Қазақ тіліндегі халықтық медицина терминдеріне этнолингвистикалық сипаттама

КІРІСПЕ
I ҚАЗАҚ ТІЛІНДЕГІ ХАЛЫҚТЫҚ МЕДИЦИНА ТЕРМИНДЕРІНЕ ЭТНОЛИНГВИСТИКАЛЫҚ СИПАТТАМА
1.1 Медицина лексикасы мен терминдерінің зерттелуіне шолу
1.2 Халықтық медицина атауларын тақырыптық жағынан топтастыру
1.2.1. Халықтық дәрі.дәрмектер және оларды қолдану жолдары
1.2.2. Халықтық медицинада қолданылған әдіс.тәсілдер
1.2.3. Емшілік және оған қатысты атаулар
1.2.4. Адамның дене мүшелері мен ағзалары. Адам денесінен өсіп шығатын және одан бөлінетін заттардың атаулары.
1.2.5. Ауру атаулары
1.2.6. Ауру процесіне қатысты ұғымдар
1.2.7. Демалыс ұғымы
1.3. Cалт.дәстүрлердегі медицина ұғымдарына этнолингвистикалық сипаттама
II ХАЛЫҚТЫҚ МЕДИЦИНА ТЕРМИНДЕРІНІҢ МӘДЕНИ ТІЛ БІРЛІКТЕРІНДЕГІ КӨРІНІСІ
2.1. Халықтық медицина терминдерінің мақал.мәтелдердегі көрінісі
2.2. Халықтық медицина атаулары мен эвфемизмдер
2.3. Халықтық медицина атауларына байланысты қалыптасқан дисфемизмдер
2.4. Халықтық медицина атауларының фразеологизмдердегі көрінісі
2.5. Ауру.сырқауға, емшілікке байланысты диалектизмдер
ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Елбасы Н.Ә.Назарбаев халыққа Жолдауында (2003ж) ұлттық рухани және мәдени мұраларын сақтау, қалыптастыру, жетілдіру туралы халқына үлкен жанашырлық әрі көрегендікпен айтқан болатын. Президент айтқан сол рухани мұраларымыздың ең көнесі де, ең қажеттісі де салт-дәстүр, әдет-ғұрып екені баршамызға мәлім. Ал дәстүр мен ұлт мәдениетін үйретудің басы – ана тілі. Б.Момышұлы “... анамыздың ақ сүтімен бойымызға дарыған тілімізді ұмыту – бүкіл ата-бабамызды, тарихымызды ұмыту,” – деп жазған.
Тіл мен ұлт мәдениеті, ұлттық сана, салт-дәстүр – біртұтас ұғым. Олар этностың ең негізгі көрсеткіштері. Сондықтан халықтың өткен жолын, даму кезеңдерін сол этноспен бірге дамып келе жатқан тілінің деректері арқылы да анықтауға болады. Өйткені, академик Ә.Қайдардың сөзімен айтар болсақ: “тіл – тұла бойы тұнып тұрған тарих”. Тіл деректері деп отырғанымыз – сөздер, сөз тіркестері, фразеологизмдер, мақал-мәтелдер. Біздің мақсатымыз – осы тіл деректері арқылы қазақ халқының халықтық медицинасына қатысты салт-дәстүрін, әдет-ғұрпын, діни наным-сенімдерін ашып көрсету.
Осы ретте соңғы кезде қанатын кең жайып, дамып келе жатқан этнолингвистиканың мәні де, маңызы да ерекше. Себебі, ол тілді халықтың менталитетімен, ұлттық дүниетанымымен тығыз байланыста зерттейді. Тілдің сырын шынайы тану үшін тілдің өзіндік заңдылықтарын білу жеткіліксіз, оның түп тамырын сол тілде сөйлеуші этностың өткен тарихымен, рухани мұраларымен ұштастыра зерттеген жөн.
Ғ.Мүсіреповтің сөзімен айтар болсақ: “Қазақ халқы бар тарихын көше жүріп өткізсе де, батпаққа батырмай, құмға шашпай, жұртында қалдырмай, шабындыға шалдырмай, барлық жинаған сөз байлығын, күй мен жырын бізге жеткізді. Бұл бәрімізге де қымбатты мұра, бай қазына”. Осындай бай қазынаны жас ұрпаққа жеткізу – біздің міндетіміз.
Зерттеу жұмысының өзектілігі. Халықтық медицина терминдері қазақ тіл білімінде шағын мақалалар мен азын-аулақ лингвистикалық зерттеулер болмаса, толықтай зерттеу нысанына айналды деп айту қиын. Осыған орай, халықтық медицина терминдерін ғылыми тұрғыдан жүйелей отырып, олардың этнолингвистикалық қырларын тілдің қалыптасқан заңдылықтары аясында саралап, күллі халықтың игілігіне айналдыру тақырыптың өзектілігін көрсетеді. Ұлттық сипатты танытуда халықтық медицина терминдерінің этномәдени коннотациясы ерекше тілдік бірлік екендігін көрсету.
Зерттеудің мақсаттары мен міндеттері.
Зерттеу мақсаты – ұлттық мәдениетіміздің елеулі саласына жататын халықтық медицинаның материалдық негізі – халықтық медицина атауларының және оларға қатысты ұғымдардың этнолингвистикалық табиғатын айқындап, олардың ұлт дүниетанымындағы, тілдік жүйедегі орнын анықтау болып табылады.
1. Толстой Н.И. О Предмете этнолингвистики и ее роли в изучении языка и этноса //Ареальные исследования в языкознании и этнографии /язык и этнос/.-Л.,1983. – 182.
2. Леонтьев А.А. Деятельность. Сознание. Личность. М.,1975.
3. Копыленко М.М. Основы этнолингвистики. – Алматы, 1996.
4. Покровский М.М. Значение сравнительного языкознания для классической филологий // Избранные труды по языкознанию. – Москва, 1959. – 170 с.
5. Ибн Сина (Авиценна) // БМЭ. – М.: Советская энциклопедия, 1960. – Т.10
6. Тілеуқабылұлы Ө. Шипагерлік баян. – Алматы: Жалын, 1996. – 464 б.
7. Мурзанова Д.Ә. Өтейбойдақ Тілеуқабылұлы «Шипагерлік баян» еңбегіндегі адам анатомиясында жиі кездесетін ұлттық атаулар // Оңтүстік Қазақстан медицина академиясының хабаршысы. – 2006. - №3.
8. Танабаева Г.У. Қазақ тіліндегі адамға қатысты ауру атауларының уәжділігі. фил.ғыл.канд.дисс. – Алматы, 2008. – 130 б.
9. Аяпбергенова К.Қ. Қазақ тілі сабағында медицина лексикасын мамандыққа сәйкес оқытудың ғылыми-әдістемелік негіздері. пед.ғыл.докт.дисс. – Алматы, 2009. – 329б.
10. Мурзанова Д. Адам анатомиясындағы ішкі ағза атауларының ұлттық сипаты. фил.ғыл.канд.дисс. – Алматы, 1999.
11. Абдулхамидова П. Лексика народной медицины шунганского языка. – Душанбе, 2006.
12. В.С.Терехова. Лексика народной медицины (по материалам лечебников XVII-XVIII вв). автореф.канд.фил.наук. – Ленинград, 1965.
13. Әбдуәли Қ. Қазақтар ана тілі әлемінде (этнолингвистикалық сөздік).
Адам. – Алматы: Дайк-Пресс, 2009. Т.1. – 784 б.
14. Қалиев Б. Қазақ тіліндегі өсімдік атаулары. – Алматы: Ғылым, - 1988. – 159 б.
15. Массагетов П.С. Заветные травы. – Москва: Мысль, 1985. – 308 с.
16. Әдетов Б. Қазақ емшілігі. – Алматы: Қайнар, 1995. – 288 б;
17. Г.Елшібекова, А.Алиасқарова. Өлкеміздегі дәрілік өсімдік - адыраспанның пайдасы // Валеология. Дене тәрбиесі. Спорт. 2004. - №2. – 39.
18. Сейдімбеков А. Күңгір-күңгір күмбездер. – Алматы: Жалын, 1981. – 240б.
19. Сейітова Ш. Өсімдікке байланысты тұрақты тіркестердің этнолингвистикалық сипаттамасы: фил.ғыл.канд.дисс. – Алматы, 1999.–147 б
20. Қожабеков М., Қожабекова Г. Дәрілік өсімдіктер. – Алматы: Қазақстан, 1982. – 182 б.
21. Іскендіров Ә. Қазақстанның дәрілік өсімдіктері. – Алматы: Қазақстан, 1982. – 188 б.
22. Қазақ тілінің қысқаша этимологиялық сөздігі. – Алматы, 1966.
23. Қазақтың тәлімдік ойлар антологиясы: Он томдық. – Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. – 2-том – 416 б.
24. Жүнісов А. Фәниден бақиға дейін. – Алматы: Қайнар, 1994. – 128 б.
25. Оразақов Е. Қазақ халық медицинасы. – Алматы: Ғылым, 1989. – 80 б.
26.Валиханов Ч.Ч. Избранные произведения. Алма-Ата: Наука, 1986.-413с.
27. Досмұхамедұлы Х. Аламан. – Алматы: Ана тілі, 1991.- 176 б.
28. Сәтенова С.К. Қос тағанды фразеологизмдердің поэтикалық табиғаты. – Алматы: Ғылым, 1997. – 184 б.
29. Жақыш Хасенов. «Денсаулық» журналы, №8, 1991 жыл.
30. Нурмуханбетова Р. Қазақ халық медицинасының даму тарихы. Бірінші кітап. Жоғарғы оқу орындары студенттеріне арналған оқулық. – Алматы, 1996 – 130 б.
31. Жәрдем Кейкін. Қазақы атаулар мен байламдар. – Алматы: Өлке, 2006. – 456 б.
32. Алдашев А., Әлімханов Ж. Қазақтың халық медицинасының құпиясы. – Алматы: Қазақстан, 1992. – 160 б.
33. Диваев Ә. Тарту. – Алматы: Ана тілі, 1992. – 256 б.
34. Сыздықова Р. Сөздер сөйлейді. – Алматы: Ғылым, 1984. – 250 б.
35. Исамбаев М. Медициналық анықтама. – Алматы: Рауан, 1965. – 316 б.
36. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі: 10 томдық / Жауапты. ред. А. Ысқақов. – Алматы: Ғылым, 1980. – 1 т. – 672 б.
37. Древнетюркский словарь / Под ред. Т.А. Боровкова, Л.В. Дмитрева. – Л.: Наука, 1969. – 676 с.
38. Қашқари М. Диуани лұғат ит- түрік / Ауд.: А.Егеубаев. – Алматы: Хант, 1998. – 1 т. – 510 б.
39. Сэпир Э. Избранные труды по языкознанию и культурологии.-М.:Наследие, 1993.
40. Абрамзон С.М. Киргизы и их этногенетические и историко-культурные связи. Л.:Наука, Ленинградское отделение, 1971.-403с.
41. Досқараев К. Арыс говорындағы сөз тұлғалары. Кітап: Қазақ тілінің жергілікті ерекшеліктері. А.:Ғылым, 1973. Б.14-23.
42. Манкеева Ж.А. Қазақ тіліндегі этномәдени атаулардың танымдық негіздері. – Алматы: Жібек жолы, 2008. – 356 б.
43.Шалекенов У.Х. Казахи низовьев Аму-Дарьи.–Ташкент: Фан УзбССР,1966.-336с.
44. Исаева Ұ., Билялова Г. Қазақ халқы салт-дәстүрлерінің түсіндірме сөздігі. – Алматы: ҚазМӨҒЗИ, 2005. – 140б.
45. Балғымбекұлы Тұрсын Бекен. Ислам және медицина / Қазақстан емшілері қауымдастығы – Алматы: Шалкөде, 2006. – 102 бет.
46. Кенжеахметұлы С. Қазақтың салт-дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары. – Алматы: Ана тілі, 1994. – 80 б
47. Қайдар Ә.Т. Халық даналығы (қазақ мақал-мәтелдерінің түсіндірме сөздігі). – Алматы: Толағай, 2004. - 560
48. Бекзат Д.Б. Қазақ тіліндегі мақал-мәтелдердің танымдық-прагматикалық аспектісі: фил.ғыл.канд.дисс. – Алматы: Қазақстан Республикасы Білім және Ғылым Министрлігі А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты, 2002. – 118 б

49. Қарсыбекова Ш.П. Қазақ тіліндегі мақал-мәтелдерді топтастырудың этнолингвистикалық принциптері: фил.ғыл.канд.дисс. – Алматы, 2004. – 109
50. Қанапина С.Ғ. Қазақ тіліндегі мақал-мәтелдердің танымдық бейнелілігі (Ғ.Мұстафин, Мұқанов негізінде): фил.ғыл.канд.дисс. – Алматы, 2005. – 143б
51. Жүсіпова Р.Б. Ағылшын және қазақ мақал-мәтелдерінің этнолингвистикалық сипаты. фил.ғыл.канд.дисс. – Алматы, 2004. - 171б
52. Қазақтың мақал-мәтелі. – Алматы, 1980. – 187 б.
53. Қазақ мақал-мәтелдері. Ж.Малайсарин. – Алматы: Ана тілі, 2006. – 184 б.
54. Қайбарұлы А., Бопиұлы Б. Қазақ ырымдары. – Алматы, 1998. – 60б
55. Қалиев Ғ., Болғанбаев Ә. Қазіргі қазақ тілінің лексикологиясы мен фразеологиясы. Оқулық. – Алматы: Сөздік-Словарь, 2006. - 264 б.
56. Аяпбергенова К. Ауру атаулары мен эвфемизмдер // Жалын. – 2005. - №7. – 63-65 б
57. Ахметов Ә. Түркі тілдеріндегі табу мен эвфемизмдер (салыстырмалы этнолингвистикалық зерделеу) – Алматы: Ғылым, 1995. – 176 б.
58. Мамаева.А.Е. Қазақ тіліндегі дисфемизмдер. фил.ғыл.канд.дисс. – Алматы, 2008. – 127б.
60.Этнография питания народов Зарубежной Азии: опыт сравнительной типологии. М.:Наука, 1981.-256с.
61. Қайдар Ә. Қазақ тілінің өзекті мәселелері. – Алматы: Ана тілі, 1998.–304б;
62. Қазақ тілінің қысқаша этимологиялық сөздігі. – Алматы, 1966. – 240 б;
63.Абдрахманова М.Б. «Көз» концепті: лингвомәдени және танымдық парадигмасы. фил.ғыл.канд.дисс. – Алматы, 2008.- 122
64.Кеңесбаев І. Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігі. – Алматы, 1977. – 712 б.
65.Султангубиева А.А. Тілдік бейнедегі жүрек концептісінің көрінісі. фил.ғыл.канд.дисс.- Алматы, 2009, - 122 б
66.Уызбаева Б.К. Қазақ тіліндегі соматикалық етістік фразеологизмдердің этнолингвистикалық сипаты. фил.ғыл.канд.дисс. – Алматы, 1994. – 203 б
67.Авакова.Р.А. Қазақ фразеологизмдерінің семантикасы. Фил.ғыл.докт.дисс. – Алматы, 2003.- 257б,
68.Сыздықова Р. Сөздер сөйлейді. – Алматы, 1994. – 190б
69.Нұрмағамбетов Ә. Бес жүз бес сөз. – Алматы: Рауан, 1994.
70.Қайдар А. Тысяча метких и образных выражений. – Астана: Білге, 2003. – 368 с
71.Қалбай Әділ. Қорасанның қасиеті// Қазақ елі. 24 қараша, - Алматы, 1995
72.Қазақ тілінің сөздігі. – Алматы: Дайк-Пресс, 1999. – 776 б
73.Жүсіпова Б. Түркістан тұрғындары тілінің ерекшеліктері. фил.ғыл.канд.дисс. – Алматы, 2003. – 146 б.
74. Омарбеков С. Қазақтың ауызекі тіліндегі жергілікті ерекшеліктер. Маңғыстау говорының материалы. – Алматы: Ғылым, 1965.- 200 б.
75. Аванесов. Р.И. Очерки русской диалектологии. – М., 1949. – Ч.1. – 336 с
76. Кекілбаев Ә. Таңдамалы шығармалар жинағы. – Алматы, 1999. – 12-том.
77. Өтебеков Б. Ауған, Иран қазақтарының тіліндегі жергілікті ерекшеліктер: фил.ғыл.канд....дисс: 10.02.06. – Алматы, 1998. – 131 б. –
78. Қалыбаева Қ. Қазақ тіліндегі диалектілік тұрақты сөз тіркестері. фил.ғыл.канд.дисс. – Алматы, 1994. – 172 б. – 105 беттен (тікенегі сыртына шығыпты)
79. Диалектологиялық сөздік. – Алматы: Арыс, 2007. – 800 б.
80. Қалиев Ғ. Қазақ диалектологиясының мәселелері. – Алматы, 1960. – 89 б
        
        КІРІСПЕ
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Елбасы Н.Ә.Назарбаев халыққа
Жолдауында (2003ж) ... ... және ... ... ... жетілдіру туралы халқына үлкен жанашырлық әрі ... ... ... ... сол ... мұраларымыздың ең көнесі де, ең
қажеттісі де салт-дәстүр, әдет-ғұрып екені баршамызға мәлім. Ал ... ... ... ... басы – ана тілі. Б.Момышұлы “... анамыздың ақ
сүтімен бойымызға ... ... ...... ... ... – деп жазған.
Тіл мен ұлт мәдениеті, ұлттық сана, ...... ... ... ең ... ... Сондықтан халықтың өткен ... ... сол ... ... ... келе ... ... деректері
арқылы да анықтауға болады. Өйткені, академик Ә.Қайдардың ... ... ... – тұла бойы ... ... тарих”. Тіл деректері деп отырғанымыз
– сөздер, сөз тіркестері, ... ... ... – осы тіл деректері арқылы қазақ халқының ... ... ... әдет-ғұрпын, діни наным-сенімдерін ашып ... ... ... ... ... кең жайып, дамып келе ... мәні де, ... да ... Себебі, ол тілді халықтың
менталитетімен, ұлттық ... ... ... ... ... ... тану үшін тілдің өзіндік заңдылықтарын білу ... ... ... сол тілде сөйлеуші этностың өткен тарихымен, рухани мұраларымен
ұштастыра ... ... ... ... ... “Қазақ халқы бар тарихын
көше жүріп өткізсе де, ... ... ... ... ... қалдырмай,
шабындыға шалдырмай, барлық жинаған сөз байлығын, күй мен ... ... Бұл ... де ... ... бай қазына”. Осындай бай қазынаны
жас ұрпаққа жеткізу – біздің міндетіміз.
Зерттеу жұмысының өзектілігі. ... ... ... ... ... ... ... мен азын-аулақ лингвистикалық зерттеулер
болмаса, толықтай зерттеу нысанына ... деп айту ... ... орай,
халықтық медицина терминдерін ғылыми тұрғыдан жүйелей отырып, ... ... ... ... ... аясында
саралап, күллі халықтың игілігіне айналдыру ... ... ... ... ... ... ... терминдерінің
этномәдени коннотациясы ерекше тілдік бірлік екендігін көрсету.
Зерттеудің мақсаттары мен міндеттері.
Зерттеу мақсаты – ұлттық мәдениетіміздің елеулі ... ... ... ... ...... ... атауларының
және оларға қатысты ұғымдардың этнолингвистикалық табиғатын айқындап,
олардың ұлт ... ... ... ... анықтау болып табылады.
Осы мақсатқа сай мынадай міндеттер көзделеді:
- ... ... ... ... ... ауыз әдебиеті
үлгілерінен, түрлі сөздіктерден, ғылыми зерттеулерден, осы тақырыпқа
қатысты жарық ... ... мен ... ... ... жағынан топтастырып,әрбір атауға сипаттама беру, халықтың өткен
өмірінен, тарихынан, ... ... ... мен
салт-дәстүрінен мол ... ... ... ... ... ... ... халықтық медицина атауларының этнолингвистикалық ... және ... ... ... айқындай отырып,
этнолингвистикалық мағынасын ашу;
- халықтық медицина ... ... ... ... ... ықпал еткендігін көрсету;
- қазақ тіліндегі халықтық медицицна атауларының уәжділік жүйесіне
сипаттама жасау;
- ... ... ... ... ... ... ... эвфемизм мен дисфемизмдегі,
диалектілердегі көрінісін айқындау;
Зерттеудің ... ... ... ... ... ... коннотациясы.
Зерттеудің әдістері. Зерттеуге қатысты негізгі дереккөздерді
жинау барысында жаппай сұрыптау, жүйелеу, талдау ... ... ... ... ... ... Халықтық медицина терминдерінің
этнолингвистикалық табиғатын ... ... ... осы ... жарық көрген ғылыми зерттеулер мен ... ... мен ... ... дереккөздер ретінде алынды. Сонымен қатар
зерттеу жұмысымызда өз тарапымыздан жинақталған материалдар да кеңінен
пайдаланылды.
Зерттеу ... ... ... ... бұрын арнайы
зерттелмеген қазақ тілінің ... ... тіл ... ... ... ... ... тұрғыдан сипаттама
жасалынды. Қазақ тіліндегі халықтық медицина атаулары жинастырылып, бірінші
рет тақырыптық топтарға қарай ... ... ... ... анықталды.
Мәдени тіл бірліктеріндегі көрінісі сипатталды.
Зерттеудің теориялық және практикалық мәні. Халықтық ... ... ... ... ... ... ... ұлттық болмыстың құндылықтарын қарастыруға жол ашады. ... қол ... ... қазақ лингвоелтану, қазақ
лингвомәдениеттану, этнолингвистика, т.б. тәрізді арнайы курс, семинарларда
қолдану ... ... ... ... жұмысының құрылымы. Зерттеу жұмысы кіріспеден, екі
тарау және қорытындыдан тұрады. Жұмыс ... ... ... берілген.
I ҚАЗАҚ ТІЛІНДЕГІ ХАЛЫҚТЫҚ МЕДИЦИНА ТЕРМИНДЕРІНЕ ЭТНОЛИНГВИСТИКАЛЫҚ
СИПАТТАМА
Тілдің табиғатын тілдің өзіндік заңдылықтары негізінде зерттеу
тілдің қалыптасу, ... ... ... өз ... ... ... болар қазақ тіл білімінде соңғы кездері тілдік құбылыстардың
табиғатын тану ... ... ... ... ... ... орын ... бұл бағыттар тіл мен сол ... ... ... ... тіл мен таным сабақтастығын, тіл мен тарих біртұтастығын
негізге алды. Ал бұл ... ... жаңа ... келе ... ... ... тікелей байланысты. Академик А.Н.Толстой оған
төмендегідей анықтама береді: “...направление в языкознании, ориентирующее
исследователя на ... ... и ... ... и духовной
культуры, языка и народного менталитета, языка и народного творчества, их
взаимозависимости и ... ... их ... ... ... “этнос” – тайпа, халық, ... ... ... ... ... ... ... қалаған. Славян тіл білімінде этнолингвистикаға
Н.И.Толстой, А.Ф.Журавлев, ... ал ... тіл ... ... ... және тағы ... ғалымдардың еңбектері арналған.
Этнолингвистиканың зерттеу нысаны этнографизмдер, ... ... ... ... ... Ал тіл ... ... салт-
дәстүр, наным-сенім, әдет-ғұрыптарда кең көрініс тапқан. Сонымен қатар әр
халықтың ... ... ... ... болып келеді. Бұл жерде
А.А.Леонтьевтің “...В основе мировидения и ... ... ... своя ... ... значений социальных стереотипов, когнитивных
схем, поэтому сознание человека всегда этнически обусловлено” деген пікірін
келтіруді жөн ... ... бір ... – сан ... ... ... ... ауыз әдебиеті үлгілерінен, лексикографиялық ... ... ... шежірелерден т.б) этнос болмысына қатысты
фактілерді тірнектеп жинау болса, ... ...... ... ... олардың мазмұнын айқындау, түсіндіру, қорыту, яғни оларды этностың
өзі туралы “сөйлете ... [3]. Бір ... ... “... на ... ... ... ... история народа, который на нем говорит” [4;17].
Осы ретте қазақ тіл білімінде ... ... ... ... аса ... ... ... бұл тақырыптық топ
ұлт, халық тіршілік-тынысының негізгі көрсеткіші және де бұл ... ... ... ... мол сақталған.
1.1 Медицина лексикасы мен терминдерінің зерттелуіне шолу
Халқымыздың ... « ... ... ... ... жету және болашақты болжау қиын » делінген. Бұл тұрғыдан алсақ,
жалпы халықтар медицинасы ... ... ... ... де тамыры көне
дәуірден ғасырлар бойы тарихи ... ... ... ... халық мұрасы. Шынтуайтында, халық емі жоқ ұлттың бүгінге дейінгі
өмірі де, болашағы да ... еді. ... ... ... мен ... да сол ... емі, яғни ... медицина екенін кім жоққа ... ... ... емі де сол ... арнаның ықылым дәуірден
бері жалғасып келе ... ... бір ... ... үңілсек, халықтардың
игілікті істері, дәстүрлері мен өнері тәрізді, шипалы емдік қасиеттері ... ... ... ... толықтырып отырған. Айталық,
Қазақстанның оңтүстік өңірі мен Орта Азия ... ... ... ... ... ғалымдар Әл-Бируни, Әл-Ризани, Әл-Фараби, Әбу Әли ибн-Сина
сияқты бабаларымызды ... ... ... мақтаныш тұтады. Соның
ішінде қазақ топырағынан шыққан алғашқы орта ғасырлық дәуірдің ұлы ... ... ... ... ... Әбу-Насыр әл-Фараби бір
ғана медицина саласында «Адам ағзалары жайлы», «Жануарлар ... ... ... ... ... Ал тек ... ... ғана емес, дүние
жүзі халықтарының мақтанышына айналған ғұлама ғалым әрі дәрігер Әбу Әли ... ... ... тарихына қосқан үлесін тамсанбай айта алмаймыз.
Біздің кең байтақ елімізде әр ғасырда дарынды ақындарымыз өлең
жолдарын ... ... ... ... Шал ақын ... психологиялық көңіл-күйге байланысты екенін былай сипаттаған:
«Ашу – дұшпан болғанда, нәпсі жауың
Ақыл – ... ... ... ... ашу ... ... ... біле алмассың ауру-сауын» - деген.
Тарихқа үңілсек, Орта Азия ғылымға және мәдени өмірге өз ... ... бірі ... ... ... ... өз әсерін тигізген,
өз заманында емші, дәрігер, оташы (хирург) ... Әбу ... ... ... Оның ... шығыстың атақты дәрігері Әбу Әли
ибн Синаға үлкен әсер берді. Ибн ... 274 ... 50 ... ... ... ... ... Оның «Медицина ережелері», «
Медицина ғылымының заңдары », « ... ... ... » атты ... ... еңбегі, «Медицина канондары» деген бес ... ... ... ... орны ерекше.
Медицина саласында мол мұра қалдырған екінші бір дәрігер – Исмаил
әл-Жүргини. Оның «Медицина жайында ескертпелер», «Патша ... ... ... ... бар. Ғалым адам денесінде құрттан болатын
(туберкулез) аурудың өте жұқпалы екенін ғылыми түрде ... ... ... ... ... ат-тауарих» атты еңбегінде таза
медициналық тақырыпқа арналған трактат жазған. ... ... ... ... температураның болу себептерін көрсеткен.
Ал қазақ медицина терминдік лексикасының қалыптасу тарихы ... ... ... ... бұдан бес ғасыр бұрын өмір сүрген шипагер
Өтейбойдақ ... өз ... 1467 жылы ... ... ... ... [6] атты еңбегі. Бұл еңбек 1994 жылы араб
графикасымен ... ... , ... 1996 жылы белгілі жазушы Бексұлтан
Нұржекеевтің бастамасымен Алматыда «Жалын» баспасынан қайта шығарылған.
Қазақтың дәстүрлі ... ... ... медицинасының
негізі деуге тұрарлық бұл «Шипагерлік баянның» мазмұндық ... ... ... ... ... ... үш ... тұрады. Оның ішінде Түптеме, ... ... ... ... ... ... деп ... алты бөлімде
халық медицинасының негізгі функцияларын атап көрсетеді. Оның «Қанықталғы»
тарауында ауру түрлеріне анықтама береді, ал ... ... ... ... ... ... ... әдістеріне тоқталады, үшінші
тарау «Дарымдалғыда» сырқаттардың ауруын емдеп ... ... ... ... ... ... ... келтірілген.
«Шипагерлік баян» еңбегі Жәнібек ... ... ... ... ... ... ... өсімдіктен алынған жеті жүз
жиырма сегіз түрлі, жан-жануардан алынған үш жүз он сегіз түрлі, ... ... ... ... яғни ... бір мың бір жүз ... түрлі
шипалық қасиеті бар өсімдік ... ... ... ... адамдарға арнап 1050 түрлі шипа, ем аты және 4577 ... ... ... ... аса ... ... және ішкі ... анатомиялық
тұлғалық атауын жазып қалдыруы мен тұжырымдары ғұлама шипагердің өзіне
дейінгі және бүгінгі шипагерлік ... ... ... ... ... ... теңдессіз шипагер, нағыз
шипагер, қараүзген шипагер, шипагер, емші, ... ... қара ... тамыршы, сынықшы, оташы, іш сипағыш, көзқарақшы, ішірткіші, бақсы,
жауырыншы, балгер, құмалақшы, болжағыш, аяншы, құшнаш, әулие, әнбие деп ... ... ... ... ... ... талдайды.
Таза қазақ тіліндегі медициналық ғылыми атаулардың ... ... ... ... , ... қасиетін
танып істетуінің өзі де өте ертеден басталғандығын әңгімелейді.Осында
кейбір науқас-ауруды қалай ... ... ... ... ... ... ... тілімізде осы атауларды дәл атайтын атау неге жоқ деп
қынжылатынбыз. Мысалы, лыпыма тамыр (артерия), жылпыма ... ... ... ... сор буын, қор буын, шор буын ... ... ... (сіреспе), қатпа қадақ (өкпедегі туберкулез
беріштері), мерез, құлғана, т.б; ... ... ... ... ауру ... ... ұйықтама, қарашешек, шелей, қағынды, шемен сияқтылар.
«Шипагерлік баян» еңбегінде бас, төбе, ... ... ... шүйделік төбе, құлақшеке, құлақ, көз, ... ... ұрт, ... ... ... ... ... тіс, қызылиек, таңдай, көмекей, тамақ,
алқым, жұтқыншақ, асқазан, қарын, аш ішек, тоқ ... ... ұйқы ... ... ... т.б. осы ... қазақы төл атаулар кеңінен
пайдаланылған және бүгінгі күні сол мағынада пайдаланылып келеді. Бас деген
атау қақбас деп ... Бет ... ... ... ұят ... ... ... қалқанқұлақ деп берген. Ақыл тісті өккім тіс ... ... ... ... баламасы ретінде ашакеңірдек сөзін алған.
Ақтарманы қарын орнына алған [7;85.]
«Шипагерлік баян» кітабы арқылы ... ... ... ... ... ... ... бірге халықтың өмір салтына,
дүниетанымына, рухани мәдениетіне мейлінше қанық ... өз ... ... ... ... ... ... аңғарылады.
Медицина саласында арнайы зерттеу ісі нашар ... ... ... ... ... ... ... да септігін тигізуге тырысты.
Аударылып, басылған ... ... мына ... ... « ... ... 1900; «Мерез ауруы жайында», Орынбор, 1903; ... ... ... ... 1905; ... ауруы турасында», Орынбор,
1906; «Арақ у яки арақтың захары», Қазан, 1907; ... ... ... ... ... дамуының басталғаны 1920-1930 жылдар
болса, салалық ... ... да осы ... ... ... мен ... ... көптеп таралған аурулардың себебін
айқындап көрсетіп, емдеу тәсілдері мен сол ... ... ... ... ... үшін мәні әлі де айқындалмаған халықтық
лексикаға сүйенуге мәжбүр болды. Тап осы ... ... ... ... ... ... ... этнолингвистикалық тұрғыдан халықтық медицина терминдері қазақ
тіл білімінде ... ... деп ... болмайды. Бұл зерттеулердің
қатарында Г.Танабаеваның «Қазақ тіліндегі адамға қатысты ауру атауларының
уәжділігі» атты кандидаттық ... [8], К. ... ... ... ... лексикасын мамандыққа сәйкес оқытудың ... ... атты ... ... [9], ... «Адам
анатомиясындағы ішкі ағза атауларының ұлттық сипаты» атты кандидаттық
еңбегін [10] атап ... ... ... ... ... тұрғыдан басқа шет ел ғалымдарының ... ... ... деп айта аламыз. Бұл еңбектердің қатарында П.
Абдулхамидованың «Лексика ... ... ... ... ... [11], ... ... народной медицины (по материалам
лечебников XVII-XVIIIвв)» ... ... [12] ... Автор халықтық медицина терминдерін ... ... ... ... ... ... ... употребителен как в научном
языке (история медицины, этнографии), так и в ... ... ... ... имеет большое научное
значение. Во-первых, он позволит ... о ... и ... ... лексики, о ее глубокой древности,
различных ... из ... она ... ... ... ... ... даст возможность отметить ряд основных характерных
особенностей медицинской народной терминологии: ... в ... слов ... ... ... в роли ... метафорически переосмысленных словосочетаний, наличие многозначных
терминов, обилие синонимов в ... ... ... иноязычных слов, вошедших в состав народной медицинской
терминологии. ... ... ... ... медицины позволит
определить место и значение этой ... в ... ... и ... ... ... Біз де өз ... ғалымның осы
айтылған пікірлерін басшылыққа аламыз.
1.2 Халықтық медицина атауларын тақырыптық жағынан ... тек ... ... атауларын қарастыруды мақсат етіп
отырғандықтан, медицина ғылымының ... ... ... ... ... ... терминдік атауларды ... ... ... ... ... халықтық атауы – бұл қарапайым ... тілі ... және ... сөйлеу тілінде қолданылатын атау. Олар ... ... ... олар ... ... ... Оларға формасының
қарапайымдылығы, сөздің фонетикалық жамылғысының дәстүрлілігі, табиғилық,
образдылық, номинация уәжінің анықтылығы тән. ... ... ... бірі – ... ... ... лексикалық қатарлары –
синоним, омонимдерінің болуы. Халықтық атаулардың ... ... ... ие ... қатарлары қызықты, қазақ тілінде
лексикалық варианттардың, синоним, ... ... ... ... ... айырым белгісі.
Халықтық ауру атауларының басты критерийлері төмендегідей:
1. жасалуы жағынан халықтық сипатта;
2. анықтылық, образдылық, экспрессивтілік тән;
3. ғылыми баламаға қатысы ... ... тілі ... ... ... ... морфологиялық).
Жалпыхалықтық ауру атауларының пайда болуы мен аталу себептері
халықтық ... де ... ... ... ... ... медицина атауларын жүйелеп,
саралап, сыр-сипатын ашу үшін ... ... ... бөле ... ... ... ... Сонда ғана бұл ... ... ... қолдану ерекшеліктерін айқындай аламыз.
Сөздерді тақырып жағынан топтастыруда көбінесе тілден тысқары
қағидаларға сүйенуге тура ... ... ... ... ... ... ұғымдарға негізделеді. Халықтық медицина атауларын
топтастыруда ... ... ... ... ... ... Сонымен, қазақ тіліндегі халықтық ... ... ... ... ... [13], мынадай тақырыптық
топтарға бөлдік: 1. ... ... және ... ... ... 2.
Халықтық медицинада қолданылған емдеу тәсілдері. 3. Емшілік және оған
қатысты атаулар. 4. ... дене ... мен ... Адам ... шығатын және одан бөлінетін заттардың атаулары. 5. Ауру ... ... ... қатысты ұғымдар. 7. Демалыс ұғымы.
1.2.1. Халықтық дәрі-дәрмектер және оларды қолдану жолдары
Тұрмыс-тіршілігін табиғатпен қоян-қолтық ... ... ... ... қажетті дүниені табиғаттан алған. ... ... мен ұзақ ... күресу барысында қолданып келе
жатқан алуан түрлі дәрі-дәрмектерінің қайнар көзі – ұлы ... ... ... хайуанаттар мен жәндіктер. Бұлар үш топқа бөлінеді:
1. Өсімдіктер; 2. Хайуанаттар мен жәндіктер; 3. ... ... ... ... сырларын игеріп, оны адам ... ... ... ... ... ... айтуға болады. Қазақ емшілері
табиғи дәрілердің қасиетін білуімен бірге, оларды ем-домға ... де ... ... Өсімдік атауларын тілдік тұрғыда
қарастырған ғалым Б.Қалиев өзінің «Қазақ тіліндегі ... ... ... еңбегінде бірнеше өсімдік атауларына түсініктеме беріп кеткен. Біз ... ... ... ... ... ... атауларын қарастырамыз.
Мысалы, таулы аймақтарда, жайлауда өсетін мамыр шөбі балалар
аурулары: ... іш ... ... ... Бұл ... ... ... мақал да қалыптасқан: Мамыры болса, ... эля [15;34], яғни ... ... ... ... ... бұл ... жуық «айналайын, жалбызым, қасиетіңді білгенде, өлмес ... ... де айта ... ... ... ... ... халық арасында қолданылатын сөз, оның әдеби
және ғылыми тілдегі атауы ащы жусан, кермек жусан, ермен. ... ... оны ... сиырдың, саулықтың сүтінен ащы кермек дәм ... да оны ... ... кермек жусан деп атаған. Жалпы мамыр сөзі
қырғыз, ... ... ... ... ... ... ... Ал мамыр
айының бұлай аталуы шаруаға жайлы, жағымдылығынан болса керек.
Емдік өсімдіктер.
Қазақтар қолданған ... ... ... ... ... ... араның балынан балшық дәрі жасалады, оқтың үлкеніндей дәрі
жасалады. Талқан дәрі: Ұзақ ... ... ... ... ... ... залалсыздандырған соң, талқан дәрі дайындап береді. Атпа
дәрі: қан же, мұрын өтпесі, қабынуы сияқты мұрын жолы ... ... ... Шөп ... шөп ... қайнатып, бөліп сүзіп алған соң
бұғы мүйізі, меруерт тасы, сиыр өтін қосып дайындайды. Сорпа дәрі: шөпті
қайнатып, суын ... алып оған ... яки сүт ... ... ... ... Ішуге, көзге, құлаққа тамызу үшін әртүрлі дәрілерден түрлі
мөлшерде әзірлейді. Сылама дәрілер. Аю, борсық, жылқы, қаз, т.б
жануарлардың іш ... ... ... ... ... Шәрбат дәрілер.
Бірнеше түрлі дәрілерді суда қайнатып, оған шекер, бал қосып әзірлейді. ... ... ... ... ... [16;13]
Адыраспан. Емдік, шипалық қасиеті мол, халықтық ем-домда ... ... ... ... жиып ... ... Ем ... деп жіберді Омар, Оспан» деп айтса
шөптің емдік қасиеті жойылмайды деп ... Дене ... ... желқұздан қозған буын ауруы, құяң, адамға тіл, көз тигенде
пайдаланады. ... ... ... ... ... ... деп ... формула-тіркес адыраспанның дәстүрлі түсінікке сәйкес айрықша
қасиетіне байланысты қалыптасса керек. ... ирак ... ... деп атайды, бұл «барлық ауруға ем» деген сөз екен. [17]
Ақжалбыз||Піннә. Біржылдық немесе көпжылдық шөп. ... ... ... ... ... мен ... жедел қабынуына, күн өткенде,
тұмауратып, бас ауырғанда.
Ақжүрек. Көпжылдық шөп тектес өсімдік. Жас ... ... ... ... ... Қапқа салған аққайың жапырағын, күн көзіне тастап,
борсыған соң, төсекке салып ... ... ... ... жатқызады.
Бірнеше сағат терлетеді. Тәсіл «аққайың бұлауы» аталады. Қазақ ... ... ... ел ... қиын ... , жұт ... ... қайың
шырынын талғажау еткен. Оны алу үшін көктемгі бүрленген шағында қабыршық
сызаттары арасын тесіп, оған ... ... ... ... ағызып
алады. Ғылымда диетотерапия аталатын мұндай шаралардың бір түрі ... ... ... ашықтыру амалын атайды.
Ақкекіре. Жөтелге, қан құсқанда, туберкулезге.
Аққорғасын. Безгек, битті, шыбын, масаны өлтіру үшін, сіреспе
ауруына, ... құрт жеп ... ... ... Буын ... ... Көкөніс, тұқымы. Асқазандағы желді айдау, жөтел, құлақтың
қабынуында.
Ақнар. Сүйел, шиқан, сыздауық шыққанда.
Ақтерек. Теміреткі. Ақтеректі ... ... ... майға
араластырып жағады.
Ақшекер. Қант қамысының сығып алынған шырынынан жасалған шекер.
Ас сіңбей жатқанда ақшекерді араққа ерітіп ішеді.
Ақшұғынық. ... ... Қан ... ... ... Өсімдіктің тамыр, сабағын дәріге пайдаланады. Бел
омыртқаларының қақсауы.
Алмұрт. Қуық пен ... ... ... ... жапырақтарын
қайнатып ішкізеді.
Алоэ. Сыртқы жараның қанауы, тісті құрт жеу, үлкен ... ... ... ... іш өту. Суға ... ... ... Жылан шағу, асқазан рагы, тұмау.
Анар гүлі. Бүйрекке тас байлану, жұмыр ... ... ... тоқтамау.
Арала. Ағаштың жемісі, дәмі ащы. Асқазан мен ішек жаралары, көру
қуаты төмендеу, шашқа ақ түспеу үшін пайдаланады.
Арпа бедиян. Шөп ... ... ... ... ... ... ... алу.
Арпа жапырағы. Арпаның дәнін дәріге пайдаланады. Бауыр қабынуда
ыстық суға салып, сұйықты сүзіп ішеді.
Арша. ... ... ... ... ауруы, шемен ауруы, ішек құртын
айдап шығуға арша ұрығын пайдаланады.
Аскөк||Жұпаршөп||Көжесай. ... ... ... ... ... ... қолданады.
Асқабақ. Балалардың жұтқыншағы қабыну, жүрек әлсіздігі, көкжөтел,
омырау ... ... ішті ... ... қырықбуын. Жарақат, несеп жолы қабыну.
Ашытқы шырмауық||Жалаңаш шырмауық. Жынды, есалаң аурулар, ... ... ... ... Буын ... құлақ ауруы, тамақ ауруы.
Ащы өрік. Бұл жемістің аздап уы бар. Дәріге ... ... ... бауыр қабынуына, жөтелге.
Ащы жабайы зығыр|| Ащы итжұмыршақ. ... ... ішке су ... ... ... көпжылдық өсімдік, жемісі, тұқымы, қабығы
бәрі дәрі болады. Жүрек шаншу, ... ... ... сүті ... ... іш қату.
Ащы мия||Ақмия. Қышыма, бөрткен, іріңді шиқан.
Аюбалдырған. Шөп тектес өсімдік. Бел ауруы, артерияның ... ... шаш ... ... ... Қан ... қан ... күйік, сарыбас
қотыр.
Әлбұршақ. Біржылдық шөптектес өсімдік. Тұқымын піскенде ... ... ... Іш өту, дене ... шыжың.
Бадам дәні. Жоғарғы жағы жайыла өскен ағаш. ... ... ... ... ... ... қызылшаның сыртқа шықпауы,
несептің дұрыс келмеуі.
Бақбақ||Тозғанақ||Сарғалдақ. Асқазан ... ... ... ... ... ... қан қысымының көтерілуі, сүйел, улану.
Балқарағай дәні. Жөтел, өт, несеп айдайды.
Балшық иірі. В.А.Меркулов еңбегінде бұл ... ... XV ғ. ... ... ... ... таратылған дейді.
Дегенмен, осы өсімдіктің Европа мен батыс Азияға таралуы туралы тарихта ... бар. ... ... ... ... ... ... өсіп тұрғанын байқаған. Сол сулардығы айыр ... ... жол ... ... ... ... отырған. Міне, осындай жолмен
татарлар Европа ... осы айыр ... ... Иір ауырған жерді
тыныштандыратын, қақырық түсіретін, жел ... дәрі ... ... Оған ... ... ... сөздігінде әр нәрсенің алдын алу
керек дегенді үндейтін «иірі болса, ер өлмес» тұрақты тіркесі бар.
Баяныш||Баялыш. Шөбі дәрі ... ... ... улы жәндіктер
шағу, ыстықтан іш өту.
Беже. Бұта ... ... ... ... дәрі жасайды.
Асқорытудың бұзылуы, балтыр еттің тартылуы.
Бидай. Көздегі ақты емдеу, ... сүті ... ... ... кетіруде, ұйқы қашқанда, жүрек
шаншығанда.
Бозермен. ... ... Суға ... ... ... ... қан ағу, үн шықпау,
тікішектен қан келу.
Бұйдакендір. Сабағы тік өсетін ... шөп ... ... ... ... дәрі ... ... несеп келу, суға күю,
сусамыр, тамақ ауруы, тершеңдік, улы жәндіктер ... іш ... ... ... ... ... ... Есекжем,
тұмаудан бас ауыру.
Гүлбуын. Босанғаннан кейін іштің ауыруы, ... ақ ... ... ... ... қатаюы, қан тамырлары бітелу.
Дала қараандызы. Асқазан қабынуы, тұмау.
Долана. Дәрілік мақсатта гүлі мен жемісін ... ... ... ... долана гүлін ыстық суға салып, бықтырып ішеді.
Дермене. Шымкент облысының Шаян, ... ... ... ... халық медицинасы ішекте болатын құрт ауруларының бәріне қарсы
осы дермене шөбін ... ... ... оны ... шөп» деп ... ... шөп. Тік сабақты, ... ... ... Мұны ... «қытай қалампыры, балықшөп» деп те атайды. ... ... ... ... ... ... ... жерүсті және масағын дәріге пайдаланады.
Мұрынның қанауы, тұмау, тері қышымасы, үлкен дәреттің қан аралас келуі.
Екпе ... ... ... ... Тұмау тиіп бас ауру,
сүйел, жазылмаған сыздауықтарды емдегенде ... мол, ... ... ... ... ... ... тікішек айналу, несеп қан аралас
келгенде.
Емен қабығы. Тіс еттері қабынғанда, суық тигенде.
Ермен. Көпжылдық шөптесін өсімдік. Асқазан, буын ... ... ... Улы ... мал жемейді. Шөбі мен піскен жемісінен дәрі
жасайды. Асқазан, шаш түссе.
Жабайы бұршақ. ... ... сөлі дәрі ... ... ... ... долана. Асқорыту қызметінің бұзылуы, қан ... ... ... ... ... ... мен зат алмасудың бұзылуына
тұнбасын апта бойы ... ... ... ... Өн бойы ... ... ақ түсті сұйықтық ағып
шығады. Жемісі дәрі болады. Бас ауруы, демікпе, іш ... ... ... Өне ... хош иіс ... ... ... өсімдік.
Айналайын, жалбызым, қасиетіңді білгенде, өлмес еді жалғызым тіркесінде
жалбыздың ... ... ... баласы шетінеп кеткесін барып байқаған
адамның өкініші жатыр. Ал «жалбызды жерде жан ... ... ... ... ... қасиетіне байланысты алынып тұр. Оны халық өкпе ... ... ... ... ем үшін ... ... ... көтеріліп жатқан жас баланы ... ... ... ... орап ... ... ... Тікенді, көпжылдық өсімдік. Қантышқақ, іш өтуде тамырын
ыстық суға салып, тұндырып ішеді.
Жаңғақ. Құрамында белок, май, ... А, С, Е ... бар, ... ... ... ... сыртқы қабығы да, дәні де, майы да,
ағашының гүлі мен діні, бұтасы мен жапырағы әртүрлі ауруды ... ... ... ... Бел мен ... қақсауы, жатыр мойнының рагы,
қотыр ... ... ... қолданған.
Жаужұмыр. Сасықтау иісі бар өсімдік. Тамырын дәріге ... ... ... ... ... ... ... қолданады.
Желайдар. Көпжылдық өсімдік, шөптің тамыры дәрі болады. Қан
тоқтату, ... ... ... ... ... ... тұқымдас өсімдік, дәріге ... ... ... ... ... ... ... хош иісті, бұрыш дәмдес келеді. Сулы
ісік, тұмауға суға қайнатып ... ... ... дәрі ... Сары ... ішек қабынуы,
жоғарғы тыныс жолының қабынуы.
Жиде. Бұтақтары тікенекті, құрғақ, ... ... ... ... ... ... қан тыю, отқа, ыстық суға күйгенде.
Жолжелкен. Су ішінде ... ... ... қуық ... ... ... ... ішеді.
Жоңышқа. Шөп тектес өсімдік, мал азығы үшін өсіріледі. Денені
қуаттандыру, қол-аяқтың қалтылдауы.
Жусан. Жіңішке ауруына ішеді.
Жұмыршақ шөп. ... ... ... қан қысымы жоғарылау.
Жүгері қабығы. Астық тұқымдас, біржылдық өсімдік. Қан тасу, өтке
тас байлану, тершеңдік.
Жүрекжапырақ. Түйнек сабағы дәрі ... Іш ... ... ішеді.
Жібек қараған. Бұршақ тұқымдасына жататын бұта. ... ... ... ... Көп жылдық дәрілік өсімдік. Жөтелшай медицинада жоғары
тыныс жолдары қабынғанда қолданылады (Ә.Іскендіров).
Зығыр. ... ... ... ... ішек ... ... ... жара.
Изен. Жартылай бұта тәрізді өсімдік. Оны ... ... ... те ... ... ... емге қолданады. Несеп жолының қабынуы,
сүйел.
Итжүзім. Шөп тектес улы ... Дәрі үшін ... ... ... қан ... шиқан, іш өткізу үшін ішеді.
Итмұрын. Жемісі сопақша, қызыл түсті, ішінде дәндері бар. ... ... ... ... ... ... ... жауып, күзде уын қырып алып, шыны құтыға
салады. Уды өлексеге сепсе, аң атаулы сеспей ... Ал ... ... ... ... Тамырын келіге түйіп, ұнтақтайды. Ұнтақты
шүберекке түйіп, суға ... ... су ... ... дауа дәрі болып
тұрады [18;127]. Бұл өсімдіктің итсигек деп аталуы ит осы ... ... ... бір ... ... ... ... керек.
Иісті қараөлең. Шөптің жерүсті бөлігі және ... ... ... қан ... ... суға қайнатып ішеді.
Камфора. Дәріге жапырағын қолданады, одан камфора алынады. Іріңді
бітеу жара, баланың таз ауруы, буын ... ... ... ... майына бұлғап, отқа қыздырып таңады.
Капуста. Бас ауруларына, тамақ баспасы.
Кәріқыз. Тамыры мен жапырақтарында емдік қасиет бар. ... ... ... тас ... сулы ... Тарбиып өсетін түйнегі бар өсімдік. Асқазанға, жүрек
ауруына, аяғы ауырған адамдарға.
Кендір дәні. ... ... ... ... ... ... ... терлеп тоқтамағанда, ішектің бөгелуіне ішеді.
Көкбас||Шайшөп. Көпжылдық шөп ... ... ... ... ... іш ... ... жерлерде арамшөп есебінде өседі. Безгек, ... ... ... Ауыз ... ... қан ... буын ауыру.
Күнбағыс||Күнбағар||Шекілдеуік. Асқазанға ас сіңбеу, жоғары ... ... күн өту, қан ... ... тіс ауруы.
Күнжіт. Дәрі жасауға майын қолданады. Қан ауруларына майын
ішкізеді.
Күнтуды||Құтаншөп. Асқазан, өңеш жарасы, сулы ... ... іш ... суын ... ... жақта өсетін улы емдік шөп. ... ... ... ... қан ... ... артып, бойын меңдеген ауруды
жеңіп, содан күш ... ... ... ... күш ала шық ... күш ал – күш ала – ... ... қалыптасқан болуы керек деп
жорамалдаймыз дейді өз зерттеу еңбегінде Ш. Сейітова [19]. Көп ... ... ... ... ... бар. Ол әр ... есігінде жүріп, бұралқы болып
өскен иттер ерте ме, кеш пе, әйтеуір, күшаланы үйден тыс ... ... ... ... жеуі ... ондай жағдайда ол қатты ауырады, тіпті, өліп
те қалуы мүмкін. «Күшала жеген иттей» деген сөз ... ... ... ... дене ... таз ауруы.
Қарбыз. Өт және іш жүргізеді, бүйректегі құм мен ... ... ... зор. Халық медицинасында қарбыздың жемісін шемен мен ... ... ... ... сабағы. Аздап улы болады. Мұрынның ет өспесіне ... ... ... ... ... ... сары суы тамып, өспе
кішірейеді.
Қауын тұқымы. Ауыз сасығына ... ... ... ашқарында
ауызды ысады немесе балмен араластырып дәрі жасап тіске басады.
Қожашөп||Қырангүл||Қарғалдақ. Белсіздік, қанды жара, тіс қақсау.
Түйетабан. Дәні дәрі болады. ... ... тыю, ... ... ... мен ... қолданады.
Түйнеқонақ. Шөптің дәні дәрі болады. Бүкіл дененің қақсап ауыруы,
тауықсоқыр, тіс қақсау, уланғаннан іш ... Іш ... ... қалыпсыз соғу, жүйке бұзылғанда.
Тікенқурай. Ішекқұртқа гүлін қайнап ... суға ... ... ішеді.
Уқорғасын. Улы өсімдік. Бастың сақинасына, буын қабыну, улы
жәндіктер шаққанда пайдаланады.
Үпілмәлік. Шөп сабақтас, ағаш ... ... Өте улы. Майы ... ... ... ... майын жағады.
Шашыратқы. Көкпеңбек шөп. Серті бойынша бұл шөпті күн шығар-
шықпаста немесе ... күн ... бара ... алады. Тамырынан жасалған
дәрілердің өт айдайтын, бауыр, бүйрек ... ... қант ... ... бар. Күн ... ... күйіп ауырған балаға суға салып
қойып, ... онан соң ... ... [21;135 б]
Шегіршін. Ағаш. Жүйке әлсіздігі, құлақтан ірің аққанда, қуық пен
жатыр қабынғанда ішеді.
Шоңайна тікен. Асқазан, ішек, бауыр, өт ... ... ... тұқымдас, бұтақты тікен бұта. Дәрілік мақсатқа
жемісін, шырынын, жапырақтары мен ... ... ... ... жарасы, әртүрлі тері ауруларына пайдаланады.
Тошала. Шөп тектес ... ... ... ... ... ағашы. Бала жөтелі, улы жәндіктер шағу, ұмытшақтыққа пайдалы.
Түйеқарын. Тікенді шөп, қаңбақ. Қышымаға ... ... ... ... ... ... ем. Бұл өсімдік орман,
шалғын жерлерде, бұта арасында өседі.
Қайың жапырағы. Тамақ, өкпе ... ... ... ... ... ... ... Өн бойында шақпа түктері бар өсімдік,
теріге тиіп кетсе, жылан шаққандай ... ... оны ... ... Буын ... есекжем, қанды тыю, мақау ауруы, шуаш.
Қалампыр. ... ... ... ... ... жинап
кептіреді. Безгек, тер шығаруда тұнбасын қолданады.
Қамыс тамыры. Қызылшаның ... ... ... ... аз әрі сарғайып келуі.
Қант қызылшасы. Дәріге ... ... ... мен ... ... ... қайызғақты кетіру, іш кірнесі.
Қарабұрыш. Ыстық белдеуде өсетін ... ... Көп ... ... ... ... Шайырынан дәрі жасайды. Балалардың қышыма бөртпесі, тіс
қақсау.
Қарағай шікілдеуік. Қарағай өсіп ... ... ... ... ... ... шікілдеуігін қағып алады. Тұқымының сырты қызыл
күрең, дәні ақ ... Дәні ... ... ... бал татиды. Асқазан
ауырғанда, тамаққа тәбетті арттыруда шайнайды.
Қарақат. Асқорытудың ... қан ... ... ... ... ... жалбыз, тікен деп те аталады. Балалардың
іш қатуы, күйік, үлкен және кіші дәреттің тоқтауына ішеді.
Құлмақ. Шырматылып өсетін өсімдік. ... ... ... ... ... Аяқ ... ... дәнін қайнатып, майын
шығарады, сол майды жағады.
Қызылмия. Тамыры ем болады. ... ... ... ... ішеді.
Қызылшұғынық. Тамыры дәрі болады. Бой бұзылу, жарым дененің
салдануы, бетауыздың қисаюы.
Қылша. Тік ... ... бұта ... ... ... ... қолданады.
Қырықбуын. Жерүсті бөлігі дәрі болады. Көзден жас ағуы, сүйел.
Қыша тұқымы. Жөтел, ... ... ... ... ... тер ... ... шөптектес өсімдік. Бүйректің қабынуы, жұмыр құрт ауруы,
қармақ құртты түсіруге қайнатып ішеді.
Тау жалбызы||Ұсақ ... ... шөп. ... ... ... тигенде, көз қабығы қабынғанда.
Қарамық. Бел шойырылу, омырау сүті азаю.
Қараандыз. Көпжылдық ... ... дәрі ... ... ... ... ... тұмау, ұмытшақтыққа қолданады.
Қараөрік. Ішек жолдарын жұмсартады, ... ... ... ... ... өсімдік күлінің сүзген ... ... ... қайнатады. Ол әбден қайнап, ботқаға айналғасын, одан сабын
жасайды. Қара сабын ... ... дене ... сақтауға
көмектеседі, түрлі жұқпалы аурулардан сақтайды.
Маралбалдырған. Көпжылдық шөп тектес ... ... ... Буын ... ... ... Ә. Қайдаров меңдуана сөзінің этимологиясына байланысты:
«Бұл сөз иран ... банг ... ... және ... ... есерсоқ) деген дербес екі сөздің бірігуінен, яғни қазақ тілінің
фонетикалық ерекшеліктеріне сәйкес банг сөзі мең ... ... ... ... ... ... ... [22;128], - дейді. Асқазан кірнесі,
құлақ қабыну, қышыма, тісті құрт ... ... ... ... ... емге қолданады.
Қан қысымын төмендету, іш өту.
Оймақгүл. Қаназдық, құлақ шыңылдау, тершеңдік.
Ойраншөп||Жербас. Бел ауыру, қан түкіру, мұрыннан қан ағу, ... Екі ... ... ... ... Көз ... ... тіс қақсау.
Өрік. Қақырық көбейгенде шағып, дәнін жейді.
Пияз. Құлақтың естімей гуілдеуі, улы жәндіктер шағу, ... ... ... ... ... ... күніне бір
қасықтан төрт уақыт жеп жүрсе, өкпе ауруының барлық түрлеріне ем [23;346 ... ... Іш ... ... ... Тамыры науқасқа шипа. Бадамша
бездің қабынуы, ... ... өкпе ... ... ... ... қысылу, жөтел, жүйке әлсіздігі.
Сарыағаш||Көк бояу. Бұта тектес өсімдік. ... ... қан ... ... ... ... ... бұрыш. Жұмыр құрт ауруы, терінің ... ... Бұта ... ... ауыз ... ... ... ауызды шайқайды.
Сарымия. Оны Алтай сарымиясы, түлкімасақ деп те ... ... ... шиқан мен сыздауықтың аузы шықпау.
Сарымсақ ағы. Асқорыту жұмысын жақсарту үшін, тұмау, ... ... ... ... ... ... дәрі ... қабынуы, бел-аяқтың ауыруы, іш кебу.
Сасыр шайыры. Көпжылдық шөп тектес өсімдік. Сабағынан ... ... ... ... қолданады. Демікпе, көзге ақ түсу, сыздауық
шыққанда, ... ... Ағаш ... тұқымы көкшіл, дәмі ащы. ... ... дәрі ... ... және ... тас ... жөтел,
мұрыннан су ағу, сал ауруы.
Сиырсілекей. Көпжылдық өсімдік. Қаназдық, қан түкіру, ... ... ... ... ... ... ... қармақ құртты түсіру, сүйелді кетіру.
Сүзгітарақ||Түлкіқұйрық. Көпжылдық шөп ... ... ... суға ... ... ... ... Қына тектес өсімдік. Бүкіл өсімдігін
дәріге пайдаланады. Сыртқы жарақаттан қан аққанда, ісіктерге.
Сүттіген||Сабақты сүттіген. Тіс қақсау, ... ... ... дене ... ... Асқынған жараға ұнтақтап себеді. Үсік жарасына
өртеп, ыстық күлін себеді.
Тобылғы. Асқазан, жүрек ауруларына, іш өткенде.
Томағашөп. Бас ауруы, тыныс ... ... ... ... ... ... құлақ деп те атай
береді. Мерез, шаштың қайызғағы, үлкен ... ... ... ... шөп||Торғайжем. Көпжылдық өсімдік. Шөптің тамыры
дәрі болады. Қызылшадан сақтану, қанталау ... Биік ... ... Қан ... ... ... ... тіс
қақсау, шиқан шыққанда.
Таңқурай. Шыжың, қан құсу, іш өту, белсіздік.
Тараққұйрық. Көпжылдық өсімдік. Жылан шағу, қан түкіру.
Тас ... ... ... жабысып өседі. Белсіздік,
суықтан бел ауыру, тамақ сіңбеу.
Тас майы. Таулардағы тал, шөп өсетін шатқалдардағы ... ... ... ... май сияқты жұмсақ болғандықтан, халық ... май ... ... ... ... сыздауыққа тас майын жапсырып қойса,
ісікті қайтарады.
Бөлтірік. Бұл шөпті ушылар қазанмен жауып, күзде бабына келгенде
алады. Қазанға ... ... ... ұшы ... ... төңкереді. Бұны
таралғыға, үзеңгіге жағып адамдар өз дұшпандарын, кектенген кісілерін ... ... ... ... жараның еті жетілмеу, құлақтың
гуілдеуі.
Қойбалдырған. Тамыры жуан әрі ұзын көпжылдық өсімдік. Бел ауруы,
созылмалы буын ... ... ... мал өнімдері мен хайуанаттар ағзасы.
Алакүлік||Күлік. Қоңыздың бүкіл денесі дәрі болады, дәрілерге
қосылады.
Ара балы. Асқазан, ... ... қан ... жоғарылау, улы
жәндіктер шағу, іш қату, сыздауыққа пайдасы бар.
Ара ұясы. Қол-аяқтың ... таз ... тері ... ... ... қан ... ауруына, ұйқы қашса.
Алақоңыз. Малдың қанын сорып қоректенетін ... ... ... аяқ ... ... ... ... ашу үшін, зиянды жәндіктер шағып
ісінгенде.
Аю еті. Кекіру, асқазанның қыжылдауы, жұмыршақ ауруына бір ... етін ... ... өз ... ... ... су құйып пісіреді.
Аю майы. Аюды атып алғаннан кейін, іш майын ерітіп, ыдысқа құйып
алады. Буын ... ... жел ... өті. ... шошымасы, балалардың жөтелі, сандырақтау,
шиқан.
Балық. Мешел балаға сылайды, жалатады, іш өтуде балықтың сорпасын
ішкізеді.
Бауыр. Кешке көзі ... ... тіс ... судан
қорқатын адамдарға (иттің бауырын жегізсе), ... ... ауру ... жесе).
Мәйек. Жаңа төлдеген үй жануарларының жұмыршағынан алынатын ... ... қан ... ... ... улы ... ... іш сүзегіне
ішеді.
Сүлік. Сүліктің барлық денесін дәріге пайдаланады. Қан ұю, ... ... ... ... ұрғашысы. Ұрып-соғудан бас-аяғы
жарақаттанып ұзақ ... ... ... ту ... ... ... ыстық
терісіне ораса, тез айығады.
Борсықтың еті. Нәрестенің желден іші кебу, ... іш ... ... Бас ... ... қол-аяқтың сіресіп тартылуы.
Бұғының жас мүйізі. Белсіздік, қаназдық.
Бұғының қу мүйізі. Бұғының түлеп түскен, кепкен мүйізі. Көкбауыр
ауруы. Мүйізін ... ... ... ... шыбығы. Әйелдердің бел-аяғы қақсау, бала көтермеу.
Бұғы тұяғы. Бұғы аяғының тұяғын ... ... ... ... ... күлін себеді.
Дала кептерінің қаны. Көкжөтелге кептерді ұстап алып қанын
ыстықтай ішкізеді.
Ешкі мүйізі. Бала ... ... ... өртеп, күлін баланың
денесіне жағады.
Жарғанат. Құлағы, еті, миы, құмалағы дәрі болады. Безгек, көздің
ағы, қуық тұтылу, сал ... ... ... қан ... ... қан аралас ірің ағу.
Жолбарыс. Ірі жыртқыш хайуандардың бірі бола тұрса да, қазақтың
халық емшілері оның ... дене ... мен ... ... ... ... түрлерін емдеуге пайдаланып келген. Жүрек
айнып, құсу, күйік, талма ... тізе ... ісіп ... ... Қабығы, терісі емге қолданылады. Есекжем, тілі
шықпау, тұтығу.
Жылқы. Жылқы өнімдерінің барлығы ... ... ... ... ... ... бітістіру, сырылдақ демікпе, ұмытшақтық, шашты
қарайту.
Орман ... ... ... көп ... ... ... ... ұқсайтын жануар. Кіндігінде жұпар қалтасы
бар. Естен тану, тіл күрмелу, тіс қақсау, іштегі өлі баланы түсіру.
Кезқұйрық. Құс. Тұяғы емге ... Бас ... көз ... Талма ауруына кесірткені ұстап, отқа қақтап кептіріп,
талқандап жегізеді.
Күбір||Майқоңыз. Қоңызды ... алып ... ... жараның аузына талқандалған қоңыздан себеді.
Кірпінің терісі. Жүрек айну, мақау ауруы, таз жарасы.
Қарақұмырсқа. Улы болады. Улы жәндіктер шаққанда.
Қарашегіртке. ... ... ені. ... ... ... еті. Ауыр науқастан кейінгі әйелдердің денсаулығын қалпына
келтіру. Мұны сорпалау ... ... ... ... ... тұмау.
Қойдың қаны. Әйелдерде босанғаннан ... ... ... ... ... Ішек ... ауруына, әйелдер ауруына, құяңға
қолданады.
Былғарының теріс беті. Сыртқы жараның қанауы. Отқа ... да, ... ... ... ... ... ... Жұмыртқа қабығы, ағы, сарысы, қабықтың ... ... дәрі үшін ... ... ... ... ... күйікке, пышақ кескенде.
Тоқылдауық еті. Қанды іріңді жара, мешел ауруы.
Өт ... ... өтін ... ... ... ақ ... ... саусақты сиырдың өтіне таңып қойса, жойылады.
Қимайы. Жер ... ... ... ... мен ... ... қою түтінінің үстіне қазан төңкергенде, түтін ... ... ... жабық ыдысқа тамшылап ағады. Қимайы дегеніміз сол. Ол
дене қышымасына, тазға, мал қотырына мың да бір ем. ... ... ... Бала жолдасын түсіру. Ертеде қазақтар құлақ
қанды ыстықтай немесе суға араластырып ішкізеді.
Қойдың құйрық майы. Балалардың ... ... ... ... ... ... ісікті қайтару.
Қойдың өті. Көзге ақ түсу.
Қойдың сүйегі. Аяқ-қол, саусақ буындарының оқыстан қайырылуы. Жас
балалардың долылық ауруы. Қойдың тіс сүйегін күйдіріп, ... ... ... Тұмау, жөтел, кеңірдекше қабыну.
Қойдың тарамысы. Артқы сирақтағы ұзын сіңір. Тамаққа тұрып қалған
сүйек және қылтанды түсіру. Тарамысын тарап ... ... ... құяң ... ... ... ... Қойдың тоқішегін шажырқай майын
сыпырмай, науқас баланың кіндігіне қойып, ... ... Бұл ... желшетпе деп аталатын аурудың емі.
Қоян. Бауыр әлсіздігіне, ұйқысыздық, шаш ағарудың алдын алу.
Құмырсқаның илеуі. Шықшыт безі қабыну. Илеуін суға ... ... ... ... қояды.
Қымыз. Ашытылған бие сүті. Асқорытуды жақсарту, ұйқыны түзету,
арықтық, өкпе туберкулезі .Жамбыл атамыз: ... ем, ... ... дәрі ... - ... сары ... дертке шипа, денеге күш. Сары қымыз – жаздың
ортасында дайындалатын майлы қымыз. ... ... ... деп ... еті. ... ... қарайту, көзге ақ ... ... ... ... ... алып кептіріп талқандап, құмырада
сақтайды. Жазылмаған жара, қара теміреткіге талқандалған ... ... Еті, ... сүт, май, балқаймағы, боздағы, өкпесі, өркеш
майы әрі ... әрі ... шипа ... ... бай.
Түйе майы. Ақтаңлақ, бала көтермеу, қан ақса, т.б.
Түйе сүті. Асқорыту нашарлау, кеңірдекшенің созылмалы қабынуы.
Тезектас. Ауру ... ... ... тас. Ауру жылқы
өлгеннен кейін, ... ... жуып ... ... ... жасайды.
Балалар талмасы, талма ауруы.
Сасықкүзен. Салмағы 1 кг, денесі сары, көбіне түнде ... ... ... тұтас өртеп, күлін талқандап, күлге ағаш
қабығын қосып, қайнаған сумен ішеді.
Минералды және химиялық дәрмектер
Алғашқыда тек ... ... бар ... төрт ... ... ... іздесе, енді дәрілік шөп, түрлі дәріге қатысты тотияйын, ... ... ... ... ... ... Олардың білім дәрежесі
жетпегендіктен, бұл заттардан қазіргі кездегідей ... ... ... ... ... Осы ... ... жұмысына молда, бақсы,
балгерлер, ишандар үлкен зиян келтірді. Олар ... ... ... дем ... ... аят оқу, ... ішкізу, тұмар жазу, жаңа
сойған қойдың ... қағу ... ... әрекеттер жасады. Халық медицина
өкілдерінің әр түрлі емдік тәсілдерін елеп-екшей отырып, олардың ең бағалы
дәстүрлі жақтары пайдалануда жүрген ... ... ... сол ... ... ... Ауру ... өлтіру қуаты өте күшті және ауруды
басуға көмектеседі. Алмас улы ... ... ... ... майға немесе
күкіртке өлтіріп, жараның бетіне жағады.
Күкірт. Тері ауруы, қышыма, тұмау, улы жәндіктер ... ... ... ... зат. ... жер ... болғанымен, ауаға шыққанда қатты денеге айналады. Кен есебінде
қазылып алынады. Жылан шағу, ... ... ... ыс ... ... киіз. Сыртқы жараның
қанауына күйдіріп басады, өртеп күлін ыстықтай себеді.
Мүсәтір. Ақ ... ... ... ... ... маңында
болады деген. Балық қылтаңы тамаққа тұрып қалу, қақырық ... ... ... ... Су, ... еритін түссіз, мөлдір кристалл. Оны ... азот ... ... ... деп атайды. Асқазан қышқылының ... ... ... ... ... ... элементтердің бірі. Қолаңса, ешкіқотыр, мерез.
Сыр. Бас айналу, ұйқысыздық, жүректің тез соғуы.
Табиғи мыс. Сынық, жарақат.
Тотияйын. Мыс кендірінен ... ... ... ... денесі іріп
кеткен адамды емдейді, көз ауруы, теміреткі.
Тазаланған сор. Әдеттегі малға ... ащы суға ... ... іші ... ... ішек ... ыстығы көтерілген
адамға ішкізсе, ішті айдайды.
Ас тұзы. Азықтан улану, зақымдану, тіс ауруы, ісік, баланың ... ... зат. ... ... қан ... сыртқы
жараның қанауы, тіс ауруы, іріңді сарыбас қотыр.
Халық тіліндегі медицинаға байланысты ... ерте ... ... мен ... ел ... ... Жалпы халық тілі
дамыған ауыз әдебиетімен тығыз байланысты, әсіресе сол кездегі ... ... ... ... ... ... ... шығармаларымен
өте құнды болып келді. Бұлардың еңбектерінде аз да болса медицина лексикасы
кездеседі.
Қазақ тіліндегі мыңдаған халық ... ... ... ... толығуына тірек және сөздік қордың дамуына әсері зор,
құрамында ... ... мен сөз ... ... байырғы халық
лексикасы қазіргі қазақ медицина терминдік лексикасының ... ... ... ... ... ... ... сияқты қазақ елінде де
сонау көне заманнан қалыптасып, дамып келе жатқан саланың ... ... ... ... ... өте ауыр болғаны ... ... ... ... ... ... ауру да көп болды. Қоғамның
дамуына байланысты медициналық ... ... де ... ... Сол ... жүрген қазақтың емдеу тәсілдері қазір де халық медицинасында
қолданылуда.
1.2.2. Халықтық ... ... ... ... сан ... көне ... мен ... Тибет
халықтары медицинасы жеткен жетістіктерге жетпегенмен де, ... ... ... сара жолы бар. Жалпы, медицина деген ұғымнан, бүгінгі
ғылыми медицина ... ... ... ... аурулардың барлық
түрлерімен емдеу әрекеттерін «Қара ... ... бір ғана ... жатқызған.
Бел тарту. Босана алмай ... ... ... ... ... Ол үшін ... ... ту сыртынан қапсыра құшақтап, арам
шеміршектен төмен қарай ... ... ... ... ... Бұл көмек
балаға зақым келмейтіндей еппен орындалатын. Ал баланың басы ... ... ... ... ... ішін ... ... майымен сылай отырып,
сыртынан түзейтін.
Қол салу. Бел тарту әдісі көмектеспеген жағдайда жатырға ... ... ... ... ... ... босандыру тәсілі.
Үшкіру. Кейде «дем салу» дейді. Үшкіруші немесе дем ... ... ... оның ... ... кейін белгілі бір аятты
сыбырлап айта, ... ... ... ... ... тамырын ұстап,
үшкіріп дем салды (Бектұрғанов).
Ұшықтау. Мұны ыстығы көтеріліп, басы сырқырап ... ... ... күн бата ... ... ... күн шыға бастағанда
жүргізеді. Емші ештеңеге көңіл бөлмей, жайбарақат отырған науқастың бетіне
сумен кенеттен қатты ... ... ... ... ... бар:
жалғызұшық сумен ұшықтау, қазанұшық, жерұшық. Жерұшық немесе аптау қорыққан
адамның төсін алақанмен ұрып, жерге алақанын соғып «Мен ... ... жер, сен ... деп үш мәрте қайталайды. Жығылған адамның бір ... ... ... сол жерге «кет, пәлекет, кет, ұшық-ұшық» деп ұшықтайды.
Ұшықтаушы адам кесеге дайындалған тұз, күл араластырылған суық суды аузына
ұрттап ... ... ... ... үпіреді. Бұл жалғызұшық немесе сумен
ұшықтау емі деп аталады. Қазанұшық ... отта ... ... ... адам ... байқатпай су бүркіп, шыжылдаған дауысы ауруға әсер
етеді дейді. Бұл емнің «ұшықтау» деп ... ... ... ... ... тию» деген ауру бар. Дұрыс сақталмаған, қалай болса
солай ... ас ұшық ... деп ... Ұшық ... ... ... бола ... Осы себептен ыстығы көтеріліп, сүйек–сүйегі, басы
сырқырап ... ... ... ... ... үшін ... ... Үйіне
әкеп, ұшықтап кіргізіп, төсекке жатқызды (С.Мұқанов).
Қақтыру. Бұл ем «қағынды» деген ауруды емдеу үшін ... ... деп ... созыла бастаған, әрдайым ыстығы көтеріліп,
әлсіреуге жеткен, шамасы мүшкілдей бастаған ... ... ... ... ... ... ұшыраған адамды жын-шайтандардың соғуынан
шығады деп түсінуден. Ауру ... ... ... ... ... ... ... де сыдырмай, өкпесін тез алып, қаны сорғалаған күйі сырқатты
қоршап қойған шиге: « Ем бол, ем бол, шипа бол! » - деп бес ... жеті ... ... шиге ... ... ... ... үстіне көрпе,
камзол, шапан, орамал, қол ... ... ... өкпесі қарайып, науқас
терлей бастаса, ол емнің қонғаны деп есептеледі.
Көшіру. Бұл ем сырқаттың ... ... ... жаққа ауыстыруға
бағытталған. Әдетте, не қара қой, не сары ала ... ... ... етін сылып алып, пісіріп, халыққа таратады (ауру адам мен
бақсы бұл еттен жемейді). Ал ... ... ... орап ... ... ... ошақ қазып, екі үңгір жасап одан ... ... ... алып ... ... оралған сүйектерді сол жерге тастап кетеді.
Емнен кейін ауру адамның ... ... ... Бұл ... Ш.Уәлиханов:
“... все шаманские обряды, понятия, легенды, ... ... ... ... кочевым, сохранились у киргиз в совершенной ... и ... ... для ... ... ... деп жазған
[26;244].
Науқас адам түйенің жілігін кеудесіне ... ... суға үш ... ... рет сүңгігенде, науқас сүйекті түбінде қалдырып кетуі тиіс.
Сонда ауру түйенің жілігіне көшіп, су астында қалады-мыс. ... ... бір ... науқас адам қара сиырдың жатқан жеріне аунауы немесе қой
арасына жатып ұйықтауы тиіс. ... ауру оның ... ... көшеді-міс.
Науқас адам малдың қу басын қызыл бояумен бояп алып, жолға ... ... ... ... ... тастай салып қашады, сонда ол ауру баспен бірге
қалады.
Күләпсан, (қотыр) көшер болсаң, ... ... іші ... ... ... онан ... мен айтайын
Қалада көзі шегір балаға көш!
Қойдың шикі құйрығымен емдеу – жараның аузы тез ашылу ... ... оның ... ... шикі ... ... ... жақ. Біраз жараны сода қоймайды. – Шикі құйрық тартсам деп ... ... емі. Бұл емді де ... ... Уәлиханов жазып кеткен.
Сырқат адамды емдеу үшін мал денесінің жеті жерінен үзіп, ет кесіп ... оны ... ... отқа ... ... соң науқастың ауырған жерін әлгі
отқа қыздырады немесе темір ожауды отқа қып-қызыл қып ... оған ... ет пен көк ... ... ... ... түтіні бұрқырап жана
бастағанда, суық су құйылады, будан шыққан иісі бумен ... ... ... ... ... ... ... әлем туралы
өздерінің түсініктемелерімен ұштастырған. Науқас адам ... әрі ... ... ... ем-домдарды қабылдап, өз көңіліне үміт нышанын
ұялатқан. Ал, сенім мен ... ауру ... ... ... зор екенін осы
күнгі ғылыми медицина да теріске ... ... ... Бұған тісі ауырған адамды арбап-емдеуді
айтуға болады. Емші төмендегідей арбау сөздерін айтады.
Тұйғын, тұйғын, күйт, ... ... ... ... сұңқар, күйт, күйт,
Лашын, лашын, күйт, күйт,
Жетер, жетер, күйт, күйт,
Басар, басар, күйт, ... ... ... ... отыз ... қалмай шығып түс.
Мұның бәрін халық медицинасына жатқызып отырмыз. Өйткені ... мен ... бәрі ... аурудан сауықтыруға,
аурудың шығу себебін анықтауға және оны емдеуге арналған.
Ақ жол емі. Бұл ... ... ... төре ... ... ... сын. Ырым ... күйеуінің «көзіне шөп салмаған» әйел оқ
тиген ... ... ... аттап өтсе, ауру жазылады. Егер аттаған ... ... ауру ... астында өледі. Жазушы І.Есенберлиннің «Қаһар»
романында осы ырым ... ... ... туды ... тиді Жанайдардың балтырынан.
Аттайтын бір де қатын табылмады,
Төрелер түңіліп тұр қатынынан!»
Деген өлең елге ауыздан-ауызға тарап кетіпті. «Ақ жол» ... ... ... ... сынауға арналған болуы керек.
Ауруға ақсарбас арнап шалу. Бақсылық құрған адамдарды әулие
санап, оның моласына бала ... ... ... ауру адамдар түнеп, қой
сойып, ақсарбас айтып, ақ шүберек байлап, ақша ... ... ... ... ... ... адамның басына шырақ жағып, күзетіп отырған.
Бүркіт киесімен емдеу. Бүркіт жүрген үйге ... ... ... ... «киесі жоқ, пәле үйірсек» ... ... ... адам ... үйге ... әкеп байлайды. Сонда жын-пәле
жоламайды деп сенген.
Жараны емдеу. Жараны терінің бетінде көрінуіне қарай ашық ... ... жара деп ... Үшкір заттар түсірген жара аузы бітеліп, ... ... ... жара» деп атайды. Бітеу жараны дер кезінде пісіп
жарып, ішіндегі ... ірің ... ... ірің кеулеген қуысты жуып-шайып
тазалайды. Ішіндегі іріңді тазалау үшін оның ... ... ... ... ... ... ... тартып қояды.
Жылымен емдеу. Жылымен емдеудің қазанға қуырылған ыстық құм, күл,
жылы шай, ыстықтай ... ... май , ... т.б. ... ... ... бұлаулау жолымен жүріледі.
Қойдың өкпесімен қағу – ата-бабамыз қойдың өкпесінде емдік қасиет
бар деп санаған. Сондықтан емге қолданған. “... Абай ... ... ... ... ... жығылған күннің ертеңінде, әжесінің бұйрығы
бойынша, бір қартаң қатын, күн ... ... ... алып ... ... ... өкпесімен қақты”. – Кет, бәлекет, кет. Көш, баламнан, көш –
деп батып бара жатқан қып-қызыл ... ... ... ... ем істеген
болды. Ұшықтағаны еді” (Әуезов, Абай жолы, 50).
Табақ төңкеру. Халық емшілігіндегі аяғы ауыр әйелге ... ... ... Әйелді үлкен үйге кіргізіп, артына табақ лақтырып «тар
құрсағың табақша кеңісін», онан ... ... ... «оң ба, ... пе?» деп
айналдырып, теріс келген баланы түзейді.
Үрлеу. Көзіне ақ түскенде дауалайды. Ол үшін ... қалы ... ... жеті ... арпа ... ... ... дәнін алып, ауру көзге
жақындатып, дұға ... үш ... ... ... суға ... қояды. Жеті күн
бойы қайталайды. Арпаны суға салып қалдырған кезде үстіңгі ... ... ағын ... ... суға ... ... көлемі ұлғаяды. Осыған сәйкес
көздің ағы кішірейе береді.
Ыстықпен емдеу. Бұл емдеуде терлету іске асырылады.
Суыну ... – ауру адам ... ... яки жол ... ... ... ... бетте нәр татпай жатып қалады. Қимылсыз тынығу ең кемі екі сағат
болуы керек. Бұл ... ... ... қан ... ... қанымен емдеу. “Тілеу төрт аяғын тас қып буған
қарақұйрықты тас төбесіне көтеріп апарып, кеңірдектен орып ... Сау ... ... қан жас ... тәніне тигенде күйген бауырдай дірдектеп
ұйып түсті. Сосын жел кірмейтіндей қып қымтап ... төр ... ... ... ерні ... жатқан кішкене сәби бұршақ-бұршақ ... ... қаны жас ... ... еді. ... жылы қаны тұла
бойындағы қызғанды қазір-ақ сорып алады”(Кекілбаев, Бір шоқ жиде, 140).
1.2.3. Емшілік және оған ... ... – діни ... негізінде сан түрлі әдіс-тәсілдерді
қолдану ... ... ... септігін тигізетін дәстүрлі кәсіптің
бірі. Емшілік, шипагерлік кәсіпті әрбір этнос ... ру, ... ... ұлт ... даму ... ... ... өзінше дамытып
келгендігі тарихтан белгілі. Қазақтың ... ... де діни ... ... ... ұзақ даму ... ... Емші – түрлі ауру-
сырқауды емдеуді халықтық тәжірибе, халықтық білім бойынша меңгерген адам.
Халық емшілері ... ... ... дем ... ... ... ... Қазақ емшілері меңгерген тәсілдеріне қарай тәуіп, оташы,
тамыршы, абыз, зікірші, балгер, жауырыншы, үшкіруші, сынықшы, бақсы, ... ... Көп ... ... ... ... ... кемеңгер
адам. Ол ауруға да дауа айтады. Мысалы: ... бар ... ... ... сипаттағы магиялық сөздер мен ... ... ... ... ... ... ... Х.Досмұхамедұлы қазақ фольклорында емшілік халық ... ... Ол ... ... ... ... әдебиеті (лечебная
народная литература) де өте бай және алуан ... ... ... ... ... не ... ... қазақ
бақсысы. Емшілік әдебиетке мынадай өлең-жырлар ... ... ... ... ... ойнау үстінде жын шақыру, отқа қақталған темірді
жалау, билеу және аластау, көшіру, қағу секілді ауруға және ... ... ... [27; ... ... ... отпен аластау, жын шақыру сияқты әртүрлі
тәсілмен ауру ... ... ... ... түскен адамның психикалық күй-
жайын білдіретін «жынын алдырған бақсыдай» тіркесіндегі «бақсы» - әр ... ... ... дем ... ... ауруларға ем-дом жасаушы, тәуіп.
Бұл тіркес ерте заманда шамандық рухымен ауруға ем беріп, ... ... ... бақсы-балгерлердің лезде құтыра соққан күшінен айырылып, бойын
парықсыздық билеп, өңі кетіп, замырсыз тірі жанға айналған күйін ... ... ... ... ерте ... Тәңірге сиынды. Ал
бақсылар Тәңірді аспанда деп ... ... ... ... ... ... жын ... ойнайды. Мұны «бақсы ойыны» деп атайды. Осыдан
кейін бақсылар шаршап құр ... ... ... ... «жынын алдырған
бақсыдай» деген тіркес қалыптасса, ал жын шақыру кезіндегі жыны жиналғанда
бақсылардың тағатсыз, ашуланғанына ... жыны ... ... шақыру сияқты
бақсылық өнерінен қалған тіркестер айтыла келе ... ... [28; ... Ауру адамды бал ашып емдеуші.
Бұрқы. Бақсы, диуана.
Елті. Бақсы әйел.
Емші. Халықтық медицинамен айналысатын тәуіп. Емші ... ... ... түгел таниды (К.Сегізбаев).
Жауырыншы. Ет пен ... ... ... жүзі ... таза қой ... қарап бал ашушы, болжаушы. Жауырыншылар
бұл күнде де ара-тұра кездесіп қалады (Ақназаров).
Зікірші. Ауру ... діни ... ... ... ... ... ... ұстап ойнақ салған зікірші де безек қағып жүр ... Бал ... ... ... ... арқалы адам.
Құшнаш. Ем-дом жасайтын тәуіп.
Оташы. Пышақпен қан алу, кесу, сылу ... ... ... ... ... ... шал епті ... Шытынап кеткен сүйекті сыртынан сипап бір-
бірлеп салды («Жүздесу»).
Сәуегей. Адам тағдырын, табиғат құбылыстарын, төтенше оқиғаларды
күнібұрын аңғарып болжаушы. Ақтоқты ... ... де ... ... Жас ... мұсылмандық рәсіммен сүндеттейтін адам.
Сынықшы. Адамның, малдың мертігуден сынған не буынынан шыққан
сүйектерін ... ... ... ... ... ... адам ... анықтап, ем-дом
жасаушы. Менің әкем – тамыршы (Бегалин).
Ұшықтаушы. ... ... ... ... ... арқылы емдеуші.
Үшкіруші. Дұға оқып дем салып емдеуші.
Дарымшы (қан алушы) - адам денесіндегі арам қан мен сары ... ... ... ... ... ... ... дарымшы дем салып
отыр (Жансүгіров).
Тәуіп. Ұйғырлар біздің дәрігер атауымызды «табиб» деп атайды.
Мұқият ... ... көз ... ...... яғни аурудың түрін
ажырату, қандай ауру ... ... ... ... ... қиын ... ... – диагноз қоюшы, табибия – диагностика мәнін береді деуге
болады. Ал тәуіп – табиб сөзінің ... ... емес пе? ... тіл ... в, б, п, у дыбыстары алмаса қолданыла алады [29].
Кіндік шеше. Аяғы ауыр әйел ... күні ... ... ... ... Ол ... бар, егделеу әйелдерден шыққан.
Баланың кіндігін ... ... суға ... ... ... анасына орап
беріп, сол баланың кіндік шешесі атанады. [30;63]
Жарақшы. Ет жарақатын емдеуші. [31;84б]
4. Адамның дене мүшелері мен ... ... өсіп ... және одан ... ... ... биологиялық жанды организм болғандықтан оған физиологиялық
тұрақты алмасу процестері тән. Осыған байланысты адам денесінен және ... дене ... мен ... ... ... себептерге байланысты әр алуан ... ... ... ... ... иіс, жел түрінде) ұдайы денесінен ... ... ... ... ... атаулары бар, өздеріне
қатысты көптеген ұғымдарға байланысты кең түрде ... ... ғана (боқ, ... ... ... ... қалыптасқан
әдептілік нормасына байланысты кез келген жерде ашық айтыла бермейді.
Алайда, ... ... ... ... мен оларға қатысты процесс
атаулары (тышу,сию, құсу) тіліміздегі басқаша ... ... ... ... ... ... ... кіші дәрет, түзге
отыру, іш өту) арқылы берілетіні белгілі.
Айлық. Етеккір, қонақ.
Бауыр. Адам организміндегі көлемді безді ағза болып табылады. ... ... кем ... алты ... бері ... ... келеді. Бұл
сөдің төркінін дәл пйымдау әзірше ... ... оны ... ұлттық сөзжасам
негізінде пайда болған киелі сөз өрнегі деп қабылдау лазым. ... ... ең ... ... ағза ... соң осылай аталып, қазақтардың өз
туыстарын «бауырым» деуі де ... ... ... ... ... ... адамның бетіне іріңдеп
шығатын уақ бөртпелер. ... бет. Беті ... ... ... жас. ... басу ... Бетіне безеу шығу, безеу қаптап кету.
Боқ. Нәжіс, адамның үлкен дәреті. Адам – бір боқ көтерген ... ... ... ... ... тағы (Абай). Адам – биологиялық
организмдердің ... өлсе – ... ... ... кетеді. Боғауыз. Әдепсіз,
былапыт, бейпіл сөз. Боғымен жасты. Тым жас. Боғын боталы түйе ету. ... ... ... етіп ... пұлдау. Боғы ботқа, сідігі сірке.
Адам шыдап ... лас, кір, ... ... бытқырту. Бір істің мәнісін
түсінбей, әбден шатастыру, бас-аяғын ... ... ... ... ... ыза болу. Боғы сұйылу. Басы дұрыс болғанмен аяғы
қожырап кету, берекесі кету. Боқ басу. ... ... ... аяқ ... Көзіне қарамаған аяқ боқ ... ... ... Боқ ... іске ... ... ... абырой бермейтін істің үстінде.
Боқ жеме. Аузыңа келгенін айтып көкіме. Даудың басы «боқ ... ... бір ... ауыр сөз ... да, ... ... «боқ
жеме!» деген жай ескертпеден де шығып кететін жайттарды ... тұр. ... ... жек ... Өзінің боғын көрмей, біреудің шоғын көріпті. Өз
басының үлкен кемшілігін көрмей, басқаның болар-болмас кемшілігін сөз ... ... ... ... ... ... елеусіз. Боқ қыштау.
Ұлы дәретке барғысы келу. ... күні боқ ... 1. ... ... ... қасарысқандай адамның сыртқа шығып, түзге отырғысы келетін ... ... ... іске ... ... ... бір ... істің көлденең
тұруы. Боқмұрын. Түкті де түсінбейтін жас бала. Боқтан өзгенің ... ... Көп ... бос ... ... ... ... Бір-біріне боқтық
сөз айту, балағаттау. Жығылғаным қыздың боғы болсын! Бұл бойдақ салтын
құрып жүрген ... ... ... ... ... да, арман еткен
қызымның нәжісіне ... игі ... деп, өз ... өзі ... ... боғынан. Болатын бала жастайынан-ақ белгілі ... ... ... ... жей ... Боқтай берсін, балағаттай берсін. Біреудің боғын
ақтару. Былығын шығару, кемшіліктерін көрсету. Деспе, ... соң боқ ... ... бір істі бастаймыз, өйтеміз, бүйтеміз деп өзара келіспе, ал
келіскен ... ... ... ... ... тайма. Дүние –боқ. Дүние
– тіршілілікте ғана дүние, өлсең, оның түкке де ... ... ... отқа ... боққа қашады. Ақымаққа жақсылық ойласаң, кері
шегінеді. Жау ... соң ... ... шап. ... ... соң, ... әуре
болғанның қажеті жоқ. Қарғамен құда болсаң, жегенің боқ. Кіммен жақындасып,
жолдас болсаң, соның істегенін сен де ... ... ... ... ... Реті ... де, ... де әр іске килігіп, араласа
беру. Мұрынбоқ. Әлі өсіп жетілмеген, ... де ... бала ... Хан ... да боқ ... ... Хан ... мен табиғи
қажеттілік (дәретке отыру) салыстырыла келіп, алдымен орындалатыны – табиғи
қажеттілік деген ой айтылған.
Бөртпе. Адамның бет-аузына, денесіне ... ... ... ... не ... ... ... алатын аурулардың бір түрі.
Бөртпені кейде қазақтар қышыма, қотыр, есекжем сияқты індет ... ... ... оған ... неше ... ... ... Кейде бөртпенің
кішігірім түрін бөртік деп те атайды.
Бұлақ. Қабынып ауырған құлақтың ішінен шығып ... ... ... Қабынып ауырған көзден немесе қартайған адамдардың
көздерінен бөлініп шығатын ірің ... ... не ... ... зат. ... көздің алдына жиналып, көз аумағын, оның жиегін ... ... ... Көздің алдын былшық басу. Былшығын алам деп көзін
шығарып алыпты. Біреуге болар-болмас жақсылық ... деп, оған ... ... ... алу; ... ... ... істің кейде жамандыққа айналып кетуі
де мүмкін. Қылшығын шығарамыз деп, былшығын шығарып алу. Бір ... деп, ... алу; ... ... ... ... қыл-қыбырды алып
тастаймын деп, көзін уқалап, ауыртып алу; «Ішің ауырса, аущыңды тый, ... ... тый» ... ... осы ... дұрыстығын айқындай түседі.
Дәрет. 1. Мұсылмандар салты бойынша, Алла ... ... ... таза ... ... ... тазару. 2. Адамдардың табиғи қажеттілігін
орындауы. ... алу. ... заңы ... ... ... ... ... таза сумен жуынып, тазару дәстүрі. Дәретке отыру. Дәреттің екі ... ... ... кіші ... ... адам ... де отырып өтейді.
Сондықтан болар оны «дәретке отыру» немесе «түзге отыру» деп ... ... Кіші ... ... ... қатты атқылап, көпіріп, көбіктеніп
шығуы; бұл жастарда ғана емес, кейде жасы келген қарт ... да ... ... ... ... қарт төңірегіндегі зейінді жандар ертеректе
ұятқа санамай, оған жас әйел әперіп, күтіп, одан ұрпақ көрген ... ... ... ... ... Кіші ... отыру. Дәретсіз кәпір. Дәрет
алмаған адам. Дәреті бар/ жоқ. Дәрет алған (алмаған). ... қаза ... ... ... ... алу. Түзге шығу. Дәретке отыру үшін далаға
шығу. Үлкен дәрет. Тышу деген сөздің ... ... Кіші ... ... сөздің эвфемистік баламасы.
Етеккір. Кәмелетке толған жас ... ... ... бір жасқа дейін қан ауысып жаңғырып тұру физиологиялық ... ... ... ... ай сайын бөлініп шығатын сұйық зат. Айлық,
қонақ.
Жара. Әртүрлі сыртқы әсерлермен және ішкі кінәраттарға байланысты
адам ... ... ... дүмпиім, жарылып шығатын жарақаттың түрлері:
сыздауық, бітеу жара, ... ... ... ... ... т.б.
Бітеу жара. 1. Аузы ашылмаған жара; 2. Іштегі қайғы-шер. Ескі ... бар ... ... ... Өте қауіпті, қатерлі жара. Жан ... мұң; ... ... ... Жара басу. Үстіне жара ... ... Бір ... ... ... алу. Жара салу. Көңіліне келер ауыр
сөз айту, жанын жаралау. Жарасы ... ... ... кету. Жара шығу.
Денесіне жара пайда болу, жара басу. Жел жара. Суық тигеннен ... ... ... Онша ... емес ... Адамның ішінен шығатын, тамақ қорытуына байланысты пайда
болатын газ. Анайылау ... ... ... сыпайылау саналатын
эвфемистік баламасы. Жел шығару. Осыру.
Жидіту. Жел шығару, ... Адам ... ... ... ... да оның әр ... ... өніп, ұзарып отыратын түктердің жалпы атауы. Барақ жүн. Өсіп
ұзарып, салаланып, ... ... жүн. ... ... батырды екі қатынның
бірі туады, Ел билейтін дана биді мыңның бірі ... ...... - ... ... ел ... айбынды батырды кез келген ана таба
бергенімен, «ел бастайтын көсем, сөз бастайтын шешен» кез ... ... ... ... ақыл-парасатты адамдар тектілікке байланысты демекші. Жақ
жүні. Адамның екі жақ бетіне шығатын, бірақ жай ... ... ... өте ... ұлпа жүн, ... ... әдетте, адам суықтан қатты
тоңғанда үрпиіп, көтерілетіні бар. Жүні жығылу. Бір ... беті ... ... сағы ... ... ... ... кеудесіне, төсіне шығатын жүн.
Қалың жүн. Қалың болып ... ... ... ... ... онда ... ... және
жүректі айнытып, лоқсып құсу арқылы сыртқа шығатын сарғыш түсті, ащы ... ... ... ... ... ... болу. Жүрегінде запыран болып
қалып қойды. Құсық болып асқазанда қалып қойған запырандай, ... ... ащы ... ... ... қалып қою. Запыран тастау.
Асқазанға пайда болған ... құсу ... ... ... Зар ... ... Қайғы-қасірет шегіп, қатты ауыру.
Зәр. 1. О баста зәр – у, улы зат. 2. ... ... ... ... арқылы сыртқа шығатын сарғыш түсті, өзіндік иісі бар сұйық
зат. 3. Зәр – о ... ... ... енген) зәр < зәһәр («у»
мағынасындағы) ... ... ... ... ... ... баламасы ретінде қалыптасқан сөз. Зәр шашу. ... ... ... ... ... Зәрі ... ... Кейбір ашуланшақ, әсіресе әйел
адамдардың ренжігенде, ашуланғанда беті ... ... ... ... ... «Өз ... өзің ... уланып өлгір!» деген мағынада
айтылатын ... Ой, ... зәр ... кеткір! «Зәрің ішіңнен шықпай, өзі
шығатын өт жолында, қуығыңда қалсын!» деген ... ... Ұзақ ... шаш ... кір басудан, сондай-ақ ас
алмасуына байланысты адамның шашында болатын қайызғақтың ... ... ... ... ... түсінігінде адамның көзін майлап тұратын ішкі
майы бар, ол күтіп, ... ... ... ... деп ... ... қарағанда «көздің майы» деп отырғанымыз көз шарасындағы домалақ шар
мен оның бетіндегі жанарын ылғи ... ... ... үшін ... ... бөлініп тұратын жас түріндегі сұйықтық болса керек.
Күс. Адам денесіне, әсіресе аяқ-қол, шынтақ, ... ... ... ... ... ... ... үйкелетін дене мүшелерінің
терісіне сіңісе өсетін кір қабықтары.
Кіндік. Құрсақтағы нәрестенің ана денесінен қоректенетін кіндігі
арқылы жалғасқан жіңішке ішек ... ... де ... «кіндік» деп
атайды. Оны нәресте дүниеге келген сәтінде-ақ кесіп алып, ... ... ... байлап тастайды. Демек, жас баланың кіндігі де ана мен ... ... ... бала туған жердің ... ... ... қан ... ... ... қаным тамған жер» деп, әр перзенттің
туған жерін құрметтейтіні де содан болса керек.
Баласы тұрмай ... ... ... ... бір ... ... ... ертеде әртүрлі ырым-кәделер жасаған. Соның бірі – кіндікті
балтамен, шотпен, шалғымен, орақпен, т.б. ... кесу ... ... қаны ... жер. ... жер, ... жер. Кіндік ана. Кіндігін
кескен әйел. Кіндік әке. Кіндігін кескен ер адам. Кіндік кесу. Жаңа туған
баланың ... ... ... ... бала ... ... Кіндік кесіп, кір
жуған жер. Туған жер, ... ... жер. ... ...... кескенде берілетін кәде.
Кірпік. Адамның екі көзінің астыңғы және ... ... ... ... өсіп шығатын, ұзындығы кейде бір еліге дейін жететін қыл
тізбектері. Кірпік ... ... ... ... ылғи ашылып, жабылып
отыратын, сол арқылы олар көзді сыртқы заттардың әсерінен, шаң-тозаң, ащы
иіс-қоқыстан, жарық ... ... ... ... Алтын кірпік. Аса
көркем, сәнді кірпік. Боз кірпік. Қартайған адамның, әдетте, сақал-мұрты
ғана емес, ... ... ... да ... ... түсі ... ... кетуіне
байланысты кірпік те бозарып көрінеді. «Боз ... қарт адам ... ... Кірпігі айқаспау. Көз ілмеу, ұйықтамау. Кірпігі кіжің тарту.
Адамның ... ... ... кетуі. Кірпігін әрең қимылдату. Ауырып
жатқан адам халінің нашар екендігін көрсетеді. Кірпігін бағу. Ауырып жатқан
адамның халін ... ... мұз ... ... қарлы боранда мал бағып,
аң аулап немесе жоқ іздеп жүрген адамның қас-қабағына, кірпігіне, ... ... ... мұз ... ... Тіркес адамның сол бейнесін сипаттап
тұр. Кірпігіне тіреу. Кірпік ... ... ... көзін жұмбай
таң атқызу. Кірпігін кірбің шалу. Көңіліне қаяу түсу, бір ... ... ... ... ... қарау, тесілу. Кірпігін қырау шалу.
Кірпігіне қырау тұрып қалу. Кірпік астынан ... ... ... ... ... қаққанша. Тез, жылдам, лезде. Кірпік санау. Ертеден келе
жатқан ... ... ... жаңа ... айға ұзақ қарауына
болмайды. Себебі айда ... ... бар, ол ... ... ұзақ ... ... санап үлгерсе, ол адам кемпірдің сиқырынан өлуге тиіс.
Кірпік ілмей шығу. Көз ілмеу, ұйықтамау.
Қайызғақ. ... ... ... ... не ... ... ... адам шашының түбінде, құйқаның бетін қаптап
алатын кебек тәрізді ақ ... жұқа ... ... бас. Қайызғағы көп
бас. Қайызғақ басу. Басына ... ... ... ... ... ... Қайызғақты кетіру. Әртүрлі ем істеп, қайызғақтан құтылу.
Қақаш. Адамның мұрын жолында кеуіп, қабырғаларына жабысып қалған
мұрынбоқ, ... ... ... ... ... мұрынбоғы
тоқтамай ағатын жас балаларда көбірек болады.
Қақырық. Адамның ішкі өкпесінен бөлініп, тамақ жолы, ауыз арқылы
сыртқа ... ақ, не ... ... іріңді түкірік. Қақырып-түкіру.
Қақырынып, ... ... Қан ... Қан ... ... шығу. Қақырығы –
құйма алтын, Түкірігі – түйме алтын. Қақырып-түкіріп отыратын ... ... ... ... ... сөз орамы.
Қал. Адам денесіне туған күннен бастап, не өсе келе ... ... ... түрі қара және ... ... ақ ... келетін
табиғи дақтар. Оны «мең» деп те атайды. Қазақ ұғымында қал, әдетте, жаңа
туған нәрестенің ... бір ... ... деп ... ... ырым-
кәдесін жасап отырған. Соның бірі – «ел білсін» ... ... меңі ... ... балаға Қалдыбай, Қалдықыз деген есім беретін де әдеті болған.
Қан. Адам ... 62 ... мен оның ... ... ... ... ... жүректің әрекеті арқылы қозғалып,
жылжып, ... ... оның өмір ... ... ... түсті сұйық зат.
Ақ қан. Қан құрамындағы ақ түйіршіктердің ... тыс ... ... ... дерт. Арам қан. Денеде болатын ескі қан, артық қан. Аузын
қан қылу. Соғысып немесе ұрып, аузын қан ету. Арық ... ... ... май ... ... ... асырасаң, аузы-мұрныңды қан етер. Жаман
адам жақсылықты білмейді. Өскен соң жасаған жақсылығыңды ... ... ... ... ... ... ой айтылған. Ащы қан. Қазақтың ұғымынша,
қан ащы мен тұщы, қою және сұйық болып ... Ащы және ... ... ... ... ... келеді. Бетіне қан жүгіру. Денсаулығы түзеле
бастау, әл кіру. ... қаны ... Өңі ... ... ... Бит ... ... Біреудің білмейтін, ойламайтын қулығын, айла-шарғысын білетін
айлакер қу. Бір қасық қанын қию. Жанын пида ету, өлу. Бір ... ... ... қаны бар. Екі жақты адам: қолынан жақсылық та, жамандық та ... ... Жылы ... ... ... ... мен табысы мол жерді
тауып, тұмсығын тығып кіріп алу. Көзі ... 1. ... ... ... ... долдану. Қан алу. 1. Кеселге шалдыққан адамды емдеу мақсатында
оның бойындағы артық қанды ... ... ... 2. ... адамның ауруын
анықтау үшін денесінен қан алып, оны тексеруге жіберу ісі. Қадалған жерінен
қан алу. Өзектеп тұрып алу, айтқанын ... ... ... Қан ... ... Қанға жерік болу. 1. малдың, аңның қанына жерік болу. 2. ... ... ... ... – жан. ... ... жуу ... деген ескі заң.
Қанға тарту. Түр-әлпеті, не жүріс-тұрысы туғанына, туысына ұқсау. ... қан ... ... ... ... ... іші ... тартуы оның кеудесіндегі жанына емес, 62 ... ... ... ... ... тояттау. Қазақ әдетте сойған малдың етінен өздері
дәм татқаннан кейін оның қанын итке береді. Тіркес қанға тойған ит ... ... ... ... қаны бір. ... балақ. Қолы қаннан таза емес
адам. Қанды көйлек дос. Қиындықты бірге кешіп, майданда бірге жүрген ... ... Қан ... ірің. Қан жалау. Ит, аң өзінен ... ... ... Қан жауғыр! Қарғыс. Қан жирен. Қан түстес ... Қан жоқ, ... ... ... боп-боз. Қан жоса қылу. Ұрып-соғып, қанға бояу. Ұрып-
соғып, қанға бояу. Қан жұтқыр! Қарғыс. Қанжығадан қан ... ... ... қанды көп көру. Қанжылым. Сәл ғана жылы. Қан кету. Іштен, мұрыннан
қан ағу. Қан көбік болу. Қатты ... ... ... қан ... тер
шығады. Қан күрең. Қан түстес күрең, қызыл күрең. Қан қақсату. Зар ... ... Қан ... 1. Қан ... ... құсу. 2.Қайғыру. Қан құю.
Қаны азайған адамға қосымша қан құю ісі. Қан қызыл. Қан түстес қызыл, ... Қан ... Қан ... ... ... ... күшінің
мөлшері. Қан қысымы көтерілу. Қан қысымының артып кетуі. Қан сасу. ... ... қан ... ... ... 1. жаңа сойылған малдың таза ... ... ет, дән ... тұздықтап, бүйенге салып пісірген шұжық. ... ... ... үшін өзі ... аңның етін қанымен жегізген ... Жаңа ... ... ... соң ... ізі жақсы көрінетін кез. Қан
сорпа. 1. Сорпаның бетіне ... қан ... ... 2. ... ... ... ... қан сорпасы шықты дейді. Қансырау. Қанның көп кетуі. Қанталау.
Дененің қызарып, талаурауы. Қан ... Қан ... ... Қан ... ... ... түкіру. Қан ұю. Қанның ұйып қалуы. Аузынан қара қанын
ағызу. Аузын қан ... ... ... Қаны ... ... ... қатты
ашулану. Қаны қашу. Бозару, сұрлану. Қанына сіңген әдет. ... ... ... ... ... ... ... кектену. Қасықтай қаны
қалғанша. Өмірінің соңына дейін, ақырына дейін. Қою қан. ... ... қан. ... ... қан. Мұрны қанау. Мұрнынан қан кету. Пұшпағы
қанамаған. Бала көтермеген, тумаған.
Қара су. Белгілі ... ... ... ... ағатын
сілекей тәрізді, түссіз сұйықтық.
Қас. Адамның екі көзі ... ... ... ... ... ала ... екі топ түк.
Қонақ. «етеккір» сөзінің ... ... ай ... ... «қонақ» сияқты бірер күн болып, өзін күтуді қажет ... ... ... ... тілінде» осылай аталған.
Құлық. Адам құлағының ішінен бөлініп шығып, шыға ... ... ... ... ... ... сарғыш түсті табиғи зат.
Құмалақ. Адам денесін, әсіресе жас нәресте кезінде нәжіс ретінде
мал құмалағы сияқты қатты да ... ... ... ... ... ... ішкен тамақтың қалдығы ретінде сыртқа шығатын табиғи зат.
Құсық. Асқазандағы т.б. ағзалардағы кінәратқа байланысты адамның
ішкен тамақ, ас-суының бойға сіңбей ауыз жолы ... ... ... ... ... ... зат. ... құсу. Запыран – асқазанға ... ... ... ащы сұйық зат. Білетіндердің айтуынша, өт жолы дұрыс
жұмыс істемегендіктен өттің көп мөлшерде ... өтіп ... ... ... ... ... ауыртады. Құсып тастасаң ғана ол аурудан
айығасың. Құсығын жалау. Біреудің қалған-құтқанын жеп, ... ... ... ... ... ... ... жансақтау, күн көру.
Маңқа. Мұрыннан бөлініп шығып тұратын сарғылт ... ... ... ... ... деп те ... ... да, жан-жануарларда да болатын ас қорытуға қажет
бүйендегі қоймалжың ... ... ... ... қоры үзілгенде
ертедегі көшпелі қауым жас ... ... ... ... мәйегін
саумалға қосып ашытқан.
Мәкүрік. Ауызға келіп, ішке ... ... ... арам ... Ауызға келген түкірік, қайта жұтса – мәкүрік (Мақал).
Мең. Кейде қал мен ... ... бар деп ... да бар. ... ... ... түсті дақ қана емес, бұршақтай болып, томпайып ... ... ... дақ та, ал мең ... ... ... ... тегіс дақ
деп қарайды.
Нәжіс. Адам, сондай-ақ мал т.б. хайуанаттардың денесінен бөлініп
шығатын ас қалдықтары, ... ... ... «нәжіс» «боқ» сөзінің
эвфемистік ... ... ... ... ... сөзінің эвфемистік баламасы ретінде қолданылып
жүрген сөз.
Ноғала. ... ... ... ... зақымдануына
байланысты адамның екі, не бір көзінің қарашығын қаптап алатын ақ ... ... ... «шел», «ақ шел» деп те аталады. Ноғаланы емдеудің
медициналық ... ... ... неше ... халықтық емдері де
баршылық. Мәселен, халық ... ... ... ... не қарағай
көмірін ұнтақтап салу тәсілін қолданады.
Сарысу. Суықтан, қабынудан, басқа да кінәратқа байланысты ... ... дерт ... байланатын түсі сарғылт сұйықтық.
Секпіл. Адамның бетіне шашырап түсетін теңбіл-теңбіл қоңыр ... дақ. Жұқа ... әр ... ... бар, ... ... Қалың секпіл. Көп
әрі жиі секпіл. Секпіл бет. Секпілі бар ... ... ... сияқты үлкен де бітеу ... ... ... көп ... ... ... асқынып кету себебі іріңмен
қоршаған соқтаның жара беті жарылып, көпке дейін сыртқа шыға ... ... ...... ... т.б. ... ... түйін тәрізді өзегі, өлі еті, жараның «тамыры» болып саналады.
Мысалы: Сыздауықтың ... ... алды ... ... қан соқта,
қызыл соқта, көк соқта, соқталы дау түрінде ауыспалы ... ... Адам ... ... ... мүшелеріне, сондай-ақ
бет-аузына жұғымтал инфекция ретінде қажалудан, ... ... ... ,өлі еттенген, түсі әртүрлі мүйізгек. Көзге шыққан сүйелдей. Елден
ерекше көзге түсіп, жеккөрінішті болу. ... ... ... ... ... өсіп шығатын сүйек тәрізді қатты ... ... ... па еді ... мына қол мен ... Көрмеп пе едік біз де бұл дүниенің
бар бейнетін. Сүйелді емдеу. Баланың қолына ... ... ... ... ... қазақтар оған жаңа ... айды ... ... Ай! ... ... ... ал да, қолымды өзіме
қайтарып бер!» деп үш рет айтқызып, қолында қанша сүйел ... ... ... ... ... ... ... тастатқан. Көмілген жіп шіріген ... ... де ұшып ... деп ... ... ... ... нәресте келгенде шығатын, оның
алғашқы сәтте бірден-бір қорегі ... ... ақ ... аса ... ... Ақ ... айы ұрсын! Ананың қарғысы. Ананың адал сүтін емген. Ананың
сүтін еміп, адал ... бола ... ... ақ ... ... ақ ... тек
анасының баласын емізгені ғана емес, түн ұйқысын төрт бөліп, оны бағып-
қаққаны, киіндіріп, жуындырып ... т.б. ... ... ақ ... ... ... ... «анаңды Меккеге үш рет жаяу көтеріп
апарсаң да, оның ақ сүтін ақтай алмайсың» деген әңгіме бар. ... ақ ... ... ақ ... ... деген мағынада. Ананың ақ сүтін көкке сауу.
Баласына қатты қапа болу, ренжу. Ана сүті аузынан ... Бойы ... ... әлі жас, енді ғана ананың құшағынан шығып, жүре бастаған
жас бала. Ананың сүті. Ананың сүті ... ... зор, ... да ... сонымен бірге ол дәрі де. Ананың сүті – бал, ... тілі – ... бала үшін ... сүтінен артық тағам жоқ. Оның қуаты ... ... ... ... ... ана ... сіңген. Адам бойындағы
барлық жақсы қасиеттер ... ... ... ... Күйеу жігіт
тарапынан қыз шешесіне берілетін қымбат сыйлық. Сүт ... ... ... ең ... ... ... Эвфемистік баламалары – несеп, зәр. Адам денесінен
бөлініп, бүйрек, несеп жолы , ... ... ... ... ... ... сары ... сұйық зат. Халық емшілері адамның өз сідігін өзіне
немесе ұлының сідігін ішкізу арқылы мынадай ... ... ... ... пен зәр жолын, қуықты құм басып, тас байлана бастағанда, ... ... ... 2. арқасы қышитын адамдарға үйкеп жағу үшін; 3.
көзі іріңдеп ауырған адамдардың көзіне сүрту үшін пайдаланады.
Сілекей. ... ... мал, ... да үй хайуандарының
сілекей бездерінен бөлініп шығып, ауыз қуысы арқылы ... ... ... ... ... Адам денесінен арнайы бездер мен терідегі майда түтіктер
арқылы ... ... ... зат. Ақ тер. ... ... ... тер. Ақ ... терге түсу. Қайта-қайта терлеу. Арам тер. Бірінші рет ... ... Арам тер ... ... әурелену. Бұлау тер. Бұлауға түскенде шыққан тер.
Қамау тер. Қысылып, шықпай тұрған тер. Қара тер. Пора-порасы ... ... тер. ... болардың алдында қатты қысылып, маңдайынан ... тер. ... тер. ... ... ... шаң-топырақпен араласып
тарам-тарам болып аққан тер. Тер басу. Демалу, тер тоқтату. Тер бөртпе. Көп
терлеуден пайда болатын денедегі ... ... Тер ... ... ... ... ауырып қалу. Тер қыстау. Тердің шыққысы келу, ... ... ... адам. Терлеу. Дененің ерекше ... ... ... тері ... арқылы сыртқа шығуы. Алтын жер ... ... ... ... жер ... жатса да, оны қазып алу үшін көп тер төгу керек
дегенді аңғартады.
Тоңғақ. Дүниеге жаңа келген нәрестенің уыз, ... ... ... іші ... ... ... ... болып түсуі.
Түк. Адамның сондай-ақ жан-жануарлардың денесінде болатын өте
майда жүн. ... түк ... ... де, ... да түк ... кеткен.
Бетінің түгі шығу. Ашуға булығып, терісіне сыймай ... ... ... ... түгі бар. ... ... батыл адам. Түгі
жығылу. Беті қайту, сағы сыну. Түгі сыртына шығу. Ашулану, зәрін төгу.
Түкірік. Адамның сілекей ... ... ауыз ... ... ... араласқан ақ көбік түріндегі қоймалжың зат. ... ... ... су мен ... ... ... ... адам сол жеріне
түкірік жақса, күйік жараға айналмай тез қайтады. Аузына түкіріп қойғандай.
Айнымай тартқан, ұқсас. Ауызға ... ... ... ... ... ауызға түкірік келеді. Ауызға келген түкірік, қайта жұтса – ... ... ... ... ... таза ... оны ... тастау керек.
Түкіру. 1. Түкірікті ауыздан ... ... ... 2. көзі ... ... адамдардың ұзақ сұқтана қарап, тілін ... ... ... ... ... сақтау мақсатымен іштен дұға оқып, түкіріп, ... деп дем ... ... аяқ-қолдарының, саусақтарының ұшынан өсіп шығатын
мүйіз қабыршық түріндегі өткір өсінді. Ажал тырнағы. өлім ... Ақ ... ... ... ... Бір ... ішінде. Жасырған бүкпесі бар,
арам. Жаны тырнақтың ұшына келу. Адам ... жан ... ... ... көз жұмудың соңғы сәті. Бұл өлетін адамның шыбын жаны көзіне көрініп
ұшып жүріп, ... ... ... ... ... басына қонады деген
түсінікке байланысты қалыптасқан ... Жау ... ... Жау ... Қара ... Жұмысшының, қолмен еңбек ететін адамның тырнағы. Қара
тырнағына да тұрмау. Қадірсіз болу, көк тиынға да тұрмау. ... ... ... ... ... ... тұрмау, бір тиындық бағасы
болмау. Тырнағына ілігу. Азулы біреудің ... ... ... ... үстемдігін, билігін жүргізу. Тырнағын салу. Біреуге күш
көрсету. Тырнағын ... Бір ... ... жеткізу. Тырнақалды. Ең
алғашқы, ең бастапқы. Тырнақ асты. Адамның ең жанды жерлерінің ... ... кір ... ... ... ... кінә тағу үшін ... бәле
салу. Тырнақ көбесі. Тырнақтың саусақ ... ... ... ... өте ... ... ... Тырнақтың түбі, негізі. Тырнақты
тық, шашты шаш. Алынған тырнақтарды шашып ... олар ішер ... ішке ... зиян ... ... ал ... шаштар тырнаққа
қарағанда қауіпсіздеу дегенді аңғартады. Тырнақты ... ... ... ... ... ... ананың емшегінен шығатын алғашқы қоймалжың, қою
сүті. Уызына ... ... ... ... ... ... ақ уызымен
бойына дарыған ана тілі. Ана тілін ... ... ... ... ... ... ... жоқ. Аузынан уыз сүті кетпеген. Әлі жап-
жас.
Шаш. Адамның бас терісіне қалың боп ... ұзын ... ... қылдар.
Шел. Адам көзінің қарашығын қаптап алатын ақ түсті ет. Көзді ... ... ... ақ түсіп, жұқа ет басып кету. Көзіне шел біту.
Құдайын ұмыту; ... ... ... ... оған ... ... қарау.
Ірің. Адам денесінің бір нәрседен зақымданып, не ішінен ... ... ... ... ... ... иістеніп шығатын
қоймалжың сұйық зат. Жара ... ... оның ... ірің де қанмен
араласып, жара төңірегіндегі денені ... ... ... Қара санды
қаптаған іріңді тазартайын деп ем (Тоқаев). Борсық майы ... ... ем ... ... ... ... ... тамағынан бір
іріңді жара шықты (Есенберлин). Қанды ірің. Қан аралас ... Ірің ... ... ... Ірің ... ... ірің кеулеу. Ірің ... ... ... жерге іріңнің көптеп жиналуы. Ішкені – ірің, жегені –
желім. Қайғы-қасірет шегу, берекесі ... Ауру ... көп, адам ... ... ауру-сырқау, кесел-кінәрат, жел-құз,
дерт-індеттер көп. Адам баласы өмір сүру үшін өмір бақи ... ... ... ... ... ... істеп, күресумен келеді. Аурулармен
күресу үшін адам олардың пайда болу, жұғу, асқыну, созылу ... ... ... ... ол аурулардың аты-жөнін, ерекшелігін және
емдеу тәсілдерін де білуге тырысқан. Бұлардың бәрі адам үшін ең ... ... ұзақ та ... өмір ... қажет болған.
Адамға тән сан алуан аурулардың ... ... ... ... ... ... ... ұмтылыс, нақтылы іс-әрекет қазақ қауымына
да тән қасиет. Бұл салада ғасырлар бойы бай тәжірибе жинақталып, олар ... ... ... ... ... ... ... баға жетпес рухани қазынасы ... ... ... ... сан ... бұлақтарда сақталып келе жатқан бұл байлықты ... ... біле ... ал білгісі келетіндер тиісті бұлақтардан бірден
іздеп тауып, ... ... ... адам ... ... ... медицина ғылымының,
оның әртүрлі бастау-бұлақтары саналатын шығыс медицинасы, араб медицинасы,
Еуропа ... ... т.б. ... ... мен ... ... берген атау-терминдері ұлан-ғайыр. Осындай әр бұлақкөздерден
жинақталып, орыс тілінде қалыптасқан медициналық ... ... ... де ... терминдері қалыптасып отыр. Олар ... ... ... ... ... қолданылып та
жүр.
Біздің мақсатымыз бұл тәрізді медициналық ғылыми терминдерді
дайын ... ... беру ... ... ... бойы ... ... емшілерінің іс-тәжірибесінде дүниеге келіп, қалыптасқан
көне де байырға «қазақы» ... ... ... ... ... ... дейтін себебіміз: халықтық медицина атаулары мен оларға ... ... ... ... ... ... қолданысқа еніп, қалғаны әлі «жергілікті тіл ... ... сөз ... қойнау-қойнауларында «шаң басып» жатқаны белгілі.
Демек, зерттеуімізде ауру-сырқау, дәрі-дәрмек атауларының ғылыми ... де, ... ... ... қолданылып, не мүлдем қолданыс таппай
келгендері де, архаизм, кәсіби сөз, диалектизм санатына жататын ... да ... ... 1. ... ... ... кеселге, індетке
ұшыраған және солардың зардабын ... жаны ... ... ... ... тартып жатып қалған адамның өзі. 2. жеке адамның, не ... ... ... ... ... ... ... жағдай, қауіп-қатер;
ұзаққа созылып, оларға қатер туғызатын індет іспетті дерт; ол ... ... , ... ... ... созылып кетуі, айыға
қоймай, асқынып кететін жаман да жағымсыз ... 3. ... ... ... әрекеті мен құрылысының бұзылуы; науқас, кесел, дерт, сырқат
патологиялық реакция, ... ... ... күй ... Алып
бара жатқан ауруы жоқ. Жанға батар ешқандай дерт жоқ. Ауру ... ... ... Ауру ... Ауру ... ... ауру жамады. Бұрынғы
ауруына басқа ауру ... ... ... ... ... кезікті].
Ауырып қалды, сырқаттанды. Аурудан тұрғандай. Өңі ... ... ... қайтты. Айыға бастады. Аурудың емі. ... ... ... ... ... Ауру ... ... ағзаға енуінен бастап, аурудың
алғашқы белгісі ... ... ... ... ... ... ... жатпайтын сөз. Ауру ерегесіп кетеді. Ауру асқындап қозып кетеді.
Ауру жабысты. Науқас пайда болды. Ауру көрді. Дерт санады, ... ... ... ... ... міндететін. Ауру меңдеді. ... Ауру ... ... басталған жері, таралған аймағы. Ауруына
ем қабылдады. Сырқатына дауа ... ... ... ... маманға
тексертіп анықтады. Айналдырған ауру алмай қоймайды. Ұзақ ... ... ... ... Ажалды өле ме, ауру өле ме? Ажал ауру түрімен ... ... де ... ... ... алдын ала болжау мүмкін емес.
Ауру – ... дау – ... 1. Адам ... ... ... ... , бойындағы дертке жақпайтын ... ... ... әр түрлі дау-дамайды көбірек шығаратын бөтен адамдар емес, жақсы
білетін жақын тумалар бастайды демекші; 2. Адамның ... ... ауру ... да ... ... дегенді аңғартады. Ауру батпандап кіреді,
мысқылдап шығады. 1. Тосыннан келген аурудың жазылуы да ... ... да мол ... 2. Жеке ... ... ... басына бірден келген
ауыр жағдай бірден кете қоймайды. Ауру ... де ... да], әдет ... Ауру мен сырқат емделсе жазылып кетеді, ал қанға сіңген әдет
адамның бойынан арылмайды, өзімен бірге кетеді. Ауру ... ... ... ... ерте ме, кеш пе , ... бір ... ... дау жоқ.
Ал, даулы іске душар болған адам, әдетте, кепілдікке беделді адамдардың
біреуін ... ... Бұл ... ... өлім жоқ, ... күю ... ... ұстаған адамынан жасырып-жауып қалған өтірігі әділ
қазы алдында әшкереленіп, айыбы мойнына қойылса – кепілінің ... ... ... да, ... бір де кем емес ұят іс ... Ауру ... ... Жалқау жан қинамай малдан дәмелі.1. Адам баласы ауырып-
сырқап, ... ... да ... ... ... ... ... деп үміттенеді. 2. Адам өмірдің ұзақ болуын, тіршіліктің жеңіл
болуын ... ... ... ... ... ... кездесетін ұлпа
шешек, қызылша, көкжөтел сияқты аурулардың тобы. Бас ... Миға ... ... ... ... ... ... бастың сырқырап,
солқылдап, тырысып ауыруы. Венералық ... ... ... ... ... аурулардың жиынтық атауы. Жаман ауру. Қылтамақ ауруының
халық арасындағы аты. Жан ауруы. Жан азабы. Жел ауру. Құяң ... ... ... ... ... жүйесі қызметінің зақымдануынан болатын аурулар.
Жұқпалы ауру. Жұқпалы қоздырғыштар арқылы таралатын ... ... ... ... ... ірің ағып ауыратын жұқпалы ауру. Ит ауруы. Мешел
өспей шарғы ... ... ... ... Белгілі бір мамандыққа, кәсіпке
байланысты болатын ауру. Көз аурулары. Көзде болатын сырқат түрлері. Қияли
ауру. ... бой ... ... ... ... ... жаңыла бастау.
Құлақ ауру. Құлақтың сыртқы, ортаңғы және ішкі ... ... Құрт ... ... өкпе ... ... Психикалық аурулар.
Жүйке жүйесіндегі ми орталықтарының зақымдануынан болатын дерттер. Сәуле
ауруы. Ағзаға ... ... ... ... ... ... ... Жазылуы ұзаққа созылатын ауру. Сүле ауру. Шаршататын, жүдететін, ... бойы ... ... Тау ... Биік ... ауа ... төмендеп,
тыныс алу мен қан айналысы бұзылатын ауру түрі. Теңіз ауруы. ... ... Тері ... ... дерт, ауру. Тышқан ауру. Шықшыт безі
шошудан ісіп кететін, көбіне жылқы ... ... ... Тіс ... ... мен ... қабынуы салдарынан болатын ауру түрлері. Ұстамалы
ауру. Келеңсіз жағдайда қайталана ... ... ... ... ... ... ... аурудың емі табылмас. Іздеп алған ауру, табиғи жолмен
келген ауру емес, адамның жаман әдетке бой ... ... ... ... ... сондай-ақ жан-жануарлардың жалпы организмдерінің,
не жеке дене мүшелерінің, ішкі ағзаларының белгілі бір ... ... ... ... ... ... бір ... не органның
зақымдануы, осыған орай осы арадағы жүйке ұштарының тітіркенуі салдарынан
туатын ауыртпалық сезім. Ауырып-сырқап қалу. Қатты ... да, ... ... ... ... ... ... тұрдың. Ауырғаның да тез ұмыт
болады, мәселе сол аурудан құтылуда деген жұбату. Жаман адамның ... ... ... мінезі жеңіл адам ауырса, өзінің де мазасы кетеді,
төңірегіндегі елдің де ... ... Ішің ... ... тый, көзің
ауырса, қолыңды тый. Аурудың өршуіне, пайда болуына ... де, ... де ... өзі. Яғни іш ауру – ескірген тамақты ішу немесе көп ішіп
бөгу, көз ауруының өршуі – қолмен уқалаудан ... ... Тіл ... сары сулы ісігі. Тіл асты сілекей бездері
түтіктерінің жарақаттануынан, қабыну салдарынан ... ... Кей ... деп те ... көз. ... салдарынан сыртына шығыңқы келген көз.
Айкезбе. Ай сәулесінен қозатын жүйке ... ... ай ... ... сезімтал адамдардың өз-өзінен мазасызданып, ұйқысы келмей,
ерекше шабыттанып, түн ішінде ұйқысырап ... ... ... ... ... ... ... ауруы. Айға байланысты халық жадында сақталған наным-
сенім, аңыз-әңігмелер көп-ақ: 1. Адам денесіндегі ... ... ... ... ... ырым болған; 2. Айға қарап ұйықтауға, ... ... ... ... ... жарық сәулесін тікелей түсіруге
тыйым салынған. Әйтпесе, есі ауып, аузы қисайып қалады, айдың шалығы ... ... 3. Айға ... қол ... ... Тіл мен ... ерін мен ... шырышты қабығының
созылмалы қабынып ауыратын ауру түрі. ... ... ... ақ ... бір-
бірімен қосылып жайылып, ақ таңбаға айналады. Кейде ақтаңба деп те аталады.
Аққан. Қанның ісік сипатындағы ауруы. Мұнда қан құрайтын ... Бұл ... көз ... ақ шел, жұқа ақ май ... оның көруін нашарлататын ауру. Кей жерлерде ақшел, ... ағы, ... деп те ... ... түскен ақ түсті теңбіл.
Ақшамсоқыр. Көздің кешке қарай мүлдем көрмей ... Кей ... деп те ... Бұл ... ... адамның жай уақытта көрсе де,
кеш бата, ел орынға отырар елең-алаң ... ... ... ... ... ... ... бар. Мұндағы ақшам сөзі көне түркі тілінде ... ... ... ... ... Қазақ тілінің түсіндірме сөздігінде
«ақшам» сөзін «іңір, апақ-сапақ кез» деп көрсеткен. Яғни, мұндай мезгілде
қап-қара ... ... ... ... ... көрінетін уақыт. Осыған
байланысты ақшам соқыр ауруы кезінде жоғарыда ... ... ... ... ... сәл де болса көру қабілеті бар екендігін аңғартады.
Ақшел. Көз ... мен оның ... ... 10 ... дейінгі балаларда жиі кездесетін, теріде және
шырышты қабаттарда ұсақ көпіршіктердің пайда болатын, ... ... ... ... ... ... ... ұлпашешек деп те аталады.
Алапес. Емдеуге қиын жұқпалы созылмалы ауру. ... ... ... деп те ... ісу. ... бұғақ ауруы, жемсау, тамақтағы ұры деп ... ... ... аса ... мал мен ... ... ... Кейде тырыспай, оба деп те атайды.
Асқазан ауруы. Асқазанның кілегей қабығының қабынуы. Көбіне ... ... ... ... ... ... асқазанның созылмалы
қабынуымен, ойық жарамен ұзақ мезгіл ... жиі ... ... атауы – жаман ауру.
Асқазанның қабынуы. Өңеш пен он екі елі ішек ... ... ... қызметінің бұзылуы.
Асқазанның қыжылдауы. Организмдегі қышқыл мен сілті ... ... ... ... ... ... салдарынан пайда
болатын ауру.
Ауыздық. Жұқпалы ауру салдарынан еріннің сырты, ауыздың ... ... ... қан ... құрғап, тілінуі. Езуге ауыздық шықса
жүгеннің ауыздығымен емдейді. Бұл атаудың ... деп ... осы ... ... ... ... ... Ауыз шырышты қабығының қабынуы. Кейде құрқұлақ деп те
аталады. Медицинада ... ... ... өсіп-өнуге ыңғайлы жағдай
туғанда патогендік ... ие ... ... ... көшіп, сырқаттық
үрдіс тудыруы.
Ашу. Қандай бір себептерден болып терідегі ұсақ ... ... тері ... оның ... ... ... ... болу.
Қышыма деп те аталады.
Ашығу. Ас, тамақты қабылдауды шектеу, энергетикалық ... ... ... ... ... ... ... келуі
немесе сіңбеуі нәтижесінде пайда болатын күй.
Бадырақ көз. Сыртына шығыңқы, бақырайған үлкен көз ауру ... ... Бас ... ... ... Адамның бірде басы
ауыруы, бірде балтыры сыздауы заңды ... ... ... безінің қабынып ауыруы, жұтқыншақ пен
таңдайдың шырышты қабығының қабынуынан болатын ... ... ... ... ... ... ... тамағын қолмен басу
арқылы емдеген. Біздің топшылауымызша, бұл аурудың аты бас ... ... ... ... сақинасы. Бастың қан айналымының өзгергенінен болатын бас
ауру. ... қима деп те ... ... Жас нәрестенің дүниеге келгенде басында суы ... ... ... ... ... ... ... жарық деп те
аталады.
Бауыр қабыну. Бауыр қабыну, жұқпалы инвазиялық аурулар мен улану
салдарынан қалыптасқан бауыр ұлпасындағы сырқаттық ... Ел ... сары ...... ... ... ... індет, айналма.
Безгек. Халық арасында көп тарайтын аурулардың бірі. Ол, әдетте,
ыстық, қапырық ... ... ... ... ... ақпайтын
көлшіктерде болатын ауру қоздырғышы адамға жұғып, тез көбейіп отыратын
індет ... ... бір түрі ... ғана ... сары маса ауру адамдардың
қанын сорып, сау адамдарды шағу арқылы безгек таратулар болып ... ... ... ... ... тимей, қалтырап-дірілдеп, денесі
бір қызып, бір суып, адамның аяқ-қолын сырқыратып, тамырларын тырыстырып,
денені ... ... ... ... май ... мен шаш ... ... қабынуы. Қан айналымының бұзылуынан адамның терісіне, бетіне
шығатын бөртпе.
Безтамақ – ... ... ... ... ... кесел. Сөздің
ішкі формасының негізгі белгілері атаудың мағынасын толық ашып ... ... ... ... ... қабынуы;
бел омыртқа буындарының қозғалуы, созылуы; белдегі ... ... ... ... ... ... ... орнынан тұра алмай
қалады.
Бел шаншу. Бел омыртқа буындарының қозғалып ... ... ... ... ... жүйке тамырының шаншуы.
Белі кілтілдеу. Адамның белдеме бұлшық еттерінің қозғалу, созылу
салдарынан белі кілтілдеп ауыруы.
Бетеге. Қанның сарысуының іш қуысына ... ... іш ... Бит шаққанда қасыған терінің тұтастығы бұзылып,
жарақаттанып, қажалуы. Адам ... ... үш түрі бар: ... ... ... ... ғылыми атауы – педикулез.
Бойкүйез. Бұлшық еттің қабынуы, соның салдарынан селсоқ ... ... Өзі ... тұрған бойкүез (Қабдолов).
Бөртпе. Ішіне сарысу толған, тері ... ... ... ... тері ... сүзек. Ішсүзегі бактериямен, интоксикациямен, ... ... ... ... және ащы ішек ... ... сипатталатын жедел жұқпалы ауру. Кейде бөртір ... деп ... ... Денеге қызарып шығатын бөртпе, организмнің қарсылық
әрекеті.
Бөртір кезік. Сүзек ауруының бір түрі.
Бөсір. Адам мен ... ... ... ететін жұмыр
құрттардан пайда болатын ауру. Медицинада жұмырқұрттың денеге жайылуы.
Бөсір ... ... ... іші үлкейеді (Әбішев).
Булықпа жөтел. Ұзаққа созылған өкпе ауру салдарынан өкпенің қарсы
реакцияға дәрмені төмендеп, тығылып, қысылып жөтелу.
Буын ... ... ... ... ... Сары ... және балаларда гемолиздеуші стрептококтың әсерінен дамитын және
жүрек-тамыр жүйесін басым зақымдайтын дәнекерлік тіннің жүйелі инфекциялық-
аллергиялық ауруы. Ауру салдарынан ... баса ... ... ... ... ... ... кету, зат алмасу сарынның
бұзылуы, ішкі секрециялар безінің ауруға ... ... ... белгілері: ісіну, иілмеу, ауыру болып табылатын дерт.
Буынқұрт – білдірмей жүріп, іштей жейтін жегі, буынды алатын құрт
ауруы. Сөздің ішкі ... ... ... ... ашып ... ... ... Құлау, тайып жығылу, биіктен секіру
салдарынан буынның қалыпты орнынан қозғалып немесе мүлдем жылжып кетуі.
Бұғақ ауруы. Зат ... ... йод ... ... ... салдарынан алқым безінің үлкейіп өсуі, тамақ ауруы. Кейде
алқым ісу, жемсау деп те аталады.
Бүйрек ... ... пен ... түбегінің іріңдеп қабынуы.
Бітеу жара. Жүрек басына біткен ... ... ... ... ... ену ... уыты ... белгілі бір органда не тканьде
тері астында, мида балқу реакциясы өршіп, іші іріңге толы ... ... жара ... ... ... ... қабынуы.
Делбе. Көктем мен күзде қатты қозатын жүйке-сезім сырқаты, психоз
түрі.
Делқұлы. Жүйке ауруының бір түрі. Көбіне тұқым ... ... ... болатын сезім ауытқушылығы.
Демігу. Сыртқы тыныс алу жетімсіздігінің жиі ... ... ... сезімі, ауру белгісі.
Демікпе. Бронхтардың әртүрлі тітіркендіргіштерге сезімталдығының
күшеюімен жүретін, жалпылама ұстамалы ... ... ... ... ... ... деп те ... Адамға, жан-жануарларға қатысты ауру-сырқау, індет,
кінәраттардың бір ауыр түрі. Дерт, ... ... ... не ... байланысты адамның көңіл-күйіне, қайғы-қасіретке байланысты әр
түрде байқалатын жан ... ... қиын ... ... ауру ... өртке, көшпеген дертке душар болма! 1. Кейбір ауру, дерт күшейе,
асқына түссе, не оны емдеу ... ... ... ... ... бір
дертті қоздырып, ауруды көбейтіп алуы мүмкін; 2. Адам бойында ауруға ұқсас
жаман әдеттер болуы мүмкін. Егер ол ... ... ... ... ... дәл тауып емдемесе, ол асқынып, одан басқа ... ... ... ... да ... Отыз екі ... Халық арасында «ел бойында отыз
екі дерт бар» деп санайтын себебі: дерттерге тек шынайы ... өзі ... ... ... өсек-аяң, күндестік, көреалмаушылық, көңілдің тарлығы,
тоғышарлық тәрізді дертке ... ... ... да ... ... ... ... Зат алмасуының бұзылуынан тістің қызыл иек еттерінің
қанап ауыратын ауруы, қырқұлақ. ... ... көп адам қаза ... ... Есі ... ... ... Қышытып, бөртіп шығатын тері ауруының бір ... ... ... ... ... адам ... ... есекке жем
берсе, денесіндегі қышымасы тез кетеді деген түсінік бар. Бұл аурудың атауы
да осы есек сөзіне байланысты шыққан ... ... ... нақұрыс, жындану.
Есерсоқтық. Алаңғасарлық, ақымақтық.
Елі. диал. Көз ауру.
Елірме. Сезім жүйке ауруы тұқым қуалайтын ... ... бір ... ісу. Халықтық атауы – дәмету.
Ентікпе. Демікпе өкпедегі оттегі алмасуының ... ... ... ... жетіспеушілігінен болатын аурудың
сипаты.
Еркек бедеулігі. Ет безінің қауіпті асқынулары аталық без семуіне
әкеледі, еркектердегі ... ... ... ... ... еркектің
ұрықсыздығы деп те атауға болады.
Ерін жалағы. Ерін қызыл жиегінің ... ... мен ... Теріге қаптап қызыл дақ, түйіншек, күлдіреуік шығу.
Есалаң. Ақылынан адасқан, есі ауысқан, ... Кеще ... ... ... Ақыл кемістігімен білінетін
сезім-жүйке қызметінің қалыптан төмен қызметімен білінетін ауру.
Есірік. Көңіл-күйдің көтеріліп, жақсы сезіне қалуы, өзін ... деп ... ... ... ... тыс сипатымен
білінетін ауру.
Жабығу. Жабырқау мен зарығу көңіл-күйлері арқылы білінетін ... ... ... ... ... Ерін терісінің ауыртпалық шегуі, ісінуі, жарылуы.
Жалқақ. Көлкілдеп тұратын сұйқылтым жалқылдаған ... ... ... ... ...... Еске ... есте сақтау қабілетінің жоғалу нәтижесінде адам жадының нашарлауы
немесе ... ... дерт ... ... ... ... адам денесіне
бөртіп, ісініп, қызарып, іріңдеп, қабынып, сыздап, қақсап, ... ... ... Жараның аузы бітеу болса, жағу қиын. 1. Аузы жоқ бітеу жара,
өршіп, аузы шығып, жазылып кетуі ұзаққа созылады. 2. ... жара ... ... ... ... ... көтібос жара, шиқан, қотыр жара, жаман
қара, жел жара, бітеу жара – организм клеткаларының бұзылуынан болатын ... Адам не ... ... ... ... жара
түскен жер. Сырттағы заттардың қатты тию, ұрылу, соғу, кесу әсерлерінен
адам денесінің жараланып, ... ... ... ... ... ... қалақ басындағы шеміршектің өсіп кетуінен
пайда болатын ... ... ... ... ауру. Ауа-тамшы жолымен таралады,
жалпы интоксикация белгілерімен, баспамен, ұсақ ... ... ... суық шығу деп те ... ... Ол ... деп те аталады. Бұл ауру көбірек
суықтан немесе аш-тоқтықтан пайда болады.
Жемсау. ... ... Екі ... әйелдің белгілі бір тағам түріне аңсары ... Ащы ... жеп ... бас, ... ... ... Аяғы ауыр ... белгілі бір тағамға тәбеті ... жеп ... ... ... ... басының сұр қабатының қабынуы.
Жұтқыншақ қабыну. Жұтқыншақ кілегейлі қабығының қабынуы. Мұздай
су ішуден, ... зат ... ... ... ауру ... кейде
қабынады.
Жүрек әлсіреу|| Жүрек баяулау. Жүрек соғысының әлсізденуі.
Жүрек қабыну. Жүрек етінің қабынуы. Жүрек ... ... ... ентігу, қан айналысы нашарлау, зат ... ... әр ... ісік шығу т.б. ... дерт ... ... ... пен қан тамырлары қызметінің нашарлауы, қан
айналысының бұзылуы ... ... ... ... ... ... ... атау үшін қолданылатын термин.
Жылауық. Жылауық құртының адам мен мал ағзасына енуінен болатын
ауру.
Жындану. Жын ... ... ... боп ... Ерін ... жиегінің шырышты қабығы мен терісінің
кемістігі, мүкістігі.
Жотасындағы тікенді алу. Жаңа ... ... ... ... алты айға ... ... бала ... Жара, жарақат.
Запыран. Өт сұйықтығының көбеюінен болатын ауру.
Зарығу. Көңіл-күйдің, жағдайының төмендеуімен, жігерсіздік пен
тұрақсыздыққа тап болуымен ... ... ... ... ... ... ... Эпителий ұлпасының шала жетілген клеткасынан тұратын
уытты ісік, өздігінен өсіп ұлғая береді. Кейде ... ісік деп ... ... сөйлейтін, жүйке-сезімнің ауруы.
Кекірік. Ауыз жолмен шығатын иісті ауа.
Кеңсірік ауруы. Бет сүйек қуысының қабынуы.
Кеңірдек кеңею, кернелу. ... ... ... ... өкпе ... болады.
Кеңірдек қабыну. Кеңірдектің кілегейлі қабығының қабынуы.
Кеңірдек - өкпе ... ... мен ... ... Туа ... ... ақыл ... білінетін, сезім-жүйке
қызметінің қалыптан төмен қызметімен білінетін ауру. О, кеще, су ми, ... ... ... 1. Адам ... көк ... боп ... ауру. 2. Көгала
ауруы келсін деп қарғау.
Көгеру. ... бір ... ... және жеке бір ... ... белгілі бір бөлігінде артерия арқылы келетін қанның бояулауы ... ... онда қан ... ... ... Үсті-үстіне жөтелдіретін балалардың жұқпалы ауруы.
Көзді ақшел қаптау|| Көзді ақшел басу. Көз ... ... ... ... ... ... көрмей қалу.
Көздің қабатының қабынуы. Көз ағару, көз қарашығына ақ түсу, көзі
көр болу, ... ... ... ... ... ... Көптеген аурулардың химиялық заттардың, ... әсер ... ... ... тию. Бір ... ... көзі тиіп, кезінде құлыншақтай ол да
өлді. ... ... ... ... ... жақсы
адамға, жас нәрестеге, жүйрік жылқыға, әдемі қызға көз тиюі ... ... ... ... деп ... дұға ... ... жасап береді.
«Тіл-көзің тасқа» деген қарғыс осыған байланысты. Жас баланы көз ... ... ... қарт ... адамдар «түкіршілер» деп аталған.
Әдетте көз тиген соң, адам ... ... ... ... де ... ... ... көз тисе, мұндай жағдайда «тіл кестіру»
арқылы емдейді. Ауруға шалдыққан адамды бірнеше ... жеке ... ... ... ... ... ас беріледі. Көз тиген адамды
Еуропаның ... ... ... ... ... ... ауыратындардың көпшілігі шығыс емшілерінің топшылауынша сол
көз тиюдің әсерінен болады екен.
Көнек – ісіп ... ... ... ел ... ... ... ... жаппай қирап жатқанда, бұлар тала қоймаған (Қ.Ж). Көнек
сөзі екі түрлі мағынада ... 1. ... жара » - тура ... ... ... ... мәселе» - ауыспалы мағынасы. Тағы бір ... ... ... ісік және ... ... ... ... Көнек сөзі түрікмен тілінде қолданылады: онда көнек деп тұз салатын
тері ... ... Бұл сөз, ... ... тыс ... қампиған,
көлемді деген мағынада қолданылады. Сол себепті де көнектей сөзі ісік ... жиі ... Ауа, ... ... жұғатын, циклды ағымымен өзінше
ұстамалы жөтелмен өтетін жедел жұқпалы ауру.
Көкпек. Арық ... ... ... ... ... ... ... ауру түрі.
Көмейдің қабынуы. Көмей кілегейлі қабығының қабынуы.
Көршиқан. Май бездері мен түк баданасының қабынуы.
Күйез. Бойкүйез зақымдану, салқын тию, ауру ... ... ... ... салдарынан бас, мойын бұлшық еттерінің қозғалысының
шектелуі.
Күйдіргі. ... ... ... ... ... ... ... жұғатын іріңді жара. Халық арасында бұл ауруды халық ... ... ... бетін күйдіру арқылы емдеген. Бұл аурудың аталу
себебі де осы күйдіру сөзімен байланысты ... ... ... Адам ... ... ... суға күйген жері. Қазақ
емшілері адам ... ... ... үшін ... халықтық дәрі-
дәрмектерді қолданады. Алтай рауғашының тұндырмасы. Оның ... ... ... емдеуге болады. Жұмыртқа уызы, сиырдың жас жапасы.
Күйік қалған кезде жағылады. Тұз\\қара ... тұз. ... ... қара ... ... ... күйік тез қайтады. Ұлар еті, қаздың ... ... орны ... үшін ... ... ... ... және қабыршақ тәрізді
жабындылармен көрінетін ауыз жұтқыншақта жергілікті ... ... ... ... ... өлімі. Тырысқақ ауруының тағы бір эвфемистік баламасы.
Қағынды. 1. Халық түсінігі бойынша ем ... ... ... ауру. 2. Қағынып, ұшынып қалған адам, құдай атқан, оңбаған. ... ... Бұл ауру ... ... ... жын ... соғуынан
немесе қағуынан болады. «Қағынды» ауру атауының аталу себебі ... ... ... ... [32;22]. ... екеуі де қағындыға шалдығыпты деген
өсек дүр ете қалды ... ... ... көкіректен бөлінетін ... ... ... жарақаттануы, қабырға араларының ... ... ... ... ... шабады.
Қайталама сүзек. Кейде қайтарма кезік деп те аталады.
Қалтыртпа. Жүйке жүйесінің зақымдануының ... ... Бұл ... клеткалардың ядросы сақталып, түйіршікті қабаты
жойылады.
Қан азаюы. Белгілі бір қан өлшеміндегі ... ... ... ... тыс ... ... бір қан құрамындағы ... ... ... ... ... ... сырқат.
Қан ауруы. Қан қысымының ұзақ уақыт көтеріңкі болуы.
Қан кету. Қан тамыры үзілген кезде одан ... қан ... өту. ... қан өту, ... ... ... ауру,
бактерияның әсерінен тоқішектің дисталь бөлігін зақымдап, оның салдарынан
адамды уландыратын ауру.
Қан сию. Бұлшық ... ... ... ... орай ... сыртқа миоглобин шығу салдарынан туған ауру.
Қан тасуы. Қан қысымының қалыптан тыс көтерілуі салдарына белгілі
бір ұлпаның не органның кернелуі.
Қантышқақ. ... ауру ... ... ... ... ... қанды ірің аралас іш жүргізетін ... ... ... мағынасы түсінікті.
Қан іркілу. Басқаша қан тоқталып қалу, іркілу. Ұсақ тамырларда,
негізінен капиллярларда қан жүрудің тоқтап қалуы.
Қатерлі ... ... ... шала ... ... ... ... Қатерсіз ісік баяу өседі.
Қатпа. Нәжістің ұзақ уақыт іштен ... ішті ... ... іштің қатуы» деп те айтады.
Қияли ауру. Сезім-жүйке жүйесінің сырқаты; ... ... ... ... өзінен-өзі тарылып, бір ойдың жетегінде
кетіп, екіншісіне ауыса алмай, кейіннен сандырақ ойларға шалдығатын ауру.
Қолаңса. Шап пен ... ... тері ... ... терінің қызарып, дымқылданып, қабыршықтанып бүлінетін, жағымсыз
иісі бар тері ... ... келе ... ... болады.
Қолқаның қабынуы. Көмей кілегейлі қабығының қабынуы.
Қорасан. Топалаң індетінің ескідегі аты. ... ... су ... ... ... ... ... Қотыр кенелері тудыратын, теріні зақымдайтын, денесін
дуылдататын ... ... ... ... деп те ... Қотыр қолдан
жұғалы, пәле тілден жұғады. Қотыр ... ... ... ... ... жүйкені бұзатын ұзаққа созылатын
ауру. Естен танып, ауыздан көбік шашып қалу, қол-аяқты делбеңдетіп, ... ... ... күйге түсіреді. Есін жиғанда не істегенін
білмейді.
Құлақтың қабынуы. Кейбір аурулардың әсерінен, не суық ... ... ... ... тұрғызбай ауыртатын жіті ауру.
Халықтың діни нанымы бойынша, ... ... адам ... тірі ... ... оны кеудесіне қысып отыруы тиіс. Ол өзінің халі жақсарғанын
сезген ... ... ... ... ... Сонда ауру қоянға өтеді деген
түсінік қалыптасқан. Осыдан барып «қоянға шық» ... ... ... ... ... деп ... ... бағанасының сыртқа жоғары қарай қисаюы.
Құрғақ теміреткі. ... ... ... дала ... бір түрі. Бұл тышқаннан жұғатын ауруды да «құлғана» дейді.
Құрқұлақ. Организмде С витамині жетіспегендіктен болатын ... ... ... тудыратын мал мен адамға жұғатын миды
зақымдап, ми клеткаларында ... аса ... ... ... ... бөрткен шығып ауыратын
жұқпалы балалар ауруы. ... ... ... ... суық мерзімде
жиілейді.
Қыздырма. Ауру салдарынан дене ... ... ... мен жүйелеріне өзгеріс тудыратын құбылыс.
Қызыл жара. Ауыз ішінің, еріннің шырышты қабығының қан кернеп,
қызарып ... ... тыс ... ... ... қабынуы. Жергілікті және жалпы факторлардың зиянды
әсеріне байланысты қызыл иектің талаурап қабынуы.
Қызылөңеш рагы. Қызыл өңеште болатын ... ... ... ... ... ... болатын өте қауіпті жұқпалы ауру. Оны «қызыл»,
«қызыл көйлек» деп ... ... ... ... басқа баратын қан тамырлары ... ... ... ... ... ... бас
ауруы.
Қылау. Емшектегі баланың аузында болатын ауру.
Қылғыма|| ... ... Қыл ... Қылтамақ. Өңеш эпителий
ұлпасының шала жетілген клеткасынан тұратын уытты ісік; рак ауруының ... Бұл ... ... ... ... ас жүрмей қалады.
Қырна. Қазақ халқының салт-дәстүрін зерттеген Әбубәкір Диваев өз
еңбегінде бұл ауру туралы сөз ... ... ... ... адам ... ... азап ... Егер іш ауру қырна ауруына қарағанда да азапты
бола түссе, онда бұл ауру енді ... деп ... - ... ... ... Адам денесінің жүйке талшықтарының тітіркенуінен
болатын жайсыз сезім әсерінен бөртпелер ... ... ... Жұқпалы тері ауруы, терінің жұқа жерлеріне шығып,
күні-түні маза бермей, жүйке талшықтарын тітіркендіретін ауру түрі.
Мақау\\ Мылқау. Туа ... тілі ... ... ... ... жоқ ... ... тілі күрмеліп, кекештеніп сөйлесе де, сақау адаммен
ұғынысу жеңіл.
Маскүнем сандырағы. Ішкілікке салынған адамның улануы мен ... ... тыс ... жүйке-сезім жүйесі бұзылып сандырақтауы,
өзін-өзі билеп ... ... ... ... ... мен ұлпаларын зақымдайтын, ұзаққа
созылатын жұқпалы өте қауіпті дерт.
Мешел. ... ... мен ... заттар алмасуының бұзылып,
сүйек құрылысының өзгеруімен білінетін ... ... ... ... ... ... ... сезім-
жүйке жүйесінің зілді ауруы.
Миқұрт. Ми қабықтары мен ұлпаларын бүлдіретін ,халық түсінігінде,
көзге әрең көрінетін зиянкес ауру қоздырғыштар тудыратын ... ... ... ... ішкі ... холестериннің
сіңіп, жиналып, түйін тәрізді шоғырланып қалуы.
Мысқыл\\ Ақпа\\ ... ... ... қабынуы, жас балалардың
жұқпалы ауруы.
Нақұрыс. Ең терең ақыл ... ... мен ... ... тек ... ... ... өздігінен жүре алмайтын, ортада
не болып жатқанын ... ... ... тоқтау\\ Тұтығу\\ Зәр жоқ болу. Бүйректен несеп түзілмеуі,
несеп түтігінің бітеліп қалуынан қуыққа несеп құйылмау, несеп шықпау.
Ноғала. ... ... ... түскен ақ.
Оба. Дене қызуының көтерілуінен, өте айқын улану белгілерімен,
терінің, лимфа түйіндерінің өкпе және ... да ... мен ... сипатталатын жұқпалы ауру.
Обыр. 1.қатерлі ісік (рак) ауруы. 2. Көзі тоймайтын ашқарақ,
қомағай, жебір.
Ойық ... Іші суға толы ... ... ... бағанасының қосымша сүйек қалыпты кейпін
жоюынан туған ұзаққа созылатын ауру.
Оқыра – созылмалы ауру, саңырауқұлақ микроорганизмі ... ... \\ ... \\ ... ... \\ құрт ауру \\ ... дертінің өте асқынған түрі.
Өкпе қабынуы. Өкпеге түрлі себептердің әсер ... ... ... ... ... ... жауап реакциясы.
Өкпенің қатерлі ісігі\\ өкпе рагы. Өкпенің жайылма ісіктік
зақымдануы рактық лимфагитте және ... ... даму ... ... ... қабынуы.
Өкше мүйізі. Табанның сырт, ішкі ... ұсақ ... ... ... ... айналып ... ... ... ... ... айналады.
Өлі еттену. Ұлпалардың өлі етке айналуы, қалыбын мүлде бұзуы.
Өңештің қабынуы. Өңешке түрлі себептердің әсер ... ... ... бағытталған бейімделу реакциясы.
Сал ауруы. Жұлынның сұр затының қабынуымен өтетін ... ... ... ... ... жеп қоятын жұқпалы ауру.
Сарсу. Буын кілегейлі қалташық ... ... ... сулы
жалтаяқтың не кілегейдің көп болып жиналуы.
Сары ... ... өз ... ... ... ... үш түрлі мағынасын ашып көрсетеді. Мәселен, «сары алтын» дегендегі
«сары» - парсыша «сары» ... ол – ... ... ... ... ... жөнінде)» деген мағынаны береді. Екіншіден, «сары уайым» тіркесін
уайым-уайым болып, бір мағынаны екі ... ... ... ... ... ... деп ... үшіншіден – түске қатыссыз сары
бел, сары тау, сары жел, сары ... сары тау сөз ... сары ... ... және ... ... ... жұмсалатындығын айтып өтеді
[34;136].
Сары ауру бауыр және өт жолы ... ... Өт ... өт ... өте алмай, қанмен денеге жайылып, алдымен көзді,
содан бүкіл денені сарғайтады ... ... ... ... ... ... сөзі түр-түске қатысты айтылған. Өйткені адам бұл ауруға
шалдыққанда, ... көзі ... ... ... ... ... деп аталатын қауіпті қоздырғыштар
тудырады.
Сарыбуын. Қан құрамында зәр қышқылының көбеюінен оның ... ... ... ... ... ... Сармас\\ Сарыауру\\ Сарылама. Бауырдың, өт қабы мен ... ... ... ... қан құрамында билирубин шектен
тыс көбейіп, ұлпаларға шөгуі нәтижесінде ... ... сары ... Адам мен ... ... ... ... созылмалы түрде
өтетін жұқпалы ауру.
Соз. Адамның жыныс ... ... ... клеткалы
қоздырғыштар тудыратын аса қауіпті жұқпалы ауру. «Жіңішке ... деп ... Көзі ... көзі ағып кету , көзді шел ... ... ... көзі алыстан көрмеу.
Соқырішек. Тоқішектің баяу жиырылуынан, қабынуынан, іш қатудан,
бүйеннің өсіндісінде ... ... Май ... ... ... ... ... Көз бұршағының көгеріп бұлдырауынан көз қысымының
әдеттегіден жоғары болуы.
Сусамыр. Организмде қант ... ... ... ... қанттың көбеюінен болатын созылмалы ауру.
Сүйек маю. Организмде әк тұзының азаюынан ... ... ... ... ... ... ... ауру.
Сүйек сырқырау. Сарып ауруының өте асқынған кезінде немесе сынық
майып болған аурудың ауа райының ... ... ... мен ... ... ... ... саусақ, табан сырты, алақан, ерін жиегінде шығатын
тегіс емес, сары, сұр түсті тері түйіншектер.
Сүт шықпау. Омырауда сүт ... ... ... ... ... ... ... себептермен шорт кетіп, жарылып сынуы,
зақымдануы. Сынықтан өзгенің бәрі ... 1. ... ... ... ... ауру ... басқа адамға жұқпайтынын аңғартып тұр. 2. Жаман әдет,
жағымсыз қасиет сынықтай ... ... ... жұға ... одан ... ... дегенді аңғартып тұр.
Сырқау. Аурудың жеңілдеу түрі, денесінің әр жері ... ... ... ... Жедел өтетін жұқпалы ауру. Аурудан жүйке жүйесі ... ... деп ... ауру ... ... ... мен оның қабаттарын бүлдіретін жұқпалы ауру.
Талмаға ұшырау. қан келудің тоқтауы салдарынан ұлпа ... ... ... ...... ... ... ұры. Қалқан безінің патологиялық үлкеюі. Алқым ісу,
бұғақ ауруы, жемсау деп те ... ... ... май ... ... бұзылуы салдарынан
артерияның ішкі қабығына холестерин жиналып, дәнекер ұлпаны басып, қан
жүруіне кедергі жасау, бөгеу.
Тамыр ... ... ... ... ... жіңішке артерия,
капилляр тамырлары жиырылып сіресуі, жіңішкеруі.
Тамыр бітелу. Қан не ... ... ... ... май ... ... сияқты бөлшектермен бітеліп қалуы.
Тамыр ұюы. Тамыр саңылауында қан ұйып, оны жартылай немесе ... ... қан ... бөгет жасауын айтады.
Тасбауырлық. Айналасындағы жақын адамдарға суық қарап, өзін-өзі
кінәлап, ... ... ... жүйке-сезім сырқаты.
Тасөкпе. Өкпе дертінің асқынған ауыр түрі.
Теміреткі. ... ... ... тері ... ... ... бұл ... аты ауырған адамның терісі дәл ... ... ... байланысты шығуы мүмкін деген жорамал бар.
Теңгеқотыр. Ақ трепонема қоздырушыдан организмге ... ... ... ... Көздің жиегіне шығатын шығу, бөрткен. Аурудың белгісі –
көздің айналасындағы ... ... ... семантикасы айқын: тері+ісу+-
кен.
Тұмау. Адам денесінің суық тиіп, әлсіреп, суық өту ... ... ұзақ ... ... бірі ... ... ... болсын,
ауруың тұмаулы болсын! Бұл қазақ арасында айтылатын жақсы тілектің бірі:
«қысы өзіңе де, малға да ... ... ал ... ... ... ... ... түрі болсын» деп тілеу. Көне түркі тілдерінде бұл
туынды зат есім етістіктерден жасалған дей ... ... көне атау ... ... деп ... ... ... ойымызша, тұмау адамға суық
тиюіне байланысты пайда болған ауру атауы.
Тұншығу. Өкпеге оттегі келуінің ... және ... ... ... ... Бүлінген немесе жойылған ет, терілердің ... ... Адам мен ... болатын оба аталатын қоздырғыштан пайда
болатын індет ауру, ол кейде күйдіргі деп те ... ... ... ... ... қалу, түсік тастау.
Тырысқақ. Адамның аяқ-қолын тырыстырып тастайтын жұқпалы індет
ауруы.
Тілдің қабынуы. Ағзалар мен ... ... ... ұлпа қан
тамырларының қорғанысын көрсететін реакциясы.
Тілме. Терінің қызарып ... Бұл ... ... ... ... ... тию. Балаға бөтен бір кісінің назарының түсіп кетуінен
болатын ауру.
Тіс аурулары. Тіс ... ... тіс ... шіруі, тіс етінің
іріңдеуі, тіс етінің ... тіс ... ... тіс ... ойылуы, тіс
етінің ісуі, тіс етінің бұзылуы, тіс ... ... тіс ... езілуі,
тіс арасының ашылуы, тіс сыну, тіс босау, тіс түсу, тіс тозу.
Тісжегі. Ауру қоздырғышы ... тіс ... мен ... ... бірге минералдық заттардың жетіспеуінен тісте қуыс ... ... ... ... ... ... ... созылмалы ауру. Бұл тіс мойын түбірінің жалаңаштанып,
қызылиектің семіп отыруымен сипатталады.
Ұшық. Күлдіреуіктер пайда болатын, ... ... ... ... ... кеудеге, т.б. жерлерге сужелқаяқ жиналу.
Шешек. Эвфемистік баламасы. Оны кейде гүл, ... деп те ... ... Май ... және түк ... қабынуы. Шиқан
сөзі «шығу», «шыққан» сөздерінен жасалған деп айтуға болады, себебі кейбір
жергілікті тіл ерекшеліктері ... ... ... немесе «шығу шықты» деп
қолданылады. Сондай-ақ, сөзді екі ... «ши» және ... ... деп ... да ... ... ... өзі қызыл болғандықтан,
шидің түсіндей қан деп айту ойға қонымсыз және ауру ... ... ... жоқ. ... «шырықан»: шиқан. Денеге шығатын жараның бір
түрі. Оның түсі ши секілді қызыл ... ... деп ... ... ... болса, шиқанның түбірі – ши де, ал қан – ... ... ... Зат ... ... ... ... бір буынның
бүгілмей қалуы.
Шошқа мойын. Сәбилерге сілекеймен жұғатын жұқпалы ... ... ... тері бүкпелерінде жасырын асқынудан
терінің қызарып, дымқылданып бүлінетін ауру.
Шыжың. Жиі несеп келетін, бірақ оны ... ... ... Сау сүйек ұлпаларының ауру ұлпалардан бөлініп шыққан бір
бөлігі.
Ылжырау. Өлі ... ... ... немесе қарайған түс пайда
болады.
Ыстық шығу. Сыртқы ортаның қызуынан дене температурасының шамадан
тыс көтерілуі.
Іріңді безеу. Бет ... ... ... ... ... Кез келген тұйық қуыста іріңнің жиналуы.
Іш ауруы. Асқазанның ... ... ... ... ... ... Іші тоқтамай, жиі өтіп ауыратын ауру. Ішбұрғы. Іші бүріп ауыратын
ауру. Бақатамақ. Тамағы асқынып, ірің шығып тұратын ... ... ... ұзақ ... ... шықпай, ішті кернеуі.
Ішек қабынуы. Ішек ағзалар мен ұлпаларда ... ... ... ... ауруы. Адам мен жануар, өсімдік денесінде тіршілік
ететін ... ... ... ... ... Көк ет ... ... іштен ішектің тері
астына не сыртқа шығуы.
Ішектің түйілуі. Ащы ішектің микрофлорының өзгерісі немесе ұзақ
уақыт аш ... көп ... ... ішу салдарынан, ішектің қалыпты қозғалысы
өзгеріске ену салдарынан ішек түйіледі.
Іш өту. Жиі-жиі нәжіс шығару.
Іш ... ... Ішек ... жұқпалы ауру және
ащыішектің лимфтерінің жарақаттануы ... дене ... ... ... ... өлі ... Әртүрлі себептерден құрсақтағы баланың мезгіліне
жетпей, не жетіп қалғанда іш өлікке айналуы; оны туу, не ... ... ана ... зиян ауру ... ... шемені. Іш қуысына су толу.
Науқас адамды емдеу үшін ең әуелі дұрыс ... ... қою ... ... ... қою үшін мына ... орындауға тура келеді.
Қарау. Көптеген аурудың зардабы адам денесінің әр жерінен өз
белгісін көрсетеді. Мысалы, бауыр ауруына шалдыққандардың көз еті, ... ... ... ... бет ... ... ерін, тіс, тіл,
тырнақ сияқты мүшелеріне, үлкен-кіші дәретіне зер ... ... ... ... де ... ... ... белес береді. Бет әлпеті
албырап тұрса, қызуы асқандықты, беті бозарып шөлмек тартса, қаназдықты
білдіреді.
Ұстау. Ауырған ... ... ... ... ... ... ең
маңыздысы тамыр ұстау болып есептелінеді. Ол мынадай ... ... ... ... ... ... ... соғуы білінеді. 2. Шөкпе тамыр ақырын
ұстағанда білінбей, ... ... ғана ... ... 3. Баяу ... ... баяу ... бір тыныс алғанда 2-3рет соғады. 4. Қарқынды
тамыр. Тамырдың соғуы өте тез, бір ... ... 5-6 рет ... Бұл ... ... ... 5. Керме тамыр. Тамыр садақтың адырнасындай керіліп
соғады. Бұл ... ... ... ауруының белгісін білдіреді. 6. Сырғақ
тамыр. Тамыр жұмырланып соғып, қан сырғанап аққандай білінеді. Бұл көбінесе
өкпеге қақырық жиналғандығын, асқорытудың нашарлығын, әйел ... ... ... 7. ... ... ... тебінді әрі күшті соғады. 8.
Әлсіз тамыр. Тамыр әлсіз соғып, жіңішке жіптен болымсыз білінеді. 9.
Өрекпіме тамыр. Тамырдың атқылақтап, екпіндеп соғуы. Рухани ... ... ... осындай белгі береді.
Сұрау. Науқастың қалай пайда болған даму сатыларын, т.б.
жағдайларды егжей-тегжейлі сұрау ... ... ... науқасқа дұрыс диагноз
қоюға септігі бар.
Тексеру. Бұл жерде айтылып ... ... ... ... ... ... жүргізіп, жүгіртіп, еңкейіп, еңбектетіп тексеріп
көру керек.
Тыңдау. Адамның жүрек соғуын, ... ... дем ... ... ... тыңдап тексеру, қажет деп табылғанда осы заманғы аспаптармен
тыңдап көру керек.
1.2.6. Ауру процесіне ... ... ... еті ... Қартайған адамның ой-санасының шаршауы, көп сөйлейтін,
ұмытшақтық қасиеттерінің басым болуы.
Алқыну. Қиналу, жүрегі аузына ... ... ... ... тұр ... Қартаю, шөгу.
Арпалысу. Жанталас, ақырғы дем, ажалмен күресу, дерті жанына
батқан сәтте қиналуы.
Аунақшу. Ауру жанына ... ... ... ... шығу. Жараның аузының өзі ашылуы, тесілуі.
Ашқарақ. Тамаққа құмары қанбау, қомағайлану.
Ашқарын. Тамақ ішпегендегі бос қарынның таңғы кейпі.
Әлдену. Күш жинау, ... ... ... Қайраты қайтқан, ауырып тұрған. Әлсіз шаруа – кедей шаруа.
Әл ... Өлім мен өмір ... адам ... ... Жібу, терлеу, терісі кеңіп рақаттану.
Барбию. Ісіну, күп болу, ... ... тыс ... ... ... Ауыруы күшейіп, қолды-аяққа тоқтатпау.
Без шошу. Аурудың салдарынан денедегі бездердің ісінуі, ісінген
бездегі ауру.
Беріштену. Құрысу, ... өлі етті ... ... пайда
болу.
Бой алдырмау. Дертке жеңдірмеу, қарсы тұру.
Бойға шабу. Бойға тарап әсер ... ... ... ... Өлер ... өз ... барлық күшті
жинап, көзін ашып сергіп, аурудан айыққандай сезіну.
Болбырау. Қимыл-қозғалысы жай, жинақы емес.
Болдыру. ... күш ... ... ... ... ... қан-сөлі қалмау.
Борсу. Заттың бұзыла бастаған кезіндегі өңі, түсі өзгеруі, ... иіс ... ... тамақтың қорытылмауы, басқа тамаққа қарамай
тоятсу, кекіру, іш ... Ісіп ... ... ... ... ... ... Көзге былшық тоқтау, көз ауру.
Демі біту. Тынысы тарылу, өлу.
Демігу. Екі ... дем алу, демі ... ... суу. ... жаны шыққан соң болатын табиғи құбылыс.
Дене түршігу. Тоңу, тітіркену, ... ... ... ... ... ... үрдісінің бұзылуынан, ұлпада
сұйықтың көп ... ... ... ... ... ... ... Аяқ-қолы домбығып кеткен.
Дуылдау. Қышу, денені ысытып дуылдату.
Дірілдеу|| Діріл қағу. Қорқудан, ... ... ... ... мұздау, ашығудан болатын құбылыс. Жігіттің ... ... ... ... ... еске ... ... нысан болмаған жағдайдағы қабылдау. Нақтылы
зат жоқ, адам оны көреді, ешқандай сөйлеу жоқ жағдайында адам ... Ауру ... ... тез ... демі жетпей дем
алысын тездету. Ақ құба келіншек ентігіп тұр (Жұмаділов).
Ет ... ... құр ... қалу.
Жан беру. Дүниеден қайту, дененің өмір сүруін тоқтатуы.
Жансыздану. Белгілі бір мүшенің қимылдан қалуы.
Жанталасу. Өлер алдындағы қиналыс, соңғы ... ... ... көз ... су ... ... жас
байқалу.
Жөтелу. Өкпе мен тамақ жыбырлаудан, кеңірдекке суық ... ауру ... Қарт ... ... ... ... соғу. Ауру салдарынан жүрек шамадан тыс соғу, жиі ... ... ... нысанға бағытталуы.
Зеңу. Бас ауру, көңіл-күй төмендеу.
Кезеру. Шөлдеу, ерні кезеру.
Кекіру. Ауыздан леп шығару.
Көгеру. 1. Қанның іркіліп ... ... ... оттегінің
жетіспеуінен тері қабатының көк түске айналуы. 2. Дененің белгілі ... ... ауыр ... қан ... тері ... көк ... енуі.
Көзі қарауыту. Басы айналып, түк көзі көрмей, есінен танғандай
болу.
Көзі қызару. Көзге сырттан ... ... көз ... ... ... құбылыс.
Қабыну. Ісіктің, жараның, сынықтың асқынуы, қауіпті жағдай
туғызуы.
Қабыну мен ... ... ... асқынуы туралы дәстүрлі
түсінік. Дәстүрлі ... ... ... ... дене бөлігі ең
әуелі қызады «талаурап албырайды», іседі. Жараланған зат ... ... Ісу, ... ... ұлғаю, томпаю, тырсылдау, ісік ... ары ... ... ... «өлі ... ... ... Қан мен
ірің аралас осындай күйге жеткен кезін қазақтар «жара» деп атайды.
Қабыршық. Жараның болған ұлпа қалпына келе ... ... ... ... ... беті ... ... сүйек жарылғандай болу, сүйек ауру. Мына тісі
құрғыр қақсап ... бара ... ... ... ... Дірілдеп Таймас сорлы қалтылдап тұр
(Жансүгіров).
Қалшылдау. Ауру ... ... ... Ауру ... ... ... ... кеуіп шөліркеуі.
Қарығу. Көз ауруы күшті жарық сәулесінеақ шаңқан қардан, қайтқан
сағымнан көз ауруы.
Қаталау. шөлдеу, сусау.
Қозу. Ауру ... ... ... ... ... күнге тері қыртысында пайда болатын, ішінде
мөлдір суы бар үлкенді-кішілі бөрткендер.
Құйқасы шымырлау. Бас терісінің ауыруы ... ... ... ... ... қызарып таңбаланып өзгеруі.
Қышу. Адам денесінің жүйке талшықтарының тітіркенуінен пайда
болатын жайсыз сезім.
Лоқсу. Құсу ... ... ... ... ... ... лоқсық қысты (Қанахин).
Меңіреу. Есеңгіреу, аурудан соң серги алмау.
Опырылу. Сүйектің шорт сынуы, сынықтың бір ауыр ... ... қуат күші ... ... жоқ ... Тері ауруларының асқынуы.
Сағым. Айналадағы заттар мен құбылыстарды ... және қате ... ... ... ... ойлар. Шындыққа сәйкес келмейтін, түзетуге болмайтын
ойлар.
Сауықтыру. ... ... ... дер кезінде емдеп жазуға,
сауықтыруға бағытталған шипалық шаралары.
Саябырсу. Ауру ... ... ... ауру ... ... немесе ауру күшінен өзін-өзі тоқтата алмай
қалшылдауы, бұлшық еттердің өз еркін жоғалтып діріл қағуы.
Солқылдау. Бітеу жараның қабынып, ірің жия ... ... ... ... бітеу жараның кернеп ауыруы.
Сылыну. Жүдеу, ару.
Сырқырау. Ауырған, жараланған дененің, сынған, шыққан сүйектің
іштей мүжіп, ауырып мазасыздандыруы. Сырқырап ... ... ... ... ... Су, ... ... дәрілердің лимфаға ұлпа клеткалар
арқылы сіңуі.
Талаурау. Ісінген дене бөлігінің қызарып, көгілдір тартып, күйіп-
жануы.
Талықсу. Жүйке жүйесінің шектен тыс тез ... ... ... алу, зат ... қан ... ... ... қызметінің күрт
төмендеп, нашарлауы.
Танауы тарылу. Мұрын желбірінің зақымдануы салдарынан тыныс алуы
төмендеу.
Түйсік. Адам ... ... ... ... ... мен қасиетін бейнелейді.
Түйілу. Астың өңеште аз кідіріп қалуы.
Түшкіру. Рефлекторлық әрекет, оның өзі мұрынның ... ... ... ... ... болады. Тыжырына түшкіріп,
сыртқа шықты (Мұратбеков).
Тыртық. Жазылған жара орнына, күйген ... ... ... ... ... ... жері ... (Мыңжасарова).
Шаншу. Іштен бүру, жаны қиналып терлеу. Ауруда шаншу жаман, Сөзде
қаңқу жаман (Мақал).
Шөлдеу. Дененің суға ... ... ... еттің тыз етіп ауыруы.
Шыңылдау. Құлақтың дуылдауы.
Ісу. Үлкею, көтерілу, бөрту.
Ісіну. Өз қалпынан өсу, толу, бөрту. Көз еттері ... ... ... ... ... ұғымы
Адам баласына салауатты өмір салтын ұстану үшін демалыстың орны
ерекше. Әрбір ұлт, әрбір қоғамғ әрбір әлеуметтік топ, ... ... ... ... ... танып, оны өзінше ұйымдастыруға дағдыланған. ... ... ... ұғымдары және оның түрлері белгілі ... ... ... дәстүріне, сондай-ақ ұлттық менталитеттің
көрінісіне айналған.
Жалпы қазақ этносына тән демалыстың дәстүрлі түрлеріне не жатады,
олар бұл феноменді қалай түсінеді, өмір ... ... іске ... заңды сауалдарға жауап беру үшін қазақ ... ... ... өмір ... дәстүрлі шаруашылығына, жасап келе жатқан табиғи
ортасына мән берген жөн. Қай заманда да қазақ қоғамы үшін демалыс ... ... ... ... әл-ауқатына, қолда ... ... ... Бай, ... ... ... «демалыс»
ұғымына деген көзқарасы да, түсінігі де, демек, соған қарай оны ... де ... ... Ертеден қара кешке дейін ыстық күннің
көзінде, суық желдің өтінде жүріп, түн ... ұйқы ... қой ... күндіз-түні жылқы жаюшы жылқышының, түйе, сиыр соңында жүрген
малшылардың «демалыс» туралы түсінігі мен «не ... не ... ... төрт ... тең, ... ... бай, ... тап
өкілдерінің бұл жайындағы түсінігін салыстыруға болмайды, әрине.
Көбіне демалысты «жан ... тән ...... ... ... деп түсінетін кешегі көшпелі ел, малшы қауымның
«демалыс» идеалы ... мен ... ... ... ... бөртіп алып,
жорға мініп, ат үстінде жортып жүру ... ... ... ... ... санаторий, демалыс үйі»
дегендерді, «арасан ... ... оған ... ... ... ... дегенді бұрын білмеген. Демек, қазақ барша ... ... ... ... бейнеткер халық.
Қазақ ұрпағының рухы биік, дені сау, ... да ... ... ... көп себептерінің бірі табиғат ортасына байланысты болса,
екіншісі оның ішіп-жейтін ... да ... ... ... ... қауымындағы жалпы денсаулық және оның өзекті саласы ретінде
демалыс ... ... ... ... қорында сақталған осы ұғымға қатысты
сөздер мен тұрақты тіркестер мол кездеседі.
Демалу. 1. Адамның мұрны ... таза ауа ... ... қоректендіру. 2. Адам организмінің қосымша ... ... ... ... ауа ... оны ... ... шығарып жаңалау
арқылы тынышталып, тынығуы.
Демалыс. Денсаулықты, яғни тәннің саулығын, жан ... ... ... сан ... мен ... ... демалыс:
1. Ұйқы, ұйқы қану. Таза ауада ұйқы төрт сағатта қанады екен.
2. Таза ауа.
3. Құнарлы тамақ: ет, қымыз, сүт тағамдары;
4. Ән-күй, ... ... ... Ат үсті ... ... ... Аңға ... Жиеннің сағынып жүрген нағашысының үйіне барып, ұзатылған
қыздың төркініне барып, аунап-қунап қайтуы да олар үшін бір демалыс.
1.3. Cалт-дәстүрлердегі ... ... ... ... Ақ шыныаяққа ішірткі қып, мынаны ... ... ... ... ... ... ... дұғалық қағазы.
Ауырған адам оны суға езіп ішуге немесе ... ... ... ... қасиетімен адамдар басына түскен дерттен айығады деп ойлайды.
Атау-кере. Әл үстінде жатқан науқас адамның бой ... ... ... рет ... тамақ дайындалып беріледі. Оны атау-кере немесе атау
деп атайды. Тіліміздегі «атау-кереңді ішкір», «атауыңды же» секілді қарғыс
мәнді сөз ... ... орай ... ... тәсілдері. Әйел толғатқанда арқанға керіп, ... ... ... ... Нәрестенің кіндігін кесіп болғаннан кейін,
баланың жолдасы жоғалып кетпесін деп кіндікті әйелдің ... ... ... ... ... деп отқа май ...... әйелдің қиналмай босануы үшін жасалатын
ырым [ҚТС, 215]. Жергілікті тілде: әйел босанардың алдында ... ... ырым ... пісіріп жейтін тамағы. Осы мағынада
Монғолияда түратын қазақтардың тілінде кездеседі. Бұл күні ... ... ... ... ме ... бұрын пісер ме екен?– деп айтады .
Кей жерде жарысқазан деп ... ... ... ... ... жылы-жұмсағын қазанға салып, “жарысқазан” асу қамына кіріскенін
айтады. Бұл келін тез босансын деген ... ... ырым ... болу – екіқабат әйелдердің белгілі бір тағам түріне аңсары
ауып, құмарлануы, көбінесе ет тағамдарына [ҚТС, 234]. ... ... тағы ... ... ... жас келіннен ұл туса, қырағы, алғыр болар
ма? – деп дәмеленген Бікән. Біздің ... ... ... туын ... ... ... қырғыз халық ауыз әдебиетінен: “баатырдын энеси да ... ... бир ... ... деген сөйлемдерден әйелдің жолбарыс етіне
жерік болғанын ... ... ... ... ... болған
әйелдің тілегі міндетті түрде орындалған деп көрсетілген. Мысалы, қазақтар
шошқа етін жемеген, алайда ... ... ... ... [40;92].
Көркем шығармалардан мысал келтірейік:
Алғашында келіншек: “Мен бұл баламның тұсында аюдың етіне ... ... ... ... ... ... ... осы болар деп, көзін ашпай
тұрып қалмаққа сіңіріп жібермекші ем”, -депті. Ондай ұлдан ... ... ба! ... ... ... ... ауылға алып келіпті. Екінші жолы
келіншек: “Бұл баламның тұсында аққарабас ... ... ... ем, ... ... әкемнің кегін қайтаратын осы бола ма деп төркініме апара
жатыр едім”, -депті. ... ... ... ... ... ат ... пе!
Дүзей жеңгесін тағы да ауылға қайтарып әкепті. ... жолы ... ... ай ... ор ... олжа торсығына талғап ем. Өзі ғана емес,
тұқым теберімен ... қол ... ... ... ғой деп ем. Ең болмаса,
осынымды қазақтарға бұйыртпай, төркініме сіңірейін деп ... ... ... ... ас - ерте ... бұл ... сирек кездесетін
тағамдарды не жемістерді де атаған. Мысалы, ... құм ... ... ... ас ... бау-бақша, түйнек атауларын көздің құрты
дейді” (Домбаев, Жаман жәутік). Немесе: “Дастарханның салтанатында да ... ... ... ... ... ... тағамдардың түрі бар, жал-жал
бауырсақ, ірімшік – құрт, шара-шара қуырдаққа көзін ... ... 270) ... ... ... ... ... ретте ғалым Ә.Нұрмағамбетовтың: “... тіркестегі ... ... ... үшін біз ... ... жүрген “дәмді”, “нәрлі”
сөздерін алсақ та ... ... ... тілдес халықтардың бірі – туваларда
“жеңсік” – дәмді, нәрлі мағынасында қолданылады” деген пікірін қолдаймыз.
Құрсақ шашу – келін жерік ... ... той ... ... өз ... ... дәм ... келеді. Оның себебі келіннің жерік
болып жүрген асын тауып беру.
Сағыз шайнату – іштегі бала ... ... ... ... етін жегізбеу – жүкті әйел баласын тоғыз ай емес, он екі ай
көтеруі мүмкін деген сенім бар. ... аяғы ауыр ... түйе ... Ал босанатын уақыты өтіп кетсе, керісінше, түйенің үстінен
аттатады, тез ... деп ... ... ... ... жегізу – баланың сүйегі берік болу
үшін жегізеді.
Жуамен тамақтандыру – ... ... ашу үшін жуа ... ...... ... ... еттің түрі. Оны ұл тапсын деп ... ... – жас ... ... ... ... ... жас еті [ҚТС,
365]. Қалжа сөзі ... ... ... ... алайда олардың
мағынасында ауытқушылық бар. Мысалы: татар тілінде kalca ет; тур. ... ... ... ет”; ... калжа – құлжа “езіліп піскен
ет”: ноғ. қалжа – 1. тауық етінен дайындалған көже; 2. ... ... ұн ... 3. аста ... ... түрі ... ... еті
бар).
Көптеген зерттеушілер сөздің төркінін монғол тілінен іздейді,
себебі онда Kylja – еркек тау ... ал көне ... ... yaljadcin
ұрғашы тау ешкісі. Парсы тілінде қалжа сөзі “бір жапырақ ет” деген мағынада
қолданылады, ал оның ауыс мағынасы “босанған әйелге ... ет ... ... ... дамуы төмендегідей: тау ешкісі ... ет ... ... ... ет тағамы. “...Мен
босанғанда да шешемнің қалжалағаны бір қой, бұны ... да ... бір қой, ... осы ... бас сары ... ... ... қашып
құтылмақсың? Тәуекел!” – деп атынан түсті» (Домбаев, Жаман жәутік, 78).
Қалжа тек босанған әйелге ғана берілмеген, оны ауру ... ... ... екі ... ... жеп емделіп, зорға дегенде үйге таяқпен
кіріп шығатын болып, ауылда жатқан” (М.Ә).
Біз осы арада ескі түркі сөздігінде ... qali – ... ... етістігін көрсетіп, оны қазақ тіліндегі қалқи, қалықта, қалқы
сөздерімен түбірлес деп, ортақ түбірі – қал, жалпы ...... ... күш» деп ... оны ... ... ... әйелге күш
алып, көтерілу үшін берілетін тамақтың аты ... ... ... ... ... я бір кесек ет емес», күш беріп көтеру
үшін ... қой ... жас ... ... ... бұл ... біздің
айқын тұжырымдамамыз деп емес, пікір алысу ретінде түсінген жөн. ... ... о ... ауру ... я ... адамға ішкізетін тамақ
ретінде пайда болуы әбден мүмкін. Кейін ол дами ... ... ... ие ... жас ... ... қой ... жас сорпа ішкізуі, соның
нәтижесінде нақты атауға ие ... ... деп ... ... ... ... ... да жүкті әйелге көп көңіл бөлген, түрлі
ырымдар жасаған. Мысалы: хакастардағы ... шалу ... ... Жүкті әйел бар үй судың құдайына әйелдің атынан 3 жасар ... ... Оны ... деп атайды. Өгізді салмен судың ағынымен
қоя береді, әйел жеңіл босансын деп.
Жалпы, түркі халықтары, оның ... ... ... ... ... ... қалжасына арнап қой сойған (ешкі өте сирек ... ... ... ... ... ... ... мақалда жақсы ашылған. Татар
халқының “капкан саен калжа булмый” деген ... ... етті ... байқауға болады.
Телеуттерде жүкті әйелге иит-мун дайындайды (қой етінің сорпасы). Оны
егде әйел дайындайды. Дайын тағамнан ең ... ... ... соң босанатын
әйелге құйып береді. Егер әйел жеңіл ... ... ... жүкті
әйелдерге де береді (қол-аяқтарын тез жинасын деп). Қиналып босанса,
тағамнан ... ... ... Ал ... ... ... ең ... – тауықтың жұмыртқасы болған.
Этнографтардың көрсетуінше, Хорезм өзбектері де ... ... аса мән ... Атап ... оған ... ... - ... тез
жүріп кетсін” деп, мойын етін – “басын тез ұстасын” деп ... Ал ... ... ... кәмпит, бауырсақ, тәтті тағамдар салып баланың
өмірі тәтті болсын деп тілеген.
Көшпенді ... ... ... ... ырымы болған. Әкесі бір жасқа
дейін туыстарының ... ... ... 9 зат (нәрсе) ... ... 9 ... ... ... ... ... [43;105]. Ал қырғыздарда
“боорсок чачма” ... ... бар. ... түбегінен бауырсақ шашып, балаға
ұзақ өмір тілейді.
Сүндетке отырғызу. ... ... ... ... ... болып табылады. Сүндеттеу тақ сандармен байланысты болады, яғни жасы
беске немесе жетіге келгенде. Сүндетке отырғызу тәсілінің екі түрі ... және ... Кесу ... ... ... да, шету ес кіріп, марқайып
қалған балаларға қолданылады. Бұрын баланы ... ... ... ... ... ... шақырылады.
Нәрестені «ит тиген» ауруынан сақтау. Қырқынан шыққаннан ... жаңа ... ... ... ... ... ит ... тары,
кәмпит салып, иттің мойнына ... ... ... итті қуып ... ... тырысады. Бұл дәстүр жаңа туған нәресте аурудан ... ... ... ... Егер ... ... ... берсе, онда
нәресте ауырмайды деген сенім бар. [44;111]
Көңіл сұрау. Соңғы ... ... ... ... естіп, көңілін
сұрай барысты (М.Әуезов). ауырып жатқан адамның көңілін ... ... ... ... емі – ... ... ... аталы сөз
бар. Көңіл сұрай барған адамның науқасты ... ... ...... ... ... кіріп, мысқылдап шығады», «дертіңізге шипа берсін»
деген сөздермен оның жазылуға деген сенімін арттыра түсуге ... құю. ... ... құю ма, қара ... ... ... (С.Торайғыров). Әлденеден қорыққан, шошынған адамға қорықтық ... ... ... май ... ... басқа ыдысқа қорытады да,
қорғасынды аурудың төбесіне әкеліп әлгі табаға ... ... ... ... ... ... ауру ... қорықса, соның бейнесі түседі.
Бейнесі түссе, ол жазылады деп түсінген.
Тәспінің ... ... . ... деген сөз арабтың – ... ... ... ) ... ... ... Адам саусақтарының ұшында орталық
нерв жүйесімен тығыз байланысты ... ... ... ... ... Мұны медицина тілімен айтсақ, саусақтарда орталық жүйке
жүйесіне импульс жіберетін ... ... бар. Олар ішкі ... кері ... ... болып табылады. Мысалы, ... ішін ... ... миды ... ішектің қызметін жақсартады,
қан қысымын ... ... ... сұқ саусаққа массаж жасалса –
асқазанның ас ... ... ... ... ...... ... шынашақ – жүрек қызметінің жақсаруына әсері мол. Сөйтіп,
ашуланып-мазасызданған адам ... ... ... ... ... ... тыныштандыруға жағдай туғызатыны сөзсіз.
Оразаның рухани және емдік пайдасы. ... ... ... және ... ... да аса ... Ораза адамның денесін
нығайтып, денсаулығын жақсартады,асқазан бір ай бойы ... ... және ... істеуі реттеліп, жақсарады, ішектер тазарады,
денедегі керексіз ... ... ... іштің майы тартылып, азая
түседі [45].
Зікір салу. Бақсылар адам емдегенде ... ... ... ... ... ойнақтай жүгіреді, яғни зікір салады. Сөйтіп, ол
осындай ерекше ... ... ... қуып ... деп ... ... МЕДИЦИНА ТЕРМИНДЕРІНІҢ МӘДЕНИ ТІЛ БІРЛІКТЕРІНДЕГІ КӨРІНІСІ
2.1. Халықтық медицина терминдерінің мақал-мәтелдердегі көрінісі
XXI ғасыр тіл ... ... ... ... ... ... ... қарастырылуда. Қазақ
паремиологиясының антрополингвистикалық бағыттағы дербес пән ... ... ... ... ... ... тікелей
байланысты. Ғалым өзінің «Халық даналығы» атты еңбегінде ... ... мен ... ... мен ... ... әрекеттерімен тығыз
байланысына жүгіне отырып, тілде пайда болу, қалыптасу, даму ... ... ... ... қолданылу, жұмсалу
жағдаяттарына тоқталады, мақал-мәтелдерді топтастырудың ғылыми принциптерін
айқындап, ... және ... ... адам ... ... ішкі ... ... жолдарын, әдіс-тәсілдерін ұсынады.
Ә.Қайдардың бұл еңбегі ... ... ... ... ... ... дербес ғылым саласы болып
қалыптасуына қажет алғы шарттарды ... ... ... ... ... көтерілер проблемаларын, зерттелер
қырларын айқындап ... ... ... ... шешімін толық таба алмай жатқан
проблемалары қатарына теориялық жағынан мақал-мәтелдердің ... ... ... мотивтері мен логика-
семантикалық жіктеу принциптерін, фразеологизмдерден өрбуі, ал ... ... ... ... ... ... ... [47;50].
Ә.Қайдардың жетекшілігімен бұл проблемалар әр қырынан ... ... ... мақал-мәтелдерінің танымдық-прагматикалық
аспектісіне ... ... ... диссертациялық жұмысы
[48]талдаудың лингвистикалық және логика-пәлсафалық түрлерін тоғыстыра
отырып, ... «тіл және ... ... ... ... ғылыми ізденістердің бірі.
Ш.П.Қарсыбекова қазақ тіліндегі мақал-мәтелдердің мағыналық
жіктелу принциптері мен ... және ... ... ... сөз ... ... ... С.Мұқанов прозасындағы мақал-мәтелдерді,
афоризмдерді жинақтап, топтастырады [50].
Паремиялар тіл иесінің дүние бейнесін танытатын құрал және ... ... ... ... ... ... «тіл және
ұлт мәдениеті» контексінде қарастырып, лингвомәдениеттанымдық тұрғыдан
талдаудың маңызы зор.
Ұлттық менталитетіміздің тілдегі ... ... ... де маңызды
өрнегі болып саналатын ММ-дер – ... ... тән ... мен ... ... ... ... мен философиялық толғанысының, эстетикалық
танымы мен ... ... мен ...... ... ... – халық даналығының қазына байлығы, ол – ғасырлар бойы
қалыптасып, сол халықпен мәңгі-бақи ... ... біте ... ... кеткен дүние. Тіл мүмкіндігі шектеліп, сөз байлығы мен көркемдігі,
оралымдылығы ... ... ... ... де ... ... ... қазақтың «Халық даналығы - тілінде» деп ескертуі де осыған ... ...... ... дейді қазақ. Сондықтан тазалыққа
ерекше мән беру ... ... ... ... ыдыс-аяқ тазалығына мән
беру керек.
Қазақта «Меңдуана - еміңіз,ешкінің майы - жеміңіз» деген мәтел
бар. Бұл ... ... ... шипалық қасиет барын қазақтар ертеде-
ақ білген сияқты.
Жуа – жеті дертке дауа. ... ... ... ... кең ... ... жуаның емдік қасиеті ерекше деп саналады. Оны құрт ... ... ... ... ... ... ... халқы басқа да дәрілік
шөптермен емделу арқылы айығып отырған.
Ауруда алғау жаман, адамда жалқау ... ... ...... Егер сен ... тап ... соң уайым-қайғыны қоса көтеріп алсаң,
онда ол ... ... ... болып тиеді, сондықтан ауру адамда
көтеріңкілік, сергектік болу, ... ... түсе ... ... ... шықпаған кісіден, дерт шықпайды. Ауру желмен кіріп, ... Суық ... өзі адам ... әсер ... әр ... ауруға
шалдықтырады. Жалпы халық медицинасында жел ауруын жылы орап тер ... жылу басу ... ... ... ... болса керек, халық арасында
жел ауруы «термен ... ... ұғым ... жөтел кетпейді. Мешелмен ауырып, жүре алмайтын адамның
өкпесінің қызметі өте әлсіз ... ... Егер ... ... ... тисе,
ұзақ уақытқа дейін жазылуы қиын.
Көкірек ауру күле өлер. Көкірек ауруы алғашқыда адамның ... ... ... Ал ауруды ескермей, өткізіп алу адамды өлімге
соқтырады.
Таз ашуын тырнаумен алады. 1. Елден ұялып, ... ... де ... ... таздың басы қатты қышығанда ебін тауып қасып ... ... ... ... ... сөз. 2. Таз адам ... ... көріп, кейістікте жүретін сау адам ашу-ызасын әлжуаздау
біреуден ... етіп алуы ... ... ... дана ... шығады. Қазақ халқы ерте
замандарда-ақ дәрі-дәрмектің шөптен алынатындығын айтып ... және ... ... ... үшін ... ... ... сіңсе сан ауруды кеседі, сары бал сүйегіңе
сіңсе кәрілік жоқ ... ... бар ... ... ... бар ... ... кәсіп
қазаққа шаман дінінен қалған. Еркегін бақсы, әйелін құшынаш дейді. Бұлардың
киім-кешегі әлем-жәлем болады. Бұлар өз үйлерінде көп ... ... ... ... ... жүреді. Бақсы шағатай сөзі екені мәлім, бұл тәуіп,
шаман, ... ... ... ... ... мен ... жүгінеді, өз қобызының шыбығын қабырғасынан өткізеді, пышақты
ішіне сұғып жібереді, ине ... ... ... ... ... басып жүреді, т.б. Көп жағдайда болашақ бақсылар бақсылыққа дейін-
ақ сырқатқа ... ... ... ... ... бар ... ... бар деме,» - деген міне, осы мәселелердің негізінде қалыптасқан болуы
керек. [51;106]
Сарымсақты жедің бе, ... ем ... бе? ... ... ... іш, ... мұрттай ұш.
[47;202]
Ауру – астан, дау – ... 1. Адам ... ... зиян ... ... ... жақпайтын тамақта ішіп-жеуден
пайда болса, әр түрлі ұрыс-керісті, ... ... ... ... емес, басқалардан гөрі бірге жүріп, қыр-сырыңды жақсы білетін ... ... ... 2. ... адамның басына келетін бәленің бәрі:
ауру да, дау да, жала да ... өз ... ... ... ... да, әдет қалмайды. Ауру адам емделсе, күтінсе ... ... ... ... жастайынан үйренген, ана сүтімен ... ... әдет тек ... ... ... ... одан арылам деп қанша
тырысса да, бойда оның қалдығы қалады [53].
Ауырып тұрдың, аунап ... ... ... ... ... құтылып,
құлан таза болған адамға айтылатын жұбату сөз; оның астарында ауру ... да тез ұмыт ... ... – сол аурудан құтылуда демекші.
Бірінші байлық – денсаулық, Екінші ... – ақ ... ... – он ... ... ... ең ... да қастерлісі адамның
денсаулығы, одан артық байлықты қазақ қауымы ... ал ... ... аман болсаң, одан кейінгі байлыққы сүйіп алған жан жарың, жатады;
бұл екеуі ... ... одан ... ...... ... ... емі бар. Кеудесінде жаны бар, бойында әлі бар, демін алып
жатқан тіршілік өмірден үміт ... жөн, ... оны ... ... ... – зор ... Байлықтың түрі көп: рухани байлық, дүние,
мал-мүлік байлығы, жер-су байлығы, алайда, адам үшін ең ... ... ... ... – ол деннің саулығы, ауру-сырқаудан аулақ болу демекші.
Жалбызымның жоқтығынан жалғызымнан айрылдым! ... ... ... сөз. ... зор ... қасиеті барлығын халық ертеден-ақ
білген, бірақ оны ... ... ... пайдалана алмағандықтан, жалғыз
баласын өлімнен халық емін жасап, аман алып қала алмаған ... ... ...... тый, ішің ...... тый. Көздің
ауыруы оны кір қолмен уқалай беруден, қол тигізе ... ... ... ... ... ... не болса соны жей беруден болады, сондықтан
да ішке жақпайтын тамақты, ішімдікті тоқтату керек деп ... беру ... ... ...... сол жеріңде. 1. Қай жері ауырғанын
сезінген адамның жаны да сол жерінде ... ... ... ... ... ... болсын! Тұман басқан ... жылы әрі ... ... ... ... да – адам ауруларының ең ... бұл ... мәні – ... жылы ... ... жеңіл болсын дегенді
аңғартады.
Соқырдың іздегені – екі ... ... ... ... жоқ нәрсеге
әуес, іңкәр. Басқаларға ... ... адам жоқ ... ... білсе керек. Сондықтан да оның бұл жарық дүниеден өмір бойы іздейтіні
жоқ көзі.
Сұрап алған ... емі жоқ. ... ... біле тұра ... ... тамақ, арақ ішудің, темекі тартудың, нашақорлыққа түсудің)
дауасы жоқ. ... ... ... жаман аурумен бірдей демекші.
Сүйелдің қозылы қойлық жаны бар. Қазақтар сүйелдің екі түрі – ... қара ... бар деп ... Қара ... ... ұшып ... ... та, ал ақ сүйел елеусіз қалдыруға болмайтын, оның әлегі ... ... ... бір ... ... шығыны бар екенін аңғартып
тұр. [54]
Сынықтан басқаның бәрі ... 1. ... ... ... ... ... ... олардың бәрінен сақтану қажет деген сөз. 2. Адамға
тән ... ... бәрі ... ... сияқты басқаларға ауысуға, жұғуға
бейім.
Таз – тақиядан (жұғады). 1. Бастың таз болуы таз адамның тақиясын
қателесіп киюден, не ... ... ... 2. бір ... басындағы
жаман әдет, қылық екінші адамға өзара етене тығыз ... ... ... да – бір ... 1. ... ... ... сан алуан дәрі-
дәрмектердің ішінде у да шипалық қасиеті бар дәрінің бірі, тек оны ... ... ... қолдана білу қажет. 2. Зиянды, теріс әсері басым саналатын
кейбір заттың қажетті сәтінде, ретін ... ... ... зор ... де ... аздырады, тұмау тоздырады. Кез келген ауру ... ... Ал ... асқынып кетсе, адам ағзасындағы басқа ауруларды
қоздырып, адамның жағдайын төмендетіп, қалжыратады. Бл ... ... ауру ... қарамай, оған дер кезінде ем жүргізу керектігін
меңзейді.
Тұмаудың арты – ... ... түбі – жұт. ... ауруының
асқынған түрі өкпе ауруына шалдықтырады және ... ... ... ... ... ... ... қадағалап қарамаса, жоғалып кетуі де ... ... ... ... Қотыр - өте жұқпалы ауру. Ол адамға
амандасқаннан, т.б. жағдайларда жұғады. ... бұл ... әр адам өз ... ... ... ... жүру керектігін меңзейді.
Ауру кірді - әлек кірді. Жалпы, ... дені сау ... ол ... ... ... ісі алға қарай жылжиды. Сондықтан денсаулығы мықты
адамның оқып ... ... ... ... ... мол. Ал ... адам ... салынып, ешнәрсені қажетсінбей, өмірден түңіледі.
Бұл нақыл сөздердің бәрі халықтың ... өмір ... ... ... ... ... мен медициналық
бақылаулардың тұжырымдарынан шыққаны ақиқат.
2.2. Халықтық медицина атаулары мен эвфемизмдер
Ерте замандағы адамдар өздері себебін түсінбеген ... ... ауру ... ... ... Олар дүниедегі барлық
құбылыстар табиғаттан тыс күштер арқылы болады деп ... Әр ... ... иелері болады, олар адамдарға қасарланған кездерінде
індет, ауру ... деп ... ... да ... аттарын атамай,
бұрмалап, өзге атаулар берген. Мұндай құбылыс тіл ... ... ... ... тілінің лексикологиясы мен фразеологиясы» еңбекте
эвфемизм тәсілімен сөз алмастырудың бірнеше жолдарын көрсетілген [55; ... сол ... ... ... ... ғана алып, жіктейміз:
1. Ауру аттары алмастырылады.
Қазақ халқының тарихынан оба, ... ... ... ... қырғынға ұшырағанын білеміз. Ауыр дерт жайлаған
ауылдарға сырттан адам ... үшін ауыл ... қара ту іліп ... Бұл ... келетін адамдарды аурудан сақтандыру үшін қолданылған.
Адамдар қасарланады деп ұғынып, обаны (чума) – «апат», «қырғын», «бықпырт»
және «тырыспай» деп ... ... ... ... ... оның ... ... адамдардың жаппай қырылуына негізделінгенін көреміз.
Сол сияқты «шешек» ауруын да қазақ тура өз ... ... ... өміріне қатер төндіріп қана қоймай, өзінің ізін де ... ... Бұл ... ... әдеби шығармалар да өте көп. Кесел жас-кәрі,
бала демейді. Сондықтан да адамдар кеселдің атын ... ... ... қорқып, оны «әулие», «қорасан», ... ... деп ... ... ... ... ... эвфемизмдер екендігін көреміз.
Сол сияқты балалардағы «қызылша» ауруы да табу болып саналған.
Бұл аурудан кейде бала өліп ... те ... ... ... ... ... ... деп атаған. Адамдар ауру, дерт, кеселдерге
ауыстырмалы атау берген кезде аурудың ... ... өту ... ... жаңа ... ... осы мысалдардан көруге болады.
Өйткені бұл кеселмен ... ... ... ... ... ... толып кетеді. Осыған орай бұл ауруды «қызыл көйлек» деп атаған.
Алапес (проказа) ауруы жұққыштығынан науқас адам ... ... ... жайсыз естіледі. Аурудың жұқпалылығына қарай атын тура
атауға қорқып, бұрмалап айтқан. Қотыр, желдену, мақау, ... ... ... ... ... Ертеде бұл аурумен ауырған адамдарды ... ... ... ауру ... ... сөздердің синонимдері
ретінде сөздіктерге еніп отырғанмен, ауру ... ... бұл ... ... ... ... ... адам мүшесінде кездескен жеріне қарай
аталады. Мысалы, өңеште ... рак ... ... ... деп ... ... басқа «рак» «жаман ісік», «қатерлі ісік», «зиянды ісік» деген
эвфемизммен ... ... ... халық арасында тараған лексикалар болса,
қалғандары дәрігерлік этикаға байланысты пайда болған.
Бұл мысалдардан ... ... ... ... ... ... ауру атауларын бұрмалап көрсеткенде,
көбінесе осы ерекшеліктерді назарға алатынын байқадық. Мұндай эвфемизмдерге
тағы да ... ... ... ... ... белгілеріне қатысты туған
эвфемизмдерге «қызамық» (краснуха) ауруының жанама атауларын алайық. ... ұшпа ... ... Бұл ... ... ... тұр.
Сол сияқты, сөздікте аударылмаған дизентерия ауруының халық
арасында айтылатын бірнеше эвфемизмі бар. Ертеде бұл ... ауыр ... адам өліп ... отырған. Адамдар бұл аурудың өз атын тура ... ... ... ... ... ... «іріңді жалқық»,
«қанды іш өту», «іш өту» сияқты эвфемизмдері бар. Бұлар тек ауызекі тілде
ғана ... ... ... ... ... ... ... лексика ретінде қолданылып, сіңісіп кеткенін көруге болады.
Сонымен, медицина ... ... ... ... ... науқас адамның және оның туған-туыстарының көңілдеріне тимеу
үшін және сөздің ... ... әсер ... ... ... ... өзге сөздермен айтуынан немесе дерттің атын білдіретін
басқа сөздерді пайдалануынан келіп ... ... ... ... ... мағыналы сөздерге ұқсас келеді. Олар кейде ... ... ... ... ... ... байланысты жасалынады. Мысалы,
«безгек» - “малярия” (лихорадка) ауруының жалпы ... ... ... ... ... ... қызба, қалтырама. Бұлар, бір
жағынан, «безгек» сөзінің синонимдері болса, ... ... ... ... Яғни ... медицина лексикасында ауру атын білдіретін
сөздердің мағыналас лексикалары бола ... ... ... ... ... буындардың
қақсауы ескі жұртты басқаннан немесе көне молалардың үстінен жүргенінен
болады деп ... ... буын ... ... атаулармен жанамалап
атаған. Бұл ауру сөздіктерде аударылмай, латын тіліндегі «ревматизм» деп
берілгенмен, ауызекі тілде аруақ , буын ... омал деп ... ... ... шыққан сыздауықты тікелей атауға тыйым салған,
атын атамаған, себебі атын атаса, ... ... ... ... ... Ауру ... шиқан деп жұмсартылып аталған. Туберкулез ... ... ... сары ... ... ... деп атау орын алған.
Күнделікті ... жиі ... ... ем қонбайтын, беті бері
қарамайтын дерттердің тура атаулары, әсіресе науқастанып жатқан ... ... ... ету ... ... көңіл-күйін құлдыратып жібермеу
үшін де, оның айығып кетуіне сенімін арттыру үшін де өте қажет екені кімге
болса да ... Ал ... ... ... ... тура атаулары,
науқас адам түгіл сау адамның да төбе ... тік ... ... Мәселен, қылтамақ, құрт ауруы, мерез немесе құлғана деген
сөздердің өздері тұрмақ, олардың ... ... ... орын ... ... сифилис сияқты баламалары да бұл күнде ... жылы ... ... ... ... ... терминдердің
ішінде эвфемистік қызмет атқаратындары да жоқ ... ... ... мешел,
шыжың сияқты құлаққа оғаш естілетін сөздердің орнына ... ... ... терминдерді қолдану анағұрлым ұтымдырақ, өйткені ол терминдер
науқас адамдардың да, сау адамдардың да құлағына жұмсақтау тиетіні ... ... дене ... ... ... ... ... тіліндегі эвфемизмдердің тек қана тыйым салынған сөздерге
байланысты ғана емес, этика, эстетика нормаларына қарай дәрігерлік ... ... ... ... ... ... ... кейбір кемшіліктерге байланысты да ... ... ... ... ... ... «көзі көрмейді»,
«керең» сөзінің орнына «құлағының мүкісі бар», «құлағы қағыс естиді»,
«құлағы ... ... ... Сондай-ақ “шолақ” сөзінің орнына
«қолы жоқ», «жалғыз қолды», «ақсақ» сөзінің орнына «аяғының ... ... ... ... деп айтады. Сонымен бірге «жынды», «есалаң»
сөздерінің орнына ... ... ... ... ... Бұл эвфемизмдер тек қана ауызекі тілде ғана ... ... ... ... де ... ... немесе кеселді дерттердің салдарынан болатын адамның
дене, ақыл-ой кемістігін білдіретін – ақсақ, шолақ, соқыр, ... ... ... ... ... ... де естіген құлаққа ауыр тиетіндіктен
кемтар, мүгедек деген жалпы ұғымды білдіретін эвфемизмдермен не ... ... ... сөз тіркестерімен ауыстырылып отырады. Мысалдар:
Он үш жасында шешек ауруының ... қос ... ... Кеше ... желпілдеп ойнақтап жүрген қарақаткөз жеткіншек осылайша мүгедек
болып қалды. Жылдар өткен сайын ... ... ... бата ... ... белгілі жазушы, азамат соғысының батыры, «Дауылда
туғандар» атты шығармасын екі көзі көрмей әз болып ... ... ... ... ... ... не ... не амал бар, жақында таңқы мұрын самал
болды. Мүкіс тартқан кәрі ... ... ... ... ... ... ... көтере бере, құлағын төсей түседі.
3. Мағынасы айтушы мен тыңдаушыға бірдей соншама жағымсыз дөрекі
сөздер алмастырылады.
Кейде ... ... ... ... сыпайылық
қасиеттеріне байланысты да туады. Мысалы: кәрі адамды – ... жасы ... адам деп те ... Сол ... ... ... ... «аяғы ауыр»,
«көжеге тойып қапты» деп атайды
Сонымен ... ... орын ... ... ... ... арқылы атап көрсетеді. Мысалы: «жезөкшелік» сөзінің орнына
«жеңілтектік», «темекіші» - «шылымқор», ... ... деп ... бұл да аурудың бір түрі болып саналып, ... сөз ... ... көрінбесін деген ойдан келіп шыққан эвфемизмдер.
Қазақ халқының бала ... алға ... ...... ізетпен, сыйласымдықпен қарауы, баланы сөзді ойлап, өлшеп сөйлеуге
үйретіп, оның бойындағы қасиеттерді сыпайы атауға баулиды. Ата-бабаларымыз
әсіресе ... ... дене ... тура ... тыйым салған. Оларға
адамның дене мүшелеріндегі аталық, аналық белгілерді табумен «ұятты ... ... ... дене ... ... ... тек ауызекі тілде
ғана емес, көркем шығармаларда да кездеседі. Мысалы: ... ... ... ... мүшесі), әйел адамның аналық белгісін «қос анар», «қос алма»
деп атайды.
Медицина лексикасындағы эвфемизмдердің бір тобы адам ... ... ... ... ... ... байланысты
жасалынған. Адам бойындағы физиологиялық құбылыстардың барлығы табиғи болып
саналғанмен, олардың кейбіреулері тура ... ... ... бір этикалық нормаларға сәйкес бұрмаланып жанама ... ... ... атаулары табуға айналып, тілде тура қолданылмайды.
Олардың орнына эвфемизмдер пайдаланылады.
Адам ағзасындағы физиологиялық процестерге ... ... ... әйел ... ... ... келеді. Мысалы,
баланың туылуында «бала тапты», «туды» деп айту дөрекілік ... ... оның ... ... «баланы дүниеге әкелді», «баланы өмірге ... ... ... ... сөз ... ... ... бар еді,
мұндай боқмұрын біздің үйде де бар, тікенегі сыртына шықты деп айтады. Бұл
құлаққа жағымды ... ... ... ... ... тұрады. Сол сияқты ұл баланы ... ... ... ... ұшын ... кесіп, терісін айналдыру процесінің дөрекі ... ... ... деген эвфемизмді қолданады.
Әйел баласының 13-14 жасынан бастап келетін «менструальдық циклі»
болады. ... ... бұл ... ... ... ... ... «қонақ», «етеккір», «мейман», «қызыл», «айлық». Сол сияқты әйелдің
баланы ... ... ... ... ... ... ... «баласы өлі
туды» сияқты тіркестер кімде-кімнің болмасын құлағына жылы тие қоймайды.
Бұл жағдайда «әйелдің уақытына ... ... ... ... ... ... ... әйел адамның ана бола алмауын білдіретін «бедеу»
сөзі де дөрекі болғандықтан, көбінесе ... ... ... ... ... ... [56;65]
Эвфемизмдердің қалыптасуына әсер ететін себептердің енді бірі ас
қорыту процесінің нәтижесінде адам организмінен сыртқа бөлінетін заттар мен
соларға ... ... ... ... оғаш ... ... естілетін
атауларында жатыр. Мәселен, адамның ішінен шығатын, тамақ ... ... ... ... түрде естілетін осырық, осыру сөздерінің
орнына жел, жел шығару, жидіту, мүңкіту эвфемизмдері қолданылады. Мысалдар:
Біраздан кейін бізге батқаны жарық емес, ішетін ... пен ... ... ... күзеттірген үйдегі Зейнеп ел ... ... ... деп ... құлдың мазасын алды. Мылқау Қараүлек «шаруасын
бағана неге бітірмеді екен» деп, піскен бауырсақтай томпиған жас ... ... ... алып барған. Қазақ тілін білетін орыс-қазақ арқылы ол
түзге отыруға рұқсат сұрады. ... ... ... боп, ... ... үйге
беттегенде, алдарынан Бүркітбай шықты. Бір жақтан келе жатып Алдайбай деген
кісінің үйіне қонған екен, ... ... ... ... ұялғанынан таң
біліне аттанып кетіпті. Бұл сияқты эвфемизмдердің ... ... ... дәрет, зәр, нәжіс деген сөздерді де жатқызуға болады [57;121]
Сонымен, медицина лексикасына ... ... ... ... арқылы жасалынады екен. Олар:
1. Ескі діни наным-сенімдерден, ырымшылдықтан атын атауға ... ... ... ... Дәрігерлік этикаға байланысты жасалынатын эвфемизмдер;
3. Адам бойындағы сыпайыгершілік, адамгершілік қасиеттеріне байланысты
айтуға жеңіл, сыпайы ... ... ... ... Ауру атауларының орнына латынша термин сөздерді қолданылу ... ... ... ... ... ... ... тілінде басқа дисфемизмдік атаулар сияқты, дене мүшелері мен
ағзаларына, ... ... ... болған дисфемизмдер де жиі
қолданылады.
Мұндай дисфемизмдер жағымсыз эмоционалды-экспрессивтік мағына
үстеп, ауру, дімкәс ... ... ... ... ... ... - Манағы таскерең, үндемес төр алдында ұзынынан ұйықтап жатыр
(Д.Досжанов). Таскерең. Бұл сөз ... ... ... ... ... ... ... күшейтпелі реңк беріп тұр. Құлағының мүкісі бар, саңырау
деген мағына береді. Аталған ... ... ... екі ... сөз
табынан болғанынан қарамастан, біртұтас лексикалық мағынаны білдіреді.
Дене ... ... ... бірі – ... Бұл ... ... ... бар деген мағынада жұмсалады. Шойнақ сын. – ... бір ... ... ... ... ... еді оны, енді екі ... жақын (Ғ.Мүсірепов). Бұл сөз адамның дене мүшесінің кемістігін
әсерлей көрсетіп, жағымсыз ... ... ... ... ... сөзі де дене ... кемтарлығын
көрсетеді. Мысалы:
Алыс жерден келіп ем,
Белі талды шолақтың,
Дәм ... ... үйде ... ... қазан).
Шолақ сын. Қол не аяқтың кемтарлығы, мүгедек. ... ... ... ... қол ... барлық үй сайманымызды алып ... Бұл сөз ... ... күнделікті ауызекі тілінде
жұмсалады. ... ... ... ... ғана беріледі. Мысалы:
Қап мына қаңғыбас шолақтың көрсеткенін-ай маған (М.Қаназов).
Шұнақ ... ... ... ... кесілген» деген
мағынада қолданылады: - Құлағы жоқ шұнақ би, құйрығы жоқ шолақ би, екі ... ... ... бе? – ... [58; ... ... кем-кетікті білдіретін сөздердің бірі – мықыр.
Мықыр сын. Бойы ... ... ...... ... ... бар ... бір қарыстай ұзын Ғайни кетіп барады (О.Бөкеев). Көбіне-көп
кейіпкерлерді ... үшін ...... ... ... деп атап ... ... адамның физиологиялық өзгерісіне байланысты айтылатын
дисфемизмнің бірі – буаз сын ... ... ... ... ... Буаз сын. 1. Құрсағында төлі, баласы бар; туатын (мал, хайуан).
2. Екі қабат, аяғы ауыр. Сөйтіп ... ... зар ... ... жүргенде,
қатыны буаз болып, бір ұл табады (С.Сейфуллин).
Ындыны ...... ... ... ... ... (М.Қанаев).
«Ындыны кебу» біздің түсінігіміздегі «таңдайы кебуді» білдіреді.
2.4. ... ... ... фразеологизмдердегі көрінісі
Тіл мен мәдениеттің, рухани байлықтың қарым-қатынасы ғалымдардың
назарынан ... тыс ... Бұл ... ... “... ... двухсот
лет пытаются раскрыть происхождение тех или иных ... и ... за ними ... ... ... культуры или бытовых
представлений, прочесть скрижали забытого прошлого”, - деп дәл ... алды – ... ... деп, ... ... дәріптеген халқымыздың
тіл байлығына, әсем сөз кестелеріне қайран қалмасқа шарамыз жоқ. Бұл ретте
тіліміздегі ... ... ... ... ... ...... тіл арқылы ұрпақтан-ұрпаққа мұра болып
қалған тұрақты сөз тіркестері. Олар тілде даяр ... ... ... ... ... ... Фразеологизмдер мәнерлі сөйлеу, ойды
әсерлі жеткізуде таптырмайтын тілдік әрі ... ... ... ... ... бейнелейтін сөздер мен
сөз тіркестері көптеп кездеседі. Бірақ олардың көбі ... ... ... да, бәрі ... бүгінгі ұрпаққа түсінікті бола бермеуі де
мүмкін. Олардың арасында қолданыс аясы ... о ... ... не ... ұмыт ... да аз емес. Бұлардың этнографиялық
мазмұнын, дәстүрлік қолданысын зерттеу – этнолингвистиканың ... ... ... бір ...... халық ауыз
әдебиетінде, фразеологизмдерде мол қолданылуы. “... Устойчивые выражения,
отражая историю народа, его ... и ... ... образно-фоновую
основу языка, без раскрытия которой невозможно объяснить появление самой
фразеологической ... ... ... ... ... ... исследователей
в область обычаев, нравов, социально-исторических явлений” – деп көрсетеді
белгілі түркітанушы З.Г.Ураксин [60]. Осы ретте медицина ... ... сөз ... назар аудартады.
Тілдің бейнелілігі мен байлығын арттыра ... ... ... ... ... ... – тұрақты тіркестер.
Тұрақты тіркестер – халықтың тұрмыс-тіршілігі, мінез-құлқы, әдет-
ғұрпы мен салт-санасының, өмір сүру ортасының көрінісі.
Фразеология – құрамы мен ... ... ... кезінде
конструкцияланбай, даяр қалпын сақтай отырып қолданылатын, мағына ... ... ... тән, ... ... тіркестерді зерттейтін тіл
білімінің саласы.
Академик Ә.Қайдардың ... және оның ... ... ... ... құбылыс деп қарасақ, тіл қоғамда тек сол этностың қарым-қатынас
құралы ретінде ғана емес, ... ... оның ... ... ... ... іспетті барлық болмысы мен өмір тіршілігін, дүниетанымы
мен әдет-ғұрпын бойына сіңіріп, ата мұрасы асыл қазына ... ... ... ... қызметі тағы бар» [61;69], - деген тұжырымы тілді
зерттеудің этнолингвистикалық негізін белгілеген.
Сондықтан халықтың ... ... ... тілі ... ... біз бұл ... ... шаруашылығының
бір арнасы болып ... ... ... ... қазақ
фразеологизмдеріндегі көрінісіне тоқталамыз.
Қазақ тілінің фразеологиялық сөздіктерінде халықтық медицина
атауларына қатысты көптеген тұрақты тіркестерді кездестіруге ... ... ... тілдік-танымдық мәнін ашу арқылы тіліміздің
ұлттық мазмұнға бай көркемдік таным әлемін, философиялық түсінігін, ... тани ... ... ... ... ... ... кездеседі. Мәселен, «жегі» - ауру ... бет ... ... ... ... «жегідей жеу», «жегідей кеміру»
тіркестері ауыспалы ... ... ... ...... түсу». Мысалы: Сенің халің жанымды жегідей жейді.
Сондай-ақ, ... ... ... ... ... жай ... ... құрт, микроб;
ә) меңдеп алған іштегі қайғы, дерт.
«Оба»(чума) деген ауру ... ... ... ... ... ол «түк қалдырмай, сыпырып жалмады » ... ... ... ... ... обадай обамын деп қаһарын төгіп отыр
(Ғ.С)
Сонымен қатар, безгек масасы ... ... ... ... ауру атауымен байланысты «безгектен тұрғандай»(малярия) тіркесі
қолданылады, білдіретін ... – қан жоқ, сөл жоқ, ... ... ... шер байлану» - қайғы-қасірет, ... ... ... ... білдіретін тұрақты тіркес ұшырасады. Шемен – ... іш ... сары ... ... ... ауру. Мысалы: Кеудеме
шемендей шер байланып, мазасыз күйге ... ... ... болды»(цинга) деп көптен ... ... жас ... сорпа ішпеген, ағарған татпаған кісі ауырғанда айтылады. Құрқұлақ
... С ... ... ... ... шыққан адамдай» немесе «күл ауруына шалдыққан кісідей» деп
жалғыз қалуға, дүйім жұрттан ... ... ... Күл - өте
қауіпті, жұқпалы ауру.
«Қағынды» деген ауру атауымен кездесетін фразеологизмдер «қағынды
алмайды» - ештеңесі кетпейді, ешқандай пәле жоқ, ... бар ма?» - ... бар? ... ... ... ... - өкпені қабындыратын ауру.
«Соқыр» сөзімен байланысты мынадай тұрақты тіркестер ... ... ... ... - түкке тұрмайды, татымсыз, «соқыр
тұман» - ештеңе көрінбейтін қою тұман, ... таяқ ... - ... ... тиын ... - түк ... ... «көзі көр (соқыр) болды» -
мүлде көрмейтін болды.
«Сау басына ... ... ... ... ... ... ... алды; өзін-өзі дауға іліктірді, әлек тілеп алды деген мағынаны
білдіреді. Сақина ауруы (мигрень) – ... ... ... ... ... ... сақинасы ұстап отыр» деген тұрақты тіркестер де жиі
қолданылады. ... ... ... ... бар деген мағынада жұмсалады.
Таз (парша) – грибок микроорганизмі ... ... ... Құйқаға көкшіл құрғақ қабыршық түседі де, біраздан соң ол тұтасып
кетеді де, ... иіс ... шаш түсе ... «Таз ... ... ... бар, мағынасы – баяғы күйіне түсті, бұрынғы қайталанды.
«Қатпа» ауруына байланысты «қатпа қара» тіркесі бар, мағынасы ... арық қара ... – Анау ... ... ... ... Жылқайдар
деген сол болады (Ғ.М).
«Қояншығы ұстады»(эпилепсия) – қырсығып ... ... – ісіп ... ... Бұл атаумен байланысты «көнек жара»
тіркесі ... 1. ... жара 2. ... ... ... мәселе.
«Қара шешектей жайылды» (оспа) фразеологизмі барынша бойды билеп
алған деген мағынада жұмсалады.
Сүзектен тұрғандай. Құр сүлдесі қалып, ... ... адам ... ауру ... ... ... тұрақты тіркестерді
кездестіруімізге болады:
Ауру биледі. Ауру жеңді. Ауру көрді. Дерт санады, жаратпады. Ауру
ошағы. Ауру-індеттің ... ... ... ... Ауру ...... ... Ауруына ем қонбады – сырқатына дауа ... ...... сөзіне байланысты тұрақты сөз тіркестері:
Отыз екі дерт. Халық арасында «ел бойында отыз екі дерт бар» ... ... ... тек ... ... өзі ғана ... сонымен қатар
өсек-аяң, күндестік, көреалмаушылық, көңілдің ... ... ... ... ... ... да зақымды көптеген жаман әдеттер бар.
Дертін қашырды – сауықтырды, сырқаттан жазды.
Дертті болды – ауруға шалдықты
Дерт қозғады – ауруы күшейді.
Дертке дауа [ем, ... ... ... шипа ... ... іздеген, Тірліктен күдер үзбеген (Д.Бабатайұлы).
Дертке дерт қосты. Ауруға ауру ... ... ... ... ... емдеймін деп қазақ халқының дертіне дерт қосқаннан
басқа еш нәрсе істей алмады (А.Бисенова).
Қан ... ... ... сөз тіркестері:
Қан жаудырды (азап шектірді)
Қаны қайнады (қатты ыза болды)
Қанын ішіне тартты ... ... ... ... дос ... ... ... қарақшы (жау, дұшпан)
Қанды қалпақ киді ( көрместей араздасты )
Қанды қанмен жуды ( кек алды )
Қанды мойын ( қылмысты, күнәкәр)
Қан жылату ... ... ... жоқ, сөл жоқ ... өңі жоқ, түсі ... ... ... қайғырды)
Қан құсты (ауыр дертке шалдықты)
Қан түкірді (қан құсу, жаны қиылу мағынасында айтылып ... ... ... ... ... ... ... салт-дәстүр, тұрмыс жағдайын көрсететін ... ... ұлт ... ... ... (қайғы, уайымға қалдырды)
Жарадан ірің ағызды (пасықтық істеді )
Жараның аузын ашты ( жәйсіз істі еске алды ... ... ( ... ... шер ... сепкен ащы тұз (азап үстіне азап)
Жарасы жеңіл (оңай шешіледі, түк емес)
Жарасына май ... да ... ( ... ... майын тауысты – көп оқыды, сарыла ізденді. Көп оқу шынымен-ақ
көздің майын тауысады. Өйткені, о баста көз алысты көруге арналған. Ал ... әр ... ішкі және ... ... байланысты өзгеріп отыратын
резервтік майларға жататындықтан, көп оқығаннан азаяды.
Көзі қанталады – ашу ... ыза ... Бұл ... ...... қан ... бар екендігін көрсетеді. Өйткені қан тамырлары
жоқ дене қанталай алмайды.
Көзі қарауытты – ... ... ... Бұл ... адам
ағзасындағы түрлі жайсыздықтар көздің көруіне әсер ете ... ... ... ...... шаршады, жалықты. Көзі шүңірейді – арықтап
жүдеді. Көзі шықты – соқыр болды. Көзі ... ... ...... ... ... Бұл ... мынадай қорытынды шығады: бір жаққа,
бір нәрсеге көп ... көз ... Адам ... ... ... ... Көзі ... соқыр болады, таң қалғанда, қорыққанда көзі
шарасынан шыға жаздайды.
Көзінің еті өскен – ... ... ... еті ... ... ... Өзге де ... қалу» мағынасын білдіретін көзі шықты,
көзінен нұр тайды тіркестерінің ішінде менменсу мағынасы неге дәл ... ... ... сұрақ туады. Біздіңше, көздің еті өсу – ... ... бұл ... тіркесі өздігінен-ақ жағымсыз мағына береді.
Осы тіркеске өсу сөзінің бұл контекстен тыс жеке ... ... ... ... өсу, ... ... ... асу мағынасын білдіреді.
Көзі қарылды – көрмей қалды.
Көзге шыққан сүйелдей ( кері әрекетімен жағымсыз мінезді адам ... ... оны, - деді ... - мінейік машинаға, ... ... ... (С.М). ... ... сөзінің шығу төркінін кейбіреулер
қазақ тіліндегі сүйел (денедегі ... ... ... ... Біздіңше, көзге шыққан сүйелдей дегендегі сүйел парсы тіліндегі
сәбел сөзі болу керек. Парсыша ...... ішкі ... ... ...... ... шыққан кірпік. Сондықтан ретсіз, оғаш
бірдемені көргенде көзге шыққан сүйелдей дейміз.
Көз тиді – ... ... ... ... ... ... ... анықталмағандықтан, халық арасында мұны көз,
тіл тигендіктен деп ... ... ... ... Көз ... тіл ... ... қолданылады. Тіл-көз болу – тіл-көз тию. Тіл-аузым
[көзім] тасқа – тілім тиіп ... ... тиіп ... ... бұларды біліп, танығандығын осы атаулардың тілде
болғандығы дәлелдейді. [63;64]
Қабырға сөзімен:
Қабырғасына батты, қабырғасы ... ... ... ... ... ... – жанына қатты батты, қиналды.
Жүрек сөзімен келетін ... сөз ... ... 1. ... келді. Менің койкама басқа бір аурудың
матрацын әкеп, ... ... ... жүрегім айныды (Ана тілі). 2. Безер
болды, мезі болды, ығыр болды. ... ... ... ... бауырын
төсеп жатыр, жұмыстан жүрегі айнып жатқан сияқты (Ғ.Мүсірепов).
Жүрек ... ... ... (запыран) артуы туралы
айтылады. Ротер – Голландияның дәрісі. Оны ... ... ... ... ... ... ... қолданады
(С.Сұбханбердин).
Жүрек кесті (тесті). Жүректі түйнеп, қыжылдатты. Қара ... ... ... жатасыз жамбасыңды тақтай тесіп. Осы екен «Ұрлық
түбі – қорлық» деген, япырмау, құтылармыз мұнан ... ... ... 1. Жүрегі айныды. Шикі етті, қанды көрсе,
жүрегі көтеріліп кетеді осы баланың. 2. ... ... ... ... ... ғой (Ана тілі).
Жүрегі күпті болды. 1. Тамақтан бейжай ... ... ... ... ... ... жеп, тағы ... жасатып жеп, шалдың жүрегі
күпті болып қлыпты (Ана тілі). 2. Қорықты. Алғаш жер ... ... ... ... ... (С. ... қозғалды диал. Жүрегі айныды. Арасан суын ... ... ... (Шығ.Қаз ) [64;214-218 бб].
Осындай фразеологизмдерде «жүрек» сөзі адамның денсаулығына
қатысты ... ... ... ... адамның тәбетіне қатысты
(жүрек жалғады), қорқыныш мағынасында (жүрегі бүлк етті), ашу (сұм ... ... дерт ... қуаныш (жүрегі жарылды), сезім, ... өрт ... т.б. ... қолданылады. Сонымен қатар ет
жүрек, дірілдеген жүрек, ... ... ... ... ... дене ... ... өзінің тура мағынасында қолданыс тапқан [65;100]
Ауыз:
Аузына су тамызу. Хал үстінде жатқан адамның ... су ... ... ... ... ... жасау.
Аузы уылу. Баланың аузы ойылуы.
Ішек сөзі арқылы:
Ішегінің қырындысына дейін ...... түк ... ... ішегінің қырындысыны дейін ақтарғанмен, ел жартымды ештеңе
айтпады.
Ішек-қарны аралас – ... ... ... ... ... ... ... Құнанбай әбден айқасқан, ішек-қарны араласқан
дейтін жақындардың өздері (М.Ә)
Ішек-қарнына дейін ...... ... ... ... удай жалады. Адам басында болатын күйініш сәті.
Іш сөзі арқылы жасалған тұрақты сөз тіркестері:
Іші қазандай қайнады. Ыза ... ашу ... ... ... мерез. Пасық, адамға жақсылық ойламайтын күншіл адам.
Іші ауырды. Өкінді, іші ашыды.
Іші-бауыры елжіреді. Жаны ери жақсы көрді.
Іші жылыды. ... ... ... ... ... ... селк етпеді, ішкі дүниесі ... ... ... ... сау болса да, ішім өліп қалыпты (Абай).
Азу сөзімен байланысты:
Азу тісі балғадай [пышақтай]. Жарамды, қажырлы, күшті. Азу ... ... ... ағаларың, әне, анау үйірге түскісі кеп тұр
(Ә.Нұрпейісов).
Азу тісін басты. 1.Қатты қысымға ... ... тіс ... ... ... ... өш болды. 2. Тісін қайрап, іштен тынды.
Тоқайдың осы ... ... ... азуын басады (І.Жансүгіров).
Азу шалды. Ұлғайды, егде тартты, қартайды. Алғыр жас буындар
түгілі, азуын ... ... ... де ... оқуың қонып жатыр
(М.Ақынжанов).
Ақ жол емі. Қазақтың ескі ... ер ... оқ ... ... ... оқты түсіру үшін жаралы кісі үстінен әйелдерді үш мәртебе
аттататын әдет ... Егер ол әйел ... ... ... көзі ... денедегі оқ кері шығады деген ұғым болған. Ешбір дәрісіз, құралсыз,
тек адалдығымен шипагер болғандықтан, ... бұл емін «ақ жол емі» ... Ақ жол емі төре ... әйел ... бозбалашылықтан,
ерлерінің көзіне шөп салушылықтан сақтау үшін ... өзі ... ... (І.Есенберлин).
Ақ көбік қылды. Терлеп-тепшітті.
Ақты [шелді] көз. Кей ретте соқыр, көр мағынасында жұмсалады.
Ақыры ... ... ... ... арты ... ... деген
ұғымда.
Алпыс екі тамыры босады [иіді, қаңсыды]. Елжіреп, мейірі түсті,
емірене сүйсінді; жүйе-жүйесі босады.
Ашаң ... ... я ... ... ... ... ... абай бұрыннан білетін Дәндібай, Еренай сияқты қарттар бар және
түстері жүдеу, ашаң тартып ... ... ... ... орта ... бар (М.Әуезов).
Ашқарын•ашқарында. 1. Тамақ ішпей тұрған ... шақ ... ауыр ... •қатыны [әйелі] күмәнді. Екіқабат, жүкті
болды.
Аяғына қан [жем] ... ... ... ... сары су
ұялады; жылқы малының ауруы.
Аяғына мінді. Аяғынан тұрды, сауықты.
Әжім [ажым] басты [түсті]. Беті қыртыс-тыртыс ... ... ... ... ... ... де ... әжім басып кеткен
бе, қалай? (Х.Есенжанов).
Әз болды. Суқараңғы соқыр болып қалды. Барлық денем сау, ... әз боп ... - деді ... ... [хал] ... Өлім ... айналды. Ауырғандықтан пайда болған әлсіздік.
Басы ауырып, балтыры сыздады. Ауырып, сырқаттанып қалды; жаны
қысылды.
Белінен ... ... ... ... ... ... шойылды. Белі құрыстанып ауырды, сіресті, белін жаза алмады.
Совхоздың моншасы біткен кезде, мен ... ... ... ... бері ... ... ... бастады. Беті бері қарап, ептеп
асханаға кіріп шығуға жарады (Ж.Тілеков. От кешу).
Буыны бекіді. Әлденді, қатайды, есейді, ... ... ... Соңғы сөзден соң буыны қайта бекіп, ... қан ... ... ... Күші ... әлсіреді. Столға отыруға барғанда,
Раушанның тұла бойы ... ... ... көзі ... ... ... (Б.Майлин).
Буынын баса алмады. Аяқ-қолынан әл кетті, ... ... ... [құныс] бел. Кәріліктен не аурудан бел омыртқасы иілген
кісі.
Дауасын таба алмады. Емі ... ... ... ... Ауру кісіні қожа-молдаға үшкіртті.
Дені сау. Ауру емес, он екі мүшесі ... тәні ... ... ... тәуір.
Жанға шипа, дертке дару. Ауру-сырқатқа дауа.
Жанды жер. Тән ауыратын талма жер.
Жанбасы тесілу. Ауру зардабынан көп жату.
Сары жанбас болу. Ауру ... ... тұра ... ұзақ ... ... Туа қағынып өскен, ежелден бұзылған ... ... ... ... ... ұқсады деген
мағынада айтылады.
Жұлыны үзілді. өлді, ... ... тиді • ... тиді. Біреудің назары түсіп ауырды.
Көк қарын. Арық. Мына ши борбай, көк ... ... ... майы ... Май ... өте семіз. Құйымшағынан
майы шыққан өгіздер, жегуге әзірленген аттар , әлекедей жаланған ... ... Арт жағы ... жара ... ... ... ... мүкісі бар. Құлағы нашар еститін кісі
туралы айтылады.
Құлағы тарс бітті. Түк ести алмайтын керең ... ... ... [жазылды]. Әбден айықты, ауру-сырқаудан ... ... ... ...... ... Бойына бала бітті, екіқабат
болды.
Қырқынан шықты. Жаңа туған баланы ... күн ... соң, ... ... ... ... шілде суға шомылдыратын ырым-салт.
Майып болды. Жазатайым мертікті, оқыста жарақаттанды.
Мыңда бір ем [дауа, зәру] ... ... ... ... жұлыным. Соншалық қастерлеп бағып, қорғаштап
сақтаған қымбаттым деген мағынада. Құлагер, қолда өсірген ... ... ... ... екі мүше. Дене бітімі, бар тұлғасы, тұтас ... ... ... он екі мүшеге адамның қай мүшелерін жатқызған деген сұрақ туады. Бұл
жөнінде мынадай жорамалдар бар:
1. он екі ... ... жұп (екі көз, екі ... екі қол, екі аяқ),
төртеуін тақ (тіл, тіс, бас, мойын) мүшелер деп ... он екі ... ... жұп (екі көз, екі ... екі қол, екі ... төртеуін (ауыз, мұрын, алдыңғы жыныс, артқы ... ... деп ... ... төрт жұп ... төрт тақ мүшеге балап, оған тағы сегіз ... (бас, ... ... ... тіл, ... іш, бел) ... қараушылар.
4. мүшелердің санын сараламай, 12 санының жалпылама, көптік мағынасын
беретін «киелі қасиетіне» мезеп, «он екі ... ... ... жалпы
«дене бітімі, бар тұлға, тұтас дене» деп қарайтындар.
5. ... он екі ... ... он екі ... ... екі мүшенің нақтылы атауларына байланысты біз жоғарыдағы
пікірдің екіншісін қолдаймыз. Өйткені сан ... дене ... ... көз, екі құлақ, екі аяқ, екі қол және ауыз, ... ... ... ... ... даралап көрсетудегі ең басты принцип осы мүшелердің
адамның адам болып өмір сүруіне ... ... ... ... «Он екі» мүше ... тұрақты тіркестің сыры «он екі санының» киелі
мәніне емес, аталмыш он екі дене мүшелерінің аса ... ... ... ... ... деп түсінген жөн [66;23]
Өкпесі алқымына тығылды. Демікті, тынысы тарылды.
Өлім аузынан қалды. Ажалдан аман-есен қалды.
Өлім аузында [үстінде] жатты. ... халі ... ... ... ... өлім аузында жатқан Дәркембай осы жайды есіне текке
алмады (М.Әуезов).
Өлі мен тірінің арасында • өлім ... Әл ... ... жаны қыл үстінде.
Сары төсек [ауру] Ұзақ төсек тартып ауырды деген мағынада.
Сүйегі сал болды. Мешел болды.
Сүндетке ... ... ... ... Түк көрмейтін соқыр. Су сөзі – түркі, монғол, тұнғыс-
маньчжур тілдеріне ортақ. Якут тілінде суй «мүлде, тіпті», ... ... ... ... қолданылады. Қазіргі қазақ тілінде су жаңа «мүлде
жаңа» мағыналы тіркес кездеседі. Тіркестегі екінші сыңар сөз ... ... ... ... ... ... уча сөздері қазақ тілінде «соқыр»
деген мағына білдіреді. Тілдік деректерді негізге ала отырып, су ... ... ... ... түсіндіруге болады [67;121]
Көр соқыр. Мүлде көрмейтін, тас қараңғы соқыр. Парсы ... ... ...... Осы бір ... ... екі сөз ... фразема (соқыр соқыр) «мүлде еш нәрсені көрмейтін» ұғымын
білдіріп тұр [68;101]
Талмау жері. Өкпе тұсы, ... ... ... ... [қалды]. Есінен танды, әлсіреді.
Тас керең. Түк естімейтін саңырау.
Төсек тартты. ... ... ... ... ... ... жатыр.
Тұқым жалғады • тұқым қуалады. Атадан балаға дарыды, ұрпақтан-
ұрпаққа кетті.
Тыныс ... Дем ... Жай ... ауыр ... ... ... келе
жатқан өзінің шешесі Ұлжан екен (М.Әуезов).
Алқымы ісу. қарлығып, тамағы ісу.
Арқасы ұстау. 1. ... ... кәрі жыны ... 2. ... ... жел ауруы ұстап қалу.
Зәр. 1. О баста зәр – у, улы зат. 2. Адамның бойынан ... ... ... ... шығатын сарғыш түсті, өзіндік иісі бар сұйық
зат. 3. Зәр – о ... ... ... енген) зәр < ... ... ... ... ... ... «несеп» сөздерінің
эвфемистік баламасы ретінде қалыптасқан сөз. Зәр шашу. Ашуланып, ... ... ... ... Зәрі ... ... Кейбір ашуланшақ, әсіресе әйел
адамдардың ренжігенде, ашуланғанда беті қызарып, қанталап ... ... екі ... ... және ... ... қаз-
қатар болып өсіп шығатын, ұзындығы кейде бір ... ... ... қыл
тізбектері. Кірпік көзді ашып-жұмып отыруға байланысты ылғи ашылып, жабылып
отыратын, сол арқылы олар ... ... ... ... ... ... ... сәуледен сақтайтын қызмет атқарады. Алтын кірпік. Аса
көркем, сәнді кірпік. Боз кірпік. Қартайған адамның, ... ... ... ... ... қасын да қырау шалып, түсі ағарып, бозарып кетуіне
байланысты кірпік те бозарып көрінеді. «Боз кірпік» қарт адам ... ... ... ... Көз ілмеу, ұйықтамау. Кірпігі кіжің ... ... ... ... ... ... бағу. Ауырып жатқан
адамның халін бақылау. Кірпігіне ... ... ... ... ... ... таң атқызу. Кірпігін кірбің ... ... ... бір ... мұңаю, қайғыру. Кірпігін қадау. Қадала қарау, тесілу.
Кірпік қаққанша. Тез, жылдам, лезде. Кірпік ... ... келе ... ... ... жаңа ... айға ұзақ қарауына болмайды.
Себебі айда отырған кемпір бар, ол жердегі өзіне ұзақ ... ... ... ... ол адам кемпірдің сиқырынан өлуге тиіс.
Түк. Адамның сондай-ақ жан-жануарлардың ... ... ... жүн. ... түгі ... ... булығып, терісіне сыймай тұрған адамға
байланысты айтылады. Жүрегінің түгі бар. ... ... ... ... ... Беті ... сағы сыну. Түгі сыртына шығу. Ашулану, зәрін төгу.
Тырнақ. Адамның ... ... ... өсіп ... қабыршық түріндегі өткір өсінді. Бір тырнағы ішінде. Жасырған бүкпесі
бар, арам. Жаны тырнақтың ... ... Адам ... жан шығудың алдында
тұрған қалпы, көз ... ... ... Бұл ... ... шыбын жаны көзіне
көрініп ұшып жүріп, бірден ғайып болмай, біресе ... ... ... түсінікке байланысты қалыптасқан ұғым. Жау тырнағынан құтылу. Жау
қолынан босау. Қара тырнақ. ... ... ... ... ... Қара тырнағына да тұрмау. Қадірсіз болу, көк тиынға да тұрмау.
Тырнағына алмау. Менсінбеу, ... ... ... ... тұрмау, бір
тиындық бағасы болмау. Тырнағына ілігу. Азулы біреудің озбырлығына жолығу.
Тырнағын батыру. Біреуге ... ... ... ... ... күш ... Тырнағын іліктіру. Бір нәрсеге ... ... Ең ... ең бастапқы. Тырнақ асты. Адамның ең ... ... ... ... кір іздеу. Жоқты-барды сылтау етіп, кінә
тағу үшін біреуге бәле салу. Тырнақты уысқа түсу. Мықты ... ... ... ... ... ... ... алған деген ұғымда.
Жекеменшіктік пиғыл қалай қара шешектей жайлап алған оны (Б.Қыдырбекұлы).
Кесел сөзімен келетін ... ... бар: ... ... ... кесел тигізу – зиян жасау. Кесел болу – ... болу ... ... ... ... ем-дом жасау оңайға түспеді (М.Мақатаев).
Қазы да жаман болмас еді-ау! –деді ... өзі ... ... ... ... 107 б). ... бізге түсініксіз сөз – «дом». Түркі
тілдерінің бірі туваларда дейді ғалым Ә.Нұрмағамбетов, ... сөзі ... ... дуалау, үшкіру немес дәрі мағынасын береді (тув. –рус.сл).
Тува тілінде кездесуіне қарап, сөз төркіні түркі тілдері деу ... ... ... жататын кейбір тілде (салон тілінде) goo – дәрі ... ... бұл ... ... тілінен өткендігі көрінеді. Сондай-ақ
тува тіліне монғол тілінен ауысқан деуге деректер жоқ ... ... ... ... ... дом – ... дуалаушылық, сиқырлық кейде дәрі
мағынасында қолданылған. Ал қазақ тілінде «дом» сөзі «емге» ... ... ... ... сөзінің синониміне айналып кеткен. Сонда
«ем-домның» алғашқы мағынасы «дәрі-дәрмек» дегенмен бірдей [69;73].
Қорыта айтқанда, ... ... ... этнос
өміріндегі ақиқат шындықты бейнелейтін шағын оқиға негізінде ... ... келе ... ... ... семантикалық құрылымы жағынан тұтасып,
этнолингвистикалық мағынаға ұласқан.
Сондай-ақ, медицина атауларының көбі ... ... ... ... ... Бұл ... бәрі ... жағымсыз әсер қалдырады. Мысалы:
Жеміт – тері мен сүйек арасындағы ет. « Жемітіңді жегір » ... «Өз ... же» ... мәнде қолданылады.
- Қағынды келгір – қағынды болып ... ... Қара ... ... – сиыр ... ... қарғыс.
- Қаратүйнек келгір – ішегің түйілгір.
- Көктүйнек болғыр! – ауруға шалдыққыр деген мағынада балаларға
қаратылып айтылатын ... Көк ... ... ... ... ... кетті (Ш.Хұсайынов).
- Көк шешек келгір! – шешекпен ауырғыр.
- ... ... ...... ... ауру.
- Қатпа келгір! – қатпа болып ауырғыр.
- Көзің аққыр! Көзің желкеңнен шыққыр! Көзің тас ... ... ағып ... ... ... ... ... бітсін деген мағынада.
- Көгала келсін! – көгаламен ауырғыр, өлгір деп қарғау. - Әй, көгала,
кімнің үйі ол, айтшы ... – деп бір жағы ыза ... бір жағы ... ... ... ... – құлғана ауруымен ауырғыр.
- Сыпыр алғыр! Қара малда болатын індет.
- Желкең ... ... ... ... ... ... ... балаларға айтылады.
- Мәлік (чума) келгір! Түйеде болатын ауру. Мәлік келгір, ... ... ... ... ... ... жылаған балаға айтылады.
- Кежегең кесілгір! Желкең қиылғыр деген мағынада.
- Топалаң келгір! – қойға және балаға ... ... ... ... келсін! – тісіңнің құрты ұстасын деген мағынада айтылатын
қарғыс.
- Күйдіргі – денені қатты күйдіріп-жандырып шығатын, адамға ... ... ... жара. Күйдіргі микробы жұққан жер 2-3 күн өткен соң
қызара күлбіреп, кейін оған қанды ... зат ... ... ... ... - өте тез ... жұқпалы ауруға шалдыққыр деген
мағынада жұмсалады.
- Ала күлік келгір! Ала күлік түйеде болатын ... ... Көк ...... ... ер ... айтылатын сөз.
- Жұлының үзілсін! Өле қал деген мағынада.
- Тіліңе теріскен [шиқан, күйдіргі, теміреткі] шықсын!
- Құмыр болғыр! – ауру ... ...... ... суды көп ... ... ауру түрі.
- Cусамыр болғыр! – сусап ауыратын кеселге душар болғыр деген мағынада.
- Шешек шыққыр! – ... ... ... ... ... ... ... тигір [болғыр]! Кеселге ұшырағыр! Мына алаөкпе тигірлеріңді
кидірмелетіп қайда апарасың, үйге ... деп пе едің ... ... ... Бауырың тілінгір! Бауырыңа құрт түссін! Оны
бауырым дегеннің ... ... ... ... шыққыр! Өлігің шықсын, өл деген мағынада.
- Шиқан шыққыр! – сыздауық, жара басқыр деген мағынада.
- Аусыл болғыр! Сиыр малына айтылады.
- Күл ... – күл ... ... зәріңді ішкір! «Өз зәріңді өзің ... ... ... ... ... ... зәрің зәр түбіне кеткір! «Зәрің ішіңнен шықпай, өзі шығатын ... ... ... ... ... қарғыс.
- Қорасан шыққыр! – қорасанмен ауырғыр деген мағынада жұмсалып,
жаман ниет, қарғыс ... ... ... ... ... ... «қорасан»
шешек ауруының орнына эвфемистік ауыспалы мағынасы қолданылады. Бұл ... күл, ... ... үш ... ... ... компонентіне алынған «қорасан» сөзі –
VIII-X ... Иран ... ...... ... ... ... ретінде діндарлардың Мекке және Мәдина қалаларына ... ... бас иіп, оған ... әр ... ... ... жазылу
үшін садақа беретін жері [70;222 б]. Осыдан «әулиге ат ... ... ... деген фраза қалыптасқан. Мұндағы «Әулиге ат айтып, қорасанға қой
айтып» тіркесіндегі «әулие» сөзі ... ... ал ... ... ... ... тоқталып өтсек:
«Қорасан баба атанып кеткен Әбдіжәлил баб Әзірет Әлімен алтыншы
атадан, Мұхаммед пайғамбармен ... ... ... Ол жауынгер қолбасшы
және елге мұсылман дінін таратушылардың ... ... оның ... ... Ирандағы Қорасан қаласын жаулап алуына әкеп ... ... ... ... ем ... де ... [71]. ... сөзі
қазір қазақ тілінде «ауру» мағынасында ғана айтылады. Бұл сөз ... ... ... ... ... ... ... 1.
Қорасан – қала. 2 . Қорасан - әулие. 3. ...... Осы ... ауру түрі ... қалыптасуына уәж болған.
Осындай халықтық ... ... ... қарастыра отырып, біз ұлттың, халықтың байырғы дүниетанымы,
дүниетүйсігі, салт-дәстүрі жеке ... ... ... ... тағы да ... ... ... этномәдениеттің қоймасы, этномәдениетті сақтаушы және
бүгінгі заманға жеткізуші қызметтері көрер көзге ұрып ... ... ... ... ... жөнінде тілдік ұжымның сан ғасырлық
дәстүрлі білімдер жүйесі сақталған.
Емдік қасиеті бар өсімдікке байланысты тұрақты тіркестер
Қызыл дәрі – түрлі шөптің ... ... ... дәрі – кейбір ауруларды емдеуге керек улы шөп.
Дәрі арша – жапырақтары ... ... ... ... бар ... бір ... шөбі – ... жас қосатын қасиеті бар шөп.
Сарымсақты жедің бе, сырқатыма ем дедің бе? – сарымсақтың ... ... ... ... ... қасиеті бар көптеген өсімдік атауларынан
қалыптасқан тіркестер бар: ... ... жан ... ... ер ... Жолаушы жол жүргенде керек тастың ауырлығы
болмас дегендей, қажетті немесе табылуы қиын затты ала жүру ... ... ... алу ... ... ... Иір ... жерді
тыныштандыратын, қақырық түсіретін, жел шығаратын дәрі ... ... ... ... ... ... арасында құрқұлақ, тырысқақ, тұмау,
бөртпе сүзекке қарсы талай замандардан қолданылып келеді ерменді ... ... ... Дару – ... ... ... дарысын, шапағаты тисін,
ем болсын деген ... ... әні ... ... ... «Шалқар», 263
б).
Оның ақыры жай да емес, онықы-мұнықы да емес, «Шалқыманың»қой
түлігін өсіруге бір дару ... ... ... «Шалқар», 12б).
Жылата айтқан қашан да дару (Ғ.Сланов. ... ... Мына ... ... ... әйел жай ғана адам емес, нағыз
алтын! Кәдімгі сары алтын. Дару-ақ болды (Х.Есенжанов. «Ақ ... ... ... ... машинисті қан тамырдың соғуын бақылаған
дарушыдай, үнсіз, қас ... ... тұр ... ... ... - өмір
ағысы», 308 б).
Дару сөзі «Қазақ тілінің сөздігінде»:
1. Емдік дәрі-дәрмек.
Шипа, ем, ... - деп ... ... жегеннен саумысың?. Бұл өсімдіктің барлық бөлшектері
уытты. Қара меңдуанамен уланған адам бір ... ... ... күле ... сандырақтайды. Сондықтан да болар адам жас ... ... ... ... ... ... қасиетін тумысынан
білетін халқымыз осындай тіркестерді қолданады. [19;97]. Мірғия жегенсің ... ... ... ... ... жейді) ; уқорғасын жегенсің бе?;
Күшаласын жеді. Бұл тіркестің мағынасы өсімдіктің ащы, ... ... ... таяқ ... ... ... басына қиындық туды
дегенді білдірсе ... ... ... ... қаңғыбас иттің көзін жою мақсатында
тамағына қосып ... ... Оны ... ит ... ... ... алмай,
жүруге шамасы келмей жатып қалады. Сондықтан бұл тіркес белгілі бір
жағдайға ... есі ... ... не ... не ... білмей қалған
адамға қаратыла айтылады.
2.5. Ауру-сырқауға, емшілікке байланысты диалектизмдер
Ауру атауларының ішінде әдеби, ... ... ... ... да бар. ... атау» терминін әдеби лексикада уақытша өмір
сүретін ... атау деп ... ... ... тіл» және ... тіл» ... олардың біріншісі жазба тілге, екіншісі сөйлеу тіліне тән.
«Қазақтың жалпыхалықтық ... ... ... ... ... мен терминдерді, тек жергілікті сипаты бар диалектизмдер мен
кәсіби сөздерді ... ... ... мен терминдерде байырғылық
сипат жоқ болса, ал соңғылары ... көне тіл ... ... жалпыхалықтық қолданыста жоқ. Бірақ диалектизмдер мен кәсіби
сөздерде белгілі бір ... ... үшін ... сипат болуы мүмкін.
Халықтық атаулар жазба тілде, ... ... ... де ... ... ... ... оның
зерттеу мақсатымен байланыстырады, ол – этносқа қатысты «тіл қорының ... ... ... ... ... ... қамту». Ал «диалектология
әдеби тілдің сыртында» жатқан, сонау тайпа тілінен бастау алып, ... ... ... келе ... көне де байырғы сөздерді
жинақтап, түсіндіру ... ... ... алар бұлақтарының бірі
болып саналады. ... ... ... ... ... болмысын
танытудың бір көзі ретінде алынып, қазақ этносы әлемінің тілдік бейнесін
жасауда тіл иесі ... тіл ... ішкі ... ... ... ... ... өйткені тіл – ... бойы ... ... ... ... ... жеткізуші құрал.
Ауру атауларына байланысты сөздер. Мажал. әл, күш, ... [73]. ... ... ... дерт ... ... ... сөзін Түркістан
тұрғындары қолданса (Байекең бейтап кісі еді ғой), сиқа ... ... ... ауру ... Оның ... ... ауырып жатыр.
Тамақ ауруларының аттары: Баспақ тамақтан ... ... Бақа ... ... асқынып, ірің шығып тұратын ... ... ... 1. ... ... ... ... аты. 2. (Қост) адамда
болатын ауру, тамақ ісіп, қызарып ауыруы.
Сүзек ... ... ... ... десе, Маңғыстау
қазақтары кезік деген, келте деп Алматы, ... ... ... Біз ... Әліш ... ... ... екен.
Суық тиіп ауыратын аурулар: Желәспі суықтан болған ... ... ... күшәләны жонып, талқандап, мейізбен талқанға қосып он
бір күн жегізіп емдеді (Түркістан). Аяздап қалу (Қарақ) суық тиіп ... ... ... суық ... ... ... Жел ауру (Ақт) суық тиіп
ауыру. Желге ауу (Алм) жел тию, ... ... ... ... ... тесік болып ауыратын құлғана, мерез
ауруы. Жыланкөз ауруына жылан жегізеді.
Іш ауруларын былайша атаған: Күл ... іші ... ... ... кірне жаста да, үлкендерде де болады. Күл кірнені емдегенде, пиалаға
жылы күл салады. Үш жеріне қызыл ... үш ... май ... Жеті ... ... ұн т.б ... ... толтырып салып «Әш кірне, суық кірне
кірер болса, кірсе шығар болар. Әуелі құдай, құдайдан соң ... ... ... тірі ... Ем бола көр, шық, шық! Менің қолым емес, кірнешілердің
қолы, әкім Лұқпанның қолы, шық, шық, ... » - деп ... ... адамның ішіне басады. Ұшынды кірне іші ... ... ... ... ... іш ауру іші түйнеп ауыратын ауру. Бұрма іш ... ... ... оңды-солды үш рет бұрап емдейтін бұрын. Сатқақ іш ауру
іші өтіп ауыратын ауру. Сатқақ іш ... ... ... тұзға шомылдырып
емдейтін. Іш бұрғы іші бүріп ауыратын іш ауруының түрі. Ит тиген іші ... ауру ... ... – іш ауру ... [74]. ... ... ... (Маңғ). Бетеке (Қ.Орда, Ақт) іштің ісігі. Бетеке кетіп, бет ... ... ... іші өтіп ... Ыстық жерде жерше көп болады.
Ноқта сепкіл.
Құрқұлақ ауруының аттары: Деңгене (Жезқ, Семей). Деңгене болған
адамның тісінің көк еті ... ... баса ... ... боп қалады. Бүкіржік
(Шымк). Көгала (Орал) діңгене, құрқұлақ.
Омал – ревматизм. Саркезін – сары ауру.
Көз аурулары: Елі – көз ... Әз (ҚХР) көз ... ауыр ... көп ... ... көру ... ... Гөр (Түрікм, Ташкент)
соқыр. Гөр адамның көрген күні осы ғой. Кәри (Ақт, ... су ... Соны ... ... ба, ... кәри ... ғой. ... кісі (Қарақ)
екі көзі су қараңғы, соқыр адам. Көзі болу (Атырау) көз ауруына шалдығу.
Мақан екі-үш күннен бері ... көзі ... ... да.
Сырқат, науқас мағынасында сырқос//сұрқос,. дімкес//дімкәс,
кінәрәт (Қост),кірбең (Алм) ... ... ... ... ... Аяқ ... (Атырау) аяқтың ісіп ауыруы. ... ... ... ... ауырлай түсуі.
Берішмек (Рес, Орын) ірің ішінде қатқан ісік. Зіл (Қ.орда, Қарм)
жарадан ағатын ірің. Жараның зілі алынбайынша солқылдап ... ... ... ... да ... ... бар екен деп жатады емдеушілер.
Бесқонақ (Қ.Орда, Қарм) шешек ауруының жеңіл ... ... қана ... ғой, ... ... ... (ҚХР) асқазанның қыжылдап ауыруы.
Гүңелең гүң (Қарақ) мылқау, тілі де, ... да жоқ, ... туа ... ... ... Дүрмән (Ауғ) құрсақтағы бала. Жады (Шығ.Қаз) қан ауруы. Өткен
жылы ... ... жады ... ... Жел ... мұрынға түсетін
ауру. Мұрынға жел түскенде, тамақ қаңсып ауыра бастайды. Желғұз (Шығ.Қаз)
өкпе, асқазан, т.б. іш ... ... Жел ... (Рес, Орын) мұрынға
шығатын жара. Жел маңқаға кейбіреу насыбай атады, кейбіреу шылым тартады.
Жүгірмек (Жамб: ... ... ... ... болатын ауру аты. Талай
дүниеден өтіп кеткен осы ғадатың тұрғанда, Қожа-еке, сен де өліп ... ... ауру ... Таш) ... созылған ауру. Зәруерт
ауру//зәрует ауру (Семей) ... ... ... ... ... көп адам
зәруерт ауруға душар болушы еді. Итие (Орал) баланың сүйек туберкулезі. Жас
бала итие ... ... оның ... ... өспейді. Кәл (Шымк, Мақт,
Қарақ) таз. Қазір дәрігерлер кәл ауруына жол ... ... болу ... ауру ... ... (Қарақ) ауру. Қазір әкесі аят, бірақ
кесебент көбірек болды. ... ... ... Киез ... мойынды
бұрғызбай ауыртатын ауру, күйез. Киезге кездессең кербез келіншектің
сыртынан ... ет. ... ... Рес) ... ... өкпе ... ... (Алм, Жам) буынға түсетін құрт ауруы. Көкшеге шалдыққан адам ... ... ... 2. ... ... ... іріңдеп қабынуы,
күбіртке. Күбіртке тырнағын жеген адамды көкше ... деп ... ... ... ... ... ... болатын жара,
күбіртке. Күләпсән (Ақт) денеге сары жара болып түсетін тері ауруы. Шерміш
1. (Таулы Қошағаш) ... ... 2. (Сем, ... қарны қампиып, жүре алмай
қалған, ауру, мешел бала. Ол шерміш болыпты ғой. Шипә ... ... ... ... ... ... ... ауыратын ауру. Шошымал болған баланы
қожа молдаға үшкіртіп жатушы еді, ... ... боп ... де ... (Қост) күйдіргі ауруы. Шұбаты шыққан адамның басы ... ... ... ем ... адам өліп ... де ... Шығу 1. (Атыр,
Қост) шиқан, сыздауық. 2. (МХР) жара. Ойнына шығу шығыпты ғой ... ... ... әсіресе, емшектегі баланың бетіне түсетін жара.. Ыссы
(Қарақ.) қышыма, қотыр. Ысытпа (Шымк, Қ.орда) безгек. Ысытпа білінер кезде
кісіні ... ... Табы ... ... бар, науқас. Қарлығаштың
табы бар ғой, әр жылы осы ... ... ... ... (МХР) оба ... ... адамның бетіне түсетін жара. Тырыспай (Қ.орда) қол-аяғы тырысып
ауыратын ауру; оба ауруы. Сақау (Сем) сөйлей де, ести де ... ... Сар ... ... ... сары ауру. Сармас (Алм); сарылама (Түрікм);
сатық ауру ... сары ... ... ... ... ... ауыру
(бруцеллез). Селеуіш (Орал) баланың бетіне бөртіп шығатын ... ... ... ... Сом (Орал) адамның етті жеріне шығатын ісік, жара.
Мойнына сом шығып, сәні кеткен ... Суық жел (Алм) ауру ... ... ... ... май ... ұртта. Сұқ түскен (Орал) көз тиген,
көздің сұғы өткен. Сүйек ауру (Жамб) сүйектің ісіп кебетін ауру ... ... ... ... ... ... буын-буыны сырқырап ауыру. Сүйек тасу
ауруын байқасымен дәрігерге көріну керек. Сүйек чағу (МХР) ... суық ... ... ... ... ... чықтым. Сыйқа (Атырау, Маңғ) ауру,
дерт, сырқау. Миларын тесіп құрт жеген, Сыйқалы екен ... ... ... ... екен миы қашпалы-ай! (Қашаған ... ... ... ... ... ... ... желден жабысады. Омал
(Атырау, Маңғ) ревматизм ... Өкпе ... (Рес) ... ... ... ... андыздың тамырын қайнатып ішеді. Пес (Қарағанды обл) алапес
ауруы. ... ... көп ... Бұл ... пес ауруы кездеспейді. Порқан
(Қарақ.) бақсы. Нысан (Қарағанды обл) ерінге түсетін ... ... ... ауру аты. ... ... зертеңнен өлді. Қадақ (Қ.орда, Алм)
өкпеден суық тиіп ауыру. Қазбашы (Қ.орда) укол ... ... ... ... ... ... сырқат. Күндегіге ... ... Қам (ҚХР) ... бақсы, балгер. Қансарсу (Рес) ревматизм. ... ... тиіп ... ... Қара жел (Сем) ... ... Қара жел ... ішіне жел кіргеннен іші кеуіп ауыру. Қарамық 1. (Рес)
қызылша ауруының бір түрі. 2. (Талд) шешектің бір ... ... ... ... ... ... түбін дәрі үшін жұмсайтын өсімдік. Қари ... Көзі қари ... ... ... (Атырау) тамақтың ауруы. Салқын су
ішкеннен тамағым қарлық болып жүр. ... (МХР) ... ... ... ... қиғақ түсіпті. Қима (Сем) бас ауруы. Қималы (Рес) аурушаң,
денсаулығы кем. Қой ауру ... ... ... Таш) қарны үлкейіп, ішкені
бойына жұқпай, шеке тамыры көгеріп тұратын балалар ауруы. Қазір қой ... ... ... 1. (Ақт, Атырау, Маңғ, Орал) ауру, дерт, ... ... ... бар? 2. (Рес) мерез. Құлғана (Алм) тамақтың тесіліп
ауыруы. Құмыр ... Таш) суды көп ... ауру ... Құрөзек (Қ.орда) жас
баланың тамақ ауруы. Құрсақ туу (Атырау) бала табу. ... (ҚХР) ... ... ... (Өзб) ... ем, ... Қызба (Қарақ.) безгек ауру.
Қыздырма (Атырау, Маңғ) безгек ауруы. Қызыл өңеш (Қост), ... ... ... қылтамақ. Қылғұна (Жамб) мойынға жара шығып, ... ... ... (Алм, ... ... ... ... (Жамб) шешек
ауруы. Музайка (Жамб, Шу) темекіден болатын ауру аты. Мысқыл (Ақт) ... жара ... ... ... ... ... 1. ... есуас, делқұлы, суасы, манжу, мақауыс (Қостанай
облысы). 2. миғула, кекес, жарымес, кеше ... 3. ... ... 4. ... ... обл) . 5. ... делбетап, нақұрыс,
бедірек, жарымес (Алматы обл). 6. мәжүн, езмалта нәумесір, есуас (Семей
обл). 7. ... ... ... ауд) 8. мақау (Ақтөбе обл).
Қылтамақ ауруының жер ерекшелігіндегі диалектісі: Қылғыма (жамб
обл, Шу ауд); ... ... обл, ... ауд); ... (Алматы обл,
Жамб ауд); сарамас (Қарақалпақ); тырыспай (Қызылорда обл, Арал ауд).
Буын ... ... ... ... обл); сүйек тасу (Жамб обл);
қансору (Орынбор обл); омал (Маңғыстау ауд);
Диалектолог Р.И. Аванесов ... ... ... ... жолы әр ... дей ... белгілі бір диалектілік жүйедегі кейбір айырым
белгілер тілдегі басқа диалектілік жеке ... ... ... ... ... сол ... жүйедегі айырым белгілерінің бірқатары
басқа ... ... сол ... ... ... ... байланысты
болып келетініне тоқталады. Осыдан барып айырым белгілер қатыссыз, қатысты
болып екіге бөлінетінін көрсетеді.
Белгілі бір диалектідегі тіл ерекшеліктерінің ... ... ... ... болып келуінен сәйкессіз диалектілік ерекшеліктер
пайда болады. ... ... ... диалектілік ерекшеліктер жеке
диалектілік жүйелердегі тіл элементтерінің біріне-бірі қатыссыз я ... ... ... [75;30]. ... ... диалектілерде мағына жағынан
сәйкес келетін баламасы, яғни қарама-қарсы құбылыстары болмайды.
Жергілікті халықтың ... ... ... ... мен әдет-ғұрпындағы өзгешелікке байланысты бір ... бір ауру ... ... ... ... айтылмауы, тіпті оған
балама боларлық атаудың болмауы мүмкін. Осы құбылыс сәйкессіз диалектілік
ерекшеліктерді туғызады. ... орал ... ... ... ... ... жараны қандыкерік деп атайды. Осы ауру атауы қазақ тілінің
басқа сөйленістерінде жоқ.
Диалектілік материалдарға қарағанда қазақ тілінде ... ... ... сәйкессіз ерекшеліктер де кездесетіні байқалады.
Мысалы: Қарақалпақстан аймағындағы қазақтардың тіліндегі ... ... сөзі ... ... ... де кездеседі. Бірақ, бұл өңірде сарамас
ауру атауы емес, ол сорлы, бейшара деген ... ... – Ой, ... ... арам ас, - деп қарт ... ... зілдене тіл қатады.
Оралда баланың туберкулез ауруын итие деп атаған. Осы ... ... ... ... Сол ... ... ... күйдіргі ауруының шұбаты деп аталуы сәйкессіз диалектілік
ерекшеліктердің ... ... ... диалектілік ерекшеліктер белгілі бір диалектілік
жүйедегі тіл ... ... ... жеке ... ... ... яғни бір ... белгілі бір құбылыстардың ... ... ... тұрған, парапар құбылыстары болуынан
туады. Мысалы: сары ауру, сар кезік, сарамас // сармас, сары ... ... ... ... ... сәйкес диалектілік құбылыстың сыңарлары.
Маңғыстау қазақтарындағы жергілікті ерекшеліктерді Ә.Кекілбаевтың
шығармаларынан көптеп кездестіруге болады. Мысалы: ...... ... ... ... ... үсті-бастарын жарақаттап
далдұл қып тастады [76;263].
Бүкіржік – ... болу ... ... ... ... өңірінде бұл сөз
құрғұлақ мәнінде қолданылады. Мысалы: Қыс тісінің ... ... ... ... өңез ... ... ... боп орнынан тұра алмай қалады
ғой [Кекілбаев, 245 б]. ... ... ... ... ... ... беретін – шық//шік аффиксі бар. Ол оғыз тілдерінде – ... ... ... бұл жерде ж//ш сәйкестігі бар деген сөз.
Мысқыл – ... ... бір ... ..... мысқыл жараны ыссылай тартқан
күшік етінің былауы қағып түсед (265 б)
Басыр – соқыр, екі көзі ... ... Ал ... сол ... телмірген,
есікке телмірген басыр күйі. Монтан (Жамб) қарақұрттың уын оқып қайтаратын
адам.
Дене-мүше, ағза атаулары. ... бас. Әр ... бір ... ... ... ... Адамның тәні (Түркістан). Асқа
мейілім шаппайды, бірақ ағзам сау.
Айырт – шат, адамның шаты. Қызылорда өңірінде ... деп ... ... ер ... ... ... арлы-берлі қозғалып тұратын шеміршек,
жұтқыншақ. Бөтеке (Қ.Орда, Орал, Ақт.) бүйрек. ... ... ... еді, ... ... Жеті мүше (Түрікм, Таш, Орал) он екі мүше. Жеті
мүшем сау ... ... ... шөп ... ... – мертік дәрі. Момияны мал
сүйегінің сынып, шор ... ... ... ... ... ... ... Маңғыстау тұрғындары ерте кездерде мертілген адамға, малға
ішкізетін дәрі есебінде ... Ал ... ... бұл ... ... ... ... Жезқ, Алм, Жамб) дәрінің бір түрі. Суық ... ... ... ... (Сем) 1. Шөптен жасалған дәрі. Ол бозбұғаны
емге ішті. 2. Тамырынан дәрі жасайтын ... ... ... өсімдік. Бұлқайыр
(Орал) сабағы жапырақтап шығатын дәрі өсімдік. Ісік ... ... ... Бір ... ... дәрілік өсімдік. Дару (Жезқ, Ақт) 1. ... ... 2. ... дауа. Емпір (Көкш) тұмауратқанда, суық тигенде ... ... ... ... төбем, табаным бәрі қызады. Күшалаң,
емпірің болса бер ... Дау. ... 347). Жер ... (Алм) дәрі ... ... ... (Сем, Үрж) дәрі ... шөп түрі. Жертамырды жұрт шай
ғып ішеді. ... ... ... тұз ... ... ... бала ішіне
тартатын халық емі. Іші желденген жас балаға кеп-кеп тарту керек. Кепіреш
(Сем, Үрж) іш ... ... ... ... аздап ішсе, оның ... еді. Шай ... (Алм) ... шөп, ... ... ... Шу) ... жерде өсетін дәрі үшін пайдаланылатын ... ... ... ... ... ауру ... ... дәрісі. Сана (Алм) дәрі
жасалатын шөп түрі. Санаймек (Қост) дәрі. Ыстық желмен ауырсаң, ... ... ... суық тигенде ішетін дәрі. Қарсақ дәрі (Атырау) ... ... ... ... ... ... құстыру үшін ішеді. Қой қаранжы
(Жамб) далалы жерде өсетін дәрі шөп. Адам жөтелсе, қой қаранжының ... ... ... ... ... су (МХР) ... қосқан су. Можы (Алм)
дәрі аты. Жылма 1.(Орал, Ақт, Маңғ) түйе ... ... ... май ... ауру ... ... тағамның бір түрі, тосап. Жылманы туберкулез
ауруымен ауырған адамға береді.
Ауру процесіне байланысты ... ... ... ... ... ... ... болды). Пысы жату. Хал үстінде жату (Өзбекстандағы
қазақ говоры). Албаты кету (Сем) есі кетіп ... ... ... ... ауыра беретін. Ауыршаң (Алм, Жамбыл обл) аурушаң. Ауырлау (Алматы,
Ұзынағаш) жүкті болу. Ауа жайлы болу (Ресей қазақтары) ... ... ... ... ... халқымыздың жан-жаққа тарыдай шашылып, түрлі
себептермен табиғаты, ... ... ... ... ... ... ағзасына да өз зиянын тигізген. Ауған, Иран қазақтарының тілін
зерттеуші ... ... өз ... ... ... ... қазақ
әйелдерінің алғашқы кезде сол жерді жерсінбей, біраз жылдарға ... ... ... тиек ... [77;6]. Ауа жайлы болу тіркесінің
астарында әйелдің сол өлкені жерсінуі, соған ... ... ... ұғымы жатқан сияқты. Мысалы: Моңғолдың қызы ауа жайлы болып, ұл
туыпты. Аяқ үсті болу ... ... ... Балау (Алм, Шығ.Қаз) ауыру,
әлсіздену. Бойым балап тұр, тауға чыға ... ... Басы ... ... говоры) аяғы ауыр. Дарымдау (Жамб) қарақұрт, бүйі
шаққан адамды оқу (оқып емдеу). Дімкәстану (Қост) ... ... ... іші ... Мына бала ... ... ғой. Жүрегі қозғалу
(Шығ.Қаз) жүрегі айну. Жыбыртқылап ауыру (Талд) созылып ... ... ... ... ... ішу (Семей) емге, дәрі орнына ішу. Иек қағу
(Алм, Кег.) хал үстінде жату. Ілиястың баласы ... ... ... еді, ... ... Кір езу ... әйел ... босана алмай жатқанда тезірек
босансын деп істелетін ырым. Шанту (Алм) шаншу, шаншып ауыру. Бір ... ... жеп, ішім ... ғана ... ... ... ... (Қ.орда) қорасанға қарсы егу. Кәзір балдардың ... ... ... ... ... ... Баламды бақсыға шұқтаттым. Шікерт (Алм)
сырқаттану, науқастану. Ол бала шікерттенгелі бірнеше күн болды. Ызбайлану
(Қост) сүле ... ... Бала ... ауырып жүр. Чамалдау, чималдау
(Жамб) суық тию. Бала чамалдап ... ... ... ... ... (Алм, Кег) ... ... үйдің баласына қылша чығып,
чікірттенгелі бес күн болды. Төсек-күн (МХР) ... ... ... күн ... ... сыртына шығыпты (Қ.орда) [78;105]. Әйел адамның
босанып, аяқ-қолын ... ... ... қуаныш. Сондықтан да говорда
«босанды» дегеннен гөрі «тікенегі сыртына шығыпты» деп айтады. ... ... ... тәуір болу. Сарамас (Қарақ.) сары ауру. Мен содан сарамасқа
ұшырадым да күш ... ... ... ... ... ... Таш) ... болу. Оңқа (Жамб) банка (дәрігерлік құрал, аспап). Ол бүгін дәрігерге
барып, арқасына оңқа салғызды. ... ... (Сем) ... ... ... ... тұр. ... (Түрікм, Таш, Атырау) ауру. Денеңде ... ... ... ... өз жаның ауырмай ма? (Ғ.Сл., Заман, 105). Қатер сұрау
(Орал) науқас адамның көңілін сұрау. Қию (Рес) ... ... ... ... аяғы ауыр болу [79]
Ғылыми тұрғыда негізін салған Ғ.Қалиев [80], ... ... ... ... еңбектеріне
сүйене отырып, диалект мәселесін медицина саласында қарастыру барысында
байқағанымыз, ауру аттары, оның белгілері, ... ... ... қасиеті
бар заттарға байланысты диалектілік сөздер тілімізде көптеп ұшырасады ... тіл ... ... ... ... ... ... қарастыру лексикалық жүйенің аясынан шығып,
этномәдени бірлік ретінде ... ... ... ... халық
тіліндегі ұлттық ерекшелікті танып-білуге игі әсерін тигізеді. Осы ... ... ... ... ... ... ... табылатыны шүбәсіз.
Жалпы адам ауруларына байланысты жержүзілік медицина ғылымының,
оның әртүрлі бастау-бұлақтары саналатын шығыс ... араб ... ... ... т.б. ... ... мен ауру-сырқау, дәрі-
дәрмектерге берген атау-терминдері ұлан-ғайыр. Осындай әр бұлақкөздерден
жинақталып, орыс тілінде ... ... ... ... ... де медицина терминдері қалыптасып отыр. Олар ... ... ... ... ... ... ... мақсатымыз бұл тәрізді медициналық ғылыми терминдерді
дайын сөздіктерден ... беру ... ... ... бойы қазақ
қауымында, халық емшілерінің іс-тәжірибесінде дүниеге келіп, қалыптасқан
көне де байырға «қазақы» атауларды мүмкін ... ... ... ... ... ... ... медицина атаулары мен оларға қатысты
көптеген ұғым-түсініктердің, этнолингвистикалық деректердің біразы ... ... ... ... әлі «жергілікті тіл ерекшеліктері» ретінде
жалпыхалықтық сөз қорының қойнау-қойнауларында «шаң басып» жатқаны ... ... ... ... ... ... ... де, бүгінге дейін сирек қолданылып, не мүлдем қолданыс таппай
келгендері де, ... ... сөз, ... санатына жататын халықтық
нұсқалары да түгел қамтылды.
Зерттеуде термин болып қалыптасқан медицина ... ... ... қолданылған атауларды ала отырып, ... ... ... ... айқындадық, олардың ұлт
дүниетанымындағы, тілдік жүйедегі ... ... деп ... Мұндай
мақсатқа жету үшін халық медицинасында қолданылған терминдерді халық ауыз
әдебиеті үлгілерінен, ... ... ... зерттеулерден, осы
тақырыпқа қатысты жарық көрген ... мен ... ... ... ... ... ... сипаттама бердік,
халықтың өткен өмірінен, тарихынан, ... ... мен ... мол ... ... ... және
экстралингвистикалық құнды деректерді таптық. Осы деректерді жинастыра
отырып, халықтық ... ... ... ... ... ... өз ... тигізгенін де байқаймыз. Ауру
атауларымен байланысты пайда болған өсімдік ... ауру ... ... ... ... арналары болып табылатын фразеологизм,
мақал-мәтел, эвфемизм, дисфемизм, жергілікті тіл ерекшеліктердегі ... ... ... қарастыра отырып байқағанымыз – халықтық медицина
терминдерінің дені осы тіл бірліктерінің қойнауында сақтаулы жатыр екен.
Халықтық медицина атауларының қазіргі ... ... ... де бар. Ол белгілерге мыналарды жатқыза аламыз:
6. жасалуы ... ... ... ... ... ... тән;
8. ғылыми баламаға қатысы бар;
9. сөйлеу тілі аясында қолданылуы;
10. түрленуі (лексикалық, морфологиялық).
Жинақталған тілдік деректерге сүйене отырып, халқымыздың медицина
ілімі көне ... ... деп анық ... айта ... ... ... Толстой Н.И. О Предмете этнолингвистики и ее роли в изучении языка и
этноса //Ареальные исследования в ... и ... ... и ...... ... А.А. ... Сознание. Личность. М.,1975.
3. Копыленко М.М. Основы этнолингвистики. – Алматы, 1996.
4. Покровский М.М. Значение сравнительного языкознания для ... // ... ... по ...... 1959. – 170 с.
5. Ибн Сина (Авиценна) // БМЭ. – М.: ... ... 1960. – ... ... Ө. ... ...... Жалын, 1996. – 464 б.
7. Мурзанова Д.Ә. Өтейбойдақ Тілеуқабылұлы «Шипагерлік баян» еңбегіндегі
адам анатомиясында жиі ... ... ... // ... Қазақстан
медицина академиясының хабаршысы. – 2006. - №3.
8. Танабаева Г.У. Қазақ ... ... ... ауру ... ...... 2008. – 130 б.
9. Аяпбергенова К.Қ. Қазақ тілі сабағында ... ... ... ... ғылыми-әдістемелік негіздері. пед.ғыл.докт.дисс. – Алматы,
2009. – 329б.
10. Мурзанова Д. Адам анатомиясындағы ішкі ағза атауларының ... ...... ... ... П. ... народной медицины шунганского ... ... ... ... ... ... медицины (по материалам лечебников XVII-
XVIII вв). автореф.канд.фил.наук. – Ленинград, 1965.
13. Әбдуәли Қ. Қазақтар ана тілі ... ... ... – Алматы: Дайк-Пресс, 2009. Т.1. – 784 б.
14. Қалиев Б. Қазақ тіліндегі өсімдік атаулары. – Алматы: Ғылым, - 1988. ... ... ... П.С. ... травы. – Москва: Мысль, 1985. – 308 с.
16. Әдетов Б. Қазақ емшілігі. – Алматы: Қайнар, 1995. – 288 ... ... ... ... дәрілік өсімдік - адыраспанның
пайдасы // Валеология. Дене тәрбиесі. Спорт. 2004. - №2. – 39.
18. Сейдімбеков А. ... ...... ... 1981. – ... Сейітова Ш. ... ... ... ... ... ...... 1999.–147 б
20. Қожабеков М., Қожабекова Г. Дәрілік өсімдіктер. – ... ... – 182 ... ... Ә. ... дәрілік өсімдіктері. – Алматы: Қазақстан,
1982. – 188 б.
22. Қазақ ... ... ... сөздігі. – Алматы, 1966.
23. Қазақтың тәлімдік ойлар антологиясы: Он томдық. – Алматы: Сөздік-
Словарь, 2007. – 2-том – 416 ... ... А. ... ... дейін. – Алматы: Қайнар, 1994. – 128 б.
25. ... Е. ... ... ...... Ғылым, 1989. – 80 б.
26.Валиханов Ч.Ч. Избранные произведения. Алма-Ата: ... ... ... Х. ...... Ана тілі, 1991.- 176 б.
28. Сәтенова С.К. Қос тағанды фразеологизмдердің поэтикалық табиғаты. –
Алматы: Ғылым, 1997. – 184 ... ... ... ... ... №8, 1991 жыл.
30. Нурмуханбетова Р. Қазақ халық медицинасының даму тарихы. Бірінші кітап.
Жоғарғы оқу орындары ... ... ...... 1996 – 130 б.
31. Жәрдем Кейкін. Қазақы атаулар мен байламдар. – ... ... 2006. ... ... ... А., ... Ж. ... халық медицинасының құпиясы. –
Алматы: Қазақстан, 1992. – 160 ... ... Ә. ...... Ана ... 1992. – 256 ... ... Р. Сөздер сөйлейді. – Алматы: Ғылым, 1984. – 250 ... ... М. ... ... – Алматы: Рауан, 1965. – 316 б.
36. Қазақ тілінің түсіндірме ... 10 ... / ... ред. А. ... ... Ғылым, 1980. – 1 т. – 672 б.
37. Древнетюркский словарь / Под ред. Т.А. Боровкова, Л.В. Дмитрева. – ... 1969. – 676 ... ... М. Диуани лұғат ит- түрік / Ауд.: А.Егеубаев. – Алматы: Хант,
1998. – 1 т. – 510 ... ... Э. ... ... по ... и ... ... С.М. Киргизы и их этногенетические и историко-культурные
связи. ... ... ... 1971.-403с.
41. Досқараев К. Арыс говорындағы сөз тұлғалары. Кітап: Қазақ ... ... ... 1973. ... ... Ж.А. ... ... этномәдени атаулардың танымдық негіздері.
– Алматы: Жібек жолы, 2008. – 356 ... У.Х. ... ... ... Фан ... ... Ұ., ... Г. Қазақ халқы салт-дәстүрлерінің түсіндірме
сөздігі. – Алматы: ҚазМӨҒЗИ, 2005. – 140б.
45. Балғымбекұлы ... ... ... және ... / ... емшілері
қауымдастығы – Алматы: Шалкөде, 2006. – 102 бет.
46. Кенжеахметұлы С. Қазақтың салт-дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары. – Алматы:
Ана ... 1994. – 80 ... ... Ә.Т. ... ... ... ... түсіндірме
сөздігі). – Алматы: Толағай, 2004. - 560
48. Бекзат Д.Б. ... ... ... ... ... – Алматы: Қазақстан Республикасы Білім және
Ғылым Министрлігі А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты, 2002. – ... ... Ш.П. ... ... ... топтастырудың
этнолингвистикалық принциптері: фил.ғыл.канд.дисс. – Алматы, 2004. – ... ... С.Ғ. ... ... мақал-мәтелдердің танымдық бейнелілігі
(Ғ.Мұстафин, Мұқанов негізінде): фил.ғыл.канд.дисс. – Алматы, 2005. – 143б
51. Жүсіпова Р.Б. Ағылшын және қазақ ... ... ...... 2004. - 171б
52. Қазақтың мақал-мәтелі. – ... 1980. – 187 ... ... мақал-мәтелдері. Ж.Малайсарин. – Алматы: Ана тілі, 2006. – 184 б.
54. Қайбарұлы А., ... Б. ... ...... 1998. – 60б
55. Қалиев Ғ., Болғанбаев Ә. ... ... ... ... мен
фразеологиясы. Оқулық. – Алматы: Сөздік-Словарь, 2006. - 264 ... ... К. Ауру ... мен ... // ... – 2005. - №7. ... б
57. Ахметов Ә. Түркі ... табу мен ... ... зерделеу) – Алматы: Ғылым, 1995. – 176 б.
58. Мамаева.А.Е. Қазақ тіліндегі дисфемизмдер. фил.ғыл.канд.дисс. – ...... ... ... Зарубежной Азии: опыт ... ... ... ... Ә. ... ... ... мәселелері. – Алматы: Ана тілі,
1998.–304б;
62. ... ... ... ... ...... 1966. – 240 б;
63.Абдрахманова М.Б. «Көз» ... ... және ... ...... 2008.- ... І. Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігі. – Алматы, 1977. – 712
б.
65.Султангубиева А.А. Тілдік бейнедегі ... ... ... Алматы, 2009, - 122 б
66.Уызбаева Б.К. Қазақ тіліндегі соматикалық етістік ... ... ... – Алматы, 1994. – 203 б
67.Авакова.Р.А. Қазақ фразеологизмдерінің семантикасы. Фил.ғыл.докт.дисс. ... 2003.- ... Р. ... ... – Алматы, 1994. – 190б
69.Нұрмағамбетов Ә. Бес жүз бес сөз. – Алматы: Рауан, 1994.
70.Қайдар А. Тысяча ... и ... ... – Астана: Білге, 2003. –
368 с
71.Қалбай Әділ. Қорасанның қасиеті// Қазақ елі. 24 ... - ... ... ... ...... ... 1999. – 776 б
73.Жүсіпова Б. Түркістан тұрғындары ... ...... 2003. – 146 ... ... С. ... ... тіліндегі жергілікті ерекшеліктер.
Маңғыстау говорының материалы. – Алматы: Ғылым, 1965.- 200 б.
75. Аванесов. Р.И. Очерки русской диалектологии. – М., 1949. – Ч.1. – 336 ... ... Ә. ... ... жинағы. – Алматы, 1999. – 12-том.
77. Өтебеков Б. ... Иран ... ... ... ... 10.02.06. – Алматы, 1998. – 131 б. –
78. Қалыбаева Қ. ... ... ... ... сөз ...... 1994. – 172 б. – 105 беттен ... ... ... сөздік. – Алматы: Арыс, 2007. – 800 б.
80. Қалиев Ғ. Қазақ диалектологиясының мәселелері. – ... 1960. – 89 ... ... ... | | |
| | | ... ... ... ... ... |
-А-
| Ақауыз | ... | ... |
| Ақ дақ | ... | ... |
| Ақ шел | ... | ... ағы, көз ... |
| | | |
| | |ақ ... |
| Ақпа | ... | ... мысқыл |
| Ақшам соқыр | ... ... | ... көз |
| Ақ ... | ... оспа | Жел шешек, ұшпа |
| | ... |
| ... | ... ... песь | Құлғана мақау |
| Ауыз ... | ... ... | Ауыз уылу ... Бас ... | ... | ... болу |
| ... | ... жаба | Тамақ ауру |
| ... ... | ... | ... |
| Бас ... | ... ... | Бас ауруы |
| ... | ... | ... |
| Бауыр қабыну | ... | ... ... |
| ... | ... | ... |
| Бел ... | ... | ... ... |
| ... | ... | ... |
| Бел ... | ... | ... бел ауру |
| ... | Прыщ | Есек ... |
| ... сүзек | Сыпной тиф | ... ... |
| ... | ... | ... |
| Буын ... | ... | ... ... сарп |
| | ... ... ... тасу |
| ... ет ... | Миозит | ... ет ... |
| ... жөтел | Кашель судорожный | ... ... |
| ... ... | ... | ... ... ... | | ... Дәрігер | ... | ... |
| ... | ... | ... |
| ... | ... | ... ... ... ... оспа |Ақ шешек, ұшпа шешек |
|Жемсау |Зоб ... ісу, ... ... |
| | ... ұра ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... губ ... ... ... ... |Есекжем ... ... ... ... ... ... |Гайморит ... ... ... шелі ... ... ағы, ақ ... |
| | |көз ... |
|Көз жөтел |Көк ... |Көк ... ... ісік |Рак ... ісік ... сүзек |Возвратный тиф ... ... ... ... ... ... ... |Тіс ... ... кету ... |Қан ағу, ... ... өту ... ... ... ... ... сарп, сүйек ауру, |
| | ... тасу ... ... ... ... ... ... ... ... ... Гематурия |Қан сию ... ... ... |Гипертония |Қан тасу ... ... |Қан өту ... ... ... ... ... ... рагі |Рак ... ... ... ... ... ісік |Рак ... ісік ... ... |Іш ... іш ... |
| | ... ... ... ... ... ауру ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ауру ... ... ... ... ... |
| | ... ... ... ... ... спазм |Кірна ... ... |Бел ... ... ... ... ... ұшпа ... ... ... ... ... |
|Қылтамақ |Рак ... ... ... ... |
| | ... ... ... ... ... ... |кул ... |Зуд |Ашу, ... ... ... |Сап ... ... ... ... ... ... ... ... ... қабынуы ... |Ми құрт ... ... ... ... ... ... тырыспай |
|Омыртқа қабынуы ... ... ... |
-Ө-
|Өкпе қабынуы ... ... ... ... ... қабынуы |Пневмония ... ... ... қабынуы |Воспаление пищевода |Өңеш ... ... ауру ... ... ... ауру ... ... сарылама,сармас |
|Сары безгек ... ... ... ... буын ... ... ... буын |
| | ... буын ... ... ... ... ... ... ... ... ауру |
|Соқыр ішек ... ... ішек ... ... ... ... ... ... ... |Тиф ... ... ... ... ... ... ... ... |
| | | ... ауру ... ... |Ұстамалы ауру, талма |
| | ... ... көз ... ... ... соқыр |
|Тұмау ... ... ... ... язва ... ... ... ... ... түсіру ... ... ... ... ... ... ... қабынуы ... ... |Тіл ... ... |Рожа ... ... ... |Тіс ... |
|Қанжел ... |Тіс ... ... ... ... ... |
|Ұшпа шешек ... оспа |Ақ ... жел ... ... ауру, талма |Припадок ... ... ... ... | | ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... қара шешек |
|Құяң ... |Бел ... ... |
|Шірінше ... ... ... ... |
|Шыжын ... ... ... ... ... ... |
-І-
|Іш қату ... ... ... ... ... | ... ... |
|Ішек қабынуы ... ... ... ... ... құрт ... |Глистная болезнь | ... ... ... кишок |Ішек түйілу ... өту ... |Іш өту ... ... ... тиф |Іш ... ... ... ... ... ... ... ... |
|Ісік ... ... |

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 127 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Аударматану терминдерінің когнитивтік-семантикалық құрылымы37 бет
Білім беру жүйесіндегі инновациялык технологияның теориялык негіздері.Белсенді оқыту әдістемелеріне мысал арқылы талдау14 бет
Дін әлеуметтануы7 бет
Жоғары оқу орнында болашақ география мұғалімдерін этнопедагогикалық даярлауды жетілдіру34 бет
Маманның сөз сөйлеу ерекшеліктері. Маманның сөз сөйлеу мәдениеті. Белгілі кәсіби топтағы адамның дресс-коды6 бет
Қазақ тіліндегі итке қатысты атаулардың мағыналық табиғаты26 бет
Қазақ тіліндегі өлшем бірліктеріне қатысты лексикалық қабат80 бет
Қазақстан Республикасының Университеттік білім беру жүйесінде тұлғаға этномәдениеттік білім беру мен тәрбие берудің ұлттық моделін құру79 бет
Қарқаралы өңірі топонимдері46 бет
Ағылшын және қазақ мақал-мәтелдерінің аударылу мәселелері23 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь