл еңбек бір-бірімен
жалпы идеясымен ... ... ... ... ... ... ел
билеушілер үшін пайдалы пікірлер мен кеңестерді түрлі кейіпкерлер атынан
айтқызып отырады. ... дара ... ... гөрі ... ... ... ... қанағат туралы ойлар басым келгендіктен,
дастан, шындығында, даналық ... ... ... ... ... ... орын алуының осындай дәстүрлік негізі болса, сонымен
қатар түркі ... ... ... ... ... ... саналады.
А. Қыраубаева «Рабғузи қиссаларындағы» шығыста кең тараған сюжет ... ... ... ... ... «Жүсіп-Зылиха» дастаны – қазақ
халқының арасына да кеңінен тараған ... Бұл ... ... ... Ү.
Субханбердина: «Дүниежүзілік аңызға айналып кеткен «Жүсіп-Зылиханың» сюжеті
біздің жыл санаумыздан бұрын ІҮ ғасырда болған екен. Сонан бері ... ... ... ... ... ... өзек болып келе
жатқан дастанда сұлулық пен ... ... желі ... ... ... ... ауыз ... нұсқаларымен қатар, жазба варианттары
сирия, араб, парсы әдебиетінде, түрік тілдес халықтардың әдебиетінде ... ... [94, 15 б.], – деп ... ... А. ... Фирдоусидің
«Иусуф вә Зулайха», Әлидің «Қисса-и Иусуф», Дүрбектің «Иусуф вә ... ... ... «Иусуф вә Зулайха» туындыларын атай отырып, бұл
аңыздың ... ... ... әлем әдебиетінде қаншалықты кең қанат
жайғанын, танымал болғанын білдіреді ... Е.Э. ... 1935 жылы ... ... ... и ... зерттеуіне сүйене отырып, ... ... ең көне ... бірі екендігіне, ол бұл дастанына
Библиядағы Иосиф ... мен оның ... ... ... ... ... оқиғасы мен осы аңыздың кейбір кітаптардағы апокрифтік
версияларын алғанын, соларды дамытып, көркемдіктің биік ... ... [95, 59 б.]. ... ... ... ... ең жақсы,
көркем Жүсіп әңгімесі берілген. Жалпы, Жүсіп жайлы мифтік аңыз-әңгімелер
арабтар ... ... ... де ... ... Көне ... де ... А. Қыраубаева осы жайларды жинақтай келе, Фирдоуси поэмасындағы
Жүсіп-Зылиха оқиғасының негізі мен шығармашылық ... одан ... ... ... ... ... ... келеді:
Жүсіп туралы аңыздардың түпкі тамырлары көне мифтерден тарайды, ... ... ... ... ... версиялармен тарап кеткен, бұл
аңыз-әңгімелер Фирдоусиге дейін де Тәурәт пен Құраннан ... ... ... ... ... Фирдоуси сол аңыздарды жинақтап, ... ... ... ... етіп ... ... болса, одан кейінгі ақын-
жазушылар алдыңғы материалдардың үстіне ... ... ... в ... өз ... өзек ... ... поэмасы, сюжеті Құраннан
алынғандығына, басты геройлары мұсылман пайғамбарлары – Жақып пен ... ... ... ... ... келеді дейді. Осы ретте А.
Қыраубаева әлемге кең ... ... ... тіліндегі ең көне
нұсқаларына көңіл аударып, ең көне нұсқалар Әлидің өлеңмен ... ... ... мен ... қара ... жазылған «Қисса Иусуфі» туындысы болса
керек деген қорытынды жасайды. Қиссаларда қара сөз бен өлең ... ... ... ... екендігі туралы бала күнінен небір қисса-дастандарды
құлағына сіңіріп өскен академик-жазушы С. Мұқанов: ... өлең ... сөз ... ... ... ... ... айтушы
өлеңдетіп, өз жанынан қосатын сөздерді қара сөз ... «әл ... бір күн» деп ... кетеді. Қазақ тіліндегі қиссалардың басым
бөлігі осындай сипатта туған» [10, 139 б.], – деп атап ... ... ... о бастан қалыптасқан жанрлық ерекшелігі ... ... ... келтірілген қисса-дастандардың өлең сөзбен, өлең сөз
және қара сөзбен ... ... ... ... көрінісі екенін
танимыз.
Әлидің өлеңмен жазылған «Қисса и Иусуфі» мен ... қара ... ... Иусуфі» туындысының сюжеті бір болғанмен, аздап
айырмашылықтары бар ... ... ... Ғалым Г.Т. Тагиржанов Әли
мен Рабғузидің, Шаййад Хамзаның ... мен ... ... өзара
салыстыра келіп, Әли мен Рабғузи өздерінен бұрын туған көп ... ... ... ... ... ... ғана емес, жекелеген
жолдарына дейін ұқсастық барлығын анықтайды.
А. ... да Г.Т. ... ... ... қуаттап, болашақ
Рабғузи шығармашылығын ... ... ... күрделі ғылыми
мәселелерді ... ... ... ... әңгімелердің
әрқайсысының негізі қайдан алынды? Екіншіден, оларды автор шығармашылықпен
қалай пайдаланған? Үшіншіден, Рабғузидың нәзирашылдығы қай ... ... ... А. ... ... ... орын алады. Мұның
нақты көрінісі әсіресе осы ... ... ... ... ... айқын көрінеді. Ғылыми қорытындыға келуде «Жүсіп-Зылиха»
желісінің бірнеше авторлық нұсқасын, ... ... ... ... ... ... ... алады. Сонымен қатар А.
Қыраубаева зерттеуінің тағы бір ... ... ... ... ... ашып ... ... Бұл біздіңше, ғалым этикасының,
ғалымдықпен ұштасқан адамдың болмысының көрінісі. Мен зерттедім, болды,
басқалардың бұл ... ... жоқ ... жеке ... ... Кең арналы тақырыптың одан сайын тереңдете зерттелуін қалайды,
кейінгі зерттеушіге өзінің ... ... ... ... қарастыруды
ұсынады.
Академик-жазушы М. Әуезовтің Тұрмағамбеттің Фирдоуси үлгісімен өлең
етіп жазған ... ... ... ... демей, ақынның өзі өлең етіп
жазған Рүстем ... ... ... варианты деген пікірінің
маңыздылығына тоқталып, А. Қыраубаева осы ... ... ... ... ... алады: «Біздіңше,
М. Әуезовтің көрегендікпен айтқан осы пікірі аударма-нәзиралық шығармаларды
тексеру бағытында үлкен ой тастайтын мағыналы сөздер. ... ... ... ... оның ... ... ... әбден қатысты деп
ойлаймыз. Рабғузи қиссасын жазғанда Фирдоусиді ғана оқып қоймаған, араб-
парсы тілдеріндегі ... ... ... ... ... Жүсіп
жайлы жазылған шығармаларды, ауызша тараған ... ... ... ... Соларды пайдалана отырып, өзінше жазған. Ол ... бір ... ... ... ... ... ... деп отырады. Кейде
кітаптың аттарын, авторын көрсетіп кетеді: «Тәфсір» кітабы, Әбу Исхақ
Нишабуридің ... ... ... ... ... ... бин
Ғаббас...» Автор көп жерде өз жанынан ... ... ... ... ... б.], – ... ... Осындай басты сипаттарын тани отырып, «Рабғузи
қиссаларын», оның ішінде «Жүсіп-Зылиха» қиссасын аударма-нәзира ... ... ... ... ... ... қиссасының сюжеті
басқа қиссалардың мазмұнынан көп айырмашылығы жоқтығын айтып, шығарманың
фабуласын қоса баяндайды. Бұл ... ... ... ... танысу, оны өз бетінше оқу мүмкіндігі ... ... ... ... ... ... қорытынды жасау қажеттілігінен
туындаған. Жалпы, зерттеушінің ... ... бірі көне ... оқырманның назарына ұсыну, сөйтіп олардың да ой қорытуына, болмаса
зерттеуші пікірінің дұрыс-бұрыстығына көз жеткізіп ... ... ... аса көңіл бөледі. Көне жәдігер ... ... ... ... ... да осы ... ... Автор ара-
арасында қиссаның сөзбе-сөз аудармасын қатар ... ... ... алыб ... ... Енді мұны һәм ... ... Жүсіпті алып кеттіңіз, (қайтып) әкелмедіңіз. Енді мұны ... ... ... тағала арығ құлны ұлуғ мәртәбәга йеткерүр, патшаһ қылұр, йазұқ
қылған падшаһны ұлұғ мәртабадын түшүрүб, залыл ... ... ... таза ... ... ұлық ... ... патша қылар,
жазық қылған (жазықты болған) патшаны ұлық ... ... ...... ... қою, қызық та тартымды өріледі. ... ...... ... ... жайы болып келеді, аңыз-
хикаяның ерте заманнан адам баласының ... шуақ ... ... ... ... ... дейді зерттеуші. Махаббаттың қуаныш-қайғысы, сәтті-
сәтсіз жақтары кім-кімді де толғандырған. Адамның жаратылысынан ... ... ... мәні де, тірегі де махаббат десек, бұл ... көне де жас, ... ... ... Ерте замандағы діни сенім
адамдары соның бәрі құдайдың құдіретті ... деп ... ... ... ... да ... ... Ғалымның пайымдауынша, қиссадағы
бүкіл оқиға мен іс-әрекеттің басын біріктіріп тұрған негізгі екі желі, өзек
бар, ол, ... әке мен бала ... ... ... Жақып пен Жүсіп желісі болса, екінші, ... ... ... пен ... ... болып өріледі. Авторлық идея ой ... да ... өзге ... ... аңғарылады. Ата мен баланың
сүйіспеншілігін, ағайынды ... ... ... ... ... оқиғаларын баяндау арқылы Рабғузи жауыздықтан, күншілдіктен
жирен, ... өзің қор ... ата мен бала ... ... ... сүй, ... берік болсаң, Зылихадай мақсатыңа жетесің деген
ойды ... ... ... ... де ... шығармасында ашық
білдірген: «Аларның ишләрідін сеңа ... ... ... алғыл, бұ қыссада
башрат айа сеңа ғибрат ... ... ... ... ... хабар
бердім, ғибрат ал, бұл қыссада басынан аяғына дейін ғибрат бар».
Зерттеуші қиссасының композиясына, образдарына тиянақты талдау ... ... ... ... ... композициялық бүтіндік
сақталған; оқиға желісі бірте-бірте, сатылы өрбиді; қиссаның басталуы ... ... бір ... ... ... ... ... қатар қиссадағы
оқиғаның дамуына, оның композициялық-сюжеттік элементтеріне мән береді:
Сюжеттің байланысы – Жүсіптің түс ... ... ... – Жүсіпті
ағаларының күншілдікпен құдыққа тастауы; Оқиғаның дамуы – Жүсіптің құлдыққа
сатылуы, Зылиханың ... ... ... ... ... ... шарықтау
шегі – Зылиханың Жүсіпті зынданға салдыруы; Оқиғаның шешімі – Жүсіптің
атасымен, ағаларымен ... ... ... ...... хал-жайынан мәлімет беріледі, арман-мұраттарына жеткен Жақып та,
Жүсіп пен Зылиха да ұзақ өмір сүріп, дүниеден ... ... ... дүние жүзіне кеңінен тараған аңыз-
хикаяның түркі тілінде жазылған алғашқы көлемді ... бірі ... ... ... ... ... ... сипаттарға тоқталады.
Соның бірі – адамның шым-шытырық іс-әрекеттерінің, сезімінің, күйініш-
сүйініштері мен ... мол ... ... зерттеуші. Бұл,
әсіресе, қиссаның басты кейіпкерінің бірі Зылиха образынан айқын сезіледі.
Психологиялық ... ... ... бұл ... ... жақын, сұлу
әрі ақылды әйел бейнесінде көрінген. Ол өз сүйіспеншілігі ... ... ... ... және ... ... ... берік те
шыдамды болып суреттелінеді. «Иығлайу ... ... ... ... ач
болса, Аһ Иүсф тейүр ерді, сусаса аһ Иүсф тейүр ерді...» ... ... ... болды. Ашықса да «Аһ! Жүсіп» – дейтін еді, сусаса да «Аһ,
Жүсіп!» – ... ... ... Зылиха Жүсіпті шын сүйетіндігін дәлелдейді.
Зылиханың ішке жиналған құсасының жалынынан Жүсіптің қолындағы қамшысының
алтын сабы еріп ... деп ... ... ... ... және ... талдауда Зылиха бейнесінің басты
сипаттарын анықтайды: Зылиха ақылдылығымен Жүсіпті ... ... ... ... деп ... ... ... Кейін кінәні
мойнына алып, патшаның алдында Жүсіпті сүйетіндігін ашық ... ... – асыл ... мен ... сезімі іске асуы үшін күресе
алатын әйел.
Зылиха образының ... ... А. ... ... ... жолдарына ден қояды: Біріншіден, бұл ... ... ... көп ... Мәселен, Жүсіп қорлық ... ... ... дауыл соғады. Ол қуанғанда, аспан шайдай ашылады. Ыстықтан қорғап,
көлеңке ... ... бұлт ... ... одан ... адамға
тән белгілер де байқалады. Әкесі, туыстарына деген бауырмалдық, адалдық
сезімі қиссада шынайы бейнеленеді. «Айдылар: Иүсф ... ... бар ... ... ... Ол ... ... ерса, аңа йығлайлу көзі көрмас болды, – теділар,
Иүсф аны ... ... ... көп йығлады». «Айтты: Жүсіп атты ұлы бар еді,
оны аса сүюші еді, ол ғайып болған соң, ... көзі ... ... ... ... оны ... ... ішінде көп жылады». Сонымен бірге зерттеуші
Жүсіп образының мынандай ... ... ... ... ...... ... жасаған ағаларына жақсылық жасауымен көрінеді; Патша
зынданнан босатпақ ... ... ... да ... ... ... ... көңілі сенбей, көрінгенге ұрынбайды. Алғашқыда Зылиханың
айтқанына көнбей, өзін-өзі тыйып ұстап, соқыр сезімге ерік ... ... ... елін ... ... ... ... Қорыта айтқанда, ғалымның пікірінше, Жүсіп образынан қайырымды,
ақылды патша ... ... ... ... ... ақылсыз патшаға ақылды
уәзірді қарсы қою, ақырында ақылды уәзірдің патша болып, еліне қайырымды
болу мотиві ... ауыз ... де ... ... ... ... ... жырлаған Жүсіп образынан да табуға болады. Мәселен, Жәмидің
Жүсібі де құмарлық жетегіне кетпеуімен, әр нәрсеге ... ... ... саналы қайраттылығымен ерекшеленеді. Зылиханың қырық жыл
бойы ғашықтық тұтқынында ... ... ... білгенде ғана ол
өзгереді, жігіттік қасиетін жоғары ұстайтын, тазалықты, мәрттікті ұстанған
адам болып көрінеді. «Рабғузи ... ... ... жасалуының
Жүсіп образына біршама ұқсастығына А. Қыраубаева зер салады: Жақыптың
істерінде де ... ... ... ... ... молынан
көрінсе, әкенің баласынан айырылғанда, қайғы мен шерден бүк ... ... ... ... баласын сүйген әкенің шынайы бейнесін береді.
Қиссадағы ... ... ... аталғанмен, образдық тұрғыдан
дараланбайды, олар зұлымдық пен қатыгездіктің жиынтығы іспетті ... ... ... ... ... көңілдеріне жақсылық енеді.
А. Қыраубаева «Рабғузидің қиссасының» тарихилық сипатына да тоқталады.
Туындыдағы бір топ ... ... ... оқиғаларға құрылған. Мұнда
автордың VІ-VІІ ғасырдағы араб халифатында болған ... ... ... ... ... көркем тілмен жеткізе баяндау ерекшелігіне мән
береді. Бұл баяндауларда кейде шындық әсіреленіп, тарих пен аңыз ... ... сол ... ... мен тынысы көрінеді дейді зерттеуші.
«Рабғузи қиссаларына» ақынның өз ... ... ... де енген.
А.Қыраубаева бұл туындыларда тіршілік көріністері мен ... ... ... ... суреттелетінін нақтылы,
аудармамен оқырманына ұсынады.
Күн хамалға кірді ерса, келді ғалам наурұзы,
Кечті бәһмән зәмһәр йер қыш ... ... ... ... ... ... тірілүр өлміш жаһан.
Тілің безерлаб нақыш бірла безанүр бұ йер ... ... төрт ... ... бад ... ... кіргенде еніп, келді ғалам наурызы,
Қашып енді қыс кетеді қалмас жерде қар-мұзы.
Күн-кілемнің көркі ... өлі ... ... ... ... ... ... атарда төрт сарыдан соғар самал қызуы
Автор енді бір өлеңінде сөз маржанын терген ... ... ой ... ... ... бұ ... ай ... йер йүзі,
Бір йыл ірче кечті аның йай-қышы, йаз-күзі.
Ой ... үзүм ...... ... ... ... тұрдұм, хаме ұрдым имкәніб түн-күндүзі.
Бағ қобардым тал йығачлық йаш йабұрғақ, ал ... ... бұл ... ей ... жер жүзі,
Жыл ішінде өтті оның көктем-қысы, жаз-күзі.
Ой қопардым, жүзім ...... ... ...
Ерте тұрып қалам тарттым, еңбек еттім төзіммен.
Бақ өсірдім тал-ағашы, жас жапырақ, ... ... ... ... ... жағынан
байсалды талдау жасаған ғалым А. Қыраубаева мынандай қорытындыға келеді:
Рабғузи кітабында әңгіме болатын мәселелер: жер, ... ... ... ... ... ... махаббат, зұлымдық, адамгершілік,
достық, қастық, адалдық, адамдық, ... ... тағы ... ... ... ... жанасымсыз діни мифологиядан туған.
Ал, махаббатты, адамгершілікті, ... ... ... ... ... идеялар айтылады. «Жамандықтан жирен, жақсылықтан
үйрен» дейтін өсиет, үлгі бар. Бұл тұстарда діни фантазия көмескіленеді.
Мысалы: ... ... ... қарт ... әңгімелері,
«Қарлығаш пен маса», «Аһил Хайруан қиссасы», Дәуіт, Сүлеймен ... ... ... ...... ... ... қарағанда идеясы
жағынан жоғары тұрған шығармалар», – дейді зерттеуші [8, 51 б.]. Ғалымның
бұл қорытындысынан ... ... ... ... ... ... дейін айтылған зиянды, қажетсіз, діни кітап деген пікірдің дұрыс
еместігін нақты мысалдар негізінде, ... ... ... ... ... ... ... анықтауда А. ... ... ... ... процесте жазушы үшін туындының жанрын
анықтау соншалықты ... ... осы ... Рабғузи өз кітабын «Қиссалар
жинағы» деп атаған. Үлкенді-кішілі шығармаларды «қисса» деп, оның ... ... ... ... ... ширақ әңгімелерді «хикаят» деп бөлген.
Жоғарыдағы келтірілген туындылардан байқалғандай, «қиссалардың» ... ... және оған діни ... мол ... байқалса, ал көлемдері
жағынан әр алуан болып келеді. Зерттеушінің көрсетуінде, бүгінгі жанрлық
тұрғыдан ... ... ... ... ... түрі «Рабғузи
қиссаларынан» табылады. Эпиканың көне түрі – миф, аңыз, ертегіден бастап,
қазіргі – ... ... ... ... өлең сөз бен қара сөз ... болып жалғаса береді. Рабғузи ... ерте ... ... ... ... болуы, бір немесе бірнеше оқиғаға құрылуы, ... ... ... тәрізді ерекшеліктері сақталған. «Рабғузи
қиссаларының» ішіндегі ең ... ... ... ... ... табылады. Бұл
қиссаның мазмұны қат-қабат, композициясы күрделі, образдары алуан ... ... ... ... бүгінгі жанрлық тұрғымен салыстырғанда
роман жанрына жақын ... деп ... ... өлеңдер де ұшырасады.
Ол кейде оқиғаға қосымша берілсе, енді бірде кейіпкердің сезім-сипатын, хал-
жайын суреттеуде ... ... ... ... ... өлеңдер болып келеді. Өлеңдер силлабикалық үлгіде жазылған. Бұдан
байқалатын ерекшелік: «Рабғузи қиссалары» жанрылық жағынан әр ... ... ... туындыдан бастап романдық желідегі ... ... ... ... қиссасының» тіл көркемдігіне кеңінен талдау
жүргізеді. Зерттеушінің көрсетуінше, қиссаларының ... ... ... ... ... емес. Діни қиссалар көбіне баяндауға құрылса,
автордың ... ... ... тіл ... құлпырта пайдаланатын қиссалары
да ұшырасады. Әсіресе, Жүсіп пен ... ... ... ... мен шынайы сезімдері, бір-біріне деген сүйіспеншіліктері автор
тарапынан шабытпен, поэтикалық кестелі тілмен жазылған. Зерттеуші оны ... ... ... Мазлум жаман (жәбірлі жүз), қары көңіл
(кәрі көңіл), көріклік йуз, үсрүк саба (үскірік жел), өлік йер (өлі ... көз (жат көз) т.б. ... ... ... ... інжутек йұмаланып
түша башлады». «Нарттай бетіне көз жасы ... ... түсе ... өзін отқа ...... өзін отқа ... «Айтек
чәчаклар» – «Айдай гүлдер» Метафоралар: Айды: «Менің күзүм ... ... ... ... «Менің көзімнің жарығы – сенің дидарың». Көзлары –
йұлдұз, көзі – күн, ... – көк ... ...... көзі – ... – көк айдын. «Мен Исүфсіз сусыз балықмын, бір сағат Исүфні көрмасам
чалықмын». «Мен Жүсіпсіз – сусыз балықпын, бір ... ... ... ... ... ... ... кейіптеу, портрет, психологиялық
паралеллизм тәрізді әр алуан ... ... ... ... ... мыл қылды. Исүф қашмақға мыл қылды». «Зылиха қумаққа амал
қылды. ... ... амал ... Қара ... өзін ... ... арқылы ойды күшейтіп беру көрінеді. «Хәзинасын алғыл, өзгаларын
отқа ... ... ал, ... отқа ... ... көріністері:
«Көк йығлар, йағыз йер күлар, бұлұт көзларыдын йаш ... ер ... ... ... үсрүк саба ыснаб тойар...». «Көк жылар, қара жер күлер.
Бұлт көздерінен жас ... жер ... көк ... ... Суық жел ... ... портрет жасаудың әсірелеумен араласып келу ерекшелігіне
көңіл бөледі. «Қырқ өрүм сачы бар, ... ... бір өрүм ... ... ... иүзі ... күн ... болұр, қарақлары жан алұр, ернідін
ғақық ұйалұр, өзі сылығ, қылығы түзүк, белі інчка, бойы ұзұн...» ... шашы бар, ... ... Бір өрім шашын жазса, жерге түсер. Көркіне күн
қайран болар. Көз қарасы жан алар. Ернінен ақық ... Өзі ... ... белі ... ... бойы ... ... портретте ғана емес,
оқиғаның баяндауына да ... ... ... ... ... етеді. «Исүф елкінде бір қамчы бар ерді, Злиха тіләді,
алды, аһ ... ... от ... ол қамчы еріді, ол қамчы алтұндын ерді...»
«Жүсіптің қолында қамшы бар еді. Зылиха ... ... Аһ! – ұрып еді, ... ... ... ... ... қамшы еріді». А. Қыраубаеваның
келтірген мысалдарынан «Рабғузи қиссаларының» өз заманына лайық ... ... ... ... ... ... ... туынды
екенін аңғарамыз. Бұл көркемдеу құралдары бүгінгі қазақ ауыз, жазба әдебиет
үлгілері үшін де тосын емес.
А. Қыраубаева ... ... ХІХ ... ... ... мен ... басында халық арасына таралу жайына және басылым тарихына талдау
жасайды. Халық арасына ... ... ... рет қайта басылған
нұсқалар, зерттеушінің ... ... 1859 жылы ... ... ... ... ... нұсқа. Бұл нұсқаны 1881 ... ... ... ... Қиссаның 1859 жылы жарық көрген тағы
бір басылымы Рахматулла Амирхан ұлы ... ... Бұл ... ... 1899, 1914 жылдары қайта басылып шыққан. Зерттеуші
А. Соловьев, Н.Ф. Катанов кітабының [98, 395 б.] ... ... ... ... ... 1859 ... 1891 ... дейін
қиссаның 6 рет басылып шыққанын көрсетеді. Кітаптың Ташкенттік басылымдары
да ... ... ... ... ... жиі басылу жағдайлары,
біріншіден, ХІХ ғасырдың ... ... мен ХХ ... ... ... басу
ісінің өркендеуімен байланысты болса, екіншіден, бұл кездері татар, башқұрт
молдалары қазақ даласына ... келе ... ... дін басыларының бұл
іс-әрекеттерін патша өкіметі де қолдап, діни кітаптардың басылып шығуына
көп ... ... Бұл ... ... ... ... молдаларының ықпалы бар екенін айтқан зерттеуші
мұндай «өзгертулердің» «Рабғузи қиссаларын» да ... ... ... көрсетуінде Рабғузи өз кітабына «Қиссас-и Рабғузи»
деп ат қойдым» – деп анық жазғанмен, кейбір басылымдарда бұл атау ... ... ... ... ... ... әнбия» деп өзгертіліп
келген. «Пайғамбарлар қыссалары» деп ... де ... діни ... ... ... ... ... мазмұны мен тілінің кейбір өзгеріске ұшырағандығы
туралы нақты ... ... ... ... «Қисса Жүсіп» 1856,
1873 жылғы басылымдарында 78 беттей болған; 1899, 1910 жылдардағы басылымда
71 бет болған; 1915 ... ... 58 ... ... қысқартылған.
А. Қыраубаева «Рабғузи қиссаларының» қазақ ... кең ... өнер ... ... ... әсер-ықпалы
болғанына тоқталып, мәселен, «Біржан-Сара айтысындағы» ... ... ... пе ең» ... өлең ... бұл туындының көпшілік арасына
кеңінен тарағанының айғағы ... ... ... арасына таралу жолдарын
ғалым былай жіктейді: ХІХ ғасырдың екінші ... мен ХХ ... ... ... қалаларында кітаптың үсті-үстіне басылып, қазақ даласына жол
тартып жатты; сауатты, көңіл көзі ашық ... бұл ... ... ... ... ... әр ... көшірмелерінен,
басылымдарынан қызықты тұстарын еске сақтап қалып, ел ... ... ... де кең орын ... ... көне ... ... нұсқаларымен өзі ғана айналысып
қоймай, ұстазы Б. Кенжебаев тәрізді өзінен кейінгі шәкірттерін де ... С. ... ... «Сыр ... ... ... әдебиет
дәстүрі», Г. Асқароваға ұсынған ... ... ... ... ... қиссасы», Қ. Сейітжанов зерттеуіне өзек
еткен «Алтын орда ... ... ... ... көркемдік
ерекшеліктері және қазақ әдебиетімен дәстүр сабақтастығы («Мұхаббат-нама»,
«Хұсрау-Шырын» ... ... Н. ... ... ... (Хакім ата) әдеби мұрасы» тақырыптары А. Қыраубаваның ... ... ... ... ... кезіккен, іштей талай
толғантқан тақырыптары десек қателеспейміз. Қ. Байғұлыұлы қиссаны ... түсу ... ... ... кей ... алып-қосқандығы
айтылады. Қиссашы «Қозы Көрпеш-Баян сұлу», «Қыз Жібек» тәрізді ... ... ... өмір сүре ... баса ... ... ... Қыраубаева қалай дегенде де, Қ. Байғұлыұлының нұсқасы «Қиссас-ұл әнбия»
сюжетінен алыс кетпеген, соның ... ... ... ... ... ... ... – ұл әнбиядағы» қазақ арасына кең тараған
сюжеттерге ... ... ... ... бірі – ... ... Рабғузидің кітабында екі сипатта – бірінде пайғамбарлық қасиетімен
көрінсе, екіншісінде оның ... ... ... ... ... Абай ... ... жазуда «Қиссас-ұл әнбиямен» ғана
шектелмей, уақыт талабына орай сын ... ... ... дамыта
жырлағанын, Низамиді, Талмудтағы Александрия жайындағы аңызды, ... ... ... ... ... газетінде 1895 жылы жарияланған
әңгімені, ел ішінде кеңінен таралған ертегіні оқып ... ... ... А. Қыраубаева ғалым С. Қасқабасовтың [101, 36-39 б.б.],
К. Туғанбаевтың [98] еңбектеріне ... ... ... қиссалары» туралы А. Қыраубаеваның сүбелі зерттеуі арнайы
қарастырылмағанмен, ғалымдар Т. Тебегеновтың, А. Ісімақованың,
Ө. Әбдиманұлының ... ... ... жақсы бағаланады. Қазақ
әдебиетінің тарихын ежелгі сақ, ғұн, түркі дәуірлерінен бастайтын ғылыми-
теориялық методологияны қалыптастыру, практикалық тұрғыдан ... ... ... ... ... ... еңбегін жоғары бағалаған ... ... ... ... ... ... ... болған
қазақ фольклорындағы мифтік сюжеттердің, Құран Кәрім ... ... ... ... ... ... ... «Жұмжұма сұлтан», Сәйф Сарайдың «Жәдігернама», «Түркіше
Гүлстан» дастандарының дәстүр жалғастығы тұрғысынан қарастырылуын ... деп ... [37, 27б.]. А. ... ... ... ... ... ХІІІ-ХІV ғасырлардағы түркі тектес халықтар
әдебиеті жәдігерлері мен оның ... әсер ... ... ХІХ-ХХ ғасыр басында ауызша, жазбаша әдебиетте жалғасқан
нәзира үлгілерін тек сипаттаумен шектелмей, ... ... ... Орда дәуірі ескерткіштеріне тән жанрлық, тақырыптық, көркем тілдік
сипаттардың ізі, өзара сабақтастығы ... ... ... ... ... ... ... Ғалымның түркі тілді әдебиет деген
ұғымды нақтылауын, оған
А. Қыраубаеваның анықтауынша, ... ... ... ... ... ... ... татар, башқұрт, тағы басқа тілдері жататынын,
ал түрік (түркі емес) тілі деп ... ... тілі ... да атап ... ... жұмысының мынандай құндылықтарына мән
береді: «Рабғузи қиссаларындағы» көркем мәтінге әдеби ... ... ... негізінде қиссалардағы сюжеттердің Библияда, Құранда бар
екенін және олардың ... ... ... ... ... Зерттеушінің
сондай-ақ нақты болу үшін әр мәтінмен ... оның өз ... ... ... ... беріп отыруын құптайды. «Рабғузи қиссаларындағы»
туындылардың жанрлық тұрғыдан анықталуына, бұл ... ... ... А. Ісімақова ерекше мән береді. Мәселен, «Қисса Жүсіптің»
оқиғалардың қамтылуы, мазмұнының ... ... адам ... ... ... романға сәйкес келеді
деген ойының қазақ романының тууы мен қалыптасуына тек ресей ... ... ... ... жоққа шығаратын ғылыми мағлұмат болғанын айтады. «Сөздің
мәні айта білсе ашылар», – дейді ... Түп ... ... Асан ... ... ... мектебі бар, Сыпыра жырау сынды жыраулық
өнердің алтын діңгегі бар халқымыздың өз өнерін қадір тұтуы, әдемі ... көне ... ... ... ... ... ... Орхон
жазуларындағы айшықты, ажарлы сөздер, образды бейнелер қайдан алынған?
Осындай ... ... ... ... ... ... ... да
табылады», – деген
А. Қыраубаева ... ... ... ... ... айта ... сүйене отырып теориялық тұжырымдар жасауға ұмтылысын және оның бұл
бағыттағы жетістіктерін әдебиеттанулық талдаулар ... ... ... ... жататын шығыстанушы ғалымдарға үлкен ой саларлық үлгі болу
қажеттігін білдіреді [38, 36 ... ... ... қиссалары» туралы зерттеуінің ғылыми
өзектілігі мен жаңалығы туралы мынандай түйіндеулер ... ... ... А. ... ... ... туралы зерттеуі ұлттық
әдебиеттану ғылымындағы алдына үлкен міндеттер қойған және оны ... ... ... алғашқы монографиялық күрделі еңбек болды. Бұл
жұмыстың басында ... ... ... ... ... ... ... докторы, профессор Бейсенбай Кенжебаевтың тұрғаны
сөзсіз. Б. Кенжебаевтың «Қиссас-ұл әнбия» зерттеу ... ... ... ... ... ... А. Қыраубаева көптеген ғалымдардың
еңбектерімен терең танысып, өзі де Рабғузи туындысын ... ... ... оны өзге ... ... ... одан ... дәстүр жалғастығына аса мән беріп, өзіндік тұжырым-қорытынды
жасаған бірегей ғалым. Бұған ... ... ... саралау жұмысын
жүргізе отырып көз жеткіздік; «Рабғузи» қиссаларын» ... ... ... ... көне ... сол уақыттың шындығы,
дүниетанымы мен көзқарасы ... ... ... ... ... Ол «Рабғузи қиссалары» түркі халықтарының ортақ мұрасы, Алтын
Орда дәуірінің әдеби ескерткіші, – деп ... ... ... өз
уақытының белгісі де көрінетінін айтып өту қажет. ... ... ... ... туралы аңыз-әңгімелерге біршама сын
көзімен қарайды. Соңғы кездегі ғылымның жетістіктерін баяндаған еңбектерге
сүйене отырып, ... ... ... ерте ... ... табиғат құбылыстарының шындық іздері жатқандығын, ал
бірсыпырасы дүниенің сырын әлі ... ... ... адам ... ... ... ... туындаған, ой-қиялында
қайта жасалған көркем ұғым-танымдары жатқандығына ... ... ... ... ... ... жалғастығы тұрғысынан келді. Түркі
тіліндегі бұл көлемді тұңғыш еңбекті ... ... ... жатқан
туынды деп қарастырды. Ондағы аңыз-әңгімелердің түп-төркінін ертедегі шумер
жазуларымен, көне араб-парсы әдебиетімен, ... ... ... ... да ... мәдениет-әдебиет үлгілерімен байланыстырып,
нақты салыстырулар арқылы ғылыми дәлелдеп көрсетті; ... ... ... ... жалғастығының көрінісі болса, өзі ... ... ... арасына кеңінен таралуына негіз болды.
Зерттеуші нәзирашылдық өнерінің туу және даму ... ... ... ... Кейінгі қиссашыл ақындардың ... ... ... уақыт талабына орай мазмұндық-идеялық
дамытылуына ғылыми сараптама жасады; ... ... ... ... ... ... ... бірі – қиссалардың танымдық-
тәрбиелік мәнін ашу болды. Көптеген ... ... ... ... одан сол ... ... ... мен
жақсылыққа үндеу, жамандықтан, жауыздықтан жирендіру, әділ патша, жақсы
заман ... ... ... ... ... ел ... көп ... басты себептерін ашты.
А. Қыраубаева зерттеуінің маңызы кеңестік кезең жылдары ескішіл, діни
сипаттағы туынды деп ... ... ... ... ... беріп,
айналысқа түсіруде дейміз.
1.3 Хорезмидің «Махаббатнама» дастаны – түркі тілдес халықтардың ортақ
әдеби ... Орда ... ... ... жататын Хорезмидің
«Махаббатнама» дастанын зерттеуде А. Қыраубаева ізденісінің маңызы ... ... ... ... ... ... үлгісі ретінде
қарастырған ол Хорезмидің «Махаббатнамасын» тың тума әдебиет үлгісінде
зерттеп, оның ... ... ... ... ... ... ... мұрасы екенін белгілеуде өзіндік қорытынды жасады, әдеби
туындыға жүйелі зерттеу тұрғысынан келді. ... Орда ... ... ... даму жайына қысқаша сипаттама берген
Б. Кенжебаев Алтын Орда дәуірінің әдебиеті ескерткіштерінің молдығына,
мазмұндылығына қарамай, ... ... ... ... ... ... сол себепті жалпы жағдай осылай болғандықтан, сол дәуірдің
ең елеулі шығармасы «Мұхаббат ... да шын ... әлі ... ... Б. ... А. ... зерттеуінде қамтылмаған кейбір ғылыми
тұжырымдарға ашық қарсылығын ... А.М. ... ... языка» дейтін кітабында «Мұхаббат нама» поэмасының тілін
тағы да сөз еткен; оны ескі ... ... ... деп ... ... ХІ ... бастап халық болып құралды деген концепцияны
дәлелдеуге тырысады. Онысы, ... ... дей ... ... ... Нәжіптің пікірін қолдайды. Әдеби ... әр ... ... келіп, А.М. Щербак нұсқасын қарастырып, оның мазмұнын былай жүйелеп
көрсетеді: Кіріспе; ... ... ... Сұлу ... ... ... махаббатының жайы. Бұдан кейін Б. Кенжебаев «Мұхаббат нама» – ... ... тілі ... көріктеу құралдары әсем, өлең құрылысы
шебер, тамаша поэма, аса құнды мұра дей келіп, ... ... ... ... ... араб-парсы өлең өлшемдерінен ауысқан
түрлердің қазақ поэзиясындағы орнығу ... ... ... ... ... ... ... «Мұхаббат нама» поэмасы қай
жағынан болса да маңызды. Бүкіл бір ...... Орда ... ... Осы поэманы білу арқылы біз түркі халықтары әдебиетін,
соның ішінде ... ... ... ... ... ... біле аламыз
деген қорытындыға келеді профессор Б. Кенжебаев [2, 48 б.].
«Рабғузидың қиссалары», «Махаббатнама» негізінде ... ... ... ... ... ... А. ...
жоғары оқу орындарында ежелгі дәуір әдебиетінің оқытылуына, оның ғылыми
негізделуі мен қалыптасуына ... ... ... Оның 1985 жылы Хорезмидің
«Махаббатнама» дастанын аударып, алғы ... ... ... жеке ... етіп ... ... ... [105] ежелгі дәуір
әдебиетінің нұсқаларын қазақ оқырмандары мен ... ... ... ... ... да ... ... болды. А.Қыраубаева
Хорезмидің «Махаббатнама» ... ... ... ... қатарында жан-жақты зерттеп, ғылыми ... ... Ол ... жұмысын тыңғылықты да салмақты жүргізді деп санаймыз. ... ... ... ... ... өзі де көне мұраға үңіліп,
тарихи сипаты, мазмұндық-құрылымдық ерекшелігі, өлең құрылысы мен поэтикасы
тұрғысынан ... ... ... маңызды ғылыми тұжырымдар жасады.
Зерттеу жұмысының алғашқы ... ... ... ... жету және зерттелу тарихына, нұсқаларына тоқталады. Дастанның қазіргі
уақытқа ұйғыр әрпімен (1442 ж.), араб әрпімен (1503-
1509 жж.) ... екі ... де ... ... А. Қыраубаева ұйғыр нұсқасына ... ... ... ... та ... түсінікті, дұрыс сақталғандықтан, осы
нұсқаны қазақ тіліне аударып, өз ... ... ... ... ... ... түпнұсқадан алынғанын, ал парсыша бөлімдері
орысша аудармасынан өзбекшесімен ... ... ... ... туралы белгілі ғалым В.В. Бартольдтің [106], ... ... ... ... ... ғасырдағы қыпшақ-оғыз
ескеткіштерінің тілін түбегейлі ... ... Э.Н. ... ... ... Орда ... онымен одақтас Египетте ... ... ... ... қырым татарлары, башқұрт, өзбек, қазақ,
түрікмен, әзірбайжандардың ата-бабаларының ортақ мұрасы» [107, 39 б.], ... ... ... ... ... мақаласында айтылғандай, Б.В. Валиходжаевтың,
С. Қасымовтың зерттеулерін бағалағанмен, С. ... ... ... Дастанды таза өзбек халқының ... ... ... ... аралас жазылу ерекшелігін, XIII-XIV
ғасырлардағы тарихи жағдайды ескермегендік деп есептейді. ... ... ... С. ... ... ... [109], Б. ... [3], Х. Сүйіншәлиев [110] еңбектерінің
маңызын атап өтіп, өзінің де туындыны аударып, зерттеу ... ... ... ... Ә. Дербісәлиннің, М. Жармұхамедовтың,
Ө. Күмісбаевтың аудармасымен «Оғыз наме. Мұхаббат наме» ... ... ... туындысына қатысты түркология ғылымында бірсыпыра
жұмыстар атқарыла бастағанмен, А. ... әлі де ... ... ... ... ... ... олар: Өзге ... ішкі ... ... ... ... сол кезеңдегі
қоғамдық-әлеуметтік ой-пікірлердің көрінісін ... ... ... ... ... ... дамуына тигізген әсерін саралау,
тағы басқа жайлар. Бұл міндетті атқару ... ... ... ... ... өз мақсат-міндетін айқындайды: Хорезмидің
«Махаббатнамасы» түпкі бастаулары V-VІІІ ғасырларда ... ... ... ... ... ... ... туындысы; Туынды өзіне
дейінгі және өз ... жер жүзі ... озық ... ... ... ... поэзиясының тіл, стиль дәстүріне де қатысы
бар деп есептеледі. Зерттеуші поэманың жазылу жайы мен қайда ... ... ... және ... ... парсы, түркі тілінде бірдей
жазғаны туралы деректі де туынды негізінде дәлелді көрсетеді.
437. «Махаббат ... ... ... ... де ... ... ... Бұл кітабым болып тұр Мысыр қанты,
Жеті жүз елу төртінші жылы ... ... ... Ей, ...... ... бері сыйыңды бізге лайық.
34. Көңілдің теңізінде гауһарың мол,
Парсыша кітаптарың ғаламға жол.
Автор туралы мәлімет пен өзге де жайларды анықтауда ... ... ... ... ... ... әдебиеттанушылардың еңбектерінде де
ұшырасады. Зерттеуші ... өз ... ... тілін жақсы білуін
заман, уақыт талабымен байланыстырып, белгілі ... Е.Э. ... ... ... ... тіл ... араб тілінің орнын Х ғасырда парсы тілі
басты, араб тілі тек ғылым мен дін ... ... ХІ ... ... ... да ... ал көркем әдебиетте үшінші тіл – түркі тілдері ... ... – үш ... ... емес, үш түрлі тіл байлығын пайдаланған бір
ғана әдебиет деп ... ... ... ... ... «Махаббатнама»: 946 жол, 473 бәйіттен тұрады;
Арнау өлең – он бір; ... – 58 жол; ... 4, 8, ... ... ... А. Қыраубаеваның былайша жіктеуі өзге ... ... ... ... Н. ... ... ... әрпімен жазылған нұсқасы 473 бәйіттен тұрады. Дастанда
11 наме (хат) бар. ... ... ... он бір хаты ... болған. Солардың
ішінде төртінші, сегізінші және он ... ... ... ... ... ... Орда түріктерінің бәріне бірдей ... ... ... ... ... ... дастандағы 317 бәйіт қыпшақ-оғыз
тілінде, 156 бәйіт парсы-тәжік тілінде ... ... де ... ... тілі – Алтын Орда қыпшақтарының тілі ... ... деп ... ... [112, 263 б.]. ХІV ... ... түркі
тілі мен Алтын Орда бойында қалыптасқан түркі тілінің жақындасуы, бір-
біріне ... етуі ... Осы екі ... ... сөйлеген халықтар бір-
бірімен қоян-қолтық араласа бастағаннан кейін олардың тілдері де өзара
араласа ... ... ... ... ... бұл тілдерге араб, парсы
сөздері де ... ... ... ... осы бір ... ... кезеңінде туған ескерткіштердің бірінен саналады [113, 3 б.] ... ... ... ой қорытатын белгілі шығыстанушы ғалым Ө.
Күмісбаев өз ... Э.И. ... ... туындысындағы
лексикалық бірлік туралы есебін келтіреді. Бұл есеп бойынша туындыда 544
түркі, 243 араб, 193 парсы ... 980 ... ... бар екен. Осы
544 түркі ... ... ... ... тілдерінің көпшілігіне ортақ
сөздері екені анықталған [114, 13 б.].
Дастанның стилінде сол ... тән ... ... бас иіп, ... ... ... сақталған. Мұндай үлгі оған дейінгі ХІ ... ... ... ... де ... ... Баласағұнның
дастанның беташарын Аллағы, пайғамбарға құлшылық мінәжат сөздермен бастауы
сол заманғы еңбектерге тән үрдіс ... ... ... ... мұсылман
дінінің құндылықтарына жетік, әрі ... ... ... адам ... яғни ... екінші танымдық қызметі ақынның өзін-өзі сипаттауы,
таныстыруы деп қабылдасақ та болады. Ақын ... де ... ... отырып, осы туындының жазылуына себепші болған Мұхаммед Хожабек
туралы айта отырып, бір жағынан өзін де ... ... ... ... «Махаббатнама» дастанында кездесетін адам есімі Мұхаммед
Хожабекке түсініктеме береді. ... ... ... ... ... ұқсас, бір-біріне жақын болып келеді. Оның себебі
сүйенетін дерек көзі тек мәтін ... ... ... мен ... ... ... Түн. ... көрінді мейрам айы,
Мұхаммед Хожабек – дәулет құмайы.
21. Бұйырды – өрге шатырлар тігілді,
Ыдыстар ... кең ... ... Хожабектің кім екендігі туралы өзіне дейінгі ғалымдардың
пікірлерін келтіріп, ... ... А. ... ... ... қол ... қараған Алтын Орда әмірлерінің бірі деуге ... ... ... Бұл ... Б. ... та ... ... Мұхаммед Хожабек есімі көбірек айтылғанмен, ол негізгі бөлімге
қатыстырылмады, дастандағы ол ... ... бір ұзақ ... ... ... ... ... Зерттеуші оның сипатарын туындыдан
үзінділер келтіре отырып аныықтайды.
Келбетті, сұлу:
71. Дидарың елге ... ... ... да бас ... ... ... болса көк дәбірі
Түгесілмес мың жылда мыңнан бірі.
Ақылды:
72. Ұлысты биледің ақылыңның ... қан ... ... ... ... Соғысқа кірер бейне тойға кіргендей,
Ашыққан бөрі қойға кіргендей.
77. Егер сені Рүстем десем, сол атаққа жарайсың,
Қылышыңмен жаудың сапын қақ айырып жарарсың.
Жомарт:
70. Мың жыл ... ... егер ... өбер ед ... сенің атыңды-ай.
Туындының негізгі оқиға арнасы мен басты ой қазығы негізгі бөлімде, он
бір намада (арнауда) ... Бұл ... сұлу ... ... ... жігіттің
шексіз сүйіспеншілігі жырланады. А. Қыраубаева поэмада қыз ... ... оның ... орны ... ... ... ... өз
заманының озық суреттеу тәсілі деп көрсетеді. Сондай-ақ «Махаббатнама»,
зерттеушінің айтуынша, ХІІІ-ХІV ... ... ... ... ... ... ... Қайта өрлеу ... ... ... ... ... Мәселен, автордың өмір сүрген
кезеңінде шығыс әдебиетінің негізгі тілі ... тілі ... ... ... ... білуіне қарамастан, шығармасын түркі тілінде жазуы Қайта
өрлеу мәдениетінің ықпалы деп ... ... ... ... өз
басындағы халді көне грек ... ... ... ...... Рүстем, Шырын мен Фархад, Мәжнүн мен Ләйлілермен
салыстыра, теңестіріп сөйлеуі де туындыгердің әлемдік ... ... ... ... ... ... ... барлығын
аңғартады. Зерттеушінің анықтауында, поэмадағы жетістіктерінің бірі адамның
жан дүниесін, ... ... ... ұмтылыс, ғашық жігіттің
қыздан жауап ала алмай күйінуін, әр түрлі жайды басынан кешіруін ... ... әрі ... ... бере ... Кісінің сірә сенсіз не жаны бар,
Өмірдің ондай мәнсіз не сәні бар?!
116. Күлгеніңде ... ... ... сені пері көрсе, ол да мендей телмірер.
Ақын адамгершілікті, асыл махаббатты ардақтап сүю ... өзге ... ... ...... шын ... ... жол» деп
келетін соқыр нанымға сенбестік білдіреді. Сол кездің рухымен діннің қасаң
қағидаларына қарсылық білдіреді ... ... А. ... талдауындағы
сұлу қызға ғашық болған жігіт о ... ... ... ... ... шын ... жоғары санайды деп келетін
көзқарасының кейінгі ... ... ... ... байқалады.
Мұнда алдымен уақыт, идеологиялық әсер факторын ескеру қажет. ХХ ғасырдың
80-жылдарының басы «дін-апиын» деген ... ... кезі ... ... перзенті саналатын зерттеушінің өз заманынан тыс, ағымға ... ой ... ... ... ... ... ... қатынастар өзгеріп, дінге деген көзқарасымыз оңалғанда, Ясауиден
жол ... ... ... ... зерттеуінде ғалым А. ... ... ... ... ... ... әсерімен жазылған деген тың ... де, оның ... мен ... ... баяндайды. Соның бір ғана
мысалын келтіріп өтелік. «Хорезмиде ылғи қайталанып ... ... ...... ...... адамгершілікке ауыр тиетін жағдайларда
рухани тепе-теңдікті бұзбау үшін жүректен орын алатын қуат. ...... ... ғана ... Адам ... ... жеңе білсе, рухани
жағынан толысады. Пайғамбардың, басқа да ірі ... өз ... ... ... үлкен себеп болған. Бұл ой Хорезмиде: «Сабырдан жақсысы жоқ
ойлағанға», – түрінде келеді» [24, 93 б.], – ... ... ... ... тұжырымын образдың жасалуымен, оның ішкі жан дүниесінің берілуімен
ғана емес, тілдік-көркемдеу ... ... да ... жан ... ішкі ынтызарлығы Хорезми туындысында ... ... ... қиял-арман дүниесімен қанаттанған
романтикалық әсерге бөлеп жырлаумен ұштасады.
261. Неғыламын айта ... тие ... ... ... құбыла біреу, сүймек біреу тағы да.
150. Махаббаттың құпиясы бар мың түрлі,
Жан шыққанша сақтар жүрек бұл сырды.
Зерттеуші туынды туралы ... ... ... ... оның ... дүниесінің берілуімен ғана емес, тілдік-көркемдеу құралдарымен
байланыстыра да ... ... жан ... ішкі ынтызарлығы Хорезми
туындысында жер бауырлаған қарадүрсіндікпен емес, қиял-арман ... ... ... ... ... ұштасады.
Зерттеуші туындыдағы шарапты мадақтау сарынына өзгеше мән беріп, бұл
арқылы ақын адамның өз табиғатына тән ... ... ... білдіреді
дегенді айтады. Хорезми дастанында мұсылман ережесіне қарама-қайшы келетін
шарапты мадақтау, сол арқылы адамды ... тән ... ... ... ... көне Иран әдебиетінен басталатын бұл шарапты
мадақтау салты сол әдебиеттің орта ғасырдағы ... ... ... ... ... алынып, Омар Хайям, Хафиз сынды ақындар
творчествосында философиялық жинақтау, ... ... ... ... ... ... білген Хорезми де осындай өз заманы үшін озық идеяны
қолдаған. Дастанда шарап ішіп, көңіл көтеруге, жүректегі ... ... ... әр ... соң, мәснауи сайын қайталанып айтылып отырады
дейді А. Қыраубаева. Сопылық поэзияның өзіндік ерекшелігі астарлы мағынаның
мол ... ... ... ... ... ... ... ғалым Ислам Жеменей, мәселен, бұл қалыпты дәстүрдің ... ... де ... ... ... ... парсыша білген,
сопылықтан хабары сезімтал ақын Хафизді жақсы ... ... ... ... ... ие, «сағи» сөзінің шарап құюшы дегеннен басқа «пір»
деген мағынасы бар екенін Шәкәрімнің білгендігі дау ... ... өмір ... ... ... ... ... бейтаныс еді,
сондықтан ақын «мей» сөзін – шарап, «сағиді» – шарап құюшы деп ... ол ... ... ... ... ... ... қарсы қағида ретінде қабылдау мүмкін болғандықтан саналы түрде
осылай ... дей ... И. ... ойының тиянағы ретінде Шәкәрімнің:
«...оқушылар естеріңде болсын: Хожа Хафиздің «арақ» деп ... ... ... деп ... Оның ... ... дегені – ақыл, ғылым,
Хақихатта «Жар» – дос дегені, Алла тағала һәм ... ... «Жаз ... нұр желі» деген жырының мағынасы – бостандық келерде
адамдардың әртүрлі партия толқыны ... ... ... ... ... салып тұрады дегенге келеді» деген сөзін де ... ... ... жазылған түсінікте де: өлеңдер ... ... ... ... жан, жар» секілді сөздерді ақын ... ... Қожа ... жырларында жиі ұшырасатын ... ... оны ...... ... – ой, жар – ... деп
түсіндіріп отырады делінеді [115, 550 б.]. А. Қыраубаеваның дастанда
айтылатын ... ... ... ... ... байланыстырып кеңірек
түсіндіруге кезінде уақыттың мүмкіндік ... ... өту ... ... ... ... А. Ясауи поэзиясындағы сопылық ағым
туралы зерттеуінде А. Қыраубаева бұл ойын ... ... Кел, ей, ... ... көңіл-қабақты,
Ішсін бұл жұрт, келтір мөлдір шарапты.
150. Кел, ей, сақы, келтір Жәмшид ыдысын,
Шарап жазар көңілімнің құрысын, –
деп келетін өлең ... ... ... ... ... ... Х.Б. ... еңбегіне [116, 21 б.] сүйене отырып
түсініктеме береді. Бір замандарда ... Орта Азия ... ... ... ... өнерлі, ән сала білетін жігіттерді ел билеушілер
шарап құюшы етіп алатын болған. Олар туып ... жер мен ... ... ... ... ... міндетін атқарды. Өз
елінің өлең-жырын айтумен бірге, өнер қорын жаңа өлең, жаңа ... ... ... ... келіп «сақинама» деген лирикалық жанр
қалыптасқан дейді зерттеуші.
Аяқтау бөлімі ... ... тыс, ... ... ... беріліп, ол
«Мінәжат», «Қыйт а», «Кітапты ... ... ... ... ... тұратыны айтылады. Мінәжатта ... ... ... ... ... хош ... ... десе, «Қыйт ада»:
«Екіжүзділікпен жарамсақтанбаймын, тордағы құстай тұтқын емес, кеңдікте
қалықтаған ... ... ... бір сұлтан болса да, оны мал ...... Осы ... ... ... ... ... деген таза көзқарасы, адамдық таза пейілі көрінеді.
А. Қыраубаева поэманың соңындағы «қыжыраның 914 жылы ...... ... ... ... ... ... пікір білдіреді. Шығарманың жазылған
жылы 754 қыжыра дейді. Бұл ойды өзге ... ... да ... ... ... танымдық-тарихилық
тұрғыдан жан-жақты талдау жасаған ғалым образдың жасалу жолдарына да, тіл
көркемдігіне де, оның қазақ ... ... мен ... да мән ... ... шым-шытырық оқиға жоқ, негізгі
кейіпкерлер – жігіт пен сұлу қыз ... ... ... пен ... ... ой-сезімдері астасып бір адам болып кеткен. Жалпы, ... ... өз ... ... деген ойы мен көзқарасын, ішкі жан
дүниесін, өмірлік ... мен ... ... ... ... ... дәрежедегі өз заманының ... ... ... ... ... сопылық поэзияның ... ... ... бұл ... ... ... түседі.
Туындының бас кейіпкері жігіт ақылды, адал, шын ... ... ... ... Қыз ... ... сезімімен бейнеленіп, сол
арқылы көрінеді. Сұлу қыздың портретін жасау үлгісі де қазақтың ... ... ... жақын келеді дейді зерттеуші.
А. Қыраубаева Хорезми осы туындысы арқылы түркі халықтары ... кең жол ашты ... бұл ... ... ... да растайды.
Хорезми түркі халықтары әдебиетінде «наме» жанрына өзінің «Мұхаббат-наме»
дастаны арқылы тұңғыш рет жол ... ... ... ... ... ... «наме» – жанрлық форма ретінде де мәлім. «Наме» сөзінің ең
жиі ... ... бірі – ... өлең ... жазылған дастан, поэма
деуге болады дейді ғалым Н. Келімбетов [26, 269 б.].
Поэмадағы зерттеуші ... ... ... ...... ... деген ынтықтығы айрықша пафоспен жырланады да, мұндағы мән берелік
тағы бір жай – ... ... ... өз ... ... ... ... Бұл
өз кезеңі үшін әдебиеттегі тың ізденіс, шеберлік болатын. Туындының осындай
көркемдік қуаты туралы А. ... ... ... ... да таң
қалдырып, мақұлдататын ерекше бір қасиеті бастан-аяқ ... ... «Ол – ... ... жайы ... да, осы ... жайды кісіге
жалықтырмай жеткізу ... ... ... ... ... ... сөз ... әсерлілігінде, – дейді [8, 73 б.].
Зерттеуші дастанда кездесетін ... ... ... поэзиясының өлең түрлеріне
(бәйіт, ғазал, мәснауи, қыйт а, ... ... мен ... ... ... ... ... Шығыс әдебиетіне әлі де
оң бетбұрыс ... ... ... бұл ... сол ... үшін
ағартушылық-танымдық маңызы болды деп есептейміз. Өйткені А. Қыраубаеваның
«Ғасырлар мұрасы» кітабы ... ... бұл ... ... әлі ... емес болатын. Дастанның тіл көркемдігі мен троп түрлерінің молынан
қолданылу жайын зерттеуші мысалдар арқылы көрсетеді.
Теңеу:
44. ... ... тоты ... ауға неше жандар құмайын.
47. Өзің деп келген Хорезмиді ... ... құлы ... малайын.
76. Соғысқа кірер бейне тойға кіргендей,
Ашыққан бөрі қойға ... ... ... ... ... ... ... келе
жатқан көркемдік дәстүр екендігін айтқан зерттеуші өзге әдеби нұсқалармен
салыстырулар арқылы көрсетеді.
Әкем қағанның қосыны бөрідей болыпты,
Жаулары ... ... ... тиген қасқырдай,
Алқымынан тамақтап.
(«Қобыланды»)
Ғалым келтірген осы және өзге ... ... ... ... ... ... ... әдебиетімен байланысы барлығы тағы
да айқындала түседі. Көркемдеу ... ... ... ... ... ... ұқсастығын танытса керек дейміз. Зерттеуші
дастандағы метафоралар мен қайталау түрлеріне де алуан ... ... ... ... ... ... ... бағалайды.
А. Қыраубаева дастанның «Хикаят» деп аталатын шағын бөлімі ... ... ... ... ... айта ... түркі әдебиеті
туындыларындағы ой сабақтастығы жайына тоқталады. ... ... ... ... өзге де ... ... ... де көп
айтылады. Ал А. Қыраубаева Хорезмидің қанағат, ақыл-парасатты ... ... тұту ... ... М. Қашқари, Ж. Баласағұни,
А. Иүгінеки ойларымен бірлік тауып жатқанын нақты мысалдар негізінде
дәлелді ... Аз ... ... ... қыла білсең –
Өз еркіңе ие боп, патша боп өмір сүргенің.
470. Әуре болма сарай іздеп көк тіреген керемет,
Бір үзім нан, су ... одан ... не ... қанағат туралы осылай деп тебірене толғануы
Ж. Баласағұнидың, А. Иүгінекидің дүние байлық, сараңдық жайындағы ойларымен
үндеседі.
Шығай (тойымсыз) қылса кімді көзі сұқтығы,
Байытпас оны ... ... ... жиса ... көзі ... құлы ол, мал – билемей қоймайды
(А. Иүгінеки).
Әрине, өз ... ... ... ... айтқан бұл толғамды ойлары
бүгінде өз мәнін жойған жоқ. Ғасырдан ... ... ... ... ... ... Орда ... әдебиетінің жауһары «Махаббатнаманың» бір
құдыреттілігі де, бәлкім, осында болар. Мұндай дүниенің шаң басып мұрағатта
жатуы, халқына ... ... ... ... ... ... сондай асыл дүниелерді халқына танытуды, ғылыми ... ... биік ... ... ... ... келгенде, әдебиеттанушы ғалым
Н. Келімбетовтың оқулықтарына, зерттеу еңбектеріне енген ... ... ... ... қажет. Ғалым қазақ әдебиеті
тарихында Алтын Орда қыпшақтарының тілінде ... ... ... орын ... Қазақ хандығының құрылу қарсаңында жазылған ... ... ... төл ... ... және ... жағынан
қалыптасуына зор әсері болғанын жазады. Алтын Орда мемлекетінің ... ... ... ... ... мен оғыздардың көп болғанын,
сол себепті Алтын Орданың әдеби тілі ... ... ... ... ... ... тілі екенін айта келіп, алдыңғы кезекте
Хорезмидің «Мұхаббат-наме» дастанына тоқталады. Шығарманың зерттелу тарихы,
құрылысы, ... ... ... ... ... ол туралы мадақ
жыры, образының берілуі, басты қаһармандардың ... ... ... ... ... ... талдануы, тіл көркемдігі, жанрлық жаңалығы ... мен ... әр ... ... ... А. Қыраубаева
пікірлерімен үндес келіп жатады. Н. ... ... ... ... Хорезми сәтсіз махаббаттың қасіретін жырлай отырып, өзі
өмір сүрген дәуірдің қоғамдық-әлеуметтік мәселелерін сөз ... ... ... ... ... ... ... Орда дәуірінің ең
таңдаулы туындыларының бірі саналатын ... ... ... ... ... ... зор. ... бұл ғажап шығармасын танып-
білу арқылы біз бүгінгі ... ... ... ... ... ... қазіргі қазақ тілінің даму сатыларын, халқымыздың өткендегі әдет-
ғұрпын, салт-санасын, тағы басқа ... ... ... ... [117, ... бб.].
А. Қыраубаева сондай асыл дүниелерді халқына танытуды, ғылыми талдап,
бағасын беруді биік мұраты ... ... ... ... қазақ әдебиеттану ғылымында
ғылыми мақалалар жазылды. Сондай арнайы зер салынуы тиіс мақалалардың бірі
белгілі ... ... ... ... ... профессор Ө.
Күмісбаевтың «Мұхаббат-наме» зерттеуі. ... ... мен ... ... ұқсас келіп жатуы объектінің ортақтығымен байланысты
болғанмен, ғалымдардың туындыны тануы мен кейбір қорытындыларының өзгеше
болып ... ... ... ... ... ... тілдерінің ерекшелігі мен бұтақтарының тоғысу сипаты туралы
Ө.Күмісбаев ой-толғамы мен
А. Қыраубаева да Алтын Орда ... ... ... ... ... ... тіл жергілікті түркі халықтарының тілі болып қала
бергені және мәдениет пен әдебиет те сол ... ... ... ... ... сипаты әркелкі болғанмен, негізгі ойларының үндестігі
байқалады. Ө. Күмісбаев: Хорезмидің «Мұхаббат-намесі» ... ... ... туған» десе, А. Қыраубаева «түркі халықтары аралас өмір
кешті, әдебиеті де сол ... ... ... дей ... Хорезми дастанын
осы кезең туындысына жатқызады. Дастанның зерттелу тарихы мен ... ... ... ... шығарманың талдаудағы кейбір ой-
қорытындылар А. Қыраубаева мен Ө. Күмісбаев зерттеулерінде де үндес келіп
отырады.
Қорыта ... А. ... ... ... ... түпкі
бастаулары V-VІІІ ғасырларда жатқан ежелгі ... ... ... елеулі көркем туындысы ... ... ... ... ... бірсыпыра жұмыстар атқарылып
жатқанмен, әлі де ... ... ... барлығына назар аударып,
ғалым ... сол ... ... ... ... жер жүзі ... озық ... байланысын,
берідегі қазақ поэзиясының тіл, стиль дәстүріне қатысын, тағы басқа өзекті
жайларды зерделеуді ... етіп ... және ... ғылыми саралаудан өткен
дәлелді жауаптарын ұсынады. А. Қыраубаева ... ... ... ... ... ... ғалым Э.Н.Наджиптің осы дәуірде
Алтын Орда ... ... ... ... туған әдеби
ескерткіштер қазіргі татар, ... ... ... ... қазақ,
түрікмен, әзірбайжандардың ата-бабаларының ортақ мұрасы деген ... [107, 39 б.]. ... ... ... ... тән ... бас иіп, ... дәстүрі сақталған. Шығармада Мұхаммед Хожабек
есіміне түсініктеме беріледі. Ұзақ ... оның ... ... ... ... ... оқиға жоқ, басты кейіпкерлері ... сұлу қыз ... ... ... қыз ... ... бейнеленіп, сол
арқылы көрінеді. Қыз жауабы айтылмағанмен, бірақ оның қатысы мен орны ... ... ... отырылады. Бұл өз кезеңі үшін ... ... ... ... бас ... жігіт ақылды, адал, шын ғашықтық
сезімге бөленген болып ... ... мен ... ... бір адам ... ... кеткен. Поэмадағы жетістіктердің бірі –
адамның жан дүниесінің, психологиясының ... ... ... жігіттің
қыздан жауап ала алмай күйінуін, әр түрлі жайды басынан кешіруін автор өте
көркем, әрі ... ... ... ... ... дүниесімен
қанаттанған романтикалық әсермен жырланады. Хорезми ... ... ... көне грек ... ... ... Низами
кейіпкерлері – Хатым, Рүстем, Шырын мен Фархад, Мәжнүн мен ... ... ... ... ... ... байланысын
аңғартады. Сол кезеңде шығыс әдебиетінің негізгі тілі ... тілі ... сол ... ... ... қарамастан, шығармасын түркі тілінде жазуы
әлемдік Қайта өрлеу мәдениетінің ықпалы болды. Сұлу қыздың портретін жасау
үлгісі де ... ауыз ... ... ... ... ... тіл көркемдігі мен троп ... ... ... де ... ... ӘДЕБИЕТІНДЕГІ ШЫҒЫСТЫҚ ҚИССА-ДАСТАНДАР
А. ҚЫРАУБАЕВА ЗЕРТТЕУІНДЕ
2.1 Қисса жанры: табиғаты мен даму сатылары
Ғалым А.Қыраубаеваның зерттеу ... ... бір ... ... ... қисса-дастандардың түп-төркіні мен қалыптасуына
арналады. Бұл өзіндік стилі мен сюжет ... ... ... түпкі
бастауы тарихтың терең қойнауынан нәр ... ХХ ... ... ... сөз ... үлкен саласы саналады. Зерттеушінің айтуында, Тұран
мен Иран, араб пен үнді елдері мәдениетінің тамырластығының бір белгісі осы
қазақ ... ... ... ... ... ... Бабыл (Вавилон) мен Кәбіл (Кабул), Мысыр (Каир) мен ... тағы ... ... ... мен жағырапиялық орталары
араласып, қиыннан ... ... ... ... жатады. Шығыстық қисса-
дастандардың қазақ әдебиетіндегі осындай өзгешелігін таныған ... ... ...... ... ... ... рухани байланысы, бай
мифологиясынан, діні, халық тарихы, адамдық мұраттарынан ... ... ... ... деп бағалайды [118, 3 б.].
Түбегейлі зерттеу нысанасына айналғанға дейін де ... ... ... ... ... да, ... деген атпен халыққа
кең танымалылары жеке кітап болып шығып, бұл жөнінде ғалым
Ү. ... ... ... ... ... ... және ... жасаған игі әсері әр түрлі. Солардың бірі – ... ... ... оқиға желісін, жазу-өрнек тәсілдерін түсіне,
өрбіте, өсіре қабылдау ... ... ... ... ... ... ... Низами, Физули, Новаи, Саади, Хафиз, Жәми шығармаларын қазақ
ақындары ... ... ... ... толғап, «нәзира» дәстүрімен, халық
арасына таратқан нұсқаларын айтуымыз ләзім. ... ... өзі ... ... ... «Әзім» дастандарын жазған ... деп ... ... [94, 5 б.]. ... ... ерекшелігі бар бұл
туындылардың зерттелу қажеттілігі туралы ойын ғалым көп ... ... ... ... ... да ... ... айтқан еді. Қазақ
әдебиетіне әсер-ықпалын тигізіп, оның өсіп-өркендеуіне елеулі үлес ... ... ... ...... ... бірі.
Шығыс елдерінен келген туындылардың көпшілігі әлі күнге дейін жарық көрмей,
жөнді зерттелмей келді. Ендігі жерде бұл ... ... ... ... ... олардың көркем де құнды үлгілерін жариялап, халқымыздың
асыл қазынасына ... ... ... ... келе жатқан
болатын,- дейді ғалым Ү.Субханбердина [119, 508-511 ... ... ... ... ... бірі – қисса-дастандар туралы,
олардың зерттелу қажеттігі жөнінде А. Қыраубаеваға дейін де толғамды ... ... ... ... М. ... С. ... Е. Ысмайылов, Қ.
Жұмалиев, Б. Кенжебаев, М. ... Б. ... Х. ... ... жалпы мәселесі айтылса, бұл шығармаларды
танып-білудің маңызы Б. ... [2, 108-109 бб.], М. ... пен ... [120], М. Ғұмарова [121, 429-500 бб.], Ә. Қоңыратбаев [15, 202-226
бб.],
Ы. ... [16], Р. ... [122, 24-39 бб.] ... Осы бастама кейін Ш. Сәтбаева [123], Н. Келімбетов ... ... [124], С. ... [21], Б. ... [22] ... Сондай-ақ бұл кезеңде қисса-дастандардың ... да ... Ескі ... ... ... та ... ... болатын.
Академик С. Мұқанов көркем әдебиеттің эпикалық түріне ... ... ... ... ... араб, иран, шағатай тілдерінен келді деп
санайды. Бұл жанрды да эпикалық деп атайтын себебіміз, ... ... ... адам ... ... қылық-мінездері драмалық түрде шиеленісіп барып
айқындалады. Сөйтіп бұл да белгілі бір дәуірдің шындығынан көрініс ... ... дей ... ... ... ... және соғыс
тақырыбында ... ... деп ... ... ... ... көбінесе ғашықтық тақырыбына құрылса, соғыс тақырыбындағысы
көбінесе ислам дінін насихаттау төңірегінде болады деп ... ... ... ... ... пен ... ... мен
Сейфілмәлік, Әміре мен Зияда, Ләйлі мен Мәжнүн ... ... ... пен ... ... мен ... Боз Жігіт пен Сақыпжамал Орта ... ... ... деп ... [10, 140 б.]. ... бұл ... ғашықтық (романдық) дастан деген атпен келетін ғалым
Р. Бердібай мұндай туындылардың өзіндік ерекшелігі мен ... ... ... ... кең тараған, төл туындысындай етене ... ... ... ... эпос ... ... ... «Сейфүлмәлік», «Таһир-Зухра», «Бозжігіт» сынды іңкәрлік жырларын
қазақ эпосының дәстүрі мен ... ... ... ... ... мен әсері халықтың байырғы ешбір жырынан кем ... дей ... ... ... ... ... ... сарын ғашықтық аңсары,
бас бостандығы, айнымас, азбас, тұрақты махббат ...... ... ... ... ... жауға аттанған, ел қорғаған ерлердің
іс-әрекетін суреттеу мен өмірдің, көңілдің, тұрмыстың хикаясын ... ... ... ... ... ... ... жырларда тұрмыстың, салт-
сананың сұрауларын қамту көбірек болатынын алға тартатын ғалым сондықтан да
мұнда қаһармандардың ішкі ... ... ... ... ... көрінеді, ғашықтық жырларын белгілі дәрежеде романға
жақындататын басты нышан да осы ... деп ой ... ... ... ... өзге ... де ... романдық эпоста архаикалық,
қаһармандық жырлардың, ертегінің элементтері де ... ... ... ... ... оның ... сипаты мен бағытына нұқсан келтірмейді,
түбірі шығыстан тараған ғашықтық ... ... діни ... көне ... ... ... жүйесіне өріле қиысады деп бұл
жанрдағы туындылардың өзгеше табиғатын даралайды [96, 305 б.].
Зерттеуші қисса-дастан жанрының ... ... өріс ... ... ... ... оның ... көрінісі нәзира дәстүрімен,
яғни ежелгі сюжеттерді ... ... көне ... ... ... байланыстыра қарастырады. Бұл ретте ғалым ежелгі сюжеттердің,
белгілі мифтер мен культтердің әр ... ... ... баяндалуы
мен жырлану тарихына тоқталып, мәселен, көне «Гильгамеш» жыры ... ... ... ... кейінгі ұрпаққа жетсе, «Илиада» мен
«Одиссея» да ежелгі мифтерден бастау алған ... А. ... да ... тууы мен ... осы ... ... ... қисса-
дастан жанры ежелгі әдебиетімізде ХІІІ-ХІҮ ғасырларда ... ХІХ ... ... мен ХХ ... бас ... ... «Қиссаның»
(«қисса» араб сөзі – баяндау) негізгі өзегі: ... ... «Мың ... ... ... ... болғанмен, оның түпкі бастауларында
жоғарыдағы Ассирия-Вавилон, көне грек мифтері, тіпті архаикалық мифтер де
бар дейді [118, 4 б.]. Яғни ... ... ... ...... ... ... танымал сюжеттер жаңғыртылып қайта
жырланады, онда талайғы заманмен ... ... ... мен ... тарихының
жайлары көрінеді.
Қисса-дастандарды ғалымдар түрліше топтастырып келді. Ғалым
Б. Әзібаева қисса-дастандарды: 1. ... ... ... ... ... және ... ... 3. Шығыс сюжетіне
жырланғанымен, қазақтың төл туындысындай болып кеткен дастандар [22], – ... ... Ө. ... 1. ... ... 2. Діни ... дастандар; 3. Қиял-ғажайып, фантастикалық
шығармалар; 4. Батырлықты-ерлікті жырлайтын дастандар [124], – деп жіктеді.
Осы ... А. ... ... 1. «Мың бір түн» ... желісінде жазылған қисса-дастандар; 2. «Шаһнаманың» жекелеген
желілік іздері ... ... ... 3. Орта ... қисса-дастандар; 4. «Бақтиярдың қырық бұтағына» жататын қисса-
дастандар деп ... ... орай ... бұл ... ... ... ... өзгермейтін
қағида, қатып қалған көзқарас демейді. Шындығына келгенде, ... ... әлі ... ... ... ... ... атауына ерекше мән беріледі. Еуропалық зерттеулерде ... ... ... ... ... айтылып жүрсе, С. Мұқанов,
М. Бөжеев еңбектерінде [125] «қисса», Ы. ... ... ... Ш. Сәтбаева, Ш. Күмісбаев зерттеулерінде жай ғана ... ... ... ... ... қолданылады. Ал А. Қыраубаева бұл жанр
көне дәуірден бері ... келе ... ... ... сөзді алып
тастаудың қажеттілігі жоқ деп ... ... сөзі көне ... айырмашылықтары мен өзіндік сипаттарын айқындайды деген ойда.
Сондықтан да зерттеу жұмысында «қисса-дастан» терминін тұрақты пайдаланады.
Алдыңғы ... ... ... ... ... мән ... ғалым, академик З. Ахметовтың жауапты редакторлығымен шыққан
«Әдебиеттану. Терминдер ... ... ... ... ... «Миф (грек. mythos – баян, аңыз, мысал) – халық творчествосының
өте ертеден қалыптасқан ең көне ... ... Миф ... ... ... дүние туралы, әлемге етер сыртқы күштер, яғни құдайлар
мен рухтар образдары туралы және ... тыс ... мен ... ... ... қатар осылар жайындағы қалыптасқан мифтер (аңыз-
әңгімелер). Былайша айтқанда, миф – алғашқы қауымдық ... ... ... ... ... ... Ғылымда мифке берілген анықтама
өте көп, әрі ауқымды. Бұның өзі миф тек қана көне жанр емес, ... ... ... беру қиын ... жанр ... көрсетеді» [126, 229 б.].
Қисса-дастандағы ... ... ең көне ... ... бастау алады
деп ой түйетін А. Қыраубаева оның ... ... ... кеңінен
танымал «Жүсіп-Зылиха» фабуласын алады. Оның ... ... ... ... ауызша-жазбаша тараған Йосиф аңызынан, Тауратқа енген
Йосиф пен Потифардың жұбайының оқиғасынан ... ... пен ... жайлы шығарма етіп жазған грек апокрифінде жатыр дейді. «Апокриф»
терминіне ғалым
Ғ. Доскенов ... ... ... ... ... ... – құпия,
көкейкесті деген мағынада) – ғалам ... ... ... ... ... хақындағы бибилиялық аңыздардың негізінде туған, алайда мазмұны ресми
діннің тұжырым, ... ... ... ... ... ... ... ескерткіштері. Әуелде (христиан дініне
дейінгі христиандық енді тарала ... ... ... ... ... ғана ... ... қауымға арналмаған
кітаптарға қатысты ... ... ... ... мен ... ... туындаған кезде апокриф сөзі мүлде басқа, қазірге
дейін ... ... ие ... Ендігі жерде апокриф деп Інжілдегі
көптеген тәмсілдерді жаңаша ... ... ... ... ... Шіркеу апокрифтерді мойындамайды, тиым салады, тиым ... ... ... жолданады, әйткенмен апокрифтер жазыла береді
де, көп ұзамай діни ... ... ... ... қалыптасады» [126, 47-
48 бб.]. Яғни, зерттеушінің ... ... ... ... ... ... ... қауымдық дәуірде туып, содан ... ... ... әлем ... ... бірінен-біріне ауысып,
ежелгі шығыстық аңыздар көрінісі ретінде бертінде бізге дейін жеткен ... ... ... ... ... ... ... түсінікті ғалым С. Қасқабасов «Қазақтың халық
прозасы» зерттеуінде жан-жақты таратып айтады. Мифтің ұлттық ... ... ... айтылмай келуін жалпылама түсінікпен, миф десе ... ... ... ... әңгімелерімен шектеліп қалушылықпен
байланыстырады. Соңғы кездері әлемдік ... ... ... ... күрт ... әр ... өз ... мен мәдениетін, әдебиетін
зерттеуде мифке деген ... ... ... ... ... да мазмұнды
зерттеулердің жарық көруін айтады. Миф туралы ... ... ... екі топқа бөліп қарастырады. Оның біріншісі – миф ... ... ... ... әлемде билік жүргізетін құдайлар мен
рухтардың ғажайып образдарының жүйесі (системасы) деп түсіндірсе, ... миф ... ... мен ... ... ... ауызекі әңгіме
дейді. С. Қасқабасов архаикалық мифке қатысты мифтік уақыт пен мифтік сана,
мифтік ұғым мен ... ... ... ... да түсіндіріп өтеді.
Типологиялық сипатына орай ... мифі ... ... ... түріне
жақын келетінін айтып, қазақ фольклоры тұрғысынан қарағанда мифке былай
анықтама береді. Миф дегеніміз – ... ... ... ... типологиялық сипатымен оған сәйкес келетін дүниенің, жаратылыстың әр
түрлі құбылыстары мен ... ... ... ... мен ... адамзаттың алғаш қалай пайда болғанын және аңдар мен құстардың
шығутегі мен мінез-құлқын, ерекшеліктерін түсіндіріп ... ... ... ... [21, 64-65 бб.]
А. Қыраубаева қазақ қисса-дастандарындағы мифтік желілер көне ... ... ... ... ... «Гильгамеш», «Авеста»
туындыларына, басқа да ... ... ... заманғы Вавилон-Ассирия
жәдіргерлеріне ден қояды. Ежелгі мифтер мен қазақтың қисса-дастандарында
кездесетін ортақ, ... ... ... ... ... «Патшаның
тастанды баласы»; «Аң ... ... ... сұлу ... «Сарай
салдырған қыз»; «Ғашық жігіттің – қыз ... жеті жыл ... ... пері қызы»; «Шын-Машын», «жазира арал»; «Түс көру»; «Кейіпкер
жанының шөпке (гүлге) ауысуы; «Қасиетті жүзік», ... ... ... ... өгей ... ғашық болуы»; «Қасиетті ағаш»,
«итбастар ... ... мен ... тағы басқалар.
Қисса-дастандардағы осындай сюжеттік желілердің түп қазығын ежелгі
аңыздардан табамыз деген ғалым ... ... пен ... дию мен ... мифтік образдардыың бүгінгі қазақ қисса-дастандарынан да кеңінен
орын ... ... ... ... ... ... ... пікірін тірек етеді: «Дін өлеңдерін, қиссаларды алсақ, көбінің
сарыны шеттікі болудан ... ... да ... ... ... көшпелі, қыдырма әңгімелер. Сондықтан, оларды тексеріп, ұғынып
түсіну үшін, ... ... ... ... ... тон пішу ... ... тудырған жағдай мен себепті әуелі шыққан ұясынан ... ... [127, 10 б.], – ... ой ... А. ... ... аша ... Академик-жазушы ойын талдап-таратып ... ... ... ... ... ... Әуезовтің айтқан «әуелі ұшқан ұясы» – бүгінгі А. Қыраубаева ... ... ... ... ... ... ... ой түйіні осылай келгенмен, оның ар жағында таратылып айтылмай,
бүгіліп ... ... ... ... ... ... әрине, кеңестік кезең
идеологиясы мүмкіндік бермеді. М. ... бұл ... ... ... принципін дәл нұсқап отыр. Осы зерттеу
тәсілі кейін А. ... ... ... ... ... миф – адамзаттың дүниенің сырын білмеген кездегі балаң ... ... ... ... ... Оның ... «миф мәдениеті» деген
көзқарасты қолдайды. Бұл ұстанымның мәнісі – адам санасының ... ... ... ... ... орын ... ... нәтижесінде тұтас мифтік
пәлсапа жүйесі құрылды дегенге саяды. Сол себепті де мифті ... ... ... деп төмендетпей, оның маңызын, орнын ... ... ... деген ғылыми ұстанымға келеді.
А. Қыраубаева қазақтың қисса-дастандарындағы мифтердің ... ... ... Көне ... ... ... ... – Осирис идеясы, Авестадағы мәйіттің астына шөп салу,
сондай-ақ Таһир мен Зухра бейітінің ... ақ, ... қара ... ... «Қозы Көрпеш-Баян сұлуда» да бар) – ... ... ... ... ғалым [118, 11 б.]. Мұның қатарында: Ежелгі Египеттегі ... алып ... ... мен жолбарыс, арыстан асырап өсіретін Шеризат
(«Шеризат» ... ... ... ... ата ... бейнелері
арасындағы көне замандық ортақ белгілерді анықтайды; Египеттің итбас құдайы
Анубис пен орыс ... ... ... мен ... «итбастар елі» арасындағы байланыс – «Мың бір ... ... ... да ... мифтерде жатқан болуы мүмкін
дейді; Қисса-дастандарда біздің заманымызға ... ... ... ... де ... жай, ... ... деп алмайды;
Біздің заманымызға дейінгі Урук қаласаның патшасы ... ... ... де қазақ қисса-дастандардан көруге болады деп тұжырым жасайтын А.
Қыраубаева мұның ... ... ... «ұлы ... ... ... Месопотамия әдебиеті, оның тақырыптары, әлемді, адамды танудағы ілкі
ойлары көрші елдер әдебиетіне, Таурат пен ... сол ... ... қанат жайды дейді зерттеуші.
Қисса-дастандар ежелгі мифтермен байланысты дегенде ғалым мифтердегі
образдардың жасалу ерекшелігіне – ... ... түрі мен ... ... ішкі ... бейнесі толық сәйкес келуіне мән береді.
Мұның ... ... да ... Мәселен, қаһармандардың
сыртқы бейнесі мен жан-дүниесі бірдей мінсіз болса, мұндай сипатты жағымсыз
кейіпкерлердің ішкі мазмұны мен ... ... ... ... ... ... А. ... көрсетуінде, Ғараб құл («Таһир-
Зуһра»), зәңгі қыз ... ... ... ... ... ... ... төркінін адамзат
тарихындағы тұңғыш пайғамбар, әрі ақын Заратуштра ... ... ... ... ... ... байланыстыра қарастырады. Бүгінде
«Авестаның» түркі тілдес халықтардың ежелгі ... ... ... ... жатыр. Белгілі ғалым Н. Келімбетов «Авеста» бірқатар
шығыс елдерінің, соның ішінде ... ... ... ... ... ... дініне, салт-санасы мен әдет-ғұрпына қатысы бар ... ... ... деп ... [25, 77 б.], ғалым Т. Еңсегенұлы «Қазақ
әдебиеті тарихының арғы арналары» деп аталатын зерттеуінде [129] ... ... діні мен дала ... ... ... аталған
Зороастризм ілімінің арасында айырмашылық жоқ деуге болады дей келіп, қазақ
көркем сөз өнерінің ... ... ... ... деп ... ... ... М. Бойс: «Зороастризм ілімінің негізін қалаған
Заратуштра – Азия даласының көшпенділері ішінен, ұлы ... ... ... ... ... [130, 5 б.], – деп қорытынды ... Ә. ... ... ең ... ... ... ... ерлік
дәстүрін басынан кешірген, қазақтың байтақ сахарасын қоныстанған сақтар,
ғұндар, үйсіндер, қаңлылар» [131, 54 б.], – деп ... ... ... Сол сияқты Зороастризм біздің заманымызға дейінгі ҮІІ ғасырда
Хорезм ... ... ... ... ... Дүйсеновтың [132] пікірі мен «Ғұннан туған, ... ... ... ... ақын М. ... [133] өлең ... келтіре отырып, жоғарыдағы
ғылыми тұжырымдарды қорытып, А. Қыраубаева да ... ... ... ... ... деген ойға келеді. Оның бір дәлеліне Зороастр діні
көріністерінің ... ... күні ... ... ... келуін
айтады.
Оның күні бүгінге дейін сақталынып қалған нақты көріністерін,
жоралғыларын ... ... ... Зороастрлықтар отқа табынып, тамақ
пісіргенде оттың да үлесі бар деп, оған май құйған; ... да «От ана, ... – деп отқа май құю ... күні ... ... ... ... құдайын «Атар», батырларын «нар» деген; Бұл ... ... ... тіліндегі «таң атар», «күн батар» сөздерімен, қазақтың
нар жігітімен тамырлас; ... ... ... жануы» деген сөз отқа
табынған Ахура Мазда есімімен байланысты болуы ... ... ... үшін екі оттың арасынан өткізген; Жын-шайтан жоламасын деп ... ... ... ... сол ... ... сақтап қалса керек
дейді
А. Қыраубаева. ... ... ... ҮІІ-Ү ғасырларда ежелгі сақтар
Ассириямен, Мидиямен, ... ... ... ... ... ... ... Азия мен парсылардың мекенінде сақ түрктері де болған. Тіпті
тектес тайпалар да болуы ... ... ... ... ... ескерсек, қазақ аңыздарында осы байланыстардың бәрінің елесі
болуы керек. ... ... ... айту ... өтіп келіп, жаңа заманның
басынан бастап хатқа түсіп, ҮІІІ-ҮІІ ғасырларда тұтасталған. Одан ... рет ... ... Әзірбайжан, Үнді елдерінде тараған, сол ... ... ... ... Орта ... ... Үнді ... халықтардың ауыз әдебиетінің жинағы деуге болады дейтін
Х.К. Көроғлының ғылыми көзқарасын қуаттай келіп, оғыз мифтерінің түп-тамыры
да сонда, – ... ... ... А. Қыраубаева кейінгі шыққан «Ежелгі
әдебиет» оқу ... [24, 62 ... ... ... иіс ... ... ... астына
шөп салуының мәнін «Өліп-қайта тірілу» мифіндегідей ... ... ... ... дегенді білдіреді дей келіп, ғалым бұл жоралғылардың
іздері қазақ қиссаларында да кездесіп, оқиға ... ... ... ... ... қисса-дастанындағы кейіпкерлердің жаны
шөпке кіреді, ... ... ... ... ... әр ... әрекетіне
орай бірі ақ гүлге, бірі қызыл гүлге, ал енді бірі тікенге айналады. ... ішкі ... ... бас ... бір ... бірнеше ат,
сипат, қасиет болуымен де байланыстырады. Мәселен, Зороастр дінінің ... ... ... аты ... ... ... Шындық; Береке;
Ақыл; Білім; Ілім; Ғылым; Қасиетті; Қастерлі; Жаратушы; Күшті; ... ... ... Тәуіп; Жасампаз; Дана. Ислам діні бойынша,
алланың тоқсан тоғыз ... ... ... ... Жүсіп
пайғамбардың он қасиеті аталады: Әуелі – орта ... ... ... ...
өзі сұлу, көркем жүзді; Үшінші – жетпіс екі тілді білер; ... ... ... Бесінші – адал жүрек, бек қайратты; Алтыншы – қырық
кісінің жігері бар; Жетінші – діні ... ... ...... ... ... Тоғызыншы – пайғамбардың нәсілінен; Оныншы – мінезі артық,
шапағатты. Міне, осы ұқсастықтар – бас ... ... ... ... ұштасып келуі, ғалымның көрсетуінде, қазақ қисса-дастандарының
түп-төркінінің қайда жатқанын аңғартатын белгілердің бірі деп ... ... ... ... ... ... ашуда сюжеттік ауысуларға, яғни ортақ оқиғалық сарындарға,
олардың жаңғыртылып жырлануына ерекше мән ... ... атап ... ... адам Иимаға жаратушы Ахура Мазда алда бір апаттың келе
жатқанын айтады. Иима ... ... ... ... ... ... алды
дейді; Бұл «Нұх қиссасында» «топан су» мифі түрінде кездеседі; «Қазығұрттың
басында кеме қалған» аңызының бастауы осыдан үш ... мың жыл ... ... ... ... ... кейін шындық жолынан тайып,
өтірікті қолдағаны үшін жұмақтан қуылады; «Шаһнама» дастанында бұл Жәмшид
арқылы ... ... ... Ібілістің азғыруымен жолдан тайған
«Бәрсиса» туындысындағы Бәрсиса образында бұл сюжеттің ізі сақталған.
Ғалымның ... ... ... көрінісі де Авеста мен қазақ қисса-
дастандарының арасындағы байланысты аңғартады: Авестадағы Гумайа – қадірлі
ана; Орхон ескерткіштеріндегі Күлтегін Ұмай ... ... ... ... ... ... – Ума). Жоғарыда айтылғандай, «От ана, ... ... ... отқа май құю салты қазақ санасында әлі ... ... ... мен қисса-дастандарда сол сияқты дию, ... ... ... ... ... ... ... Қорқыт аңыздарында да
Авестамен ұштасатын дүниетаным ... бар ... ... Жалпы,
аңыздағы өліммен күрес идеясы ислам дінінің жөн-жоралғысымен ... ... жай. Бұл ... академик Ә. Марғұлан Арқаны, Сыр бойын
қоныстанған қыпшақтар ХІІ ... ... ... онша бой ... ... ... ... өзі де өле-өлгенше ислам дініне бас имеген, оның
ережелеріне бар болмысымен қарсылық көрсетіп, бұрынғыша аспандағы тәңіріні,
аталар рухын қадірлеуді артық ... ... бар ... ол ... ... ... [82, 7 б.]. Авестада Заратуштра жаратушы ие Ахура
Маздадан әділет пен жауыздық қайдан пайда болады дегенде, ... ие ... ... мен ... – өмір мен ... ... пен ... мәлімдейді. Заманақыр болғанда, өлген адам қайта тіріледі,
адамның ... ... ... ... оны тексеретін Ахура
Мазда деп айтылады. Мұның соңғы бөлігінен ... ... ... ... ... байқаймыз. Зороастрлықтар адамның кінәсін анықтау үшін екі
оттың ... ... ... ... ... от пен ... от –
Күннің орны өте зор болды. Ал осы дүниетаным ізі ... ... да ... яғни от пен ... ... ... делінеді.
Осындай ұқсастықтарды салыстыра зерттей ... ... ... А.О. ... [112, 70 б.] ... болжамына сүйеніп А.
Қыраубаева: «...Авеста сюжетінің негізгі өзегі Тұранда ... ... ... Осы ... ... іргелес туған «Қорқыт», «Оғыз ... ... ... Авеста, «Қорқыт», «Оғыз қаған» мифтерінің түп
негізі бір болуы мүмкін демекшіміз. Тұран батыры Афрасияб (Алып-Ер Тұңға) ... ... ... толығымен бір жерде, бір мезгілде туды
деуге болмайды, әуелде ауызша айту дәуірінен өтіп келіп, жаңа ... ... ... ... ... ... Үнді, т.б. елдерге тараған. Жалпы
алғанда, Авестаны Орта Азия, Кіндік Азия, Иран, Үнді ... ... ... ... ... ... (Х.Г. Короглы) қисса мифтерін
салыстыру ... ... ... ... б.], – деген қорытындыға келеді.
Бұл қорытындының мәні – кезінде академик Ә.Марғұлан ... ... ... А. Қыраубаеваның тиянақтай түсуі деп білеміз. ... ... мен ... ... ... ... ... (танымдық, образдық, оқиғалық, бейнелердің жасалу ерекшелігіне
орай, т. б.) арқылы ... ... көз ... ... Осындай ғылыми ой-
тұжырымдарға А. Қыраубаеваның батыл баруының түпкі себептерінің бірі түркі
халқының, оның ішінде қазақ ... ... ... ... ... ... ... басталатынын таныту еді десек қателеспейміз. Бұл
ғалымның туған халқына, оның көне тарихы мен мәдениетіне ... ... ... ... ... ... қисса-дастандарының түп төркінін анықтауда «Қасиетті мекен»
желісіне көңіл аударады. Олар қисса-дастандарда Ирамбақ, Сарандил, жазира
арал, Шын-Машын түрінде ... А. ... М.В. ... ... отырып, Ирамбақ мекені туралы аңыз тарихына тоқталады.
ІІ-ІІІ ғасырларда Солтүстік Хиджазда Ар-Рам деген жерде (Аравияда) Рим-
Набатей ... ... оның ... орны ... алыс ... ... ... Құран түсіндірмелерінде асыл тастармен безендірілген,
ертегідей өлі қала ... ... ... деректерді қорытқан
А. Қыраубаева «Бағи Ирамның» алғашқы атауы осы мекенмен байланысты шығып,
кейін мифтік қасиетті ... ... ... дейді. Қазақтың қисса-
дастандарында Ирамбақтың тарихы, шығу ... ... ... оның ... ... аңғартылады. Ғалым осы ретте: «Діни
мифтерді қарастыра келе, Ирамбақ – о ... ... жер ... ма ... ойға ... Жәннат (жұмақ) көне шығыстың «рахат ел»
туралы идеясын жалғастырады» [118, 17 б.], – деп ой ... ... ... ... ...... адам ... үйі болса керек дейді.
«Қасиетті мекен», «жанға жайлы мекен» идеясы кейін дамып, тереңдеп «Кемел
мемлекет» ... ойға ... Бұл ... ... ... көзқарасы»), Фирдоусидің («Шаһнамадағы» Сияуыш қала),
Баласағұнидың («Құтты ... ... ... Мор мен Жан Жак ... («Адасқан өмір») туындыларында әр алуан тұрғыда көрініс
береді. Зерттеуші ... ... ... ... ... үлгісін өз
шығармасында бере білді деп көрсетеді. Ғалым Н. Келімбетов әл-Фарабидың
ойының маңызы туралы:
«Әл-Фараби ... ... қала ... ... ... бірқатар қоғамдық, әлеуметтік, этикалық мәселелерді сөз етеді.
Мұндағы «қала» деп ...... ... бұл ... ... ... ... теңсіздіктің өмірге келуі, идеал қала ... ... ... қала ... қажетті адамгершілік қасиеттер,
әрбір адамның бақытқа жетуі үшін ... ... ... ... тіршілік ету
керектігі, т.б. мәселелер жайындағы өз пікірін ортаға салады» [25, 117 ... деп ... ... А. ... ... ... ... өз тарихына тікелей қатыстылары қатарына ... ... «Көк ... ... ... «Сары өзен» түркі ... ... ... жер ... ... «Күлтегін» жырында
айтылады. Ол Ү ғасырда жаугершілік ... ... ... Бөрі ... ... ... жер делінеді. Қайырлы мекенді іздеу желісі Қорқыт туралы
аңыздарға негіз болса, қазақ жыраулары Асан қайғы мен ... да ... ... ... мотивтердің біріне айналған. [134,
75 б.]. «Күлтегін» жазуында ... ... ... ... Өтукен қойнауында
отырса, елде мұң жоқ», «қасиетті Өтүкен қойнауының халық... біресе ілгері
шаптың, біресе кері ... ... ... не ... таптың. Қаның судай
ақты, сүйегің таудай жатты, бек ұлдарың құл ... деп ... ... ... жер ұйық деп ... ... мен сенімін осы жермен
байланыстырғаны аңғарылады. Зерттеуші А. Қыраубаева айтып өткендей, түркі
халықтарының ... «оты мол, суы ... ... ... ... ... ... аңыз-әпсаналар аз емес, қазақ халқының
Жиделі-Байсынды жер жаннаты деп қиялмен өсіріп, сағынышты, арманды ... ... да ... ... ... түпкі бастаулары көне аңыз-
мифтерде жатқанын аңғартады.
Қазақ қисса-дастандарында ұшырасатын «Шын-Машынды» зерттеуші нақты
мекеннен гөрі ... ... ... ... М. ... ... «Машын-Тауғаш» деген атаулар кездесіп, оны ... ... бір ... деп түсіндіреді. Әдеби туындыларда «Машын»
Византия, кейде Индонезия, Үндістан да болып та ... ... ... ... деп ... ... атаса керек. Шын-Машындағы «Машын»
– мешіндер елі, яғни маймылы бар ел болуы мүмкін, ал бұл ... ... ... ... бір ... жер ... айтылады деп ой
қосады. «Сейфүлмәлік» қисса-дастанындағы пері қызы досының ... ... ... жақын ел. Ал Ирамбақ, Сарандил, Шын-Машын сияқты қасиетті
мекендердің бір шығарманың ішінде ... ... ... ... ... ... ... көрсетуден туған көркемдік тәсіл
деуге болады. Түйіндей айтқанда,
А. Қыраубаева қазақ қисса-дастандарында ... ... ... ізін өзге ... көне мифтерінен тауып, әр өлкеде қоныс
тепкен халық, ел бір-бірінен ... ... да, ... ... арман-мұратын
біріктіріп жататын ортақ мақсат-мүдделердің барлығын ғылыми негізде,
салыстыра отырып ... ... көне ... ... «Нұрдан жаралу» желісі «әлем күннен
жаралды» деген ұғымның бөлшектенуінен туындаған болса керек деп ой түйеді.
Жалпы шығыс ... ... ... ... ... ... ... жарық сәуледен таралған» [135, 60 б.] деген ... ... ... мән-мағынасын тереңдете түседі. «Нұр», «Нұрдан жаралу» ... ... ... ... зерттеушінің көрсетуінде,
Оғыз қағанның бәйбішесі нұрдан жаралған (Нұрсұлу); Шыңғыс хан туралы аңызда
Күннен басқа ешкімді көрмеген қыздың бойына нұрдан бала ... ... ... арулар күн нұрынан бала көтереді. Заратуштра, Будда,
Иса, Мұхаммед пайғамбар да ... ... Шәді ... ... ... ... ... Сияр Шариф» дастанында [136] баланың
дүниеге келуі туралы оқиғаларды нұрмен ... ... ... адамның жақсы қасиеттері он нұрдан бастау алады: Нұр садық; Нұр
шәкір; Нұр ... Нұр ... Нұр ... Нұр ораза; Нұр иман; Нұр садақа;
Нұр пәк жан. Бұл нұрлардың әрқайсысының өз ... бар және оның ... ... адам ... ... ... ... қазақы ұғымда
мәңгілік нәрсе, оған адамның ақылы жетпейді, ... ... ... ... о дүниелік өмірге сенбеуінен гөрі, сеніп өмір сүруі
жеңіл болса керек дейді ғалым. А. ... ... ... ... зерттеуі салыстырмалы-типологиялық принципке негізделген. Ой-
ұғымдар, тұжырымдар ... ... ... ... ... мұны
желілеп табу, салыстыру, ой қорыту ұзақ ... ... ... екені
белгілі. Бұл ғалым еңбегінің үлкен ізденістен, еңбектен туындағанының
көрінісі.
А. ... ... ... ... ... ... жинақтап,
салыстыра талдаулар жасайды. Қазақ аңыздарында шығу ... ... ... бар дей келіп, «Қыпшақ» руына қатысты ... ... ... ... ... сал жасаған Ұлық Орда деген
жігітке: «Сен осы жерге бек бол, Қыпшақ бол» деп ... ... ... ... ... ... балаға Қыпшақ деп ат қояды. «Қорқыт ата
кітабында» ... ... ... ... атын ... – Қатты Ағаш» деп
жауап береді. Оғыз қаған аңыздарында ... пен оғыз ... ... ... да Көк, Тау, ... деген ұлдарының анасы
ағаштың қуысынан шыққаны айтылады. Сонымен қатар «Қорқыт ата ... ... ... ұлы Оразды гәуірлер дар түбіне ... оның ... ... ... ... ... ... ағаш десем, шамданба
Ағаш! О, Мекке мен Мәдиненің ... ... ... Құдаймен тілдескенде
Мұсаның асасы болған, Ағаш! Ерлердің ері ... ... ер ... ... сап болған, Ағаш! Хасан мен Хұсейінге бесік болған, ... ... ... де ... болған, Ағаш! Мені саған асар болса, құлап түс, Ағаш!»
[137, 29 б.], – деп ... ... ... ... ... бар. Бұл желі
кейін қазақ жырауларының шығармашылығында да ... ... ... ... ... ... Ораз бектің дар алдындағы сөзі осы ... ... ... беріледі [138, 260 б.].
А. Қыраубаева осындай салыстырулар жүргізе отырып, мынандай ғылыми тұжырым
жасайды: Түріктердің қыпшақ ... ... шығу ... ... ... ... ... өгіз, көк бөрі, аққу сияқты ағаш тотемі де болған
дейді [118, 20 б.]. ... ... ... ... ... ... ... Ворукаша теңізінің жиегінде өсетін үлкен мама ағаштың
көлеңкесі ... ерте ... ... құт ... ... ... ... шығуы мүмкін дейді ғалым. Кейбір архаикалық мифтерде ағашта
өлген әулиенің, не құдайдың рухы ... ... ... ... Мәселен,
ғалымның айтуында, Будда туралы ілімде оның 43 рет ағашқа кіргені айтылса,
«Жылайтын тал», «Ағаш ... өмір ... қыз» ... ... де ... ... түсініктерге құрылған. Содан аурудың жанын ... ... ағаш ... іліп қою (шүберек, аттың қылы), ауруды ағаштағы
әулиенің жойып жіберуін күту салты ... ... ... ... ... желісі шығыс мифтерінде қасиетті құрма ағашымен байланысты
өрбітіледі. Иса ... ... ... ... ... ... Мәриям
анаға бір түйір құрма қуат берсе [139, 151 б.], Қожа ... ... ... алла ... ... оны Арыстан баба Йасауиге беру үшін 400 ... ... ... ... және оны жору ... де ... ерте замандардан жеткен.
Ғалымның айтуынша, антика әдебиетінде Артемидордың «Түс жорығыш» ... Түс көру ... ... «Гильгамеште» бар. Жақып пен ... ... ... да түс көру ... ... негізгі арналардың
бірі болып көрінеді. Сюжетте Жүсіптің бес рет түс көруі айтылады. Алғашқы
екеуінде ағаларының баулаған шөптері ... ... ... ... береді.
Кейінгісінде Күн, ай, он бір жұлдыз Жүсіпке тағзым қылады. Бұл зерттеушінің
айтуында «адамның жаны ... ... ... енеді» дейтін анимистік
түсініктің көрінісі, аңызда ол Жүсіп ағаларының рухын білдіреді. ... ... екі ... мен ... ... ... Бұл ... айтуынша, ХІІІ ғасырдағы «Қисса Жүсіптен» бастап ... ... ... ... – шаһ Ғаббас», «Ер Шеризат», «Сейфүлмәлік»,
«Бозжігіт», «Мәлік-Хасан», тағы басқа қисса-дастандарда ғашықтар бірін-бірі
түсінде көреді, немесе ... ... түс көру ... ... ... ... оқиғалық, құрылымдық бітіміндегі осындай ұқсас жайлар,
мәселен, ғашықтардың түсінде танысуы көңіл аударалық белгілер ... ... да ... ... ... көріп танысады. Мұндай
ұқсастық жоғарыда айтқанымыздай ... де, ... ... ... ... қорытынды, бұл тәсіл ғашықтық жырлардың тұрақты
композициялық кестесінің, белгісінің бірі деуге әбден болады.
Сүлеймен пайғамбар жүзігі туралы аңыз да көне ... ... ... қисса-дастандардың сюжет арқауына таңғажайып оқиғалар болып енеді.
Мәселен, пайғамбар жүзігінің ... ... ... Йеменнен Йерусалимге
көшірген деген желі көне аңыздардан бастау ... ... ... ... таратылып айтылады. Аңыз бойынша, жүзік шайтанның қолына
түсіп, ол қырық күн патшалық құрады, Сүлеймен пайғамбар оны ... ... ... ... ... ... ... Сүлейменнің жүзігі көмекке келеді, «Сейфүлмәлік» қисса-
дастанында үш ай ... ... ... ... ... және қыз әкесіне жеті жыл қызмет ету» желісі де –
ертеден келе жатқан танымал ... арна ... ... А.Қыраубаева
В.А. Ивановтың «Йаков» мифологиялық сөзідігіне сүйене отырып, Жақып
пайғамбар – ... ... ... ... ортақ кейіпкер, тарихта
болмаған, тайпалық топтың персонификацияланған бейнесі [139] ... ден ... ... желі ... Жақып нағашы ағасы Лаванның екі
қызының кішісі Рахилді ұнатып, оны алу үшін жеті жыл ... ... ... Бірақ Жақыпқа Лаван үлкен қызы Лияны береді де, ... ... ... жеті жыл ... ... тура ... ... ұқсастықты ескере отырып,
А. Қыраубаева «Қозы Көрпеш-Баян сұлу» жырындағы Қодардың Баян үшін ... ... ... де ... ... мифтерінен іздейді. Шығу тегі
жағынан ең көне жырлардың қатарына жататын ... ... – Баян ... архаикалық сипаты туралы академик
Ә. Мағұланның ғылыми тұжырымдарына сүйене отырып ғалым Р. ... ... ... Мәселен, жырдағы аңшылықтың суреттелуі ғалымның көрсетуінде
жырдың байырғы қабаттарының көрінісі, өйткені ... ... ... ... ... ... саналады. Архаикалық
сарынның бірі қаһарманның ... ... ... ... ... ... «алтын
айдарлы» болып тууы да оның басқалардан өзгеше болмысы. Жоғарыда айтылған
«түс көру», оны жоры ... бұл ... ... адамдар мен жан-
жануарлардың түрлі жағдайда түсін өзгертіп, қауіп-қатерден құтылып кетерлік
айласы бар болып ... де ескі ... ... ... деп ... ... тағы да сол ... Көрпеш – Баян сұлу» дастанынан
байқаймыз.
А. ... ... ... ... ... сұлулық, патша
әйелінің өгей баласына ғашық болу» тәрізді ... де әлем ... ... Жүсіптің мінсіз сұлулығы оған қатысты барлық сюжеттерге тән.
Зерттеушінің ... ... ... ... Сейфүлмәліктің,
Зияданың, Баһрамның, Шеризаттың, тағы басқалардың сұлу болу ... ... ... өз ...... ғашық болуы, яғни
өгей шешенің баласына ғашық болуы да Жүсіп мифтерінен басталған. Бұл кейін
қисса-дастандарда ... ... ... «Шаһнамада» Сияуышқа өгей
шешесі Судабе, Әбілғазының «Шаджарат Таракимасында» Бограханның ... – өгей ... ... ... ... ... ... «аң асыраған бала», «мұнара басындағы қыз»
желісі де бір аңыздан екіншісіне ... одан ... ... ... ... ... арқылы дәлелді көрсетеді: «Гильгамеш»
нұсқаларының бірінде сәуегей Урук патшасына тағын өз жиені алатынын айтады.
Патша биік мұнара ... ... ... ... қызы ұлды ... ... баланы биік мұнара басынан тастатып өлтірмек болғанда, бір бүркіт оны
іліп алып, бағбанға апарып ... аман ... Бұл желі «Мың бүр ... ... ... ... аңызына да негіз болған. ... ... ... ... ... бөлек мұнара, сарай салдырып, жеке
тұруы да, зерттеушінің көрсетуінше, осы ... ... ... Бұл ... ... басқа дастандарда кездеседі. Патша оларға жан
баласын жібермеуге әрекеттенсе де, ... ... ... ... табысып жатады.
Адамды аң асырап алу желісі де ерте кезден ... ... ... ҮІ ғасырда билік құрған парсы патшасы Кир туралы аңызда
– оны ит ... ... ... бала ... ... ... ... Ромул
мен Ремді де қасқыр емізген; Аң асыраған бала Көк бөрі ... ... ... ... ... ... ... Мұңлық пен
Зарлықты киік асырап өсіреді; «Қорқыт атада» Бисат батырды арыстан емізеді.
Бұл желілерден адамды табиғатпен бір ... ... ... ... ... ... Оның бұл ... академик Р. Бердібаев зерттеуінде қуатталды:
Жырдағы аса қызғылықты мәселе Мұңлық пен ... ... ... ... бұл, сөз жоқ, ... ... келген аңыздарға қатыссыз емес,
қырғыздарда, мәселен, халықтың бір үлкен руы бұғы, әуел ... ... ... мифтік аңыз сақталған, қалайда адамды киіктің асырауы да
түбі терең ғасырға кететін тотемдік ұғымдарға тіреледі деп ойын ... 65 ... ... ... ... молынан кездесетін мифтік
бейнелердің – айдаһар, дию, самұрық құс, ... ... ... ... ... түп-төркінін де ежелгі аңыз-әңгімелерден іздейді. Мәселен,
ғалымның көрсетуінше, «Сейфүлмәлікте» итбас адамдар кездеседі, ... ... ... ... ... ... ... 2000-нан астам құдай
болса, оларды еске сақтау үшін итбасты, ... ... ... есек басты,
қотырауын басты етіп суреттерін бейнелеген. Солардың ... ... ...... ... (ит) бейнесінде салынған.
Мұсылман мифтерінде жарты адам туралы айтылады. Оның мысалына ғалым
«Мәлике қыз» дастанын ... Онда ... ... ... ... ... ... «Нұхтың нәбиінен жаратылды. Оның түрі итке ұқсайды,
бойлары он екі аршын, сақалы жеті ... деп ... ... Осылайша ежелгі
мифтердегі оқиғалық желілер мен қазақтың қисса-дастандарындағы ... ... ... ... ... Қыраубаева мынандай тұжырымға келеді: миф тақырыптары мен желілері,
мифтік бейнелер мен ... ... ... өне ... ... оны ... ... ролі айрықша болғанын тілге тиек ете
келіп, қисса-дастандардың түп-төркініндегі негізгі қайнары.
Түйіндей келгенде, ғалымның салыстыра ... ... ... ... ... ... қисса-дастандарында жырланатын аңыздардың,
оқиғалардың, әр алуан ... ... ... көне замандағы
«Гильгамеш» дастанымен, «Авестамен», ежелгі Вавилон-Ассирия мәдениетімен,
бұрынғы Египетте ауызша-жазбаша тараған Йосиф ... тағы ... ... ... ... ... дәлелді анықталады; Зерттеуші
негізінен салыстыру ... ... ... тұжырымдарын әлемдік
әдебиеттанушы ғалымдардың пікірлерімен, қорытындыларымен бекітіп отырады;
Қазақ қисса-дастандарының ... ... ... мен ... мифтік бейнелерді салыстыра қарастыруды ... ... ... зерттеу жұмысында түркі әдебиетіндегі нәзира дәстүрінің
туу жайы мен шығыстық желідегі қисса-дастандардың ... ... Бұл ... ... түркі халықтарының араб халифатының ... өмір ... ... ... қабылдауымен ұштастырады. Әл-Фараби
көне антикалық ғылым дәстүрі мен шығыстың рухани ... ... ... Оянушылыққа жол ашты дейді ғалым. ... ... ... ... ... айқын көріне бастады. Бұл
уақытта Ұлы Жібек жолы арқылы сауда қарым-қатынастар жақсы ... ... ... мәдениетінің ірі ошақтары Баласағұн, Талас, ... ... тағы ... ... ... Алтын Орда қалалары ... ... да өз ... ... сән-салтанаты болғаны Алтын Орда
мемлекетінің тарихы мен сол кездегі қоғамдық-әлеуметтік жағдайды зерттеген
А. ... ... ... ... Ғалым
Н. Келімбетов Алтын Орда дәуірінің әдебиеті ХІІІ ғасырдың екінші ... ХҮ ... ... ... кезеңді қамтиды, бұл дәуір тарихта қыпшақ
даласы мәдениеті мен ғылымының едәуір өркендеген ... ... дей ... ... ... қаласының ғылым мен ... ірі ... араб ... Әмин ... тарихи деректермен негіздейді. Алтын
Орданы билеуші әміршілер ішінен, әсіресе, Берке, ... ... ... ... ... халықтарының тарихы мен әдебиетін көп оқыған, сөзге
шешен, өнер мен ... ... ... деп ... Бұл ... ... пен Хорезмнің ең дарынды ғалымдары, өнер адамдары Сарай қаласында
тұрған [117, 193 б.]. Әрине, мұның түп ... ... ... үлкен
ықпалы жатқаны сөзсіз.
Алтын Орда салтанат құрған дәуірді күні ... ... ... ... ... негізін құраған халықтардың бұл мәселеге көзқарасын білген
де, білгісі келген де ... ... жоқ та, ... ... ... айқын танылды. Ал, шындығына келгенде орыстың ертедегі
атақты тарихшылары Н.А. Карамзиннің, С.М. Соловьевтің еңбектерінде татар-
моңгол ... ... Орда ... ... ... ... дұрыс
көрсетілген ғалымдар еңбекктерінде айтылады. Бұл ... ... деп ... жақтың қаталдығымен қатар ілтипатқа
аларлық істері де ... ... Ал ... ... ... ... ... тастап, татар-моңғолдар тілге келмейтін озбыр күш
деген ұғымды бекітуге тырысты. Л.Н. Гумилев ... ... ... әділдік
таразысын тең ұстаған ғалымдар болмаса, көптеген ғалымдар ... ... ... шыға алмады. Тек соңғы кездері ғана бұрын архив
тереңінде қалып қойған кейбір еңбектер қайта басыла бастады. Олардың ішінде
Алтын орда ... ... мен ... ... басқаша қарайтын
пайымдаулар да кездеседі. Мұндай зерттеулерде Алтын Орда мемлекетінің орыс
халқының тарихында ілгерішіл орын ... ... ... ... басы бірікпей, түрлі жауларға жем болып келген орыс княздіктері
Алтын Орда сынды үлкен ... қол ... ... ... ... ... әрі бірлігін күшейтіп, қуат жинауға
мүмкіндік алды, ақырында орыс елінің тәуелсіздігі мен ... ... ... ... ... ... көзқарастар да баршылық. ... ... Л.Н. ... ... орда ... ... ішкі ... қалыптастыруға қолайлы жағдай жасағанын, әрбір княздікті орыстың
ірбір книязі өзі ... ... ... ... ... кеңшілік
жасағанын, әрбір княздіктің өз әскерін ұстауға ерік ... ... ... де, осы ... ... ... тегін емес, мұның ар
жағында белгілі дәрежеде шындық барлығы аңғарылады. ... ... ... ... ... осы ... орнығуында ғалым
А. Қыраубаеваның белсенді зерттеу жүргізігенін байқаймыз.
Әдебиеттегі түрік Оянушылығының ... А. ... екі ... ... ... ... мәртебесін көтеріп, авторлардың сол
тілде шығармалар жазу үрдісінің кең ... жаюы ... ... төл ... бағытынан көрінеді дейді. Түркі тілінде шығарма жазу және төл тарихқа
зер салу, зерттеу, шынында, мемлекеттің ... ... ... өркениетте өз орнын табуға ұмтылысының белгісі болатын. Осы ретте
А. ... ... ... кезеңінің сипатын анықтауымен толық
келісіміз. Баласағұни «Құтты білік» кітабында Өтүкен ... ... ... елестете отырып, түрік мемлекетінің төрт құбыласы тең үлгісін
жасаса, Қашқари түріктердің бай ... ... ... ... жасап, түрік рухын ірілендіруді мақсат тұтты. ХІІІ-ХІҮ ғасырдағы
нәзира ... кең ... жаюы осы көне ... ... жаңғырту
идеясымен сәйкес келді. Нәзираның негізгі ... ... ... ... зерттеушінің көрсетуінде, жанры – қисса-дастандар
түрінде көрініс берді. А.Қыраубаева ХІІІ-ХІҮ ... ... ... ... ... ерекшеліктерді анықтайды: ежелгі бейненің көркем
шығарма қаһарманына айналуы («Қисса Жүсіп»); ... ... ... да ... діни ... туа бастауы («Жұмжұма») тәрізді
белгілермен сипаттайды.
Түркі әдебиетінде нәзира дәстүрінің туу процесін қарастыруда зерттеуші
алдыңғы ... ХІІІ ... ... Әли ... ... ... мен ХХ ғасырдың басында жаңғыртыла жырланған ... ... ... зерттеу арқылы көрсетуді мақсат
тұтады. А. Қыраубаева Әлиді ... ...... пен ... ... ... ... мен Жәми дастанына, Герат ғалымы Абдаллах
Ансаридің прозалық шығармасына ... ... ... ... ... ХІІІ ... жаңғырта жазған ақын деп бағалайды. Жәмиге дейінгі
нәзиралық үлгілерде әке мен бала ... ... ... ... көрінсе,
Әли туындысында әке мен бала қарым-қатысымен қатар Жүсіп пен Злиханың
арасындағы сүйіспеншілікке де кең орын ... ... осы ... ... ғашықтық тақырыбы Әлидің «Қисса Жүсібінен» басталды деуге
болады деген тұжырымын айтады [118, 27 б.].
Тұранның ... үшін ... ... ... ... ... ... жырында сақталынса, кемел әкім бейнесі Орхон
ескерткіштерінде ... ... ... ... ... көрінеді,
«Құтты білікте» (ХІ ғ.) бұл сипат Күнтуды елік пен ... ... ... ... ... жалғастығы – кемел ... ... ... ... ... ... ... жеңіл мақтан жараспайтыны
Әли қиссасында Жүсіпке екі рет ескертіледі. Біріншісі – бала күнінде ... ... ... ... үшін Алла ... ... ... құл болып сатылса, оның басындағы хал ... ... ... ... ... сен ... ... көркүн көрүп ұқтұңмеді,
Бен сатлұр құл олсам дедіңмеді,
Бенім ... кім ... ... емді.
Аудармасы:
Иә, Жүсіп, сен айна қарамап па ең,
Айнадан көркің көріп таңданбап па ең?
Менің бағама кім жетер! – демеп пе едің?
Екіншісі ...... келе ... ... Жүсіптің сұлулығына
қайран болған 12 мың әскер түгел есінен ауып құлағанда, «Беңа беңзар ... ... ... ... тең келер ешкім жоқ енді»), – деп Жүсіптің
көңіліне мақтаныш кіреді. Әли ақынның туындысындағы бұл ... ... ... ... деп дамытыла суреттелген:
Он екі мың кісі еді келген ... ... ... есі ... күштеп жөнелді аман-есен,
Дұшпаннан кетті алысқа қылмай қауіп.
Олардың басы айналып, ... ... ... бұл іске ... қалды.
«Мендей көрікті жаһанда жан бар ма!» – деп,
Жүсіп тағы бұл істі ... алды ... ... ... тағы бір ... ... ... ешкім қарамай
қояды. Бұл арқылы ақынның меңзер идеясы: – ... ... ...
бір құдайдан» дегенді аңдатады.
Жүсіптің көз сүріндірер сұлулығы қиссада Зылиханың сөзімен берілсе, бұл
үрдіс «Махаббат намада» да кездеседі. Онда қыз ... ... ... Образ жасаудағы осындай ұқсастықты алға ... ... ... намасы» мен Әли ақынның «Қисса Жүсіп» туындысының
суреттеу тәсілі мен тіліндегі жақындықты да ... айа ... ... ... датлу,
Ұсанымдан дыңламаға не рахатлу.
Йүзің ләтаиф, құлажың хүб марұтлу,
Ешітсем рахатым артар емді.
Уәсәлің ... жан ... ... ... ғишқын қатты,
Сүретін ғажаб, тарафа лұғазын йетті,
Ханжар кебі жанымдың кечәр емді.
Аудармасы:
Айтшы, ай, Жүсіп, сенің сөзің тәтті,
Шаршамай тыңдай берсем, қандай ... ... ... ... ... ... ... күткен кезім – жан рахаты,
Жамалың күн сияқты, ғашықтық қатты.
Суретің ғажап, шартарапқа тілін жетті,
Қанжар сынды жанымды алар енді.
ХІІІ ғасырда жазылған бұл ... ... ... ... ... ... тұрса да, туындының әуезділігінен бүгінгі
қазақ ... ... ... ... ... Жүсіпке айтқан бұл
сөздері Ж. ... ... ... ... ... ... нұрлы, сөзің шырын,
Бұл күнде ішкен асым у мен ірің,
Сен сөйлесең, көңілімнен сыбырым кетер,
Сөзімнің тыңдамайсыз бір де ... ... ... – жан ... ... ... ішіме өтті.
Қанжардай тілді бауырым – нұрлы жүзің,
Суретің, ғажап түрің, ... ... бір жай – ... ... ... жуық ... келеді.
Бұдан ХХ ғасырдың басында қисса-дастанын жазушы автор Әлидің шығармасымен
таныс болды деп ... ... ... бар деп ... Әли қиссасында Злиха
Жүсіптің тұлымын 12 тарам қылып өреді. Бұл ертедегі қыпшақ салт-дәстүрінен
қалған белгі. ... ... өте келе ... өру ... ... ... орай, Ж. Шайхұсламұлы бұл көріністі өз туындысында «шашын тарау»
түрінде береді. Екі ақынның қиссаларында Злиханың Жүсіпке деген ... ... ... жырланады.
А. Қыраубаеваның тануында Әли мен Жүсіпбек қиссаларында күштілік
бірінші орында тұрмайды. Жүсіптің басты ... ...... екі ... ... ... ... мейірім-шапағатты болуы айтылады.
Барлық нұсқаларда дерлік Жүсіптің әкесімен қарым-қатынасын ... ... ... Оның төркіні көне замандағы «Жақып» мифтерінде
сақталған. Ағаларының Жүсіпке қастандық жасауы ... ... ... ... Рахилдің Лия атты үлкен әпкесінен және екі күңнен туған
болып айтылады. Жақыптың Жүсіпті жақсы ... ... ... етпейді, Жүсіп
ежелгі аңыздарда мейірімді бала болып суреттеледі. Осы ретте А. Қыраубаева
Жақып туралы ... ... мен ... ата кітабындағы» ұқсастықты дәлелді
таратады: Жақыпқа Жүсіптің көйлегін қанға ... ... ... ... ... ... ... бояп, Байындыр ханға әкеледі.
Қиссада Жүсіптің өмір ауыртпалықтарын көруі келешекте әділ патша болуға
дайындық ретінде беріледі. Сәйф Сарай «Гүлстанында»: ... ... ... ... ... ... ... үшін тамақ жемепті» деген қанатты сөз
айтылса, Әли: «Һеч кімсеге чор жафа қылмаз» («Ешкімге жапа-нала ... ішні ... иле ... ... ісін ... ... деп
суреттейді. Әуелгі жағдайда әке мен бала арасындағы қарым-қатынасты
суреттеуге ... ... ... ғашықтық желісінің дамытылуына Е.Э.
Бертельс еңбегінде көрсетілгендей [90, 59 б.] ... ... ... ... ... ... ... А.Қыраубаева. Злиханың Жүсіпке деген
ынтықтығын ақтап, дәлелді көрсету үшін ... ... ... көп ... ... өз ... бола тұра, қолбаласына ғашық болу шығыс салтына
келмейтін еді. Осыдан барып «түсінде көріп, ... ... ... ... ... ... Злиха Жүсіпті түсінде үш рет ... «Сен – ... мен – ... ... кел!» – деп аян
берілуі айтылады.
Бұл көрініс Әлиде:
Байан білің: сен – бенің, бен – сеніңмен,
Бенден өзге һеч ... һеч ... ... ... да айнымай қайталанады:
Тыңдасаң: мен – сенікі, сен – менікі,
Тұл маған басқа жанмен ойын-күлкі,-
дейді.
А. ... ... ... ... тұлғалар Жүсіп пен Зылиха
образдары тең дәрежеде суреттеледі: Таймұс шаһтың қызы Зылиханың сұлулығы
Жүсіптен кем ... ... ... ... ... ... да ... сыйлайды;
Злиха сүт анасының ақылымен әдемі сарай салдырып, соған Жүсіпті шақырып,
көңілін білдіреді; Жүсіп те ... ... ... ... ... сарайға әкеледі. Осы ретте парсы қиссаларында Зылиха сарайының
эротикалық мағынасы болса, Әли мен ... ... ... ... ... ғана ... ... атап көрсетеді ғалым. Жүсіп
сюжетіне өзіндік арна болып тартылған Зылиха образы жалпы мұсылман ... ... ... өз ... жету үшін ... кейіпкер тұлғасына
айналған: Жүсіптің жолын қырық жыл тосқан Зылиха Алла тағаланың шапағатына
бөленіп, жас қалпына ... ... үшін ... ... болған жұбайының
оқиғасымен ұқсастық байқалады. Онда Алла ... ... 140 жыл өмір ... салыстырулар арқылы ғалым
А. Қыраубаева мынандай қорытындыға келеді: «Әли мен ... ... оқи ... ... арасында оқиғалық айырмашылық жоқ екенін,
оның есесіне жолма-жол ұқсастықтардың көптігін аңғардық. Осыдан ... ... ... ... ... жазды деген қорытындыға
келеміз» [118, 32 б.], – ... ... Әли ... ... ... бірі ... ... «Медғат-Қасым» поэмасындағы өлең
шумақтарының ұқсас келуімен дәлелді аңғартады. Әлидің «Қисса Жүсібіндегі»
Жақып бейнесінің Қорқыт ата ... ... ... ... ... мән
береді. Періштелердің Жақыпқа: «Алланың бір досына ажал келді, сол үшін көр
қазамыз», – деуі Қорқыт аңызын еске ... ... ... ... ... ... талданады.
Қорыта айтқанда, ғалым А.Қыраубаева ХІІІ ғасырдағы Әли ақынның «Қисса
Жүсібі» мен ХХ ғасырдың басындағы ... ... ... ... ... ... ... әдебиетінде, оның ішінде шығыстық
желідегі қазақ қисса-дастанында нәзира дәстүрінің көрінісін, сабақтастығын
орнықты талдайды. Ежелгі мифтерден, Фирдоуси мен Жәми ... ... ... ... ... ... ... алып жатқан Әли
туындысының өзіндік сипаттарына тоқталып, мұндағы басты өзгешеліктің бірі –
Жүсіп пен Злиха ... ... ... ... ... ... ... тақырыбы Әли туындысынан басталады деген ... Ерте ... ... келе ... ... ... тұлғасының Әли
туындысында Жүсіп образымен ... оның ... ... болуымен
қатар көп тілді білуіне, жұмсақ жүзді және ... ... ... ... ден ... Зерттеушінің талдауынан оның арғы-бергі түркі
әдебиеті үлгілерімен ... ... ... ... ... ... тәсілі мен тілінің жақындығы, «Қорқыт ата
кітабындағы» мифтік ... ... тағы ... ... ... Жүсіпбек
туындысында оның жаңғыртыла ... ... ... ... ... ... ХХ ғасырдың басындағы қисса-дастандардың бастауы ХІІІ
ғасырдағы Әли туындысында екендігі дәлелденіп көрсетілген. Бұл – ... ... ... арнайы нақты зерттеліп дәлелденбеген
тың бетбұрыстардың бірі ... ... орта ... ... ... ... ретінде Хүсам
Кәтибтің «Жұмжұма» (1370 ж.) туындысын зерттеу нысананы ... ... шығу ... ... ... ... ... оның бертіндегі үлгісі белгілі шығыстанушы ғалым
В.А. Радлов жазып алған «Қубас» ... ... ... ... ... ... о ... адамның «мәңгілік өмірі» туралы ежелгі
мифтерді жаңғыртқан, қайта жырлаған шығарма болып табылады. Бұл туындының
қазақ ... ... ... ... түсуінде А. Қыраубаеваның үлесі
мол дейміз. 1992 жылы баспа бетін ... ... ... ... әдебиеті»
хрестоматиясында «Борынғы төрки әм татар әдәбиятының чыганаклары» мәтіні А.
Қыраубаева аудармасымен [144, 244-
265 бб.]. ... ... ... шығармасы қазақ арасына «Жұмжұма
сұлтан» деген атпен кеңінен тараған. Соның бір нұсқасын 1881 жылы ... ... ... ... ... ... ... қалған бас қайта тіріліп,
өзінің бастан өткен оқиғасын, жайын баяндайды. Төрт ... тең ... ... атты ... ... келген қайыршыны бос қайтарғаны үшін о
дүниеде ... ... ... Онда: Басы төмен, аяғы үстінде, мұрнын
көтеріп: «Мен! Мен!» дегендер – ... ... ... Тілі жоқ қауым
– олар қисық үкім жүргізген әкімдер; Тағы бір қауым елдің кеудесіне, көзіне
алтын ... ... ... ... – олар ... хақ ... ... оқиғаның бәрін Жұмжұма сұлтанның көзімен беріп, суреттелетін шығарманың
түп идеясы айқын: оқырманға бұл тірлікте, пәниде адамшылық, имандылық, ... ... ... ... о ... ауыр зардабын
бейнелеумен тыңдаушысын, оқырманын жақсылыққа бастайды. Мұнда басты идеяны
жеткізуде автор Хүсам ... ... ... ... ... ... қалған бас сүйектің қайта тіріліп, өз басынан өткен ... ... ... әсерлілік қуаты жағынан өте күшті тәсіл, былай айтқанда
авторлық ... ... ... ... ... шығармаларда басты идеяны
жеткізуде әр алуан амал-тәсілдер, ... ... ... ... ... бірыңғай ақылгөй болудан қашып, дастанның құрылысын
өзгеше ... ... Атап ... ... ... негізгі
мәселелер, ойлар төрт кейіпкердің өзара сұхбаты, кейде жазысқан хаттары
түрінде берілген. ... ... идея ... ... ... ... ... түрінде айтылады. «Ақын адамдардың бір-біріне деген қиянаты,
қараулығы, әсіресе ел әкімдері ... ... ... ... не адамнан, не ... ... ... ... ... ... қанағатшылдыққа, өзін ғана ойламай,
өзгелердің де мүддесімен есептесуге ... ... көзі ... ... бірақ ешкім де о ... ... ... ... ... ... ... таза, адал жүруден; пейілді
тазартып, хақ жолына берілгендіктен артық абырой да, ... та жоқ ... ... ... аумалы-төкпелілігін, мансаптың баянсыздығын, тек
адамдарға жасаған жақсылық қана ізгілік ... ... ... ... ... сияқтандырып айтады» [145, 8 б.] дейді
ғалым Р. Бердібаев. Бұдан біз идеялық сабақтасты ... ... ... ... ... ... айтуында, «Адам өмірі өлгеннен соң да жалғасады» деген ежелгі
миф адамзаттың көне ... ... ... ... ... жан ... кеткен соң екінші өмір кешеді деп ұғынған. «Шыбын жан» ұғымы да ... ... ... А. ... ... жан ... ... бу
секілді» деп келетін Әсет өлеңінің бір тармағын мысалға келтіреді. Жер
бетіндегі жақсы ... адам ... о ... ... бірі – жұмақ
деп айтылады. Әр ... оны өз ... мен ... орай түрліше
елестетіп, ой-қиял дүниесін жұмсағанмен, бір қызығы адам о дүниені ... ... ... ... ... пікірінше, ол жақта жаза
тарту мүмкіндігі барлығын, тозақтың бар екенін баяндайтын әңгімелер одан
кейінірек ... О ... ... ... бұ ... құлқына, жақсы-
жаман істеріне қарай өлшенетіні жайлы түсініктің пайда болуы адам санасының
бір қадам алға ілгерілеуін ...... А. ... Бұрынғы
замандағы адамдарда жақсылық пен жамандық алғаш «менің ... ... ... ... ... ... ... түссе, елін қорғап шейіт
болғандар жұмаққа барады делінген. Мұның белгілерін ежелгі мифтер мен одан
бастау алатын қисса-дастандардан ... ... ... ... ... «Авестада» жақсы адам о ... жас ... ... ...... он бес ... қыз бейнесінде алдынан шығады.
Жұмақтың үш түрінен өтіп барып, «Мәңгілік Нұр» мекеніне жетеді; ... ... хүр ... ... ... ... ... осы «Авестамен» үндес жатқанын байқатады; Ал жаман адамның алдынан
көріксіз, ... қыз ... ... ... у ... ... ... у ішкізеді.
А. Қыраубаева сонымен бірге ... ... ... ... мен
Дантенің «Құдыретті комедиясын» салыстыра тексеріп, ... ... мән ... ... бір ... мен: тілі ... – тағы бір қауым ел: аяқ-қолы жоқ.
Бастары тәндерінен айырылып,
Және хақ ... бас ... өлең ... «Құдіретті комедиядағы»:
Барша тілдер жамырасып, жабайы наз, оттаулар,
Ашу-үрей, жылау-сықтау, өтініштер, даттаулар.
Ербеңдейді, қарманады – дене, басы жоқ ... [146], ... ... ... ... ... ... байқау қиын емес.
А. Қыраубаева Дантенің «Құдыретті комедиясы» мен ... ... ... салыстыра келіп мынандай қорытындыға келеді:
О дүние туралы көптеген мифтер мен әдеби ескерткіштердің ойын ... ... ... ірі ... ... Алигьери болды.
«Құдыретті комедия» мен ... бірі – ... бірі – ... ... кеп тууы көп ... ... ... келешекте түбі
бір – араб, иран, түрік, үрүм, үндіс, мидиялықтардың ежелгі мәдениетін бір
арнада зерттеу қажеттілігі ... ... ... ... ... ... ... «Жұмжұманы» түрік Оянушылығы
туғызады. Екеуі де «о ... ... ... ... ... ... оны өз
заманының өзекті мәселесіне айналдырады: Алдау мен ... ... ... ... билеуші мен қайыршы халық (Бонифаций – Данте;
Жұмжұма сұлтан мен қайыршы) – осының ... ... ... ... ... ... [118, 35 б.]. ... түйіндеуінше, мұндай
бірліктің негізі бастау көзі, ежелгі мифтің түп арнасы бір болуында дегенді
білдіреді.
А. Қыраубаева ел арасына ... ... ... тарап кеткен, авторы
белгісіз шығармаға көңіл бөледі. Оны белгілі шығыстанушы ... ... ... [147]. А. ... бұл ... ... ... айырмашылығы жоқтығын айтады. «Бұл сөзім кітап пенен ... ... ... ... «Жұмжұма» болуы тиіс деп ой ... ... ... ... ... өмір ... патша болмаймын!» деп,
патшалықты ... адал өмір ... ... рет ... ... кіреді. Ал
Жұмжұма сұлтан әділдіктің тура жолын ұстаған патша болып, ол да жұмаққа
барады. Соңы ... ... ... ... ғибратпен аяқталады.
Дастанның негізгі идеясы да ... деп ... ... «Жұмжұмада»
Хұсам Кәтиб Әлидің «Қисса ... ... ... ... ... ... Туындыдағы Қайыршы бейнесі Құран хикаяларындағы ... ... ... басу үшін адам кейпінде келген періштелер
туралы мифтік желінің ізі болуы мүмкін ... А. ... ... ... ... ежелгі жазба әдебиетте Алла тағала ... ... ... олар: «Қорқыт атадағы» Темірұл мен оның
жұбайы; «Қисса ... ... пен ... ... ... ... адам ... ұзартады деген ойдың көрінісі байқалады.
ХІІІ-ХІҮ ғасырдағы түркі әдебиетінде, жоғарыда ... ... ... ... ... қаһарманына айналып, жаңа өрісін ашса, діни ағартушылық
тақырыбындағы шығармалар жазыла бастаса, сондай-ақ замана ... ... ... ... дастандар туа бастады. Көпке белгілі ... уа ... ... ... ... халық тілінде сөйлеткен ХІҮ
ғасырда Құтб ақын болды. Ақын дастанның құрылысы мен сюжетін сақтай ... ... ... ... жазған [148]. Шығарманың сюжеті Шырын
мен ... ... ... пен ... үлгі етуге құрылған.
Туынды табиғаты жағынан ... ... ... нағыз ғашықтық қисса-
дастан ерекшеліктерін қалыптастырған шығарма деуге ... ... ... ... ... балаға зарығу; оның көрікті, білімді, ... ... ... даңқын естіп, сырттай ғашық болуы; іздеп баруы; түрлі
қиыншылықтардың шешілуі; қызға ғашық болған бәсекелес ... ... ... ... ... ... тұрақты желілерді қазіргі
оқырманға танымал өзге де ... ... ... ... ... ғалымы А. Зайончковский нұсқасымен жұмыс істеген ғалым ақынның
өлең жолдарының бүгінгі оқырманға түсініктілігіне, әсерлілігіне мән ... ... ... ... ... ... келтіреді. Мәселен,
туындыда күннің шығуын: «Күн түлкісі іннен шықса, түн кішірейіп, інге
қашады» деп ... ... ... ... ... ... мысал етеді. Туындыдағы негізгі ойдың бірі – өмірдің өтпелілігі
туралы болып келеді. ... ... ... келеді – кетеді, оның түбі қайыр
емес» дегенін Баласағұни, Қашқари, Құтб туындыларында жалғастырса, ... ... ... ... сен де өтерсің дүниеден», – деп ... деп ... А. ... ... ... Құтб ... ... Факихтің кітаптың соңындағы өлеңдерін келтіре ... ... ... ... ... жөн ... ... білдіреді. «Хұсрау-
Шырын» тақырыбын көптеген ақындар жырлады. Бұл желіде Фирдоуси, Низами,
Әмір Хұсрау, Жәми, ... ... ... Жәми бұл ... ... ... ... даналық кітабында») түрінде жырласа, Науаидың
нәзиралық дастанында ... ... ... пен ... ... ... мейірімсіз, қатал патша етіп көрсетеді [149].
ХІІІ-ХІҮ ғасырдағы түркі әдебиетіндегі нәзира ... ... ... сюжеттік, образдық, құрылысы жағынан талдай келіп,
А. Қыраубаева мынандай қорытындыға келеді: әдебиетіміздің тарихында нәзира
дәстүрімен бірге туып, ... ... ... ... ... ... қиссалары діни, ғашықтық, батырлық тақырыптарда жазылған дастандарға
негіз болып, жол салды дей келіп, ... ... ... ... ... дәстүрінің тууы мынандай ... ... ... ... ... ... оянушылығы Х-ХІҮ ғасырларда көріне бастады; бұған
Ұлы жібек жолы бойындағы Қазақстан қалаларының дамуы, ... ... ... әдебиеттің, ғылымның өркендеуі ықпал етті; түрік
тілінің мәртебесін көтеру, төл ... ... ... ... ... ... ... дәстүрі көне антикалық мәдениетті жаңғырту
идеяларымен үндес келді; осы ... ... ... Жүсібі», Хүсам
Кәтибтің «Жұмжұмасы», Құтбтің «Хұсрау уа Шырыны» кейінгі ... ... ... дамуына жол салды. А. Қыраубаева осылайша ХІІІ-ХІҮ
ғасырларда қалыптасқан қисса-дастандардың ерекшеліктеріне, әлем ... ... ... ... ... белгілі бір тұжырым-
қорытындыларға келе отырып, оның ... ... ... бас ... дамуына да арнайы тоқталады. Жоғарыда айтып өткен Түрік Оянушылығы
қазақтың Көк Ордасының құрылуына зиялы қауымды рухани ... ... ... ... ... ... ... кезінде әдебиетте уақытша
қажетсінуден шығып қалуын ғалым тарихи жағдаймен байланысты түсіндіреді.
Іргесі жаңадан бекіп ... ... ... көкейкесті мәселелерін шұғыл
жеткізіп отыру қажеттілігі – ... өз ... ... ... ... ... жедел қайта дамуы ХІХ ғасырдың екінші жартысы мен ХХ
ғасырдың ... ... ... ... Нәзира дәстүрінің өзіндік сыр-
сипаты туралы М.Әуезов: «Олар біреуінің тақырыбын ... ... ... ... Тек алдыңғының өлеңін алмай, және көбінше алдыңғы айтқан оқиғаларды
негізінде пайдаланса да көп жерде өз еркімен өзгертіп ... ... ... ... Бұлайша бір тақырыптың әр ақында қайталауын еш уақытта
аударма деп танымау керек. Ол ... бір ... ... ... ... ... шабыт-шалым сынасып, жырмен жарысу есепті бір салт ... ... [150, 181-182 ... ... екінші жартысындағы Ұлттық Оянушылықтың
А. Қыраубаева екі жолын көрсетеді: Біріншісі – Абай бастаған ... ... ... жолы ... ...... салт-сана мен имандылықты
жоғалтып алмаудың жолын іздеген ақындар тобы еді. ... ... ... ... ежелгі жазба әдеби үрдісін жақсы
білетін, мифтік сюжеттер мен Құран хикаяларын, «Қисса Жүсіп» пен ... оқып ... «Мың бір ... ... ... ... ... ақындар болатын. Қисса-дастан жазған ақындардың шығармашылығы
бұл кезде әдебиеттің мол саласына айналды. ХХ ... ... ... ... ... қисса-дастандар басылып шықты. Бір
ғана мысал, Шәді ақынның әдеби мұрасы 100 мың жолдай болса, оның көбі қисса-
дастандар болып ... ... А. ... ... Т. ... ... тиген 1986 жылы Бейжинде басылып шыққан «Қазақ қиссаларының» 12
томдығын да ... ... ... Қыраубаева ғалым Б. Әзібаеваның [22, 25 б.], белгілі шығыстанушы
Ө. Күмісбаевтың [151, 290 б.] қисса-дастандарды жүйелеу ... ... ... қазақ қисса-дастандарын сюжеттік желілеріне қарай бөліп
зерттеуді дұрыс ... Осы ... ... «Мың бір түн» – ... құрылған қазақ қисса-дастандары дейді. Жоғарыда келтірілген ... ... ... уа Шырын» туындыларында «Мың бір ... ... ... бұл ... шығарманың толық қалыптасып, тарап
үлгірмегендігімен түсіндіреді де, М. ... ... ... «Мың ... ... ... ХҮ-ХҮІІІ ғасырларда қалыптасқан [152,
13 б.] деген пікірді қуаттайды. «Мың бір түн» сюжеттерінің шығыс ... ... ...... ... болып табылады. Онда таныс емес
елдің ханшасына екінші бір алыс ... ... ... ... ... екі шеттегі кейіпкердің бір-біріне жету жолындағы мақсаты мен қызу
іс-әрекеттері баяндалады. Мәселен, «Зергер мен сұлу қыз», ... қыз ... ... ... ... ... ... қазақ
қисса-дастандарында ғашықтық хикаялары арқау болып, «Мың бір ... ... ... да ... не ... ... қыз бірден «тағдыр»
деп қабылдап, мінезі, тәрбиесі ескерілместен, онымен ... да ... ... ... Сол ... «Мың бір ... ... желісі басты орын алады. Онда басты кейіпкер теңізде, не ... құс, дию, ағаш ат, тағы ... ... мен ... ... ғашығын іздейді. А. Қыраубаева «саяхат» желісін «Сандыбадтың жеті
сапары» әңгімелерімен ... оның ... ... зер ... ... ... ... жиһанкез көпестер көп шыққан, олардың
басынан кешкендері түрлі әңгімелерге негіз болған дейді [153]. ... ... ... ... ... Сандыбадтың үшінші сапарында
«бойы бәйтеректей, екі құлағы салпылдап жерге ... адам ... ... қызған темір істікті тығып өлтіріледі; Осы оқиға «Мың ... ... ... де ... ... ата кітабындағы»
«Төбекөз дәуді өлтірген Бисат батыр» жырында осы оқиға ... ... ... аңғарған ғалым бұдан «Қорқыт ата кітабы» мен ... ... ... ... бір ... аңғарылады деген
түйінге келеді [118, 43 б.]. ... ... ... келуі
«Сейфүлмәлікте» де кездеседі. Сандыбадтағы «Жалаңаш диюлар» қиссада
«зәңгілер елі» ... ... бір түн» ... ... ... де ... ... көңіл бөледі: Жынның жаны құтының ішіндегі торғайда ... [154, 58-59 бб.]; ... ... ... жер ... ... тап ... («Мәлике-маран») [155, 437 б.]; Пері қыздарының
адамға күйеуге шығуы; Дию-дәу бейнесін суреттейтін сюжеттердің ұқсас ... ... ... «Ер ... ... ... ... оқиға
желілерін табуға болады. «Сейфүлмәлік» ... – «Мың бір ... ... ... көп ... бір ... ... табылады. Дастан
туралы ғалым Ү. Субханбердина: «Сейфүлмәлік» – халық ... ... ... ... Оның әр ... нұсқалары ертеден-ақ тарихи
бағдары, әдебиеті, мәдениеті ұқсас – түрік тілдес халықтарда кездеседі.
Ғашықтық ... ... ... ... ... алдына қойған
мақсатына жете ... ерен ... ... ... ... ... дей ... «Сейфүлмәлік» дастанының түп-төркіні арабтың «Мың бір
түн» ертегісінен келсе де, ел арасына ерте кезден ... да, ... ... өте мол ... ... төл ... өте ... шығарма дейді
[94, 9 б.]. Алғаш 1807 жылы жарық көріп, ХХ ... ... он ... ... бұл ... А. ... «Мың бір түн» ... салыстыра
зерттеп, ұқсастықтар мен айырмашылықтардың қисын-себептерін зерделейді.
Кейбір сюжеттердің қысқартылуы, мәселен, қисса сюжетінің шымырлануына ... ... ... ... ... атайды: «Сүлейменнің құтысы»;
«Шын-Машын», «Бабыл, теңіз оқиғалары»; ... құс ... ... тағы басқалар. Оның есесіне «Мың бір түнде» бір сөйлеммен ... ... ... ... 56 ... өлең ... ... сурет
жасалады. Зәңгі қызының жағымсыздығын суреттеу Бәдіғұлжамалдың сұлулығын
аша түсу үшін қажет болған. Суреттеудегі «қара арқан», ... ... ... суретті сөздер түгелдей қазақ ұғымына сай алынған. Сондай-ақ
зерттеуші салыстыру ... ... ... ... ... «Мың бір түндегі» кейбір ғибратты әңгіменің қиссаға
енбей қалуын анықтайды: Қиссадағы «итбастар елі», «балық ... ... беру үшін «Мың бір ... ... ... қосылған; «Балапанды
жемек болған айдаһар», «жолбарыспен соғыс» эпизодтары да ... ... ... ... беру үшін ... ... ... досына кезігуі екі түрлі айтылады: «Мың бір түнде» – Сағадатқа
базар ... ... ... ...... сахарада мүсәпір болып
жүрген жерінен табады; Бұдан ... ... ... ... ... ауыстырғаны көрінеді дейді зерттеуші. Екі нұсқада да пері қызы
Бәдіғұлжамалмен кездесуге дайындық ... ... ... ... ... бір түнде» – Дәулетханым) араласады. «Мың бір ... ... ... ... ... құстың қанатын көрсеткен болып,
Сейфүлмәлік тұрған жақты нұсқайды; Қиссада ... ... ... «Мың бір ... бір ... ғибратты әңгіме қиссаға кірмей
қалған. Сейфүлмәлік Бәдіғұлжамалға ғашықтық зарын ... ... қыз ... «Адамның ең атақтысы – жер жүзіне өкімін жүргізген Сүлеймен ... ... ... ... ... зайыбына: «Менің некем – біреу! Өмір ... ... ... алмаймын», – деген екен. Сол уәдесіне бір жыл ... Бір ... ... екінші неке қылыпты. Оған жылап-еңіреген Былхұс
алпыс ... ... соң, ... ... ... ... солай болғанда,
басқа адамнан қандай уәде ... ... ... ... ... әңгіменің қиссаға қосылмай қалуы – туындының оқиғалық жағымен
байланысты болса керек деп есептеледі.
А. ... ... ... ... уа ... «Кесік бас»,
«Қисса Дандан», «Ләйлі-Мәжнүн» ... ... ... ... ... шығыс үлгісіндегі ғашықтық дастандардың
гуманистік тәрбие берудегі маңызын сезіне отырып жазылған шығарма болды.
Жастарды ... ... ... бірден-бірі жолы олардың жүрегіне
адамгершілік дәнін себуде деп ұғынған Шәкәрім ... ... ... ... дейді А. Қыраубаева. Ақын дастанның бастапқы ... ... ... ... тоғысуында да өзгермейтін тәрбиелік тағылымдар
туралы толғанады. Олар ... ... ... ... пен таза ... пен ... ғылым болып келеді. Өз ортасындағы қазақтың ... ... ... ... бір жолы ... бүкпесіз айту деп білген
данышпан ақын «Қазақтың айнасы» тәрізді ... ... ... жоғарыда аталған асыл қасиеттерді адам жанына қалай егуге болады
дегенде, адамгершілік пен таза сезімге құрылған ғашықтық дастандарға ... [156, 34 б.]. ... бұл ... дастанның соңындағы «Жігіттер,
ендігі сөз – менің сөзім» деп ... ... ... ... ...
нәзирашылдық дәстүрдің ерекшелігін сақтай білген ақын. Дастанның соңына өз
жанынан өлең қосу – нәзирашылдықтың берік дәстүрі болатын. ... ... ... көрсетуінде авторлық сөз қосудың дәстүрін орта ғасыр
әдебиетінен алғанмен, мағыналық ... ... ... ... ... ... ... іздеген бес нәрсенің – махаббат, ғаделет, таза
жүрек, бостандық пен терең ғылымның – ... бес асыл іс пен бес ... ... оның ... ... Баласағұнидыда екенін әдебиет
тарихындағы терең тамырлы жалғастықтың көріністері деп таниды. «Ләйлі-
Мәжнүндегі» өзге ... ... ... ... ... ... суреттеу тәсілдеріне, натуралдық ... ... ... келуіне, кейіпкердің сырт келбетін ... аса ... ... ... ... ... ... аударма
емес. Ежелгі әдебиетіміздің нәзира дәстүрін ХХ ғасыр басындағы ... ... ... ... қуаттан туған шығарма, – ... ... ... [156, 39 ... бір ... ... ат» ... жазылған Әсет Найманбайұлының, «Мың
бір түннің» «Атымтай-Жомарт» желісіне қалам ... ... ... ... ... ... туындылары
топтастырыла талданады. «Мың бір түндегі» адамның аңға, құсқа, маймылға
айналдыру жайындағы ... «Мың бір ... ... ... ... (Жүсіп Ешниязов) және «Мұңсыз жан» (Олжабай) дастандарында
әңгімеленеді. Зерттеуде ... ... ... «Назым Сияр
Шәриф» (Шәді) [136], «Бозторғай», «Сақыпжамал», ... ... ... В.В. ... жазып алған қиссалардың төркіні мен ... ... Діни ... ... ... көңіл бөлінеді.
Зерттеушінің айтуында, бұл дастанды Шәді Жәңгірұлы жазды дегенмен, ... ... ... ... ... ... мойын бұрмай,
жетпіс жыл тағат қылып жүрген Бәрсисаны Абид ... ... ... ... ... ... Бәрсиса патша қызын өлтіріп, діннен ... ... ... қыз» ... жазылған «Ғалым қыз Буадат»,
«Мәлике қыздың хикаясы», «Бозторғай» ... діни ... ... дін ... ... еске сақтауға арналған
туындылар болып келеді. Бұл қисса-дастандардың төркіні «Мың бір түндегі»
«Һарон Рашидтің ... ... ... қыз» ... ... ... қыз патшаны таң қалдырады, соңында шахмат ... күй ... ... ... ... ... ... «Тотының тоқсан тарауы»
деген атпен тарады. Зерттеуші «Тотынама» желісінде жазылған ... ... ... ... пен Мағырипаны», «Патшаның ұлы
Әбдімәлікті», «Ғияр қатынды», «Мың бір түн хикаяларын», «Қырық ... ... ... ... пен «Рауа Бану» (Тұрмағамбет
Ізтілеуов), «Мұрат Салих пен Мағырипа» ... ... ұзақ ... ... ... ... оқиғалары айтылады. «Рауа Бану» мен «Мұрат
Салих пен Мағырипа» дастандарында әйелдер жағымды бейнеде ... ... ... алдаған сұлу әйелдің оқиғасы әзіл-сықақпен беріледі.
Әбілқасым Фирдоусидің парсы тідінде жазылған «Шаһнама» дастанының өшпес
қуаты, ұлы мұраты ел қорғау, халық ... ... ... ... ... кезде иран елінің сыртқы жауларға, әсіресе, араб халифатына қарсы
қозғалысы өте ... еді. Ақын иран ... ... мәлім эпикалық
әңгімелердің, тарихи хроникалардың басын біріктіріп, өлеңмен жазып шығады.
Ел арасындағы аңыздарды да отаншылдық ... ... ... ... да мифология да, тарихи оқиғалар да, басқа түрлі әңгімелер
тұтасып, ... ... ... ... жеткен. Фирдоусидің
«Шаһнамасында» парсы жұртының жүздеген, мыңдаған жылдар тарихының елесі,
ізі бар. Бұл алып ... ... ... ... идеялық бағыты айқын
бірталай дастандардың басы біріктірілген. ... ... ... не ... ... айтылады, халыққа пайдалы қызмет
көрсеткен билеушілер дәріптелсе, ел басқаруға ... жоқ, ... ... ... ғашықты жырлар да, аңыздық-мифтік әңгімелер де
кездеседі. Жалпы адамзатқа ортақ гуманистік идеяның кеңінен жырлануы ... ... ... кейіпкерлері түркі әдебиетіне ХІ ғасырда «Құтты білік» арқылы
белгілі болса, ХІҮ ғасырдағы ... ... ... ... ... ... ... туындысы арқылы білеміз. Жалпы,
түркі халықтары ... ... ... ... білуі «Шаһнаманың» тез
таралуына себеп болды. ХХ ... ... Ораз ... ... ... ... ... Тұрмағамбет, тағы басқа ақындардың
аудармаларымен қатар «Шаһнама» желілері бойынша ... ... ... шаһ ... ... ... қисса-дастандары
жазылды. «Баһрам» дастанында негізгі оқиға Баһрам, Үрүм қызы ... және киік ... ... ... ... ... ... өмірін қатерге салғаны үшін түйемен таптап ... ... аң ... ... алып ... ... оқиғасы тиянақтай түседі.
«Баһрам» дастанында үш бейне алынып, ғашықтық ... ... ... ... ... сақталады. Баһрамның пері қызы
Гүләндамды түсінде ... ... ... ... «Сейфүлмәлік» қисса-
дастанына ұқсас келеді. Осындай ерекшелікті ... А. ... ... дастанын тек қана Фирдоусиге сүйеніп жазған деуге
келмейді, әділдігі «Шаһнама» және «Мың бір түн» ... ... ... келеді [118, 50 б.]. Мұндай пікірді Ү. Субханбердина да
«Иранғайып шаһ Ғаббас» ... ... ... бұл ... ... бір түн» мен ... алынған таңғажайып оқиғаларға толы дейді
ғалым [94, 14 б.]. «Шахнамадан» алынған қалыпты сюжеттері бар ... ... ... ... ... бөлек өскен баланың кейін
табысуы («Еренғайып шаһ Ғаббас», «Ғарып ... ... Өгей ... мен ... («Шәкір-Шәкірат», «Қырық уәзір»); Самұрық құс
оқиғалары ... ... ... ... ... тағы ... Кейде
бір дастанда бірнеше сюжет желісі аралас келіп отырады. Мәселен, «Шәкір-
Шәкірат» дастанына ... ... ... ... ... оқиғасы»
енген. Самұрық құсты негізгі бейне етіп ... ... ... ... белгісіз) пен Тұрмағамбеттің «Тұтқын қыз» (1901) туындысы мазмұндық
жағынан ұқсас болғанмен, кейбір айырмашылықтары бар екенін зерттеуші ... Бұл ... ... ... ... ... Самұрық
бейнесі жалғасын тапқан.
Шығыс сюжеттерін жаңғыртуда Т. Ізтілеуұлының ізденісі мол ... ... бір ... «Шахнама», «Тотынама» сюжеттері негізінде жазған «Рауа
бану», ... ... ... ... ... ... ... алып
жазған «Лұқпан әкім», «Ата мен бала» ... бар. ... ... ... ... ... ... маңызды орын алады. Тұрмағамбет
еңбегінің жарияланбай қалған бір бөлімі «Сам палуан» туындысына талдау
жасайды. ... ... ... ... айтылады. Өзіне лайықты жігітттерді
таңдап, жиналғандарды аралап жүргенде Мәликаның көзіне Сам палуан ілігеді.
Самды ұнатқан ... ... ... жүзігін беріп жіберіп оны
шақырады. 500 зәңгісі бар Қараңғы тау ... ... Сам ... ... ... ... ... риза болған Қытай патшасы Мәликені ... ... ... ... елін ... ... ... алып, Сыстанға
көшеді. Дастанның негізгі идеясы туған жерді сыртқы жаудан ... ... ... табылады.
Ғалым шығыс сюжеттеріне құрылған, ... ... ... ... Орта ... қазақ өміріне жақындатып алған туындыларды Орта
Азиялық сюжеттер деп қарастырады. Бұған «Таһир-Зухра», ... ... ... ... қисса-дастандарын жатқызады. Жалпы,
қисса-дастандар жанры дами келе тек шығыстық желімен ... ... ... ... ... ... ұласты дей келіп, мұнын дәлеліне
зерттеуші ... ... ... ... ... ... тағы басқа туындыларды
келтіреді. «Таһир-Зухра» түрік тілді халықтар әдебиетінде кеңінен танымал
сюжет. Қазақша А. ... [123, 79 б.], ... ... [157, ... ... бар. ... ... Непестің «Зохре мен Тахирі», өзбектің
қара сөз араласа жазылған «Тахир ва ... және ... ... ... ... ... оқиға Татария деген мемлекетте
өтсе, өзбек нұсқасында оқиға ... ... ... ... ... басылымын пайдаланғанмен, оны ұнатпағанын ... және ... ... бір елде ... деп көрсетеді. Үш нұсқаның
оқиғасы да «Мың бір түннің» тұрақты желісі – балаға зарығумен ... ... ... атты ... ... ... «Бақтиярдың зары», «Қырық уәзір», «Шеризат», ... ... тағы ... туындыларды жатқызып, «Бақтиярдың
зары», «Қырық уәзір» (Ақылбек Сабалұлы), «Ақбазархан», «Гүлшат-Шеризат» (М.
Көпеев), «Ер Шеризат» (Ә. ... «Ер ... ... ... ... ... ... бұлардан басқа «Ер
Бекзат» (Қабыл Мұқышұлы), ... ... ... ... ... ... ... жақындығы
анықталады. А. Қыраубаева М.Ж. Көпеевтің ...... ... ... ... «Ер Шеризат» туындыларын салыстыра тексереді. Зерттеуші
Мәшһүр Жүсіп Көпеевтің «Гүлшат-Шеризат» қиссасының ... ... ... ... ... бес ... ... Сюжет Кәркін атты
патшаның балаға зар болу мотивімен басталады; Екінші бөлімде ... ... түс ... ... ... ... ... «Інжу – дегенің
ақылды кемел қыз болады, пәледен сол құтқарады», – ... ... ... ... ... ... ... Оны арыстан асырап алып
өсіреді; Төртінші оқиға байланысында баланы керуен басы – Қожа Сағит ... ... ... ... ... Шеризат қояды, білімді,
ақылды болып ... ... ...... керуенмен Шын-Машынға
келуімен негізгі оқиға желісі дамиды. Мұнда ол Гүлшат қызбен кездеседі.
Шеризаттың қызға Ирамбақтың ... ... ... ... күтіп алуы,
көп қиындықтың қыз сарайындағы тоймен аяқталуы – ... ... ... ... болып табылады. Ежелгі әдебиетте батырдың мықтылығы
сүйген жарының ... ... ... ... ... етіп ... ... еліне алып қайтуы тәрізді оқиға желісі «Гүлшат-Шеризатта» ... Ол ... ... ... атты ... ... Шеризат
Барыс ермен кездесіп, Кәркін патшаның ... ... көзі ... ... ... ... ... «Жүсіп-Зылиха» қиссасында да бар.
Жүсіп ағаларының қастандығын ... ... ... ... ... оны Гүлшат тоқтатады. Қиссадан «Мың бір түн» ... ... ... ... ... ... ... қызықты
әңгімеге айырбасталады. «Гүлшат-Шеризатта» екі әңгіме айтылады. Оның бірі -
тоғыз күнге созылса, екінші әңгімесінде – ... ... ... ... ... оқиғасы баяндалады. Гүлшаттың екінші
әңгімесінде жазба ... ... ... ... әңгімедегі ғибрат
сөздері ауыз әдебиеті үлгісін көрсетеді.
Дастанның соңында Парахзаттың кінәсі кешірілгенінін білдіріп, автордың
ғибрат ... ... ... ... екі жастың кездесетініне
күмән болмай, бұл «тағдыр» деген түсінік берілсе, Мәжһүр Жүсіп ... ... ... ... ... «Ер ... ... Мәшһүр Жүсіптің туындысымен
мазмұндас келеді. Екеуі де қисса-дастанның сюжетін араб-парсы нұсқалардан
алғанмен, әр ақын ... ... ... ... ... ... балаға зарығу мотиві көбірек суреттеледі. Мәшһүр Жүсіптің
«Гүлшат – ... ... ... жайы ... арнаға айналса,
Әсет Шеризатты батыр етіп көрсетуге тырысады. Әсет ... ...... Жүсіпте қастандық жасаушы Парахзатқа Шеризат кешірім
берсе, Әсетте, керісінше, жаза тартады. Кінәліні жазалаушы ... ... ... ... ...... ... айтылмаған тың образ болып
саналады: Жауыздықтың жазалануымен дастанның идеясы ашыла түседі. Кәркін
патшаның өлімі «Гүлшат-Шеризатта» тек ... ... Әсет оны ... әсерлі суреттейді. Тұтастай алғанда, «Ер ... ... ... ... жаңа ... ашатын шығарма болды.
Зерттеуде қисса-дастандардың дәстүрлі ерекшеліктері және жалғастығы да
ғылыми тұрғыдан зерделеніп, ... ... тән ... ... мен стилі,
қалыпты сюжет арнасы бар екені ... Осы ... ... ... Орхон ескерткіштерінде, «Құтадғу ... ... уа ... жатқан ежелгі жазба әдебиетіміздің дәстүрі деген не, ... ... ... ізі қандай? – деген проблемалық мәселелер әлі
күнге дейін жауабын күтуде. XV ... ... ... ... ... ма,
болмаса алыстағы архаизмге айналып, кейінгі ұлттық төл ... ... ... ма? Бұл ... ... – тегжейлі зерттелуі түркі
әдебиетінің қазақтың төл ... ... ... ... ... ғалым [8, 76 б.]. Қисса-дастандардың ежелгі ... ... ... ғана ... сөз оралымдарын қолдануынан және
көркемдеу тәсілдерінің ұқсастығынан байқалатынын ғалым мәтіндік салыстыру
арқылы көрсетеді: «Ақ ... ал ... ... ... ... ... сөзінің қазақша баламасы бола тұра, орта ғасыр
әдебиетіндегі ... ... ... ... ... М.
Қашқариде, Құтбта, Рабғузиде «ал» – қызыл, «йаңақ» – бет, жүз ... ... ... гүл, аузы ... қасы айдай» деген өлең жолы
да ХІҮ ғасыр ескерткіштерінен жеткен көркемдеу тәсілі екені ... ... ... ... гүлі ... ... XIV ғасырда жазылған
«Махаббатнама» дастанында да кездеседі: «Ашылса лағлыңыз шекер шашылар,
Көріп гүл ғұншаның аузы ашылар» ... ... ... оты ... ... ... оты әлемді өртер.
(«Сейфүлмәлік»)
Сенің ғашқың әманда бізді тартар,
Жамалың раунақы (жарық, ... ... ... 232 – ... нұры ... ... ... (иек) шұғласы ғаламды өртер.
(«Махаббатнама», 245 – бәйіт)
Қисса-дастанның стиль ерекшеліктері ХХ ... ... ... ... Бұл ... ... ... поэма, повесть, роман жанрына
барар жолдағы баспалдақ болды. Ғалым Ү. Субханбердина ... ... ... бұлардың жақсы да таңдаулы үлгілері қазақ
әдебиетінде дастан мен оқиғалы хикаялар түрінің ... ... ... деп ... [94, 17 б.].
Зерттеуші кей туындыларды «аралық дастандар» деп атап, ... ... ... ... ... Олжабайдың «Зәйнәгүл»,
«Ғабдолла» сияқты шығармаларын жатқызады. Ғалым «аралық ... ... ... ... мифтік сипаты көмескіленген;
қазақи ұғымға сай, өмір шындығына жақын суреттеледі; ... ... ... ... ... алынып қалады; тұрақты желілері бола
бермейді. Әйтсе де, бұл туындыларда да: көркемдеу кестелеріндегі жақындық;
оқиғаның ... иран ... ... ... кейіпкерлер көрінісі тәрізді қисса-
дастандардың ерекшеліктері мен ... ... ... оқиға тартымдылығы мен ... ... ... айналдырды. А. Қыраубаеваның зерттеу қорытындысында – орта
ғасырларда туып-дами ... ... ... ... ... әдебиетінде қалыптасып, өзінше бір ... ... ... ... ... ... ... іргелі еңбегі
әріптес ғалымдар тарапынан жоғары бағаланды. Әдебиеттанушы Т. Тебегенов
ғалым шығармашылығындағы кешенді түрде ... ... ...... ... ... дей келіп, оның «Қисса жанрының ерекшеліктері»
(1985), «Абайдың поэмалары» (1985), «Махаббатнама» (1985), ... (1988), ... ... (1988), ... ... (1997)
атты зерттеу кітаптарында сөз арқауындағы ежелгі сақ, ғұн, ... және ХІХ ... мен ХХ ... ... ... ... тек ... қисса-дастандардың генезисін, жанрлық ерекшеліктерін мазмұн
мен пішін, көркемдік дәстүр ... ... ... ... ... ... және т.б. сан ... мәселелер аясында талдап, тың
бағалаулар, тұжырымдар жасады, ... ... ... ... ... әдеби ықпалдастықтың, байланыстардың
әсерін, ұлттық ... ... ... ... ... сабақтастыра
бағалады деп А. Қыраубаева зерттеуінің құндылық жағын көрсетті [37, 26 ... ... ... желідегі қисса-дастандар туралы, нәзира
дәстүрі жөнінде А. Қыраубаева зерттеуіне дейін де ... ... ... толғамды ой-пікірлер, құнды ғылыми тұжырымдар айтылды.
С. Мұқанов, Е. ... Қ. ... М. ... ... Х. Сүйіншәлиев еңбектерінде жоғарыда айтқанымыздай, қисса-
дастандардың жалпы мәселесі айтылса, туындыларды танып-білудің маңызы ... Б. ... М. ... З. ... М. ... ... Ы. ... Р. Бердібаевтардың мақалаларында
өрістетілді. Осы ... ... Ш. ... Н. ... ... Ө. Күмісбаев, С. Қасқабасов, Б. Әзібаева зерттеулерінде
жалғасты.
А. Қыраубаеваның шығыстық желідегі қисса-дастандардың тууы мен ... ... ... осы ... зерттеулердің жалғасы, арнайы
ғылыми объектіге айналып ... ... ... ... ... ғылыми жаңалығы – қисса-дастан жанры қазақ халқының
айнала шығыс елдерімен рухани байланысын, олардың бай мифологиясы мен діні,
халық ... ... ... ... ... беретін өзіндік
әдеби әлем, қызықты көркем дүние деген көзқарас тұрғысынан келуімен және
осы концепцияны ... ... ... ... талдап-көрсетуімен
анықталады. Қисса-дастан жанры ежелгі әдебиетімізде ХІІІ-ХІҮ ғасырларда
туып, ХІХ ... ... ... мен ХХ ... бас кезінде дамып-
қалыптасты. «Қиссаның» («қисса» араб сөзі – баяндау) ... ... ... «Мың бір ... ... «Шаһнама» желілері болғанмен, оның
түпкі бастауларында Ассирия-Вавилон, көне грек мифтері, тіпті ... де бар деп ... ... ... тұжырымы да зерттеу жұмысының өн
бойында ғалым жан-жақты дәлелдейді. Қазақ ... ... ... әр алуан мифтік кейіпкерлердің түп-төркіні мен
көрінісін көне ... ... ... ... ... ... тараған Йосиф аңызымен, тағы ... ескі ... ... ... қарастырады. А. Қыраубаева ... ... ... туу жайы мен ... ... ... жазыла бастауын түркі халықтарының мұсылман ... ... ... ... ... ... ... түрік
Оянушылығы кезеңінің екі сипатын – түрік тілінің ... ... сол ... ... жазу ... ... мен төл ... үдерісін - анықтайды. Көне антикалық мәдениетті жаңғырту идеясымен
келген нәзира дәстүрі, А.Қыраубаеваның тұжырымдауынша, түркі әдебиетіне ... ... ... ... ... ... шығарма қаһарманына айналды
(«Қисса Жүсіп»), ғашықтық тақырыбы өрістеді («Хұсрау-Шырын») және ... ... ... бастады («Жұмжұма»). Әли ақынның «Қисса
Жүсібі» (ХІІІ ... мен ... ... ... ... ... Хұсам Кәтибтің «Жұмжұмасы» (ХІV ғасыр) мен В.А. ... ... ... ... ... ... М. ... Ә.
Найманбайұлының, Тұрмағамбет ақынның, тағы ... ... ... ... салыстыра зерттеп, түркі әдебиетінің қазақтың төл
әдебиетімен дәстүрлі ... ... ... ... Зерттеуде
салыстыру-салғастыру әдісі кеңінен қолданылып, ғылыми тұжырымдар әлемдік,
ұлттық белгілі әдебиеттанушы ғалымдардың пікірлерімен, ... ... Бұл А. ... ... ... ... ... зерттеуші екенін аңғартады. Қазақтың шығыстық желідегі ... тууы мен ... тың ... ... қарастырған
сүбелі зерттеу әдебиеттану ғылымындағы өзіндік орны бар, ... ... А. ... ... ... ... аударудағы еңбегі
А. Қыраубаеваның ежелгі дәуір ... ... ... ... – аудармалары. Ғылыми зерттеу нысанына алып, жан-жақты зерттеу,
ғылыми тұжырымдар жасау өз ... ... ... ... ... ... үшін де, жалпы оқырман үшін де ... ... мен ... Аударма жасау, ең алдымен, көне әдебиет ... ... ... ... мен ... ... ... бүгінгі тілдік қолданысқа
жақындату, бүгінгі оқырманның қабылдауына икемдеу болса, мұндағы қойылатын
басты ... бірі ... ... та ... жеткізу болып табылады. Көне
әдебиет нұсқаларын аударудың маңызы мен қажеттілігі – ... ... ... ... қабылдауына, ғылыми талдау жүргізуіне мүмкіндік береді.
Бұл – көне ... ... ... ... ... ... хандығы дәуірімен шектеліп қалмай, ... ... ... ... Сол орта ... ... бабаларымыздың
дүниенің, тіршіліктің сырына үңіліп, өзіндік ой ... ... ... ... ... Көне ... әдебиетінің
нұсқаларын бүгінгі күнге жеткізу, насихаттау, зерттеу, айналымға түсіру –
мемлекеттік «Мәдени мұра» бағдарламасының ... ... бірі ... ... «Махаббатнама» дастанына алғы сөз ... ... ... ... ... ... ... жеке кітап қылып шығаруы кезінде халқымыздың мәдени-әдеби
өміріне қосылған елеулі ... ... ... ғалымның «Ежелгі дәуір
әдебиетінің» жоғары оқу орны ... үшін ... ... да ... ... мен оқу ... маңызды қадамға айналды. Бұл
туралы кітапқа жазған алғы сөзінде А. ... ... ... ... ... ... ... М. Жолдасбеков: «Сонда ХҮ
ғасырға ... ... ... ... ақын-жазушылар, мәдениет
ескерткіштері түрк тілдес халықтардың бәріне ортақ болып, олардың ертедегі
әдебиет тарихы бір ... ... «Ана ... ... ... отырған,
қазақ әдебиеті тарихын тұтас қамтуға тиісті көп томдық хрестоматиялық оқу
құралдарының «Ежелгі дәуір әдебиеті» атты ... ... міне осы, ... ... ... ... ... мұралары енгізілген. Әрине, бұл өте
құнды, тарихи ескерткіштерді бір кітапта түгелдей және толық қамту мүмкін
емес. Сондықтан, ... асыл ... ... ... ... ... беріліп отыр. Хрестоматияға соңғы жетпіс жылда қазақ
баспасында мүлдем ... ... ... ... ... құрметпен айтылатын
Қожа Ахмед Яссауи ... ... ... ... ... ... кітабының», сондай-ақ орта ... ... ... ... Сәйф Сарайдың «Түркіше Гүлстанының»
(«Гүлстан би-т-түркидің»), Хұсам Кәтибтің «Жұмжұма сұлтанының», Құтыптың
«Хұсрау-Шырынының» транскрипциясымен және ... ... ... ... ... ... рет ... алады. Осылайша көне ескерткіштерді,
ежелгі ақындарды оқып-үйренудің қазақ әдебиетінің түп-төркінін танып білуде
мәні өте зор» [144, 4 б.], – деп ... ... ... ... аударылу жайы туралы
кітапта арнайы тоқталып өтеді:
«Махаббатнама» дастанының қазіргі қазақ тіліндегі бұл алғашқы аудармасы
– көркем аударма ... ... ... Көбінесе ұйқасы, буын саны
сақтала бермейді. Халқымыздың ... ... ... ... ... ... ... түсінуіне мүмкіндік жасау ниеті
көзделеді. Әсіресе, ... XIV ... ... ескерткіш тілінің,
қазіргі тілімізге етене жақын екендігін аңғарса деген ниетте болдық» ... бб.], – ... ... жолма-жол аударма жасалуының талабы тілдің тарихи нақышының
сақталуын көздеумен және ... ... тілі мен ... ... тілінің
арасындағы байланысты аңғарту ниетімен жұмыс жүргізілгенін ... сол ... үшін ... ... зор еді. Қайбір шығыстанушы ғалымдар
ескерткішті жеке халықтың мұрасы деуге барынша күш ... ... ... соншалықты бұрыстығын аңғартатын негізгі дәлел, ең алдымен,
әдеби жәдігердің тілі ... ... ... да ... ... ... гөрі табиғи қалпын сақтап оқырманға жеткізуді дұрыс деп
есептеген. Туындының түркіше ... ... Э.Н. ... ... негізге ала отырып, кейбір өзгерістер енгізілгенін
айтады.
Аудару кезіндегі сөздердегі кейбір дыбыстық өзгерістердің ... ... ... ... қорына кірмеген кейбір араб, парсы
сөздерінің бұрынғы қалпында берілгенін нақты ... ... ... ... ... ... ... аударма,
кейін Ә. Дербісәлин, М. Жармұхамедов, Ө. ... ... ... ... [111]. ... осы ... көне ... бүгінгі қазақ тіліне
аудару, сол арқылы ол мұраларға түркі халқының бір бұтағы ... ... да ... ... ... ... қазіргі оқырманға жеткізіп,
ғылыми айналымға түсіру бағытында бетбұрыс жасалғаны байқалады. Соның
қатарында ақын-ғалым А. ... ... ... ... білік»
дастанын қазақ тіліне тұңғыш рет аударуын әдебиеттану ғылымындағы, қазақ
әдебиетіндегі үлкен жаңалық деп ... ... ... ... ... қайраткері А.Машановтың және оның шәкірттерінің әл-Фараби ... және орыс ... ... ... ... ғылымға үлкен серпін
әкелді десек, соның ... ... ... ... ... бір ... Қыраубаева еңбегімен қатар осы
А. Егеубаевтың 14 мың жолдық дастанның көркем аудармасын жасауы батыл ... Бұл ... ... Р. ... А. ... ... ... рухын да, мазмұнын да, көркемдік жүйесін де таныстыра алатын,
кейбір тұстарында түпнұсқаға тең келетін әрі ... әрі дәл ... ... ... ... түркі поэзиясының ұлы ескерткішін халқына тарту
еткен ізденістері мен табыстары ... ... ... боларлықтай
деп жоғары бағалады. Ғалым-ақын А. Егеубаевтың көне мұраны бүгінгі ... ... ... да ... А. ... айтқанындай мақсат
бірлігі болғаны сөзсіз. Өз зерттеуінде А. Қыраубаева
А. Егеубаевтың аудармасын кеңінен қолданады.
«Ғасырлар мұрасы» кітабына енген зерттеу (1988) мен ... ... ... ... ... салыстыра қарасақ, дастанда
айтылатын Мұхаммед Қожабектің сырт ... мен ... ... ... ғалым біршама таратып береді. Сондай-ақ, Хорезмидің
XIII-XIV ғасырлардағы ... ... тілі ... ... тілі ... өз ... ... тілінде жазуын қайта өрлеу дәуірінің
белгілерімен ұштасып жатқандығы туралы ой түйеді.
Кітапқа енген зерттеуде ... ... ... басылған
мақаласының соңғы бөлігі түсіріліп қалады. Бұл үзіндіде автор дастанның
алғашқы тәржімасы ... ... ... мағыналық аударма екендігін
ескертетін-ді. Сондай-ақ, дастанды ... етіп ... ...... ... ... XIV ғасырларда жазылған әдеби мұраның тілінің
қазіргі қазақ тіліне етене жақын ... ... ... ... айтып
өтетін. Автордың бұл пікірінің түсіріліп қалуы ... ... ... аударманың көркемдігі әлсіз деген сын пікірлерге қатысты болса
керек дейміз.
Ежелгі дәуір әдебиетінің белгілі ... Н. ... ... ... ... «Сондай-ақ бұл дастан 1954 жылы өзбек тіліне
(Т. Жалалов), 1981 жылы үзінді түрінде татар тіліне, ал 1985 жылы ... (А. ... ... ... ... бұл ... ... да, көркемдік жағынан да сын ... ... ... бетінде жазылғаны мәлім.
Ежелгі дәуір әдебиетін зерттеуші бір топ қазақ ғалымдары (Ә. Дербісәлі,
М. Жармұхамедов, Ө. ... ... араб ... бірге бізге
жеткен ең толық нұсқасын ғылыми негізде жан-жақты талдап, көне мұраның
қазақ ... ... ... ... ... әрі дастанның
тұпнұсқаға мейлінше жақын ... ... ... ... ... [25, 262 б.], – ... Н. ... бұл пікірінің негізі, дәлелі бар ... ... ... бетінде жарияланған мақаласынан байқаймыз.
Осындай сынның баспасөз ... ... А. ... ... ... Бұл ... ол «Махаббатнаме» аудармасын қайта қарап,
ой әсерлігін, көркемдігін жетілдіруде жұмыстар ... ... ... ... (1985) мен ... ... ... (1988)
салыстыра отырып, аңғаруға, ой түюге болады.
Траскрипциясында:
105. Көңүл шырын сөзүңгаболды Фархад,
Көзүң Кәшмир жадұсұға ұстад.
Аударма кітабында:
105. Көңілім Шырын ... ... ... ... жадыгөйіне ұстаз болды.
Ғылыми басылымда:
105. Көңілің Шырын сөзіне – Фархад болу арманы,
Көзің Кашмир жадыгөйін де ... ...... өзің – ... да ... ... жүзіңнен болар Мәжнүн.
Аударма кітабында:
273. Сөзің – Шырын, өзің – Хұсраудан да мырзасың,
Ләйлі сенің жүзіңнен болар Мәжнүн.
Ғылыми басылымда:
273. Сөзін – Шырын, ... сақы ... ... ... ... ... ару жүзіңнен.
Траскрипциясында:
120. Кішінің сенсізін не жаны болсұн,
Аның тек ұмырның не сәні болсұн.
Аударма кітабында:
120. ... ... не жаны ... мәнсіз өмірдің не сәні болсын.
Ғылыми басылымда:
120. Кісінің сірә сенсіз не жаны бар,
Өмірдің ондай мәнсіз не сәні ... ... ... ... ... білүргай,
Пәрі көрса сені мендек темүргай.
Аударма кітабында:
116. Егер күлсең, оймақ аузың ашылар,
Сонда пері көрсе, ... ... ... ... ... оймақ ернің үлбірер,
Сонда сені пері көрсе, ол да мендей ... Әгар ... ... хақ та ала,
Керакмас сенсізін Фердауси–а ла.
Аударма кітабында:
118. Егер берсе шапағат ... емес ... ... ... да.
Ғылыми басылымда:
118. Хақтағала, еркің деп берсе кеңес,
Маған сенсіз жұмақ та керек емес.
105-бәйіттегі «...Фархад ... ... ... «Фархад болу арманы»
деп, «...жадыгөйіне ұстаз ... ... ... де ... ... өлең жолдарының әуезділігін бұрынғыдан күшейтіп тұрғаны сөзсіз.
Аударма кітабындағы ... ... ... ... ... ... ... айтылуын байқаймыз. Аударма кітабындағы «Сөзің – Шырын, өзің ... да ... ... ... ... ... ... (273-бәйіт) деп
келетін жолдардың ғылыми басылымда «Сөзін – Шырын, жаның сақы Хұсраудың
өзінен, Мәжнүн ... ... ... ару ... деп ... де ... әлдеқайда ілгерілегенін аңғартады. «...Жаның сақы» деген тіркес,
шындап келгенде, бүгінгі ... да ... ... ... ... ... ... Міне, осындай бағытта жоғарыда келтірілген аударма
кітабы мен ғылыми басылымдағы бәйіттерді салыстыра қарасақ, ... ... ... ... ... ... сезіледі.
А. Қыраубаеваның «Махаббат-наме» туындысын аудару жайы туралы
Н. Келімбетовтің «Қазақ әдебиеті» газетінің бетінде «Жақсы нышан, ... ... ... ... бұл дастанды көптен бері зерттеп ... А. ... ... ... отырып, жетістіктері мен
кемшіліктері туралы сөз қозғайды.
«Мұхаббат-наме» дастанының аудармашысы шығарманың көне түркі тіліндегі
транскрипциясы мен ... ... ... ... ... ... ... берген. Соның нәтижесінде, оқырман дастанның түпнұсқасы мен ... ... ... ... ... ... алған. Бұл – ұтымды
әдіс.
«Мұхаббат-наме» дастанындағы бірқатар бәйіттердің, ... ... ... ... ... қазақ тіліне сәтті
тәржіма жасалғанын атап көрсеткіміз ... ... ... ... ош йел тек ... ... ... қалса біздің армағаны –
деген бәйітті аудармашы:
Фәни күндер өте ... ... ... мұра ... ... ... ... автор ойын дәлме-дәл жеткізген.
Тағы бір-екі мысал келтірейік:
Мұхаббаттын ... мың ... ... әсрарыны жан бірла асрар.
Қазақшасы:
Махаббаттың мың түрлі құпиясы бар,
Жүрек оны жан шыққанша жасырар.
Немесе:
Ләтиф уы назук уа Йусуф лықасын
Зарафат бірла ... ... ... ... нәзіксің,
Бір ғаламда сұлулардың жалауы боп қаласың.
Міне, осы жыр ... ... ... мен ... ... ... ... аудармасы едәуір сәтті ... Ең ...... алшақтап кетпеген, автордың бейнелі сөз тәсілін сақтай білген.
Осылай бола ... ... ... ... ... ... де айта
кетейік. Мәселен дастанда:
Оқы нагах агар сәнданга текса,
Башағы етланур (тікланур) ... ... ... бар. ... ... ... ... барып тисе егер,
Ұшы бойлап өңменге барып тірелер,-
деп қазақшалаған. Әдетте біз әрбір ғазал, яки бәйіт аяқталған белгілі ... ... ... Ал, мына ... ... ... ... бір
емес, бірнеше қате бар.
Дастандағы «сәндан» сөзі – адамның төсі емес, ұстаның темір соғатын
төсі ... ... ... Бұл ... ... ... ... тыс күшті
адам, оның садағынан атылған жебе темірді тезге салатын ұстаханадағы ... өзін де ... ... ... Мұны ақын бейнелі гипербола жасау үшін
айтып отыр.
Мейлі бір сәтке аудармашымен ... ...... ... төсі
деп-ақ алайық. Соның өзінде де бұл өлең ... ... ... жоқ. Адамның төсіне тиген садақ оғы қалайша оның ... ... ... келе ... «Біздің ойымызша, барлық түркі тілдес
туысқан халықтарға ... мұра ... бұл ... тексінің көрнекті
тюрколог Э.Н.Наджип жасаған транскрипциясын өзгертпей, сол күйінде алу
керек еді» [159] ... ... ... ... ... ... жетістік-кемшілігіне қарамастан, кезінде
ұлттық ... ... үшін де, ... ... үшін де ... ... ... Ескі әдеби мұраға бетбұрыс, оны бүгінгі ... ... ... да ... зор ... еді. Бұл жұмыста
А. Қыраубаева бел шеше ... ... ... ... деп ... ... «Жұмжұма сұлтан» туындысын аударуы да ғылым үшін, жалпы
оқырман үшін, жоғары оқу орны ... үшін ... ... ... ... ... және оның ... туралы қысқаша да нақты ... қай ... ... ... туралы: «Поэманың қолжазбалары
Ленинградта, Қазанда сақталған. Бір нұсқасын 1881 жылы қазақ ... ... ... ... Соңғы жылдары татар ғалымы Хатип Госман
дастанның алты көшірмесін өзара салыстырып, бір текст құрастырып шығарған
(«Жұмжұма ... ... 1970. ... ... әм ... ... ... 1981.) Ұсынылып отырған текст осыдан қысқартылып
алынған» [144, 243 б.], – дейді аудармашы, ғалым
А. ... ... ... ... ... ... содан соң
жолма-жол қазақша аудармасын беріледі.
Туынды өмір туралы терең философиялық толғаммен басталады. ... ... ... ... ... ... ... туындының
оқырманға әсерлілік қуатын жоғалтпай, қызулы қалпында ... ... ... мәңгі бақи» дегені кәні?
Есіт дүние ісін (сырын), біл ... бұл ... бір күні жоқ ... ... мәңгіге қала алмайды.
Бұл айтылғандар өзі бізге де жетер:
Нендей махлұқаттардың бәрі бұл өмірден ... ... ... ... ... ... ... (өліп кетті).
Қайда кетті, мыңдаған пайғамбарлар, патшалар?
Олар – тұрған биік дарақтар,
Қайда Адам (пайғамбар), қайда Нұх пен ... ... ... ... ... ол ... алғашқы жолдарынан-ақ өмірдің, тіршіліктің мәні осылайша
өткір қойылады. Ақын бүгінгі ... ... ... үшін ... ... ... ... есімдерді бірінен-бірі өткізе айтып, олардың
қатарының қазірде бұл әлемде жоқ екенін білдіріп, сен содан артық па ... ... ... ... ... па еді, ... қасында сен
кімсің дегендей мағыналы сұрақтарды қоя отырып оқырманын ... ... ... құндылығы да сонда – бүгінгі оқырманға
қысқартылып алған нұсқасымен орта ... ... ... ... ... ... ұмтылысы дер едік.
Белгілі бір дәрежеде сақталған ырғақ, әуезділік пен қайталаулар, тылсым
сыр мен терең ойға ... ... ... ... риторикалық сұрақтар
оқырманын жеңіл-желпі оқуға мүмкіндік бермейді. Аудармашы «Жұмжұма сұлтан»
туындысының табиғатын, ырғағы мен әуезін сақтай ... ... ... ... нақтылай түсу үшін ғалым-аудармашының ұсынған туындының ... ... ... ... ... бақидыр» деганлар каны?
Ешіттің дүния ішін, білің аны:
Чүн бұ ғалам ғақибат йоқ болысар,
Мұндағылар еч бақи ... ... ки хұд ... ... кім ... маклүкат – мұндын кетар.
Көргіл анларны, кім әууәл кечтіләр,
Һәм йаман, һәм йахшы – ... ... ... мың ... уа ... бина ... ұлұғ даргаһлар.
Каны ол Адам? Каны Нұх уа Хәлил?
Бақи қалмас ғақыбат илла жәлил...
Аудармашының неғұрлым мәтінге жуық аударуды мақсат еткені ... ... ... Тек ... жекелеген сөздердің бүгінгі
ұғымға жақындатылып, қабылдануы жеңіл, нақты болуы жағы ... ... ... ... ... ... «сырын» деген сөзбен мағынасын
нақтыландыра береді. «Еч» ... ... ... деп толық
түрінде қолданады. «Бұ» сілтеу есімдігі «бұл» деп ... ... ... сөзі ... деп ... Бүгінгі
тілдік қолданыста да «ишара» деген сөз кездесіп, «астарлап, тұспалдап
жеткізу», «ишаралап ... ... ... қолданылғанмен, аудармашы оны айқын
ұғымда беруді ... ... ... ... «өліп кетті», «пайғамбар», «ешкім»,
«өлмей» сөздерін алып, мәтінде айтылатын ойды ... ... ... дегенді «Шыңғыс хан қайда» деп мағыналық жағынан айқындай түседі.
«Бар кучүң иеткәнча хайыр етмак керәк» деп ... ... А. ... «Бар
күшің жеткенше жақсылық ... ... деп ... ... ... сөзі бүгінгі қолданыста да кеңінен ... ... ... де ... ... ... ... оны «жақсылық»
сөзімен алмастырып, бүгінгі оқырманның ұғымына ... ... ... ... ... ... мұндай ішінәра ... ... ... ... селкеулік әкелмеген.
Туындыдағы сюжеттік байланыс, диалог аудармада да мағыналық өзгеріссіз
берілген. Ғайса пайғамбар дәрет алып ... ... су ... ... ... адам ... көреді. Бастың көзі, не аузы, кеудесі,
денесінде ешнәрсесі қалмаған. Мәриямұлы оған ... ... ... ... ... Сол кез екі ... ... тігіп айтады:
Айтты: «О, хақ (тағала) құдіретің өзі біледі,
Өзіңнен тілегім бар, ... ... – мына ... ... ... ... тағаладан сол сәт Жәбірейіл арқылы «тілегің қабыл ... ... ... ... сол ... жер ... ... жеткізді оның (Ғайсаның) өзіне.
Ғайса сол кез бастың қасына барды жүріп,
Хал-ахуалын сұрап есітпекші болды.
Ғайса айтты: Ей, қураған адам ... сен ер ме ... я ... ... ба, я ... ба? – Айт ... пе ... болмаса жоқ-жітік пақырсың ба?
Я кедей ме едің, я мүскін бишара,
Я мырзасың ба, болмаса ... ба ... бе, я ... ... бе?
Аударма мен түрікше айтылуын салыстыра қарағанда, мұнда да алабөтен
айырмашылық, ... жоқ. ... пен ... ... ... ... ... Әрине, етістік формасындағы ... ... ... ... қолданысына орай берілген деп санаймыз.
«Жұмжұма сұлтан» туындысының ғалым А. Қыраубаева тарапынан аударылып
айналымға түсуінің ғылыми-танымдық тұрғыдан зор ... ... ... ... түп-төркіні көне дәуір әдебиетімен байланысып
жатқанының көрінісі ғылыми жағынан негізделе түсті;
- Туындының ... мәні ... ... да ой ... екені анықталды;
- Туындыдан сол кездегі ата-бабамыздың ... ... ... ... пен ... ... ... ғибратты ойларының күні
бүгінге дейін еш мәні жойылмағаны көрінді;
- «Жұмжұма сұлтан» туындысының ... ... ... ... ... ... ... бірден баурап алатын оқиғалық
ситуация, оқиғаның тосын ... ... ... ... іс-әрекет молдығы, толғай айту мен сезімнің қабаттаса берілуі,
оқиға өрбуінен туындап ... ... ... мен ... түйіндеулер
– тұтаса келе автор Хұсам Кәтибтің шығарма жазудағы шеберлігін, дүниетаным
кеңдігін, өз кезеңіндегі әдеби ... ... ... ... ... ... ... «діншіл», «ескі», «бүгінгі
талапқа жауап ... ... ... ... екендігі дәлелденді;
- Уақыттың, саясаттың қыспағына қарамастан бұл туынды қазақ ... ... ... ... А. ... ... ұстанымының
беріктігін, ұлттық патриотизмін танытады.
Ғалымның өзі құрастырып, өмірбаяндық деректерді жазған «Ежелгі ... ... оқу ... Сәйф ... ... ... ... парсы-тәжік әдебиетінің ұлы ақыны Сағдидың «Гүлстан» ... атты ... ... (1391 ж.), сөйтіп, «Гүлстан би-т-түрки» деп
атаған. Кітап ... ... ... ... ... (жауап) еткен
ақындармен шеберлік жарысы әдісімен жазылған. С. ... өз ... ... ... көп. ... – 178 хикайаттан тұратын, дидактикалық
шығарма. С. Сарайдың бұдан басқа «Сүһаил мен Күлдірсін» атты ... ... ... ... ... би-т-түркидің» Қазан баспалары бойынша
беріліп отыр (Сәйф Әс-Сарай. «Гүлистан ... 1980 ж. 1-2 ... ... һәм татар әдебиәтының чыгыныклары. 1981)»,- деп түсініктеме
жазады.
Іріктелініп алынып аударылған туындылардан ақынның өзі туралы ... ... ... ... белгісі, дидактикалық ойларының ұшқыны
көрінеді. Мысалы:
«Қамысты» жұрты менің ... елім ... мені шет ... әкелген білім еді.
Сарайға келген соң ғұмырымды өлеңге арнадым
Сарайдың шағырымын, ... ... ... өлең ... білім іздеп алыс сапарларға жол тартқан, бүкіл
өмірін поэзияға арнаған өзі жайлы аз да ... ... ... ... ... әскерімен келді,
Көрген көз қор болып, құлақтар керең болды,
Қоздырды ғаламда шаң мен топанды
Жер үстінде қан судай ақты.
Егінші үйлері жағылды отқа
Бидай жұлынды, ... ... ... шумақта ел-жұртқа қайғы-қасірет әкелген басқыншылық ... ... ... ... да аңғарылады. С.Сарайи елге қайғы-
қасірет әкелген басқыншылық соғысты ... ... ... дидактикалық ой-толғаныстары құр ақыл айтуға ... өз ... ... қорытылып беріледі. Сондықтан ол өз заманы
үшін ғана емес, бүгінгі оқырманға да ой ... ... ... ерекшеленеді.
Әйелің – адал жарың, оны сүй әзиз ер,
Әрбір ауыр жағдайда ... сені ... дос бол, оны ... ... ... сөз ... ... тер.
Әйелді кем тұту атымен жоқ. ХІҮ ғасырдың туындысы, көзқарасы ... ... ... ... туындысындай оқылады, қабылданады. Адамдық
сыйластық, өзара түсіністік, ... ... Осы бір ... С. ... ... ... дүниенің келісімін
жырлаған ақын екені аңғарылады.
А. Қыраубаева іріктелініп алынған аудармада ақынның дүниетанымын аша
түсетін ... ... ... ... ... ... «Махаббатнамасында» болсын, С.Сарайдың өз туындылары, ... ... ... ... ... орай ... өзі ... сынамалап енгізіп отыру дәстүрі әріден келе жатқаны көрінеді.
Ақынның парсы-тәжік ... ірі ... ... ... ... ниеттенгенін туындыда айтып өтеді.
«Жаз күндерінде бір күн бақ ішінде, гүлзар арасында бірнеше білімпаз
ғалымдармен ғылым таластырып отырып, ... ... ... ... қалдырдым. Ол ғалымдардың ішіндегі данышпаны ғаруз өлең өлшемі жайлы
сауал қойды. ... ... ... соң ырза ... айтты: «Ей, дана ақыным,
саған айтар бір насихатым бар. Қабыл алсаң, ... ... ... ... ... ... «Гүлстанын» түркіше тәржіма қылсаң...»
«Өлеңде» ақынның «Гүлстан» туындысы туралы көзқарас-пікірі, неге
аударуға ... өмір ... ... ойлары, кімге арнағаны айтылады.
«Жаның табақ толы гүл тілесе, Бұл ... бір ... оқы. ... ... ... Ал бұл ... ... көңілді ашар» дейді. «Парсыдан
түркі тіліне аударылды бұл кітап» деп кітаптың жазылу ... ... ... артында ізгі аты сақталып қалса жақсырақ, Қалғанынша соңында алтын толы
қазына» деп өмір-тіршіліктің мәнін аша түседі.
А. Қыраубаеваның аудармасы:
Ей, жер ... ... ... ... ... мейірім иесі.
Жаның табақ толы гүл тілесе,
Бұл «Гүлстанымнан» бір парақ оқы.
Гүл шырайы ... ... бұл ... ... ... ... ғажайып, не қызықтар мұнда бар,
Олар, «Хұсрау уа Шырында» қайдан болсын!
Бұл сымбатты бақ – гүл бағы,
Гүл бағының жыршысы – ... [144, 269 ... ... ... ... жиһанғылм уа ұстаду һүнәр,
Мағрифәтінің мәнбән сахиб назар.
Гүл тіләсә хатырың толы табақ
Бұл «Гүлстанымдан» оқы бір вәрәқ,
Гүл жамалы бір нече ... ... ... ... ... ачар.
Ол ажайыб кім ғәрайыб мұнда бар
«Хосрау уа Шырын» ічіндә қанда бар.
Бұ ләтайыф бағы – бұстаны ...... ... ... [144, 267 ... Н. Келімбетов оқулығында берілген үзінді аудармасы:
Сәулесісің білімнің, ұстазысың дарынның
Қайнарысың ғылымның, қайырымдысың қашанда.
Жаның сенің құшақ-құшақ роза гүлін қаласа,
Менің осы гүлстанымның бір ... оқып ... ... ұмытарсың сонда сен,
Ал, гүлстан жаныңды қуанышқа толтырар.
Мұндағы ғажап тамаша
Тіпті «Хұсрау мен Шырында» да жоқ шығар.
Бұл әсемдіктің гүлстаны, ... – сол ... ... ғана емес пе?! [132, ... ... ... ... жехани илму устади хунар
Ма рифатниң манба и сақиб назар
Гул тиласа хатырлиң толы табақ
Бу гулистанидан оқы бир варақ
Гул жамали бир неча ... ... ... дайима коңул ачар.
Ол ажайиб ким ғарайиб мұнда бар
Хосрау-у Ширин ичинда қанда бар?
Бу ... ... ... ... ... гулистани дурур [25, 223 б.].
Ғалымдардың жасаған транскрипциясында соншалықты өзгешелік жоқ, кейбір
дыбыстық ауытқулар байқалса, айтылуды ... ... ... деп ... ... орын ... мағыналық
берілуінде екі транскрипцияда да айтарлықтай алшақтық жоқ.
Бірақ бүгінгі қазақ тіліне аударылудағы өзгешеліктер ... ... илму ... ... Ма ... ... и ... назар» деген өлең
жолдарын Н. ... ... ... ... ... ғылымның, қайырымдысың қашанда» деп еркін, поэзиялық сипатқа
келтіре аударса, А. Қыраубаева: «Ей, ... уа ... ... ... ... ... ... тармақтарды «Ей, жер жаһанның
ғалымы, өнерде ұстазым, Білімнің бұлағы, мейірім иесі» деп ... ... ... ... Н. Келімбетов: «Гул тиласа хатырлиң толы ... Бу ... бир ... Гул ... бир неча ... кечар, Бу Гулистан дайима коңул
ачар» деген шумақты ... ... ... роза ... ... ... ... бір бетін оқып шық. Көркемдігін розаның ... ... ... ... ... ... ... деп тағы да еркін тәржімалайды. «Гул
тиласа хатырлиң толы табақ» ... ... ... ... жоқ ... ... роза гүлін қаласа» деп роза гүлімен байланыстыра түрлентіп
береді. Бұл ... ... А. ... ... ... және ... ырғағын сақтай отырып, нақты да көркем ... ... ... «Гүл ... хатырың толы табақ Бұл «Гүлстанымдан» оқы бір ... ... бір нече ... кечер, Бұ «Гүлстан» дайыма көңүл ачар» дегенді
«Жаның табақ толы гүл тілесе, Бұл «Гүлстанымнан» бір ... оқы. Гүл ... ... Ал бұл ... ... көңілді ашар» деп аударған. А.
Қыраубаева аудармасында ... ... «гүл ... «гүл шырайы»,
«дайыма» «дәйім» деп транскрипцияға ... ... ... ... ... үзінділері мен транскрипциясы ғалым Х. Сүйіншәлиев
оқулығында А.Қыраубаева аударма, транскрипциясымен ... [35, ... ... Қыраубаева аудармасымен ұсынылған «Хикаяттар» бүгінгі оқырман үшін
де тағлымды, мәнді болып келеді. Мысалдап айту арқылы өмірдің әр ... ... ... ... не ... беріледі. Қара сөзбен берілген хикаяттар
кейде өлең сөзбен түйінделеді, не ой ... ... ... ... ... ... үгірендің?» Айтты:
«Әдебсізлерден: бақтым аларның әфгаліні, қайсы харакат кім мәңа ... ... ... ... Қыраубаева аудармасы: «Лұқман әкімнен сұрапты: «Әдепті кімнен
үйрендің?» Жауап беріпті: ... ... ... ... ... қайсысы көңіліме жақпаса, сол әдеттен бездім».
«Бір заманда екі қарындаш бар еді: бірі ... ... ... ... кәсіп етмәкін йер еді. Бір күн ол жөнді қарындашы бұ кәсіпке айтты:
«Не үчін ішлемессін кім? – бұ іш ... ... ... қарындашы айтты: «Сен не үчін ішлемессін кім? – ... ... ... мәсәлі тұрыр кім: «Өз үйінде отырып, қоры
итмәк йеса йахшы, аннан кім білен алтын қылыч бағлап хыдмет үчүн тұрғай».
А. Қыраубаева ... ... екі ... бар еді: бірі сұлтанға
қызметші, екіншісі кәсіп қылып күн көруші еді.
Бір күні кәсіп қылған бауырына ... ... ... ... ... болмайсың ба?» Оған кәсіпқой інісі: «Ал сен ... ... ... ... ба?» Нақыл сөз бар емес пе: ... ... ... ... ... өз ... еркіңмен отырып қара көже
ішкен артық».
Сәйф Сарай туындыларын бүгінгі оқырманға жеткізудегі А. Қыраубаева
аудармаларынан ... ... ... С. ... ... А. ... жасаған транскрипциясынан
тұтастай алғанда бүгінгі ... ... ... ... ... ... өзгешеліктер, кейбір сөздердің сәл басқаша айтылуы
болғанмен, оның күні ... ... ... жақын варианттарын табуға болады.
Бұл – С. Сарай шығармаларының тілі қазақ тіліне жақын екендігінің көрінісі;
- А. ... ... ... ... ... ... ... оқырмандар, студенттер үшін туынды туралы нақты ұғым,
деректің болуына жол ... Көне ... ... мен ... оқулыққа көбірек енгізіп, сипаттама беру, талдау жасау бағыты
да негізінен сол көне дәуір әдебиетінің үлгілерін, ... не ... ... нақты жеткізу, хабар беру мақсатынан туындап жатты;
Мәселен, белгілі ... ... Х. ... ... ... оқулығында Сайф Сарайдің кітабынан көптеген хикаяттар-әңгімелері,
өлеңдері аударылып берілуі де осы мақсаттан туындаған.
- А. ... ... С. ... ... ... ... ... қосымша артық сөзді қосарламау, неғұрлым мәтіндегі сөзге
жуық сөзді қолдану, туындының бастапқы ырғағын сақтау ... ... ... ... ... ... ... мен пайымдаулар
А. Қыраубаева көп жылдық зерттеулерін жинақтай, қорыта ... ... ... ... соңғы кездердегі ... ... ... ... ... ... ... «Ежелгі әдебиет»
атты оқу құралын дайындап ... ... ... ... ... 2001 жылы ... ... шыққан оқулықтың басылып шығу
жайы ... ... Ш. ... ... ... 2000 жылдың
жазында, Астанаға көшіп келгеннен кейін, ... ... ... ... соң,
телефонмен сөйлескенінде, көтеріңкі көңілді Алма ... ... ... ... ... еді,- дейді автор. Алма ... ... ... ... ... айналдырып жүрмін ғой. Жеке-
жеке әр жылдары шығып та жүр. Бірақ соның бәрінің басын біріктіріп ... ... ... ... ... ... шығарсам деген
арманым бар еді, – деп тоқтады. Үнінде кімді болса да тебірентерлік өмірге
деген үлкен ... ... ... ... ... нұсқасын, тағы біраз
материалдарын алып, «қос» деген бөліктерін ... ... ... ... ... ... ... ауырып жатқан авторға көрсетіп
оқулықтың шығуына атсалысқан Ш. ... ... ... ... ... біз ... бөлігі «Ежелгі дәуір әдебиеті» деген атпен 2001 ... ... ... ... ... жеке ... болып шықты.
Өкініштісі, Алма оны көре алған жоқ, бірақ ... ... ғой ... Оның ... ... ... ... жинаған хрестоматиялық
дүниелері де биыл «Өнер» баспасынан «Сақ әңгімелері», «Сұлтан ... ... ... ... ... ... ... кітапшалар болып шыға
бастады. Осылай оның еңбектері ғылыми айналымға еніп, кеңінен тарап жатыр.
Ұрпақтар игілігіне айналуда деп ой түйеді [160, 15-16 ... ... ... ... мол ... ... ... келе
жатқан зерттеушілердің еңбектерінің негізінде оқулықтардың шығу қажеттігін,
бірақ бұл істің ... ... ... ... Т. ... те атап
көрсетеді. «Көне ескерткіштерді ғылыми айналымға ... осы ... ... ... ... ... ... жарыққа шығуы зор
қиыншылықтармен жүзеге асып келеді. Мысалы, Ханғали Сүйіншәлиевтің «ҮІІІ-
ХҮІІІ ... ... ... ... (1988), Алма ... ... ... (1991) хрестоматиялық оқу құралы кешеуілдеп басылса да,
қазіргі тәуелсіз ... ... ... оқу ... үшін ... ... түспей-ақ келеді. Оқулық – белгілі бір ғылым саласында ... ... ... ... мен ... қабылдау деңгейіне
лайықтап жүйелеп түсірдіретін оқу әдебиеттерінің негізгі және жетекші түрі
екендігі мәлім. Адамзат ... осы ... ... ... ... ... сол еңбектері негізінде оқулықтардың
авторлары болуы заңды емес пе?» [37, 23-24 бб.], – дейді ... ...... төрт ... ... ... ... ең
озық өркениетке жеткен ұрпақтарымен терезесі тең, телегейдей ... ... ... бар ел. ... ... тарихы біздің ... арғы ... ... алады» [24, 3 б.], – деп басталатын «Алғы
сөздің» алғашқы сөз саптауынан-ақ кешегі тоталитарлық ... ... ... өткен заманға, біздің дәуірімізге дейінгі арғы заман
тарихына ешкімге жалтақтамай ... ... ... ... ... ... ұстаным көрінеді.
Оқу құралында А. Қыраубаева өз алдына қазақ хандығы құралғанға ... ғ.) ... ... жалпы атпен түріктер деп атаған. Көк ... Көк ... ... Көк ... ... ... ... әр аймағы өзінше отау тігіп, қазақ, қырғыз, өзбек, татар,
башқыр, ... ... ... ... ... ... әзірбайжан, түрікмен
болып кетті. Тек Анадолы түріктері ғана ... ... ... қалды. Кешегі
кеңестік идеология бұл халықтардың түбі бір ... ... ... дей келіп, қазіргі уақытта қазақ әдебиетінің мың жарым жылдық
тарихы жасалғанын, енді ... де ... ... сақ, ғұн ... одан да бұрынғы «Авеста», «Гильгамеш» ... ... ... ... отырғанын, сол себепті де соңғы жылдардағы
әдебиет зерттеулеріндегі жаңалықтарды ескере келіп, ... ... ... ... ... ... ... санайды.
1. Заманымыздан бұрынғы жазу-сызулар, аңыз-жырлар (сақ, ғұн, ... ... ҮІІ- б.з. ІҮ ғ.). 2. ... ... дәуіріндегі әдебиет (Ү-
ҮІІІ ғғ.).
3. Оғыз дәуіріндегі әдебиет (ІХ-Х ғғ.). 4. ... ... ... ... Сыр бойы ... ... әдебиеті. 5. Алтын Орда дәуіріндегі әдебиет
(ХІІІ-ХІҮ ғғ.).
А. Қыраубаева да б.з.д. Ү ... өмір ... грек ... қытай жылнамашы Сыма-Цяньның жазбаларына, ХІ ғасырда өмір
сүрген ғалым Махмұд ... ... ... ... ... онда
келтірілген ертедегі сақтардың көсемі, ханзадасы, батыры ... ... ... ... жырын негізге алады. Сақ, ғұн, үйсін дәуірінен бізге
жеткен аңыздар ... ... ... жазылып қалған, біздің
заманымыздан 1500 жыл бұрын өмір ... ... ... ... тұлға Алып-Ер Тұңға (б. з. б. ҮІІ-ІІ ғ.), ... ... (б. з. ... ... ... Ширақ батыр (б. з. б. ҮІ ғ.), Сақ патшайымы Зарина ... з. б. Ү ғ.), Мөде ... (б. з. б. 209-174 жыл) ... ... жоқтау
жырын келтіреді. А.Қыраубаеваның ұстазы Б. Кенжебаев ұсынған ғылыми-
теориялық тарихи ... ... ... қазақ әдебиетінің көп
ғасырлар бойы қалыптасқан тарихын ... ... ... ғалым
Т. Тебегенов те жоғары бағалайды. Зерттеушінің заманымыздан ... ... ... ... ... ... айналымға беймәлім фольклор мен әдебиет
мұраларын назарға ұсынуы – ... аса ... ... ... ... «біздің заманымыздан 1500 жыл бұрын өмір сүрген скиф-
сақ көсемі Тарғытай» туралы аңыздардың ... ... ... ... ... ... етін асу, аталарына ас беру, бие сауу, қымыз
ашыту, төрт түлік мал ... қой, ... ... ... киіз үй мен ... ... жайлау мен қыстау, т.б.) арқылы скиф-сақтар мен ... ... ... деп атап ... [37, 25 б.]
Қазақ хандығына дейінгі әдебиетті жіктеп, таратып дәуірлерге бөлу өзге
ғалымдардың еңбектерінде де кездеседі. Әдебиеттанушы ... ... ... ... ... ... ... деп есептейді: а) түркі
ру-тайпаларының әдебиеті – ҮІІ-ІХ ғғ.; ә) Ислам дәуірінің әдебиеті –
Х-ХІІ ғғ.; б) ... Орда – ... ... әдебиеті, яки ХІІІ-ХІҮ ғасырлар
арасындағы феодалдық қоғам әдебиеті [84, 12 б.].
Түркі ... ... ... ... ... ... ... кезеңге бұру ізденісі ежелгі дәуір әдебиетін жан-жақты, ... ... ... ... Н. ... оқулығында ғылыми тұрғыдан
негізделеді. Ежелгі қазақ ... ... ... жүйелеу үшін,
біріншіден, адамзат қоғамының жалпы даму заңдылықтарын, соның ішінде қазақ
халқының қалыптасып, дамуының ... ... ... ... ... факторларды және екіншіден, көркем әдебиеттің қоғамдық-
эстетикалық мәні мен қызметінің кемелдену ... сан қилы ... болу ... ... жанрлар мен әдеби тілдердің даму кезеңдерін
танып-білу қажет деген ... ... ... дейінгі ежелгі әдебиетті
мынандай кезеңдерге бөледі:
«Міне, сол ... ... ... ... ... халықтардың
сан ғасырлық әдебиет тарихын негізінен екі кезеңге бөліп қарастырады.
Бірінші кезең – ... ... ... ал ... ... ... ... табылады.
Тәңірлік дәуір әдебиетінің өзін үш ... ... ... ... ...... ... арғы ата-тегі саналатын сақтардың
(біздің заманымыздан бұрынғы ІХ-ІІІ ғасырлар) ... ... ... Ер ... ... «Шу» ... ... – бізге ғұндар дәуірінен
(біздің заманымыздан бұрынғы ІІ ғасыр – ... ... Ү ... ... ... ... ... батырлық жырларына «Оғыз-
қаған», «Аттила», «Көк бөрі» және «Ергенекон» дастандары жатады. Үшіншісі ... ... ... ... ... ... келген «Күлтегін», «Тоныкөк»,
«Білге қаған» сияқты ерлік жырлары.
Қыпшақ даласына ислам діні тарағаннан ... ... ... бізге
жеткен рухани мұраларды да үш топқа ... ... ... деп білеміз.
Біріншісі – Қайта өрлеу дәуірі (Х-ХІІІ ... ... ... ... ... негізінен этикалық-дидактикалық сарындағы поэзиялық
туындылар ... ... Оған ... Баласағұнның «Құтты білік», Ахмет
Йүгінекидің «Ақиқат сыйы», Қожа Ахмет Йассауидің «Ақыл кітабы», т.б. ...... Орда ... (ХІІ-ХҮ ғасырлар) әдебиеті. Бұған көне
түркі әдеби тілінің оғыз-қыпшақ ... ... ... ... ... ақын ... «Мұхаббат-наме», Құтбтың «Хұсрау-Шырын», Сайф
Сараидің «Түркі тіліндегі Гүлістан», Дүрбектің «Жүсіп пен ... ...... ... ... көркем шежірелер. Бұған Әбілғазы
Баһадүрханның «Түрік шежіресін», Қадырғали Жалаиридің ... ... ... Хайдар Дулатидің «Тарих-и Рашиди» атты еңбектерін
жатқызуға болар еді» [25, 8 ... ... ... ғалым А. Қыраубаева да өз кезінде ... ... ... дәуірін біздің жыл ... ... ... керек деген ғылыми ұстанымға келіп, бұл жолда өзінің
ізденістерін, ... ... ... Ол ... бар ... көне ... ... жазуларындағы аңыздардың төркініне үңіле отырып,
оның біздің ... ... ... ... ... ... заманымыздан бұрын Монғолия мен ... ... ... ... қатысты атаудың қазақ тілінде күні бүгінге дейін
сақталып келе ... сақа ... ... ... ... ... ... сөздермен байланыстыра пікір айтады. «Сақты» грек тарихшылары – искит,
еуропалықтар – скиф ... Олар ... ... болған, өз батырлары туралы
аңыз-әңгімелерді көптеп шығарған. Ғалым ... ... ... ... 26 ... тұратын өз жазуы болғанын, оған ... Есік ... ... Алтын адамның жанындағы ... ... ... А. Аманжоловтың оқығанын [159, 43 б.] ... Бұл ... да күні ... дейін түркі халқының бір бұтағы -
қазақ халқы жабайы, ... ... ... жоқ деп ... ... жоққа шығаратын байыпты ізденістер болатын.
Ғалым скиф-сақ дәуірінен Геродот ... ... ... ... қатарында Тарғытай туралы аңызды келтіреді. Тарғытай ғалымның
көрсетуінде, біздің ... 1500 жыл ... өмір ... ... екен. Аңыз бойынша Тарғытай бабаның әкесі – Көк Тәңірі, шешесі – ... ... ... үш ұл ... ... Ылпоқсай, Қолоқсай. Ғалым
Қолоқсай есімді: Қол – әскер, оқ – ел, сай – ... ... ... ... түсіндіреді. Сол кезде Көк тәңірінің бұйрығымен аспаннан алтын, түрен,
мойынтұрық, балта, шөміш түсіпті. Тарғытайдың ... екі ұлы бұл ... деп ... ... жалыннан жолай алмайды. Кіші ұлы ... ғана ... су ... ... алтын дүниені сол иеленеді. Осы
үш ұлдан скифтер ... ... ... ... ... ... денелерін
бейнелейтіндігін қазақ арасында бүгінге дейін сақталып келген мына ... ... ... ... ... этнограф-ғалым
А. Сейдімбектің «Қазақ әлемі» кітабынан өлең жолдарын келтіре отырып.
Жапанда жайнап тұрған бір бәйтерек,
Заты бар бұтақ сайын жанға керек.
Балта, ... ... мен ... таңдап алдым ерекшелеп [161, 216 б.].
Бұл жұмбақтағы балта – Таразы, шөміш – Жетіқарақшы, түрен – ... ...... (Кассиопея) жұлдызы көрінеді.
Ғалым Н. Келімбетовтің оқулығында А. Қыраубаеваның Тарғытай ... көне ... ... басы ... ... ... Тарғыдайдың үш
баласын Липоксаис, Арпоксаис, Колаксаис [25, 21 б.] деп ... ... Алып Ер ... (б. з. б. ҮІІ-ІІ ғ.) Тұран ... ел ... ... батырлық істері мен көсемдігі туралы
мәліметтерді ... ... Иран ... мен ... соғысы Сейхун
(Сырдария) – Жейхун (Әмудария) ... ... ... аңыздағы
бейнесі Қорқытқа ұқсас деген пікірді білдіреді. Ол өмірінің ақырында адам
бойынан мың есе ... ... ... ... ... ... алып, сонда
тығылып жатыпты. Алтын мен күмістен бірі – ай, бірі – күн екі ... ... ... ... ... Ажал адам ... еніп ... алыпты дейді. Мұндай ажалдан қашу сарыны Қорқыттың басында да ... ... – Ер ...... ... ... күшімен айтса сөзін
өткізіп, тірессе жеңіп, елді ел қылған батыр әрі ... Ол ... ... ... елі ... ... Сол ... ауыздан-ауызға тарап, одан
ХІ ғасырда түрік ғалымы Махмұд Қашқаридің «Түркіше сөздігіне» ... ... ... ... Ер ... арналған жоқтау – ежелгі түрік ... ... бірі ... ... [24, 8 б.], – дей ... студенттердің
назарына «Алып Ер Тұңғаны жоқтау» жырын ұсынады.
Алып Ер Тұңға өлді ме?
Опасыз дүние қалды ма?
Заман өшін алды ма?
Енді жүрек жыртылар...
Бектер атын ... ... ... жүзі сарғайып,
Запыран рең сүртілер.
Бөрідей жұрт ұлысып,
Айқаймен жаға жыртысып,
Өкірген үнін өшіріп,
Жылаған көзден жас өрер.
Көңілім ішті жандырды,
Жазылған жара ... ... ... ... ... ізделер...
Ғалым Махмұд Қашқаридің сөздігіне сүйене отырып, Алып – Ер Тұңғаның Қаз
есімді қызы болғандығын ... ... екі ... болыпты. «Қазойын»
қаласында тұрып, серуен құрған, ал екінші шаһары Ілеге ... ... ... дей келіп, Қаздың күйеуі «Шаһнама» дастанындағы Сияуыш
дегенді қосып айтады.
«Алып Ер Тұңғаны жоқтау» жырынан ... ... ... жан ... ... ... аза тұтуы көрінеді. Өлең жолдарындағы сезім шынайылығы
мен образдылық, ойды ... ... беру ... ... өлең ...... ... жүрегін жарып шыққан шындығын, батыр тұлғаға
деген ерен сүйіспеншілігін білдіруімен бағалылығы арта ... ... бұл ... ... ... ... ... оқып-
үйрену мақсатын көздеген ұстаздық-ғалымдық міндетінен туындап отыр. Жалпы,
ғалымның зерттеу еңбектері мен студенттерге ... ... ... ... ... біршама тұтас ұсыну байқалады. Бұл
ерекшелік ғалымның ... ... ... бірі ... мұрасы»
кітабынан да байқалған. Қажетті, маңызды деген мәтіндерді біршама ... ... ... «Ежелгі әдебиет» оқу құралынан да көрінеді. Жоғарыда
келтіріліп отырылған «Алып Ер Тұңғаны жоқтау» жыры да осының белгісі.
Ғалым Н. ... бұл ... ... ... арғы ата-тегі
саналатын сақтар тарихынан сыр ... көне ... ауыз ... талаптарына сәйкес өмірге келген қаһармандық жыр деп бағалайды.
«Алып» деген мәртебелі есімнің ел қорғаған ... ... ... ... Алып Тегін, Алып Арслан, Алып Бамыс (Алпамыс), Көк Алып
сияқты қол бастаған зор батырлардың болғанын айтады. ... ... ... ... – бізге жеткен жекелеген үзінділердің
бір кездері тұтас дастан ... ... «Біз ... Ер Тоңға»
дастанының көне тарихи шежірелерде сақталған жұрнақтарын да, ... ... ... жеке-жеке үзінділерін де, ... ... ... ... Алып Ер Тоңғаға қатысты бәйіттерін
де, кейінгі кездегі зерттеулерде ... ... ... жеке ... да ... арқылы осы дастанның жалпы сюжеттік желісін айқындай
түсуге әрекет жасадық» [25, 30 б.], – ... өз ... Алып Ер ... ... ... ... ... өлеңдері мен жоқтау жырларын шеберлікпен
пайдалана білген, жалпы «Алып Ер ... ... ... ... оқыған
сияқты дейді ғалым. Мәселен, «Афрасиабтың қорқынышты түс көруі» ... ... ... батыр» жырындағы қалмақтың ханы Тайшықтың ... ... ... ... ... ... көркемдік тәсілдің ортақ
екендігіне назар аударады. Жүсіп Баласағұнның «Құтты ... ... ... ... ... Алып Ер ... ... арналғанын айтады.
«Қорыта айтқанда, «Алып Ер Тұңға» ... ... ... ... ... жаудан қорғау, түркі жұртын ішкі ынтымақ-бірлікке үндеу, туған
жердің абырой-даңқын арттыра түсу болып ... Бұл ... Алып ... ... ... ... түркі елінің күңіренген жоқтау жырымен
аяқталады.
«Алып Ер Тоңғаны жоқтау» деп ... жыр ... ... ... ... атты сөздігі арқылы бүгінгі күнге ешбір өзгеріссіз жеткен.
Бұл жоқтау «Алып Ер Тоңға» дастанының ең соңғы ... ... ... ... қаза ... ... айту дәстүрі түркі халықтары ... ... ... ... [25, 34 б.], – ... ғалым.
Н. Келімбетов жоқтау жырды талдауда үзінділер келтіреді. Осы
үзінділерді салыстыра ... ... ... ... жайына
барлау жасап көруге болады.
–Алып Ер Тоңға өлді ме?
Жаман дүние қалды ма?
Заман өшін алды ма?
Енді жүрек ... [162, 70 ...... ... А. ... аудармасы.
Алып – Ер Тұңға өлді ме?
Опасыз дүние қалды ма?
Заман өшін алды ма?
Енді жүрек жыртылар [24, 8 б.].
Бұл – ... А. ... ... ... соншалықты алшақтық
жоқ. Тек А. Егеубайдың «Жаман дүние...» дегенін А. ... ... деп ... ... ... сәтін түзетті,
Ұрысы құрды тұзақты;
Бектер бегін аздырды,
Қалай қашып құтылар?! [163, 333 б.], –
деп аударса, А. Қыраубаева:
Тағдыр кезін келтірді,
Ұры тұзағын ... ... ап ... ... құтылар [24, 8 б.], –
деп аударады. Бұл аудармаларда мағыналық өзгешелік барлығы байқалады.
А. Қыраубаева аудармасының жоқтау жыр ... ... ... ... жыр шумақтарымен логикалық байланысы барлығын аңғарамыз.
Н. Келімбетовтың оқулығында ақын ... да ... ... жандырды,
Жазылмас жара қалдырды,
Кешегі күнге зар қылды,
Кеткенді қайдан табасың [163, 23 б.].
Осы үзіндіні А.Қыраубаева былай жеткізеді:
Көңілім ішті жандырды,
Жазылған жара жаңғырды.
Кешкен ... ... ... ... ... [24, 8 б.].
Жалпы, А. Қыраубаева аудармасының мағыналық дәлдігін, ... ... ... өлең ... ... ... ... Ғалым
Н.Келімбетов: «Алып Ер Тоңға» дастаны – ... ... ... ... – көг ... ... Бұл өлшем бойынша жырдың
алғашқы үш жолы өзара ұйқасады да, төртінші жолы ... ... ... ұйқасып отырады. Көне түркі поэзиясының көг өлшемі ... ... ... ... түрінде болып келеді» [25, 36 б.], – десе, біздіңше, А.
Қыраубаева да осы өлшемді өз аудармасында бәз қалпында сақтауға тырысқан.
Алып Ер ... ... ... жыры ... ... ғылыми
тұжырымында тереңдей түседі. «Ирандықтардың ең көне қасиетті ... мен ІХ ... ... ұлы ... ... ... ... ұлы қағаны Алып Ер Тұңғаның ... ... ... ... ... Алып ер ... ақын Иранның басты қарсыласы ретінде
көрсетеді. Иран мен Тұран елі арасындағы әр қилы ... ... ел ... ... ... ... күн жайлатудағы жадытас
туралы өнері, түрік тілінде сөйлеушілер туралы жырланған.
Алып Ер ... Иран ... ... у ... ... ... қайтыс
болып, халық оған жоқтау жырын шығарады. Эпикалық батырлар жыры әуел ... ... ... Осы ... ел ... Алып Ер Тұңға туралы
дастан ғасырлар бойы жырланған. М. ... ХІ ... ел ... ... сол ... ... өз ... тұрғысынан ғана алып отырған. Сол
үзінділердің өзі 600 жолдық өлең жолын құрайды. Бұларды ... ... ... ... алып отырған.
Алып Ер Тұңғаны жоқтау өлеңі түрік поэзиясының өлең өлшемі барлық
уәзінімен (силлабикалық уәзін) ... ... ... ... үлкен сыр
жатыр. Өйткені осы жоқтау өлең құрылысы жағынан ... үш мың ... ... өлең ... ... ... ... заманымыздың ұлы
ақындары Дулат пен Абай өлеңдерінде дәстүрлік жалғастық тауып, дамыта
жетілдіруі – ... ... ... яғни ... тұтастықтың бір
алтын сынығындай сақталып қалуы, түрік поэзиясындағы ол ... ... ... ... ... бір бұтағы қазақ поэзиясында қайталануы
біздің әдебиетіміздің түп төркіні б. з. д. ҮІІ ... ар ... ... ... беріп отыруын ғылыми тұрғыдан дәлелдеп отыр» [164],
... ... М. ... ... Ер ... ... жыры мен Дулат, Абай
поэзиясы арасындағы үндестікті, өлең өлшеміндегі бірлікті ... ... б. з. д. ... ... ... ... әдебиетіміздің басы деп ғылыми
дәлелдеуге ұмтылыстың алдыңғы қатарында ... ... ... ... танытады.
Ғалым А. Қыраубаева Тұмар патшайым (б. з. б. ҮІ ғасырға дейін) туралы
аңызды келтіріп, аңыздың грек ... ... ... кітабында
жазылғанын, онда Тұмар Томирис деп аталғанын, сондай-ақ Ширақ батыр (б. з.
б. ҮІ ғасыр) туралы аңызды келтіреді.
Әдебиеттанушы Н. ... ... да ... Шырақ батыр
туралы айтылады. Алайда, ғалым бұл туралы аңызды тарата айтып, ... ... да қоса ... ... грек ... бойынша «Томирис» деп аталған бұл дастанды бізге
жеткізуші Геродот «Тарих» атты көп ... ... эпос деп ... ... оны тарихи-қаһармандық дастан деп, туындының сюжеті ... ... ... ... ... ... білдіреді.
Ғалымның көрсетуінде «Шырақ» дастанында сақтардың Дарий әскеріне қарсы
қаһармандық күресі аңызға айналған ... ... ... ... ... өзі ... Тек дастанның негізгі сюжеті ғана проза
күйінде бізге жеткен. «Шырақ» ... ... ... ... ... ... грек ... Полиэн (б. з. б. ІІ ғасыр) болды. ... ... ... деп аталатын кітабында Шырақ батырдың ерлігін
дастан бойынша жазып отырғанын білдіреді.
А.Қыраубаеваның оқу ... «Сақ ... ... ... (б. з. б. ... «Мөде батыр» (б. з. б. 209-174-жыл) туралы аңыздар беріледі. ... ел ... ... санаған өжет, ер жүрек Зарина сұлудың бүгінге
жеткен елесі «Қобыланды батырдағы» Қарлыға, ... ... ... ... ... ... дейді ғалым.
Сондай-ақ А. Қыраубаева өз оқулығында «Көкбөрі» (ІҮ-Ү ғғ.) аңызынан да
мәлімет беріп өтеді.
Ал Келімбетовтің ... Мөде ... «Көк ... ... ... ... беріліп, біршама таратыла айтылады. «Оғыз қаған – ғұндардың көсемі
Мөденің әдеби бейнесі деуге ... [25, 50 б.], – ... ... пікірге
келеді ғалым Н. Келімбетов.
Бұл дастан, ғалымның айтуынша, ұлы ... ... ... көк
түріктердің ежелгі ата-тегінің шығу ... ... ... ... түрлі аңыздар негізінде жыр еткен үлкен эпос болған. ... ... ... бізге қытай көне жазбаларындағы шағын прозалық
үзінділер арқылы жеткен дейді ... ... ... ... ... ... ғалымдардың
ғылыми ой-қорытындыларын салыстыра келтіріп отырғандағы мақсатымыз – А.
Қыраубаеваның кезіндегі негізгі ізденіс ... ... ... алуы оның зерттеу жұмыстарына тың серпін бергендігін және оның
кейін өзге ... ... ... ... көрсету болатын.
Тұтастай алғанда, А. Қыраубаева ежелгі ... ... ... ... тарихы біздің жыл санауымыздың арғы жағынан
бастау алады дегенді сақ, ғұн, ... ... грек ... Геродоттың,
қытайлықтар Сыма-цяньның «Жылнама», Бан-Гудың «Ханнама» т.б. кітаптарда
жазылып ... ... ... ... ... туралы аңыз-
әңгімелерді негізге ала ... ... А. ... бұл ... өзге әдебиеттанушы ғалымдардың тарапынан қолдау тапты. Мәселен,
белгілі әдебиеттанушы ғалым ... ... бұл ... көне ... жаңа ... ... ... негізде қарастырылды. Ғалым түркі тілдес халықтарға ортақ көне дәуір
әдебиетін тәңірлік дәуірдегі әдебиет және ... ... ... деп
бөліп дамыта түседі. А. Қыраубаеваның «Ежелгі әдебиет» оқу құралын жазып,
студенттердің ... ... ... ... ... әдебиеттің бір бұтағы
қазақ әдебиетінің тарихы біздің заманымызға дейінгі дәуірден ... ... ... ... беру ... Оның дәлелді көріністерін біздің
заманымызға дейінгі тарихы тұлғалар туралы ... ... ... аңыз-
әңгімелерден тапты.
Орхон ескерткіштері туралы қазақ әдебиеттану ғылымында түбегейлі
зерттеу ... ... М. ... екені белгілі. Бірақ уақыт өте келе
сол зерттеулердің өзіне де қатысты тың пікірлердің, ғылыми пайымдаулардың
туындап ... ... деп ... А. ... ... ескерткіштері
туралы жазған тарауы да негізінен М. Жолдасбековтың ғылыми бағытын,
талдауын ... ... ... ... ... өз ... ... білдіруге негізделген.
А. Қыраубаева зерттеуіндегі ерекшелік – дәстүр жалғастығы деген
мәселеге айрықша көңіл ... дер ... ... қазақ әдебиетін көне дәуір
әдебиетімен сабақтастықта қарау, соның көрінісіне, дәлеліне ерекше көңіл
бөлу әдебиет ... ... ... келу ... ... жатты.
Ғалымның «Қорқыт ата кітабындағы» кездесетін жер-су аттарына ... де ... ... ... жақын көрінеді: Ал ІХ-Х ... ... ... ... ... Оғыз ... құрылды. Орталығы –
Сыр бойының көне мекені – Жанкент ... ... ... ... бір жағы ... ... ... жері), одан әрі Қапқазға
дейін кетті. Кіші Азияға ... ... ... құрды. Каспийден жоғары
ығысқан бір тармағы татар, башқыр құрамына ... ... ата ... ... жер ... мен ... ... аттарының қапталдаса-жалғаса
келіп отыратындығын ғалым ұшқырлықпен танытады.
Бір замандағы Ордостан – Римге, Дунай, Днепрге дейінгі скиф, сақ, ... ... ... ... көне ... мен мифологиялық
сюжеттері де ұқсас келеді ... ... ... қолдаушы А. Қыраубаева
скифтерді түркілер тарихына жақындатпай, түркілер тағы халық ... ... ... ... ... еңбектерге өз
қарсылығын нақты деректермен айғақтайды.
«Оғыз қаған» аңызының дәл қай ... ... ... ... әр ... ... барлығын айта келіп, біздің ойымызша, «Оғыз
қаған» жырының ... ... оған ... ... ... – Оғыз – ... пайда болу замандарынан шығып, хатқа түскенге дейінгі аралықтағы
түркі тайпаларының тіршілігіне қатысты көптеген аңыздарды жинақтау, ... өтіп ... Оған ... ... ... ... қарлұқ,
қаңлы ру-тайпаларының қалыптасуы оқиғалары да кіреді демекпіз дейді [24,
45 б.].
Шәкәрімнің «Түрік, қырғыз-қазақ һәм хандар шежіресіндегі» Оғыз ... ... ... ... ... зерттеуге арнаған ғалым А. Машановтың
пікірін келтіреді. А.Машановтың пікірінше, Оғыз аңызының тууы ... ... ... ... Бұл ... көрсетуінше бес мың жыл шамасы бұрын
дейді. ... ... ... келе, А. Қыраубаева «Оғыз қаған» жырына
негіз болған аңыздар түгелімен Мөде заманында емес, одан да көп ... ... ... ... ... тың ... ... әдебиет» оқу құралындағы тың пайымдаулар бұған дейінгі ғалымның
жүргізген зерттеу жұмыстарының нәтижесінен туындап, сабақтасып ... ... ... Оғыз ... Көк ... ... ... екі қыздың
алғашқысының нұрдан пайда болуын бұған дейін қазақ әдебиетіндегі ... ... ... ... байланыстырамыз. Қазақ
аңыздары «Дың ... мен ... да сұлу ... ... ... ... Оғыз ... алғашқы әйелі Көктен түскен Күн сұлудың нұр сәуледен
пайда болуы құр қиял емес, даналық ... ... ... ... ... ... ... осы ретте тарата айтады.
Авестаның қазақ мифологиясының қайнарлардың бірі екендігін дәлелдеуге
құрылған «Оғыз мифтері және ... да ... ... ... ... бұл ... екі ... баса назар аударады:
1. Қазақ халқын құраған кейбір рулар, ... ... ерте ... ... ... ... ай мен ... және отқа табынған, «Қаңлы»
сөзі де кездеседі дейді А. Қыраубаева.
2. Зороастр дінінің негізін ... ...... Азия ... Еділдің шығыс ... ... ... ... ... бұл пікірді қазақ аңыздарын зерттеген ... ... ... ... дінінің жөн-жоралғысы мен бүгінге дейін жеткен
қазақтың салттарындағы байланыстарды нақты салыстырулар ... ... Осы ... ... ... ... аңыздарында, қазақ қисса-
дастандарында сайрап жатыр: ... ... ... жоқ, оны ... ... болғаны» дегендей-ақ, осы іздерді ажыратып біле алсақ, қазақ
мәдениеті тарихы тарихының қаншалықты тереңде екенін көрер ... ... ... ... ... ... бір ... – осы дейді ғалым
келешекке ой жүгіртіп [24, 61 б.].
«ХІ-ХІІ ғасырлардағы қыпшақ әдебиеті» дәуірін А. Қыраубаева «Сыр ... және ... ... деп ... ... қарастырады. «Сыр бойы
әдебиеті» өкілдері қатарында ... ... ... ... ... Бұл ... тұлғалар ғалымға дейін де ... ... ... ... ... зерттеушінің жаңашылдық көзқарасын мына
ғылыми пайымдауынан аңғаруға ... Орта ... араб ... Азия, Африка, Индия мен Испанияға дейінгі жерлерде біртұтас
мұсылман ... ... ... ... ... ... ғана ... араб халифаты қол астына қараған түрлі елдер еді. Сол
өркениетті, сол ... ... ... ... ... ... ру-тайпалар да бар. Өкінішке орай, кеңестік жүйе кезінде ислам
мәдениеті деген ұғымды ... ... ... ... ...... ... тастағаннан кейін көптеген тарихи құбылыстарды дұрыс түсінуге
мүмкіндік болмай қалды. Мысалы, әл-Фараби жасаған ... ... ... ... ала ... Олар өз ... араб тілінде, ислам
философиясының негізінде жазды. Олардың көзқарасын ислам мәдениеті ... ... ... ... еді ... ойлы көзқарасымен байланыстырамыз.
Бұл пікір, сөз жоқ, Тәуелсіздік жылдарының жемісі. Ислам ... ... ... ... ... кеңестік кезеңде қолмен
тұншықтырылғаны ... ... ... ... ... ... Осындай уақыттың қысымшылығын өзі де тікелей бастан кешірген А.
Қыраубаеваның бұл пікірі ... ... ... жаңа ... ... ... Ахмет Яссауи (ХІІ ғасыр) мұрасына келуі де осы ғылыми
ұстанымымен ... ... ... ... мүмкіндігін пайдаланып,
Яссауидың бұрын оншалықты таратылып айтылуы мүмкін ... ... ... ... ... жасайды. Қожа Ахмет Иассауи Йасы қаласына
оралысымен, түркілер арасында сопылық ағымның таралуына, діни ... ... ... ... Оның 90 ... шәкірт-мүриттері болған.
Шәкірттері ұстазының ілімін Орта Азияға ... ... Орта ... ... нақшбандия, кабруия, кадерия сияқты түрлерінің ішінде ... ... ... ... да ... мәлім. ХІІІ-ХҮ ғасырлар арасында
Яссауи ілімі Хорезм, Мауреннаһр, Анадолыға дейін жеткен. Яссауидің сопылық
ілімі оның ... ... ... ... ... молынан сіңірген
симбиозы түрінде дамыды. Ислам ... ... мен ... ... ... Яссауи ілімі адамгершілік, мейірімділікке негізделеді дей
келіп, діни имандылықты, жан ... ... үлгі ... ... ... жаңаша ұғындыруға, талдауға атсалысады. Ахмет Яссауидің
әрісі ХІ-ХІҮ ... ... ... ... ... ... халықтар,
оның ішінде қазақ әдебиетіне тигізген игі ықпалын талдап беру үшін ондаған
еңбектер жазылуы ... ... ... ... түркі дүниесінің мінезін, болмысын жасады. Мүмкін бұл бір
адам үшін артық мақтау болып ... ... ... сол ... не істеуге
болады! – дей келіп, Яссауидің өз тұсындағы әдебиеттегі орны ... ... ... деп ... ... Бірі – сопылық идеяны түркі
әдебиетінде негіздеуі болса, ... – ол ... ... тілі ... болып тұрғанына қарамастан, өлеңді түркі тілінде жазуы, сол ... ... ... Бұл ... ... айналып, түркі тілінің
мәртебесін көтеруге ... ... ... ... ... Насими, Мақтымқұлы,
Науаилердің түркі тілінде поэзиясын ... ... ... ... ... А. ... «Ахмет Яссауи және ХІ-ХІҮ ғасырлардағы түркі
поэзиясындағы сопылық ағым» атты мақаласы да тың ... ... ... басты мақсаты, идеялық тірегі адамдарды бір ... оның ... ... ... көрсеткен жолына шексіз
берілгендік рухында тәрбиелеу болса, академик Р. Бердібайдың айтуынша, ... ... ... ... ... бірінші болып Ахмет Яссауидың
атқарғаны оның асқан ерлігі деп көрсетіледі. Аллаға, ... ... ... ... күйі ғана ... ... тазартудың, олардың ісі мен сөзінің
бірдей шығуының кепілі болмақ. Мұхаммед пайғамбардан барша үлгі, ... ... ... ... өзі ... ... жолдарына айрықша
мақсаттылық, қуат дарытқандай сезіледі. Оның ... ... ... пен ... пәни мен ... қайырымдылық пен
қанағатшылдық, мейірімділік пен ізеттілік секілді алуан түрлі адами күрделі
мәселелер ислам діні тұрғысынан баян ... ... ... ... ... жалаң үгіт деңгейінде қалып қоймай, ойшыл ақынның тікелей өзінің
өмір тәжірибесімен дәлелденген ақиқат болып шығып, оқырманына жетіп жатады.
Демек Яссауи ... мен ... хақ ... өмір сүру ... ... ... деген сұрауға да нақтылы жауап беретін тәрізді. ... ... ... ... ... ислам қауымымен бірге жасап
келу себебі осыдан болса, қазіргі уақытта Яссауи хикметтері терең зерттелу
үстінде.
Жаратушыны тану ... ... ... ... ... ... А. ... Яссауи мен Абай ... ... ... мән ... «Диуани хикметте» ғашықтық, махаббат
жайы Алланы сүю, жаратушыға іңкәрлік мағынасында алынған.
Жеңіп кетпей жеңілтектік құмарлық,
Аллаға ауса ... ырқы ... ... ... ... бағы аспанға асар, достар.
Яссауи ғашықтығы:
Дертсіз адам – адам емес, білген мұны,
Ышқысыз жан хайуанмен тең, ... ... ... ... оны ... ақында да осы өлең жолдарындағы ұқсастық – ... сүю, ... ... ... ұғымындағы махаббат, ең әуелі Алланы сүюден
басталады дейді зерттеуші.
Қазіргі уақытта сопылық поэзияның өзіндік ... даму ... ... мен одан ... ақындардың арасындағы тақырыптық-идеялық
сабақтастық, А. ... мен Абай ... ... ... ... ... ... ғылымында үлкен ... ... ... ... А. ... ... орны да ерекше дегіміз
келеді.
Сопылық поэзияның өзіндік даралық сипатын, мәселен, А. Қыраубаева былай
деп тарата ... ... ... ... тән ишаралар тілі болады. Сопылық
поэзияның ішкі мазмұны, тұжырымдары мен тұрақты ... ... мол ... Жар ... ... Мұны ... мағынасында
түсінуге болмайды). Ғашықтық (Аллаға ғашықтық. Пенделік құмарлық ... ... ... ... Омар ... сопылық ойларын тым арзандатып аламыз).
Шарап құюшы – ұстаз, пір рух пен нәпсі, табалдырық – сәжде, мінсіз ... ...... ... шам мен көбелек (пәруана), гүл мен ...... т.б. ... ... ... ... ... «Көбелектер хикаясында» қария көбелек – пір,
көбелектер – пірге қол берген ... ... ... ... ғашықтығы да осы ойды білдіреді. Шәкәрімнің мына өлең жолдары да бұл
ойдың мағынасын аша түседі.
Сорлы бұлбұл жарға асық ... ... ... ... те ... алам ... ... боп құмар.
Сопылық поэзияның жалғастығы мен көрінісін А. Қыраубаева Хорезмидің
туындысымен де байланыстыра өрбітеді. Бұл ... ... ... ... және ... ... болмаған еді. Сондықтан да
зерттеушінің Хорезми туындысына жаңа, тың ... ... де ... ... жаңаша пайым, қорыту деп қарастыруға болады.
Бүгінгі азат көзқарастан серпін ... А. ... ... ... ... ... ... туралы тың
қорытынды жасайды.
«Қарахан әдебиеті» қатарында ғалым Жүсіп Баласағұни (ХІ ғасыр), ... ... ... А. ... Ж. ... көптеген
данышпандық ойларының Қорқытпен, Ахмет Иүгінекимен, Абаймен, Жамбылмен
үндестігін, жақсы-жаман қасиеттерді ... айту ... ... ... ... ... ... тарата баяндайды. Осы арада
ескере кететін бір жай – Жүсіп ... ... ... ... ... ... ... тек өткен дәуір шындығы
болып қалмай, ... ... ... ... ... сұрақтарына
да жауап бере алатындығы. Бұл ретте көне дәуір мұраларында ... ... мен ... ... әлі ... ... ... жоймауы
адамдар бойындағы жағымды-жағымсыз мінез-құлықтардың заман өзгергенмен де,
қайталанып келіп отыруымен ... ... ... ... да мұндай
әдеби жәдігерлердегі ақыл, нақыл сөздер ... ... ... ... ... ... жаңаша пайымдау үшін қажетті құрал да ... ... А. ... ... ... ... ... болған
Ахмет Иүгінеки туралы аз да болса ... өту ... ... ... ... Ә. ... Б. Сағындықовтың құрастыруымен, алғы сөзімен,
аударуымен және түсініктемесімен А. Иүгінекидің «Хибатул-хакоик» ... ... ... ... ... ... үлкен табыстарының бірі
болды. Ақынның шығармаларында ... ... ... жарасымды
қасиеттері мен қандай жамандықтардан бойды аулақ болу керектігі тартымды
тілмен тұжырымдалып беріледі. Ақын ... ... ... ... жомарттық пен сараңдық, білімділік пен надандық, сыпайылылық пен
тәкаппарлық, сабырлылық пен ... ... әр ... ... ... жырлайды. А. Қыраубаева сонау орта ғасырлық әдебиет
пен ХІХ-ХХ ғасыр ... ақын ... ... желілік
байланысты тарихи-салыстырмалы принциппен дәлелді анықтайды. Мұндай
байланыстың ... ... ... ... Олардың ортақ сипаты адам
бойындағы жақсы-жаман мінездерді бейнелеумен ... ... ... ІХ-Х ғасырлардан ХҮ ғасырға дейінгі аралықта Орта
Азияның мәдени даму ... биік ... бұл ... ... ... ... деп ... Атағы дүние жүзіне танылған ұлы ... ... ... ... Әбу Әли ибн ... Бируни еңбектері сол замандағы
әлемдік ақыл-ой жетістігінің биік ... ... ... елге танымал
Махмұд Қашқари, Жүсіп ... ... ... ... ... ақындардың
шарықтап шығуы да түркі оянушылығымен сабақтас келеді. А. Қыраубаева
ақындар арасындағы сабақтастықты, ... ... ... ... ... А. ... үнемі ізденіс үстіндегі, қиындыққа құлаш
ұрған өрісі биік шынайы ғалым болды. Арзан атақ, ... ... ... ... алуы оны ... еңбегіне шабыт қосты. Көптеген
зерттеулеріне қайта оралып, бұрын айтылмаған, айту ... ... тың ... ... тұжырымдарымен байытты. Оның ... ... ... ... ... ... ... Ғалымның Тәуелсіздік жылдарындағы жаңа қуат, тың
серпінмен ізденісін әріптес аға ғалым Т. ... ... ... «Алма
Қыраубаеваның «Қазақ әдебиетінің қысқаша тарихына» жазып берген «Ежелгі
түрік ... ... ... тақырыпшасының өзі арнайы зерттеуді қажет
ететін және күні бүгінге дейін көбіміздің тісіміз батпайтын арналар ... ... ... ауыр да ... ... ... аяқ баспай қоюымыз әдебиеттану ғылымы үшін абырой ... ... [1, 12-13 бб.] ... ... әлі де ... ... ойлы, зерделі, өмірге барынша құштар абзал ғалым-ұстаз еді.
ҚОРЫТЫНДЫ
Халықаралық Жамбыл сыйлығының лауреаты, филология ... ... Алма ... Қыраубаева (1947-2001) – ... ... ... елеулі үлес қосқан дарынды ғалым. Әл-Фараби атындағы
Қазақ ұлттық университетінде оқи жүріп, ғылымға деген қабілетін ... ... ... ... Б. ... ... өзіне аударады. Жас
зерттеушінің сол кездегі «жабық тақырып» ежелгі дәуір ... ... ... Орда дәуірі әдебиетінің жауһары саналған «Махаббатнама»
дастаны мен дау-дамайы мол, діни қисса деп есептелген ... ... ... кейін ғалым ретіндегі ... мен ... мен ... қызмет етуінің жарқын үлгісіне айналды.
А. Қыраубаева – ғалымдықты ұстаздықпен жалғастырған ұлағатты ... ... ... ... ... жүріп, бұл әдеби жәдігерлердің
қазақша сөйлеуіне, сөйтіп студенттер мен ғалымдардың қажеттілігіне асуына
еңбек сіңірді. Жоғарғы, орта ... ... ... оқу ... «Ежелгі дәуір әдебиетінің» хрестоматиясын құрастырды. Ұлтжанды,
жаңашыл ұстаздың ұлтының ... мен ... ... ... ... ... ... арманына айналып, 90-жылдары жаңа ... ... ... ... жас ... жан ... ... ұстаздық үлкен
жүрегінің шындығын жайып салған «Жаным садаға...» ... ... ... де А. ... ежелгі дәуір әдебиетінің үлкен маманы деумен
қатар, алдыңғы кезекте оның ұстаздық ... де атап ... жөн ... ... ... Орда ... түркі әдебиетінің дамуын
нәзира-әдебиет, төлтума ... деп ... ... А. ... сол кезеңнің тарихи шындығына, мәдениет пен өнердің, оның ішінде
көркем сөз өнерінің дамуына жасалған ... ... ... ... ... ... ... Сібір, Орта Азия, Каспий, төменгі
Еділ жағалауында ежелден өмір ... келе ... ... ... ... ... өзгеріс әкелген Алтын Орда мемлекетіндегі
негізгі тұрғын ... ... ... ... тілі ... ... мәдениет пен әдебиет те сол тілде жасалды. Ал ... ... ... ... ... ежелгі түркі халықтарының өкілдері болатын. Уақыт
өте келе Дешті Қыпшақ даласында ... ... ... ... қайта
жанданып, жаңа қалалар салынды. ... Орда ... ... ... дәстүрі бар, әлемдік мәдениетпен үндесе туған өрісті әдебиет болды.
Бұл кезеңдегі әдебиет – ... ... ... ... ... деген
қорытындыға келеді ғалым.
«Рабғузи қиссаларына» жан-жақты ғылыми талдау жасаған А. Қыраубаева
туындының жанрлық сипаты мен ... ... ... Әдеби
жәдігердің негізі шығыстан – араб, парсыдан келген әңгімелерден тұрады.
Ежелгі ... ... ... ... ... ауысып келе жатқан
сюжеттерден құрылған бұл ... ... ... ... табылады
дейді. Мұндағы әңгімелерді: табиғат пен дүние құбылыстарының, жаратылысының
пайда болуы ... ... ... ... ... ... ... адамдар жайлы деректі, дерексіз ... ... ауыз ... ... ... деп ... ... әңгімелері діни мифологиядан туындаса, ал, махаббатты,
адамгершілікті, ұнамды, ұнамсыз қылықтарды суреттейтін шығармаларында
гуманистік ... ... ... ... ... ... пайымдауын
нақты талдаулармен тарата айтады. Рабғузи кітабы сонау ескі ... ... ... ... да, ... ... арасында түгелдей жат сарын,
түсініксіз, бөтен дүние саналмай, ертеден-ақ танымал болған, жұрт арасына
кеңінен ... ... ... ... ... өз ... ... де көрінеді.
Қиссадағы адамның, ... ... ... ... сын ... ... ... кездегі ғылымның жетістіктерін баяндаған
еңбектерге сүйене отырып, аңыз-әңгімелердің ... ... ... болып өткен табиғат құбылыстарының шындық іздері жатқандығын, ал
бірсыпырасы дүниенің ... әлі ... ... ... адам санасының,
түсініктерінің, наным-сенімдерінің көрінісі, содан туындаған, ой-қиялында
қайта жасалған көркем ... ... ... аударады. Түркі
тіліндегі бұл көлемді тұңғыш еңбекті әлемдік мәдениетпен жалғасып жатқан
туынды деп ... ... ... ... ... ... көне ... әдебиетімен, Құран, Библиямен, Фирдоуси
дастанымен, басқа да әлемдік мәдениет-әдебиет үлгілерімен ... ... ... ... ... ... Сөйтіп зерттеушітүркі
әдебиетінде нәзирашылдық өнерінің туу және дамуына «Рабғузи ... ... ... ... ... ... ... өзгешелігіне, уақыт талабына орай мазмұндық-идеялық ... ... ... ... ... зерттеу ұлттық әдебиеттану ғылымындағы
алдына үлкен міндеттер қойған және оны ... ... ... ... ... ... болды. Бұл жұмыстың басында көрнекті ғалым,
өзіндік мектебін қалыптастырған тұлға, профессор Бейсенбай Кенжебаев ... Б. ... ... ... ... үндестік, іштей
сабақтастық болуы заңды көрініс. Алайда, А. Қыраубаева көптеген ғалымдардың
еңбектерімен ... ... өзі де ... ... жан-жақты зерттей, оны
өзге шығармалармен салыстыра қарастырып, әдебиеттегі дәстүр ... мән ... ... тың ... ... «Рабғузи» қиссаларын»
зерттеудегі А.Қыраубаеваның ғылыми концепциясы көне ... сол ... ... мен ... ... ... деген берік ұстанымға
негізделеді.
ХІІІ-ХІҮ ғасырдағы қыпшақ-оғыз ескерткіштерінің тілін ... ... Э.Н. ... ... Орда ... өмір сүрген түркі
халықтарының ортақ мұрасы деген пікірін қуаттаған А. Қыраубаева ... ... ... ... ... ... ... ежелгі
түркі әдебиетінің ХІІІ-ХІҮ ғасырлардағы ... ... ... ... оның әлем ... ... берідегі қазақ поэзиясымен
стиль-тіл жақындығына көңіл аударады.
Поэманың стилінде бұрынғы әдебиетке тән тәңірдің ұлылығына бас ... ... ... ... ... есіміне түсініктеме беріліп,
ұзақ мадақтауда оның ... ... ... ... ... жоқ, ... ... жігіт пен сұлу қыз болып келеді. Поэмада қыз
жігіттің ... ... сол ... ... Қыз ... ... оның ... мен орны жігіт сөзінен шебер аңғарылып
отырылады. Бұл өз ... үшін ... тың ... ... ... ... жетістіктердің бірі – адамның жан ... ... ... Махаббат сезімі қиял-арман дүниесімен
қанаттанған романтикалық әсермен жырланады.
Ғалымның ... ... ... өз ... ... көне ... Аплатонмен, Фирдоуси, Низами кейіпкерлері – Хатым, Рүстем, Шырын
мен Фархад, Мәжнүн мен ... ... ... ... ... ... байланысын, білім, дарын дәрежесін аңғартады. Сол
кезеңде ... ... ... тілі парсы тілі саналып, ақынның сол
тілді жетік білуіне ... ... ... ... ... ... ... мәдениетінің ықпалы болды деп қорытады А. Қыраубаева. Кейінгі
зерттеуінде ғалым Хорезмидің «Махаббатнама» ... А. ... ... ... ... ... тың қорытындыға келеді және оның
көрінісін тарата баяндайды. Зерттеушінің 1985 жылы ... ... ... алғы ... ... транскрипциясын
қарастырып, жеке кітап етіп «Жалын» баспасынан шығаруы ежелгі ... ... ... ... болды. Бұл асыл мұраны түбегейлі зерттеуде
де профессор Б. ... ... ... ... да 1969 жылы ... ... ... нама» мақаласымен мен А. Қыраубаева зерттеуінің
ішкі үндестігі аңғарылады.
А. Қыраубаеваның зерттеу жұмысының үлкен бір ... ... ... ... түп-төркіні мен қалыптасуына ... ... ... мен ... ... ... жанрдың түпкі бастауы тарихтың
терең ... нәр ... ХХ ... ... ... ... сөз өнерінің
үлкен саласы саналады. Зерттеушінің айтуында, Тұран мен Иран, араб пен ... ... ... бір ... осы ... ... қисса-дастандар болып есептеледі. Бұл туындыларда Бабыл (Вавилон)
мен Кәбіл (Кабул), Мысыр ... мен ... ... тағы ... аттары мен жағырапиялық орталары араласып, қиыннан қиыстырыла
қызықты оқиғалар өріліп жатады. Қисса-дастан жанры – ... ... ... ... ... бай мифологиясынан, діні, халық тарихы,
адамдық мұраттарынан ... ... ... ... ... ... ... дәлелдейді. Бұл жанр ежелгі әдебиетімізде ХІІІ-ХІҮ
ғасырларда туып, ХІХ ... ... ... мен ХХ ... бас ... Шығыстық сюжеттегі бұл туындылардың негізгі өзегі Құран
сюжеттері, «Мың бір түн», «Тотынама», «Шаһнама» ... ... ... бастауларында ежелгі Ассирия-Вавилон, көне грек мифтері, ... ... де бар ... ... ... ... желілер ең көне шығыстық мифтерден ... деп ой ... А. ... оның ... ... ... кеңінен
танымал «Жүсіп-Зылиха» фабуласын алады. Оның төркіні біздің заманымызға
дейінгі Египетте ... ... ... ... Тауратқа енген
Йосиф пен Потифардың жұбайының оқиғасынан өрістетіліп, Йосиф пен Асенеф
махаббаты жайлы шығарма етіп ... грек ... ... ... ... қисса-дастандарында жырланатын аңыздардың, ... әр ... ... ... көне замандағы «Гильгамеш» дастанымен,
«Авестамен», басқа ескі заманғы ... ... ... ... ... отырып дәлелді көрсетеді. Байырғы аңыздардағы тұрақты
желілер мен оның ... ... ... ... ... нәзира дәстүрінің кең қанат жаюы көне ... ... ... сәйкес келіп, оның негізгі ... ... ... ... ... ...... еді деп тұжырым
жасаған А. Қыраубаева бұл жанр дамуының мынандай ерекшеліктерін ... ... ... ... ... ... ... («Қисса Жүсіп»); 2.
Ғашықтық тақырыбының көтерілуі («Хұсрау да Шырын»); 3.Діни ... ... ... ... ... ... ... туу процесін
қарастыруда зерттеуші ХІІІ ғасырда жазылған Әли ақынның (1212-1233) «Қисса
Жүсібі» мен ХХ ... ... ... ... ... ... ... зерттейді. Осы ретте ғалым
Әлиді ежелгі мифтерден – Таурат пен Інжіл, ... ... ... мен Жәми ... ... ... Абдаллах Ансаридің прозалық
шығармасына арқау болған «Қисса Жүсіпті» түрік әдебиетінде ХІІІ ғасырда
тұңғыш ... ... ақын деп ... ... ... ... әке мен бала ... негізгі мәселе ретінде көрінсе, Әли
туындысында әке мен бала ... ... ... пен Зылиханың
арасындағы сүйіспеншілік те жырланады. ... ... ... ғашықтық
тақырыбы Әлидің «Қисса Жүсібінен» басталды ... ... ... ... ... орта ғасырлық түркі әдебиетінің көрінісі Хүсам Кәтибтің
«Жұмжұма» (1370 ж.) туындысындағы идеяның шығу тарихын әлемдік ... ... ... оның ... ... белгілі
шығыстанушы ғалым В.А. Радлов жазып алған ... ... ... Ерте кездегі адамдарда ... пен ... ... ... және ... ... ұғымда беріліп, жаулар тозаққа түссе, елін
қорғап ... ... ... ... делінген. Осындай идеялық байланыс
«Жұмжұмадада» көрінеді дейді зерттеуші. «Авестада» жақсы адам о дүниеде жас
жігітке айналады. ... ...... он бес ... ... ... шығады. Жұмақтың үш түрінен өтіп барып, «Мәңгілік Нұр»
мекеніне жетеді. Мұсылман мифтерінде айтылатын хүр ... ... ... ... ... жасаруы осы «Авестамен» үндес жатқанын
байқатады. Ал жаман адамның алдынан көріксіз, қорқынышты қыз ... ... у ... ... «Жұмжұмада» Әзірейіл у ішкізеді. Зерттеуші ... ... ... мен Дантенің «Құдыретті комедиясын» салыстыра
қарастырып, тозақты суреттеудегі ұқсастықтарға көңіл аударады.
ХІІІ-ХІҮ ғасырдағы түркі әдебиетінде замана ... орай ... ... ... туа ... ... белгілі Низамидің «Хұсрау уа
Шырын» дастанын Оянушылық дәстүрімен түркі ... ... Құтб ... (ХІҮ ғ.). Ақын ... ... мен ... сақтай отырып, өз
оқырманының түсінігіне ... ... ... ... ... ... ... ізгілік пен адамгершілікті үлгі ... ... ... ... «Қисса Жүсіпке» қарағанда, нағыз ғашықтық қисса-
дастан ерекшеліктерін қалыптастырған шығарма деуге келеді дейді зерттеуші.
ХІІІ-ХІVғасырларда ... ... ... ... ... ... зерттеу жүргізген ғалым оның кейінгі ХІХ-
ХХ ғасырдың бас ... ... ... да ... ... ... ... нәзира дәстүрі жөнінде
А.Қыраубаева зерттеуіне дейін де ... М. ... ... ... ... ... тұжырымдар айтылды. С. Мұқанов,
Е. Ысмайылов, Қ. Жұмалиев, М. Ғабдуллин, Б. Шалабаев, Х. ... ... ... қисса-дастандардың жалпы мәселесі
айтылса, туындыларды танып-білудің маңызы мен қажеттілігі Б. Кенжебаев,
М. Бөжеев, З. ... М. ... Ә. ... Ы. Дүйсенбаев,
Р. Бердібаевтардың мақалаларында өрістетілді. Осы бастама ... ... Н. ... Ү. ... Ө. Күмісбаев, С. Қасқабасов,
Б. Әзібаевалардың зерттеулерінде ... А. ... ... ... тууы мен ... ... ... зерттеуі
осы алдындағы зерттеулердің жалғасы, арнайы ғылыми объектіге айналып
тереңдетіле қарастырылуы болды десек ... А. ... ...... ... ... халқының айнала шығыс елдерімен рухани
байланысын, олардың бай мифологиясы мен ... ... ... ... ... ... ... өзіндік әдеби әлем, қызықты
көркем дүние ... ... ... ... және осы ... жұмысының барысында дәлелді талдап-көрсетуімен ... ... ... ... ... ... мен Жүсіпбек Шайхұсламұлының «Жүсіп-
Злихасын» (ХХ ғасырдың басы), Хұсам Кәтибтің «Жұмжұмасы» (ХІV ғасыр) ... ... ... ... ... ... ... Шәкәрімнің, М.
Көпеевтің, Ә. Найманбайұлының, Тұрмағамбет ... тағы ... ... ... ... салыстыра зерттеп, түркі әдебиетінің қазақтың
төл әдебиетімен дәстүрлі тамырластығын дәлелді көрсетіп ... ... ... ... ... ... ... бір
саласы – аудармалары. Аударма жасау, ең алдымен, көне ... ... ... ішкі ... мен ерекшелігін терең түсініп, бүгінгі тілдік
қолданысқа жақындату, бүгінгі оқырманның қабылдауына икемдеу болса, мұндағы
қойылатын басты талаптың бірі ... ... та ... ... ... А. ... ... жетістік-кемшілігіне қарамастан,
кезінде ұлттық әдебиеттану ғылымы үшін де, ... ... үшін де ... ... ... Ескі ... ... бетбұрыс, оны бүгінгі қазақ
оқырманына жеткізу абыройлы да жауапкершілігі зор міндет еді. Бұл ... ... бел шеше ... ... ... жасады. Мұндағы Хорезмидің
«Махаббатнамасын» аударуы ежелгі дәуір әдебиетіндегі елеулі жаңалық болды.
Сондай-ақ Хұсам Кәтибтің «Жұмжұма сұлтан» туындысын ... да ... ... ... үшін, жоғары оқу орны студенттері үшін маңызды еңбек болды.
А. Қыраубаева аудармасының ... да ...... ... ... ... орта ғасырларда жазылған туындының эстетикалық
қуатын солғындатпай ... ... дер ... ... бір ... ырғақ, әуезділік пен қайталаулар, тылсым сыр мен ... ... ... есімдер атауы, риторикалық сұрақтар оқырманын ... ... ... ... ... ... ... танылған
«діншіл», «ескі», «бүгінгі талапқа ... ... ... ... екендігі дәлелденді. С.Сарай туындыларының
А. Қыраубаева жасаған транскрипциясынан тұтастай алғанда бүгінгі ... ... ... ... ... Дыбыстық өзгешеліктер,
кейбір сөздердің сәл басқаша айтылуы болғанмен, оның күні бүгінге ... ... ... ... болады. Бұл С. Сарай шығармаларының тілі
қазақ тіліне жақын екендігінің көрінісі еді
А. Қыраубаева көп жылдық ... ... ... ... ... әдебиеті мәселелеріне соңғы кездердегі жаңалықтарды, қоғамдағы
өзгерістерді ескере отырып, ... ... ... ... ... атты
оқу құралын дайындап шығаруы да ғалым еңбегінің елеулі жемісі болды. ... ... ... жыл санауымыздың арғы жағынан бастау алады
делінген еңбекте кешегі тоталитарлық заманның қыспағынан ... ... ... ... ... жалтақтамай шыншыл көзқарас тұрғысынан баруды
мақсат тұтқан ғылыми ұстаным көрінді. Мұнда ежелгі түркі әдебиетін мынандай
дәуірлерге бөліп ... ... ... 1. ... ... ... аңыз-жырлар (сақ, ғұн, үйсін дәуірі, б.з.д. VІІ- б.з.
ІV ғ.); 2. Түркі қағанаты дәуіріндегі ... ... ғғ.); 3. ... ... (ІХ-Х ғғ.); 4. Ислам дәуіріндегі әдебиет (Х-ХІІ ғғ.):
Сыр бойы әдебиеті; Қарахан әдебиеті; 5. ... Орда ... ... ғғ.). ... б. з. д. V ... өмір ... грек тарихшысы
Герадоттың, қытай жылнамашы ... ... ХІ ... ... ... ... Қашқаридың «Түркіше сөздігіне» сүйене отырып, онда
келтірілген ертедегі сақтардың көсемі, ... ... ... ... Тұңғаны жоқтау жырын негізге алады. Сақ, ғұн, үйсін дәуірінен бізге
жеткен аңыздар қатарына ... ... ... ... ... 1500 жыл бұрын өмір сүрген ... ... ... ... Алып Ер ... (б. з. б. ... ғ.), Тұмар патшайым (б. з. б.
VІ ғасырға дейін), Ширақ батыр (б. з. б. VІ ғ.), Сақ ... ... ... з. б. V ғ.), Мөде батыр (б. з. б. 209-174 жыл) туралы аңыздарды, ... ... Алып Ер ...... ... Ақыл-айласымен, күшімен айтса
сөзін өткізіп, тірессе жеңіп, елді ел қылған батыр әрі ... Ол ... ... ... елі ... ... Сол жоқтау ауыздан-ауызға
тарап, одан ХІ ғасырда түрік ғалымы Махмұд ... ... ... ... ... дәуірімізге жеткен. Бұл жыр ежелгі түрік әдебиетінің
алғашқы нұсқаларының бірі болып есептеледі деген ол ... ... – Ер ... жоқтау» жырын ұсынады.
А. Қыраубаеваның бұл жырды біршама тұтас беруі ... ... ... ... ... міндетінен туындап отыр. Жалпы,
ғалымның зерттеу еңбектері мен студенттерге арналған оқулықтарында көне
жәдігерлерді ... ... ... тұтас ұсыну байқалады. Бұл
ерекшелік ғалымның алғашқы сүбелі зерттеулерінің бірі «Ғасырлар ... да ... ... ... ... ... ... толық
күйінде беруге ұмтылыс «Ежелгі әдебиет» оқу құралынан да көрінеді. Жоғарыда
келтіріліп отырылған «Алып – Ер ... ... жыры да ... ... ... ... әдебиет» оқу құралын жазып, студенттердің назарына
ұсынудағы мақсаты түркі ... ... бір ... ... ... ... заманымызға дейінгі дәуірден бастау алады деген концепцияны
сіңіре беру болды. Оның ... ... ... ... ... ... ... айтылған, жазылған ежелгі аңыз-әңгімелерден ... ... ... А. ... Тоңұқұқ бейнесіне қатысты тереңдете
түсіп, бұл ... ... ... ... ... жырауды, Қорқыт
атаны, «Оғыз ... ... Ұлық ... еске ... ... келді. Жалпы, А.Қыраубаева зерттеуіндегі ерекшелік – дәстүр
жалғастығы ... ... ... ... ... дер ... Бүгінгі қазақ
әдебиетін көне дәуір әдебиетімен сабақтастықта қарау, ... ... ... көңіл бөлу әдебиет тарихына жаңаша көзқараспен келу
принципімен тоғысып жатты. Бұл ... сөз жоқ, ... ... ... ... ... ... деген ұғымдардың кешегі кеңестік
кезеңде қолмен тұншықтырылғаны белгілі. Көптеген зерттеулерге, ғылыми
пайымдауларға жол ашылмады. ... ... ... өзі де ... ... А. ... бұл ... ендігі ғылыми ізденіске жаңа
көзқараспен келу қажеттігін аңғартты.
Қорыта айтқанда, А. ... ... ... ... ... ... үлес ... дарынды әдебиеттанушы ғалым, ұлағатты ұстаз
болды. Оның еңбегінің ... ... ... ... арта ... ... жол ... ой салады, әдіснамалық негіз болады.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1 Кәкішев Т. ... ... Кіт. Алма ...... ... ... – 206 ... Кенжебаев Б. Түрік қағанатынан бүгінге дейін... Құрастырып, ... ... ... ... ... ... Қ. ... – Алматы:
Ана тілі, 2004. – 344 ... ... Б. ... ... тарихының мәселелері. – Алматы: Ғылым,
1973. – 167 ... ... Т. Алма // Сыр ... – 2007. – 30 ... ... Қ. Қазақ эпосы мен әдебиет тарихының мәселелері. – Алматы:
ҚМКӘБ, 1958. – 404 ... ... С. ... және ... Сын ... ... – Алматы: Жалын, 1981. – 252 б.
7 Атымов М. Қажым ... ... мен ... ...... 1987. – 160 б.
8 Қыраубаева А. Ғасырлар мұрасы. – Алматы: ... 1988. – 163 ... ... Н.М. История узбекской литературы с древнейших времен до ХҮІІ
века. – Ташкент, 1963. – 180 б.
10 Мұқанов С. Халық мұрасы. ... және ... ...... 1974. – 236 ... ... Е. Әдебиет жайлы ойлар. Ақындық өнер мен ақындар туралы. –
Алматы: Жазушы, 1968. – 320 ... ... М. ... ... ауыз ... Оқу ...... 1974. – 320 б.
13 Бөжеев М. Абайдың ақындық айналасы. – ... ... 1971. ... б.
14 Ғұмарова М. Бұрын зерттелмеген жырлар. Кіт. Қазақ әдебиетінің
тарихы. – Алматы: ... 1960. – 1 т. – 230 ... ... Ә. Қазақ әдебиетінің тарихы. Оқу құралы. / Құраст., алғы
сөзін жазған Т. Қоңыратбаев. – ... ... 1994. – 312 ... Дүйсенбаев Ы. Қазақтың лиро-эпосы. – Алматы: Ғылым, 1973. – 180 б.
17 Бердібаев Р. Гүлстан бұлбұлдары. – Алматы: Жазушы, 1970. – 170 ... ... Ш. ... ...... Білім, 1990. – 51 б.
19 Келімбетов Н. Шәді ақын. Алматы: Жазушы, 1974. – 100 б.
20 Күмісбаев Ө. ... ... и его ...... 1982. – 120 ... ... С. ... халық прозасы. – Алматы: Ғылым, 1984. –
272 б.
22 ... Б. ... ... ... дастаны. Алма-Ата:
Наука, 1990. – 220 б.
23 Қыраубаева А. Қазақ әдебиетіндегі шығыстық қисса-дастандардың түп-
төркіні мен ... ... ғыл. д-ры. дис. – ... 1997. ... ... ... А. Ежелгі әдебиет. Жоғары оқу орындарының филология және
журналистика фаукльтеттерінің студенттеріне арналған оқу құралы. – Астана:
Елорда, 2001. – 224 ... ... Н. ... ... әдебиеті. Қазақ әдебиеті бастаулары.
Оқулық. – Алматы: Атамұра, 2005. – 336 б.
26 Әбдіманұлы Ө. Ұлтын ұлықтаған ... // ... – 2007. – 16 ... ... А. ... ... // ... әдебиеті. – 1981. – 20 қараша.
28 Қыраубаева А. ... ... // ... – 1991. – №8. – 12-19 бб.
29 Қыраубаева А. Жазушы Сәйф Сараи // Парасат. – 1991. – №12. – ... ... ... А. Қазақ мифологиясы және Авеста // Жұлдыз. – 1996. – №2.
– 58-63 бб.
31 Қыраубаева А. ... ... ... // Түркістан. – 1997. –
19 ақпан.
32 Қыраубаева А. Қорқыт Ата мифтері және Авеста // Жұлдыз. – 1997. ... – 45-52 ... ... А. ... жайған бәйтерек (Қ.А. Яссауи поэзиясындағы
сопылық ағым туралы) // Егемен Қазақстан. – 2000. – 20 ... ... А. «Мен ... ... ... ... өттім...» (Шәкәрімнің
«Ләйлі-Мәжнүн» дастаны. Кіт. Шәкәрімтану ... ... ... – 2 т. – 240 ... ... Х. ... ... тарихы. Оқулық. – Алматы: Санат,
2006. – 904 ... ... Р. ... ... ... мен ... даму: монография. –
Алматы: Жазушы, 1986. – 440 б.
37 Тебегенов Т. Асқаралы шыңның, ғылымдағы шынның айбыны. Кіт. ...... ... ... 2007. – 206 б.
38 Ісімақова А. Асыл сөздің шырақшысы. Кіт. Алма апай. – Алматы: Нұрлы
әлем, 2007. – 206 ... Б. ... және ... ... тарихының мәселелері // Халықаралық
ғылыми-теориялық конференция материалдары. 26-27 ақпан, 2004 жыл. – Алматы:
Қазақ университеті, 2004. – 283 б.
40 Қыраубаева А. ... ... ... // Әзіреті Түркістан. – 2007.
– 23 қазан.
41 Қыраубаева А. Әулиелі ел азбайды. Тілші ... Б. ... ... // ... ... Филология сериясы. – 1999. – №31. – 12-
15 бб.
42 Қыраубаева А. Ұстаз. Әдебиет сыншысы Р. Нұрғали туралы // Ана ... 2000. – 1 ... ... А. Мың ... ... Кіт. ... ... сүйеген.
Көрнекті қоғам және мемлекет қайраткері Мырзатай Жолдасбеков жайлы ...... 2007. – 180 ... ... З.Б. ... ... ... филол.
ғыл. канд. дис. автореф. – Алматы, 2002. – 28 б.
45 Дәрібаев С.Д. Сыр шайырлары поэзиясындағы ежелгі ... ... ғыл. ... дис. ... – Алматы, 2002. – 23 б.
46 Сейітжанов Қ.Қ. Алтын орда ... ... ... ... ... және қазақ әдебиетімен ... ... ... поэмалары негізінде): филол. ғыл. канд.
дис. автореф. – Астана: 2003. – 28 б.
47 ... Г.С. ... ... анбийа» ескерткішіндегі «Жүсіп
Сыддық» қиссасы: филол. ғыл. ... дис. ... ... жетекшісі
Қыраубаева А., Нарымбетов Ә. Қ.). – Алматы, 2005. – 28 ... ... Н.Қ. ... ... (Хакім ата) әдеби мұрасы: филол.
ғыл. канд. дис. автореф. ... ... ... А., ... Ж.). ... 2005. – 26 б.
49 Қыраубайқызы А. Жаным ... ... ...... ... – 192 ... ... А. Жекеменшік лицей. Алматы облысы Қаскелең ауданында
ашылған қазақ ... ... ... ... ... ... // Жас Алаш. – 1994. – 3 наурыз.
51 Қыраубайқызы А. Ежелгі әдебиет. Мектеп, лицей-гимназияға арналған
оқулық. – ... ... 1996. – 132 ... ... А. ... ... оқытпасақ... ҚазМҰУ-дің мұғалімінің
сұхбаты. Әңгімелескен С. Жұмабекұлы // Егемен Қазақстан. – 1994. –
3 қыркүйек.
53 ... А. ... ... ... ... атындағы Қазақ
мемлекеттік ұлттық университетінің ұстазымен жаңа ... ... ... төңірегіндегі сұхбат. Әңгімелескен Б. Қайратұлы. // Астана ақшамы. ... – 27 ... ... А. Шәкірт мүмкіндігі шексіз... Алматы облысы ... ... ... ... ... ... ... Ғ. Жүндібаев, Н. Мауытов. // Жас Алаш. – 1995. – 11 ... А. ...... ... ... шырақшысы» //
Мәдениет. – 2007. – №6/7. – 42-43; 80-81 бб.
56 ... А. Сену ... // ... – 2007. – №8 / 9. – ... ... А. Қыз ... // ... – 1996. – №2-3. – 51-54 бб.
58 ... А. Әже ... ... // ... әйелдері. – 1966. – №8.
– 12 б.
59 Қыраубаева А. Ақ әже. ... // ... ... – 1969. – 11 ... ... А. Қайын ата. Әңгіме // Қазақстан әйелдері. – 1969. – ... 16-17 ... ... ... ән еді. ... мен күйлері / Құраст. А. Қыраубайқызы
Жамбыл келіні. Нотаға түсірген Д. Шаштайұлы. – Алматы: Жеті жарғы, 1996. ... ... ... Ө. Алма ... ... ... ... Қыраубаева туралы естелік / Адам Ата – Хауа Ана. – 2002. – 3 наурыз. –
7 ... ... Ө. Алма апай // Жас ... – 2007. – 4 мамыр. – 7 б.
64 Бейсенова Ш., Әдуова Г. Алма ... ... ... ... ... жайлы // Түркістан. – 2003. – 10 ... – 7 ... ... Ж. ... ... бір сиқыр. Алматы қаласы Қазақ Мемлекеттік
Ұлттық университетінің филология факультетінің доценті
А. ... ... // ... ... – 1997. – 13 ... Әмиша Н. Алаштың Алмасы // Айқын. – 2007. – 4 ... – 5 ... ... Г. ... ... // ... – 24 ... – 7 б.
68 Дәрібайұлы С. Ғұмыры қысқа болған мектеп // Бала тәрбиесі. – 2007. ... ... ... Г. ... дәуір әдебиетінің білгірі. Алма Қыраубаева – 60
// Сыр бойы. – 2007. – 1 желтоқсан. – 2 б.
70 Жеңісұлы Е. Алма ... ... ... ... ... ... университетінің филология факультетіінің оқытушысы
А. Қыраубаева туралы // Жас Алаш. – 1998. – 29 қыркүйек.
71 Қамалқызы Ж. Ғалымның хаты ... ... Алма ... ... // ... және әлем әдебиеті. – 2005. – №5. 8-11 бб.
72 Кенжебаева Г. «Сағындық Сізді, Алма ... // ... – 2007. ... ... ... Ө. ... ... шәкірті Алма Қыраубаева ғылымға
елеулі үлес қосқан еді // Алматы ақшамы. – 2007. – 19 ... ... Ш. ... мектеп үлгісін орнықтырсам деп еді. Ғалым,
ұстаз Алма Қыраубаева туралы естелік // ... ... – 2002. – ... ... Ш. ... ... қызы Алма Қыраубаева // Астана
ақшамы. – 2002. – 31 қаңтар.
76 Мұсалы Л. Жаны садаға... // ... ... – 2007. – 10 ... ... З. Асыл арманынан айнымаған ардақты ана. Өлең // Қазақ
тілі мен әдебиеті. – 2007. – №5. – 129 ... ... Е. ... ... ұстаз. Оның бойында ... ... ... ... ... бар еді // ... – 2007. – 16 ... Шайхыұлы Е. Алматану ғылымы бүгіннен басталады // Айқын. – 2007. –
16 мамыр.
80 Мәжитұлы Б. Қаламгерлерді қасиеттеген кеш. ... ақ ... еске алу кеші ... // Егемен Қазақстан. – 2003. – 4маусым.
81 Орта Азия мен Қазақстанның ұлы ғалымдары. – Алматы: ... 1964. ... ... Марғұлан Ә. Ажалмен алысқан алып адам. Кіт. Сөзстан. Жас қаламгерлер
кітапханасы. 7-ші ... / ... Б. ...... Жалын, 1986. –
192 б.
83 Сәтбаева Ш. Әдеби байланыстар. – Алматы: Жазушы, 1974. – 216 ... ... М. Асыл ... ... ...... ... – 348 б.
85 Әуезов М. Әр жылдар ойлары. – Алматы: Қазмемкөркемәдеббас, 1959. –
556 б.
86 Қаратаев М. ... ... ...... ... 1978. – ... ... Әлеуметтік-этикалық трактаттар. – Алматы: Ғылым, 1975. –
455 б.
88 Бердібай Р. Аңыздан Тәуратқа. Кіт. Бес ... ... ... – ел ...... ... 2005. – 1 т. – 464 ... Косидовский З. Библейские сказания. Изд. Политическая литература. –
Москва, 1966. – 97 б.
90 Шахнович М. Мифы о ... ...... 1968. – 120 ... ... К. С. ... діні және оның ... мәні. – Алматы,
Қазақстан, 1964. – 93 ... ... А. ... ... и боги. Госполитиздат. – Москва, 1962. – ... ... Л. И. ...... ... 1965. – 333 ... ... Шығыс хикаяларының желісіне құрылған қазақ дастандары. –
Алматы: Жазушы, 1976. – 472 б.
95 Бертельс Е.А. ... ... и его ... – Л-М., ... ... ... Р. Ғашықтық (романдық) дастан. Кіт. Бес томдық. – Алматы:
Қазығұрт, 2005. – 1 т. – 464 ... ... Е. А. ... Ислам и арабский халифат в ранее средневековье.
Москва: Наука, 1965. – 280 б.
98 Соловьев А., ... Н. Ф. ... книг ... в ... ... с 1800 по 1896 ... – Казань. – 416 б.
99 «Қиссас-ұл әнбия», Рабғузи. – Қазан, 1873. – 130 б.
100 Құлмұхамбет Байғұлыұлының жинаған ауыз ... ... ... – П. 127. – 85 ... ... С. Казахская волшебная сказка. – Алма-Ата: Наука, 1972.
–207 б.
102 Ізтілеуұлы Т. ... ... ... ... – Алматы:
Жазушы, 2007. – 4 т. – 304 ... ... Р. ... ... ... // Еңбек туы. – 1973. –
5 декабрь.
104 ... Т. Ақын ... бір қыры // ... шамшырағы. –
1979. – 12 апрель.
105 Хорезми. Махаббатнама. Дастан / Алғы ... ... ... және ауд. А. ...... ... 1985. – 112 ... Бартольд В.В. Новая рукопись уйгурским шрифтом в Британском ... 1924, ...... ... мир, 1939. – №9. – 145 ... ... Э. Н. ... язык мамлюкского Египта ХІV в.:
автореф. канд. филол. ...... 1965. – 30 ... ... С. ... ... и истории казахского языка. Алма-
Ата, 1939. – 87 б.
109 ... Р. ... ... ... Кіт. ... ... – Алматы,
1977. – 318 б.
110 Сүйіншәлиев Х. Қазақ әдебиетінің қалыптасу кезеңдері. Ерте дәуірден
ХІХ ғ. ... ...... ... 1967. – 388 б.
111 Оғыз наме. Мұхаббат наме. Ауд. Ә. Дербісәлин, М. ... ...... ... 1986. – 207 б.
112 Маковельский А.О. Авеста. – Бакы, 1960. – 270 с.
113 Күмісбаев Ө. ... ...... ... 1994. – 320 ... Кеңесбаев І., Керімов Ә. «Мұхаббат-наме» ескерткішіндегі ... ... кей ... ... / Қазақ әдеби тілінің қалыптасу
тарихы мен даму жолдары. – Алматы, Ғылым, 1981. – 198 ... ... ... ... ... ... қара ... Құраст. М. Жармұхамедов, С. Дәуітов, [А. Құдайбердиев] – ... ... – 560 ... ... Х. К. ... ... народов Средней Азии, Ирана и
Азербайджана. – Москва: Наука, 1983. – 355 ... Н. ... ... ... ... ... ... – Алматы: Ана тілі, 1998. – 256 б.
118 Қыраубаева А. Қазақ әдебиетіндегі шығыстық қисса-дастандардың түп-
төркіні мен ... ... ғыл. ... дис. ...... 1997. –
55 б.
119 Қазақ әдебиетінің тарихы. – Алматы: Қазақ ССР Ғылым ... ... – 1 т. – 760 ... ... М., ... З. Қазақ әдебиетінің шығыс әдебиетімен
байланысы. Кіт. Қазақ ... ...... ... 1961. – 2 т. ... б.
121 Ғұмарова М. Бұрын зерттелмеген жырлар. Кіт. Қазақ әдебиетінің
тарихы. – Алматы: Ғылым, 1960. – 1 т. – 760 ... ... Р. Эпос – ел ...... ... 1995. – 240 б.
123 Сатбаева Ш. Казахская литература и Восток. – Алма-Ата: Наука, 1982.
– 240 б.
124 ... У. ... ... и ... ... ... вв. – ... КазГУ, 1996. – 292 б.
125 Бөжеев М. Абайдың ақындық айналасы. – ... 1971. – 112 ... ... ... сөздігі / Құраст. З. Ахметов, Т. Шаңбаев. –
Алматы: Ана ... 1998. – 384 ... ... М. ... ... – Алматы: Ана тілі, 1991. – 240 б.
128 Мифы древней Индии. Литературное изложение В.Г. Эрмана ... ...... ... 1975. – 240 ... ... Т. Қазақ әдебиеті тарихының арғы арналары. – ... – 220 ... Бойс М. ... Верования и обычаи. – Москва: Наука, 1987.
–301 б.
131 Марғұлан Ә. Ежелгі жыр-аңыздар. Ғылыми зерттеулер, ... ... Р. ...... Жазушы, 1985. – 367 б.
132 Дүйсенов М. Бір аспанның астында. – Алматы: ... 1986. – 432 ... ... М. ... ... ... қара сөздер / Құраст.
Х. Абдуллин, Б. Дәрімбетов, З. Жұмабаева. – ... ... 1989. – 448 ... ... М. Ел аузынан жинаған әдебиет үлгілері. – ... ... – 224 ... ... А. ... және Абай. – Алматы: Қазақстан, 1994. –
192 б.
136 Жәңгірұлы Ш. Назым Сияр ... ... ... ақ жолы ... / Құраст. баспаға әзірлеген О. Құдышұлы. – Алматы: ... 1995. ... ... ... ата ... Түрік тілінен ауд. Б. Ысқақов. – Алматы: Жазушы,
1994. – 160 б.
138 Бес ... ... Үш ... / Жауапты шығарушы
М. Байділдаев. – Алматы: Жазушы, 1984. – 2 т. – 336 ... ... ...... ... 1992. – 222 б.
140 Бердібаев Р. Көне заман куәліктері. Кіт. Бес ... ... Эпос – ел ...... ... 2005. – 1 т. – 464 ... ... К., Нұржанов А. Ұлы ... жолы және ...... 1992. – 240 ... ... Х., Мусин Я. Ұлы дала тарихы. – Алматы, 1994. – 179 ... ... Ә. ... ... ...... ... 1995. –
240 б.
144 Ежелгі қазақ әдебиеті. Жоғары оқу орындары филология факультеттері
студенттеріне арналған ... оқу ... / ... және ... ... А. ... – Алматы: Ана тілі, 1991. –
280 б.
145 Бердібаев Р. «Құтты білік» ғибраты. Кіт. Бес томдық шығ. ... ... ... 2005. – 4 т. – 448 ... ... ... ... Ауд. М. Мақатаев. – Алматы: Жазушы, 1971.
– 232 б.
147 Қубас. Ел қазынасы – ескі сөз. – ... ... 1994. – 16 ... ... А. Құтбтың «Хұсрау уа Шырын» поэмасының сөздігі. – Алматы:
Ғылым, 1974. – 278 б.
149 Алиев Г.Ю. Темы и ... ... в ... ... ... Наука, 1985. – 332 б.
150 Әуезов М. О. Абай Құнанбаев. Мақалалар мен зерттеулер. – ... 1967. – 390 ... ... Ө. ... және ... ... ХХ ... басындағы
қазақ әдебиеті. – Алматы: Ғылым, 1994. – 220 б.
152 Герхардт М. Искусство повестования. – Москва: ... 1984. – ... ... ... ... и ...... Наука,
1978. – 154 б.
154 Мың бір түн. Төрт томдық. Ауд. Қ. Әбдіқадыров. – Алматы: ... – 4 т. – 397 ... Мың бір түн. Төрт ... Ауд. Қ. ...... ... – 2 т. – 464 ... Қыраубаева А. «Мен сорлы жоққа ғашық болып өттім». Кіт. Қазақ
әдебиеті тарихының өзекті ... ... ... ... Оқу құралы.
– Алматы: Қазақ университеті, 1993. – 144 б.
157 Ғашықтық жырлар. – ... 1994. – 244 ... ... Н. ... ... игі ... Хорезмидің «Махаббатнама»
дастанына сын. Ауд. А. Қыраубаева // Қазақ әдебиеті. – 1986. – 15 август.
159 ... А. ... ...... Санат, 1996. – 128 б.
160 Бейсенова Ш. Ғалымдық тұлғасы. Кіт. Алма апай. – Алматы: Нұрлы
әлем, 2007. – 206 ... ... А. ... ...... 1997. – 210 ... Махмұт Қашқари. Түрік сөздігі. Ауд. А. ...... ... – 1 т. – 591 ... ... ... Түрік сөздігі. Ауд. А. Егеубай. – Алматы, 2007. ... т. – 256 ... ... М. ... ... ортақ әдеби мұрасы // Шәкәрім.
Ғылыми-педагогикалық журнал. – 2006. – №2. – 23-28 бб.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 134 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ірі қара малдарының эймериозды- мониезиозды инвазиясы, емі, алдын-алуы.35 бет
Ақпарат11 бет
Ж.Баласағұн. "Құдағу біліг" шығармасына тақырыптық-идеялық, мазмұндық талдау10 бет
Ж.Баласағұн. "Құдағу біліг" шығармасына тақырыптық-идеялық, мазмұндық талдау . Насреддин Рабгузи "Рабғузи қиссалары", Х.Дулати "Тарих и Рашиди", Ш.Жәңгірұлы нәзира дәстүрі9 бет
Маркетинг негіздері15 бет
Рабғузидың «Қисас-ул Әнбия» дастанының әдеби сипаты76 бет
1.Түркітануға байланысты алғашқы зерттеулер. 2.Орыс ғалымдарының түркітануға байланысты зерттеулері. 3.ХХ ғасыр басындағы түркітану тарихы5 бет
Абайдың ақын шәкірттері М.О.Әуезов зерттеулерінде10 бет
Жоғары дәлдікті бұрыш өлшеуіш аспаптар және олардың зерттеулері6 бет
М. Әуезовтың әдебиет тарихы туралы зерттеулері17 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь