X-XII ғасырлардағы Қазақстан халықтары мен тайпаларының мәдениеті

1. Қалалар санының өсуі
2. Қалалар құрылымындағы өзгерістер
3. Тұрғын үй
4. Қолөнердің, сауданың, ауыл шаруашылығының дамуы
а) Қыш.құмыра кәсіпшілігі
ә) Шыны жасау
б) Ұсталық кәсіп
в) Мыс кәсіпшілігі
г) Зергерлік кәсіп
ғ) Сүйек өңдеу мен ою кәсібінің дамуы
д) Тас өңдеу
е) Сауда және ақша айналымы
ж) Егіншілік
5. Сәулет өнері және құрылыс. Сәндік.қолданбалы өнер
6. Дін және мәдениет. Исламның таралуы
Археологиялық зерттеулер мен материалдар қалалар санының көбейгенін айқын көрсетеді. Егер осының алдындағы кезенде Оңтүстік Қазақстанда 30 қаланың орны бар деп саналса, бүгінде олардың саны 37-ге жетіп отыр. Егер осының алдындағы кезеңнің жазбаша деректемелерінде 6 қала ғана аталса, қазір олар - 33. Мұның өзі бұл аудан туралы тарихи және географиялық әдебиетте мағлұматтын мол екенін ғана емес, сонымен қатар Шығыстың экономикалық және мәдени байланыстар жүйесіне кеңінен араласқан қалалар маңызының артқанын да білдіреді.
Деректемелерде тау етегіндегі белдеулерде жаңадан Жумишлагу және Манкент қалалары аталады, сол кезде Арыстың орта ағысында орталығы Осбаникет болған Кенже округі құрылған. Фараб округінде орта ғасырлардағы авторлар Отырардан басқа, жаңа астана Кедерді, Весидж және Бұрық қалаларын атайды. Шауғарда Ясы және Шағылжан, Қарнақ, Қарашық және Шур (Сури) қалалары пайда болады. Сауран қаласы, Сырдарияның төменгі ағысында Сығанақ, Жанкент, Жент, Аснас, Баршыкент белгілі болады. Қаратаудың теріскей беткейінде — Балаж бен Берукет, Сырдарияның орта ағысында Сүткент қалалары орналасты. Сырдарияның төменгі ағысы мен Қаратаудың теріскей беткейлерінде қалалардың қалыптасу үрдісі мейлінше шапшандай түседі.
Қалалардың аумағы ұлғаяды. Отырар рабадының көлемі 170 гектарға дейін жетті, ал бұрын ол 5—7 гектардан аспаған еді. Әрине, бұл цифрларды кен көлемде қазу жұмыстары жүргізілгенге дейін түпкілікті деп санауға болмайды, бірақ рабадтардын аталған шекараларынын нак IX-XII ғасырларда қалыптасқаны даусыз. Егер бұрын қалалар жұрты көпшілігінің жоғарғы қабаттары VI—VIII ғасырларға жататындарын қоспағанда жалпы көлемі белгісіз болып келсе, қазір барлық дерлік ескерткіштердің көлемі туралы нақты деректер бар, олар Оңтүстік Қазакстандағы қала мәдениеті ескерткіштерінін типологиясын жасауға мүмкіндік береді.
Бірінші топка көлемі 30 гектардан асатын қала жұрттары кіреді. Бұлар - Сайрам, Отырартөбе, Шортөбе (Қараспан), Құйрыктөбе, Сунақ-Ата, Сауран, Жанкент, Жанқала, Құмкент. Бірінші топтағы қала жұрттарын салыстыру мынадай көрініс береді: Сайрам қаласының жұрты Испиджабқа сәйкес келеді, Шортөбе (Қараспан-1) - Осбаникет, Отырартөбе — Отырар, Құйрыктөбе — Кедер, Шойтөбе — Шауғар, Жанқала - Жанкент, Сунак—Ата — Сығанақ, Сүткент - Сүткент деп саналады. Жазбаша деректемелердін мағлұматтарына қарағанда, бұл қалалардын бәрі, Сауран мен Сүткенгген басқалары округтердің астаналары, ал Испиджаб бүкіл Оңтүстік Қазақстаннын басты қаласы болған; Жанкент - ғұздардың астанасы, ал Жент пен Сығанақ ХІІ-ХІІІ ғасырдың басында қыпшақтар иеліктерінің орталықтары болды.
1. Горячева В. Д. Городские центры и монументальная архитектура сре-дневековой Киргизии. Аптореф. дис. канд. ист. наук. — Фрунзе. 1976, 10— 14-б.
2. Кожемяко П. Н. Раннесредневековые города м поселения Чуйской долины. Фрунзе, 1959. 131-184-б.
3. Бернштам А. Н. Древний Отрар. Изв. АН КазССР, 1951, № 107, сер. археол., вып. 3, 100-103-б.
4. Винник Д. Ф. К исторической топографии средневековых поселений Иссык-Кульской котловины. // Древняя и раннесредневековая культура Киргизстана. Фрунзе, 1967, 101-110-б.
5. Толстов С. П. По древним дельтам Окса и Яксарта. М., 1962, 267—282-б.
6. Маргулан А. X. Остатки оседлых поселений в Центральном Казахстане./ /Археологические памятники Казахстана. А., 1978, 3—37-б.
7. История народов Узбекистана: с древнейших времен до начала XV в. Ташкент, 1950, т. 1. 245-б.
8. Большаков О. Г. Город в конце VIII - начале XIII вв. // Средневековый город Средней Азии. М., 1973, 299-300-б.
9. Қазақстан тарихы көне заманнан бүгінгі дейін. (4 томдық) Археол. Институты, Алматы, Атамұра, 1996ж. 454-485б.б.
10. Қазақстан жерінің тарихы. (Мұқанов Мұрат, Ата-мұра, 1994жыл) 95-145б.б.
        
        Жоспар
Қалалар санының өсуі
Қалалар құрылымындағы өзгерістер
Тұрғын үй
Қолөнердің, сауданың, ауыл ... ... ... кәсіпшілігі
ә) Шыны жасау
б) Ұсталық кәсіп
в) Мыс кәсіпшілігі
г) Зергерлік кәсіп
ғ) Сүйек өңдеу мен ою ... ... Тас ... ... және ақша ... Егіншілік
5. Сәулет өнері және құрылыс. Сәндік-қолданбалы өнер
. Дін және мәдениет. Исламның таралуы
X-XII ғасырлардағы Қазақстан халықтары мен тайпаларының мәдениеті
1. ... ... ... ... мен ... қалалар санының көбейгенін айқын көрсетеді. Егер осының ... ... ... ... 30 ... орны бар деп ... ... олардың саны 37-ге жетіп отыр. Егер осының алдындағы кезеңнің жазбаша деректемелерінде 6 қала ғана ... ... олар - 33. ... өзі бұл ... ... ... және географиялық әдебиетте мағлұматтын мол екенін ғана емес, сонымен қатар Шығыстың экономикалық және мәдени байланыстар ... ... ... ... ... ... да білдіреді.
Деректемелерде тау етегіндегі белдеулерде жаңадан Жумишлагу және Манкент қалалары аталады, сол ... ... орта ... ... Осбаникет болған Кенже округі құрылған. Фараб округінде орта ғасырлардағы авторлар Отырардан басқа, жаңа астана Кедерді, Весидж және Бұрық қалаларын ... ... Ясы және ... ... ... және Шур ... ... пайда болады. Сауран қаласы, Сырдарияның төменгі ағысында Сығанақ, Жанкент, Жент, Аснас, Баршыкент белгілі болады. Қаратаудың теріскей беткейінде —Балаж бен ... ... орта ... Сүткент қалалары орналасты. Сырдарияның төменгі ағысы мен Қаратаудың теріскей беткейлерінде қалалардың қалыптасу үрдісі мейлінше шапшандай түседі.
Қалалардың аумағы ұлғаяды. Отырар рабадының ... 170 ... ... жетті, ал бұрын ол 5—гектардан аспаған еді. Әрине, бұл цифрларды кен көлемде қазу ... ... ... ... деп ... ... ... рабадтардын аталған шекараларынын нак IX-XII ғасырларда қалыптасқаны ... Егер ... ... ... ... ... ... VI—VIII ғасырларға жататындарын қоспағанда жалпы көлемі белгісіз болып келсе, қазір барлық дерлік ескерткіштердің көлемі туралы нақты деректер бар, олар ... ... қала ... ... ... ... мүмкіндік береді.
Бірінші топка көлемі 30 гектардан асатын қала жұрттары кіреді. Бұлар - ... ... ... ... ... Сунақ-Ата, Сауран, Жанкент, Жанқала, Құмкент. Бірінші топтағы қала жұрттарын салыстыру мынадай көрініс ... ... ... ... ... сәйкес келеді, Шортөбе (Қараспан-1) - Осбаникет, Отырартөбе —Отырар, Құйрыктөбе —Кедер, Шойтөбе ... ... - ... ... —Сығанақ, Сүткент - Сүткент деп саналады. Жазбаша деректемелердін мағлұматтарына қарағанда, бұл қалалардын бәрі, ... мен ... ... ... ... ал ... бүкіл Оңтүстік Қазақстаннын басты қаласы болған; Жанкент - ғұздардың астанасы, ал Жент пен ... ... ... ... қыпшақтар иеліктерінің орталықтары болды. Бірінші топтағы қала ... ... жеке ... ... ... жай ірі қалалардың орындары болып табылады.
Екінші топ ескерткіштерінің көлемі 15 гектардан 30 гектарға дейін жетеді. Олардың ... ... ... ... ... ... деп саналады. Орта ғасырлардағы авторлардың бұл қалалар ... ... ... ... келеді, оларда мешіттер мен базарлардың болуы атап ... ... - ... ... ... - «күмбезді мешіті бар үлкен қала» деп аталады. Жумишлагу да «үлкен әрі көлемді қала» ... ... ... де ... ... ... - ... мешітгер болған. Оңтүстік Қазақстан қала жұрттарының екінші тобын көлемі орташа қалалардың қалдыктары деуге ... ... ... қала жұрттары мейлінше көп. Олардың бір белігі жазбаша деректемелердегі қалалармен: Шарапхана –Газгирд, ... - ... ... - ... ... - Будухкет деп салыстырылады. Ескерткіштердің бұл тобы - шағын қалалардың, қалашықтардың қалдыктары. Тамтаж, Абараж, «Барысқауыптағы бекет» сияқтыларды ... деп ... жөн ... ... ... ... ... қалалар саны 26-ға дейін көбейді. Қалалар саны Жікіл, Балу, Шелже, Тақабкет, Көл, Кенжек қалалары қалыптасқан Талас аңғары ... ... ... ... төрткүлдер - 36 төрткүл табылды.
Калалардың орталық қираған жұртының көлемі бұрынғы күйінде қалған, онын есесіне ұзын дуалдар ішіндегі құрылыстар ... ... бола ... онда тұрғын үйлері бір-біріне қаратылып тұрғызылған және аулалары бар жүйелі түрде ... ... ... ... ... ... ... құрылыс жұмыстары аз жүргізілген Ақтебе, Степнинское, Төлек және Сретинское қала жұрттарында сақталған.
Ертедегі орта ғасырларға арнап жасалған қала жұрттарының типологиясы ... ... пен Сус ... ... және ... қалаларының жұрттары), сондай-ақ Кеижек-Сеңгір (Шаруашылық) және Шелже орташа қалаларға жатады.
Шу аңғарында Баласағұн қаласы жетекші орынға шығып, астана рөлін ... Ол X—XII ... хан ... ... ... Алайда оның орнында неғұрлым ерте кездегі қала жұрты жатыр. «Ескі» қала ... ... ... ... шақты төрткүлдер пайда болады, олар орда, бекініс және егіншілік қоныстар ретінде қабылданды2. Талас және Шу аңғарларында осынша көп жаңа қалалардың ... ... ... отырықшылық пен қала өмірінін дамығанын көрсетеді.
Солтүстік-Шығыс Жетісуда ІХ-ХІП ғасырдың басында қала ... жана ... ... Егер ІХ-Х ... Солтүстік-Шығыс . Жетісудын бүкіл аумағында 10 қала ғана болса, XI—XIII ғасырдың басында олардың саны 70-ке дейін көбейген. X ғасырдағы ... Іле ... сол ... ... екі қала - Талхиз (Талхар) және Лабан қалалары туралы хабарласа, XI—XIII ғасырдың бас ... ... орта ... ... ... қарағанда, Екі-Оғыз, Қаялық, «аймақ» астанасы «Несторианское селение», Ілебалық қалалары болған.
Солтүстік-Шығыс Жетісудағы барлық кала жұрттары «төрткүл» аталатын үлгіге ... Олар тік ... ... түрінде жоспарланған немесе дөнгелек болып келеді, жалпы жер бетінен сәл ... ... және ... ... бұрыштары мен бойында мұнаралары бар дуалдармен қоршалған. Әдетте дуалдардың ортасына орналасқан бір, екі, үш және төрт қақпасы болады. Төрткүлдер Солтүстік-Шығыс ... ғана ... ... ... Оңтүстік-Шығыс Жетісуда, Тянь-Шанда, Орталық Қазақстанда, Тува мен Монғолияда таралған. Осы үлгідегі, нақ ... ... ... өзгеше жоспарланған қала жұрттары Сырдарияның төменгі ағысында, Азов теңізі манында ... ... ... ... әр түрлі көзкарастар бар. Тянь-Шандағы Қошайқорған мен Шырдабек сияқты ірі қалалардың жұрттары ... деп ... ... ... ... ... және ауылдық қоныстар деп есептеледі4. Сырдарияның төменгі ағысындағы суреттеліп отырған үлгідегі қала жұрттары ауылдық ... мен қала ... ... деп ... ... ... ... сан деректерге талдау жасау және бірінші кезекте, олардың көлемін салыстыру ескерткіштерді үш топка белуге мүмкіндік береді.
Біріншісіне Антоновское, Дүнгене, ... ... ... ... ... ... үшіншісіне Алматы, Лавар, Қапал, Бояулы, Ақтам, Арасан және басқаларының бәрі жатқызылған.
Бірінші ... ... 30 ... ... қалалар енген. Бұлар —көп қабатты ескерткіштер, мәдени қабаттарының қалындығы 2-3 метрге дейін жетеді және одан да қалың. ... ... ... қала ... ... ... ... әйнек, теңгелер, қолөнер шеберханалары мен өндірістік күл-қоқыстар табылды, бұлар мұнда қолөнер мен ... ... ... Бұл қала ... ... ... ... Антоновское —Қаялыққа, Дүнгене —Екі-Оғызға баланады. Олардын ішіндегі ең ірісі қарлұқ жабғуының астанасы Қаялық ретінде танылған Антоновское ... ... ... ... ... ірі ... және астаналық орталықтар болып табылады. Екінші топтағы қалалардың көлемі 10 ... 30 ... ... жетеді. Мұнда қолөнер кәсібінің дамығаны анықталды, баска елдерден әкелінген бұйымдар табылды. Бұлар - ... ... ... топ ... ... 10 ... да ... Мұндай қала жұрттарының құрылысы Жақсылық қаласының орнын кең көлемде қазған кезде зерттелді. Оларда тұрғын үйлердің дуалдарының жанына ішкі ... ... ішкі ... ... тән. Іле ... ... бұл тобын бұрынғы көшпелілер мен жартылай көшпелілердің ауылдық қоныстары деп санауға болады. Олардың кейбіреулері керуен-сарайлар болуы мүмкін. ... Быжы және ... ... ... ... ... ... орналасқан екі немесе тіпті үш бекіністен тұратындығымен ерекшеленеді. Олар орта ғасырлардағы сияқты жолдардың қиылысында ... ... ... және қала ... ... ... және ... аймақтарына қарай ойысады. Қазақстанның батысында қоныстар пайда болады. Мәселен, Орталық Қазақстанда, Нұра, Кеңгір және Жезді ... ... ... ... ... ... ... жүргізілген қазба жұмыстары олардың әкімшілік, қолөнер-сауда және ауыл шаруашылық сипатын көрсетеді6.
2. ҚАЛАЛАР ҚҰРЫЛЫМЫНДАҒЫ ӨЗГЕРІСТЕР
Оңтүстік ... қала ... ... ... ... уақыт өте келе өзгерістерге ұшыраған. Құйрыктебе камалын қазу мұнда IX ғасырдың бірінші жартысында өрт болып, соның салдарынан сарай ... ... ... ... уақыт өткен соң толық қайта жоспарлау жүргізілгенін көрсетті. VII—IX ... ... ... ... ... ... ... шегінде қарапайым кұрылыс махалласы салынады. XI—XIII ғасырдың басында нақ сол жерде қыш-құмырашылар махалласы қалыптасады.
Оқсустын, Отырар алқабындағы Бұзықтың ... тау ... ... ... ... ... үй ... пайда болады. Бірақ, мысалы, Баба-Ата сияқты кейбір қалаларда қамалдардағы ... ... ... ... ғасырдың басында да болған.
Қазба жұмыстарының көрсеткеніндей, қала бұрынғысынша қаланың жалпы құрлысына қатынасы жөнінен сол баяғы ... ... ... ... үй ... ... және ... барлық үйлерінін кірер есіктері жалпы махалла ішіндегі кішкене ... ... ... ... ... ... ... шығыс белігіндегі IX ғасырдың екінші жартысы - X ғасырдың бірінші жартысындағы екі махаллаға ішінара қазба жұмыстары жүргізілді, ал бір ... ... ... аршылды. Ол бұрынғы камал алаңын түгел алып жатыр. Оның көлемі 35x30 м. Үйлер П ... ... ... ... ... Бес үй ... сақталған, орны айқын аңғарылады. Ал махаллада барлығы 12 үйден кем болмаған, олардың бір бөлігін су ... ... ... ... ... ... құрылыстардың астында қалған.
Құйрыктөбе қаласы жұртының оңтүстік жағында ... 8-10 ... ... Х-ХІ ... екі ... ішінара аршылды. Құйрыктөбенің оңтүстік-шығыс жағында 3200 шаршы метр ... ... ... жұмыстары жүргізіліп, қалалық үш махалланың орны тазартылды, олардың мерзімі XI ғасырдың екінші жартысы - XII ғасырдын басы деп ... ... ... «Д», «Е», «Ж» әріптерімен белгіленді. «Д» махалласы қала ... ... ... Оның ... ... көшеге шығатын 8 үй бар. Көшенің ұзындығы 52 м. «Д» ... алып ... жер ... 950 ... метр ... «Е» ... ... 40 м де, ені 1,5-2 м болатын кішкене көшенің екі жағына орналасқан екі тұрғын үй кешенінен тұрады. Махалланың жалпы көлемі 704 ... метр ... ... 10 үй бар. «Ж» ... ... 1050 шаршы метр жерді алып жатыр. Алты үй махалла ішіндегі ұзындығы 32 м ... ... ... ... ... ал ... түкпіріндегі үйлер ұзындығы 15 метрге дейін жететін тұйық көшелермен қосылады.
Қамалдағы «қыш-құмырашылар махалласы» да сол ... ... ... ... 7 үй бар, ... ... ... шеберхана ету тән. Тұйықталу принципі сақталумен бірге махаллалар, ертедегі орта ғасырлардағы қала махаллаларымен салыстырғанда, көлемі мен үйлер саны женінен екі - екі ... есе ... ... ... ... қыш-құмырашылар махалласын зерттеу махаллалардың қолөнерге мамандануы туралы мәселеге назар аударуға мәжбүр етеді. Бір зерттеушілер жазбаша деректемелерді негізге ала ... ... ... ... ... мен ... ... өзара сәйкес келген деп топшылайды7. Басқаларының пікіріне қарағанда, бұлардын сәйкес келуі сирек кездесетін жағдай. «Жазбаша деректемелерде, —деп жазады олар, ... ... ... ... ... ... көшесі», «зергерлер көшесі», «етікшілер базары», «онадалапшылар қақпасы» деген атаулар кездескенімен, бұл ... бір ... ... өзі ... махаллада тұрғанына дәлел бола алмайды. Оның үстіне деректемелерде саудагерлер де, түрлі кәсіппен айналысатын ... де ... ... суреттеледі»8. Құйрық-төбедегі қазба жұмыстарында колөнердің махаллалар бойынша шоғырлануы байқалған жоқ, тек бір жағдайда ғана қыш-құмырашылар махалласы туралы айтуға ... ... ... ... ... қызықтырарлық. Топографиялык байқаулар мен жазбаша деректемелердің көрсетіп отырғанындай, бірқатар қалаларда махаллалардың тұрғындарынын атақ-даңқы мен байлық дережесі бойынша бөлінетіні байқалады. ... ... ... ... оларды көрінеу кедей немесе бай деп бөлуге болмайды. Олардың бәрі де әлеуметтік жағынан ... ... ... ... қала ... ... ... жаңа элемент мешіт болып табылады. IX—XII ғасырлардағы жазбаша деректемелерде қалаларды сипаттаған кезде мешіт, оның қалада орналасуы - баяндаудың ... ... ... ... ... мен ... ... жұртын қазған кезде мешіттердің орны табылды. Бұлар ... ең ... ... ... ... элементтерінің қатарына моншалар да қосылады. Отырар рабадын қазған кезде екі моншаның орны табылды. Құйрыктөбе ... ... ... ... ... және кең есіктері үлкен көшеге шығатын шағын бөлме түріндегі сауда дүңгіршіктерінің қалдықтары табылды.
Қаланың әскери бекінісі жөнінде бірсыпыра ... ... ... ... XI—XII ... ... ... дуалы байқалған жоқ. Сірә, деректемелердегі Отырардың бекіністі дуалдарын монғолдар жермен-жексен етті деп ... шын ... ... ... ... ... дуалын көлденеңінен қазып қарағанда оның биіктігі 1 м болатын топырақтан үйілген алаңға салынғаны анықталды. Дуалдың ені 6,2 м болатын ... үш ... етіп шикі ... қаланған. Шикі кірпіштен тұрғызылған қабырға екі жағынан күйдірілген балшық блоктармен қаланып бекітілген. Блоктардың арасы ... ... және ... толтырылған. Дуалдың жоғарғы жағы жентектелген балшык кабаттарымен және шикі кірпішпен қаланып биіктетілген. Дуал Х-ХІІ ғасырларда тұрғызылған деп ... ... рет XII ... аяғы —XIII ... ... ... жүргізілген.
Басқа қала жұртарында жүргізілген қазба жұмыстары қала бекіністерінің сипаты туралы түсінік береді. Мәселен, X ғасырдағы Баба-Ата шахристанының дуалы екі ... ... ... ... ... ... дуал мен кірпіш қабырға арасы құрылыс қоқыстарымен тығыздалып толтырылған. Дуалдың жиегіне кірпіштен жақтау жасалған. Баба-Ата мұнаралары ... ... ... ... ... шикі кірпіштен тұрғызылған. Мұнаралардың біреуі толық аршылды. Оның биіктігі 5,1 м, ... ... 3,4 м, ... - 4,6 м. Мұнаранын ішінде бұрыштары дөңгелетілген үш бұрыш түрінде бөлме орналаскан. Бөлменің төбесі жалпақ етіп жабылған. Мұнараның төбесінде ... ... ... бар. ... I шахристаны бекіністі дуалының кесіндісі оның да ІХ-ХІ ғасырдың бірінші жартысында күйдірілген балшық блоктардан салынғанын ... ... түрі ... ... етіп ... Сыртқы қасбетінен қарағанда олар 3-3,5 м ілгері шығып тұрады,
Оңтүстік-Батыс Жетісуда да қамал құрылысында өзгерістер байқалды. ... ... ... қамалында, VIII-ІХ ғасырдың бірінші жартысында мықты бекіністі ... ... ... ... ... үй ... ... Ақтөбе қала жұртының қамалында қалалық бай усадьба мен монша болды. Тараздың қамалынан да X—XI ... ... орны ... ... ... қаласының жұртын қазу жұмыстары оның құрылысында жекелеген махаллаларды анықтауға мүмкіндік берді. Көлемі 4000 шаршы метр болатын XI—XII ғасырдың басындағы ... ... ... Ол үлкен көшенің учаскесі біріктірген және қалған құрылыстан шеткі үйлердің бүйірдегі қасбетінің саңылаусыз қабырғаларымен оқшауланған үйлерден тұрған. Үйлердің ... ... ... ... бар, ал бұл ... ... үйлердің саны 12—.
Талғар махалласын Құйрықтөбенің уақыты жағынан сәйкес келетін махаллаларымен салыстырғанда алғашқысының көлемі үлкен екені ... ... ... саны бірдей болғанымен, Талғардағы махалла алып жатқан учаске 4 еседей үлкен. Мұны Іле ... ... ... ... олар ... ... мен жартылай көшпелілердің отырыкшылануь: нәтижесінде пайда болған және олар өз ... ... ... ... ... ... қалған, атап айтқанда, үйлердің қасында мал ұстайтын үлкен аулалар болған. Сірә, ... ... да, ... ... ... ... ... жазылғанындай, туысқандар үйлері тобының шоғырлануы сияқты қалыптасқан болса керек. Олар туыс және ортақ бір атадан шыққан әулеттердің ... ... ... ... ... зерттеу Талғар дуалының таспалау әдісімен саз балшықтан тұрғызылғанын көрсетті. Дуал табанының ені 7 м, сақталған биіктігі 4 метрге ... ... ... табанына қойтастар қаланған. Олардың арасы балшықпен толтырылған, ал дуалдың жоғарғы жағы қалыңдығы 20 сантиметрге дейін жететін балшық қабатымен өсірілген. Балшық ... екі ... да, ... ... сырт жағынан алынған, мұның өзі дуал салумен бір мезгілде ор қазуға мүмкіндік берген. Сүмбе қаласы жұртының дуалдарына да ... ... ... алғанда, IX ғасырдың орта шенінен XIII ғасырдың басына ... ... ... ... ... ... ... болған, олар рабадтардың қалыптасуынан, махаллалар келемінің ұлғаюынан көрінеді. Сонымен бірге көптеген қалаларда қамалдар салудың сипаты өзгереді. Мешіттер мен қоғамдық ... қала ... жаңа ... болды. Қорғаныс бекіністері неғұрлым мықты бола түседі.
3. ТҰРҒЫН ҮЙ
Қазба жұмыстарында анықталғанындай, Оңтүстік Қазақстанда IX ғасырдың екінші жартысы - X ... ... ... оның ... ... ... жалғастырылады. Бұлар - кіре берісі тамбур тәрізді, тұрғын жайдын қабырғаларын бойлай «Г» және «П» ... ... ... ... ... мен ... бар ашық үлгідегі ошақтармен жылытылатын, белағашты (өтпелі) етіп жоспарланған бір және екі белмелі үйлер. Төбесі бір бағанды және төрт ... етіп ... ... ... ... ... үлгілерімен қатар тағы бір түрі —бүйірінде дәлізі бар екі белмелі үй пайда болады. Дәлізден үйдің ... ... ... қойма мен тұрғын жайға кіретін есіктер шыққан. Тұрғын жай еденінің үлкен бөлігін сәкі алып жатыр, оған ... ... ошақ ... ... ... ... бөренесі үш ағаш діңгекпен тіреліп жабылған.
Құйрықтөбені қазғанда мәлім болған X—XI ... ... бір ... екі ... ... жай мен ... ... Үйге тамбур арқылы кіретін болған. Бөлмеде қабырғаларды бойлай, ені 1-1,5 м және ... 0,3—,4 м ... «П» ... сәкі ... ... ... жақтауы бар антропоморфтық алаңша түріндегі ошақ орналасқан. Оның көлемі 1,2x1,5 м, ... жағы ... екі ... ... оған ... ... от ... шұңқыр тұр. Кіре беріске қарама-қарсы жақтаумен бөлінген шаруашылық орны бар, оған тас ... ... ... ... ыдыс ... ... шетіне таман биіктігі 0,6 м жуан текше орнатылып, оған сыланған тандыр қойылған. Тандырдын қасында қабырғаға ... ... ... ... ... ... және төрт ... тірелген, ол бағандардың едендегі шұнқырлары сақталып қалған. Басқа ... ішкі ... ... ... тек ... ... ... өткеніндей, дәстүрлі жоспарлануының сақталуымен бірге бұл кездегі үйлер ішкі көрінісінде жаңа құрылымдардың болуымен сипатталады. Бұлар - қабырғадағы қуыстар, текше үстіндегі ... ... ... Нан ... ... ошақ ... ... Қазақстанда тандырлардың пайда болуы X ғасырдың екінші жартысына жатады. Бүршік түріндегі жапсырмалары бар ... ... ... ... ... бар ... ошақтардың дамыған нұсқасы болып табылады. Төмпешіктері мен жапсырмалары бар ошақтар Орта Азияның ... ... да ... Мүмкін, ягнобтықтардың тандырларындағы екі бүрчига (кеуде) антропоморфтық ошақтардың жұрнақтары болар16.
XI—XII ғасырдың басындағы тұрғын үйлерде елеулі өзгерістер аңғарылады. ... ... ... ... ... ... тізбектеле орналасқан үш бөлмеден тұратын, тізбектеп (түзу, жалғастырыла) жоспарланған тұрғын үйлер сақталған.
Бөлмелері ұзынынан айқастырылып (крест тәрізді жоспарланған) орналастырылған үйлер жаңа ... ... Ұзын жағы ... ... ... бір ... ... белмелері бар тұрғын үй тағы бір үлгі болды. Үйдегі бөлмелер саны екеу немесе үшеу. Бұл үлгідегі үйдің айқын ... жоқ, жеке ... ... ... ... ... ішкі ... өзгешелігімен ерекшеленеді. Сәкілер бөлменің жартысын, тіпті бүкіл көлемінің үлкен бөлігін алып тұрады, бұл орайда еден деңгейі тек өтер жерде ... кіре ... ... ғана ... Ашық ошақтардың айқын тікбұрышты бейнесі сақталмаған. Бұл ошақ ... ... ... түрлі: сопакша, деңгелек, таға тәрізді болып келеді. Олардың бұрын айқын орныққан кіре беріске жақын жердегі орны ... Енді ол ... ... де, еденге де орналастырылады. Ашық ошақтармен қатар бұрынғысынша ... ... олар ... ... шетіне орнатылған. Үйдің көлемі ұлғайып, бірқатар жағдайларда 60 шаршы ... асып ... ... ... 50 ... метрге дейін жететін үйлер мейлінше кең таралады. Шағын үйлердің көлемі 30 шаршы метрден азырақ болады.
Жаңа үлгідегі ... ... ... ... Бөтентауға жақын қоныстарда тікелей ұқсастары ұшырасты. Хорезмде мұндай тұрғын үй дәстүрлі емес, оның мұнда пайда болуы Хорезм мен ... ... ... мәдени және этникалық өзара әсерімен түсіндіріледі. Құйрықтөбеде тұрғын ... жаңа ... ... ... ... ... халықтың жаппай отырыкшыланып, үй құрылысына ішкі көріністің жаңа ... ... ... ... сонымен бірге дәстүрлі құрылыс әдісі мен ұзынынан (жалғастыра) жоспарлауды мұраға алғанын көрсетеді.
Тұрғын ... жаңа ... ... XII ... түзу ... дәстүрлі тұрғын үй дамытыла береді. Кіре берісі тамбур тәрізді және үш ... төрт ... ... сәкі ... ескі ... үлгідегі үйлерде жаңа ошақтар пайда болады. Олар еденге орнатылған дөңгелек немесе тікбұрышты темір пештер. Темір пештер өсімдік ... ... және ... ... әсем ... ... пештер мен қазылған дөңгелек шұңкырлар этнографиялык материалдар бойынша жақсы белгілі ... деп ... ... Әсем ... ... ... мен ... ошақтарының ұқсастығы күмәнсіз. Соңғылары отқа табынумен байланыстырылады. Алайда, кішкене ... ... бір түрі ... ... да ... ... ошақтармен қатар, түпсіз қыш цилиндрлер түріндегі алып жүруге қолайлы ошақтардың сынықтары ұшырасты, олардың ішкі жақтары қалыптап, жапсырып және ... ... ... сәнді безендірілген. Таға тәрізді ошақтардың сынықтарыда кездеседі.
ХІІ ғасырда ... ... ... ... ол ... және ұшы жерге жіберілген құбырға немесе ыдысқа қосылған шүмегі бар саз балшыктан жасалған ... ... ... ... XII ... аяғы - XIII ... ... ташнау әдетте күйдірілген кірпіш төселген алаңға ауыстырылады, олардың ... ... ... ... ... ... ойылған түбін жауып тұрады. Су төменге кірпіштегі тесік немесе ... ... ағап ... ... бас ... Оңтүстік-Батыс Жетісуда да тұрғын үйлердің жаңа үлгілері таралады. ... ... ... ... тән, оныи негізі орталық зал немесе аула болып, тұрғын жайлар мен қора-қопсыларға сол арқылы кірген. Бұлайша жоспарлау бай ... де, ... ... де тән. ... ... ... мен ішкі көріністіи сипатына ғана келіп саятын. Мұндай үйлер Қызылөзен қаласының қираган орталығының оңтүстік жағына ... ... топ ... табылады. Бұлар көлемі 200-400 шаршы метр болатын көптеген кұрылыстар тұрды. Салтанат жайларының қабырғалары оюлы алебастр тақталармен, ... ... ... ... ... безендірілген. Үйлер алып жүретін кішкене ошақтармен, сәкі арқылы өткізілген және қабырғадағы тік құдық арқылы сыртка шығарылған қысқа ... бар ... ... ... ... ... ... қала жұртын қазу бойынша да мәлім. Жалпы көлемі 1 га ... ... ... Ол ... және ... учаскеден тұрды. Үйдің орталық жайы төрт бұрышты, көлемі 3,3x3,3 м, ол ... ... ... және ... ... ... ... жатыр.
Сипатталған құрылыстардың жоспарлануы мен түрлеріне Орта Азияда ұқсастары кездеседі. Еденге күйдірілген ... ... ... жайларының ішкі көрінісінде оюлап және әшекейлеп сылауды пайдалану Ташкент алқабында, Түрікменстанда (Сұлтанқала, Чугундор, Мисриан) болғаны мәлім. ... ... ... ойып ... негізінен Соғдыда және Шу аңғарында пайдаланылған деп санайды.
Екінші үлгідегі үйлердің жоспарлану ... ... ... ... ... ... орналасуы деп санауға болады. Мұндай құрылыстар Орловскоедегі Актебе округінде жүргізілген қазба жұмыстарынан белгілі.
Орталықтағы кираған үйінділерден тыс жерлердегі сипатталған үйлердің бір ... ... ... қала ... ... ... ... керек. Бұл «касрлар» —бекіністі мекенжайлар. «Каср» терминін - павильон, шағын сарай деп түсінген дұрыс".
Ұзын дуалдармеи қоршалған аумақтағы қала ... ... бай ... ... ... тағы бір түрі ... ... - ауылдық округтердің негізгі компоненті болған екі және үш бөлмелі үйлерден тұрды. Олар ... ... ... ... топталып орналасқан, кейде ішінде құрылыс салмаған учаскесі бар өзінше бір төрткілді құрайды.
Тегінде, мұндай ... ... ауыл ... ... ... бірінші кезекте, кейбіреулері ұзын дуалдардың ішкі кеңістігінің шет жақтарына орналасқан. Басқалары қатардағы қала тұрғындарының жазғы тұрғын жайлары болуы мүмкін. Орта ... ... ... мен ... ... ... орта ... кезенінің өзінде-ақ қала тұрғындарының жаздыгүні жаппай қала төңірегіне көшіп барып, онда қысқа арнап, ауыл ... ... ... ... алғанда, Оңтүстік-Батыс Жетісудың аталған кезеңдегі қалалық тұрғын үйін сипатгай келіп, оның ерекшелігін және ... ... атап өту ... Бұл кезеннің тұрғын үйлері - қыска мұржалы тандырлардың болуымен, әшекейлі бүйымдарды ... және ... ... аулаларында киіз үйлердің тігілуімен ерекшеленеді.
Солтүстік-Шығыс Жетісуда Талғар ... ... ... ... тоғыз үйдің орны аршылды. Солардың біреуіне тоқталайық.
Мекен-жай тұрғын үй бөлігі мен ауладан тұрған. Мекен-жайға екі жақтан: ... және ... ... ... есік ... ... қабырғадағысы негізгі есік саналған, оңтүстігіндегісі - аулаға мал кіргізуге арналған кең ... ... ... үйі 6 ... тұрады. Үйдің құрылысы жерге терендетіліп салынған, қабырғаларының арасы балшықпен бекітілген малтатастар мен ... ... ... Алты ... ... адам ... ... қалғандары қосалқы міндетгер атқарған: олар қоймалар мен қамбалар болған. Екі тұрғын бөлмеде сәкілер орналасқан, олардың ... ... ... ... ... ашық жерошақ болғаны байқалды. Сәкілерде, тандырлардың қасында кішкене қойма жасалған.
Шаруашылық мақсаттағы төрт жайдың біреуі жоспарлануы жағынан мейлінше ... Оның ... 32 ... ... Онда ... ... арналған 7 қамба бар.
Көшпелі тұрмыс салтынан отырықшылыққа көшетін халықтың еміріне этнографиялық байқау жүргізу көшпеліге тән тұрғын үй - киіз ... ... ... ... ... ... ... көрсетеді. Сөйтіп, тұрақты тұрғын үйдің жанында киіз үйдің болуы көшпелі тұрмыс дәстүрлерінін сақталуын анғартады, осы ... ... да Іле ... ... бір ... ... халық арасындағы отырықшылану үрдістерін, екінші жағынан - қала тұрғындары шаруашылығында мал өсірудің әлі де елеулі рел атқарғанын ... ... ... киіз үй ғана емес, сонымен қатар малдың түрлі түліктеріне арнап салынған құрылыстары бар, бүкіл мекен-жайдың жартысын алып жатқан ... өзі де ... ... ... бірге тастан, күйдірілген балшық кесектерінен, шикі кірпіштен салынған көп бөлмелі тұрақты тұрғын үйлер қалаларды мекендеушілер тұрмысының орныкты болғанын, ал ... ... ... ... ... сауда-мен және егіншілікпен байланысты екенін дәлелдейді.
4. ҚОЛӨНЕРДІҢ, ... АУЫЛ ... ... ... ... олардың аумағының кеңеюі, қала халқының өсуі қолөнер мен сауданың одан әрі ... игі ... ... ... ... қала ... ауыл ... өнімімен жабдықтау ауыл шаруашылығы өнімдерін барған сайын артық өндіруді талап етті.
Қолөнер өнімін тұтынушылар құрамы ... егер ... VII-VIII ... олар бай көпестер мен диқандар болса, енді қатардағы тұрғындар да өнімді негізгі тұтынушыларға айналады. Қала мен ауылдағы ... ... ... ... ... белгілі емес деуге болады. Әл-Макдисидің Испиджабтан құлдармен бірге «ақ маталар» сыртқа шығарылатыны туралы ескертпесі ғана бар. ... ... ... ... ... мұны ... көп табылуы дәлелдейді.
Қыш-құмыра кәсіпшілігі Құйрықтөбедегі XI ғасырдағы қыш-құмырашылар махалласындағы пештер мен ... қазу ... ... ... Шеберхана екі бөліктен: ендірістік және тұрғын жайдан тұрады. ... ... де екі ... ... ... 24 шаршы метр болатын біреуі саз балшық және басқа да өндіріс керек-жарағын сақтауға арналған үш бөліктен тұрады. Бөлменін ... жағы бос, ... ... ... ... ... шұнқырлар бар. Қыш-құмыра пеші көлемі 22,5 шаршы метр болатын жабық орында орналасқан. Оның ... ... ... болып келеді, күйдіру қуысы сақталмаған. Оттық қабырғамен екіге бөлінген, қабырға күйдіру қуысының табанына тірек етілген. Шеберхананың адамдар тұратын жағы ... ... ... үш ... ... ... бір өзі қолөнерді ұйымдастырудың сипаты және оның мамандандырылуы туралы ... да ... ... ... ... ... Ал ... өзі өте маңызды нәрсе, өйткені ол қолөнердің даму дәрежесі мен онда болатын сапалық езгерістерді анықтайды. Әзірше Орта ... Мерв ... ... махаллаларын қазу жұмыстарына ғана жүгінуге болады, олар XI—XII ғасырлардың өзінде-ақ кемінде 10 адам жұмыс істеген шағын қолөнер шеберханаларының пайда болғаны ... ... ... мүмкіндік береді. Афрасиаб қаласының жұртындағы X-XIII ғасырлардағы деп аныкталған қыш-құмырашылардың махаллалары мен жекелеген шеберханаларды қазу жұмыстарынын материалдарына ... ... ... сол ... өзінде-ақ шеберханалар бір салаға мамандандырылған, ал қыш-құмырашылар цехтық ұйымдарға ... деп ... ... ... туралы жанама материалдар негізінде ғана айтуға мүмкіндік береді. Мысалы, қыш-құмырашылар ... ... ... ... ... ... ... керамикамен толтырылғаны, белгілі бір ыдыстар жиынтығы бар екені аңғарылды. Бір ... ... ас ... ... бір ... ас ... керамика ыдыстар ғана болды. Егер шұңкырлар түрлі шеберлердікі болса, сол кездің езінде-ақ олар маманданған болып шығады. Тараздан табылған, тек ... ... ғана ... ... пеш те соны дәледейді.
ІХ-Х ғасырлардағы керамика жапсырма және ... ... ... өзгеруімен сипатталады; жапсырып жасалған ыдыстың үлесі 35-40 проценттен 15-20 процентке дейін азаяды. Жапсырып жасалған керамика үлгілері —қазандар, дастарқандар мен ... ... ... ... ... ... даналары ғана кездеседі. Қазандардың ернеулері сәл жалпақтау, кесіндісінен қарағанда үш бұрыш бітімдес жасалған. Құлақтары тұзактәрізді, бұрама түрінде, жапсырмалы, ... ... ... келеді. Қазандардың түрі мен олардың бөлшектері өзгермейді.
Қакпақтар әдетте сфералық түрде, көлемі әр түрлі болып келеді, ортасыңда мүйізді, құс екені ... ... ... түрінде тұтқа орнатылған. Қақпақтардың сыртқы беті түгелдей өрнектермен безендірілген. Өрнектің салыну әдісі мейлінше әр түрлі: ойылып, ... ... ... ... ... ... элементтері де мейлінше алуан түрлі: бір нүктеде түйісетін жолақтар, қиылысқан жолактар және иректеп салынған, тарамдалған сызыктар, шырмауык тәріздес өрнектер немесе ... ... ... секторлар таралатын түрдегі әр түрлі гүлдер сияқты етіліп композициялық ... ... ... ... сызылған шеңберлерді және жүйесіз орналастырылған шұнқырларды ұштастыру, геометриялық етіп ... ... бар ... етіп салынған гүл шоғы тұріндегі өсімдік тәрізді өрнек болып келеді. Дастаркандар геометриялық тұлғалар, сызыктар, ... ... ... мен ... ... ... басып безендірілген.
Қалыпта жасалған ыдыстар арасында көзелер мен саптыаяқтар, құмыра тәрізді ыдыстар мен тегенелер көбірек. Ас ішетін ... ... ... ... ... ... жылтыратып тегістеген. Бүйірі дөңгелек, ұзын тар мойыны шүмек тәрізді болып келеді. Кезелердін сырты сына ... ... ... ... ... мен ... сызықтар түсіріліп безендірілген. Бұрынғысынша, қызылмен бояп жылтыратылған, шүмегі бар әдемі көзелер, теріге бедерлі ... ... етіп ... оюлы көзелер дайындалған. Мұндай керамика Талас аңғарында көп кездеседі, сірә, оны өндіретін орталық ... ... ... ... ... ... ... ернеуі кесіндісінен қарағанда үтір сияқты немесе сәл қайырылып, жоғарғы жағы жалпактау етіп жасалады. Жасыл және сары ангоб ... және ... ... алмастырылып отырады. Бүйірі дөңгелек және тұтқасы ілмешек тәрізді саптыаяқтар таралған. Құмыралар өзеннің ірі топырағы араластырылған саз балшықтан жасалған. ... ... ... ... ... ... ... етіп жапсырылған екі тұтқасы болады, олардың бүйірге қосылған жері ... ... ... ... түбі ... ... болып келеді. Мөлдір етіп жылтыратылып, ақ түсті сырмен боялған. Қоңыр, жасыл және қызыл түспен әшекей салынған. Ақ ... ... қара ... ... ... керамика басқа жақтан әкелінген ыдыстан, атап айтқанда, эпиграфиялық өрнектері бар тостағандар мен табақшалардан күрт ... ... ... бәрі ... ... жасалған деуге болады. Қолдан жапсырылған бұйымдар ендіру азайған, олар негізінен балаларға арналған ыдыстар, шырағдандар болып келеді. Ыдыстардың жаңатүрлері: тостағандар, ... ... ... ... ... мен қақпактар жасау қысқарады. Ою-өрнекте елеулі өзгерістер байқалады. Егер бұрын ою, жапсыру кең қолданылса, енді сурепер ықшам, біртектес, нақты сюжетке ... ... ... ... ... орнектеу кеңінен пайдаланылады. Жылтыратылған құйма керамика кең таралады. XI—XII ғасырларда жылтыр жағылмаған ыдыстың дені бұрынғысынша құмыра болып табылады. Оның ... де бір ізге ... Енді олар ... ... ... ... ... құмыралар саны көбейеді. Қазандар да қыш-құмыра ұршықшасында дайындала бастайды. ХІ-ХШ ғасырдың басындағы ыдыстардың мерзімін аныктайтын белгілер - ... ... ... ... ... кесіндісінін үшбұрыш түрінде жасалуы, қалыпты пайдаланудың кеңінен таралуы болып табылады, қалып арқылы, ІХ-Х ғасырларда болғанындай, қызыл ангоб жалатылған ... ғана ... ... қатар кеспектердің, құмыралардың, тостағандардың бүйірлері, ернеулері безендірілген; қызғылт және сұр ангоб пайда болады; қазандар құлағының түрі өзгереді. Құмыралар, бұрынғысы ... ас ... және су ... ... ... ... келген тұтқасы мойыны мен иінін байланыстырады. Кеспек құмыраларға қызғылт-сары бояу жағылады, ернеуінің бітімі өзгеріп, олар кебіне үшбұрышталып шығарылады. Ернеуі ... ... ... ... кеспек-құмыралар көбейеді, кейде осы жайпақ ернеуге қалыппен басылып өрнек сағынады. Құмыралардың көпшілігі өте қарапайым: ... ойып ... ... жолақпен немесе бірқалыпты толқынды сызықпен безендірілген. Құмыралардың түрі де, ернектелуі де базарда сату үшін ... ... ... ... ... атап өткен жөн. Онтүстік-Батыс Жетісуда минералдық сырмен боялған құмыралар сирек кездеседі.
Саптыаяқтардың пішіні неғұрлым бір сипатта бола түседі. Әдетте бұл ... ... кең, түбі ... ... ... тәрізді, кесіндісінен қарағанда жалпақ болып келеді. Қазандардың, бітімі сфера тәрізді жайпақ, түбі дөңгелек және ернеуі сәл қайырылған болады. ... ... ... ... ... деңес доға етіліп жасалған. Арқа бітімдес жапсырмалармен сәнделіп, олардың, түйіскен ... ... ... ... ... ... пайда болады. Тостағандардың түбі дөңгелек бітімді келеді. Сыртқы және ішкі жағына сары бояу жағылады. Құйма ... ең көп ... түрі - түбі ... ... мен табақтар. Шырақтар, кұтылар, кеспектерге де жылтыр жалатылған.
Құю үлгілері мен әшекей салу мәнері әр түрлі. Ақ, алқызыл немесе сары ... ... ... ... жалатылған керамика кездеседі. Қабықша астындағы сурет қоңыр, жасыл және сары ... ... ... ... құймалардың бедерленген ою-өрнекпен ұштасқан түрлері де ұшырасады. «Қалақшалап» салынған ... көп ... ... ... гүл ... ірі ... желбіреген жапырақтар түрінде өрнектеу кең таралған. Ыдыс ернеулеріне қиғаш немесе Г тәрізді бояу ... ... ... бос ... беті ... гүл ... және ... сияқты ірі жапырақтармен өрнектеледі. Жетісу ыдысында антропоморфтық және зооморфтық бейнелер сирек кездеседі. Жалтырап тұратын жасыл бояу ... ... ... ... ... ... ... таралған.
Қазақстанның жылтыратылған құйма керамикасына Орта Азия қалал-арының ыдыстары кешенінде ұқсастары ұшырасады. Шалғай аумақтардағы жылтыратылған керамиканын ... ... ... экономикалык және мәдени тығыз байланыстар, жетекші мәдениет орталықтарының өлшемдеріне ... ... қала ... ... бір ... дәлелдейді.Қазақстан ыдысы Шаш пен Ферғана керамикасына мейлінше жақын. Жалпы алғанда, ... ... IX ... ... жартысы - XIII ғасырдың басындағы керамиканың ерекшелігі осында VI—VIII ғасырларда ... ... өтуі ... ... бай ... ... мен дастарқандардың көпшілігі солярлық белгілермен безендірілген көзелермен, алып жүруге ыңғайлы және тұрақты ошақтармен бірге алғанда біртүтас керамикалық кешен ... ... Бұл ... ... ... Орта Азия ... ... шыққан көп ыдысын алмастырған болса керек.
Алдындағы кезеңнің қыш-құмыра енімімен салыстырғанда Орта Азияның қала орталықтарынан алынған құйма ... ... ... мен кен ... ... ... ... атап өту керек. Сонымен бірге, Қазақстан мен Орта Азияның қалалары ... ... ... дамуындағы бағытты бейнелейтін жылтыратылған керамикамен қатар қалыппен ойып, сызып және жапсырып өрнектелген керамика (сандалдар, алып жүретін ... ... ... ... Қыш-құмыралар қайталанбас бірегей өнер туындысы саналады және керамика өндірісі дамуынын ерекшеліктері туралы, жергілікті ... ... ... мен ... туралы түсінік береді. Ойып және сызып өрнектелген ас пісіретін және ас ішетін ыдыстар (құмыралар, көзелер, құты тәрізді ыдыстар) тобы ерекшеленеді, олар ... ... ... ... ... алғанда, сол кездің керамикасындағы жаңалыктар едәуір: оларға керамиканың жана түрлері мен топтарының пайда болуы, қолдан жапсырып жасалған ыдыстың ... ... ... ... ... қолөнердің ұйымдастыруы барысында бұйымдардың бір ізге түсірілуі жатады.
Шыны ... ... ... көп табылған шыны бұйымдары X ғасырға жатады. Сол ... XIII ... ... ... шыны ... ... ... және жиынтығы өзгермейтіні байқалды. Қазақстанның түрлі қалаларынан табылған шынының жақын ұксастығы аңғарылады.
Шыны ыдыстардың дені үрлеу әдісімен, енді біразы ... құю ... ... ... ретінде пайдаланылған ыдыстың қабырғалары мен түптерінде «ара ұясы», шеңберлес сызықтар, розеткалар түріндегі ою-өрнектер болады. Үрлеп жасалған ыдыс сыртынан жапсырылған қайырмалармен, шыны ... жөне ... ... ... ... ... бар ... безендіріледі. Шынылардың көп кездесуі орта ғасырлардагы қалаларда шыны өндірісінің жоғары деңгейге жеткенін және халықтың ... ... ... ... ... ... ... ыдыстардың бірнеше негізгі түрлерін бөліп көрсетуге мүмкіндік береді. Шыныдан жасалған бұйымдардың ең көп ... ... ... жасыл не көгілдір шынының бірнеше үлгісіндегі графиндер ... ... ... көбінесе қою-жасыл, қызғылт не қою-көкшіл түсті сыртынан жапсырылған тіндермен әсемделген. Зерттеліп отырған аймақтың ... мен Орта Азия ... ... шыны ... ... ... ... байқалады.
Таралу дәрежесі жағынан графиндерден кейінгі орынды - құмыралар алады. Кеселердің бүйірі аласа және аузы кен болып келеді. Кейбіреулерінде ... ... ... ... ... ... ... қусырыңқы келеді, үшінші біреулердің сыртқы қалыбы күрделі ... ... ... ... кеселер шаршылай орналастырылған ромбылар мен сопакшалар түріндегі өрнектермен безендірілген. Тостағандар мен саптыаяқтардын тұрқы цилиндр немесе шар тәрізді, тік, жұқа ... ... ... ... - ... бүйірінің ортасында ілмек тәрізді тұтқасы болады. Бүйірлері ромбылар, сопақшалар, алтыбүрыштар (кәрездік ... ... ... ... ... ... үрлегенде түбінде шырмауық немесе шеңбер түрінде өрнек салынған. Рюмка бітімдес ыдыстардың ... ... ... ... бар ... ... абристі болып келеді. Кішкене құтылардың ернеуі кенейіп, түбі ... ... ... ... ... ... ұласатын мойыны болады.
Қалың көгілдір шыныдан жасалған және аламбиктері - бу шығатын түтікті қақпақшалар түріндегі алхимиялық ... бар ... ... ... ... ... кездесетін шыны бұйымдар ұшырасады. Аламбиктер - орта ғасырлардағы қалалардың шыны бұйымдары кешендерінде кездесетін дағдылы олжалар. Шыны жасаушылар ыдыс-аяқтан басқа шағын ... ... ... ... ... ... Тараздан олардын ақ, көмескі, жасыл және алқызыл түстілері табылды.
Ұсталық ... ... ... байланысты, олар, табылған олжалардың көрсетіп отырғанындай, кең ... ... ... Қала ... ... жеке ... ... кең өндірілген жерлерде өнделгені анықталды. Металл да сонда балқытылған. Ұста дүкендеріне темір қорытпалар әзірленген құйма және ... ... ... әкелінген. Қорытпаның екі түрі болған. Біріншісі - «арнаулы крица» деп аталады, ол құрамы әр түрлі, металдың қоспа кесектері көп ... ... мол ... ... Бұл әлі де шикі ... Мұндай қорытпаларды қосымша өңдеу —күл-қоқыстан тазарту, темірді шыңдауға келетіндей етіп қыздыру қажет. Мұндай қайта өнделген қорытпа темірдің тығыз ... ... ... одан ... ... ... ... сым шыбықтар, кесінділер - болашақ бұйымдардың бейімделген нұсқалары ... ... ... ... ұста дүкенінен нақ, сондай қорытпалар табылды. Олар тік бұрышты, көлемі 10—15x5—см сом темірлер болып ... ... ... ... ... анықтау үшін жасалған кесік іздері бар. Талғар ұста дүкенінен жартылай дайын өнімдер - ... мен ... ... ... табылды. Темір және шойын бұйымдардың сынығы, енделетін материал ретінде пайдаланылған қорытпалармен бірге Алматы ұста ... ... ... ... ... ... ... ұста дукендерінің құрылысын көзге елестету қиын. Алматы ұста ... ... ... ... шикі ... ... ол ... тәрізді, түбінің диаметрі 2 метрге жуық. Оның іші күлге, көмірге және төбесінен құлап түскен ... ... ... ... ... ... ... - су таситын төрт кезе тұрды. Оларда су немесе бұйымдарды шындауға арналған ... ... Осы ... ... ... ... ... табылды.
Талғар мен Алматы ұста дүкендерінен ұста құралдары жинап алынды. Олардың арасында ... ... төс және ... қалақша бар. Шеберханалардан табылған бұйымдарға қарағанда, тар шеңберде мамандану әлі болмаған. Мәселен, Александровское қала жұртының (Шу ... ұста ... ... ... ... мынадай: балталар, жер жыртатын соқа ұштары, кетпендер, жонғылар, шоттар, қайшылар, шегелер, тұтқалар, қашаулар және жауынгерлік дулыға.
Талғар мен ... ұста ... ... ... да ... түрлі. Бұлар —жер жыртатын соқалардың соғып және құйып жасалған ұштары, кетпендер, балталар, шот балғалар. Темірден ағаш ұстасының кішкене балталары ... да ... ... ... ... бір жүзді пышақтар көп табылды. Темірден қару-жарақ —қылыш, ... ... ... ... және ... ... дулығалар соғылды.
Тұрмыстық құрал-саймандардан қайшылар, шегелер, жонғылар, шынжырлар, қармақтар, ... ... ... ... ... Мыс ... жасау барлық қалаларда таралған, оның үстіне полиметалл мен мыс қала орталықтарына ... ... ... Іле және Талас Алатауларында өндірілген.
Орталық Қазақстан аймағы бұрынғысынша кең ... мыс пен қола ... аса ірі ... бірі ... қала берді. Осында, Жезқазған теңірегінде орта ғасырлардағы Милықұдық қонысы зерттелді. Қонысқа кең осы кезге дейін пайдаланылып келе ... ... ... ... ... ... Кең ашық және ... мен шахталар салып, үңгіп қазу әдістерімен өндірілген. Қазып алынған кен бірнеше рет байытылып, қонысқа әкелінген де, онда арнаулы пештерде балқытылған. ... ... ... күл-қоқыстар, металл кесектері, астаушалар, мыс шихтасы салынған көзелер табылды. Мыс қана ... ... ... ... ... ... және ... балқытылған. Ер-тұрманды сәндеуге арналған мыс қаптырмалар, жез тоғалар, шойын қазандардың сынықтары сияқты бұйымдар табылды.
Зерттеушілердің пайымдауынша, мыс кәсіпшілігі маңызы және ... саны ... ... ... ... ... ... алдындағы кезеңмен салыстырғанда, мыс бұйымдар көбірек мәлім. Мыс шеберлері ыдыс-аяқ, шырағдандар, ... ... ... Олар екінің бірінде зергерлер де болып, қымбат тұратын металлдармен жұмыс істеген. Жетісу мен Оңтүстік Қазақстан қалаларының жұртын ... ... мыс пен қола ... ... ... заттар Қазақстан мұражайларына кездейсоқ олжалар ретінде келіп түсті.
IX—XII ғасырлардағы металл бұйымдар негізінен, қола ... мен ... ... тұғырлар болып келеді. Шырағдандарға арналған тұғырлар зор көркемдік талғаммен ... Олар үш ... ... ... ... ... ... 25—сантиметрге дейін жететін дөңгелек немесе көп қырлы ... ... ... жағында жайпақ табақшасы бар, оған шырақ қойылады. Тұғырлар бедерлі өсімдік және әріп өрнегімен ... ... ... ... қазған кезде табылған тұғырлар өнердің шынайы туындылары болып табылады. Металдан жасалған көркемдік бұйымдар қатарында құмыралар өте на-зар ... ... қала ... XI ғасырдағы қабатынан табылған екі қола құмыра мыс өндеушілердін жергілікті өніміне жатқызылды. Бұл үлгідегі құмыралар Таяу ... ... бен ... ... ... ... мәлім көркемдігі жоғары бұйымдары-на ұқсайды. Олардың жасалу мерзімі —X ғасыр.
Жетісудан (Тараз маңы) бүйірі алмұрт ... ... ... оның ... жағы ... басы түрінде орындалған. Қасқырдың көзі қызыл мыстан салынған. Тұмсығының ұшына екі пальметтаның бейнесі және ішінде төрт нүктесі бар, ... ... ... ... ойып ... ... құлақтары да жүрек тәрізді ширатылып безендірілген. Бүйірінде медальон түріндегі әшекей бар, оған әрқайсысында жиырма шұңқырдың ұшы еңгізілген ... ... ... шыны көз ... арналған ұя болар). Құмыра XI—XII ғасырларда жасалған.
Зергерлік кәсіп. Қоладан, ... пен ... ... ... ... ... жасалған.
Талас аңғарының таулы белігінде, орта ғасырлардағы Шелже аймағын-да ... пен ... ... ... Бұл ... ... көп көлемде қазып алынып, оның Қазақстан, Орта Азия және Орта Шығыс қалаларына тасылғанын Х ... ... ... хабарлайды. Бұл арадан көптеген кен орындары табылды, кен кәсібінің құралдары жиналып, балқыту орындары, күл-қоқыстар, астаушалар, балқыту пештерінің ... ... ... көмбесінен және Шу аңғарынан табылған, X—XI ғасырларға жататын ширатпалы бұратылған ... ... ... ... ... аймағына тән мұндай білезіктер неғұрлым кейінгі кезде де жасалынған. Отырардан XIII ... ... ... ... ... ... табылды. Бұл —ұштарында сегіз қырлы басы бар қола білезік, күрделі нақышталған, қола шарлар тізілген шаш ... ... шыны мен ... ... ... ... моншақтар. Отырардан арабша әріптер танбаланған, XI ғасырдағы белдіктің құйма тоғасы табылды. Жақсылық қала жұртын қазған кезде XI ғасырдың қабатынан қалқаны бар қола ... ... онда ... жазу ... ... бір ... қалыпта құйылған, олардың екеуі Таразда X—XII ғасырдың қаб-атынан, біреуі Құйрықтөбе қаласының орнынан табылды.
Әшекейлердің ең көп тобы —шыны мен түрлі-түсті ... ... ... хрустальдан, көктастан, яшмадан, інжу-маржандардан жасалған моншақтар. Олар Отырарды, Құйрықтөбені, Қызылөзенді, Талғарды, Сүмбе мен Антоновканы қазған ... ... ... мен ... ою ... дамығанынжабайы жануарлар мен үй жануарларының кесіп алынған ... ... ... табылуы дәлелдейді. Садақтарға арналған сүйек каптамалар табылды; Құйрықтөбеде қоқыс ... бір ... ... ... ... ... Талғардан сүйек түйреуіштер, шахмат тастары табылды.
Тас өндеу, негізінен, орта ғасырлардағы қалалардың жұрттарында ең көп таралған ... бірі ... ... келіп саяды. Олардың ертедегі орта ғасырларда жасалған түрі бүкіл кейінгі ғасырлар бойында сақ-талып қалды.
Сауда және ақша ... IX—XII ... ... пен ... ... Жібек жолы бұрынғысынша белсенді жұмыс істей береді. Бірак енді одан ... ... ... шығады.
Жібек жолының Қазақстандағы бөлігі Газгирдтен басталып, Испиджа-бқа, Таразға, одан Құланға, ... соң ... ... ... және Аксу асулары арқылы Шығыс Түркістанға барады. Тараздан Бешташ және Кугарт асулары ... ... ... ал ... және ... ... ... кимектерге баратын еді.
Бұл жерден сауда жолдары Енисей хакастарына бет алып, ол жаққа ... үш ... бір ... ... ... ... ... Усбаникет, Кедер, Сығанақ арқылы Жанкент-ке жетті. Усбаникеттен, Кедер мен Сығанақтан Қаратаудың теріскей ... ... ... бен Созаққа жол шығып, одан әрі Бетпақдала арқылы Дешті Қыпшаққа барады. Жанкенттен кимектерге шығатын жол басталып, ол ... ... ... және ... ... ... аңғарына өтетін.
X ғасырда Іле анғары арқылы керуен жолы өтетін ... ... жол Шу ... ... ... ... және Сынтас арқылы келетін. Тал-хизде керуен жолы тармақталып бөлінеді. Оңтүстік Іле жолы ... ... ... ... ... одан әрі ... Түркістанға өткен. Екінші тармағы Шелектен Сүмбе қаласына, одан әрі Алмалыққа ... ... Іле жолы ... ... ... ... ... Іле арқылы өткен де, содан соң Екі-Оғыз және Қаялық қалалары арқылы Алакөлдің жағасымен Алмалыққа, Тарбағатай ... ... ... ... барған. Солтүстік және оңтүстік жолдар Шелектен Борохудзирге апаратын жолмен қосылып, Іле ... ... ... одан әрі ... Өсек және ... алқабы арқылы Алмалыққа шыққан.
Қазақстанның оңтүстігінде Испиджаб, Кедер, Отырар және ... ... ... бен ... Солтүстік-Шығыс Жетісуда Талғар мен Қаялық ең ірі сауда орталықтары болды.
Испиджабта жабық базар және мата базары болған. ... ... ... ... ... тималар аталады. Бұлар карбас-маталармен сауда жасалатын арнаулы орындары бар ... ... ... ... ... ... ... осылар. Олардың кейбіреулерінде нахшибтіктер мен самарқандықтар тұрған. Сонымен бірге Испид-жаб көпестері Бағдадқа дейін товар апарып, онда ... ... ... мен ... барған көпестермен бірге Харб ибн Абдаллах әл-Балхи ... ... ... ... ... ... - бай ... оның басты қаласы Кедер деп аталады... - бұл көпестер жиналатын жер» ... ... деп ... ... ... ... бір махалласынан сауда дүңгіршегінін орны аршылды.
Алғаш рет дүңгіршектер Соғды мен Пенджикенттен қазып алынды.
Қазір Оңтүстік Қазақстан қаласында да ... ... ... ... ... бірі ... Ол ... тұтас қабырғасына жапсарласып жатыр. Оның көлемі 8,5 ... ... Көше ... ... ені 1,45 м ойық ... қосылған. Солтүстік-батыс бұрышында қамба, оңтүстік-батысында сәкі бар.
Дүңгіршектердің едендерінде жерошактар болған. Осында жерге көмілген кеспектері бар кішкене қамбалар дүңгіршектермен ... ... ... ... ... ... шығармасындағы Кедердің «шарап дүңгіршектері» туралы хабарлайтын жолдарын еске түсіруге мәжбүр етеді. Нақ солар қазып алынған болуы мүмкін. Сырдарияның ... ... ... белгілі сауда орталығына айналады, онда хорезмдік көпестер тұрған.
Бұрынығысынша Тараз транзиттік ірі сауда орталығы болып қала берді, ол жөнінде деректемелерде «мұсылмандардың ... ... ... орны» және «көпестер қаласы» деп жазылады. Тараз ... ... өз тобы ... ал соңғысының тұрғындары Шелжеде, Талас алқабында сауда жасаған. Жетісудан Тараз арқылы Таластың ... ... ... ... ... ... өндіретін орталықтар Шелже, Текабкет пен Көл қалалары болған. Осында ашылған балқыту пештерінін күл-қоқыстары деректемелердің хабарларын растайды.
Іле аңғарында Талғар мен ... ... ... ... мен өлке арасындағы сауда кен дамиды. Қалаларға сипаттама бергенде орта ғасырлардағы авторлардың ең алдымен базарларын сипаттап, сол жерлердің товарларына тән ... ... ... ... ... ... ... ауыл шаруашылығы өнімі, негізінен астық, жеміс, ет әкелінген. Егінші ... қала ... ... ... - ... ... зергерлік бұйымдар, әшекей заттар алып тұрды.
Қала өмірінде даламен сауданын манызы зор, ол қалалардың езінше бір ауылдық өңірі болды. Сауда қала мен ... ... де ... ... бұл ... ... құжаттарының бірінде айтылады: «Олардың (көшпелілердің) пайда келтіретін товарлары мен заттары отырықшы адамдардың байлығын, игілігі мен пайдасын ... бір көзі ... ... ... мен жай ... осы ... мен ... өз үлесін алады».
Жәрмеңке сипатында болған сауда көшпелі дүниемен шектес Сауран, Жанкент, Дех-Нуджикет қалаларында мейлінше қызу жүргізілген. Испиджабқа мал ... ... ... мал ... ... ... ... Сауран оғыздармен сауда орталығы болды. Ибн Хаукаль оғыздар Сауранға сауда жасау үшін ... деп атап ... ... ... және ... ... да сауда жасаған. Жанкент арқылы оғыздар Хорезммен сауда жүргізген, ал Хорезм Қазақстан даласы, Еділ ... ... мен ... ... ... ... рөл атқарған.
Жазиралар мен қалалардың халқы жылқы, мал, жүн, ... ... ... ... сүт ... ... алып отырды. Кейбір қалалар тікелей көшпелілерден алынатын, не әкелінген шикізаттан жасалатын товарларды сыртқа шығаруға ... ... ... ... дейді: «Шаштан жоғары сортты шегірен ерлер, жебе ... ... мен ... (әкетіледі). Тері түріктерден әкелініп, иленеді... Ферғана мен Испиджабтан —ақ маталармен, қарумен, семсермен және темірмен бірге түріктерден шыққан құлдар. Тараздан - ешкі ... ... ... ... сол ... ... бұл жерлерге жылқы мен қашырлар әкелінеді». Түріктердің жылқылары ерекше бағаланған. Кимектер сату үшін ... ... ... ... да ... бағаланған. Истахри «Хора-санға қой халадждардан әкелінеді, ал Мауараннахрға ет ... мен ... ... ... көп ... ... деп ... экспортының маңызды бөліктері арасында мускус пен аң терілерін атау керек. Көшпелілер саудасының маңызды тағы бір ... ... ... ... Дала ... ... ... жеткізіп отырған. Оны өндіретін орталықтардың бірі Орталық Қазақстан болған. Әл-Идриси кимектердің темір, күміс және алтын ... ... ... өз ... қалалық орталыктардан киім-кешек, маталар, астық, қала қолөнерінің ... ... ... ... ... ғасырдың басындағы кезеңге товар-ақша қатынастарының өсуі тән, ол товар айырбасын ығыстырып ... ... ірі ... ... сарайлары болған. Испиджабта теңгелер соғылған, бұл іс бірсыпыра үзіліспен XI ғасырдың бірінші жартысына дейін ... соғу ... 1967 жылы ... ... ... 222-223 жылдардағы саманилік теңгелері табылды. Отырар және Құйрықтөбе қалаларының жұртын қазған кезде де нақ сондай теңгелер табылған. Бұл ... ... мен ... ... ... ... одан әрі ... істеді. Фарабтан 1164/65—/74 жылдарда Қар-ахан мемлекеті кезінде соғылған теңгелер табылды, зерттеушілердін пікірінше, теңге соғу 1210/11 жылдарға дейін жалғасқаны мүмкін. 1210 және ... ... ... Мұхаммед ибн Текештің теңгесі мәлім. Яссыда хорезмшах соқтырған теңге табылды".
XI ғасырдын 20-жылдарының аяғында Мауараннахрда дирхемнің ... күрт ... Оның ... ... 20 процентке дейін құлдырады. XI ғасырдың аяғына қарай «күміс дағдарысы» бүкіл мұсылман Шығысын, соның ... ... ... ... ... да қамтыды. Сондықтан XI—XII ғасырларда теңге бағамы алтынмен бейнеленіп, ол құннын бұрынғыдан көбірек ... ... Оның ... ... ... релі арта ... IX—XIII ғасырдың басындағы сауданы сипаттай келгенде, бұл уақыт үшін халықаралық сауданың дамуы ғана емес, сонымен қатар қала мен даланы камтитын өлке ... ... ... да ... тән екенін атап өткен жөн.
Егіншілік.Қала халқының көбеюі ауыл шаруашылығының товарлылығын арттыруды, жерді ... ... ... ... талап етті, өйткені Оңтүстік Қазақстанның бірқатар алқаптарында, сондай-ақ Оңтүстік-Батыс Жетісу ... ұзын ... ... суармалы және өңдеуге қолайлы жер келемі шектеулі ... ... ... ... Шу ... ... жердің жалпы келемі 700 шаршы метр, XIX ғасырдың аяғы —XX ғасырдың басында өнделген жерге тең болған, яғни ... жер ... ... ... ... учаскесінен зор товарлы қайтарымды талап еткені даусыз. ... ... ... ... ... ... ... X—XIII ғасырдың басында суландыру жүйелері жаңа элементтермен толықтырылады, су ... ... ... және аралық қашыртқылар пайда болады, белгіш арнадан су бөлетін ұзын және тар, ... ... ... Тармақталған суландыру жуйесін бөлу егіс алқабын едоуір кенейтуге, суармалы жердің пайдалы қайтарымын арттыруға мүмкіндік берді.
Х-ХШ ғасырларда Іле өзенінің төменгі ағысында ... ... ... қала және ауыл ... өз ... бау-бақша дақылдарын өсірді, жүзім шаруашылығымен және үй жанында мал өсірумен айналысты. Қалалардың жұртын қазған ... ... ... Қызылөзен қаласының жұртында шарап ашытатын орындардың қалдықтары табылды, Степнинскоенің ... екі ... ... орын ... ... Қала ... үйлерінде ұралар болып, оларда астық, кептірілген жеміс қорлары сақталған.
Қала және ауыл тұрғындары сондай-ақ үй жануарларын —жылқы, сиыр, қой, ешкі ... ... ... ... ... ... қашалар мен арнайы мал ұстайтын қоралар анықталды. Бұл ... ... елді ... ... ... ... археологиялық материал Қазақстан тұрғын-дарында ауыл шаруашылығы манызды рөл ... ... ... ӨНЕРІ ЖӘНЕ ҚҰРЫЛЫС. СӘҢДІК-ҚОЛДАНБАЛЫ ӨНЕР
Іргелі сәулет өнері соның алдындағы орта ... ... ... дәстүрлерінде дамыды. Түрлері мен құрылымы жетілдірілді. Нақ сол кезден бастап сәулет-құрылыс дәстүрлері мен жаңа идеологиянын (исламнын) қуатты ұштасуы ... ... ... типологиясының негізі қалыптасып, ол содан кейінгі мыңжылдықта тура XX ғасырдың басына дейін дамып келді. Құрылыс өнерінің одан кейінгі ... ... ... жаңаруы және бұл орайда жасалған тәсілдердің жиынтығы жергілікті сәулетөнері бағыттарының даму ерекшелеріне байланысты шоғырланған сарыны бар Қазақ-стан мен Орта Азия үшін ... ... ... ... өте келе ... ... барған сайын айқын көрінетін және нақты сипат ала берді, мұның өзі Оңтүстік Қазақстан мен ... XI—XII ... ... ... Түркістан дәстүрін бөліп көрсетуге мумкіндік туғызады.
Қоғамдык және діни ... ... ... ... және ... Шығысы» елдері сәулет өнерінін жалпы бағытына сәйкес дамиды. Діни кешендер ерекше дамыды. Олардың сәулеттік ұйытқысы жинақы немесе аландардың ... ... ... ... ... деректемелері X ғасырдың кезінде-ақ Онтүстік Қазақстан мен Жетісудың мешіттері бар қалаларын атайды. Кейбір құрылыстар осы кезге ... ... ... бір ... ... ... болған Боран мұнарасы. Ол X ғасырдың аяғында немесе XI ғасырдың басында, Жетісу халқы жаппай мұсылмандандырылған ... ... Бұл - Орта ... ... мұнаралы сәулет өнерінін сақталып қалған барлық ескерткіштерінің ең ертедегісі.
Мұнара жанында жүргізілген қазба жұмыстары ғимараттың жерасты бөлігінің құрылымын анықтап берді, ол ... және ... ... ... алан түріндегі іргетастан тұрған. Осы іргетасқа мұнараның жер бетіндегі бөлігі, төменгі жағында екі баспалдағы бар сегіз қырлы ... ... ... пен ... ... цилиндр тұрқы тұрғызылған, 22 м болатын ол қазіргі кезге дейін сақталған. Есік жақтауы бес метрдей биікте орналасқан, оған ... ... ... немесе сақталмаған мешіт құрылысының төбесінен кірген, жоғарыға оралма баспалдақпен көтерілген. Ғимарат күйдірілген кірпіштерді, оюлап-мүсінделген кірпішпен қатарластыра қаланып ... Оның ... ... ... ... және тегіс беддеулеп қаланған, мұның езі Орта Азия мұнаралары-ның көпшілігіне тән болатын.
Мұнара төңірегіне шоғырланған кесенелердің орындары қазылды. Олар-дың жартылай ... ... ... ... ... ... мен ... сипаты ғимаратты қалпына келтіруге мүмкіндік берді. Боран кесенелерінің біріншісі тебесі шатырлы-күмбезді етіп жабылған мұнаралы ... ... ... ішкі ... ... және ... ... түске боялған ганчты ойып безендірілген.
Боран кесенесінің басқа екеуі өзгеше үлгіде: бүкіл тебесі биік барабанда шатырлап-сүйірлеп ... ... ... ... ... ... екі ... үш ширектік бағандармен қорғалған, бағандар сәнді жақтаулармен, мүсіндеп қаланып, оюлы ганч пен оюлы ... ... ... ширатпалармен безендіріліпті. Кесенелердің мерзімі - XI—XII ғғ.
Талас аңғарының діни құрылыстары арасында Жамбыл қаласының ба-тыс жағында 18 шақырым жердегі ... және ... ... ... ... ... лайық. Бабаджа-қатын кесенесі - күйдірілген кірпіштен шаршылап салынған порталдары бар әсем күмбезді ғимарат. Төрт жағында қабырғалардың ішкі және сыртқы беттерінде ... ... ... бар. Ішке ... ... есіктен кіреді. Ол бұрыштарында сүйір қуыстары бар арка тәрізді. Кесене көп қырлы ... ... ... шатырлы күмбезбен жабылған. Күмбез сыртынан күйдірілген текшелермен қапталған. Кесене X—XI ғасырларда ... деп ... ... ... ... ... ... Күмбезі құлап түсіп, қабырғалары тұр. Құрылыс шаршылып жоспарланған. Қабырғалардың бұрыштары терт ширектік ... ... ... ... ... ... ... Батыс жақтаудың ішкі жағынан михраб ұласып жатқан қуысы жартылай арка және бұрыш деңестері түрінде жартылай күмбездеп толтырылған. Жақтаушаның ... ... мен ... ... ... ... ... Кесененің сыртқы қабы-рғалары түгелдей оюлы терракот текшелермен қапталған. Кесененің ішінде куйдірілген кірпіштен сатыланып қаланған ... ... ... ... XI—XII ... ... деп ...
Орта ғасырлардағы іргелі құрылыстар туралы ... ... ... ... ... Қазақстанның оңтүстігі мен Жетісудағы қазба жұмыстары барысында мешіггер мен моншалар аршылды. ... деп ... ... ... ... ең ... мешіттің орны қазы-лды. Ол шахристанның орталығында орналасқан. Мешіттің қабырғалары күйдірілген және шикі кірпіштен араластырып қаланған. Мешіттін көлемі 36,5x20,5 ... тен. ... ... солтүстік-шығыс бағытында созылып жатыр. Мешіт ішінен еден әр жерден ғана аңғарылды. Мешіттің солтүстік-батыс жартысы ... ... онда ... ... ... ... 16 бағанның табаны аршылды. Барлығы 50 негіз: қысқа қатарында 5, ұзынында 10 негіз болды. Бағандардың арасы 3 метрден 3,2 ... ... ... ... ... қазба жұмыстары кезінде X-XII ғасырдын басындағы керамика кешені табылды. Соборлы мешіттің са-лынған уақыты X ғасыр деп ... ... ... ... мешіттің мерзімін XI—XII ғасырлар деп санауға болады.
Талас анғарындағы Өрнек қаласының жұртын ... ... ... ... ... ... ... бен Құланның арасында орналасқан қарлұқтардың Көлшөп қаласы деп саналады. ... ... —x20 м. ... ... ... кіреді, ол ұзындығы 3,5 м және ені 3 м дәліз түрінде жасалған. Мешіттік еденінен бағандардын тас негізі ... ... ... тас ... ... ... қабырғасында жапырақтар бейнеленген, екіншісінін қабырғасына антропоморфтық бет ойып ... ... ... екі ... блок ... ... Қалған бағандардың табандарына жалпақтас-тар төселген. Барлығы 55 баған болған, олардың арасы 3—,5 метр.
Құйрықтөбе мен Өрнек мешіттері дінгекті немесе бағанды құрылыста-рдың ... ... ... ... ... ... ... төбенің стандартты шаршылары санымен анықталды, олардың аралығы 3,5 метрден 4,6 метрге дейін болды. Оларға Сурхандария облысындағы ... ... ... өте ұқсастығы байқалады. Көлемі жағынан ол біршама үлкемірек: 50x25 м. Онын мерзімі XII ғасырдың басы деп санала-ды. Осы үлгідегі кейініректегі ... ... ... Хиуа мен ... XVIII ғасырда салынған Жұма мешіт, Үргеніштегі XX ғасырдың басында салынған ... ... ... ... Қазақстан қалаларында моншалар пайда бол-ды. Олар Орта Азияда сәл бұрын салына ... ... ... моншалар ондап саналған. Шығыс қаласында монша қоғамдық құрылыстар қатарында көрнекті орын алды. Қазба жұмыстары кезінде ... ... XI—XII ... екі ... ... Нашар сақталғанына қарамастан, солтүстік рабад аумағындағы моншаның жоспарлануы жал-пы ... ... ... ... ... қабаты төселіп, тегістелген алаңға салынған. Оның көлемі солтүстіктен оңтүстік бағыты бойынша 11,5 м, ал шығыстан батыс бағыты бойынша 16,5 м, әлем ... ... ... Жоспарланған негізі крест сиякты етіп алынған. Ортадағы жай жанасатын тұсынан ... төрт ... ... ... ... ... ... кең бөлмелер, шомылатын залдар, пештін оттығынын үстіне орналастырылған ... ... ... Нақ әлгі төрт ... сол міндеттерді атқарған. Моншаның шығыс жағына оттық және су кұятын бешкелері бар ... ... Осы ... ... ... ... ... орны қазып алынды, оның қабырғалары күйген кірпішпен қапталған. Сарқынды су моншадан құбыр жолы арқылы үйдің сыртындағы су сіңіргіш шұңқырға ... ... ... үшін ... астындағы жылу өткізгіш каналдар жүйесі қолданылған. Монша-ның жоспарлануы Орта Азиянын, ... Таяу және Орта ... ... ... онтустік жақ жанында тағы бір құрылыс орналасқан, сірә, оны кір ... орын деп ... ... Ол ... екі ... көлемді 4x14,5 м. Бір бөлмесінде тандыр пеш орналасқан, қатарынан екі ... ... ... ... ... ... ... солтүстік жақ-тағы бұрышында су сақтайтын орын болған. Онтүстік және батыс ... ... 40x40x5 см ... ... кірпіш төселген биік сәкілер орнатылған. Құрылысқа жапсарлас көлемі 6 шаршы метр ... ... одан екі ... табылды.
Отырардың екінші моншасы оңтүстік рабад аумағында, кіре берістен 200 м жерде, бөген жағасына орналасқан және ішінара ... ... ... және ... суға ... бөшкелер жұйесі аршылды. Қыздыратын ыдыс тікбұрышты етіп жоспарланған бөшке болып табылады, оның ... мен түбі ... ... қаланып, су еткізбейтін бірнеше қабат алебастр-сырмен сыланған. Оның ортасына темір ... ... оның аузы ... ... ... ал түбі мен ... ... түсірілген. Монша XI—XII ғасырларда салынған деп саналады.
Таразда екі монша қазылды. Көлемі 13,4x12,4 м болатын біріншісінің әр түрлі ... ... жеті ... ... ... ыстық өткізетін каналдар жүйесімен жылытылған. Ішкі көрінісінің қалдықтары: сәкілер, орындықтар, астаулар, ... ... ... ... ... ... іші бай безендірілгенін дәлелдейді. Ол XI ғасырда салынған деп саналады. Екінші моншаның орны ... ... ... ... Оның жоспарлануы анықталған жоқ —шағын жері ғана тазартылды. Монша біріншісі сияқты ... ... ... ... жылытылған.
Шығыс қалаларында моншаның қоғамдық құрылыстар қатарында көрнекті орын алғаны мәлім. Қала тұрғындары өмірінде ол бірінші кезектегі рөлдердің бірін атқарды. ... ... ... адам ең көп ... орын болды. Белгілі шығыстанушы И. А. Орбели «Монша және XII ғасы-рдың сайқымазағы» деген мақаласында моншаны былай сипаттайды: «... ... ... ... ... да ... - қала бастығы да, цехтык ұйымдар да, өзі үшін және өз достары үшін монша салған жеке бай кісілер де ерекше ... ... ... ... жуыну үшін ғана емес, сонымен қатар күш-қуатты толыстыру, бұзылған көңіл күйің көтеру үшін, демалу үшін, достармен кездесіп, ... ... құру ... ... алу мен сату ... ... мәмілесі туралы кездесіп, әңгімелесу үшін және шахматтан немесе нардтан шеберлік көрсету үшін қызмет ... ... ... бір ... ... да болған. ІХ-Х ғасырлардағы дәрігер Закария ар-Рази моншаның ағзаға ықпалын суреттей ... ... ... ... ... ... ол ... арылтып, қаумалаған қалың ойдан сергітеді, ейткені жуыну хайуандық, рухани және ... ... ... ... ... ... зерттеушілердің топшылауынша, Орта Азияға Жерорта теңізі аудандарынан келіп, сірә, ерте дегенде VIII ғасырда ... ... ... ... ... ортадан, атап айтқанда, ертедегі шығыстан шыққаны туралы да ойлар айтылады.
Сәндік-қолданбалы өнерорта ғасырлар кезінде көбінесе ... ... ... ... ... құрылыста көрінді. Үйлердің сәулетін безендіру құрылыс материалдарымен және оның құрылымымен етене байланысты болған. Ол ... ... ... материалдың өзімен орындалды. Сары топырақты балшық пен ганч сондай құрылыс материалы болған. Шеберлер ... ... ... ... ... ... арқылы жандандырып, белгілі бір суреттер жасаған. Бейнелі қалау осылайша туып, ол ... ... ... ... Кірпіштерді тігінен, жалпағынан орналастыру немесе жалпы қатардан ... ... ... ... ... ... ернекті және жарық әсемдігіне қол жеткізген.
Соиымен бірге ... ... ... жер ... ... тәсіл де болған. XI ғасырдан бастап оюлы және жылтыратылған кірпіштер кенінен енгізілді, ол ХІ-ХІІ ғасырлар шебінде кеңінен қолданылған сәулеттік терракотаның ... ... ... ... ... ешбір саласы ганчқа ойып, әшекейлеу сияқты халықтық колөнерге мейлінше ... ... ... ... көп ... ... етпейтін ол фактурасының ақ тусі мен әшекейлеп ойылуы жөнінен әсер қалдыратын. Әр түрлі тұрғыдан орындалған ойып-өрнектеу күн ... ... ... пен көлеңкенің көркем құбылуын туғызған. Бірақ ганч жаңбыр мен желден тез бұзылған, сондықтан ... ... ... ... жаңа түрі - оюлы ... ... бастады. Құрғатылған балшыққа ою-ернек салып, оны кейіннен күйдіретін ежелгі заманнан белгілі оймыштау тәсілдері сәндік-қолданбалы өнердің осы ... ... ... ... өнерде керамикаға, терракотаға, оймыштау мен әшекейлеуге жануарлардын әсем бейнелерін салу ... ... ... ... ... ... аяқтарымен тұрған жануарлардың схемалық бейнесі бар оюлы ганч ... ... ... ... оң ... қарай адымдап бара жатқан арыстан бедерлеп басылған терракоталық тақталар ерекше әсер қалдырады, олар ... ... ... ... ... ... (сириялық, несториандық) қауымдарының ең көп таралған ескерткіштері ХII-ХІVғасырлардағы қабір үстіне орнатылған қайрақтар болып табылады, олардын кейбіреулері - каллиграфияның және тас ... ... ... ... Таяу ... ... дәстүрі және сириялық христиандар, түріктер, ортаазиялық иран тілдес тайпалар мен ... ... ... байланыстары айқын көрінеді.
Орта ғасырлардағы Қазақстан халқының материалдық мәдениетінін, көркем шығармашылығының ескерткіштерін қарастырған кезде қазақ халқы ата-бабаларыдың қолданбалы өнерде, құрылыс пен ... ... ... ... материалдық және рухани мәдениетінің құрамлас бөліктерін байқауға болады.
. ДІН ЖӘНЕ МӘДЕНИЕТ. ИСЛАМНЫҢ ТАРАЛУЫ
Зерттеушілер Муканна көтерілісі (776—жж.) талқандалғаннан кейін Мауараннахрда ... ... ... деп санайды. Мамун наместник болған кезде Орта Азия ол үшін ... ... Орта ... ... ... ... халифтер сарайында барған сайын зор рөл атқарды. Орта Азия мен Таяу ... ... ... ... ... бәрі халифатқа қараған түрлі халықтар мәдениетінің елеулі ... ... ... болмай тұра алмады. Зерттеушілердің атап өткеніндей, Хорасан мен ... ... ... ... жедел жүріп жатты.
Оңтустік Қазақстан мен Жетісу бұл үрдістерден шет қалмады. Сырда-риянын орталығы да, Жетісу да халифаттың құрамына ... араб ... ал ... соң ... мен ... ... ... экономикалық және мәдени қатынастары аясына тартылуы сияқты, Орта Азиядан біршама ... ... да, ... ... едәуір жедел жүріп жатты. Гарихшылар мен археологтардың зерттеулерінде мұсылмандар ... ... ... ... ... бірі ... табылатын орта ғасырлардағы Орта Азия мен Қазақстанның қалалық өркениетінің едәуір ішкі бірлігі атап ... ... қала ... ... ... кезекте VI—VIII ғасырларда болғанындай, қала феодалдың ордасынан әкімшілік орталыққа, мемлекет өкілі болып табылатын билік ордасына ... IX ... ... қарай қаланың елеулі өзгерістерсіз бүкіл орта ғасырлар бойы тіршілік еткен үлгісі ... ... ... жана дін ... ... рөл ... ... ғасырдың басында Қарахандар әулетінің негізін қалаушы Сатук ислам дінін қабылдады, ал оның ұлы ... ... б. Мұса 960 жылы ... ... дін деп ... ... діні бірінші кезекте қалаларда таралды. Ибн Хордадбек Фарабтың бас қаласы Кедердегі мұсылман топтары туралы айтады. Ибн Хаукаль Фараб, ... мен Шаш ... ... жүрген мұсылман түріктер туралы хабарлайды. Әл-Макдиси Оңтүстік Қазақстан мен Жетісудың X ғасырдың ... ... атай ... ... ... ... ... бірі ретінде атайды.
Археологиялық зерттеулер нарративтік деректемелердің мәліметтерін растайды. Құйрықтөбе қаласының жұртын қазған кезде X—XIII ғасырдың басында салынған деп санайтын ғибадатханалы ... ... ... пен ... ... ... ... және Тараздағы мұсылман сәулет өнерінің діни құрылыстары неғұрлым кейінгі кезенге жатады. Мешіт пен ... ... ... және билік басындағылардың дінге адалдығының нышанын білдірген.
X ғасырдан бастап мүсылмандык. жерлеу ғұрпы таралады. X—XI ғасы-рларға ... ең ... ... ... ... ... жер-ден табылды. XI—XIII ғасырдың басында мұсылмандардың жерлеу ғұрпы Қазақстанның оңтүстігі мен Жетісуда кеңінен тарай бастады. Исламның таралуымен ұатар ұала халқы ... ... ... әлі де ... Зерттеушілер Орта Азия халықтары үшін ислам олардың рухани-діни түсініктерін ... ... ... атап ... Мұны ... ... ... Қазақстан қалаларының жұрттарынан табылған IX—XII ғасы-рлардағы жылтыр жағылмаған керамика ... қой мен құс ... ... ... ... ... ... қошқар мүйіз түріндегі тұтқасы реалистікпен орындалып, қошқарды әсірелеп үлкейтілген мүйіздері бойынша ғана ... ... етіп ... ... ... құстар да кездеседі, олардын ішінен айдарының сипаты бойынша қоразды едәуір сеніммен анықтауға болады. Ит ... де ... ... қақпактар тобы әсіресе Отырар, Құйрықтөбе және Оқсұс керамикасында көп кездеседі.
Сырдария аймағында ертедегі уақыттан бері қойға табыну аңғарылатыны туралы бұрын да ... Бұл ... ... фарнға байланысты. Түрлі халықтарда фарн таяу кезге дейін ... ... ... ... ... күштерден қорғанысы және үй ішінің гүлденуі релін атқарып келгені мәлім. ... ... ... мен ... ... Оғыз ... шығу ... «қоймен» байланыстығын зерттеушілер рудың немесе тайпаның камқоршысы ретінде қойды құрметтеуімен түсіндіреді. Қой шаман ғұрыптарында ... ... ... ... ... ... қойдың қанымен шамандар науқасты ырымдаған. Қой қазақтардың діни көзкарастарында маңызды рөл атқарды, оларда қой құрбандыққа ... ... әрі ... ырыс ... бағаланған.
Сонымен, ІХ-ХШ ғасырдың басында тотемизм жұрнақтары мен жануарлар дүниесін қадір тұтуға байланысты ... ... және ... ... қосылу үрдісі орнығады.
Авестада қораз - адамдарды жын-шайтанның қастығынан қорғайтын рақымды құдай Сраошидің ең жақын көмекшісі. Балалары бар үйде оларды зұлым ... ... үшін ... ... ... Қой мен қораз түрік тайпаларының рухани түсініктерінде маңызды рөл атқарған, олар ... ... ... ... ... Ескі ... ... қораз бен тауық түрік халықтарында шамандық ғұрыптар мен үйлену рәсімдерінде жемістілікті білдіріп ... ... ... XI ... ... ... ... табылды. Бұл хайуанның неғұрлым ерте кезде жасалған деп ... ... ... ... пантеонының түрлі қырынан, сонын ішінде қабан түрінде де керінетін ең жауынгер құдайы Веретрагнамен байланыстырады. Қабандар ... ... - ... ... кең ... ... ... қабанының осы аймақтағы ертедегі нанымдардың жұрнақтарымен байланысты ... ... ... да ... ... орта ... атап ... отқа табыну таралды. Бұған Құйрықтөбе мен Отырардың XI—XII ғасырлардағы үйлерінде бірнеше үлгідегі бай ... ... ... мейлінше айқын дәлел болады. Бұлар, біріншіден, археологиялық әдебиетте жақсы белгілі және зерттеушілердің назарын талай рет ... ... ... ... ... және сәулеттік сипаттағы ойып және қалыптап жасалған өрнекпен безендірілген, ошақтар деп аталатын тұтқалы табалар; төменгі жағында кең ... ... бар ... ... ... ... бай ... ошақтарды отқа табынумен байланыстырады. Ошақтарда бейнеленген нышандарға талдау жасай келіп, зерттеушілер маздеизмнін ұлы идеяларының шұғылалары туралы бейнелеп жазады, ол ... ... ... сол ... ... ... араб жазуын қабылдағандардың да үйлеріндегі ерекше ошақтарда жылу беруін жалғастырды».
Ошақтардың бай безендірілуінде Сырдария аймағының ертедегі халқы-нын отқа табынуы мен ... ... ... ... ... Отка ... ... халықтарында кең таралған. Мәселен, ертедегі түріктерде отқа тығыз байланысты полисемантикалық құдай Ұмайға табыну орын алған. Қырғыздарда отқа ... ... ... ... ал ... жай ғана ... кетеді». Қазақтар отты әулие (қасиеіті), сондай-ақ ана деп атайды.
Ертедегі діни нанымдар дәстүрлері Жетісуда ерекше күшті ... онда ... ... ... ... зороастризм, несториандық түсініктегі христиан діні, буддизм сақталып қалды. Халық арасында шаманизмнің және басқа да ертедегі ... ... ... күшті болды. Мысалы, XII ғасырдың соңғы ширегінде Баласағұнда несториандық митрополия құрылғаны мәлім. Амра ... ... мен ... ... ... ... ... несториандық жазулары бар, монғолдарға дейінгі уақытқа жатқызылатын қайрақтардың табылуы дәлелдейді. Ақтөбе ... ... ... ... ... ... орын ... болуы мүмкін, оны салуға крестер бейнеленіп күйдірілген кірпіш пайдаланылған. X ғасырда Жетісуда манихей дінінің көзкарасы ... ... ... ... ... және ... ... (Невакетте) түрған.
Эпиграфиялық және археологиялық олжалар рухани және материалдық мәдениеттің өзіндік ерекшеліктері болғанын, алайда оның дамуының басты бағыты этникалық-мәдени ... ... ... ... ... мәдениетінің қалыптасуына із қалдырған ертедегі дәстүрлердің сақталуын айта келіп, зерттеліп отырған аймақтың IX—XIII ғасырлардағы қалалық және көшпелі мәдениеті Шығыс мәдениетінің ... ... ... бірі ... тағы бір атап ... ... ғылым және әдебиет. IX—XII ғасырларда исламның таралуына ... араб тілі кең өріс ... ... және ... шығармалар сол тілде жазылады. Шығыстың аса көрнекті ғалымы Әбу Насыр әл-Фараби (870-950 жж.) ... араб ... ... Ол ... ... ... қараған Весидж қаласында туып, Бұхара мен Бағдатта оқып білім алған. Әл-Фараби өзінің ғылыми көзқарастарында өз ... ... озып ... философ әрі энциклопедист ғалым болды.
Әл-Фараби ғылымды теориялық (логика, жаратылыстану, математика) және практикалық (этика,саясат) деп белді. Ол өз ... адам ... оның ... ... ... ... мен ... арқылы тани алады деп дәлелдейді. Әл-Фарабидің мәдениет пен ғылымға қосқан үлесі мейлінше жан-жақты және ... ... ... мен ... ... мен анатомия, философия мен заң ғылымы, математика мен акустика - ол ден қойған ... ... ұлы ... ... ... ... қамтыған білім салалары, міне, осындай. Қазір ғылымға Фарабтан, Тараздан т. б. ... жері ... ... көптеген ғалымдардың, әдебиетшілердің есімдері белгілі болып отыр. Тіпті ондаған Фарабилердің еңбек-тері мен есімдері анықталды.
XI ғасырда Жүсіп Баласағұни сол ... аса ... ... және әдеби шығармаларының бірі «Құтадғу білікті» жазды. Бұл —Қазақстан мен Орта ... ... ... ... ... бізге дейін жеткен тұңғыш ескерткіші. Бұл шығармада ... өз ... өмір ... ... сана және ... бір әлеумеггік топтардың саяси тұжырымдамасы өзіндік бейнемен көрсетілген.
Өсиетгер мен тағылымдар жинағы болып ... ... ... мен ... мемлекеттегі релі жоғары бағаланады. Шығармадан автордың әл-Фараби, Ибн ... ... ... және ... ... ... ... көрінеді.
Махмұд Қашғари шығармаларының құны зор. Оның әкесі ... ... қала ... ... Махмұд Қашғари ұзақ жылдар саяхат жасағаннан кейін, 1074 жылы «Диуан лүғат ат-түркті» («Түрік тілінің сөздігі») ... Бұл ... ... тіл білімі тарихына үлкен үлес қосты. Бұл шығарма ... ... ... ... ... ... сондай-ақ сол заманның табиғи-ғылыми түсініктерін зерттегенде де баға жеткісіз ескерткіш болып табылады.
ХII ғасырда Иассы (Түркістан) қаласында тұрған Қожа Ахмет ... өз ... ... ойшылы және ақыны болды. Ол Қазақстанда мұсылман дінін таратты және кейіннен оның қабірі үстіне ғажайып ... ... ... ... «Диуан-и Хикмет» (Данышпандық кітабы) деген өлендер жинағы бар. Онда түрік тілінде жаратқанға деген сүйіспеншілік, мойындаушылық пен сопылык уағыздалады. ... ... және ... ... ... көп. ... Иассауи тенірегіне ақындар жиналған, оның көптеген шәкірттері болды, ... ... ен ... ... (1186 жылы ... ол да өсиеттер жинағын қалдырған.
Ахмет Иассауидің шығармашылығы туралы айтқанда, онын ұстазы Арыстанбаб есімін атап өту ... оның өз ... ... ... ықпал жасағаны сөзсіз. Бұл жөнінде Қожа Ахметтің өлеңдерінде айтылады. Ақын өзін исламмен Арыстанбабтың таныстырғанын, ... оның ... ... ... атап ... ... білімдердің алғашқы негіздерін Ахметке онын ұстазы берген. «Арыстанбабтың сездері киелі —соларды тындандар, - деп уағыздайды Ахмет Иассауи, - оларда екіжүзділік, ... ... ... және ... ... ... ... қанағат етуге шақыру бар». Мұнда «Арыстанбаб сөздерінін» Қожа Ахмет өсиеттерімен тура байланысы, сабақтастығы көрінеді.
Арыстапбаб туралы деректемелердін басқа бір тобын ... ... ... ... ... шамандардың иелерін шақырулары құрамды. Қазақтардың көзқарастарына сәйкес, Орта Азия мен Қазақстанның мұсылман әулиелері иерархиясында Арыстанбаб жоғарғы сатыда тұрады. Тауап етудің ... ... де осы ... ... ол бойынша әуелі Арыстанбабтың мазарына, сонан соң Қожа Ахметтің қабіріне бару ... ... ... Қожа ... ... ... сөз ... әдебиет
Горячева В. Д. Городские центры и монументальная архитектура сре-дневековой Киргизии. Аптореф. дис. канд. ист. наук. —Фрунзе. 1976, 10—-б.
Кожемяко П. Н. ... ... м ... ... ... Фрунзе, 1959. 131-184-б.
Бернштам А. Н. ... ... Изв. АН ... 1951, № 107, сер. археол., вып. 3, 100-103-б.
Винник Д. Ф. К исторической топографии ... ... ... ... // Древняя и раннесредневековая культура Киргизстана. Фрунзе, 1967, 101-110-б.
Толстов С. П. По древним дельтам Окса и ... М., 1962, ... А. X. ... ... ... в ... Казахстане./ /Археологические памятники Казахстана. А., 1978, 3—-б.
История народов Узбекистана: с древнейших времен до начала XV в. ... 1950, т. 1. ... О. Г. ... в ... VIII - ... XIII вв. // ... ... Средней Азии. М., 1973, 299-300-б.
Қазақстан тарихы көне заманнан бүгінгі дейін. (4 томдық) Археол. Институты, Алматы, Атамұра, 1996ж. ... ... ... ... Мұрат, Ата-мұра, 1994жыл) 95-145б.б.
32

Пән: Мәдениеттану
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 43 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Шыңғыс хан мемлекетінің нығаюына түрік тайпаларының ықпалы6 бет
Орталық Қазақстанның қола дәуірі5 бет
IX-XII ғасырлардағы қазақ отбасы тәрбиесінің қалыптасуы мен дамуы53 бет
Әлкей Марғұланның педагогикалық қызметтері4 бет
16-17 ғасырлардағы Қазақ хандығы37 бет
3-12 ғасырлардағы Қытай27 бет
III - XI ғасырлардағы индияда феодалдық қатынастардың қалыптаса бастауы46 бет
III – VII ғасырлардағы иран21 бет
III – X ғасырлардағы Қытай37 бет
IX-X ғасырларда Батыс Еуропа елдеріндегі феодалдық құрылымның нығаюы. IX-XI ғасырлардағы Франция, Германия,Италия X-XIғасырдың ортасына дейінгі Англия. Испания мен Византия дамуының тарихи ерекшеліктері9 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь