Нарықтық экономика жағдайындағы коммерциялық банктердің несиелік саясатын жетілдіру жолдары


Кіріспе 3
I . бөлім. Нарықтық экономика жағдайындағы коммерциялық
банктердің несиелік саясатын жетілдіру жолдары.
1.1. Несиелік саясатты қалыптастырудың эдістемелік
негіздері 7.
1.2. Коммерциялық банктердің несиелік саясатының халықаралық
тәжірибесі жэне оны Қазақстанда қолдану мүмкіндігі 20.
II . бөлім. Қазақстан Республикасында несиелік рыноктың қазіргі
жағдайын жэне банктің депозиттік саясатын талдау.
2.1. Қазақстан Республикасындағы несие рыногының қазіргі кездегі жағдайы жэне банктердің несиелік саясатын жүзеге асыру бағыттары 43
2.2. Оңтүстік Қазақстан облысындағы депозиттер мен салымдар рыногының қазіргі кездегі жағдайы және банктердің несиелік саясатын жүзеге асыру бағыттары (2003.2005) 70
III . бөлім. Коммерциялық банктердің несиелік саясатын
қалыптастыру мен жүзеге асырудың болашақтағы бағыттары.
3.1. Банктің несиелік портфелін қалыптастырудағы тэуекелділік жэне оны басқару 74
3.2. Коммерциялық банктің несиелік саясатын қалыптастырудың
эдістері мен механизмдерін одан әрі жетілдіру жолдары 77
Қорытынды 85
Пайдаланаған эдебиеттердің тізімі 89
Нарықтық экономикасы жағдайындағы Қазақстан Республикасының банк тер жүйесінде Үлттық экономиканың басқа секторларымен салыстырғанда елеулі өзгерістер болып жатқаны баршаға мәлім. Бүгінгі таңда нарықтық экономика жолына баяғыда түсіп, зор жетістіктерге жеткен өркениетті елдертэжірибесін үйрене отырып, банк жүйесін халықаралық стандарттарға көшіру ел экономикасы үшін маңызды болып табылады.
Банк жүйесін реформалау қажеттілігі Қазақстанның эволюциялық дамуының сапалы, жаңа деңгейге жетуінің қажеттілігінен туындап отыр. Нарықтық экономикаға көшкен жылдар аралығында Қазақстан Республикасының банк жүйесі реформалаудың үзақ та, қиын кезеңін бастан кешірді. Бүл кезде еліміздің банк жүйесінде тек сандық емес, сонымен бірге сапалы өзгерістер болды деп айтуға болады. Қазақстан Республикасының тэуелсіздік алуының он жылдығына арналған салтанатты жиналыста ел президенті Н. Назарбаев банк жүйесін реформалау нэтижесі бойынша: "Еліміздің банк жүйесі түбегейлі де сапалы өзгерістерге үшырады" деп. мақтанышпен атап өткен болатын [1;5 бет].
Қазақстанда банк жүйесін реформалау ісі ең алдымен коммерциялық банктерді қүрудан басталды. Тек Қазақстанда емес, сонымен бірге бүкіл КСРО аумағындағы бірінші болып қүрылған банк, Оңтүстік Қазақстан і облысында орналаскан Союз кооперативтік банкі болатын. Банк операцияларын жүргізу қүқығын беретін лицензиясын ол 1988 жылдың 24 тамызында алды. Бірақ, аталмыш банктің қызметі небэрі 7 жылға ғана созылып, қызметіндегі айтулы елеулі кемшіліктері үшін 1995 жылдың 24 тамызында банк операцияларын жүргізу үшін берілген лицензиясы қайтарылып алынды. Қазақстан аумағында 1988 жылдың 19 қырқүйегінде

қүрылған екінші коммерциялық банкке Алматы Орталық кооперативтік банкі жатады. Қазіргі кезде аталмыш банк "Центр кредит" ААК болып, банк қызметі нарығында өз қызметін тиімді атқаруда.
1. Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі (жалпы бөлім)
2. "Қазақстан Республикасының Банктер жэне банк қызметтері туралы" заң (өзгерістер мен толықтыруларды қоса) 31 тамыз 1995
3. "Қазақстан Республикасының ¥лттық Банкі белгілеген пруденциалдық нормативтер туралы ережесі" № 213 3 шілде 2002
4. Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкінің "Екінші деңгейдегі
банктердің меншікті капиталы және жарғылық капиталы" туралы бекіткен қаулысы
№190, 2маусым2001
5. ЖАҚ "Жеке тұлғалардың салымдарын кепілдеу (сақтандыру) қорындағы" өзгерістер 01.08.2003 жылға қатысты
6. Банковское дело/ Под ред. Г.С. Сейткасимова. - Алматы: Қаржы жэне қаражат, 2003
7. Банковское дело: Справ. Пособие/ М.Ю. Бабичев, Ю.А. Бабичева, О.В. Трохова и др; Под ред. Ю.А. Бабичевой. - М: Экономика, 1994.
8. Банковское дело/ Под ред. В.И. Колесникова, Л.П. Кроливецкой. - М "Финансы и Статистика", 2000г
9. Банковское дело: Учебник / Под ред. Лаврушина О.И. - М: "Финансы и статистика", 2001
10. Роуз С. Питер. «Банковский менеджмент»-М:»Дело Лтд», 1995-76.
11. Банковский портфель - 2/ отв ред. Коробов Ю.И , Рубин Ю.Б., Солдаткин В.И. - М: "Сомитэк"; 2004

12. Коттер Р, Рид. Э, Гилл Э, Смит Р. Коммерческие банки. - М: Космополис, 1997
13. Коммерческие банки / В.М. Усоскин. - М: Экономика, 2002

14. Кидуэлл Д.С, Петерсон Р.Л, Блэкуэлл Д.У. Финансовые институты, рынки, деньги. - Санкт-Петербург: 2002г.
15. Марченко Г.А. Банковский сектор Казахстана: состояние и перспективы развития. // Банки Казахстана. № 10, 2003
16. АҚ "Халық банктің" жылдық есеп беруі 2006 жыл.
17. АҚ "Халық банктің" Талдықорған аймақтық бөлімшесінің жылдық есеп
беруі 2006 жыл.
18. АҚ "Халық банктің" депозиттік саясаты 2002 - 2006 жылдар

19. АҚ "Халық банктің" депозиттік операциялар жөніндегі ішкі нұсқаулары
2005, 2006, 2007 жылдар
20. 2007 жылға Қазақстан Республикасы ¥лттық Банктің жылдық есеп беруі. - Алматы
21. 2007 - ші жылға Қазақстан Республикасы Ұлттық Банктің статистикалык бюллетені. - Алматы, 2001ж.

Пән: Банк ісі
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 41 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1300 теңге




ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ

ОРТА-АЗИЯЛЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ

Экономика факультеті Қаржы жэне есеп кафедрасы

ДИПЛОМДЫҚ ЖҮМЫС

Тақырыбы: Нарықтық экономика жағдайындағы коммерциялық банктердің
несиелік саясатын жетілдіру жолдары

орындаған: 4 курс күндізгі оқұ
бөлімінің Қаржы мамандығы
студенті

Ғылыми жетекшісі: Аға оқытушы:
Баймуратова Г.К.

Қорғауға жіберілді: Қаржы жэне банк ісі кафедрасының меңгерушісі:

2008 ж

АЛМАТЫ - 2008 ж.

МАЗМҮНЫ.

Кіріспе 3

I - бөлім. Нарықтық экономика жағдайындағы коммерциялық
банктердің несиелік саясатын жетілдіру жолдары.
1.1. Несиелік саясатты қалыптастырудың эдістемелік
негіздері 7.
1.2. Коммерциялық банктердің несиелік саясатының халықаралық
тәжірибесі жэне оны Қазақстанда қолдану мүмкіндігі 20.
II - бөлім. Қазақстан Республикасында несиелік рыноктың қазіргі
жағдайын жэне банктің депозиттік саясатын талдау.
1. Қазақстан Республикасындағы несие рыногының қазіргі кездегі жағдайы жэне
банктердің несиелік саясатын жүзеге асыру бағыттары 43
2. Оңтүстік Қазақстан облысындағы депозиттер мен салымдар рыногының қазіргі
кездегі жағдайы және банктердің несиелік саясатын жүзеге асыру бағыттары
(2003-2005) 70
III - бөлім. Коммерциялық банктердің несиелік саясатын
қалыптастыру мен жүзеге асырудың болашақтағы бағыттары.
1. Банктің несиелік портфелін қалыптастырудағы тэуекелділік жэне оны
басқару 74
2. Коммерциялық банктің несиелік саясатын қалыптастырудың
эдістері мен механизмдерін одан әрі жетілдіру жолдары 77
Қорытынды 85
Пайдаланаған эдебиеттердің тізімі 89
Кіріспе

Нарықтық экономикасы жағдайындағы Қазақстан Республикасының банк тер
жүйесінде Үлттық экономиканың басқа секторларымен салыстырғанда елеулі
өзгерістер болып жатқаны баршаға мәлім. Бүгінгі таңда нарықтық экономика
жолына баяғыда түсіп, зор жетістіктерге жеткен өркениетті елдертэжірибесін
үйрене отырып, банк жүйесін халықаралық стандарттарға көшіру ел
экономикасы үшін маңызды болып табылады.
Банк жүйесін реформалау қажеттілігі Қазақстанның эволюциялық дамуының
сапалы, жаңа деңгейге жетуінің қажеттілігінен туындап отыр. Нарықтық
экономикаға көшкен жылдар аралығында Қазақстан Республикасының банк жүйесі
реформалаудың үзақ та, қиын кезеңін бастан кешірді. Бүл кезде еліміздің
банк жүйесінде тек сандық емес, сонымен бірге сапалы өзгерістер болды деп
айтуға болады. Қазақстан Республикасының тэуелсіздік алуының он жылдығына
арналған салтанатты жиналыста ел президенті Н. Назарбаев банк жүйесін
реформалау нэтижесі бойынша: "Еліміздің банк жүйесі түбегейлі де сапалы
өзгерістерге үшырады" деп. мақтанышпен атап өткен болатын [1;5 бет].
Қазақстанда банк жүйесін реформалау ісі ең алдымен коммерциялық
банктерді қүрудан басталды. Тек Қазақстанда емес, сонымен бірге бүкіл КСРО
аумағындағы бірінші болып қүрылған банк, Оңтүстік Қазақстан і облысында
орналаскан Союз кооперативтік банкі болатын. Банк операцияларын жүргізу
қүқығын беретін лицензиясын ол 1988 жылдың 24 тамызында алды. Бірақ,
аталмыш банктің қызметі небэрі 7 жылға ғана созылып, қызметіндегі айтулы
елеулі кемшіліктері үшін 1995 жылдың 24 тамызында банк операцияларын
жүргізу үшін берілген лицензиясы қайтарылып алынды. Қазақстан аумағында
1988 жылдың 19 қырқүйегінде
қүрылған екінші коммерциялық банкке Алматы Орталық кооперативтік банкі
жатады. Қазіргі кезде аталмыш банк "Центр кредит" ААК болып, банк қызметі
нарығында өз қызметін тиімді атқаруда.
Қазақстанда банк жүйесін қалыптасқан алғашқы кезеңдерінде сауатты,
кәсіпкерлік деңгейі жоғары, білікті мамандарын болмауы, банк саласының
қызметін реттейтін заңнамалардың толық жетілмеуі банк
I
қызметін жүзеге асыруда көптеген қателіктер жіберіп, банктердің жабылып
қалуына тікелей себебін тигізді.
Реформаның қүқықтық қамтамасыз етілуі жэне банк жүйесінің қалыпты
қызмет етуін қамтамасыз ету мақсатында 1997 жылдың наурыз аййында "Заң
күші бар Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығына өзгерістер мен
толықтырулар енгізу туралы"; 1998 жылдың 28 сэуірінде "Қазақстан
Республикасында вексель айналысы туралы"; 1997 жылдың 11 шілдесінде "Банк
қызметінің мэселелері бойынша Қазақстан Республикасының кейбір заң
актілеріне өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы" бірқатар заңдары
қабылданды.
Қазақстан Республикасының банк жүйесінің түрақтылығы, көбіне екінші
деңгейлі банктердің түрақтылығымен байланысты болып келеді. Жоғарыда атап
өткен себептерге қоса, төлемсіздік дағдарысы мен банктерге деген
сенімсіздік көптеген банктердің қызметіне тосқауыл болыпп, банктердің
сенімділігін қауіп Алдана қойды, ал оған төтеп бере алмаған банктер
банкроттықа үшырады. Ел экономикасында бірлескен және шет ел банктердің,
олардың филиалдарының пайда болуы бэсекелестікті одан эрі күшейтіп
жібереді. Нэтижесінде, банктердің несие ресурстарының айналымдылығы
төмендеп, мерзімі ұзартылған несиелердің көлемі өсті. Жалпы дағдарыс
жағдайында коммерциялық банктер тэуекелдің жоғары деңгейімен бетпе-бет
кездесіп, оған төтеп бере алмаған банктер жабылып қалып жатты. Сондықтан
да біз бүгінгі таңдағы элемдік тэжірибеде қалыптасқан банк қызметіндегі
несиелік портфельні
басқару мэселелері Қазақстанның банк жүйесінің даму мен қалыптасуына
байланысты сүрақтарды зерттеудің жаңа бағыты болып табылады.
Талдау мен зерттеу жүргізу барысында банк қызметіндегі несиелік
саясатты қалыптастыру мэселелерін ашып көрсету үшін, біз элемдік
тэжірибеге алкен көңіл аударып отырмыз жэне соның көмегі арқылы Қазақстан
Республикасында қолдануға тиімді де пайдалы эдістерін қарастырып, несиелік
саясатты қалыптастырудағы тэуекелден "қорғану" үшін қажетті әдістемелерді
саралап отырмыз. Осы кешегі күнге дейін отандық банктер үшін банктерді
тарату саласындағы бастр проблема заң базасын нығайту болып саналып келді.
Бүгінде өзінің өзектілігін жоғалтпай, бүл проблема өзінің орынын басқа
проблемаға береді - ол ел экономикасына екінші деңгейлі банктердің
несиелік саясатын жүргізудің эсері, он қалыптастыру эдістемелерін одан эрі
жетілдіру проблемасы. Сонымен, коммерциялық банктердің қызмет аясы
кеңейген сайын, банк қызметіндегі несиелік портфельні басқару тэуекелі де
үлғая бермек. Бірақ,
, отандық коммерциялық банктер элемдік тәжірибеде белгілі барлық
тэуекелдің түрлерімен кездесті друге болмайды. Алайда олардың саны өсіп
барады, ал бүл проблема отандық банк жүйесі үшін жаңа болып табылады,
сондықтан да банктердің несиелік саясатын жүргізу эдістері бойынша қандай
да бір тереңдетілген зерттеулержүргізілген жоқ. Осы орайда банктердің
несиелік саясатын қалыптастыру саласындағы зерттеулер Қазақстанның банк
жүйесін реформалау кезіндегі өзекті проблемалардың бірі болып отыр. Барлық
аталған проблемалар жэне себептер осы диплом жүмысының тақырыбыы таңдауға.
Оның мақсаттары
, мен негізгі міндеттерін қоюға негіз болды.
Жүмыстың мақсаттары. Жүмыстың мақсаты болып банктің несиелік саясаты
саласындағы элемдік тэжірибені оқып білу жэне оның жергілікті жағдайға
бейімделуі болып табылады.
Қойылған мақсат жүмыстың келесі міндеттерін анықтайды:
* Банктердің несиелік саясатын қалыптастырудың теориялық сұрақтары
оқып білу, олардың құрылымынанықтау, банктің "несиелік саясаты"
түсінігінің мазмүнын нақтылау жэне анықтама беру;
* Ел экономикасында банктердің несиелік саясатын қалыптастыру
барысында талдау жасап, оның себептері мен салдарын анықтау;
- Талдау нэтижелері бойынша қорытындыларды қалыптастыру жэне
! отандық банктер үшін несиелік саясатты жүргізудегі практикалық
үсыныстарды өңдеп шығару.
Жүмыстьщ пэні және обьектісі. Жүмыстың пэні ретінде банктің несиелік
саясатын қалыптастыру қүралдары жэне эдістерімен байланысты теориялық жэне
практикалық сүрақтар саналады. Жүмыстың обьектісі Қазақстан
Республикасының екінші деңгейлі банктердің қызметі болып табылады.

Жүмыстың қүрылымы. Жүмыс кіріспеден, негізгі үш бөлімнен жэне
қорытындылардан түрады. Соңында қолданылған эдебиеттер тізімі мен
қосымшалар келтірілген.

1-бөлім. Нарықтық экономика жағдайындағы коммерциялық банктердің
несиелік саясатының теориялық негіздері.

1.1. Несиелік саясатты қалыптастырудың әдістемелік негіздері.
Қазіргі кездегі отандық банк тэжірибесінде "Несиелік саясат"
үғымының жалпыға бірдей, ортақ үғымы қалыптаспаған. Мысалы, Ресей
банктерінің тэжірибесін өзінде бүл термин анықталмаған. Жоғары оқу
орындарының "Ақша, несие, банктер", "Банк ісі" оқулықтары мен оқу
құралдарында "Несиелік саясат" үғымы мүлде кездеспейді.

Саясат дегеніміз не? Саясат эдетте қоғамдық қызмет деген үғымды
білдіреді. Қоғамдық қатынастардың аясына қарай экономикалық мэдени,
элеуметтік, техникалық саясат деп оның сан алуан түрлерін қарастыруға
болады. Несиелік саясат болса, банктің қызметінде кездесетін саясаттарының
бір ғана бөлігі деп айтуға болады. "Банковская система России" атты
кітапта банктің "несиелік саясаты" деген үғымға ғана анықтама беріліп
кеткен [8; 56 бет].

Дүниежүзілік банктің банк саясатына арналған арнайы басылымында:
"... банк саясаты эдетте банктің атқарып отыратын күнделікті қызметтерін
қамтиды жэне осы сүрақтар бойынша туындайтын мәселелерді банкті
басқарушылар мен Директорлар кеңесі үсынған үсыныстарға негізделіп отырып
қалыптасады" делінген [1; 6 бет].
Банк саясатына, соның ішінде несиелік саясатқа қатысты анықтамаларды
зерделеудің нэтижесінде, біз Қазақстанның қазіргі кездегі тэжірибесі мен
шет елдік тэжірибеде осы үғымның қандай да болмасын нақты да түсінікті
анықтамасының болмағандығына көз жеткіземіз. Осы орайда, алдымен несиелік
саясаттың мәнін анықтап алудың қажеттілігі і туындайды.

Біздің ойымызша, несиелік саясатты ең алдымен экономикалық саясат
ретінде қарастыру керек. Алайда, қаржы, баға, сыйақы, салық жэне

, басқа сол сияқты экономикалық саясаттың күрамды бөліктері болып
табылатын барлық оның элементтерінен айрықша, өзіне ғана тэн арнайы
белгілерімен ерекшеленді.
Осыған орай екінші деңгейлі банктер өздеріңің несиелік саясатын
жасауда, оның өзіне тән ерекше белгілерін ескере отырып қүруы қажеттігі
болып табылады.

Банктің несиелік жэне депозиттік саясатының түп негізі бір болып
табылады. Несиелік және депозиттік саясатты жүргізу барысында тек бір ғана
мақсат алға тартылады, ол - сенімділік пен түрақтылық деңгейін қолдай
отырып, банктің табыс деңгейін мүмкіндігінше ең жоғары деңгейіне жеткізу.
Мүндағы тепе-теңдікті қамтамасыз ететін жадай, банктің өтімділігі болып
табылады.
Міне сондықтан да, банктің несиелік саясатын кең мағынада оның
несиелік саясатын ескере отырып қарастыру керек, кері жағдайда банк
қызметіндегі басымдылықтарды негіздеу проблемасын шешу мэселесі пайда
болуы мүмкін, яғни несиелік саясат пен несиелік саясаттың бір-біріне
қарағандағы маңыздылығы.

, Жалпы, банктің саясаты, жалпылама түсінік ретінде, несиелік
саясат, депозиттік саясат, клиенттерге есептік-кассалық қызмет көрсету
саясаты, проценттік саясат, валюталық саясат жэне саясаттардың жиынтығы
ретінде қарастырылады [3; 15 бет].

Сонымен, банк саясатының ажырамас бөлігі бола отырып, несиелік
саясат жеке дара қарастырылмай, оның қүрамды бөліктерімен тығыз байланыста
қарастырылуы тиіс.

Қазіргі кездегі экономикалық әдебиеттерде коммерциялық банктің
несиелік саясатына қатысты екі түсінік қалыптасқан. Біріншіден,
макроэкономикалық деңгейдегі несиелік саясат әдетте банктің жалпы саясаты
деп талқыланады. Екіншіден, макроэкономикалық деңгейдегі

несиелік саясат нақты бір банктің депозиттерді басқару саласындағы ,
саясаты деп қарастырылады.

Қандай қоғамдық саяси қурылымда болғанына қарамастан, мемлекет
тиімді экономика қалыптастыруға, қабылданған экономикалық шешімдерін
сапалы болуына үмтылады. Мунда, маңызды орынды банктер мен олардың
жүргізіп отыратын несиелік саясаты қоғамның эр түрлі топтарының мүдделерін
ескере отырып жүргізілуі тиіс.

Шындығында, егер де коммерциялық банк жеке клиенттерге қызмет
көрсету операцияларын дамытуға талпынатын болса, онда өзінің несиелік
саясатын қалыптастырып, оны жүзеге асару барысында міндетті түрде тек
өзінің ғана емес, сонымен бірге бірінші кезекте клиенттерінің факторлары
ескере бермейді.

Философия ғылымы кез келген үғымның "пайда болу көзі" мен оның
"сипатын" бөліп қарастырады. Өзінің сипаты бойынша банктің несиелік
саясаты адамзаттың ой-өрісінің нэтижесі ретінде суібективті сипатта
болады, ал пайда болу көзіне қарай - обьективті қүбылыс болып табылады.

Бүл көзқарасты банктің несиелік саясатын қалыптастыру і барысында
күрделі қүбылыс ретінде зерделей отырып, келесі деңгейлерге қарастырған
жөн:

теорія жэне практика деңгейінде;
макро - жэне микроэкономика деңгейінде;
кең жэне тармағынада.
Банктің несиелік саясатын мэнін депозиттерді тарту мен оларды тиімді
басқару саласындағы банктің саясаты деп анықтауға болады. Банктің несиелік
саясаты - бүл клиенттер мен басқа да салымшалардың уақытынша бос
қаржыларын тартудағы стратегиясы мен тактикасы болып табылады. Несиелік
саясаттың мақсаты-қажет болған жағдайларда банктің
өтімді болу мүқтаждықтарын уақытша бос қаржыларды тарту арқылы
қанағаттандыру болып табылады. Осыған байланысты банктің табыс табу
мүмкіндіктерінің ауқымы кеңейеді, алайда бүл депозиттерді тартудағы
тэуекел деңгейімен байланысты болып келеді [4;297-304 бет].

Жүмыстың кіріспесінде айтып өткеніміздей, коммерциялық банктердің
несиелік саясатын қалыптастыру мэселелеріне елдегі болып жатқан
экономикалық жағдайға байланысты қазақстандық жэне ресейлік экономистердің
зерттеулерінде жеткілікті түрде назар аударылмаған болатын, соған
қарамастан коммерциялық банктер өз қызметін тиімді жүргізу қажеттігін
айқын сезіп отырды. Экономикасы дамыған батыс елдердің эдебиеттерінде
несиелік саясат мәселелеріне көп көңіл бөлінеді, атап айтқанда, "Несиелік
ақшалары" реттеу мәселелері кеңінен тараған [16;4бет].

Депозиттік банктің маңызды ресурстарының бірі болып табылады,
өйткені ол шын мэнінде түрғын халықтың, кэсіпорындар мен үйымдардың банк
жүйесінің қатысуымен оның басқа клиенттеріне беріп отырған несиесі болып
табылады.

Түрғын халықтың уақытша бос қаржыларын тарту бүгінгі күннің көкейтесті
мэселелерінің бірі болып табылады. Экономиканың өсуін і көбіне ішкі
инвестициялық салымдар анықтайтын болады. Банктің міндеті - экономикаға
инвестициялау мақсатында аталмыш қаржыларды тарту болып табылады. Ал,
банктердің сенімді ресурстық базасы бола түрмай, олардың түрақты жэне
қалыпты өз бетінше дамуына мүмкіндіктері жоқ. Атап айтатын болсақ,
ресурстардың шектеулі болуы кезінде, банктер эрине несиелік операциялары өз
бетінше дамыта алмайды. Сондықтан да банктердің оңтайлы да тиімді несиелік
саясатын қалыптастыру проблемасы бүгінгі күннің кезек күттірмес
проблемаларының қатарына

қосылып, жақын арада өз шешімін табуды талап етеді. Оның кейбір бағыттары
диплом жүмысының үшінші бөлімінде қарастырылған.
Ал кэзіргі Қазақстандағы коммерциялық банктердің несиелік саясаты
көбіне банктің өзінің мүдделеріне қарай ойысып отыр, бү_л жағдай
банктердің "пассивтерге күресінің" нэтижесіне эсерін тигізбей қоймайды.
Несиеліқ саясаттаң мэнін ашып көрсету үшін, оның қызметтеріне
тоқталу қажет. Экономистердің көзқарасынан алып қарағанда, несиелік
саясатының түрлі элементтерінен өзгеше етіп көрсететін арнайы, тек өзіне
ғана тэн қызметтері. Жалпы қызметтеріне: коммерциялық, ынталандыру жэне
бақылау қызметтері жатады. Ынталандырушы қызметі арқылы банктің несиелік
саясаты банкте қоғамдағы уақытша бос қаржыларды
і шоғырландырып, олардың тиімді пайдалануын ынталандырып отырады. Себебі,
өз қаржысын банкке салып, сыйақы алу мүмкіндігін клиенттің ақшасын жаратып
банкке салып,сыйақы алу мүмкіндігі клиенттің ақшасын жаратып қою
мүмкіндігін болдырмайды. Ал банктен несие алу мүмкіндігі ақша қаражатына
деген уакытша қажеттілікті қанағаттандырып отырады, есесіне банкке сыйақы
төлеу қажеттілігі банктің алдындағы қарызын мүмкіндігінше тез арада өтеуді
ынталандырады. Банк үшін несиелік саясаггың ынталандырушы қызметі,
банктердің мүмкіндігінше сырттан арзан ресурстарды тартып, оларды өзіне
табысын ең жоғары
і деңгейін қамтамасыз ету мақсатында жайғастырудан көрінеді.

Бақылау қызметінде несиелік саясат несиелік ресурстарды тарту жэне
оларды мақсатты бағытта пайдалану процессін бақылап отыруға мүмкіндік
береді [17;3 бет].
Ал енді несиелік саясаттың ерекше, өзіне ғана тэн қызметіне
тоқталатын болсақ онда несиелік саясат тек бір ғана, бірақ өте маңызды
қызметті атқарады, ол - несиелік процессті оңтайлы ету қызметі. Бүл
қызметтің әрекеті банк саясатының мақсаттарына жетуіне бағытталған.
Несиелік саясаттың рөлі банктің ресурстары шоғырландырып, оларды
инвестициялау, несиелік процессті дамыту мен оның тиімділігін арттыру
барысында банк қызметінің басым бағыттарын одан эрі жетілдіру жолдарынан
көрініс табады.

Мақроэкономикалық деңгейдегі несиелік саясаттың сүрақтары кеңес
үкіметінің кезеніндегі экономикалық эдебиеттерінде қарастырылған
болғандықтан, біз коммерциялық банктің несиелік саясатының рөліне көбірек
көңіл бөлген жөн деп санаймыз.

Коммерциялық банктің несиелік саясаты банктің клиеиттермен өзара қарым-
қатынасын зерттеу мэселелеріне негізделеді жэне оның даму мен одан эрі
жетілуіне бағытталады. Депозит банктің жасайтын несиелік саясатының негізгі
көзі бола отырып, оның тиімділігі мен ' оңтайлылығының өлшеуіші болып
табылады. Банктер несиелік саясатты ең алдымен банк пен клиент арасындағы
өзара қарым-қатынастарды реттеуге, басқаруға, оларды оңтайлы үйымдастыруға
бағыттап жасайды. Несиелік саясатты жасау барысында банк қоғам мен
мемлекеттің банк жүйесінің даму деңгейін ескергені абзал.

Мүндай көзқарас, басқа да эдебиеттерге кездесіп жүрген көзқарастан,
біріншіден, банк пен қарьғз алушының тұрғысынан алып қарағандағы несиелік
саясаттың макро- жэне микродеңғейде зерттелуімен ерекшеленеді.
Коммерциялық банктің несиелік саясатының мақсаттары мен негізгі қағидалары
жэне оны анықтайтын факторларды қарастырып көрейік.

Коммерциялық банктің несиелік саясатың мақсаттары мен негізгі қағидалары
жэне оны анықтайтын факторлар банктің несиелік саясатын қүруда негіз
болады. Банктің несиелік саясатының мақсаттары мен негізгі қағидалары
банктің өзінің мақсаттары мен қағидаларында үйлес табуы қажет.

Несиелік саясат банктің қызметіндегі саясаттың маңызды бағыттарының
бірі болып табылады. Банктің саясаты, эдетте банктің дамуындағы жобалар
мен даму жоспарлары түрінде жасалынады.
Банктің алдына қойған мақсаты, несиелік саясатының мақсаты деп нені
айтамыз? С.И. Ожеговтың "Словарь русского языка" деген энциклопедиясында:
"мақсат" - бүл нені жүзеге асыру керек, неге талпыну керек деген мағынаны
білдіреді" делінген [4; 256 бет].
Ал осы орайда К. Маркс былай деп жазады: - "Мақсат заң ретінде
адамның іс-эрекетінің тәсілдері мен сипатын анықтайды" [25;306 бет].
Жалпы, мақсатты философиялық түрғыдан түсіну қызмет етудің маңызды
элементі ретінде қарастыруды көздейді. Сондықтан банктің мақсаттарын оның
дамуындағы сандық жэне сапалық сипаттамалары анықтайды. Оларға қол жеткізу
деңгейін бағалау банк саясатының рөлі ! туралы айтуға мүмкіндік береді.

Банк саясатын қалыптастырудағы негізгі кезең мақсаттарды анықтап, оны
жүзеге асару мақсатында тиісті қүралдарды дүрыс таңдай білу болып
табылады. Әрбір банк үшін өзінің мақсаттары айқын болуы маңызды.

Макроэкономикалық деңгейдегі коммерциялық банктердің ¥лттық Банк пен
бірге отырып қол жеткізуге тиіс мақсатында банк жүйесі мен экономиканың
қалыпты дамуын қолдау болып табылады.

Коммерциялық банктің жалпы мақсаты, оның саясатының , табыстылығы,
рентабельдігі, өтімдігі, тәуекел деңгейінің төмендігі, несиелік портфельдің
оңтайлылығына қол жеткізуден көрінеді.

Банктің несиелік саясатын оның жалпы саясатының қүрамды бөлігі
ретінде қарастыра отырып, біз несиелік саясатының мақсаттарының банктің
стратегиялық мақсаттарына қарағанда шектеулі байланыста болып, банк
саясатының мақсаттарымен үйлестіріп жасалынатынына көз жеткіземіз. Банктің
стратегиялық мақсаттары сияқты, несиелік саясатта

салымшылардың қаржыларын тарту арқылы табыс табуды көздейді. Осыдан,
несиелік саясаттың мақсаты сырттан тартатын қаржыларды өз пайдасына
шоғырландыру арқылы банктің өтімдлікке деген мұқтаждықтарын қамтамасыз
етуге бағытталады.

Сонымен, банктің алдына қойған мақсаттары сан алуан болуы мүмкін,
бірақ оларды қызметтің стратегиялық бағыттары мен жалпы аяққы мақсаттардан
бөлек қарастыру қажет. Банктің дамуындағы жеке мақсаттарға сүйене отырып,
оның жалпы мақсатын анықтауға болады. Бұ_л аяққы мақсат белгілі бір
өлшемдер арқылы өлшеніп отыруы тиіс. Ол -нақты, қарапайым, өлшемді болуы
тиіс. Егер, қойылған мақсатты сандық өлшеммен өлшеуге болмайтын болса,
онда ол уақыт өлшемімен өлшенуі тиіс.
Ыақты бір коммерциялық банктің деңгейіне оның саясаты банктің
рентабельдігі, өтімділігі мен сенімділігін қамтамасыз ету мақсатында банк і
операцияларын үйымдастыру мен жүзеге асару шараларынан көрінеді.

Банктің стратегиясын оны жүзеге асырудың мақсаты мен эдістері деп
анықтап, ал тактикасын мақсаттарға жетудегі нақты бір эдістер мен
тэсілдердің жиынтығы деп белгілеуге болады. Стратегия мен тактика бір-
бірімен тығыз байланыста болады. Тактика стратегиясы іс жүзінде жүзеге
асырудың нақты қүралы болып табылады. Сондықтан, банктің стратегиялық
мақсаттары мен ағымдағы міндеттердің үйлесуі коммерциялық банктерге өз
қызметіндегі келеңсіз жағдайларын болмауының алдын алуға мүмкіндік береді
[13; 15 бет].
Қазіргі кезде, коммерциялық банктер өзінің стратегиясын қалыптастыру
барысында келесі жағдайларды басшылыққа алғаны дүрыс болар еді:
Клиент. Қазақстандық банк тер үшін клиентке қарап стратегиясын
қалыптастыру маңызды болып табылады.
Шығындар. Шығындарды төменгі шегіне жеткізу тұрғысынан алғанда,
банктер өзінің дамуындағы басым бағыттарын анықтап, оған талдау жүргізіп
отырғаны дүрыс.
Капитал. Банк түрақты дамып, өзінің капиталы мен активтерін арттыру
максатында тэуелдің деңгейін де ескерген дүрыс.
Банк басшылығының банктің даму стратегиясында тиімді жэне оңтайлы
стратегиясын жасаудағы қабілеті. Қазақстанда банктердің саны күрт өсіп
отырған кезеңдерде банкті біліктілікті мамандар емес, әр түрлі деңгейдегі
шенеуніктер, ғылыми қызметкерлер, бүрынғы партия белсенділері басқарып
отырды. Қажетті білім деңгейінің болмауы, менеджмент деңгейінің төмендегі
жаңадан ашылған банктер мен жалпы елдегі банк жүйесінің жағдайына эсерін
тигізбей отара алмады.
Сонымен, банктің несиелік саясатының көздеген мақсатына жетуі банктің
стратегиясы мен тактикасының қаншалықты дүрыс жасалғандығына байланысты
болып келеді. Өкінішке орай, көптеген қазақстандық банктер рыноктың нақты
коньюктурасын ескермей, тереңдетілген маркетингтік зерттеулер жүргізбей өз
қызметтерін жүзеге асырып отырады.

Жоғарыда айтылған жағдайларды қорыта келіп, банктің несиелік
саясатының мақсаттары төмендегі шарттарды қамтуы тиіс деп ойлаймыз: тэуекел
деңгейін төменгі шегіне жеткізу мақсатында мақсатты рыноктарды анықтап,
несиелік рыноктың жағдайына талдау жасау; қаржыларды депозитке тарту,
депозит портфелін тиімді басқару арқылы табыстың ең жоғары деңгейін
қамтамасыз ету.

Мүндағы айта кететін тағы бір жайт, бүл барлық коммерциялық банктер
үшін бірдей, ортақ саясаттың болмайтындығы. Әрбір нақты банк өзінің
несиелік саясатын түрлі факторлардың эсерін ескере отырып қалыптастырады.

Несиелік саясатты жасау барысында банктер өздерінің қызметіне тікелей
эсерін тигізетін көптеген факторларға талдау жасайды. Солардың ішінен
барлық банктерге бірдей эсер ететін макроэкономикалық факторларды бөліп
көрсетуге болады.

Банктің саясатын жалпы алғанда жэне оның несиелік саясатын жеке
алғанда, нарықтық экономика жағдайында олар екі факторлар түріне байланысты
болып келеді. Бірінші топқа банктің сыртқы саясатын ' анықтайтын
факторларды жатқызуға болады. Олардың ішіндегі маңыздыларына төменгі
факторларды жатқызуға болады:

- ел экономикасын жалпы жағдайы, инфляция деңгейі Жалпы Ішкі

Өнімнің өсу қарқыны, бюджет тапшылығы;

Қазақстан Республикасы ¥лттық Банкінің және қаржы министрлігінің
ақша-несие саясатының эсері;
Орталық банктің мемлекеттік органдардан тәуелсіздігі, елдің қоғамдық
өміріне араласуы; , - Тұрғын халықтың табыс деңгейі, мәдени-
тұрмыстық жағдайы;
Банктің қызметіндегі аймақтық ерекшелік;
Бэсеке деңгейі;
Банк қызметі мен өнімдерінің баға деңгейі; Екінші топ факторларының
банктің ішкі саясатының анықтайтың факторлар жатады. Атап айтқанда:

депозиттердің тұрақтылығы;
банктің көрсететін қызметінің түрлері мен ауқымы; банк мамандарының
біліктілік деңгейі, тэжірибесі жэне іскерлік ' қабілеті;
банк клиентурасы;
несиелік портфельдің сапасы;
тэукелді-менеджмент деңгейі.
Банктің несиелік саясатының негізгі принциптері дэл бүгінгі күнге
дейін арнайы зерттеудің обьектісі болмаған.
Несиелік саясатының принциптері несиелік процесстің негізі болып
табылады, яғни оларды терең игерген сайын, банктің қызметінің тиімділігі
өтімділік жэне табыстылық түрғысына алғанда оңтайлы болып отырады.
"Современный руський язык" сөзінде "принцип (латынның Principium -
негід, бастама) - қандайда болмасын теорияның, ілімнің,
ғылымның негізгі, бастапқы жағдайы" - деп түсініктеме берілген [6;45
і
бет].

Сонымен, несиелік саясаттың принциптері - бүл несиелік саясатты
қалыптастырудағы жэне оны жүзеге асырудағы негізгі, бастапқы жағдайлар
болып табылады. Коммерциялық банктің несиелік саясатырың принциптерін
жалпы жэне арнайы, өзіне ғана тэн принциптері деп екіге бөліп қарастырады.

Коммерциялық банктің несиелік саясатының жалпы принциптеріне - орталық
банктің макроэкономикалық деңгейде жүрғізіи отыратын ' мемлекеттік
саясатына ортақ коммерциялық банктің несиелік саясатының принциптерін
жатқызамыз. Олардың ішіндегі маңыздыларына жататындары мыналар: ғылыми
негізділігі, оңтайлылығы, тиімділігі және сонымен бірге несиелік саясаттың
элементтерінің бірегейлігі мен үздіксіз байланысы.
Коммерциялық банктің несиелік саясатының өзіне ғана тэн
принциптеріне: банктің қызметінің табыстылығы, пайдалылығы жэне сонымен
бірге қауіпсіздік пен сенімділік принциптері жатады.

Сонымен, жалпы банктің несиелік саясатының негізгі принциптері
келесідей кестеден керініс табады [7; 67 бет].

1-кесте

Банктің несиелік саясатының принциптері.

Банктің несиелік саясатының принциптері
1 2
Жалпы принциптері Өзіне тэн арнайы принциптері
Ғылыми тұрғыдан негізделуі Табыстылық, пайдалылық
Оңтайлы болуы Қауіпсіздік, сенімділік
Тиімділігі
Несиелік саясат элементтерінің
бірегейлігі мен үздіксіз байланысы

Жалпы, жоғарыда айтылған принциптерді сақтау банктің несиелік
саясатының тиімділігін арттырудың алғышарты болып табылады.

Сонымен, несиелік саясаттың принциптері мен мақсаттарын, оған тікелей
жэне жанама түрде эсер ететін факторлар жиынтығын ескере отырып жасағанда
ғана несиелік саясат тиімді және оңтайлы болады деп саналады. Ал банктің
тиімді де оңтайлы несиелік саясаты қалыптастырып, жүзеге асару үшін
көптеген факторларды ескере отырып терең талдау жүмыстарын жүргізіп отыру
маңызды шарт болып табылады.
Жалпы, жоғарыда айтылған принциптерді сақтау банктің несиелік
саясатының тиімділігін арттырудың алғышарты болып табылады.
Сонымен, несиелік саясаттың принциптері мен мақсаттарын, оған тікелей
және жанама түрде эсер ететін факторлар жиынтығын ескере отырып жасағанда
ғана несиелік саясат тиімді жөне оңтайлы болады деп
саналады. Ал банктің тиімді де оңтайлы несиелік саясаты банктің өзінің,
экономиканың өркендеуі мен гүлденуіне оң эсерін тигізері сөзсіз.
Жоғарыда тілге тиек етілген жағдайлар банктің тиімді несиелік саясатын
жасаудағы жалпы көзқарастарды біріктіруге мүмкіндік береді. Алайда іс
жүзінде несиелік саясатты қалыптастырып, жүзеге асыру үшін көптеген
факторларды ескере отырып терең талдау жүмыстарын жүргізіп отыру маңызды
шарт болып табылады.
1.2. Коммерциялық банктердің несиелік саясатынын халықаралық
тәжірибесі және оны Қазақстанда қолдану мүмкіндігі

Елімізде отандық коммерциялық банктердің қызметтерінің жаңа
механизмін қалыптастыру өркениетті елдерде кеңінен дамыған нарықтық-
қаржылық қүрылымдардың жылдар бойы қалыптасқан тәжірибесіне сүйене отырып
қалпына келтіруді талап етеді. Сондықтан да шаруашылық жүргізудің әр түрлі
жағдайына бейімділігі мен тиімділігін элдеқашан байқаған, эрі қатаң
бэсекелік күресте үзақ тарихи таңдаудың жемісі болып табылатын банктің
несиелік саясатын қалыптастыруға қатысты шет елдік тэжірибелерді
зерттеудің маңызы зор. Алайда, батыстың экономикалық теориялары нарықтық
экономика субъектісі ретіндегі қазақстандық коммерциялық банктердің
қажеттілігін толығымен қамтамасыз ете алмайды, яғни отандық коммерциялық
банктер өз қызметіне шет елдік тәжірибені автоматты түрде көшіріп, өзіне
бейімдей алмайды. Олар Қазақстан экономикасында тек экономикалық қайта
қүру нэтижесінде қалыптасатын еліміздің өзіне ғана тэн ерекшеліктерін
ескере отырып қолдау табуы мүмкін.
XXI ғасырдың басындағы дүниежүзілік шаруашылықтың айтарлықтай
ерекшеліктерінің бірі - халықаралық экономикалық қатынастардың жедел әрі
қарқынды дамуы болып отыр. Ел Президенті Н. Назарбаевтың Қазақстан халқына
жолдауында осы орайда былай делінген: "Азиялық Барыс болу үшін біздің
басымдықтарымыздың қатарына макроэкономикалық көрсеткіштер саласындағы
алдыңғы қатарлы халықаралық тэжірибе енгізілуі тиіс. Ол - инфляция мен
бюджет тапшылығының төмен болуын, үлттық валютаның күшейуін, жинақтау
нормасының жоғары болуын көздейді. Бүл рецепт Жапонияда, Кореяда,
Индонезияда, Тайвань мен Чилиде іске асты. Қазақстанда да іске асады"
[19;25бет].
і
Бүгінде біз элемдік экономикада эр түрлі халықаралық банктердің кең
қанат жайып, тамырын терең тарта бастағанның куэсі болып отырмыз. Бүл
қүбылыс үлттық экономиканың мейлінше ашықтыққа үмтылысынан, халықаралық
қүрылымдардың жақындасып, өзара көмек арқылы нығайтып, дами бастағанынан
байқалады.
Әрине, аталған қүбылыс оңайлықпен жүріп жатқан жоқ. Бүл бэсекелі,
қайшылықты да диалектикалық қозғалыс. Халықаралық банктердің элемдік
экономикада кең қанат жаюының диалектикасының өзі жекелеген елдердің
экономикалық тэуелсіздік пен үлттық шаруашылықты көркейтуге деген
үмтылысының көрінісі. Дүниежүзілік шаруашылықтың нығаюы, үлттық
экономиканың мейлінше ашықтығы, дамудың жаңа, тиімді арналарының пайда
болуы — осының бэрі экономикалық өсудің диалектикасы болып табылады.
Қазіргі кезеңде адамзат элемін "ақ, қара" деп жіктеп, "капитализм",
"социализм" атты айдар тағушылыкден қоса жасанды антогонизмдер де келмеске
кетті. Біздің заманымыз өзара байланысты, экономикалық дамудың жалпыға
ортақ заңдылықтарына бағынатын біртүтас өлем. Сондықтан еліміздің ойдағыдай
өркендеп, гүлденуі үшін ел экономикасының халықаралық банктермен байланысын
нығайтудың маңызы зор.
Қазақстан Республикасы бүрынғы кеңес үкіметі түсында халықаралық
экономикалық қатынастардың субъектісі бола алған жоқ. Сыртқы экономикалық
байланыстардың субъектісі болуына оған ешкім мүмкіндік те берген жоқ еді.
Ал, қазір Қазақстанның егеменді ел ретінде қалыптасуы барысында
халықаралық банктермен байланысын, үлт экономикасы үшін маңызы мен
болашағын қолға алып, зерттеу көкейтесті мэселеге айналып отыр.
Еліміздің халықаралық банктермен байланыстарын орнықтырып, дамытудың
қазіргі кезеңі сол қатынастардың нысандары мен әдістерін
түбегейлі өзгерту қажеттігімен айқындалады. Бүл, эрине, мейлінше қолдауға
түрарлық күбылыс. Дегенмен, қазақстандық банктердің дүниежүзілік қаржы-
несие қатынастарына еркін адымдап кіруіне,
■ халықаралық банктердің шарапаттарын пайдалануына кедергі боларлық
себептері де жоқ емес. Сол себептердің бірі халықаралық банктер қызметі
саласындағы бай тэжірибені екшейтін, элемдік рыноктағы олардың маңызын,
ерекшеліктерін талдайтын зерттеулердің тапшылығы.
Халықаралық, рыноктық орта өзінің экономикалық, үйымдық, зандық
аспектілері бойынша біздің елде қалыптасып, орныққан шаруашылық қызметін
жүргізудің әдіс-амалдарынан өзгеше екендігі мэлім. Соңғы уақытқа дейін
орын алып келген халықаралық банктерге деген көзқарасымыз рыноктың
зандарына сэйкес қүрылған экономикалық
, жүйелерде өзінің шарасыздығын, тіпті кейбір сәттерде зиянды екенін
керсетіп жүр. Мұның өзі шетелдік өріптестермен өзара түсінікті, бірлескен
іс-қимылдарды атқаруды күрделілендіреді, тіпті заяға кетіреді.
Сондықтан да, біз элемдік шаруашылықтағы банктердің мақсаттары мен
міндеттерін, олардың қүрылымын жөне жүзеге асыру механизмі мен
ерекшеліктерін, олардың дамуындағы негізгі тенденциялары мен
өзгешеліктерін алғашқылардың бірі болып осы диплом жүмысында зерттеп
отырмыз. Бүл банктердің жүргізіп отырған саясаты, соның ішінде несиелік
саясаты осы аталған мэселелерді зерттеудің жаңа, бүгінгі күн
, талаптарына сай бағьғгы болып табылады.
Талдау мен зерттеу жүргізу барысында халықаралық банктер
тэжірибесіндегі несиелік саясаттың рөлін ашып көрсету үшін, біз элемдік
экономика тэжірибесіне үлкен көңіл аударып отырмыз және соның көмегі
арқылы Қазақстан Республикасындағы олардың маңызын қарастырып,
Республиканың халықаралық банктермен байланысын саралап отырмыз. Осы
кешегі күнге дейін ел экономикасы үшін сыртқы экономикалық байланыстарды
нығайту басты проблема болып саналып келді. Бүгінде
өзінің өзектілігін жоғалтпай, бүл проблема өзінің орынын басқа проблемаға
береді - ол ел экономикасындағы шет елдік банктердің несиелік саясатының
маңызы, оны отандық коммерциялық банктер қызметіне бейімдеп, іс жүзінде
қолдану проблемасы.
! Сонымен, халықаралық банктердің қызмет аясы кеңейген сайыи,
банк қызметінің ғаламдану аясы да үлғая бермек. Әлемдік тәжірибе банк
саясатын жүргізуде елеулі жетістіктерге жетті жэне сол жетістіктерді ел
экономикасының ерекшеліктерін ескере отырып қолдану, отандық коммерциялық
банктердің несиелік операцияларын дамытудың алғышарты болып табылады.
Банк пен клиенттер арасында өзара пайдасы бар қатынастарды дамыту
несиелік саясаттың өмірге адымдап кіруінің кепілі болып табылады.
Салымшылар санын үлғайту үшін, банк олардың мүдделері мен
' талаптарын тыңғылықты зерттеп отыруы тиіс. Клиенттердің өзі де банктің
экономикалық жағдайын біліп отырғаны абзал. Батыста клиенттердің шексіз
сеніміне ие болған банктердің белгілері анықталып қойған. Мүндай банк
сенімді, кәсіпкерлік элемде елеулі жетістіктерге қол жеткізген болуы
керек.
Ал біздің отандық коммерциялық банктердің айқын жағдайын ашып
көрсететін басылымдар ете сирек кездеседі. Сондықтан Қазақстандық
банктердің нақты жағдайын ашып көрсететін мәліметтер базасын қалыптастыру
отандық тэжірибеде қажет ақ. Олар банк қызметінің
! барысын талдауды тек есеп бергендеріне қарап емес, сонымен бірге
қалыптасқан жағдайды алғашқы мәлімет көздеріне қарап талдауға мүмкіндік
берер еді. Мүндай тэжірибе Германияда, Францияда, Люксембургте, АҚШ-та
жэне басқа көптеген дамыған елдерде қалыптасқан. Осыған байланысты 1996
жылы Халықаралық Валюта Қоры (ХВҚ) белгілі бір мерзімдерде банктің ресми
экономикалық көрсеткіштерін жариялап отырудың стандарттарын белгіледі.
Депозиттердің өсуі аяқ астынан пайда болатын қүбылыс емес. Ол
көптеген факторларға: ең алдымен банктің уақытша бос қаржыларды
шоғырландыруға, өз қаржыларын банкке инвестициялауға деген клиент
мүдделерін арттыруға бағытталған банктің саясатына байланысты болып
келеді. Осы орайда, банктер салымшыларға жеңілдік беру туралы ереже
, жасап, оларға қызмет көрсетудің ыңғайлы нысандарын тауып, уақыттарын
барынша үнемдеу жолдарын қарастыруы қажет. Ал эзірге отандық банктердің
несиелік саясаты өкінішке орай банктің өзінің мүдделерін қанағаттандыруға
бағытталып отырады.
Шет елдерде банктер депозиттерді тартудың көптеғен эдістерін
қолданып отырады. Мүнда, кей жағдайдарда банк несиелік шотта үлкен сомасы
бар қарыз алушылардың ссудалары бойынша барынша төмен сыйақы ставкасын
белгілеп отыру арқылы ынталандырса, кей жағдайларда банкте өте ірі сомада
ақшаларын сақтайтын клиенттерге қызмет көрсету
, төлемін төмендетіп, кейде оны төлеуден мүлде босатып отырады. Қалыпты
қаржы жағдайы бар, банк алдында өз міндеттемелерін кіршіксіз орындайтын
осындай клиенттерді аталған жолдармен ынталандыру зерттеушілердің ойынша
біздің жағдайда да толығымен қолдау таба алар еді.
Біздің елімізде осы күні бүгінге дейін несиелік опреациялар бойынша
белгіленетін сыйақы стакаларына аса көп назар аударылмай келді. Халықтық
Банкінің түрғын халықтың жинақтарын тартудағы монополиялық жағдайы жэне
салымдардың дамымаған жүйесі проценттік
і саясаттың дамуына тосқауыл болып келді.
Қазақстандағы нарықтық шаруашылықтың қалыптасуы мен банк жүйесінің
реформалануы проценттік саясаттың сипатына толығымен өзгерістер енгізді.
Банктер сыйақы ставкасының деңгейін өздері анықтай бастады.
Қазақстан Республикасының Орталық Банкінің сыйақы ставкалары арқылы
реттеп отыру қабілеті әлемдегі жалпы тенденциялар ағымына енді, алайда
Қазақстандағы сыйақы ставкасының деңгейінің өзі шет елдегі ставкалармен
ешбір салыстыруға келмейді. Мысалы, 1995 ж. желтоқсан айында Германияның
Бундесбанкі бір жылдың ішінде үшінші рет экономиканы жандандыру
мақсатында қысқа мерзімді проценттік
• ставкаларын төмендетті. Бүл шара басқа да еуропалық мемлекеттердің
орталық банктерінің проценттік стакаларды төмендетуіне эсерін тигізді.
Германиядағы есептік және ломбардттық ставкалар 3 % жөне 5% дейін
төмендетілді жэне ең төменгі рекордттық деңгейге төмендеді. Үлыбританияда
базалық проценттік ставкалар төмендетілген ьсүннің ертеңіне Швейцарияда (2
ден 1.5 %), Бельгияда (3.5 тен 3 %), Нидерландыда (3.25 тен 2.75 %),
Австрияда (3.5 тен 3%), Данияда (4.75 тен 4.25 %), Ирландияда (7 тен 6.5%)
базалық проценттік ставка төмендетілді. Ал Жапонияның Орталық Банкі
1995 ж. қьгркүйегінде
, есептік стаканы 0.5 % деңгейіне дейін төмендетті. Мамандардың айтуына
қарағанда, мүндай шаралар қаржы сферасының түрақтылығын нығайтады, бірақ
үкімет органдарының мемлекеттік шығындарды қысқартуына мэжбүрлейді.
Банктік қызмет көрсету рыногына маркетингтік зерттеулер жүргізудің
жэне шет елдік банк тэжірибесін салыстыру нэтижесінде қаржыларды депозитке
тарту шараларының негізгі бағыты — салымдар мен депозиттердің түрін
көбейту керек деген қорытынды жасалған болатын.
і Рыноктың казіргі жағдайының ерекшеліктерін анықтау, еліміздегі
осы салада қалыптасқан жағдайды қарастыру Қазақстандағы салымдар жүйесінің
келесі перспективалы бағыттарын анықтауға -мүмкіндік берді.
Салымдардың негізгі түрлері төмендегідей болуы тиіс:
* талап еткенге дейінгі салымдар, өйткені мүндай салымдардың түрлері
банктің клиентіне операциялардың көптеген түрлерін жүзеге асыру қүқын
береді;
* мерзімді салымдар, соның ішінде ағымдағы шоттарға қарағандағы клиентке
жоғары табыс деңгейін қамтамасыз ететін жэне белгілі бір мақсаттарды
жүзеге асыруға мүмкіндік беретін жинақ салымдары;
- трансакциалық салымдар, жоғарыда айтылған салымдардың екі
■ түрінің де артықшылықтарын біріктіруге мүмкіндік береді.
Шет елдің банк төжірибесінде соңғы жылдары базалық депозит термині
кеңінен қолдау тапқан, ол пассивті операциялар төңірегінде күрделі
зерттеулердің болмауы себебінен қазақстандық банк тэжірибесінде
кездеспейді. Американдық зерттеушілер базалық депозит деп экономикалық
жағдайдың қандай да болмасын өзгерісінде банкте қалатын депозиттерді
айтады. Осындай депозиттер несиелік базаның негізі болып табылады. Бірақ,
банкке деген клиенттің сенімі жоғалған кезден бастап мүндай депозиттер
банктен жедел қайтарылып алынады бүл , - іс жүзінде дэлелденген жайт.
Қазіргі кезде қазақстандық банктерді толғандыратын көкейтесті
мәселелерінің бірі - бүл банк қызметін сақтандыру, банк клиенттерінің
мүдделерін қорғау болып отыр.
Депозиттерді сақтандыру мәселесі бүгінгі таңда тек Қазақстанда
емес, сонымен бірге бүкіл бүрынғы одақ қүрамында болған
республикаларда да өзекті проблемаға айналған. Мысалы, Литва, Латвия,
Белоруссия, Украина, Қырғызстан түрғын халықтың салымдарын
сақтандыру туралы зандар қабылдау бағытында жүмыс жүргізуде.
і Шет мемлекеттердегі түрғын халықтың депозитерін сақтандыру
әдістері туралы бірер сөз айта кеткен жөн деп санаймыз.
Коммерциялық банктердің сенімділігі олардың қызметіндегі маңызды
элементтердің бірі болып табылатындығы бізге мәлім. Ал сол
сенімділікті қамтамасыз етудегі шешуші факторлардың біріне банк жүйесі өте
дамыған елдердің барлығында қолданатын депозиттерді сақтандыру шаралары
жатады.
Депозиттерді сақтандырудың басты мақсаттары мыналар:
* қоғамның банкке деген сенімін қамтамасыз ету;
* банктің салымшылары мен акционерлерінің мүдделерін қорғау;
* банк қызметіне бақылау жасауды күшейту.
Депозиттерді сақтандыру жүйесі ең алғаш АҚІІІ-да қалыптасқан і
болатын. Қазіргі кезде АҚШ-да мемлекет банктердің жэне басқа да қаржы
институттарының банкроттықа үшыраған жағдайында олардың клиенттерінің
салымдарының сақталып қалуына кепілдеме береді. АКДІ аумағындағы осы сияқты
қызмет көрсету түрімен айналысатын маңызды институттардың біріне
депозиттерді сақтандырудың федералдық корпорациясы жатады (ДСФК). Ол
банктің барлық салымшыларын сақтандырумен айналысады. ДСФК 1930-1933 жылдар
аралығындағы бірқатар банктердің банкроттыққа үшырағанының нэтижесінде
көптеген салымшылар өз қаржыларын жоғалтуын байқаған соң, 1934 жылы і
күрылған болатын. Қазіргі кездегі ДСФК-ның басты міндеті банк жүйесінің
түрақтылығына деген сенімді қамтамасыз етіп отырады.
Қазақстанда депозиттерді сақтандыру проблемасы өзектілігін күні
бүгінге дейін жоғалтқан жоқ. Тәуекелді несиелік немесе несиелік саясат
жүргізу нэтижесінде өз клиенттерінің алдындағы міндеттемелерін орындамай
отырған банктердің саны аз емес. Сондықтан да елімізде депозиттерді
сақтандыру қоры қүрылған болатын.
Еліміздегі банктік депозиттердің өзгеруін келесі кестеден байқай
аламыз (кесте 2.1): і
2-кесте

Банктік депозиттердің өзгеруі

Барлығы депозиттер
Барлық депозиттер
Банктік емес заңды тұлғалар 42,3 40,0 73,5
Барлық депозиттер Оның ішінде: 28224 46933 81008
Талап етілетін депозиттер 15780 22398 26489
Мерзімді депозиттер 12444 24535 54519
Заңды тұлғалар бойынша 19623 27574 45096
Жеке тұлғалар бойынша депозиттер 8601 19359 35912

Несиелік саясат мәселесіне қайтып оралатын болсақ, дамыған елдердің
экономикалық әдебиеттерінде несиелік саясат, эсіресе несиелік ақша
проблемеларына көп көңіл бөлінеді. Ақша айналымына тиімді бақылау жасау
жэне басқару үшін айналымдағы ақша массасын жоспарлаудың, болжамдаудың
жэне реттеудің түрлі әдістері қолданылады. Экономикасы дамыған, өркениетті
мемлекеттерде кеңінен тараған жүйеге монетарлық агрегаттарды анықгау
жүйесі жатады. Дәл қазіргі кезде АКДІ-та агрегаттардың 75-ке жуығын
қолданады. Ал біздің елімізде, кешегі күнғе дейін тек қолма-қол акша
массасы реттелініп,

нэтижесінде инфляциялық процесстер туындап отырды. Бүл көбіне еліміздегі
экономикалық даму бағыттарымен түсіндіріледі.
Сонымен, элемдік тэжірибе көрсетіп отырғандай, түрғын халықтың ■
уақытша бос акдіаларын тарту проблемасы бүгінгі күннің өзекті мэселелерінің
бірі болып отыр.
Банктердің міндеттері - түрғын халықтың уақытша бос қаржыларын
шоғырландыру болып табылады, себебі, түрақты ресурстық базасы болмаған
банктер түрақгы дами алмайды. Сондықтан, банктердің оңтайлы несиелік
... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Қазіргі жағдайда коммерциялық банктердің несиелік саясатын талдау
ҚР коммерциялық банктерінің несиелік процесін жетілдіру жолдары
Коммерциялық банктердің несиелік потенциалы
Коммерциялық банктердің несиелік cаясатын қалыптастыру
Нарықтық экономика жағдайындағы кәсіпкерлікті ұйымдастыру
Нарықтық экономика жағдайындағы жұмыссыздық
Коммерциялық банктердің активті операцияларын басқару әдістері және несиелік саясатын талдау
Коммерциялық банктердің несиелік тәуекелдерін басқару
Коммерциялық банктердің несиелік портфелін басқару
Коммерциялық банктердің несиелік саясатының әдістемелік негіздері
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь