Д. А. Қонаевтың өмірі мен қызметі

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3

І.ТАРАУ. Д.А.ҚОНАЕВТЫҢ ӨМІРІ МЕН ҚЫЗМЕТІ
1.1 Д.А.Қонаевтың балалық шағы мен өскен ортасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .8
1.2 Д.А.Қонаевтың мемлекеттік қайраткер ретінде қалыптасуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .18

ІІ.ТАРАУ. РЕСПУБЛИКА БАСШЫСЫ.Д.А.ҚОНАЕВТЫҢ 1960.1980жж. МЕМЛЕКЕТТІК ҚЫЗМЕТІ
2.1 Республикада қалыптасқан саяси жағдай (Д.А.Қонаевтың мемлекеттік саяси қызметі) ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .27
2.2 Республиканың әлеуметтік.экономикалық және мәдени өміріндегі жетістіктер (Д.А.Қонаевтың мемлекеттік қоғамдық қызметі) ... ... ... ... ... .36

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .51

ҚОСЫМШАЛАР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...52


ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..60
Тақырыптың өзектілігі: «Біздің Республикамыз қандай үлкен. Шіркін, өз алдымызға дербес мемлекет болсақ қой /1/.
Тоталитарлық диктат үстемдігі жылдарында, соған қарамастан 26 жылдан астам ел басқарған алып тұлға Д.А.Қонаевтың арманы осындай болатын. Қазақ халқының тарихында өмірі өзіндік бір кезең болған Д.А.Қонаев өте бір күрделі шақта еңсесі түскен елін айбынды да, ауқатты жасау үшін барлық күш жігерін салды. Және осы мақсатта тоталитарлық билік-қызыл империя күшейіп тұрғанда қолынан келгенінше жүзеге асырды. Көрнекті мемлекет қайраткерінің дүние салғанына он екі жыл өтті. Осы уақыт аралығында «Д.А.Қонаевтануң мәселесі республиканың барлық саласындағы мамандар мен азаматтарының назарынан қалмай келеді. Түрлі көзқарастар оның ішінде басым көпшілігі мемлекет қайраткеріне деген құрметпен қараушылық көзқарасының қалыптасып, мерзімді басылым, баспа, ғылыми-зерттеу еңбектерінен орын алды.
Әлі де өз алдына жұмбағы мен шешімі көп бұл мәселе қарастырыла берері сөзсіз. Әсіресе, аталмыш тақырыпты жан-жақты талдап, нақты кешенді қорытынды жасау-тарихшылар алдына қойылар үлкен міндет деп білеміз. Сондықтан да, тарихи тамыры ұлы тұлға ғұмырымен шырмалып жатқан заманға өз бағасын беріп, қиуы қиын кезеңде ғұмыр кешкен ардақты аға қызметіне әділ бағасын беру-бұл мәселенің өте өзекті екенін көрсетеді. Тақырыпты таңдап алуымыздың себебі, толық шешімін қажет етіп отырған мәселеге аз да болса өз үлесімді қосу болды.
Тақырыптың зерттелу деңгейі: Аталмыш мәселенің зерттелу деңгейіне келер болсақ Д.А.Қонаевтың өз еңбектерінен бастап, ол туралы түрлі саладағы маман иелерінің еңбектерінен тұратындығын көруге болады. Бірақ баса көрсетіп айтатын жағдай ол бұл еңбектердің басым көпшілігі естелік-эссе, қысқаша өмірбаяндық ақпараттар, мақала, тезистік мәліметтерден тұрады. Тарихи тұрғыдан қарастыру саласы әлі пісіп жетілмеген десе де болады. Себебі, тарихи монография жазу, арнайы зерттеу тақырыбы ретінде қолға алынбаған. Ал тарихи тұрғыдан жазылған кейбір мақалалар Д.А.Қонаев заманының тек мәдени өміріне ғана арналған.
Ал енді біз тарихнамалық шолу жасайтын болса, барлық жиналған материалдарды екі салаға бөліп қарастырамыз. Біріншісі-Д.А.Қонаевтың жеке еңбектеріне арналады. Екіншісі-ол туралы тарихи естелік-эссе, жазбалар мен публицистикалық шығармалар.
Д.А.Қонаев шығармашылығы 70-80-ші жылдардан басталады. «Избранные речи и статьиң/2/, «КПСС пен ұлт саясатың/3/, «Советский Казахстанң/4/ деп аталатын т.б. еңбектерде автор өз заманы жөнінде, сол заманға сай тілде атқарылған мемлекеттік қызметін баяндаған.
1. Назарбаев Н.Ә. Ғасырлар тоғысында. Алматы, 1996. 47 б.
2. Кунаев Д.А. Избранные речи и статьи. М., 1978. 551 с.
3. Қонаев Д.А. КПСС пен ұлт саясаты. А-А, 1981.
4. Кунаев Д.А. Советский Казахстан. А-А, 1980 240 с.
5. Қонаев Д.А. Өтті дәурен осылай. Естелік-эссе. Алматы, 1992
6. Кунаев Д.А. От Сталина до Горбачева. Алматы, 1994. 346 с.
7. Қонаев Д.А. Ақиқаттан аттауға болмайды. Алматы, 1994. 512б.
8. Казахстанская правда. 1986. декабрь.
9. Жәмиұлы Б. Ұлы адам кім? //Алтын Орда. 2001. №6
10. Байдосов З. Дүниеден өтті бір алып //Егемен Қазақстан. 2001. 18.05.
11. Толмачев Г. Д.А.Қонаевпен кездескен 50 сәт. Аударған С.Мұратбеков. Алматы, 1998. 160 б.
12. Елу жыл ел ағасы. Алматы: Санат, 2002. 184 б.
13. Әбдірайымов С. Қонаев қоры қалай құралды?: (Қоғам қайраткері Д.А.Қонаев атындағы қор туралы) //Халық кеңесі. –1994. 20 тамыз. Соныкі, Дара тұлға және дарын: Д.А.Қонаев туралы күнделіктің алғашқы беті //Егемен Қазақстан. 1995. 12 қаңтар.
14. Акуев М. Пірдің қасында жүрдім… : (Қазақстанның көрнекті қоғам қайраткері Д.А.Қонаев туралы естелік) //Жас Алаш. 1995. 5 мамыр.
15. Қасымов А. Ұлттың рухани ұстазы. // Елу жыл ел ағасы. Алматы., 2002ж.
16. Асқаров А. Ұлтымыздың мақтанышы. //Дидар 2002 12 қаңтар.
17. Шекей Г. //Казахстанская правда. Динмухамед Кунаев //Взеркале казахской государственности. 2003 февраль.
18. Хасанаев М.Ж. //Лениншіл жас. 1990 21 қараша.
19. Жданов С.Г. Зигзаги судьбы. А., 2001.
20. Балтабайұлы А. Мырзашөл үшін жүз шайысып еді. // Оңтүстік Қазақстан. 2001.29.05.
21. Олкотт М.Б. Қазақстан және Қазақстан Компартиясы. //Ақиқат. 1997. 1. 38-42бб.
22. Әшімов Б. Ұлтымыздың мақтанышы //Елу жыл ел ағасы. А., 2002.
23. Сағымбеков Р. Қонаевтың қамқорлығы //Түркістан. 2000 10-16 қараша.
24. Еркімбеков.Ж. Қазақ мәдениетінің жанашыры // Жетісу 2002 12 ақпан.
25. Иманбай Ұ. Ұлтымыздың мақтанышы // Елу жыл ел ағасы. А., 2002ж.
26. Тулепбаева К. Д.А Кунаев и развитие образование культуры // Бекмаханов тағылымы. -2004. Халықаралық ғылыми конференция материалдары. А., 2004. 18-19мамыр. 135.б.
        
        М А З М Ұ Н Ы
КІРІСПЕ……………………………………………………………………………3
І-ТАРАУ. Д.А.ҚОНАЕВТЫҢ ӨМІРІ МЕН ҚЫЗМЕТІ
1. ... ... шағы мен ... Д.А.Қонаевтың мемлекеттік қайраткер ретінде
қалыптасуы.............................................................
................................... .18
ІІ-ТАРАУ. РЕСПУБЛИКА БАСШЫСЫ-Д.А.ҚОНАЕВТЫҢ 1960-1980жж. МЕМЛЕКЕТТІК ҚЫЗМЕТІ
2.1 Республикада қалыптасқан саяси жағдай (Д.А.Қонаевтың мемлекеттік саяси
қызметі)
………………......................................................................
.........27
2.2 ... ... және ... ... ... мемлекеттік қоғамдық қызметі)………..……....36
ҚОРЫТЫНДЫ ……………………………………………..................................51
ҚОСЫМШАЛАР…………………………………………...……………………52
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ……………………….......……..60
КІРІСПЕ
Тақырыптың өзектілігі: «Біздің Республикамыз қандай үлкен. ... ... ... ... ... қой /1/.
Тоталитарлық диктат үстемдігі жылдарында, соған қарамастан 26 жылдан
астам ел ... алып ... ... ... осындай болатын. Қазақ
халқының тарихында өмірі өзіндік бір ... ... ... өте бір
күрделі шақта еңсесі түскен елін айбынды да, ауқатты жасау үшін барлық ... ... Және осы ... ... ... ... күшейіп
тұрғанда қолынан келгенінше жүзеге асырды. Көрнекті мемлекет қайраткерінің
дүние салғанына он екі жыл өтті. Осы ... ... ... ... ... саласындағы мамандар мен азаматтарының
назарынан қалмай келеді. Түрлі ... оның ... ... ... ... ... құрметпен қараушылық көзқарасының қалыптасып,
мерзімді басылым, баспа, ғылыми-зерттеу еңбектерінен орын алды.
Әлі де өз алдына ... мен ... көп бұл ... ... ... ... ... тақырыпты жан-жақты талдап, нақты ... ... ... ... үлкен міндет деп білеміз.
Сондықтан да, тарихи тамыры ұлы тұлға ... ... ... ... ... беріп, қиуы қиын кезеңде ғұмыр кешкен ардақты аға ... ... ... ... өте ... ... ... Тақырыпты таңдап
алуымыздың себебі, толық шешімін қажет етіп отырған мәселеге аз да болса ... қосу ... ... ... ... мәселенің зерттелу деңгейіне
келер болсақ Д.А.Қонаевтың өз еңбектерінен бастап, ол туралы түрлі саладағы
маман иелерінің еңбектерінен ... ... ... ... ... ... ... ол бұл еңбектердің басым көпшілігі ... ... ... мақала, тезистік мәліметтерден тұрады.
Тарихи тұрғыдан қарастыру ... әлі ... ... десе де ... ... ... ... арнайы зерттеу тақырыбы ретінде қолға
алынбаған. Ал ... ... ... ... мақалалар Д.А.Қонаев
заманының тек мәдени өміріне ғана арналған.
Ал енді біз тарихнамалық шолу ... ... ... жиналған
материалдарды екі салаға бөліп қарастырамыз. Біріншісі-Д.А.Қонаевтың жеке
еңбектеріне арналады. Екіншісі-ол туралы тарихи ... ... ... ... ... 70-80-ші жылдардан басталады. «Избранные речи
и статьиң/2/, ... пен ұлт ... ... ... деп
аталатын т.б. еңбектерде автор өз заманы ... сол ... сай ... ... ... ... ... қол жеткізген тұста қарт-ел ағасы республика
өмірінің дамуымен ... ... ... ... ... ... ... Ол
көпшілікке белгілі «Өтті дәурен осылайң/5/, «От Сталина до Гробачеваң/6/,
«Ақиқаттан аттауға ... ... бұл ... ... ... мәні мол ... тарихи құнды дерек болатындай мәліметтер
келтіреді. Ондағы жазбалар тарихшы, саясатшы зерттеушілері үшін өте ... ... ... ... ... ... түйінін шешуге болатын
нақты фактілік хабарлар табуға болады.
Ал ол туралы айтылатын еңбектерге тоқталатын болсақ, ел ... баға беру ... ... ... ... де, одан ... ... келе жатқанын айтуымыз керек. Мұндай ... ... ... келе ... ... екі ... көзқарастың
қалыптасқанын байқаймыз. 1986 жылғы қаралы желтоқсан оқиғасымен байланысты
Д.А.Қонаев тұлғасына деген түрлі жаңсақ пікірлер етек ... ... ... ... ... ... ... алғашқы айларда әсіресе көп
болды. Осы орайда біздің ... ... атап ... ... ... бұл оқиға аясында айырықша көзге ... ол ... ... ... қолға өтіп, киоскілерде газеттің бір
данасын бір сомнан сатып алып ... ... ... да бар. ... тағылған кінә жастар алдында сөз сөйлемеуі. Ұлы державалық
пиғылдан арылмаған ... ... ... ... ... яғни
Д.А.Қонаевты ол кезде-жариясыз қамауға алып, қозғалу құқынан айырғанын
ерекше айтуымыз керек.
Міне ... ... ... ... шырмауына кейінгі кейбір
авторлар немесе өзге де сол ... ... ... ... ... ... ... авторлар еңбегі жарық көрді. Мәселен Б.Жәмиұлының
/9/ «Алтын ордаң газетінде жарияланған «Ұлы адам ... ... ... арналған мақаласы. Автор мұнда: «Қазақтың маңдайына біткен ғалым,
әдебиет саласындағы қайраткерлерге мейлінше ... ... ... ... ... ... ... Ғ.Мүсірепов, Ш.Есенов, Е.Бекетов
сынды қазақ елінің жайсаңдарын тізіп оларға қудаланушы ... ... ... ... ... тосқауыл қоюға ұмтылған авторлар еңбегі
көптеп жарық көре бастады. Бұқарбай Жәмиұлы мақаласын сынға алып көптеген
дәлелдермен Д.А.Қонаевты ақтауға ... ... ... ... ... Байдосов мақаласын айтуға болады. Ол өз мақаласында былай ... ... ... ... халықтарында күнәнің үш түрін еш уақытта
кешірмейді екен. Оның біріншісі өз ата-анасын қорлау, ... ... ... ... әруаққа тіл тигізу. Бұл күнә үшін өлім жазасы
бұйырылған /10/.
Д.А.Қонаевтың саяси қызметіне объективті баға ... ... ... ... Хасанаев М.Ж еді ./18/ Ол өз мақаласында 60-80 ж.ж
Қазақстанның саяси ... ... ... келе ... ... ... пен табыстарды нақты фактілермен ... ... ... бұл еңбекті біз жоғары бағалайтынымызды айтқымыз келеді.
Жалпы Д.А.Қонаев ел алдында үлкен ... ие ... ол ... ... Г.Толмачев/11/ «Д.А.Қонаев пен елу кездесуң деген ... ... ... ... «Тірілер өлгеннің көзін жабады, ал олар
тірілердің ... ... ... 1997 жылы «Мен ... ... ірі ... ... көрдім. Олардың ішінде
инженерлер, академиктер, мемлекет ... мен ... ... ... ... ... тең ... адамды көрмедімң-десе,
«Вашингтон-постң газеті өзінің бір ... ... ... ... ... ... Ахметұлы Қонаевты, аңсайды ол бүкіл Батыс
Европа жер көлеміне тең келетін республиканы 34 жыл ... 20 ... ... КСРО ... жүйесінің ұясындағы саяси бюроның мүшесі болдың-деп
/10/айырықша атап өткен. Тіпті 1960 жылы АҚШ президенті Дуайт Эйзенхауэр ... ... ... ... өз ... «Мен ... ... қауыштым. Ол терең саясаткер, халықтар даналығын толық меңгерген
адам. Ол КСРО-ның сирек кездесетін тұлғасың-деген /10/.
Әсіресе, ... ... өнер ... ... ... ... кітабында өткен тарихта, көрнекті қоғам
қайраткерлеріне өзінің ... өте ... және әділ ... ... мен ... ... элитаны, кейбіреулер айтып жүргендей, ақымақ,
қарапайым етіп көрсетуге атымен қарсымын… Д.А.Қонаев Қазақстан тарихында
ірі ... ... ... ... жарты ғасырдай уақыт ішінде араласып, талай рет ... ... ... ... ... ... ... Әбішев:
«Д.А.Қонаев өз заманының озық ойлы азаматы. Оның көш бастар көсемдігі ... ... ... де бір ... ... ... екені даусың-деп
Д.А.Қонаевтың адамгершілік қасиеттерін жақсы айтады.
Аса көрнекті қоғам қайраткері Д.А.Қонаевқа арналған ... және ... атты ... 1998 жылы 14 тамызда ғалымдар үйінде өткізілді.
Сол конференцияда Б.Төлегенова, М.Есенәлиев, ... ... ... ... ... әсіресе оның қарапайымдылығы, кішіпейілділігі
жайында сыр шертті. Сонымен қатар, «Елу жыл ел ... ... ... да ... ... ... Онда ел басы ... арнайы
тезистік нұсқамен Д.А.Қонаевтың саяси портретіне ерекше ... ... ... Бәйкен Әшімов, Ұрқия Иманбай тағы басқа ... ... ... ... ... ... ретінде жазған еңбектері
көп/13/. Ал М.Акуев /14/ естеліктері бұл ... жеке ... ... ... ... ... ... негізі: «Ақиқаттан аттауға болмайдың, «Өтті дәурен осылайң
деп аталатын екі ... ... көзі ... ... Бұл екі ... ... ... тұрады, мазмұндары ұқсас, тек «Ақиқаттан аттауға болмайдың деген
естелігі көптеген мағлұматтармен толықтырылып жазылған. Бұл ... ... ... ... 70 жыл ... құрамында болған
тарихының дерек көзі ретінде қымбат. Кез-келген дерек сияқты олар да ... ... ... ... ... ретінде белгілі бір уақыт
пен кеңістікте пайда болды. Бұл ... ... өз ... еске алу
нәтижесінде дүниеге келді. Коммунистік партияның тәлімін алып, тәрбиесінде
өскен адамның өмір жолы ғана ... ол осы ... ... ... ... болған, еңбектес достар туралы, Қазақстандағы социалистік
құрылыстың ... ... ... ... заманының ірі тұлғалары,
Сталиннің, Маленьковтың, Хрущевтың, Косыгиннің, Брежневтің, Андроповтың
тіпті Горбачевтің көпшілікке жұмбақ сырларын ... ... елу ... ... және ... ... тіршілігін жан-жақты
әңгімелейді. Сонымен қатар Д.А.Қонаевтың заманхаттарының ерекшелігі және
маңыздылығы олардың ... ... ... ... ... ... бұл ... теңдесі жоқ құнды деректердің біріне айналатыны сөзсіз.
Демек, «Өтті дәурен ... және ... ... ... атты
заманхаттар арқылы жеткен деректер кезінде қоғамдағы болған ... ... ... ... ... деп ... Нақтырақ айтсақ бұл еңбектер Қонаевтың өмір сүрген уақыты мен
ортасы туралы объективті мәліметтер көзі ... ... ... ... ... ретіндегі субъективті сипатын да ескеруіміз керек.
Қорыта айтқанда тақырып бойынша аталған еңбектер барысы естелік-эссе,
публицистикалық ... ... ... ... ... ... ... зерттеу жүргізілмеген. Бітіру жұмысымызда
тарихи ... ... ... ... толтыруға өз үлесімізді қосуға
талпыныс жасадық.
Жұмыстың мақсаты мен міндеттері: Бітіру ... ... ... ... Ол міндеттер объективті мәселелердің негізін ашу
барысында туындалып отыр. Бұл ... ... шағы мен ... ... ... ... негізге
сүйене отырып хабарлар келтіру;
-1936 жылы ... ... ... ... мен ... ... ... құрылысына орналасып, еңбек жолы
басталған, яғни мемлекет қайтаркері ретіндегі қалыптасқан ... ... ... ... ... ... ... беру және Д.А.Қонаевтың осы ... ... ... ... талдау;
-60-80 жылдардағы қоғамдық өмірдегі түрлі саладағы: әлеуметтік,
экономикалық, ... ... ... мысалдар келтіру ... оған ... ... ... ... ... ... бірінші тарауында ел басы Д.А.Қонаевтың өскен ортасы
мен саяси қайраткер ретінде ... ... ... ... ... 60-80 ж.ж. ... ... және қоғамдық өмірде
атқарған қызметі баяндалады.
І-ТАРАУ. ... ... МЕН ... 1.1 Д.А.Қонаевтың балалық шағы мен өскен ортасы
II.
Д.А. Қонаевтың ... қаны ... жері ... ... осы ... Алматы.
Ұлы Тұран перзенті Д.А.Қонаев Алматы қаласында 1912 жылдың 12 қаңтарында
дүниеге ... ... ... шағы, қайран жастық дәурені өткен осынау
әсем қала ол үшін оттай ыстық. Әрине, ... да, ... да ... бар, ... ... ... сол бір ... біреу біліп, біреу
білмес, бірақ өзіне аян өмір жолы ... ... ... бірге жасасқандай
сезінетін бүл шаһардың да аса бай тарихы бар.
Бұл тарауда қаралатын мәселе ... ... шағы мен ... ... ... біз ... өз ... айтылатын
деректерге сүйене отырып баяндаймыз. Ол өз балалық шағы жөнінде былай ... ... еді: ... ... шағым қайран жастық дәуренім өткен әсем
қала Алматы мен үшін оттай ... ... ... да ... да ... бар, ... қиындығы басым сол бір кезеңнің біреу біліп біреу
білмес, бірақ өзіме аян өмір жолы қандай болса, өзіммен ... ... бұл ... да аса бай ... ... /7.14/
Анасы Зәуре Байырқызы қазігі Шелек ауданының орталығында кедей
отбасынан шыққан. ... ... ... ... болсақ ол Старокладбищенск
(қазір бұл ... ... ... ... тұр) ... 39, үйде ... Әкесі
өздері тұрған жердегі мешітте жұма намазын қалдырмай барып тұрған ... ... ... жанында мешітке барып жүрген. Айт күндері өзге де
діни мейрамдарда әкесінің қасында өткізгенін және сол ... ... ... өз ... ... өтеді /7.16/
Академик В. В. Бартольд сонау XIX ... ... ... Іле ... ... етегінен қазақтың көне қаласының ... ... ... Ол қала осы күнгі Алматы. 1854 жылы сол жерге Іле
қорғаны тұрғызылған, кейінірек оны ... деп ... ... екі етілмейтін және оның көзі ... ... ... қада қағылмай" қалмайтын заман. Майор М. Д. Перемышльский жұмақтан
бетер жерге қызыққаны сонша, қорған ... ... ... ат ... ... ... он үш жыл ... 1867 жылы қала мәртебесін беріпті. Сол
жылдан бастап Верный қаласы Жетісу губерниясының орталығына айналады.
Қала сол ... ... ... ... тез ... Ғылыми
сапарлар бірінің соңынан бірі жалғасқан. Шоқан Уәлиханов бастаған ұлы көшті
түгендеп шығу қиын. Солардың ... ел ... ... П. П. ... мен Н. М. ... ... Г, Н. ... астроном
К. В. Струвені, палеонтолог И. В. Мушкетовті, ... В. В. ... ... ... әлемі баршаға ортақ игілік. Верныйдың жасыл желек
жамылуына, сәнді үйлер ... ... ... ... ... А. П. ... ғалым-бағбан Э. О. Баумның есімдері қала тарихы
сөз болған жерде назардан тыс қалмаса керек. Бұл ... Ораз ... еске алар ... ... төңкерісінен кейін 1921 жылы көрнекті ... ... ... ... ... ... байырғы аты — Алматыға
ие болды, 1924 жылы Жетісудың орталығы деп ... ... ... ... ... ... ... Ақмешіт — қазіргі Қызылордадан Алматыға
көшірілді. Алатаудың баурайы, оның қайталанбас ғажайып табиғаты, осы ... осы ... ... ... адамды ғана мақтаныш сезімге бөлеп
қоймайды, тіпті бір ... ... ... өзін ... ... ... елімізде ең сұлу қала деп бағалайды. Баққа оранған қалада 1981
жылы 8-желтоқсанда өзінің миллионыншы тұрғыны — ... ... ... келеді.
Қазақта: "Түбін білмеген — түгін білмейді" деген сөз бар. Жеті атасына
дейін жазбай білетін халқымыздың айрықша ... де ... Қаны ... дені де, діні де, тілі де сау. Өңін ... ... жолын сақтаса,
сөзі ортақ болса, одан озар байлық бар ма! Міне, сондықтан да ... ... ... өсер ... ертеңіне ерекше мән берген. Халық үшін
қашанда әкесінен ұлының ... ... ... Жеті ата ... қыз ... ... шыбық қиып, ант етіскен ата-баба заңы осыдан.
Егер ... ... арғы ... ... ... ... ... ақын Мұқағали Мақатаевтың мына жолдары оралады:
Мен — үйсінмін! Ұлы жүзбін — ұлымын!
"Ұлымын!" деп ... ... да, ... де ... деп ... ... басына екіталай күн туса
Екі інімнің найзасының ұшымын...
Кісіліктің, кішіліктің құлымын.
Н. Аристовтың деректеріне сүйенсек, Үйсіннен ... ... ... би, одан ... туады. Ата-бабасы сол Бәйдібектің екінші әйелі
Зеріптен туған Жалмамбеттің Ысты ... бел ... ... Ал, ... ... жеті атасын қуалап айтсақ былай:
Жалын
Нұрмамбет
Азынабай Қонай
Жетібай — Жұмабай
Меңліахмед Дінмұхамед
Ата-бабасы тегіне ... мал ... ... ... ... ... ... қара басының қасиетін қадірлей білген. Кісі есігін сағаламай,
еңбегін емген. Олар осы ... ... ... ... ... оң жақ
жағалауын, негізінен Іленің сол қанатынан мына Құйғанға дейінгі жерді қоныс
етіпті. ... бұл ... ... Іле ... ... оязы ... ... Қазір осы бір түгін тартса майы шығатын өңірді Алматы
облысына қарасты Балқаш, Күрті аудандары жайлап жатыр.
Ата ... бұл ... ... ... ... ... ... сайын не бір жұмбақ шежірелер алдымыздан шығып жатқан заман ... ... мал ... ... халықпыз, бабаларының ата жұртының аясы Шу
бойымен өрлеп, Талас өзенінің төменгі тұсына дейінгі жерді алып ... ... ... және Мойынқұм аудандарын қамтып ... ... ... ... сондай ыстық.
Бабасы Азынабайдан төрт ұл туады. Әулеті, неге екенін ... ... зер сала ... ... ... ағайынмен не үшін араздасқанынан
бейхабар. Және, ол қара қазақ үшін жат мінез емес. ... бір ... ... ... өре тұрғызыпты да, үдере көше жөнеліпті. Асау ... ... ... күнгей бетін жағалай жүріп Аягөзге жетсе керек. Одан әрі
Тобықты ... ... ... Кісі ... ... қою қиын ... ... басудың жолы солай ма, тегінде қыз айттыруға ... ... ... түскен болар, екінші ұлы Қонайды Тобықтының қызына ... ... ол кісі екі рет ... ... ... ... Жетібай деген
ұл қалады. Ал кейінгі шешесінен бір ұл, бір қыз — ... мен ... ... мен ... күні бір ... сөз бар. Сол ... ... салған соң артында қалған ұрпаққа тықыр ... ... ... ... ... көтере алмайды. Көне көз кісілердің айтуына
қарағанда кесек жаратылған, өр мінез, батыр шалыс кісі екен. Ағайын-ұүртына
ақыл салып, ата ...... ... ... бел ... ... бақ ... көшпелі, қыз алған күйеуге де кетеді,
қыздан туған ... де ... деп, ... жібермеудің әрекетін жасайды.
Ондағысы анасына ... ... ... ұзай ... ... ... ... Қонай шарт кетеді: "Жанымды алсаңдар аларсыңдар, бірақ қанымды
қалдыра алмаймын" деп әйелі мен ... ... да, бес ... ... ... Содан Қонайды арқа тұтқан ағайындары түгел Жетісуға көшіп, ... ... ... ... ... қалады. Ал, Қонай ата жұртына жетіп, осы
Алматы ... оң жақ ... ... Осы бір ... ... ... алмас қылыштай жарқылдап тұрған үлкен ұлы Жетібай жиырма бес ... ... Жас өлім ... едәуір қажытып, еңсесін түсіріп кетеді.
Артынша, Күртідегі ... ... ... аманат, өлісіне салауат
айтпаққа жолға шығады. Ол жау жоқ деме — жар астында, бөрі жоқ деме — ... ... ауыр ... ғой. Аңдысқан жау алмай тынбайды. ... жол ... ... ... әруақтарға тәуеп етіп, бата оқып
отырған ... ... жау ... өлтіріп кетеді. Сөйтіп, онсыз да
қара жамылып, қасыірет шеккен Қырықжылқы ... ... ... екі жасында
жесір, мұсылман мектебіне барып жүрген жалғыз ұлы ... жеті ... ... ... Әрине, өлгеннің артынан өлмек жоқ. Тірі тіршілігін
жасайды Ағайын арқа сүйер азаматының отын ... деп, ... ... ... ұлы ... ... Жұмабай солардың
қолында өседі. Обалы нешік, қолдарының қысқалығына қарамастан оны ... ... ... ... он ... өнер ... ісмер болады,
тіршілікке жалданып, Шолақ ертелікеш қара ... ... ... жолына жұмсайды.
Жұмабай алғыр кісі болса керек, діни мектепте шәкірттердің маңдай
алдысы ... оны ... соң, елге ... ... ... ... екі ... Алматыға қайтып келеді де, 1904 жылы Түркия арқылы Сауд ... ... осы жолы ... мен Мединеге қажылыққа барады. Содан 1905 жылы
Үндістан мен ... ... елге ... ... ... жол Жұмабай
атаның сегіз ай уақытын алады.
Оның 1886 жылы туған ұлы Меңліахмет — Димаш ... ... Оң ... ... меңі ... ... атын
соған қарап қояды. Атасы оны он төрт жасында сол кезде аты жер жарып тұрған
Алматы көпесі Ысқақ ... қол ... ... орналастырады. Қазан
революциясына дейін әкесі сонда жалданып жүреді. ... ... ... ... ... ... Тек ет ширақтығы, ... ... ... ел ... өмір кешкен. Кеңес өкіметі орнағаннан кейін, мына
бері де зейнетті демалысқа шыққанға дейін Алматы облысының ... ... ... ... ... Өз ... ... жетілдіріп жүретіні
сонша, екі тілде бірдей — қазақша, орысша сауатты жаза да, оқи да ... ... ... жырларын жатқа айтып, өзі де түртінектеп жүретін.
Оны үйдегі Зуһра келініне (төте жазуға да, бүгінгі ... де ... ... ... ... ... құны ... білмейтін, Димаш ата әкесінен
қалған өлмес мұрадай көреді. Сондықтан екі-үш шумағын жатқа білетін, соны
былай дейді:
Жас өмір ... жоқ ... тас ... асыл ... — мас ... ... бұл жалғанның білсе, шіркін,
Қайрат қып, іс тындырмақ әркімге арман.
Жас өмір өте ... ... ... есік ... ... жапқан.
Өкінсем де келер ме, қайран өмір,
Асаудай кетті арқанын үзіп қашқан.
Қу кәрілік енді келіп басып алды,
Қоңсы қылып, қондырып қасына алды.
Жатып ішер ... ұйқы ... кер ... ... ... ... Байырқызы осы күнгі Шелек ауданының орталығында (Қоянды дейтін
бұрын) сіңірі шыққан кедейдің қызы болады. Әкесі мен ... ... ... уақыт бірге ғұмыр кешеді. Анасы сексен алты жасында 1973 жылы ... ... 1976 жылы ... ... үш ай ... ... озады! Ол
кезде Верный қаласының Сарқант көшесінде Иванов ... ... ... ... еді. Сол үйде 1912 жылы ... он ... ... қазақ
халқының бір туар баласы Дінмұхамед дүниеге келеді. Екі жылдан кейін әкесі
жанын жалдап жүріп еңсесі ... ... жай ... ... ... еді:
Старокладбищенск (қазір бұл жерде II Алматы вокзалы тұр. Оның бұлай аталуы
— ол кезде ... ... ... ескі ... бар еді) ... 39, ... Вокзал, сосын Сталин атындағы, кейін Коммунистік даңғыл деп атады.
Қазір ол Абылай хан ... ... ... ... ... ... өзгермей
тұрмайды, балалық шағы сол үйде өтеді. Кейіннен сол үй ... ... ғана ... ... ... салынады. . Ораза айтында, құрбан айтта ... ... ... ерте ... ... қала ... еді. Тау ... — Арық көшесі (қазіргі
Абай даңғылы), солтүстігі — II Алматы темір жол ... ... ... ...... көпірі және өзеннің төменгі жағы — Шағын
станицаға дейін аралықты алып жататын. Одан былайғы жер — ... бақ, ... мал ... ... ... ... ... пір тұтып
өседі.
Кейіннен Чернышевский атындағы № 19 ... ... ... Мектеп Алматы көшесінің (қазіргі емелев) бойында ескі үйде болады,
кейінірек ол ... ... ... бұзылады. Төртінші сыныпты
бітірген соң № 14 ... ... ... ... ол осы ... ... ... (Жібек жолы мен 8-наурыз көшелерінің ... ... ... адам ... ... ... бір ... қой. Ең алғаш хат
танытып, әліппені ... орыс ... ... алғашқы мүғалімі Анна
Павловна Шурова деген кісі болады.
№ 14 мектепте дәріс берген мұғалімдері: математик С. И. Соколовты,
физиктер А. А. ... И. П. ... ... ... Б. Н. ... қоғамтанушы Е. С. Войцеховскийдің
сабақтарын ынтамен оқиды.— жиырма шақырымнан кем Бала жақсыны ... ... Бала ... ... ... ... ... ірі тұлғаларының бірі, инженер Мұхамеджан Тынышбаев болады.
Д.А.Қонаев 1931 жылы орта ... ... ... ... ... аз ... жұмыс жасап, сол жылы Мәскеудегі түрлі-
түсті металл және алтын институтына ... ... Сол ... ... ... әпкесі сонда тұратын. Сол үйде тұрып, емтихан тапсырады. Институтқа
қабылданысымен Панкратьев ... аяқ ... ... ... ... ол жер қатты ұнайтын. Арада екі ай өткенде оларды Донской мо-
настрына таяу ... ... үйі" деп ... № 4 ... көшіреді. Студенттік өмірінің соңғы жылдарында ... ... ... ... ... оқып жүрген тұста мәдениет университеттері деп ... ... ... ... демалыс сайын студенттер алдында елінің
аса ... ... ... ... ... сөзін
сөйлейтін. Болашақ тау-кен инженерлері үшін мұндай кездесулерден асқан
мереке жоқ еді. ... жер ... ... ... ... А. ... пен КСРО халық артисі, У. Шекспирдің "Гамлетінде" Гамлетті, А. С.
Гри-боедовтың "Ақылдан ... ... ... ... образ
жасаған В. М. Качаловты, орыс халық әндерін шебер орындаушы Л. А. ... ... ... ... ... бірі Г.Ф. ... В.
И. Ленин туралы атақты "Бес түн, бес күн" жырының ... ... ақын В. ... және ... тырп ... ... тыңдайтын. Осы мәдениет
университетінің арқасында курстас ... ... ... екеуі, бар
спектакльдерді ең жоғарғы яруста отырса да көретін. Качаловтың ... ... ... ... ... ... "Федор Иоанович патша" спектакльдерін ... ... ... ... Сол ... ... абыройын өнерімен көтеріскен
Москвин, Тарханов, Яншин, Андровская, ... ... ... ... ... рухани нәр алады. Сол жылдардағы степендия 45 ... оған ең ... үш ... ... ... ... сатып алатын.
Ырду-дырдудан, ішкілік атаулыдан аулақ болатын. ... ... ... ... ... ... ... аса ауыр кезеңге —
зорлап коллективтендіру науқанымен тұспа-тұс ... Ел ...... адам ... ауыр ... ... ... жүрегі ауырады. Шалғайда
жүргенімен ... ... ... Бір күні үйінен хат алады. Қабырғалары
қайысып жазады: ел ішін аштық мендеп, жығылғанға жұдырық — ... ... өз ... ... ... облысының Еңбекшіқазақ ауданындағы Түрген
селосында тұратын ... ... ... тұяқ жоқ, ел ... ... ... басқан жері кісі өлімі, зарлаған ана, жылаған бала болады.
1932—1933 жылдары сол ауданның ... ... ... ... ... ... ... шаңырақта есеп жоқ. Бұл бірер ауылдың
тартқан тақсыреті емес, исі қазақтың ... ... ... ... өзі ... да көзі ... ... бірінші басшысы
Ф. И. Голощекин шын мәнінде азамат соғысын жүргізеді, халықтың бетке шығар
қаймақтарын "қалқып ... ... ... ... Бес жыл ... ... жыл мен 1933 жыл аралығында Қазақстанда тек ОГПУ "саласы" бойынша 3386
адам ату жазасына кесіледі. Осыны ... жаны ... ... ... ... ... ... Дінмұхамед, өкімет тарапынан
қазақ халқына қандай көмегі тиетінін талап етеді.
Мәскеуге қазақ ... ... ... сабырға шақыруға
Қазақ өлкелік комитетінің хатшысы Кохиани арнайы шақырылады.
Ораздың ... ... ... ... ... ойлы ... өжет
мінезі ерекше есінде қалады.
Елдегі ауыр жағдай білім іздеп, өнер қуып келген қазақ жастарының
еңсесін түсіріп-ақ тастаған. Олардың ... ... ... ... ... ... оқуын тастай алмайтын Дінмұхамед бір шахтердің үйінде,
үш студент болып сол жерде тұрады.
Оны 1936 жылы ... ... ... ... Қоңырат-Балқаш
құрылысына жұмысқа келді. Онда бұрғылау станогі машинасынан бастап, кейін
бұрғылау-қопарылыс цехының бастығы, Қоңырат кенінің ... ... ... ... бұл өңір ... таныс еді. Өйткені жаз салым ... ... ... осы жерде өткізеді. Қоңыраттың ыстық-суығына азды-көпті
төзіп, оның ... ... ... ... ... ғана көтерілген шығыс ... ... ... ... ... ... 90 мың тонна қара мыс өндіру» үшін ... ... ... ... тақырыпты алады. Жұмыс істей жүріп, содан
материалдар жи-нақтайды. Еңбегі еш ... ... ... қорғап шығады.
Осылай алғашқы қадамын Қазақстан түсті металлургиясының ... етіп ... ... ... ... ... аса қуатты мыс өнеркәсібінің,
кейін кенді Алтайда қорғасын-мырыш өндіріс ошағының бой ... ... үлес ... алғашқылардың бірі болатын.
Уақыт озған сайын дүние өзгеріп, алып ... ... ... бой ... ... Күллі Орта Азия республикаларын Сібір
аудандарымен ... ... күре ... — Түркісіб темір жолы
жалпыхалықтық игілікке айналады. Қуаты жағынан кешегі Кеңес Одағында ... көзі — ... ... ... зауыты, Ащысай кеніші қанат жайып,
республика иңдустриясының ірі ошақтарының бірі болып саналды.
Қазақстанда өнеркәсіп орталықтарының қандай ... ... ... ... ... Бұл күндері көкпен бой таластырып, бір
шетінен бір ... ... ... кісі әрең ... алып ... меңіреу жатқан шөлді және ... ... ... ... жоқтан басталды. Жүріп өткен жолдары біздер үшін баға
жетпес өмір ... ең ... ... ... ... Ауыр
өнеркәсіп халық комиссариаты Балқаш мыс балқыту комбинатын салу жөнінде
шешім қабылдағанын білген болатын. Ол ... ... ... солтүстік
жағалауынан бой көтере бастады: мыс шығару жөнінен еліміздің аса ... ... етіп ... ... ... және ... комбинаттың құрылысы өзінің маңызы жағынан Магнитогорскіге пара-пар
келетінін атап көрсеткен. Осыған орай, комбинатты салу ... ... ... ісі деп ... ... Комиссариатының тікелей бақыла- уына
алынды. КСРО Ғылым ... ... ... ... ... ... ... әркімнің өз үлесін қосуға шақырды.
"За индустриализацию" газетінде "Барлық күш — ... ... ... ұран ... ... ... объектілер аз бой көтерген ... ... ... ... ... ... ... алтын өндіретін кәсіпорындарында, түсті
металдар ... ... ... ... ... ... ... жатқанынан толық хабардар еді. Біз ... ... ... ... ... жаксы білетін. Оның
ұшқан құстың қанаты талып, жүгірген аңның тұяғы күйген шалқар даласын тұтас
көз алдына елестету қиын ... ... ... ... ... Балқаш өңіріне барасың дегенде,
жерден жеті коян тапқандай, жолдаманы қуана ... ... сол ... ... р. ... мыс ... алыбын "тойдыру" оңайға
түспейтін, оны жеті қат жері түгел порфирлі-мыс ... ... ... ... ... ... көзі ғана ... беретінді.
1929 жылы 2-тамызда КСРО Еңбек және қорғаныс кеңесі "Түсті металл
өнеркәсібін ... ... ... қаулы қабылданады. Сол жылы-
ақ Балқаш өңірінде қаз мойын бұрғылау мұнаралары барлау жұмыстарын ... ... ... ... үш жыл ... барлау ісіне екі жарым
миллионға жуық қаржы жұмсалады. Көрпеге қарап кесілетін тұста ... ... ... ... кірмейтін шығын, бірақ бұл ... ... ... қана ... көл-көсір табыспен өтейді деген сенімде еді. Және іс
нәтижесі ойлағандай ... жылы ... ... ... ... ... жұмысының
жобасын қорғасымен еш нәрсеге алаңдамастан Алматыға тартады. Әке-шешесіне
соғып, амандығын білген соң, ... ... ... ... ... еңбек баспалдағы-Алтай полиметалл комбинатының бас
инженерінің орынбасары, техникалық ... ... ... кенішінің және
КСРО ірі қорғасын-мырыш кәсіпорындарының бірі Лениногор кен басқармасының
директоры қызметтерін атқарады.
Ескі Верный, оның ... ... ... үйі, ... маслихат
үйі, дворяндар маслихат үйі, кафедральды ... ... ... ... ... бірі ... ... көпестердің иін тірескен үлкенді-
кішілі дүкендері бір қабат ағаш үйлер-міне ... туып ... ... осындай болатын. Осы күнгі Жібек-жолы сол ... ... ... ... ... ... Ғабдұлуәлиевтің дүкені болған.
Дүкеннің аула жағынан шығатын есік іргелес Нарын ... ... ... ... ... үйі ... Ол өз ... қаласын өте жақсы
көретін. Алматы қаласының алғашқы кезеңі туралы осылай баяндай келе ... ... деп ... ... еске ... ... қуаршақтай еді.
Тау жағынан-Арық көшесі (қазіргі Абай ... ... ... ... теріскейі-Көктем, күнгейі-Пугасов көпірі және өзеннің
төменгі ... ... ... ... алып жататын. Одан былайғы жер-
қалың бақ, егіс алқабы, мал өрісі.
Етек-жеңі жинақы шағын қала десек те оның ... мен ... ... ... ... ... ... түйістірген шағын дүкеннен аяқ алып жүре
алмайтынсыз. Жайма базар дейсіз бе, көк базар дейсіз бе, ... ... ... етіп ... ... қалың нөпір шығатын. Шайхана
ұстаған, асхана есігін ... ... ... тізе бүкпей тамақ жібітіп, шөл
басатын неше түрлі «сусынханаларң ... ... ... ... артылатын.
Самса пісіріп, сексеуіл шоғының ыстық табына кәуеп қақтаған, шашпа палау
басып, созба ... ... ... әсіресе дәмі аузыңнан кетпес ып-ыстық
күлшені ... ... ... небір аспаздарды көргенде ішпей-жемей
тоятынсың. Елең-алаңнан түн ... ... ... аш ... ... ... №19 мектептің бірінші сатысында
оқыды. Мектеп Алматы көшесінің бойында ескі үйде ... ... ол ... ... жайы ... Төртінші класты бітірген соң №14 мектепке
ауыстырылды (екінші сатысы), ол осы күнгі тәтті ... ... ... мен ... ... ... тұрған жерде болатын /7,16/.
«Мектеп адам өміріндегі естен кетпес белес қой мен үшін хат ... ... орыс ... ... ... ... Анна Павловна
Шурованың орны ерекшең-деп еске алады ... ... ... ... ... ... оқытушыларының аты-жөнін тізбектеп ... ... ... ... ... Е.С. Войцеховский
тағы басқа білім берген ұстаздарын ерекше ілтипатпен еске алады. ... ... беру ... ... ... ... айта келе ... келгенше жан-жақты оқып, талпынғанын айтады.
Сөйте келе, инженер Мұхаметжан Тынышбаевқа ... ... ... ... ... соң, республика жоспарлау органында санақшы
болып жұмыс істеп ал кешкілік институттың дайындық ... ... ... ... ... қайраткерінің балалық шақтан өтіп, студент
болған жастық шағы ... Осы жылы ... ... ... ... ... ... институтына түсуге Орталыққа жол
тартты. Ол кезде поезд Мәскеу мен Алматы арасында алты-жеті тәулік жүрді.
Мәскеуде оқып ... ... ... университеттері деп аталатын
шаралардың өткізіліп ... ... ... көрнекті тұлғалары:
жазушылар, әртістер, оқымыстылар келіп тұрған. Елінен жырақ жүрген студент
Дінмұхаммед ... ... ол ... ... аса ... ... ... қиындықпен де өткендігін заманхат
барысынан байқаймыз.
Студенттік жылдары республиканың, елдің өміріндегі аса ауыр ... ... ... тұспа-тұс келді. Елінің қайғы-қасіреті туралы
хабарлармен әрдайым таныс болып жүрді. Сөйтіп, ол бұл қайғы қасірет ... ... ... оқып ... ... не ... не ... жоқң деп
баяндайды. Елдегі ауыр ... ... ... өнер қуып ... ... еңсесін түсірді. Олардың көбісі оқуларын ... ... ... ... ... ... студенттік білім алып жоғарғы
оқу орнын тәмамдады /12,54/.
Ол осы кезең туралы өз естелігінде ... ... ... ... елді
жайлап алған-ды. Оған 1933 жылы Орладың Дегтярск кенішіне практикаға ... көз ... ... ... ... тап жауы ... ... жердің түпкіріне айдалып келгендер сеңдей соғылысады. Не ішері,
не жері жоқ, не киері, не тұрары жоқ. Арып ... ... тірі ... ... тірлігі көш ілгері. Оның үстіне ертеңнен қара кешке дейін
салпақтап жұмыс істейді.
Парактикадан ... ... ... ... ... үш күн
Свердловскіде (Екатеринбургте) табанымыздан ... ... де, ... ... ... ... ... шықты да отырды. Көрмегеніміз жоқ.
Қай заманда да мына кең ... ... ... ... емес ... ... танысқан шахтердың туысын тауып алып, үш студент сол үйде
жаттық. Жыртығын қалай жамарын білмей, бір түйір дәнге ... жан ... ... ... ... ... үш жігітті үш күн паналатуға ... ... ... жылы шілде айында Мәскеу түсті металлдар мен алтын институтын
қызыл дипломға бітіріп Қоңырат-Балқаш құрылысына жолдама ... Міне ... ... ... ... жолы ... мемлекет қайраткері
ретіндегі көзқарасы ... ... ... қайраткер ретінде қалыптасуы.
"Балхашский рабочий" газетінің 1937 жылғы 5-ші ақпандағы нөмірінде
жазылған мақаладан үзінді келтіруге болады: ... ... ... ... ... ... ... жүргізеді. Қонаев жолдас сабаққа
тыңғылықты әзірлікпен келеді, қарапайым тілмен ... ... ... машиналардың әртүрлі тетіктерін көзбе-көз көрсетеді. Техникамен
қалай жұмыс істеу керектігін, механизмді іске қосу, тоқтату, тежеу ... оның өзі ... Жаңа ... игеруге байланысты басқа күрделі
тұсын танып-білуге көмектеседі. Инженер Қонаевтың жұмыс тәжірибесінен өнеге
алу керек".
Мен мұны ... үшін ... сол ... ... ... ... ашып ... септігі тиер деген ниетпен әдейі келтіріп отырмын.
Ал, осыдан кейін ... 1937 жылы ... ... ... ... ... ... "Қазақ өлкелік комитеті мен Ауыр өнеркәсіп халық
комиссариатының ауыспалы Қызыл туы үшін ... ... ... цехы ... атанды. Қонаевтың учаскесі он күн ішінде
нормасын 122 процентке орындады және ... туды ... ... ... ... ... даярлаудағы, техникалық оқуды
ұйымдастырудағы қол ... ... да ... тыс қалдырған жоқ.
Бұрғылаушылар технологиялық жағынан қат-қабат жүйе бойынша аса ... ... ... ... ... ... ... үшін басқа да
операцияларды қопарылыстар жасау, тиеу, тасымалдау ... ... ... жол бойының, кеннің жоғарғы қабатын аршушылардың,
алектромеханиктердің орны бөлек болатын.
Жұмыстың бірқалыпты және жоғары еңбек өнімділігі үшін ... ... ... тығыз байла-ныстылығы аса қажет. Айталық, қопарылыс
жасаушылар бұрғылау ісінің сапалы болуын айрықша ... ... яғни ... ... бір-ақ рет кесілуге тиіс еді. Сол кезде Д. Қоонаевты ... ... ... ... өмір ... ол үшін бір төбе. Қопару
жұмыстарының сан қилы тірлігі бастан өтетін. Өмір мен өлім ... ... ... оған ... басшылық жасап қана қоймай, қолма-
қол араласатын атқарушысы да болды.
Белгілі мөлшерде осынау тәжірибе Алматы маңындағы Медеу шатқалынан
бой ... ... ... жасау барысында кәдеге асады.
1937 жылдың наурыз айында ... IV ... ... ... ... ... ... орай алып қүрылыста 10 ... ... ... сәулетін назардан тыс ... ... көп күш ... ... спортпен шүғылдануына,
көркемөнер-паздар үйірмесіне қатысуларына мұрындық болады. ... ... ... ... жаппай сенбіліктер не жексенбіліктер ұйымдастыру
ісі ... ... ... ... мақсат қоя білетін, мұратты істер
жолында аянбай тер төге де ... ... асқа тік ... ... ұғым ... түсіне кірмейтін.
1936-39 жылдары Қоңыратта кілтші, бұрғылу мастері, ... ... ... ... ... ... міндетін атқарушы сияқты сатылардан өтеді “Үздік еңбегі
үшін” медалімен марапаттал-ған. ... ... ... ... жылғы
28 қаңтарда өткен бюро мәжілісінде «1939 ... 8 ... ... ... ... ... ... Ахметұлы Қонаевқа
№ 1280070 кандидаттық карточкасын ... ... ... ... ... 4 ... 1940 жылы Риддер кенішінің директорлық мін- ... ... ... ... мәз емес еді. ... соғыс кезіндегі ерлік істері Қонаевтың «Өтті дәурен
осылай» ... аса бір ... ... ... ... ... ... Ел іші болған соң жүрегіне түк ... ... ... ... ... су – су боп ... кез де ... партия комитетінің ... ... ... ... ... ... ... ыңғай-ланып үлгерді. Маусым айының
соңғы 10 күніндегі ... ... ... ... ... ... ... Бір ғана біздің басқармадан ... оның ... 275 ... ... ... ... әр аймағы сияқты Кенді ... да ... ... ... ... ... көшіріліп
әкелінді. Жер ... ... ... да аз болған жоқ.
Жергілікті өнеркәсіп ... ... ... ... бастады.
Соның ішінде мұрағаттағы шекесіне «өте құпия» деген ... ... ... ... ... Облыстық партия комитеті бюросының
шешімі бойынша ... ... ... 80 ... 44
миномет, 2000 шпор, 350 солдат котелок-тарын ... ... ... ... кен ... бастығы Д.Қонаев
жолдасқа да жіберіліпті. Оның мазмұны төмендегідей: ... ... ... ... партия комитетінің хатшысы Рван- цев
жолдастың биылғы 16 ... № 64 ... ... сізге
тапсырылған разряд бойынша қанжарлар жасау ... ең ... ... ұсынамын.
Қорғасын заводында арнайы өндіріс ұйымдастыруына ... ... ... директоры Немешаев жолдасқа, және ... ... ... жұмыстары кен ... ... ... ... ... ... айында, немесе институт бірген соң алты жылдан кейін
Қазақ КСР-і ... ... ... ... ... ... Бұл ... Д.А.Қонаев небәрі отыз жасқа толған кезі болатын.
Бұндай жұмыс дәрежесіне жету оңай емес еді. ... ... ол он ... ... /12/
Д.А.Қонаев өзінің «Өтті дәурен осылай кітабында былай деп жазған
болатын: «Халық Комиссарлар ... ... ... ... ... істеп
жүрген тұста ең қимас дүниемді ұмыт қалдырғандай, Лениногорға аңсарым
ауатын да тұратын және ... бабы да ат ізін жиі ... Көз ... ... ... ... ... қызғана да, қызыға да қарап, зәру
ісін шешуге қолдан келгенді аяғаным жоқ.
Кейін 1959 жылы ... мен ... ... ... етіп ... ... өзі бұрынғыдан бетер жақындата түскен еді.
Осылай өр Алтай өңірі мен үшін ең ... ... ... ... ... ... ... Лениногорда БЛКЖО-ның 40
жылдығы атындағы және Тишин кеніштерінде, байыту фабрикаларында, қорғасын,
мырыш зауыттарында ... ... ... ... ... куәсіндей күндер
мен түндер өтті. Мен ... ... ... ... ... өмір
мектебінің маған берген тәлімін, тәжірибесін мақтан етемінң.
Семейден бөлінген Шығыс-Қазақстан сияқты жаңа ... ... ... көптеген азаматтармен бірге осы сапардың алдында ғана үйленген
Д.А.Қонаев өзінің жары ... ... ... 1939 жылы 23 ... ... Жас жұбайлар бір айдай қонақ үйде тұрып ... ... ... ... ... екі ... пәтер алады.
Шығыс Қазақстан облыстық мұрағатындағы Д.А.Қонаевқа қатысты құжаттарда
ол институттан соң 1936-1939 ... ... ... ... ... ... ... сосын қопару цехының бастығы, кеніштің
бас инженері, кеніш басқарушының міндетін атқарушы сияқты сатылардан өтіп,
«Үздік ... ... ... марапатталып үлгеріпті. Ол естелігінде былай
дейді: «… осы ... ... ... ... ... ... ... бұл
өңір (Қоңырат) бұрыннан таныс еді. Өткен жылы жаз салым ... бес ... ... ... ... азды ... ... оның
жайсаң жандарымен жақынырақ танысып қайтқанмын. Жаңа ғана көтерілген шығыс
үйіндісінде десятник болып жұмыс істегенмін. Дипломға ... ... қара мыс ... үшін Қоңырат карьерінің қуатын айқындауң деген
тақырыпты алғанмын. Жұмыс істей жүріп, ... ... ... еш ... ... бағаға қорғап шықтым.
Осылай алғашқы қадамым менің өмірімді Қазақстан түсті металлургиясының
дамуымен ажырамастай етіп байланыстырып еді. Мен ... ... аса ... мыс ... ... ... Алтайда қорғасын мырыш
өндіріс ошағының бой көтеріп кең қанат жаюына үлес ... ... ... ... етемін.
Уақыт озған сайын дүние өзгеріп алып құрылыстар бірінен соң бірі ... ... ... Орта Азия ... ... аудандарымен
жалғастырып жатқан күре тамыр-Түркісіб теміржолы жалпы халықтық игілікке
айналған. Қуаты жағынан ... ... ... ... отын ... ... ... Ашысай кеніші қанат ... ... ірі ... бірінен саналдың.
Сол Қоңыратта коммунистік партия қатарына кандидаттыққа ... ... ... ... ... 1940 ... 28 ... өткен
бюро мәжілісінде «1939 жылғы 8 қазанда Балқаш ... ... ... ... ... ... Қонаевқа № 1280070 кандидаттық
карточкасын тапсыру жөнінде ... ... ... ... ... ... етіп ... 1940 жылғы 4 ақпандағы Риддер қалалық
партия ... ... 13 ... облыстық партия комитеті бюро
мәжілістері хаттамаларынан үзінділер және сол жылғы 26 сәуірдегі ҚК (б) ... сол ... ... /16/.
Д.А.Қонаев директорлық міндетіне кіріскенде Риддер кенішінің жағдайы
мәз емес еді. Ол жайлы ... ... ... осылайң кітабында «…өз
абройымды асыру үшін айтқалы отырғаным жоқ шын ... ... жайы ... еді. Кеніш тұралап тұрған, кен шығару жоспары орындалмай елдің
еңсесі түскелі ... ... ... ... ... ... ... шамалы. Арқаны кеңге салуға ... тар. ... ... ... елді ... ... міндеті тұрдың-деп жазады.
Жас та жігерлі басшы ... ... деп ... деп ... қатарына алып, қан майданның алғы шебіндегі қас
батырдай іс ... ... ... ... ... 1941 ... 29 қаңтардағы Д.А.Қонаевты Риддер ... ... ... ... ... партия комитетінің
мінездемесінде бұл жетістік жан-жақты да нақты көрсетілген. Онда: «1939
жылғы ... 1940 ... ... ... ... ... ... директоры болып жұмыс істеді. Қонаев жолдас басшылық еткен кеніш
Риддердегі озат кәсіпорындардың қатарында 1940 жылы кен ... ... 103,5 % ... шықтың-деп жазылған/17/.
Одан әрі көптеген өндірістік жетістік цифрларын келтіре отырып жақсы
жұмыстың нәтижесінде 1940 жылы ... ... ... 20 ... ... ... партия комитеті мен облыстық атқару комитетінің
грамотасымен және он бес мың сом ... ... ал Ұлы ... революциясының ХХІІІ жылдық тойында кенішке қалалық партия
комитеті мен Қалалық атқару комитетінің ... ... туы ... ... ... ... ... хатшысы Давыдков қол қойған бұл
өндірістік мінездеме Риддер қалалық ... ... бюро ... ... ... ... ... білгір басшы ретінде 1940 жылы
желтоқсанда Риддер кен басқармасының директорлығына ұсынылды деп аяқталады.
Бұл кандидатура 1941 ... 26 ... ... ... ... ... ... бекітіліп Д.А.Қонаев құрамында бірнеше кеніші ... ... бар ірі кен ... ... жаңа ... ... қызметте де Д.А.Қонаев өзінің іскерлігін, өзіне де, өзгеге де ... ... ... 1941 ... 15 ... Д.А.Қонаев бірауыздан
Лениногор қалалық партия комитетінің бюро ... ... ... ... ... ... газетінің сол кездегі
тігінділерінде сұрапыл соғыс қарсаңындағы жұмысшылар ... ... ... ... ... тым ... ... алдын ала қауіп
келтіріп, көпшіліктің ... тас ... ... ... ... ... 31 ... Лениногор қалалық партия пленумында сөйлеген
сөзінде Д.А.Қонаев Сокольный ... ... ... көмекке жіберген
«Строгановтың нақты ... ... ... кеніш жұмысындағы
кемшіліктерді жіпке тізуден аса алмай жүргендігін, нашар ... ... ... ... ... келіп, мынау аса ауыр кезеңде
«әр адамның сменамен учаскенің күнделікті « өз ... ... ... ... ... ... баса назар аударады.
Д.А.Қонаев сондай-ақ, ... ... ... ... ... ... алтайлық кәсіпорындар активінің кеңесінде ... ... ... ... ... ... үш күн қалғанда осы
газетте бас ... ... мен ... кен ... ... «Бұрғышыларды еңбектің стахановтық жаңа тәсілдеріне ... ... ... ... ... бұл ... ... өндірістік
буындарында кеңінен талқыланып нақты қолдауға ие болады. ... ... ... ... ... істері Д.А.Қонаевтың
«Өтті дәурен осылайң кітабында аса бір ... ... ... ... өткір болмайды. Ел іші болған соң жүрегіне түк ... ... ... жауын жаумай су-су болып жүретін ез де табылады…
Қалалық партия комитетінің ... ... ... өндіріс орындары қысқа мерзім ... ... ... үлгерді. Маусым айының соңғы он күніндегі жұмыс нәтижесі
Лениногор еңбекшілерінің неге ... ... ... Бір ғана ... 3652 ... оның ... 275 бұрғышы қайласын қаруға
айырбастады…”/5,87/.
Еліміздің әр аймағы сияқты кенді Алтайға да ... ... ... ... ... ... Жер аударылған,
көшірілген адамдар да аз болған жоқ. Жергілікті өнеркәсіп ... ... ... ... ... ... /15/ ... мұрағаттағы
өте құпия деген белгі соғылған екі құжат назар аударарлық. Облыстық ... ... ... бойынша «Иртышгэсстрой кәсіпорнына 80
миллимметрлік 44 миномет, 2 мың ... 350 ... ... ... Өзге ... кәсіпорындармен бірге осындай тапсырма Лениногор кен
басқармасының бастығы Д.А.Қонаев жолдасқа да жіберіліпті.
26/1. 1942 ж.
Ш.Қ облыстық партия комитетінің хатшысы Рванцев ... ... ... №64 ... ... Сізге тапсырылған разнарядка бойынша
қанжарлар жасау жөнінде ең шұғыл ... ... ... ... ... ... ұйымдастырылуына байланысты қанжарға
тапсырыс завод директоры Немешаев жолдасқа, және ол жөніндегі барлық
әзірлік ... кен ... ... ... ... ... директорының орынбасары (Махов).
Мұрағаттағы Д.А.Қонаевқа байланысты ең соңғы ... КСРО ... ... ... ... бұйрығына орай 1942 жылғы 18
тамызда өткен ШҚ облыстық партия комитеті бюро ... ... ... ... ... ... ... Ахметұлы Қонаев жолдас басқа қызметке ауысуына ... кен ... ... ... ... (б) П ШҚ обкомының хатшысы Рванцев /15/.
Осы Лениногордан Д.Қонаев республикалық деңгейдегі қызметке-Қазақ ... ... ... ... ұсынылған еді.
Сонымен, Ұлы Отан соғысы қарсаңындағы жылдары жас ... ... ... кәсіби шеберлігімен бірден көзге түскен еді. Дәл осы жылдары
сталиндік режимнің ... ... ... интеллигенция өкілдері
халық жауы айдарымен лагерлерге қуғындалды, қамалды, ... ... ... ... ... салаларында манандар тапшылығын туғызды.
Жер көлемі жағынан бес Францияға тепе-тең боларлық кең ... ... оңай ... Оның ... ... екі рет-1920-
1921 және 1932-1933 жылдары аштықты, коллективтендіру мен ... ... ... ... ... көзқарасты, формалар мен
әдістерді талап етті. Міне, осындай әлеуметтік-экономикалық жағдайда ... ... ... ... өз ... ... қайраткерлері Қ.И.Сәтбаевтың,
М.О.Әуезовтың, Д.А.Қонаевтың және басқалардың тамаша жетістіктерге жетуіне
аталған қоғамдық алғышарттардың тікелей ... ... деп ... ... ... ... халық әртісі К.Кармысов өзінің бір
естелігінде былай дейді: «Д.А.Қонаевпен екеуміз бір жылы бір ... ... Мен оны ... ... ... ... ... қазіргі оның
басына түскен ауыртпалыққа қарамастан да туылған ... ... ... ... әлі ... біз ... ғой, түрлі
орталарда боламыз. Голощекинді де көрдім. Сол ... ... ... «оң қолың Елтай Ерназаровтың 1 мамыр мерекесінде
сөйлеген сөзі де есімде қалыпты, ол бүкіл ... ... ... ... ... «Бір Мамыр жасасын!ң дегені бар. Сандық және реттік нөмерлерді
айыра алмайтын еді ол ... ... ... «бір ... ... еді ... кездең/18/.
…Соғыс жылдарын Д.А.Қонаев былай деп еске алады: ... ... ... ... ... ... сөз бар. Сол айтқандай, кешегі зар
заманда әйелдерге салмақ аз түскен жоқ. Өз ... ең ... ... ... әйел баласының төзімділігіне де қайран ... ... ... ... аулақпын, бар шаруаға икемді, істің қыбын ... ... ету ... табиғатына тән екендігіне сол жылдары анық көз
жеткіздім. Ер азамат кәсіптерін шапшаң ... қана ... жете ... ... аудартып еді. Тегінде ынта болса, ықыласты болса адам ... жоқ ... ... ... жылдарында кенішке 3700 әйел жұмысқа қабылданса,
1941 ... ... ... әйел ... ... ... ... бермес ең ауыр
жұмыс-бұрғылау ісімен 110 әйел ... Ал, ... ісі, ... ... ... ... ... Сондай-ақ, автор
токрлық, слесарлық жұмыстардың басы қасында да әйел адамдардың ... ... ... суық ... жан түршікпейтін адам болмады, ол
кезде. Жау ілгері ұмтылған ... ... үрку ... ашу ызаға булықты. Ел
іші, жау жағадан алғанда, бөрі боп етектен алатын, ... бүрі жоқ, ... де төбе ... ... Жұрт жүні ... тауы шағылар мінез
байқатпады. Керісінше Д.А.Қонаев айтқандай оларды бір сиқырлы күш билеп
алған еді. Ол ... ... ... ... ... ... ... да
тылдағы әрбір сәтті қадамы жемісті ісі майданға өлшеусіз күш екенін жақсы
сезінетін. Олар жан қиярлық ... ... ғана ... ... ... ... жылы Д.А.Қонаев Алматыда жұмыс істейді, мұнда 1952 жылға дейін,
он жыл бойы республика министрлер ... ... ... ... Төрт жылдай ҚазақССР Ғылым Академиясын басқарды. Ол сонымен қатар,
жүзден астам ғылыми еңбектердің ... ... ... 1960 ... ... ... ... советінің төрағасы
қызметінде болды. Тың және тыңайған ... ... ... ... ... негізгі қоры брлып келген Қазақстан территориясына
сырттан қоныстанушылар, түрме лагерлер, құпия аймақтар көбейді, ... ... ... ... бәрі ... ... байланысты. Ол өзінің қызмет дәрежесіне қарай бұлардың ... ... ... толқыны, тағдыр тәлкегіне орай ұсынушылардың-
номнклатураның ең жоғарғы деңгейіне дерлік-әлеуметтік шығу тегі ... ... ... қоя ... құқысыздығының көрсеткіші мен атрибуты-өсектер мен құпия хаттар
тасқыны көбейе түсті де, бюрократия үшін жаңа жұмыс ... ... ... ... ... жаңа ... мен комиссиялары,
мемлекеттік бақылау, халықтық бақылау және тағы ... ... бұл ... ... пен ... ... ... жүйе бойынша адам басшы ортадан кеткеннен кейін «белгісіз
біреугең айналады. Сондықтан Д.А.Қонаевты сол ... ... ... бола ма? Жоқ. Оның ... ... ... Д.А.Қонаев туралы көптеген көзқарастарды келтірдік және ол өз
алдына үлкен мәселе бола береді. Өзі ... ... 1994 жылы ... ... ... ... ... бұл мәселенің негізгі
фактілік көзі. Солай десек те, отыз жылдан аса ... елін ... ... ... жыл СОКП ... Бюросының құрамында болып дүниежүзілік ұлы
державаның бірі-Кеңестер Одағына басшылықты тең атқарып, ... ... ... ... ... ұлы тұлға туралы қозғайтын ойлар көп.
Кеңес үкіметінің кезінде ... ... мен ... ... ... ... ... экономикалық саясатын, ауыл ... ... ... ... ... төңкерісінен кейін В.И.Ленин солай еткен. Сол ізбен
Н.С.Хрущев 1953 жылы СОКП ... ... ... 1965 жылы ... ауыл ... ... ... арнады. Қазақстан
Министрлер Кеңесінің төрағасы Дінмұхаммед Қонаевтың бастауымен 1956 ... көп жер ... ... ... ... совхоздарға
айналдырудың тиімділігі дәлелденіп баяндалды. Бұл совхоздарға айналдырылған
колхоздардың бәрі шаруашылықтар еді. Ауыл ... ... ... ... 1986 жылы 388-ге дейін кеміді.
Жалпы тарихи әлеуметтік ... ... ... ... (бұл ... тарауда кеңірек тоқталамыз) көптеген еңбек еткенін ... Ол ... ... ... ... мәдениеті, әдебиеті және өнері
өскендігін әркім де мойындайды. Д.А.Қонаевтың қызметтен кенеттен алынғаны
1986 ... 16 ... ... ... ғана хабарланды. Бірақ ол
кісінің орнына ... үш ... ... ... орыс адамы
келді деген хабар Алматыда орын алған үлкен толқуға түрткі болды. ... ... ... ... ... ... беттерінде кеңінен
орын алды.
Батыс баспасөзі деректеріне қарасақ бұл толқу кезінде екі жүз ... ... жуық адам ... ... ... ... ... М.С.Соломенцев бастаған арнаулы комиссия жіберілді. Себебі
Москва бұл ... ... мән ... ... ... шыққандарға Қазақ
университетінің студенттері, комсомол мүшелері тіпті өз ... ... ... ресми өкілдері де қостады. Желтоқсан мәселесі ... ... ... жылы ... халқы ұлы перзенті Д.А.Қонаевпен мәңгілік
қоштасты. Аса ірі саяси мемлекет қайраткері дүниеден өтті. ... ақыл ... ... көрегендік-бұл биік тұлғаның бейнесі еді. Д.А.Қонаев ... ... ғана ... ол ... ... ... ... республика үшін игілікті мол ... мен ... ... жасады. Қазақстан өзге республикалардан көш ілгері озып ,
лайықты орын алды. Сол ... ... ... ... өсті.
Осынау жемісті еңбектерін отаны әділ әрі лайықты бағалап үш ... ... Ері ... ... оған қоса сегіз Ленин, Октябрь
Революциясы Ордендерімен және ... ... ... ... асқақ мұратты парызын адал орындады.
ІІ-ТАРАУ. РЕСПУБЛИКА БАСШЫСЫ-Д.А.ҚОНАЕВТЫҢ 1960-1980жж. МЕМЛЕКЕТТІК ҚЫЗМЕТІ
1. Республикада қалыптасқан саяси жағдай (Д.А.Қонаевтың
мемлекеттік саяси қызметі)
60-шы жылдары Д.А.Қонаевтың саяси ... жаңа ... ... ... Компартиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшылығына сайланды. Екі
жылдан кейін бұл қызметке Л.И.Брежнев (1962-1964жж) келді. Осы бір ... ... ... өткен соң Кремльде Д.А.Қонаев өзі былай ... ... ... ... ... ... беттері біздің
республикамызбен, ұмытылмас тың эпопеясының ... ... ... ... партия ұйымымен тығыз байланысты екендігін ... Ол ... ... ... ... ... алқаптарының біріне
айналдырдың /17/.
Бұл екі қайраткердің бірге жұмыс істеген ... ұзақ та, ... ... ... ... бағытқа жол салды. Мұның өзі бүгінде
тоқырау деп аталған кезеңдегі республика тағдырын айқындап берді. ... ... ... ... өте ... оны өзіміздің тарихымыз ... ... ... жол ... әлі де ой ... ... талдау
қажет. Онда да тек фактілер тұрғысында ғана емес, проблемалық сипатта жаңа
ғылыми дәрежеде ... ... реті ... айту ... ... ... ресурстары ешқашан
сол жылдардағыдай талан-таржыға ... жоқ. ... ... ... ... ... мал шаруашылығы өнімдері, ең бастысы, астық Отан
қамбасы деп аталатын жұмбақ қорға жіберіліп ... ... бір ... Арал мен ... ... басқа да суаттардың тартылуына әкеліп
соқты. Табиғат жанталасы осы ... ... ... қателеспейтініміз
сөзсіз.
СОКП Орталық Комитетінің белгілі Пленумынан кейін Л.И.Брежнев мінбеге
шықты да: «Пленум СОКП Орталық Комитетінің бірінші хатшысы етіп ... ... ... ... ... деп ... ... бастап,
Біріншінің дағдарысты, апатты қызметі қиын зардаптарға ... ... ... ... ... ... ХІІІ Пелнумында мінбеден
былай деп айтылды: «Біз ... ... ... ... бөлуіміз қажет, бұдан
бұрын айтылып жүргенң күрішке су керекң деген тұжырымға осы ... су ... ... ... ... да ... қосылды.
«Бізде СОКП Орталық Комитетінің Бас хатшысы ... ... және ауыл ... басқа да өнімдерін ... ... ... су көздерін пайдалану жөніндегі кең бағдарлама даярлау
жөнінде тіке тапсырмасы барң делінді. Мұндай «тіке тапсырмаларң ... ... ... атом ... ... уран
руднигінің құрылыстарын, танкодромдарды, ракета бөлімдерін және ... салу ... тіке ... ... ... әкеліп соқты!
/18/
Алайда, әкімшілік-әміршілік жүйенің ең ... ... ... ерекше бір құқысыз мемлеке партия ... ... ... ... ... ... байланысы жоқ қой. Ал, партия барлық
әкімшілік-әміршілік сатыны қамтығандықтан, мемлекет те ... ... ол ... кадр ... айқын көрініс тапқан. Онда,
мәселен, Қазақстанды ... ... ... ... үшін ұлттық принципі
қолданылады: бірінші бастық-орыс өкілінен болса, ... ... ... ... ... керісінше болуға тиіс. Бұл жалған интернационалдық
саясат күні бүгінге дейін өзінің «жемісінң беріп келеді. ... яғни ... ... ... ... ... ... бола ма. Біздіңше
болмайды. Орталықтың және алып саяси бюроның кез келген еркіне ... ... ... ... айырылумен бірдей еді ол кезде.
Дегенмен, жүйенің құлдырау көріністері республиканы бірінші хатшы
басқарып тұрғанда-ақ пайда ... Оған ... ... емес,
әсіреленген, жалған ақпараттар түсіп ... ХХҮ ... ... ... себептерін сәуегейлікпен айқындап бергендей: «өзінің
қызметіне сын көзбен ... ... ... ... қол үзген,
қарамағына «жағымпаздар мен жарамсақтардың жинаған адам партия басшысы бола
алмайдың-деді ол /18/. ... ... ... ... бай ... Д.А.Қонаев та осыған тап болды.
СОКП мүшесі Ғалымжан Нақановтың шағымынан: «…Сіз көп жылдар бойы ... ... ... ... ... төрағасы қызметін, енді бірде
Қазақстан Комипартиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы қызметін атқарып
келесіз. Егер Сіз ... ... Сіз шын ... ... деп ... ... ... отырсыз. Және тайпалық (қыпшақ, арғын,
жалайыр немесе Ұлы жүз ... ... емес бұл. ... ... біз ... жоқпыз СОКП Орталық Комитетінің ұсынысы бойынша
көтерілдіңіз. Сондықтан біз партиялық тәртіпке ... ... ... та, сірә, Сіз жергілікті адамдардан тәуелсізбін деп ... ... ... ... ... он жылдан астам уақыт бұрын, біздің ... ... ... ... ... жат ... немесе коммунистік моральға сәйкес келмейтін нақты іс-
әрекеттер пайда ... ... ... ... мынандай тұжырымға келді:
мұның бірден бір себебі-кадрларды дұрыс іріктей білмеу тәжірибесі, бұған
кінәлілердің қатарында ... де ... ... ... ... ... революциясының қысымына ұшыраған тоғышар элементтердің
қатарына енгізгенмін. Оны мысалы ретінде ... ... ... ... ... ... ... Жетісудан
баспана тапқан Ялымовтың немересіне үйленгеніңізді көрсеттім.
Алайда, сол кезде Қазақстан Компартиясының Орталық Комитетінде менің
бұл фактілерім мен ... ... ... Оның ... жаза ... шығарылдым және партия қайта қабылданғаннан
кейін де үш жылға жуық жұмыссыз отырдым…ң.
Рас, дейді мақала авторы /18/ Басқаша ... ... ... ... ... ... қарсы қандайда бір қысым жасалса, мұның өзі-ақ
өкіметтің дағдарысының басталғанын білдіреді. ... ... ... ... ... бір тұжырым жасағаны бар: «Қазақстанң
баспасы әділ сынға ... ... ... ... ... ... отырып, «бөтен бау-бақшағаң түсіп ... Осы ... ... ... сонша мадақтаған «Друг читателяң бюллетеннің
көзқарасы да «түсініксізң. Кітап ... да тың ... ... Ал, 147 ... ірі ... ... Ғабдыуәлиев те аталған. Пролетарлық
шығу тегінің тазалығына деген мұндай бүркеншік ... ... ... ... ... ... мен жағымпаздардыңң арқасында шындықтан қол үзу, тұрақты
сансыз салтанаттар, орынсыз ұраншылдық пен плакатшылдық, ... ... ... арнайы буфеттер молшылығы, бюрократтық аппарат-
осылардың барлығы ... ... ... ... Д.А.Қонаев
сияқты риясыз да парасатты адамның өзін де халықтың ... ... Оның ... ... бір ... Потемкин деревняларына
«айналдырылдың, онда алдын ала дайындық жұмыстары жүргізіліп, біріншінің
көзі түседі-ау деген ... ... ... ... Ол ... ... апаратын жерлер қазылып тасталды. Бір ... ... ... ... уақытша безендірулер жасалды. Ал оның сенімінің,
аңғалдығының, тым сенгіштігінің арқасында қаншама шен ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан
территориясының тұтастығын қамтама етіп отырғанын да ерекше айтуымыз ... ... күз ... ... ... ... поселкесіне КОКП ОК
бірінші хатшсы Хрущев өз өкілдерімен Қазақстан Компартиясы ... ... ... ... ... ... ... бірінші хатшысы Рашидов Шараф Рашидұлы бірнеше қызметкерлерімен
келіп, сол кездегі Мырзашөл ... үш ... ... ... ... ... беру жөнінде Н.С.Хрущев ұсыныс берген болатын.
Оған Д.А.Қонаев үзілді кесілді қарсылық білдірді. Біржақты ... ... ... ... соң сол ... ... Жоғарғы Кеңесінің
қаулысын шығартып біздің үш ауданымыз Ильич, Киров, Жетісайды Өзбекстан
республикасына беріп ... ... ... ... ... осындай солақай
әрекеттерден соң Н.Хрущев пен Д.А.Қонаев арасында келіспеушіліктер үдей
түсті де, Қазақстан ... ... тыс ... ... ... қызметінен алып, орнына Юсуповты ... Көп ... өзі де КОКП ОК ... ... қызметінен босатылып оның орнына
Л.И.Брежнев сайланды.
Қазақстан республикасы Компартиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшы
қызметіне қайтадан Д.А.Қонаев келеді де, ойға ... ... ... ... ... туады. Өзбекстанға өтіп кеткен үш ауданды
қайтарып ... ... де, ел басы ол жер ... ... ... ... ... ашылып, үш ауданның ауылдары көркейіп, ... ... ... ... 12 ... Қазақ Республикасы Компартиясы Орталық
Комитеті мен Үкіметінің №612 қаулысы шықты. Онда ... ... ... ... ... ... ... жөнінде
мемлекет жағынан қолдау жасау керектігі туралы нақты тапсырмалар берілген.
Алматыдағы мемлекеттік ... ... ... ... ... ... және де ... сегіз бөлімшесінің орталық ауылдарының
келешектегі күрделі құрылыс ғимараттарын салу үшін ... ... ... ... ... ... ... күшейтіліп салынып, 40
жаңа трактор, жүк таситын ЗИЛ автомашиналарымен толықтырылды, Мақтааарал
кеңшарының ... ... жаңа ... ... ... ... ... жасап шығып, күрделі құрылыс жұмысы
басталған болатын.
«Қазақстан Коммунистік партиясының соңғы 25 жылдың ішінде ... ие болу ... тың және ... жерлерді игерудегі және
экономикалық саладағы саясаттағы атқарған ролі ғана емес, сонымен ... ... ... екі ... ... де ... Л.И.Брежневтің Қазақстан партия ұйымына жасаған ықпалы айта
қаларлықтай болмағанымен көп уақыттар бойы оған ... әсер етіп ... ол осы екі ... өзімен бірге тіл табыса қатар адамдармен қатынасын
үзбей оларды қызмет бабында одан әрі ... ... ... ... ... ... 1986 ... дейін
Қазақстан Компартиясының бірінші хатшысы қызметін атқарған Саяси ... ... ... ... ... болған Д.А.Қонаев болатын. Ерекше атап
айтатын бір мәселе-осыншама уақыт ішінде Д.А.Қонаев жәй ғана ... ... ... жоқ ... қатар, ол республика партия ұйымының
Москвадағы уәкілі және Л.И.Брежнев кезінде өз ... мол ... да, ... да ... ... база ... ертеуге болмайды. Елдің бірлігі үшін, жақсы түрмысы үшін аянбай
жүмыс істеу керек. Ертелі-кеш бір кететінің анық. Ақыры ... екем ... ... болар іске баруға болмайды. Қаныңда жоқ қасиетке бой
алдырмаган лазым. Талқаны таусылатынын ... кісі ... ... ... мәні бола ма. ... ... мені ... қанаттандырып
отырар еді. Республика партияның XXVII съезінё дайындық жасап жатты. ... ... ... ... та-мыршыдай тап басып, тізгінді ... ... ... Рас, мен съезге делегат болып сайланғанмын. Мен
үшін соңғы съезд екеніне іштей бекінгенмін. Қүдай-дың ... ... ... те, ... ... ... ... қалай мойындамассың. Қадірің
барда, кішіге қостатып, соларға жол берген де жен.
Мен ... ... ... ... ... ... ... еді. Мынадай
фактыны еске алудың өзі де бір ... XIX ... жай ... ... XX ... мандат комиссиясының қүрамына ендім, ал қалған
съездерде түгел ... және ... ... ... XXVII ... мен ... ... қүрамына бесінші рет сайландым.
Съезд — көпшіліктің ... ... ... ол ... ... елге ... боп ... Кім болмасын, бір кісі атқара
салар жиын емес, көптің ісі. Саяси Бюро мүшелері, оған ... ... ... ... ... алып, сьезд күндері соның ... ... ... ... салганга дейінгі тірлікті мойындарына алған-ды.
Менің еншіме ... ... Н. ... тиді. Талай күн дәмдес
болдық.
Адам — жылқы мінезді. ... ... ... ... ... ... қырсықтан, қыцырлықтан сақтасын. Қонақты әулиедей күтетін
қазақтың маңдайыңдағы несібесі ғой. Оны одан бөле ... Сол ... де ... ... ... сол күндері ол маган онша үнай
қоймады. Қашан болмасын ... ... ... ... ... астынан
кілт етіп, шекесі тырыса қалады. Кіржиіп, кінә тагады, кісімсігенде жер-
көкке сыймай, танауын ... өзін ... ... үстайды. Ертелі-кеш дас-
тарқан басына отырып, бірге тамак ішкен кезде алдына қойған дәмнен ... Ол үшін ... ... ... ... тек өздерінің тағамдарын
әкеліп қойғанда барып икемге келеді. Ыдыс-аяғы түгел өздерінікі. ... ... ... Румыниядан арнайы ал-дырылган. Меніңше, күдайдан ... ... ... ... ... ... Ол съездің аяқталуына қарамай еліне
ерте қайтып кетті.
Съезд алға қойған келелі ... бірі — ... және ... қуатты мүнай-газ кешенін жасап, 1985 жылмен салыстырғанда
республикада мүнай мен газ ... екі есе ... Мен ... ... ... ... өндірісі жөнінен еліміздегі ең ірі
аудандардың бірі болады дегенді айтқанмен, араға әдденеше жыл ... ... ... ... ... ... ... бірге көмір өндіру және
энергетика жөнінен тың қуаттарды игеру қажеттілігі туды, жаңа ... ... қара және ... металлургияда, машина жасау, химия
өнеркәсібінің маңызды объектілерін пайдалануға беру ... ... ... ... ... төрт бірдей ... ... ... ... ... ... ... көлемде өндіріс
орны қанат жаюға тиіс.
Жоспарланған міндет іспен тиянақталса игі. Сөзбүйдаға ... ... алу, ... мате-риалдық-техникалық негізін жасау — үлкен үйымдасты-
ру жүмыстарының өзінен-өзі сүранып түрған жайы бар еді. Менің ... ... ... ... ... осыңцай қауырт шаруаға тікелей байланысты болды.
Партия қызметкері ең әуелі осы ... ... ... еңбеккер елдің
көңіл күйін байқап, олар атқармақ шаруаның маңызын жете ... Қай ... не бар, не жоқ, ... ... осал бу-ындар қайсы,
бірінші кезекте неге назар ... ... ел ... ... басшы
азаматтарды қай арнаға багыттаған мақүл. Міне, осындай ... өз ... ... ... ... ... ... көңіл ор-нына
түсері анық. Бүл сенімсіздік емес, сергектікке бас-тау. Осы орайда ... ... ... ... ... Оның ... түрған кезі. Кецес
елі түгілі, дүние жүзі кірпік қақпай ... ... ... ашқан ірі жаңалыққа, оны игеруге шет елдік фирмалардың көмейі
босай бастаған. Ал, біз ... ... ... ... істі ... ... ... мадьяр агайындар түрғын үй кешенін ... ... ... та ... Әрине, қасықтап үлес қосып,
шөміштеп сыбага алғысы ... ... есеп ... ... теңдей көтеріп тиесілі сыбагасына келгенде сұғанақтық
көрсетпей, біздің қалауымызга қалдырған ... мен ... ... жүз ... асатын.
Теңіздің кіңдік тамыры Қүлсарыда жатыр. Қүлсары-ның ... ... ... ен ... ... игерілді деп есептеуге болады.
Гурьев облыстық партия ... ... ... назар міне, осыган
аударылды. Ең бастысы, қарапайым енбек адамдарының жагдайын жасамайынша,
алда түрған міңдетті мінсіз ... деу ... ... басына баспана,
әрине, ол жүгін буып-түйіп отырған, бүгін бар, ... жоқ ... ... ... ... ... тері төгілген жерге болашақ үрпағымның
кіндік қаны тамады, емірлік ... ... деп, ... ... ... ... дүрыс жай керек, сосын күнделікті түрмысқа не керек, бәрін ... ... ... ... ... екімет органдарынан осы талап ... ... ... жол ... ... ... ... базасын жасауга бар күш жүмылдырылды.
Гурьевтен тура Қарашағанга үштық. Мүнда талай ... басы ... ... өндірілген газ Орынбор заводына ішекке су жүгірткендей кең ... ... ... ... ... басшылары-ның төрт көзі түгел және
мүнайшылары бар, газ өңдірушілері бар — бәрінің басын қосып, КОКП ... мен ... ... ... ... ... жөніндегі
қаулысының орындалу барысын талқыладық. Мәжілісте маңдайдан сипай қоятындай
эңгіме болған жоқ. КСРО газ ... ... ... өткір сындар
айтылды. Берлі станциясыңдағы еңбекшілердің турмыстық ... ... ғана ... ... ... тебе ... тік ... өте нашар
еді. Демек, министрлікке қүдайдың тегін газы керек те, оны өндіріп жатқан
жүмысшылардын өмірі ... ... ғой? ... осы ... бәрі ... Не үшін? Мәселені бүйірден қоймайынша, әрине, бізде қозгала қою қиын.
Оның үстіне, ... ... күші осы ... осы ... ... ... біздің немкетті карауға да хакымыз жок. Біз осы ... ... ... ... ... ... ... ас-фальт жол қүрылысын күшейте түсуді талап
еттік. Ал, ... ... ... КСР ... ... ... кейін біздің жолымыз Акмолаға түсті. Мүңда жүртшылық коп біле
бермейтін, бірақ ерекше мәні бар ... кен ... ... ... оны ... кемір бірлесту-інің қарамағына беруді шештік.
Шіркіннің кемірі ... ... ... ... ... коңыр кемірді аяқ
жетер жерден табу қиын, кеп кешікпей Шүбаркел кемірі ашық ... ... ... ... ... ... сондай, тіпті
оның жақын досы К.У.Черненконың Бас секретарь болып сайлануы да осы ықпалды
бұрынғы қалпына қайта кетіре ... ... ... ... ... ... ... әрі қарай Д.А.Қонаевтың соңғы
жиырма жылдық саяси қызметіне ... деп баға ... ... ... ең ... кезінде де, Д.А.Қонаевтың Қазақстан Коммунистік партиясын
одан әрі ұлғайтуға және күшейтуге істеген ... ... ... ... Коммунистік партиясы халықпен бірге жасасып, ... де ол өз ... ... ... санының бес процентке жуық қана
мүшесі бар элиталық ұйым ғана болып қала берді”.
Д.А.Қонаев ... ... ... тіл ... ... өз лауазымы
өскен сайын олардың да ... ... ... Бірақ бұл шаруаны ... да өз ... ... ... ... ... бюросындағы
қазақтардың саны тұрақты 40 процент күйінде қала берсе де 1981 ... ... ... ... комитетіндегі мөлшері 51,9
%-ке жетті.
Сонымен қатар негізгі экономикалық бөлімдер болып есептелетін ауыр
өнеркәсіп, ауыл шаруашылық, ... және ... ... ... ... мен ... Орталық Комитеттегі бөлімдердің 47
процентке жуығына басшылық етті. 1981 жылдан бері қарай ... ... жаңа ... ... ... шақырылды, бірақ бұл жаңа буын
партияның жоғарғы баспалдақтарындағы қазақтардың ... ... ... әкелді деп айта алмаймыз /18/.
Үкімет құрамындағы қазақтардың да саны өсті: 1964 жылы ... ... ... саны тек қана 33 ... ... ... қазақтар ондағы қызметтің-60 процентіне ие болды және министрліктер
мен өкімет ... ... ... ... 61 ... ... Ауыр өнеркәсіп, ауылшаруашылық және құрылыс министрлері болып та
қазақ ұлтынан ... ... ... ... Д.А.Қонаевтың кезінде
мемлекеттік қауіпсіздік комитетінің басшысы да қазақтан тағайындалды.
1981 жылы республикадағы 11 облыстың бірінші ... ... ... ... ... 56,9 ... жетті. Тек жалғыз ... ... ... комитетінің бірінші хатшысы ғана республиканың
сыртынан тікелей ... ... ... ... ... ... ... жылдары М.С.Горбачевтің өзі тағайындаған орыс
хатшыларының бәрі дерлік республиканың өз ... ... ... Қазақстан Компартиясына айқын ықпал етіп, 60-шы жылдары
орыс пен ... ... ... көпе ... ... бастаған жікті мүлдем
тоқтатты. Партия аппаратына қазақтардың көптеп тартылуының бір себебі ... ... ... ... жатыр. Ұлттық айырмашылық-тар 90-шы
жылдардың басына дейін сақталып келді. ... ... ... болған
соң билік басындағы беделі түсе ... Ол ... ... ... үшін ... та, М.С.Горбачев та оған ... ... ... ... ... бері отырған екі обкомның бірінші
хатшылары орындарынан алынып, тастау ... ... 1983 жылы ... ... ... ... республикалық ұйым
үшін үлгі боларлық іс емес деген желеумен Қазақстан комсомолы басқалардың
алдында айырықша сынға алды. ... ... аса көп ... бері ... ... төрағасы болып келе жатқан адам орнынан алынды. Солай
бола ... да, ... пен ... қайтыс болған кезде Д.А.Қонаев
әлі өз орнында отырған ... Аса бір таң ... жәй: ... он ... айға созылған ұзақ шабуылына төтеп берді. ... ... ... айларда тағы да үш обкомның ... ... ... және ... бірі ... ... мүшесі болатын.
Қазақстан Коммунистік партия ұйымындағы кемшіліктер «Правдаң газетінде
талқыға ... ... ... Коммунистік партиясының ХҮІ съезін
республика партиясы ішіндегі өзінің ... ... ... әрі ... ... ... қайта сайланды. Бұл мәселе жөнінде «Правдаң
газеті ... есеп ... ... ... риза емес ... ... ... Коммунистік партиясының осы съезінен кейін көп ұзамай
тағы да үш обкомның бірінші ... ... ... ... ... ... төрағасы Қазақ КСР Ғылым ... де ... ... түсті.
Бір айдан кейін КПСС съезінің шешімімен Д.А.Қонаев Саяси Бюроға қайтып
сайланды. Бірақ Орталық Комитеттің Қазақстан обкомының бірінші хатшылығының
саны алтаудан ... ... ... және үш ... тек ... ... қана ... Д.А.Қонаев та Қазақстан Коммунистік басшылығында
бұдан әрі ... және ол өз ... өз ... да ... алмады.
Ульянов облыстық комитетінің бірінші хатшысы және одан бұрын ... ... ... ... қызмет атқарған Г.К.Колбин оның орнына келіп отырды
/21/.
1983 жылы КСРО Министрлер Кеңесінің ... ... ... ... ... ... ... мен Москва иерархиясындағы
оның алған орны ерекше болатын. Этникалық ... мен ... ... ... ... әлі де болса, кеңестік заң іспеттес болып
тұрған шақта-Қазақстан бұл ... ... ... болатын...
М.Ж.Хасанаевты ойландырып, оған жауапты былайша келтіргенін атап
көөрсеткіміз келеді /18/. ... ... ... бара ... ... пен
мәңгілік Бірінші адам роліне ... ма? ... ... мына бір
түсініктемеден-ақ айқын болады. Желтоқсан ... ... екі ... ... ... босату жөнінде өтініш жасаған екен
/7.54/. Тағы бір ерекше айта кететін жай ... ... үшін ... отыз ... бері ол өз ... бойынша республиканың балалар
үйлеріне аудартқызып ты.
Біз Д.А.Қонаевтың тұлғасына, саяси қызметіне біржақты ақтау көзқарасын
ұстамағанымызбен мәселенің туралығын айтуға ... ... ... бүгінгі күні кең қолға алынып жатыр. Бірінші қызметінде Д.А.Қонаев
қандай мақсатты ұстанды десек, ... ... ... ол ... ... дамуын қамтамасыз етуге ұмтылды. Ал бұл орайдағы бұның ретіне,
үлесіне түрлі салалардың ... ... ... ... Түрлі түсті
металлургияның қуатты базасын ... ... ... ... ... потенциалын өрістетуде, мәдени дәулеті мен сәулетін
өркендетуде оның еңбегі көп ... ... ... ... ... ... ... тұрғаны да сол кісінің қызмет еткен жылдарымен сабақтас
шығар. Өйткені көптеген он жылдықтар бойы Қазақстан ... да ... ... «жүз ... ... болып келді ғой /15/.
2. Республиканың әлеуметтік-экономикалық және мәдени өміріндегі
жетістіктер (Д.А.Қонаевтың мемлекеттік қоғамдық қызметі).
60-80-ші ... ... ... ... ... өзгерді Д.А.Қонаев өте сауатты басшы бола білді. Кез
келген мәселені шешуге ... пен ... ... ... ... ... жаңа қадамын бастады, сосын соғыс, ал соғыстан кейін
барлық ресурстар КСРО-ның Батыс және ... ... ... мен ... ... қалпына келтіруге жұмсалды.
Қазақстан мен Орта Азия республикалары сол қалпында қала берді. 60-80
жылдар аралығындағы Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық ... ... ... куә. Осы кезеңдер ішінде республиканың ауыр өнеркәсібі
саласындағы ірі ... ... ... ... ... ... ... Жамбыл-Қаратау, Шымкент-Кентау көмір
кешендері құрылды. Қазақстан елімізге ... зор ... ... ... ... ... молибден, қорғасын, мырыш, алтын тағы басқа ... ... ... 69 ... мыс ... 70 процент қорғасын, 90
процент марганец, 87 процент жәй фосфор өндіру тиді. Көмір қазу 220 ... ... ... ... 78 ... ... өсті. Екібастұздан
Орталыққа жоғарғы кернеулі электр жүйесі тартылды. Ауыр өндірістің шапшаң
қарқынымен бірге жеңіл және тамақ өнеркәсібін одан әрі ... ... ... ... ... та ... 70 жылдардың аяғы мен 80
жылдардың басында республикада 37 млн. пар аяқ ... ... метр ... ... ... ... сегіз қант зауыты, екі былғары
комбинаты жұмыс істеді. Теміржол, әуе және автомобиль көліктері көбейді. 80-
ші жылдардың ... ... ұзын ... 15 мың шақырымнан асып кетті
/23/.
Барлық аудан орталықтары мен ... ... ... ... ауыл шаруашылығы кәсіпорындары автомобиль жолдарымен ұштастырылды.
Астық өнімі 29-30 млн. тоннағы, қой саны 35 млн-ға, жылқы 1 млн. 100 ... қара 7 ... ... Тың жерлер астық, ет, сүт ... ... ... облыстар да олардан қалып қойған жоқ. ... ... бір өзі ауыл ... 14 ... өнім ... ... қалалар бой көтеріп, көшелер ... ... ... де ... ... ... оқу орындары
салынып, ғылым, денсаулық сақтау мекемелері жаңа техникалық жабдықтармен
жарақталды.
Сонымен, ... ... ... ... ғылым-білімнің алға басуымен тікелей байланысты болды. Сондықтан да
Д.А.Қонаев ең бірінші Қазақстан ... ... ... ... көңіл
бөліп үнемі қадағалап отырды.
Мәскеулік Ғылым академиясының бөлімшесі болып қалмай, қазақ ғылымының
көкжиегін кеңейтетін, әлемдік кеңістікке шығаратын ... ... ... ... Жәй ғана ... ие емес ... академик болған Д.А.Қонаев
қызметшілердің біріне былай деген екен: «Ғылым ... ... ... үйін ... аса ыждаһаттылықпен ойластыру керекң-деген.
Бұл 70-ші жылдардың ортасы, бәрі ... ... ... ... ... ... қиын уақыт еді. Қаржы бөлінуді айтпағанда ... ... мол ... бірер тоннасын республиканың қажетіне
Орталықтан сұрап алу ... ... ... ... ... салудың өзін Мәскеумен, КСРО-ның ... ... ... ... ... ... ... жоспарлау
комитетінде Қаз КСР ҒА-сы ғимаратының құрылысын аяқтауды ... ... ... те, ... үйінің жобасын жасады. Жобаны Мәскеуде бірнеше ... тура ... ... ... ҒА ... қосалқы құрылыс ретінде
Ғалымдар үйі салынды. Бірақ бар байлықты өз уысына ... ... ... ... ... аяғына жеткізуге мүмкіндік бермеді. ҒА-ның
құрылысы бас жобаға сай қазір де дұрыс ... ... жоқ. ... ... ұлттық университеті қалашығының, республикалық пионерлер
сарайы-қазіргі Жастар сарайы құрылысына да Д.А.Қонаев ерекше көңіл ... ... ... көрсетуімен Алматыда басқа да толып жатқан
гуманитарлық мәдени-ғылыми мақсаттағы объектілер ... ... бой ... өндіріс орындары, өнеркәсіптік объектілер қаншама! Сол
кезде Д.А.Қонаев территориялық-өндірістік ... құру ... ... Ол ... ... ... ең ... –Ертіс бойындағы
орасан энергетика жүйесі Павлодар-Екібастұз кешені болды. Бұрынғы Кеңестер
Одағында ол кезде бар болғаны ... ... және ... ... ... ... Д.А.Қонаевтың негіздеуімен, басшылығымен
Қазақстанда ірі энергетикалық көмір қоры бар ... және ... ... ... ... ... Одақтағы көмір базасына айналды.
Техникалық-технологиялық жағынан ол кісі өзі бас болып негіздеген ... ... ... жасалды /25/.
Металлург ретінде Д.А.Қонаев ерекше ... ... Қаз КСР ... министрлігінің дүниеге келуін айтуға болады. ... ... ... ғана ... ... ... ... баршасында
басқа салалар үшін қаржы тартар көз болып ... ... ... ... жаңа ... мен ... космонавтика, машина жасау
сияқты өнеркәсіп салаларын құруға негіз болды. Сондықтан, ... рет КПСС ОК ... ... ... ... министрлігін
құрудың қажеттілігін дәлелдеп бақты. Мұндай министрлік тек ... ... ... ... ... металлдың түр-түрін бай
КСРО сынды орасан алып елде екінші министрлік республикамызда ... ... ... алғашқы күннен бастап өзінің нақты көмегін
аямаған Д.А.Қонаев өзі қызметтен ... бұл іске бас көз ... ... ... ... мәселелердің бәрін дерлік жақсы білетін
Д.А.Қонаев ғылыми-өндірістік негізін ... ... ... ... ... ... біз ... түсті металлургиясы
жаңа технологиялар бойынша әлемдік жетістіктерге ие деп ... ... Ол кісі ... ісінде, нақты металлургияда, химия өндірісінде
болсын, жаңа технологияларды ерекше жақсы көрді. Және бұл ... ... ... ... сұраудан ұялмайтын. Өзара пікірталасқа
құрылған, ой қозғайтын мұндай ақыл-кеңесте алысулар біздің ... ... ... және қара ... ... газ ... ... мектебі жемісін беріп отырғанын жақсы ... ... ... ... ... ғылыми-технологиялық,
ғылыми-инженерлік саясаттың негізі қалыптасты. Соның негізінде сирек
кездесетін металлдар өндіруде ... ... ... бет ... ... Еліміздің әлемде күміс өндіруден 4-ші, алтын өндіруден ... ... ... ... ... ... ... индустрияны көтере отырып, Д.А.Қонаев ұлттық инженер кадрларының
өсіп, жетілуіне әкелік қамқорлық ... ... Ал, ... ... ... ... ... 1986 жылы Орталық Комитет бар саладағыдай
өнеркәсіптегі қазақтарды шектеуге көшкенде, басшы ... ... ... ... ... және қара металлургиядағы шешуші тұтқалар ұлттық
мамандардың қолында ... ... ілік ... ... ... ... министрлігін таратуға дейін барды. Міне, ұлттық кадрлардың,
әсіресе ауыр өндірістегі үлес ... ... ... ... ... сол ... тарлығына қарамастан Д.А.Қонаев тұсында
индустрия саласында кәсіпқой мамандардың тұтас тобы қалыптасты.
Д.А.Қонаев республиканы дамыған аграрлы елге ... ... өз ... бір ... Тың және тыңайған жерлерді игеру туралы қазір
түрлі пікірлер айтылып жүр. Дегенмен, тыңды көтерудің ... ... ... ауыл ... өндірісін дамытуға қосқаны мол. Ол қазір
кейбіреулер түсінетіндей әйтеуір жалпақ даланы жыртып, ... ... ... ... шектеп, тынысын тарылтпайтындай, қайта тиімділігін
арттыруға ықпал ететін экономикалық тұрғыда ... ... ... ... дәл осы тұрғыда қолдап, қуаттады. ... ... ... төңірегіндегі ғылымдармен, мал және өсімдік
шаруашылығы мамандарымен ... ... Сол ... ... ... ... президенті Медеубековпен жиі кездескен.
Ауыл шаруашылығын дамытудағы ол кісінің ұстанған бағыты ... ... ... ... болуын, алыс елді мекендердегі халықтың әлеуметтік-
тұрмыс жағдайы, көрсетілген қызмет түрлері қаладағыдан кем болмауын көздеді
/16/.
Қазақстанды индустриялы-аграрлық мемлекет ... ... ... ... ... ... құндылықтар мен мәдениетті көтеру,
қолдау жасау міндетінен жоғары қойып, бөлек қараған емес. ... ... ... басшының қамқор көзімен қараған Д.А.Қонаев сол
кездегі саясат желімен ықпай, ... ... ... ... ұстап,
халқымыздың тарихи-мәдени ескерткіштеріне ерекше ықылас аударған.
Өткен ... ... ... ... мәдениеті мен өнерінің
ерекше дамыған жұлдызды кезеңі ... Осы ... ... ... мен ... жаңа мәдениет ошақтары ашылып, театр концерттік
ұжымдардың бұрын болмаған жаңа ... ... ... ... ... ... ... ұлттық өнеріміз әлемдік дәрежеге
көтерілді. Бұл ... өнер ... ... ... ... ... қазақтың тұңғыш циркі, «Гүлдерң, ... ... ... бет ... ... ... ... қосылды.
Қарағандыда симфония оркестрі, Атырауда Дина Нүрпейісова атындағы халық
музыка аспаптары ... ... ... мен ... ... ... ... және неміс театры, Шымкент пен Ақтауда
қуыршақ театрлары ашылды /24/.
Республика бойынша көркем-өнерпаздар ... саны ... ... ... ... ... мен ... ансамбльдері халыққа мәдени қызмет
көрсетті.
Бұл жылдары мәдениет мекемелерінің материалдық-техникалық базаларының
нығаюына баса көңіл ... Оған ... ... ... ... залы, Әуезов және Лермонтов атындағы театрлардың, Орталық тарихи
музей, Қастев атындағы көркем сурет мұражайы, Ұлттық кітапхана, ... үйі, ... ... ... ... ... Неке ... «Арасанң
ғимараттарының бой көтеруі айқын дәлел бола алады. Оған қоса ондаған облыс
орталықтарында театр үйлері, аудандар мен ... ... ... ... салынды. Қазақстан үкіметі тарапынан мәдениет саласына жыл
сайын ... ... ... бөлініп тұрды. Өнер адамдары әртістер,
драматургтер, ... мен ... ... ... ... ... ... жағдай жасалды.
Міне, осы және басқа да көптеген ... ... ... ... ... іске асырылған жұмыстар.
Д.А.Қонаев республикадағы тарихи-мәдени ескерткіштерді жөндеп жаңғырту
істеріне ерекше мән ... Ол кісі жыл ... ... Қожа Ахмет
Иассауй кесенесіне барып мінәжат етіп, оны қалпына келтіру ... ... ... ... орай ... ... ... Мәдениет
министрлігінің жанынан «Казреставрацияң құрылыс мекемесі ашылып, ... ... ... ... Соның нәтижесінде ... ... ... ... ... істері жүйелі түрде қолға
алынды /10/.
Д.А.Қонаев жаңа өсіп келе ... жас ... ... қамқорлық
жасайтын. 70-80-ші жылдары Қазақстанның ондаған өнерпаз ұл-қыздары әлемдік
аренаға шығып, бірінен соң бірі ... ... ... ... ... өнер саласында Ә-Дінішев, А.Мұсаходжаева,
Ж.Әубәкірова, ... ... ... ... Р.Байсейтова, эстрада өнерінде Р.Рымбаева, Н.Есқалиева, С.Шүкіров
пен С.Қабиғожина, ұлттық ... ... ... ... ... және ... ... асқан орындаушылық
шеберліктерімен әлем жұртшылығын таңдандырды.
Міне, осылардың әрбір жеңістеріне Д.А.Қонаев балаша қуанып, оларды
жеке-жеке қабылдап, хал-жағдайларын ... ... ... ... ... ... ... әлемдік өркениетті терең біліп сезінетін, жеке өз басының
мәдениет деңгейі биік ... адам еді. Сол ... ... мен ... ... Одағының қалаларынан Алматыға белгілі театрлар мен концерттік ұжымдар
гострольге көптеп келіп ... ... ... ... ... ... ... өнер күндері жиі өткізіліп тұрды.
Міне осындай шаралардан кейін өнер ... ... ... ... отырды. Ол кісі өзі көрген театр қойылымдары мен ... ... ... ойнау шеберліктерінің қыры мен сырын,
спектакльдердің көркемдік дәрежесін, ол туралы өзінің ой ... ... ... ... ұлттық төл өнерін өте жақсы білген.
Ғасырлар бойы атадан-балаға мұра болып келе ... ... ... ... ақын жыраулардың сал серілердің, әнші-күйшілердің өнерімен
мағлұматтары көп ... ... ... кәсіби өнеріміздің ірге тасын қалаған тума
талант өнер тарландарының аттарын атап, ... ... ... ... сан алуан қыр-сырларын жыр етіп айтып, үлгі өнеге етіп отыратын
/13/.
Д.А.Қонаев ... пен өнер ... ... ... қараған
кісі. Өнер адамдарын ... ... ... ... ... ... Олардың өтініштерін барынша қанағаттандырып отыратын. Мысалы сол
жылдары Алматының өзінде ғана жыл сайын 50-60 ... ... ... адамдары құрметті атақтар, мемлекеттік сыйлықтармен марапатталып
отырды. Сол кездері ... ... адам ... ... ... мен
грамоталарына ие болды.
Ерекше айта кететін бір жай Қазақстанның он жеті ... ... КСРО ... ... ... ... ... атақтар алды. Ондаған
жазушылар, композиторлар, ... ... ... ... ... болды. Ал мәдениет пен өнерге сіңірген ерекше ерен еңбектері үшін
бірнеше өнер қайраткерлеріне «Социалистік ... Ерің ... ... ... /24/.
Адами жағынан алып қарағанда, Д.А.Қонаевтың жаратылысынан көрікті,
кескін келбеті, жүзінен нұр шашып ... ақ ... ... ... ... ... мәдениетін өркендетудегі сан-алуан еңбектерін айтып
жеткізу мүмкін емес. Ол ... ... ... жан ... ... ... ағарту ісі жоғары білім беру орнына да ... ... айту ... ... ... барлық саласының қарқындыдамуы
экономика, ғылым мен мәдениет адамдарын даярлауды аса қажет етті. Бұл өткір
мәселені шешу үшін оның ... ... жаңа оқу ... ... ... ... ... деңгейі үздіксіз
көтерілумен болды.
1940 жылы жалпы міндетті жеті ... ал 1959 жылы ... ... ... ... 1980 жылға қарай орта білім алуға өту науқаны ... 9000 ... 3 млн. ... ... ... 1970 жылы
республикада 7 мың дипломы бар маман даярланды /22/.
Мұның бәрі ел ... ... ... ... ... деп ... қатар Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің бірінші ... ... ... оқу ... ... қажеттіліктермен
қатып онда сапалы білім алатын жағдайға қалыптастыру республиканың бірінші
міндеті болуы керек деп баса көрсетті. ... ... ... институттары жыл сайын 11 мыңнан астам мұғалім даярлады. ... аса адам ... ... Қаз ... 60 жылдығына арнап жоғарғы
маманданған жұмысшы кадры 440 кәсіби-техникалық училище ... Ал ... 240 мың адам ... Ал ... шаруашылығы жыл сайын 350 түрлі
маманға 130 мың жұмысшы қабылдады /26/.
Егер 1936 жылы ... 16 ... оқу орны және 83 орта ... ... орны ... ... 1980 жылы қазақстанда 55 жоғарғы және 231 орта маман
даярлайтын оқу орны ... ... ... ... екі университет 14
техникалық, 20 педагогикалық, 5 ... 7 ауыл ... ... 3 өнер және ... жоғарғы оқу орындары, 1 дене тәрбиесі
және спорт оқу орны.
Республикада 10 мың ... 169 ... ... ... ... ... ... Целиноград, Семей, Жамбылда да жоғарғы ... ... ... ... оқу орындарында 4 млн. астам студент білім алды.
Орта білім беру орындарында 260 мың оқу орны ... 194 ... ... және 213 ... ... мен ... болды. Көптеген оқу
орындарында ғылыми орталықтар ашылды.
Жоғарғы оқу ... ... ... болсақ, халық
шаруашылығының түрлі саласында мамандар 1 млн. 200 мыңнан асады.
Егер бірінші бесжылдықта ... ... ... енді ... яғни кеңес
мамандары білім беру экономиканың дамуына өздері ат салысты. 80-90 ... 80 ... ... 96 ... ... ... /26/. Жыл ... Қазақстаннан ондаған шетелдерге жүздеген мамандар іс
сапарға шығып отырған. Сонымен қатар, кеңес ... ... ... ... да ... ... қол жеткізді.
Өйткені, бейнелеудің көлемі мен тереңдігі тек оқиғаны білетіндікте
ғана ... ... ... ... ... оның ... ... қабілетіне, адамгершілік-психологиялық ізденістерге, жалпы
рухани-мәдени ... ... ... Қонаевқа ... ... 50 ... ... ... ... береді:
«Дінмұхамед Қонаев аса мейірбан, зиялы адам. Және ұлы адам. Бұл ойды ... ... ... ... және оның ... ... әңгімелескеннен кейін түсіндімң-деп жазды. Қонаев
қайтыс болғаннан кейін Гиллер институты: «Өткендегі социалистік ... ... және ... ... тақырыпта социологиялық зерттеу
өткізді.
Сұралған қазақстандықтардың Ленинді бұрынғысынша ұнататындары-4,14%,
Сталинді-17,7%, ... ... Ал ... ... ... 20,3% оған ... ... қарайды екен,
16% қалыс қалды да, 4,9% теріс көретін болып шықты. Бұл ... ... ... ... және заманхаттарына деген көзқарасымызды
жақсылай түседі. Демек, оның осы жеке қасиеттерінен және ... ... ... да ... жазған уақытта есте сақтау ... өте ... ... ... оның ... ... мол деректер
алатындығымызға сенеміз.
Д.А.Қонаев заманхаттарының Қазақстан тарихының дерегі ... ... ... ... болу ... ... ... жоқ
бірақ тек бір оқиғаны бейнелеген әртүрлі ... ... ... аса ... ... КОКП Орталық Комитетінің бірінші хатшысы
Н.С.Хрущевтің астыртын зұлым саясаты, қазақ еліне көптеген ... ... Оны ... ... ... ... 1962 жылы ... кездескен уақытында, Маңғышлақ түбегін Түрменстанға ... ... ... ... мол, ... ... ... деген тұжырымдар айтты. Қонаев Хрущевпен келіспеген соң бұл мәселе
кейінге қалдырылды. Ал 1962 жылы ... ... ... өнер
шеберлері, Кремльдің съездер сарайында концерт беретініне байланысты,
Қазақстан Компартиясы ... ... Бюро ... ... ... және басқалары түгел Мәскеуде болды. Концертке дейін,
Кремльде кездескен Хрущев ... ... ... ... өлкелік
партия комитетінің бірінші хатшысы Исмайл Юсупов келіп кетті, ол ... ... ... беру ... ... қойып отыр. Меніңше өте
құнды пікір. Ол ... ... ... шөл ... ... ... өндірісін ұлғайта түседің- бүгін ғана Юсуповпен сөйлескенде ол ондай
ойдың ұшқынын да білдірген жоқтығын есіне ... ... ... ... ... ... ... облысының үш ауданын Хрущевпен Юсуповтың
қалауынша Өзбек КСР-не берумен аяқталды. Қонаев бұл аудандарды Өзбекстанға
беру туралы бірінші ұсыныс ... сол ... ... ... ... И.Юсупов дейді. Берілген деректің шынайылық дәрежесін анықтау үшін,
тарихи сыннан өткізуді қажет етеді. Осы оқиға туралы мынадай басқа ... ... ... ... ... берген сұхбатында,
«Казахстанская правда газетінің №82 санында «Моя совесть ... ... ... атты ... ... ... ол: «В те годы было принято
решение о ... трех ... ... Казахстана Узбекской ССР и
стой поры пошли разговоры, что это я ... их. На ... деле ... ... меня, как у секретаря обкома не было. Я не отрицаю, что ставил первого
секретаря ЦК ... ... в ... о том, что ... в ... ... И уже там на ... было принято решение временно отдать
эти районы ... ... ... ... ... қайшы келетін мәліметтер беріп отыр. Өзін қазақ елі алдында ары
таза екенін айтып кетті. Бұл ... ... білу үшін ... бір түрі ... ... қарап, мынадай мәліметтер таптық.
Выдержки из материалов к протоколу №30-го заседания бюро ЦК ... от 21,24 ... 1962 ... КПСС тов-щу Хрущеву Н.С.
ЦК Компартии Казахстана тов-щу Кунаеву Д.А….
Исходя из общегосударственных ... ... ... и ... ... ... производства,
Южно-Казахстанский крайком партии просят Цк КПСС Казахстана рессмотреть
вопрос о ... ... ССР ... Пахтаральского и Кировского
районов, а также все земли, ... ... и на ... массиве в
Голодной степи…
Секретарь Южно-Казахстанского крайкома ЦК ... ... ... ... ... ... естеліктеріндегі берілген ақпараттың
ақиқатқа сай келетінін көріп отырмыз. Өйткені, бұл құжаттардан Юсуповтың үш
ауданды Өзбекстанға беру керектігі ... ... ... анық ... Сонымен қатар, осы мәселенің Хрущевтің ойындағыдай шешілгендіктен, ол
Юсуповқа риза болғандығы ... ... ... ... Компартиясы
Орталық Комитетінің бірінші хатшысы қызметінен босатып, орнына Юсуповты
қойды. Бұл оқиғаның ... ... ... ... ... ... ... деген астыртын, зұлым саясаттарының одақтасуын
байқаймыз. Кейіннен Хрущевтың ... ... ... кезде Қонаев жоғарыдағы
айтылған үш ауданды қайтарып алдыртты.
Қазақстан тарихына тікелей байланысты уақиғаларды ... ... ... ... ... ... мол ... дүниеге келді.
Қонаев заманхаттарының мазмұны тарихи аспектіде жазылғандықтан, олардан ұлт
өміріне қатысты жан-жақты мәлімет алуға мүмкіндік береді.
Мемлекетіміз ... ... ... ... сананың оянуына,
халықтың өз тарихына деген қызығушылығының артуына байланысты, объективті
тарихты жазудың қажеті туды.
Қонаев ... ... ... ... даласы қай заманда да дарынды, ақылды ... ... ... ... ... әр ... да өз ... лайықты кемеңгер
адамдар өмір сүрген. Олар тек өзі үшін емес, ... үшін өмір ... еш ... ... орын ... Ал, ... халқының тарихында
болмысы бөлек, мінезінің тереңдігі мен ... көп ... ... ... ... ... аты ... өмірінің ақырына
дейін ислам дініндегі Мұхаммед пайғамбар сыяқты Ұлы адам өмір сүрді.
ХХ ғасырдың басынан бастап, ... ... ... ... ... ... жаюына байланысты, адамзат баласының ғасырлар бойы арманы
болып келген коммунистік идеологияны қабылдап, өмірінің ... ... ... ... жұмсады. Ол өзінің еңбектерінде жазғандай,
«басынан коммунист, аяғына шейін ... ... ... өтті. Бұл, Ұлы
тұлғаның халық игілігі үшін бір ... ... ... ... ... ... ... көрсетеді. Осының өзі-ақ Қонаевты басқа ... ... ... даралайды.
Д.А.Қонаевтың басқаларға ұқсамайтын көрегендігі сонда, ол қателік
социализмнің идеяларында емес, қателік жеке ... сол ... ... ... ... тайғанақтығы мен тұрақсыздығында деп білді. Онымен
бірге «коммунистң деген партияның атында тұрған еш нәрсе жоқ, сол партияның
атына сай ... ... ... ... ... ... ... жақсы
түсінді. Коммунистік партияның қатарына өтіп кеткен кейбір басшылардың ол
партияны тастап, басқадай жаңа ... ... ... ... ... ... ол ... білгірліктің, адамгершіліктің үлгісін көрсетті.
КСРО таратылғаннан кейін мұндай жағдайда қалу ... ... ... ... ... қатар, көптеген коммунистік атты жамылған
тұрақсыздар миллиондаған ақниет, өмірін халық игілігіне ... ... ... ... Осы кезде, тек табанды, өз ісіне сеніммен қараған
адамдар ғана қалды. ... ... ... ... ... ... соның айтқанын екі етпей орындап отырғандардың бірсыпырасы өзінің
партиясына қара күйе жағып жамандап кеп берді. Бұл ... ... ... ... түкірме” деген сөзі бар емес пе. Осының өзі ... ... ... ... ... ... кезінде коммунистік партияның қатарында
болғандарды қатты ойландырды. Қиын-қыстау ... ... ... ... ол ... тек ... туған, қасиетті ұлы адамның бойында ... ... ... рет ... тек ... коммунистік партияның қатарында болғандар ғана
емес, барлық қазақстандықтар, тіпті адал ... адам ... ... ... істеген ісіне қарай орын беруге әзір ... те ... ... ... ... аруағына сүйенген шынайы шыншыл,
халқының қадіріне жете білген аса білікті адам. ХХ ғасырда алыптар ... ... ... жол ... ... ... жете ... да соған баулып басқара білген ер ... ... ... дүниежүзіне ықпалын күшейтіп тұрған кезеңдерде ... ... ... дүниежүзіне таныта білген Ұлы Адам.
Қонаев өзінің Адамдық бейнесімен елінің жүрегін күні ... ... ... ... ... о ... ... жиі-жиі есіне
алады. Мына жаңа қоғамның ой-шұқырын түсіне алмай, ақшалылар алдында ... ... ... ... ... ... Қонаевты еске алғанда еңіреп қоя
береді. Олар әрқашан аруағына бас ... ... ... әзір екенін
білдірумен келе жатыр. Бұл тек қасиетті адамға ғана ... ... ол ... ... өткенмен ескірмейді.
Мұхтар Әуезов: «Жапонияның алға басуының бір себебі, сол халықтың
мінез-құлқына байланысты. Олардың ... мен ... ... ... ... ... ... екен. Сол сияқты Қонаевтың
жүрген жерде береке-бірлік, силастық пен адамдық қарым-қатынас орнап, ... ... ... ... ... ... ... бар, жасы
бар бір көтеріліп қалатын. Бұл, басқа ... ... ... ... ... қайда қиын деп ескертті.
Ал, бізде уақыт озған сайын қиыншылықтардың жаңа ... ... ... емес. Біздің мақсатымыз жаңа билікке көтеріле ... оны ... ... ... ... ... Осы ... болса, біз де жапондықтар сияқты ... ... ... ... бір ... сол, бір ... жататын қазақтардың
бірін-бірі түсініспеуінде. Түсініспеу, тек әр тілде сөйлесуге ... ... ... әр ... ойлауында. Бұл түрліше ойлаушылық
өзінен-өзі түзелмейді. Оны түзететін рухани күш керек. Сол рухани күш ... ... ... бір арнаға сала алады. Ол рухани күш ұлылардың жүріп
өткен жолдары, оған қоса солардың ... ... мен ... ... ... ХХІ ... қазақтар Дінмұхаммед Ахметұлы Қонаевтың
өсиетін іске асырып, іс ... ... ... да ешкімнен кем болмас
еді. Бірақ, соны орындауда да ала-құлалық орын алуы ... ... ... ... ... көптеген себептер жеткілікті.
Еліміз ХХІ ғасыр табалдырығына ... ... ... Осы арада
көңілге келерлік жәйттер жетерлік. Ол жоғарыда да айтылды. Дегенмен, ... ... ... ... ... ол ... төлеуге шама-
шарқының жете алмау қаупінің бар екенін ... ... ... ... жартысынан көбі әлеуметтік жағынан кедейшілікке тап
болды. Оларды ... ... ... ... ... басқаша айтсақ
көптеген кәсіпорындар қарызға белшесінен батып, төлеуге шамасы келмей отыр;
екінші-бюджет дағдарысы, ... ақша өте ... ... ... ... ... ... алмай отыр.
Үшінші-инвестициялық дағдарыс, яғни кәсіпорындардың өнімі өте
мардымсыз, оған қоса ... ... ... ... ... алмай, алынған
қаржы халықтың қамынан гөрі шенеуніктердің ... ... ... баи ... ... бара жатқаны байқалады.
Бұған қарағанда біз барған сайын шетел мемлекеттеріне тәуелді болып
бара жатқан сияқтымыз. ... ... ... алдық деп арқаны кеңге салып
жүргенде экономикалық ... ... ... жарар еді. 900
миллион доллар қарызды төлеңдер деген сөздерді телеарнадан ... мен ... ... жүрген зейнеткерлер мен жұмыссыздар
бірден еске ... ең ... ... ... сату ... ... ... дерлік бұған қарсы. Өйткені, Жер-Ана, оны сату-ананы
сатумен пара-пар. Тіпті, ұзақ ... ... ... беру ... ... ... ... артынан дау шықпасына кім кепілдік бере
алады. Сатумен әуестенушілікті қойған жөн. Ірі өндіріс ... ... ... ұзақ ... ... ... ... шылқыған жоқ,
керісінше дауласу деген пәлеге тап болдық.
Жер еліміздің ... ... ... ... ... ... ... жерінің көлемділігімен ғана мақтана алады, ол
жерді қазақтарға тәңірім берген, қазақтың дарқан ... ... ... ... ... ел экономикасын көтеру мақсатымен ол жерді ақшалылардың
иелігіне беруді еш ... ... ... ... ... ... осы жер үшін болған, әлі де болып жатыр, келешекте де бола ... ... ... ... ... ... ... ретінде
жерімізді көздің қарашығындай сақтайық!
Жоғарыда ... ... ... ... Д.А.Қонаевтың өсиетін
орындауда және халықтың ... ... ... хал-тұрмысын
көтеруде тәуелсіздікті қолына алған өкіметіміз айтарлықтай жаңалықтар жасай
алмай отырғаны белгілі. Ендігі үміт ... ... ... ... ... ... отыр.
Д.А.Қонаев ел тізгінін қолға алып, елін басқарамын деп отырған ер-
азаматтың екі сөйлегенін өлімге ... ... ... ер ... еске ... Ол: «Хан ... екен ... еліңді асыра, тозған еліңді
тойындырң депті Сөз-ақ! Не көрмеді бұл ... азды да, ... да емес ... ой ... осы сөз ... ... сап ете ... Қазақ
қазақ болғалы, ықылым заманнан бері көресінің бәрін ... келе ... ... мың ... дең ... ... қазақ 1986 жылғы Желтоқсан көтерілісінен кейін, көп ұзамай өзінің
көк туын желбіретіп, Біріккен Ұлттар Ұйымына мүше болды. ... ... ... ... және ... ... өзі шешіп, жеке ұлттық
мемлекеттер қатарына қосылып, басқалармен тең жағдайда өмір ... ... ... ... Мұндай құқықты жеңіп алған халық үлкен бақытқа ие, ... ... ... ... армандаумен келе жатыр.
Д.А.Қонаев тәуелсіздікті жеңіп алған халқының алдында ... ... ... Туды ... ұл ... деп ... ... халқымен
бірге масаттанып, бойына қуанышпен бірге күш-қуат ... бір ... ... әрі ... әрі ... ... аға, ... билікті қолға алғанмен
алда аса қиын міндеттердің тұрғанын, ол міндеттерді орындау саяси ... алу үшін ... ... де ауыр екенін біледі. Ол ауырлық ... ... ... ... білу-айырылып қалмау бүкіл дүниежүзінің
алдында біздің ұлттың жауапкершілігі екенін атап ... ... ... ... ... өздерінің санасын жоғарылатуды, келешегі
мол өскелең ұрпақ болып қалыптасуын ... ... ... ... ... ... ... ұлтың өспесң-деген асыл сөздерін естен
шығармауды міндеттеді. Сонымен бірге кезек күттірмейтін мына ... атап ... ... ... жер байлығы мен рухани байлыққа ие болу;
2.Қазақтың өзара бірлігі мықты болуы керек. Ұлттық бірлікті ... ... ... ... ең жаман түрі болып ... ... ... ... ... ... күрес жүргізу. Ақылды
оқығандарды шеттеуді тоқтату. Бірен-саран болса да шетке кетіп жатқандардың
себебін білу.
4.Қазақ жұртына тағдырдың сыйға тартқан мүмкіншіліктерін қалт ... ... ... ... ... ... мемлекетіне айналуын
тоқтату керек-деп тұжырымдады.
5.Жастарды ұлттық рухта, ұлағатты ... ... ... ... көп ... ... ... есте ұстау. Ұрпақ тәрбиесін бүкіл
ұлт болып қолға алмасақ, жекеленген от ... ... ... ... ұмытуға болмайды.
6.Талантты, ойлы, зерделі маман, ұлт кадрларының ... ... ... ... ... ... ақылдарын елемеушілік сыяқты қылықтарды
дер кезінде тойтарып тастау.
7.”Өз халқымды сүйемін” ... ... ... бой алдырмай, халқын жақсы
көріп сүюді тек іс жүзінде көрсеткен жағдайда ғана сеніп, ... ... ... отыру.
8.Өз халқының жақсыларына місе тұтпай, ... ... ... адам ... ... ... ... ортақ. Кейбір өркениет
мемлекетердің өкілдері оны жеке иемденгісі келеді. ... ... ... да ... бар. Сол ... дүниені қажетімізге жаратуға, ұмтылып отыру
арқылы алға басатынымызды есте ұстау.
10.Ата ... және ... ұлы ... ... ... ие
болумен қатар оны алға қарай жылжытуға үлес қосуға ұмтылу, тағы тағылар.
Осылардың барлығы Қонаев шығармаларында түгелдей ... ... ... ... ешкімге тәуелді емес жеке мемлекет болып ... ... ... ... да Қонаев саяси билікті жеңіп алудан,
экономикалық жағынан қарапайым халықтың ... шыға ... ... ... айтсақ: «Сократпен де Зенонмен де тіл табыса білуң.
Қонаев болса Мәскеумен де, орыспен де, ... де тіл ... ... оның ниеті кіршіксіз таза, қара қылды қақ жарған әділ, ... іске ... ... ... ел ... сақтауда саясаткер,
қоғамның білікті қайраткері болды. Ол өмірге құштар, досқа адал, ағайынға
айбынды және жұғымды әрі ... ал, ... ... ... серік бола
білген, қысқасы, адамға керекті қасиеттің барлығы дерлік бойына ... ... ... ... ғасырда маңдайына біткен данышпаны десек те
ешбір артық бағалағандық емес. Қонаев артына өшпестей өсиет қалдырды. ... ... өз ... ... ол ... ... ... өз басым мұрат тұтқан мына ... бес ... ... келеді. Жастайымнан атқа міндім. Біреуден ілгері, біреуден кейін
тірлік кештік. Жақсылыққа мастанбасқа, ... ... бел буып ... деуден аулақпын. Барды ... ... ... ... кісі ол ... ... кезі ... осыны ойға тоқып қана қоймай, бойға ... ... ... жоқ. ... ... ... көп ... қолың жете береді. Алысың
жақын болып, жатың дос-жарға айналып кетедің-дей келіп ... ... ... ... ... биік ... кімге болса да үлкен сын,-деп Қонаев
өсиетін жалғастыра ... ... ... ... ... ... өзегі де, оған қоса азаматтылық та осында,-деп ... ... бес ... ... өзім осы ... өмірде қолдануға күш салдым. Енді сол бес ... ... ... ... ... ... сол бес сипатқа ол жеке-жеке
тоқталды. Ол мына төмендегідей:
Біріншісі: ... тіл ... ... ... «Ақыл-дос, ашу дұшпанң
деген осы. Бұл ... ... ... ... ... алып ... сөйлей
беруден, ол, тілдің ақылдың алдын орап отыратындығынан сақтандырып, сөзді
сөйлеу үшін алдымен ойлап ақылға ... ... ... ... ... қазекем: «Ойнап сөйлесең де, ойлап сөйлең,-деп қорытындылайды.
Екінші-әдептілік, осы бір сөздің тәрбиелік мәні аса зор, ... ... мәні ... ... ... ... кішілік көрсету арқылы
кісілік көрсеткен деп, бұл жерде ұлтымыздың кейбір өзгешелігіне тоқталумен
қатар, өзінің ... ... ... ... ұрпақтардың да сондай
болуын талап етеді.
Үшінші сөзінде: «Өзің өзгеге күдіктенбе, өзге өзіңе ... жиям ... ... таза ... ... ... ... «Не істесең де зеректікпен тындыра біл. Ырысың осың.
Бесінші: «Өз басыңа тілемейтін істі біреуге істеме. ... ... ... Сақтансақ осыдан сақтанайықң,-деген өсиеттерді қалдырды.
Бұл өсиеттердің барлығы ... ... ... үлкен күш. Қонаев
даналықтың барлығын халықтан іздеді. Көп халықтың арасынан «жүзден жүйрік,
мыңнан тұлпар шығадың-деген даналарымыздың сөзіне ... ... ... талап қай жастағы, қандай дәрежедегі адамдардың ... ... дей ... ... ... деу ... «білгіштердің сынға алды.
Өмір, дүние дегенің ағып жатқан су екен, жүрген-тұрған жұмысың ... ... екен дей ... тек адам ... бір-бірімен сыйластығы бәрінен де
артық,-деп қорытынды жасайды.
Қазақты ойлау жүйесі кедейленіп отырған ХХ-шы ... ... ... оза ... ... ... екенін паш етті.
ҚОРЫТЫНДЫ
Сонымен қорыта айтқанда Д.А.Қонаевтың өмірі Қазақстанның ... ... ... бір ... ... ... және ... өрлеу
тарихымен біте қайнасқан. Ол ұлан ғайыр республикамызда ХХ ғасырдың ... ... ... толы ... істердің куәгері ғана емес, соларды
іс-жүзіне асырудың тетігін ұстаған ... ... ... Абайдың билігі
мен даналығын, Шоқанның асылдығы мен ғұламалығынан, Ыбырайдың ұстаздығы ... ... ... сол ... ... ... дара тұлға.
Қазақ елінің Қонаев өмір сүрген адалдық пен беріле еңбек еткен
заманының ... ... ... ... ... ... ... тарихи тұлғалардың өздерінің заманы, өздерінің тарихи ортасы,
сол замандардың өздерінің тарихи заңдылығының ... ... аян. ... ... ... Д.А.Қонаевты кейбір мақалаларда өз заманындағы
тоталитарлық жүйеге ... ... ... ... ... ... ... тәуелсіздігі үшін күреспеді
деп жазғырады.
Мәселен, Д.А.Қонаевсол жүйеде басшылық қызмет атқара ... ... ... ... ... ол басқа жолмен күрескен ғой ... Бұл ... ... «Ғасырлар тоғысындаң айтып өтеді.
Өткен кездерде қазақ елін кімдер басқармады. Қазақ Автономиялық
Социалистік ... ... ... ... мемлекет болғанға
дейінгі аралықта (1920-1991) 18 адам елдің саяси басшылық ... ... ... Олардың ішінде ұлттық сапасы жағынан бір поляк, бір грузин,
бір еврей, бір армиян, бір ұйғыр ... ... төрт ... ... Сол ... жыл ішінде мерзімдік жағынан Д.А.Қонаев алады екен.
Д.А.Қонаев ... үшін ... мол ... мен жоралғылы ізгі
жақсылықтар жасады. Қазақстан өзге республикалардан көш ... ... ... ... Сол ... республиканың ғылыми күш-қуаты күрт
өсті, ғылыми зерттеулердің жаңа бағыттары көрініс тауып, ... ... ... тікелей ат салысатын талапты да, талантты
ғылыми кадрлар тобы нығайды.
Дінмұхамед Ахметұлы
Қонаев
Туған жерін ... ұлы ... ... облысының егін алқабында.
Д.А.Қонаев Қарағанды техникалық резина зауытында. Оң жақтан бірінші
облыстық партия комитетінің хатшысы Н.Ә.Назарбаев.
Дінмүхамед Ахметүлы
Қонаев пен
Нүрсүлтан ... ... ... ... ... Назарбаев Н.Ә. Ғасырлар тоғысында. Алматы, 1996. 47 б.
2. Кунаев Д.А. Избранные речи и статьи. М., 1978. 551 ... ... Д.А. КПСС пен ұлт ... А-А, ... Кунаев Д.А. Советский Казахстан. А-А, 1980 240 с.
5. Қонаев Д.А. Өтті ... ... ... Алматы, 1992
6. Кунаев Д.А. От Сталина до Горбачева. Алматы, 1994. 346 с.
7. Қонаев Д.А. Ақиқаттан аттауға болмайды. Алматы, 1994. 512б.
8. ... ... 1986. ... Жәмиұлы Б. Ұлы адам кім? //Алтын Орда. 2001. №6
10. Байдосов З. Дүниеден өтті бір алып ... ... 2001. ... ... Г. ... кездескен 50 сәт. Аударған С.Мұратбеков.
Алматы, 1998. 160 б.
12. Елу жыл ел ағасы. Алматы: ... 2002. 184 ... ... С. ... қоры ... ... ... қайраткері
Д.А.Қонаев атындағы қор туралы) //Халық кеңесі. –1994. 20 тамыз.
Соныкі, Дара тұлға және ... ... ... ... беті ... ... 1995. 12 ... Акуев М. Пірдің қасында жүрдім… : ... ... ... ... ... ... //Жас Алаш. 1995. 5 мамыр.
15. Қасымов А. Ұлттың рухани ұстазы. // Елу жыл ел ... ... ... А. ... ... ... 2002 12 ... Шекей Г. //Казахстанская правда. Динмухамед ... ... ... 2003 февраль.
18. Хасанаев М.Ж. //Лениншіл жас. 1990 21 қараша.
19. Жданов С.Г. Зигзаги судьбы. А., 2001.
20. Балтабайұлы А. ... үшін жүз ... еді. // ... ... ... М.Б. ... және ... Компартиясы. //Ақиқат. 1997.
1. 38-42бб.
22. Әшімов Б. Ұлтымыздың мақтанышы //Елу жыл ел ағасы. А., ... ... Р. ... ... ... 2000 10-16 қараша.
24. Еркімбеков.Ж. Қазақ мәдениетінің жанашыры // Жетісу 2002 12 ақпан.
25. Иманбай Ұ. ... ... // Елу жыл ел ... А., ... ... К. Д.А Кунаев и ... ... ... //
Бекмаханов тағылымы. -2004. ... ... ... А., 2004. ... 135.б.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 63 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Д.А. Қонаевтың өмірі мен қызметі45 бет
1986 ж. желтоқсан оқиғасы10 бет
Д. А. Қонаевтың өмiр жолы12 бет
Д. Қонаевтың өмір жолына сипаттама29 бет
Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев туралы10 бет
Желтоқсан жеңіліс емес, жеміс еді4 бет
Қоғам қайраткері Д. Қонаевтің өміржолы4 бет
«Зиянды әдеттерден аулақ бол!». Тәрбие сағаты7 бет
Бала тәрбиесіндегі халықтық ұстанымдар жайлы5 бет
Халық педагогикасы – этнопедагогиканың зерттеу объектісі21 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь