Кәмелетке толмағандардың пайдақорлық қылмыстарының алдын алу проблемасы

БЕЛГІЛЕУЛЕР МЕН ҚЫСҚАРТУЛАР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 4

1 Кәмелетке толмағандардың пайдақорлық қылмыстарының қылмыстық.құқықтық сипаттамасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .11
1.1 Пайдақорлық қылмыстылықтың түсінігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..11
1.2 Кәмелетке толмағандардың пайдақорлық қылмыстарының
құрамдарының жалпы сипаттамасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .23
2 Кәмелетке толмағандардың пайдақорлық қылмыстарының
криминологиялық сипаттамасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 44
2.1 Кәмелетке толмағандардың пайдақорлық қылмыстарының жасалуының себептері мен жағдайлары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 44
2.2 Кәмелетке толмағандардың пайдақорлық қылмыстарының динамикасы мен құрылымы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 68
2.3 Пайдақорлық қылмыстарды жасаған кәмелетке толмағандардың жеке тұлғасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 77
2.4 Кәмелетке толмағандардың пайдақорлық қылмыстарының алдын алу: шаралары мен түрлері, оның мәселелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .89

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 126

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 133

ҚОСЫМША А. «Кәмелетке толмағандардың пайдақорлық қылмыстарының алдын алу» тақырыбы бойынша Сауалнама ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 143
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Кәмелетке толмағандардың қылмыстарының алдын алу – елдің болашақ басшылығын тәрбиелеп өсіруде, құқық тәртібін нығайту саласындағы басты міндеттердің бірі болып табылады. Бұл міндетті шешу үшін қолданылатын шаралар қылмыстардың алдын алу шараларының барлық жүйесінің бір бөлігі болып табылады. Әлеуметтік басқарудың айрықша түріне жататын алдын алу қызметін сипаттайтын барлық заңдылықтар кәмелетке толмағандардың қылмыстылығының алдын алуға да тән.
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Бұл жұмыс кәмелетке толмағандардың пайдақорлық қылмыстарымен күресу, оның алдын алу және оның жасалуына итермелейтін себептер мен жағдайларды зерделеу мәселелеріне арналған.
Балаларды тәрбиелеу, олардың өнегелік, физикалық және интеллектуалдық дамуын қамтамасыз ету, олардың құқықтары мен заңды мүдделерін қорғау – кез келген қоғамның басты міндеті.
Қазақстан Республикасы Конституциясының 27-бабына сәйкес, балалық шақ мемлекеттің қорғауына алынған, ол мемлекет таныған және қорғайтын негізгі құндылықтардың бірі болып табылады [1, 9 б.]. Сондықтан да кәмелетке толмағандарды тәрбиелеуге, олардың мораль және құқық нормаларын сақтай отырып өмірде дұрыс позиция ұстауына баса көңіл бөлінеді, бұл ретте жұртшылықтың мүмкіндігі мен заң күші барынша пайдаланылады.
Қазақстан Республикасы өз тарихының күрделі кезеңін бастан кешіруде. Соңғы оншақты жылда орын алған қайта құру процесі әлеуметтендірудің барлық институттарының функционалдық мүмкіндіктерін күрт төмендетті. Әлеуметтік-экономикалық ауыр жағдайға, ресми идеологияның ауысуына, дәстүрлі құндылықтардың құнсыздануына байланысты отбасы, білім беретін мекемелер, жастар мен балалар бірлестіктері, еңбек ұжымдары жеткіншек жастарды тәрбиелеудегі өздерінің бұрынғы рөлін жоғалтып алды.
Бұл, әрине, кәмелетке толмағандар қылмыстылығының жайы мен динамикасына әсерін тигізді [2, 56 б.].
Кәмелетке толмағандардың пайдақорлық қылмыстарының нысаны өзгеруде, олар қазір, негізінен, бандитизммен, бопсалаушылықпен, криминалдық бизнеспен, жезөкшелікпен айналысуда.
Сондықтан да, мұндай қылмыстарының алдын алуда қандай да бір оң нәтижеге жету үшін бұл қылмыстарға итермелеп отырған факторларды білу керек. Елдегі демографиялық жағдайдың нашар екендігі даусыз, бірақ оны жақсарту мақсатында қарастырылып жатқан шаралар ойдағыдай емес, ауылдық жерлерде мүлде назардан тыс қалған. Белгілі бір кезеңде қоғамдық қатынастарға теріс ықпал ететін кейбір криминогендік факторларға ұзақ уақыт көңіл бөлінбейді.
1 Конституция Республики Казахстан. – Алматы: Данекер, 2008. – 96 c.
2 Алауханов Е.О., Зарипов З.С. Профилактика преступлений: Учебник.
– Алматы: Юридическая литература, 2008. – 376 с.
3 Ескендиров А.А. Проблемы исполнения уголовных наказаний в отношении несовершеннолетних осужденных: дисс. … канд.юрид.наук: 12.00.08. – Астана: КазГЮУ, 2005. – 139 с.
4 Карпец И.М. Пределы криминологических исследований // Социалистическая законность. - 1968. - № 3. - С. 9-14.
5 Курс советской криминологии. - М.: Юридическая литература, 1985. - Т. 1. – 410 с.
6 Номоконов В.А. Преступное поведение: детерминизм и ответственность. - Владивосток, 1989. – 300 с.
7 Алауханов Е.О. Пайдақорлық-зорлық қылмыстардың алдын алу: Монография. – Алматы: Ғылым, 2005. – 310 б.
8 Алауханов Е.О. Криминология: Учебник. – Алматы: Жеты-Жаргы, 2008. – 665 с.
9 Карпец И.И. Современные проблемы уголовного права и криминологии. – М.: Юриздат, 1974. – 280 с.
10 Ковалев М.М. Основы криминологии. – М.: Юриздат, 1970. – 310 с.
11 Карпец И.И. Проблема преступности: Учебник. – М., 1969. – 290 с.
12 Ожегов С.И. Словарь русского языка. – М., 1953. – 1020 с.
13 Яковлев А.М. Преступность и социальная психология. – М., 1971.
– 288 с.
14 Ильин И.Л. Путь духовного обновления // Собр. соч.: В 3-х томах. – М., 1999. - Т. 2. – 356 с.
15 Игошев К.Е. Типология личности преступника и мотивация преступного поведения. – Горький: ГВШ МВД СССР, 1974. – 303 с.
16 Гильский Я.И. Криминология: Учебник. – СПб., 2002. – 380 с.
17 Маркс К., Энгельс Ф. Сочинения. 2-е изд. В 26-х томах. – М.: АН СССР, 1955. - Т. 3. – 320 с.
18 Блувштейн Ю.Д., Зырин М.И., Романов В.В. Профилактика преступлений. – Минск: МинГУ, 1986. – 335 с.
19 Кудрявцев В.Н. Причинность в криминологии. – М.: Юриздат, 1968.
– 300 с.
20 Нормативное постановление Верховного Суда Республики Казахстан № 1 «О квалификации некоторых преступлений против жизни и здоровья человека» от 11.05.2007 года // Сборник постановлений Пленума Верховного суда Казахской ССР, Пленума Верховного суда Республики Казахстан, нормативных постановлений Верховного суда Республики Казахстан (1968–2008 гг.). – Астана, 2008. – С. 855-859.
21 Елисеев С.А. Вопросы теории и практики предупреждения корыстных преступлений. – Томск, 1989. – 287 с.
22 Волженкин Я.В. Служебные преступления. – М., 2000. – 295 с.
23 Миненок М.Г., Миненок Д.М. Корысть: Криминологические и уголовно-правовые проблемы. – СПб., 2001. – 287 с.
24 Бородин С.В. Борьба с преступностью: теоретическая модель комплексной программы. – М., 1990. – 310 с.
25 Көрсетілген шығарма. Алауханов Е.О. Пайдақорлық-зорлық қылмыстардың алдын алу: монография. – Алматы: Ғылым, 2005. – 310 б.
26 Криминология / Под ред. А.И. Долговой. – М.: ИНФРА-НОРМА, 1999. – 402 с.
27 Трайнин А.Н. Уголовное право: Общая часть. – М., 1929. – 390 с.
28 Протасов В.И. Теория права и государства: Проблемы теории права и государства. – М.: Юрайт-М, 2001. – 277 с.
29 Дубовик О.М. Принятие решения в механизме преступного поведения и индивидуальная профилактика преступлений. – М.: Академия МВД СССР, 1977. – 289 с.
30 Старков О.В. О причинном механизме корыстного преступного поведения // Новое уголовное законодательство и проблемы борьбы с преступлениями против экономической системы: Учебно-методические материалы по курсу «Советское уголовное право». – Горький: ГВШ МВД СССР, 1984. – 400 с.
31 Бимурзин С.Б. Региональные особенности борьбы с преступностью несовершеннолетних: дисс. … канд.юрид.наук: 12.00.08. – Алматы, 1999. – 138 с.
32 Чокморова А.С. Вовлечение несовершеннолетних в преступную деятельность (уголовно-правовые и криминологические аспекты): автореф. дисс. … канд.юрид.наук: 12.00.08. – Алматы, 1997. – 139 с.
33 Закон Республики Казахстан № 591-II «О профилактике правонарушений среди несовершеннолетних и предупреждении детской безнадзорности и беспризорности» от 09.07.2004 года // Казахстанская правда.
- 2004. - 10 июля
34 Приказ № 400 МВД РК «Об утверждении Правил об организации работы участковых инспекторов полиции по делам несовершеннолетних органов внутренних дел Республики Казахстан» от 17.07.2000 года. // Казахстанская правда. - 2000. - 18 июля
35 Кашуба Ю.А., Фильченко А.П., Ревякина Л.А. Система индивидуального предупреждения преступного поведения несовершеннолетних в России. – Рязань: Академия управления и права ФСИН МЮ РФ, 2004. – 299 c.
36 Каиржанов Е.И. Уголовное право: Общая часть. – Алматы: Аян-Әдет, 1997. – 271 с.
37 Гернет М.Н. В тюрьме: Очерки тюремной психологии. – М., 1925.
– 211 с.
38 Криминология: Курс лекций / Под ред. В.Н. Бурлакова,
С.Ф. Милюкова, С.А. Сидорова, Л.И. Спиридонова. – СПб., 1995. – 332 с.
39 Алауханов Е.О. Криминологические проблемы предупреждения корыстно-насильственных преступлений. – СПб.: Юридический центр Пресс, 2005. – 254 с.
40 Фильченко А.П. Криминологическая характеристика и профилактика вымогательства с участием несовершеннолетних: монография. – Рязань, 2004. – 286 с.
41 Кодекс об административных правонарушениях Республики Казахстан. – Алматы: НОРМА-К, 2008. – 387 с.
42 Алексеев А.И., Герасимов С.И., Сухарев А.Я. Криминологическая профилактика: теория, опыт, проблемы: монография. – М.: НОРМА, 2001.– 310 с.
43 Чукмаитов Д.С. Теоретические основы системы исполнения наказаний по законодательству Республики Казахстан. – Алматы: Баспа, 1999.
– 306 с.
44 Криминология / Под ред. А.И. Долговой. – М., 2001. – 303 с.
45 Абдиров Н.М. Ранее выявление несовершеннолетних с антиобщественным поведением – основа эффективной профилактики правонарушений: учебное пособие. – Караганда: КВШ МВД СССР, 1989. – 244 с.
46 Остроумов С.С. Советская судебная статистика: Части Общая и Специальная. – М., 1976. – 680 с.
47 Статистические данные о состоянии преступности несовершеннолетних в Республике Казахстан (1998–2008 гг.). КПС и СУ Генеральной прокуратуры Республики Казахстан. – Астана, 2008. – 230 с.
48 Статистические данные о результатах деятельности ПДН и ЦВИАРН (1998-2008 г.г.). КАП МВД РК. – Астана, 2008. – 200 с.
49 Ескендиров А.А. Проблемы исполнения уголовных наказаний в отношении несовершеннолетних осужденных: учебное пособие. – Костанай: Костанайский печатный двор, 2006. – 230 с.
50 Статистические данные о количестве преступлений, совершенных несовершеннолетними в Республике Казахстан (1998–2007 гг.). ДТС МВД Республики Казахстан. – Астана, 2007. – 190 с.
51 Панкратов Р.И., Тарло Е.Г., Ермаков В.Д. Дети, лишенные свободы.
– М.: Юрлитинформ, 2003. – 300 с.
52 Башкатов И.П. Психология асоциально-криминальных групп подростков и молодежи: учебно-методическое пособие. – М., 2002. – 294 с.
53 Архивные материалы Алмалинского, Ауэзовского и Бостандыкского районных судов г. Алматы. – Алматы, 2007. – 480 с.
54 Гречишкин Ю.Н., Старков О.В. Предупреждение девиантного и преступного поведения несовершеннолетних / Под общ. ред. О.В. Старкова.
– Краснодар: Краснодарская академия МВД России, 2004. – 345 с.
55 Бабаев М.М. Индивидуализация наказания несовершеннолетних. – М.: Юридическая литература, 1968. – 310 с.
56 Ескендиров А.А. Проблемы исполнения уголовных наказаний в отношении несовершеннолетних осужденных: учебное пособие. – Костанай: Костанайский печатный двор, 2006. – 230 с.
57 Архив суда г. Кокшетау по уголовным делам в отношении несовершеннолетних (1998–2003 гг.). У/д № 98009652. – Кокшетау, 2003. – 456 с.
58 Архив суда района Сары-Арка г. Астаны по уголовным делам в отношении несовершеннолетних (1998 - I.пол. 2002 гг.). У/д № 98005642.
– Астана, 2002. – 450 с.
59 Ермаков В.Д., Крюкова Н.И. Несовершеннолетние преступники в России. – М., 1998. – 285 с.
60 Петровский А.В. Криминологическое прогнозирование преступного поведения молодежи. – СПб., 2005. – 308 с.
61 Абубакиров Р.М. Проблемы противодействия организованной преступной деятельности несовершеннолетних // Проблемы борьбы с преступностью в современных условиях. – Иркутск, 1995. - Ч. 3. – 289 с.
62 Игошев К.Е. Психология преступных проявлений среди молодежи.
– М., 1971. – 323 с.
63 Криминология: учебник / Под. ред. Н.Ф. Кузнецовой,
Г.М. Миньковского. – М., 1998. – 331 с.
64 Гернет М.Н. Избранные произведения. – М., 1974. – 338 с.
65 Горбатовская Е.Г. Опыт длящегося изучения личности рецидивиста и ее социальной среды // Опыт криминологического изучения личности преступника. – М., 1981. – 297 с.
66 Отчет о результатах служебной деятельности подразделений по делам несовершеннолетних ДВД. г. Астаны и ДВД г. Алматы (2006–2007 гг.).
– Алматы, 2007. – 235 с.
67 Вилке А.Я. Некоторые аспекты борьбы с рецидивной преступностью несовершеннолетних // Правовые и организационные вопросы совершенствования борьбы с рецидивной преступностью: Сб. научных трудов. – М.: ВНИИ МВД СССР, 1990. - № 119. – 270 с.
68 Муравьев В.В. Уголовно-правовые и криминологические аспекты рецидивной преступности молодежи: дисс. … канд.юрид.наук: 12.00.08
– Н. Новгород, 2001. – 142 с.
69 Игнатенко В.И. Предупреждение антиобщественного образа жизни и рецидива преступлений несовершеннолетних: монография. – Рязань: Академия права и управления ФСИН МЮ РФ, 2004. – 233 с.
70 Лунеев В.В. Преступность XX века: Мировые, региональные и российские тенденции. – М., 1999. – 256 с.
71 Женщины и мужчины Казахстана: Краткий статистический сборник / Под ред. К. Абдиева. – Алматы, 2003. – 180 с.
72 Результаты опроса 150 несовершеннолетних, привлеченных к уголовной ответственности за совершение корыстных преступлений (г. Алматы), и 357 воспитанников исправительного учреждения ЛА-155/6 УКУИС по г. Алматы и Алматинской области МЮ Республики Казахстан (ВК г. Алматы). – 210 с.
73 Власов В.И., Гончаров Н.Ф. Взгляд на причины преступности в России за тысячелетие: Монография. В 2-х частях. – Домодедово, 1998. – 320 с.
74 Антонян Ю.М., Голубев В.П., Кудряков Ю.Н. Личность корыстного преступника. – Томск, 1989. – 290 с.
75 Карпец И.И. Преступность: иллюзии и реальность. – М., 1992. – 267 с.
76 Достоевский Ф.М. Собрание сочинений. В 10-и томах. – М., 1958. – Т. 9. - 335 с.
77 Кудрявцев В.Н. Генезис преступления: Опыт криминологического моделирования. – М.: Форум-Инфра-М, 1998. – 311 с.
78 Кудрявцев В.Н. Преступность и нравы переходного общества. – М.: Гардарики, 2002. – 289 с.
79 Бессарабов В.Т. Российские СМИ и прокуратура: противостояние или сотрудничество? // Журнал российского права. - 2001. - № 7. - С. 62.
80 Кудрявцев В.Н. Стратегии борьбы с преступностью. – М.: Юрист, 2003. – 389 с.
81 Результаты опроса педагогов общеобразовательных учреждений (100 человек) и работников ПДН ГОРРАЙОВД (150 человек), проведенные в масштабах г. Алматы и г. Астаны. – 230 с.
82 Трайнин А.Н. Уголовное право: Общая часть. – М., 1929.
– 390 с.
83 Курс советской криминологии: Предупреждение преступности. – М., 1986. – 380 с.
84 Ещанов А.Ш. Профилактика органами внутренних дел Республики Казахстан групповой корыстно-насильственной преступности. – Караганда, 1999. – 290 с.
85 Пригожин А.И. Социология организации. – М., 1980. – 288 с.
86 Гуров А.И. Профессиональная преступность. – М.: Юридическая литература, 1990. – 256 с.
87 Тайваков А.А. Профессиональный преступник // Социологические исследования. -1993. - № 4. - С. 14-27.
88 Ескендиров А.А. Субъекты профилактики преступности среди несовершеннолетних: современное состояние и перспективы // Правовая реформа. – Алматы, 2003. - № 4. – С. 19.
89 Ли А.Н. Проблемы предупреждения преступности учащихся общеобразовательных школ Республики Казахстан: дисс. … канд.юрид.наук: 12.00.02. – Алматы, 2000. – 135 с.
90 Бегалиев К.А. Предупреждение безнадзорности и правонарушений несовершеннолетних. – Алма-Ата: Мектеп, 1980. – 288 с.
91 Каиржанов Е.И. Профилактика преступлений несовершеннолетних органами внутренних дел: Учебное пособие. – Караганда: КВШ МВД СССР, 1983. – 288 с.
92 Миллер А.И. Противоправное поведение несовершеннолетних: Генезис и ранняя профилактика. – Киев, 1985. – 298 с.
93 Пирожков В.Ф. Криминальная психология. – М.: Наука, 2001. – 286 с.
94 Мауленов Г.С. Криминологическая характеристика и профилактика преступлений несовершеннолетних: учебное пособие. – Караганда: КВШ МВД СССР, 1990. – 278 с.
95 Сиротское счастье // Аргументы и факты Казахстана. - 2002. - № 51.
- С. 12.
96 Шестаков Д.А. Криминологическая характеристика и предупреждение преступлений участников молодежных группировок по месту жительства: дисс. … канд.юрид.наук: 12.00.08. – М., 1996. – 145 с.
97 Черникова И.А. Предкриминальное поведение несовершеннолетних, совершивших корыстные преступления: автореф. дисс. ... канд.юрид.наук: 12.00.08. – М., 2003. – 142 с.
98 Шестаков Д.А. Корыстная направленность и ее формирование в криминогенной семье // Вестник ЛГУ. Вып. 1. Экономика – философия - право. - 1983. - № 5. – C. 9.
99 Литвинова Т.И. Проблемы борьбы с рецидивом преступлений среди несовершеннолетних: дисс. … канд.юрид.наук: 12.00.08. – Алматы, 2002. – 132 с.
100 Минина С.П. Преступность несовершеннолетних // Серия «Современные стандарты в уголовном праве и уголовном процессе». – СПб., 1998. – 225 с.
101 Указ. соч. Гречишкин Ю.Н., Старков О.В. Предупреждение девиантного и преступного поведения несовершеннолетних / Под общ. ред.О.В. Старкова. – Краснодар: Краснодарская академия МВД России, 2004. – 345 с.
102 Хармаев Ю.В. Криминологические проблемы социализации воспитанников детских домов и школ-интернатов: автореф дисс. … канд.юрид.наук: 12.00.08. – М.: Академия управления МВД РФ, 1998. – 35 с.
103 Сейтжанов М.Д. Допреступное поведение несовершеннолетних делинкветного характера и его предупреждение: автореф. дисс. … канд.юрид.наук: 12.00.08. – Алматы, 1998. – 37 с.
104 Кашелкин А.В. Предупреждение правонарушений среди безнадзорных подростков: автореф. дисс. … канд.юрид.наук: 12.00.08. – М., 1988. – 38 с.
105 Королев Ю.А. Профилактика детской безнадзорности и беспризорности в странах СНГ // Журнал российского права. - 2003. - № 3.
- C. 10.
106 Литвинов В.К. Причины и условия формирования групп несовершеннолетних, совершающих преступления с корыстной мотивацией // Вопросы борьбы с преступностью. – М., 1987. - С. 40-42.
107 Башкатов И.П. Психолого-педагогические особенности, развития и функционирования групп несовершеннолетних правонарушителей: дисс. ... д-ра пед.наук: 13.00.05. – М.: АПН, 1991. – 230 с.
108 Ескендиров А.А. Процессуальные и криминалистические аспекты расследования преступлений, совершенных несовершеннолетними: учебное пособие. – Алматы: Жеты-Жаргы, 2008. – 289 с.
109 Козырин Н.В. Проблемы изучения неформальных групп молодежи // Социологические исследования. - 1991. - № 1. - С. 82-84.
110 Немировский Д.Э. Мотивы противоправных действий молодежи // Социс. - 1992. - № 3. - С. 94.
111 Бельцов Н.И. Криминологический анализ и предупреждение преступлений, совершаемых в сфере досуга и быта: дисс. ... канд.юрид.наук: 12.00.04. – М., 1996. – 140 с.
112 Жабский В.А. Наркотизм несовершеннолетних (правовой и криминологический аспекты): дисс. ... канд.юрид.наук: 12.00.08. – Ростов-на-Дону, 1999. – 141 с.
113 Патрушев В.Д. Динамика свободного времени трудящихся СССР в 60-е и 70-е годы // Свободное время и нравственное воспитание. – М.: Знание, 1979. – 288 с.
114 Боголюбова Т.А. Некоторые направления использования категории «образ жизни» для объяснения механизма преступного поведения // Деформации с образе жизни, обусловливающие совершение насильственных преступлений. – М.: ВНИИ Генеральной прокуратуры СССР, 1985. – 290 с.
115 Игошев К.Е. Особенности мотивации преступлений, совершаемых группами // Проблемы советского уголовного права и криминологии: Научные труды. – Свердловск, 1971. - № 14. – 345 с.
116 Корзун И.В. Теоретические и прикладные проблемы социально-правового контроля и предупреждения преступности среди женщин (по материалам Республики Казахстан): дисс. … д-ра юрид.наук: 12.00.01.
– Алматы, 2001. – 238 с.
117 Ильяшенко А.К. Преступность несовершеннолетних женского пола: состояние, причины, предупреждение. – Воронеж, 2000. – 233 с.
118 Тюменева Ю.А. Половозрастная идентичность как определяющий фактор становления социальной компетенции подростка: дисс. ... канд.юрид.наук: 12.00.04. – Красноярск, 1998. – 143 с.
119 Минина С.М. Преступность несовершеннолетних и противодействие ей в г. Санкт-Петербурге: дисс. …канд.юрид.наук: 12.00.08. – СПб., 1999.– 148 с.
120 Абызов Р.М. Типологические проблемы личностных деформаций несовершеннолетних и их предупреждение: дисс. … д-ра юрид.наук: 12.00.08. – М., 1998. – 235 с.
121 Кучинская К.Б. Психологический анализ корыстной деформации личности несовершеннолетнего правонарушителя: дисс. ... канд.юрид.наук: 12.00.08. – М., 1995. – 140 с.
122 Антонян Ю.М., Бородин СВ. Преступное поведение и психические аномалии / Под ред. В.Н. Кудрявцева. – М.: Спаркс, 1998. – 338 с.
123 Емельянов В.П. Преступность несовершеннолетних с психическими аномалиями как комплексная проблема // Личность преступника и уголовная ответственность // Правовые и криминологические вопросы. Межвузовский научный сборник. – Саратов, 1979. - Вып. 1. – С. 35.
124 Тищенко М.Д. Комплексный криминологический анализ преступлений, совершаемых на почве наркомании, и проблемы их предупреждения: автореф. дисс. ... канд.юрид.наук: 12.00.08. – Ростов-на-Дону, 1999. – 35 с.
125 Королев В.Б. Психологические отклонения у подростков-правонарушителей. – М., 1992. – 299 с.
126 Долгова А.И. Социально-психологические аспекты преступности несовершеннолетних. – М.: Юриздат, 1981. – 300 с.
127 Указ. соч. Литвинов В.К. Причины и условия формирования групп несовершеннолетних, совершающих преступления с корыстной мотивацией // Вопросы борьбы с преступностью. – М., 1987. - С.40-42.
128 Филонов Л.Б. Детерминация возникновения и развития отрицательных черт характера у лиц с отклоняющимся поведением // Психология формировавши и развития личности. - М., 1981. – 255 с.
129 Антонян Ю.М., Юстицкий В.В. Несовершеннолетние преступники с акцентуациями характера. – М., 1993. – 299 с.
130 Филимонов О.В. Индивидуальная профилактика преступлений.
– Томск, 1985. – 310 с.
131 Игошев К.Е. Правонарушения и ответственность несовершеннолетнего. – Свердловск, 1973. – 298 с.
132 Указ. соч. Лунеев В.В. Преступность XX века: Мировые, региональные и российские тенденции. – М., 1999. – 256 с.
133 Кудрявцев В.Н. Структура преступности и социальные изменения // Советское государство и право. - 1971. - № 6. - С. 102.
134 Указ. соч. Антонян Ю.М., Голубев В.П., Кудряков Ю.Н. Личность корыстного преступника. – Томск, 1989. – 290 с.
135 Дремова Н.А. Мотив и цель и преступлениях несовершеннолетних: Автореф. дисс. ... канд.юрид.наук: 12.00.08. – М., 1972. – 34 с.
136 Философия: учебное пособие для вузов / Под ред. Т.И. Кохановского. – Ростов-на-Дону: Феникс, 2001. – 264 с.
137 Тойлыбаев Б.А. Қазақстан Республикасы ІІМ Жоғары оқу орындары тыңдаушыларының өзін-өзі тәрбиелеуінің педагогикалық негіздері: Пед.ғылым.д-ры ... дисс. автореф.: 13.00.01. – Алматы, 2002. – 64 б.
138 Көрсетілген шығарма. Философия: учебное пособие для вузов / Под ред. Т.И. Кохановского. – Ростов-на-Дону: Феникс, 2001. – 264 с.
139 Жигарев Е.С. Криминалистические характеристики несовершеннолетних и организация их правового воспитания: Учебное пособие. – М., 1990. – 290 с.
140 Мустафин Р. Где они, истоки? // Литературная газета. – 2006, 20 сентября. – С. 8.
141 Әбдезұлы Қ. Тарих және тағдыр. – Алматы: Қазығұрт, 2004. – 208 б.
142 Ильяшенко А.Н. Социальная среда в генезисе преступного поведения. – М., 2001. – 298 с.
143 Антонян Ю.М. Социальная среда и формирование личности преступника (неблагоприятное влияние наличность в микросреде). – М., 1975.
– 300 с.
144 Шестаков Д.А. Криминологическая характеристика и предупреждение преступлений участников молодежных группировок по месту жительства: дисс. … канд.юрид.наук: 12.00.08. – М., 1996. – 145 с.
145 Көрсетілген шығарма. Дремова Н.А. Мотив и цель и преступлениях несовершеннолетних: автореф дисс... канд.юрид.наук: 12.00.08. – М., 1972. – 34 с.
146 Булатов И.Г. Криминологический анализ преступности несовершеннолетних (по материалам Республики Дагестан): автореф. дисс. ... канд.юрид.наук: 12.00.08. – Краснодар: КЮИ МВД РФ, 2001. – 37 с.
147 Игнатенко В.И. Предупреждение антиобщественного образа жизни и рецидива преступлений несовершеннолетних: монография. – Рязань: Академия права и управления ФСИН МЮ РФ, 2004. – 315 с.
148 Силенков В.К Воспитательно-профилактическая деятельность центров временной изоляции несовершеннолетних правонарушителей: дисс. ... канд.пед.наук: 13.00.05. – М.: Академия управления МВД России, 1999. – 141 с.
149 Итоги моратория // Континент. – Алматы, 2003. - № 018 (26.08.-08.09.2003). - С. 13.
150 Ескендиров А.А., Алимагамбетов Е.Ж. Особенности предупреждения преступлений путем разбщения гру찿п несовершеннолетних правонарушителей // Правовая реформа. – Алматы, 2006. - № 2. - С. 91.
151 Джекебаев У.С. Преступность как криминологическая проблема.
– Алма-Ата, 1979. – 203 с.
152 Алауханов Е.О. Криминологические проблемы борьбы с корыстно-насильственными преступлениями. – Алматы, 2002. – 282 с.
153 Каиржанов Е.И. Криминология. Общая часть. – Алматы: Өркениет, 2000. – 288 с.
154 Дубовик О.М. Принятие решения в механизме преступного поведения и индивидуальная профилактика преступлений. – М.: Академия МВД СССР, 1977. – 289 с.
155 Абубакиров Р.М. Уголовно-правовые и криминологические проблемы противодействия организованной преступной деятельности несовершеннолетних: дисс. … канд.юрид.наук: 12.00.08. – М., 1995. – 137 с.
156 Огурцов Н.А. Правоотношение и ответственность в советском уголовном праве. – Рязань, 1976. – 295 с.
157 Мелешко Н.П. Предпреступное поведение несовершеннолетних, как криминологическая проблема: дисс. … канд.юрид.наук: 12.00.08. – Ростов-на-Дону, 1998. – 143 с.
158 Борчашвили И.Ш., Интыкбаев М.К. Уголовная ответственность несовершеннолетних. – Алматы: Жеті Жарғы, 2007. – 56 с.
159 Алимкулов Е.Т. Кәмелетке толмағандардың қылмыстары бойынша сот ісін жүргізу: з.ғ.к. дисс. ... автореф.: 12.00.09. – Алматы, 2008. – 24 б.
160 Ерінбетова Л.Қ. Кәмелетке толмаған қылмыскер тұлғасы: з.ғ.к. дисс. ... автореф.: 12.00.08. – Алматы, 2002. – 25 б.
161 Қонақбаева Г.М. Қазақстан Республикасында кәмелетке толмағандардың істері бойынша сот төрелігінің ұйымдастырушылық-құқықтық негіздері: з.ғ.к. дисс. ... автореф.: 12.00.11. – Алматы, 2008. – 27 б.
        
        Қ.А. Ясауи атындағы Халықаралық Қазақ-Түрік университеті
ӘӨЖ 343.235.2:343.137.5 (574)
Қолжазба құқында
Ерназаров Ғалымжан Бақытжанұлы
Кәмелетке ... ... ... ... алу ...... ... және криминология;
қылмыстық-атқару құқығы
Заң ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін ... ... ... ... Е.О. ... ... 2009
Мазмұны
Белгілеулер ... ... 4
1 ... ... ... ... ... Пайдақорлық қылмыстылықтың түсінігі………………………………..11
1.2 Кәмелетке толмағандардың пайдақорлық қылмыстарының
құрамдарының ... ... ... ... қылмыстарының
криминологиялық
сипаттамасы.................................................................
44
2.1 Кәмелетке толмағандардың пайдақорлық қылмыстарының жасалуының
себептері ... ... ... ... ... ... динамикасы мен
құрылымы....................................................................
...................................... 68
2.3 Пайдақорлық қылмыстарды ... ... ... ... ... ... толмағандардың пайдақорлық қылмыстарының алдын алу:
шаралары мен ... ... ... ... ... А. ... ... пайдақорлық қылмыстарының алдын
алу» ... ... ... мен ...... Қазақстан облысы
ТҚД – техникалық қызмет департаменті
ҚСжАЕК – ... ... және ... есеп ...... ... ... туралы Кодекс
ӘПК – Әкімшілік полиция комитеті
ҚАЖК – Қылмыстық-атқару жүйесі Комитеті
ІІМ – Ішкі істер министрлігі
БҒМ – Білім және ғылым ... – Ішкі ... ...... ... ... – Қылмыстық кодекс
ҚІЖК – Қылмыстық-іс жүргізу кодексі
ОҚО – Оңтүстік Қазақстан ...... ... ... ... ... ... толмағандардың қылмыстарының
алдын алу – елдің болашақ басшылығын тәрбиелеп өсіруде, құқық тәртібін
нығайту саласындағы ... ... бірі ... ... Бұл міндетті
шешу үшін қолданылатын шаралар қылмыстардың алдын алу шараларының барлық
жүйесінің бір бөлігі болып табылады. ... ... ... ... ... алу ... ... барлық заңдылықтар кәмелетке
толмағандардың қылмыстылығының алдын алуға да тән.
Зерттеу тақырыбының ... Бұл ... ... ... қылмыстарымен күресу, оның алдын алу және оның жасалуына
итермелейтін себептер мен жағдайларды ... ... ... ... олардың өнегелік, физикалық және интеллектуалдық
дамуын қамтамасыз ету, ... ... мен ... ... қорғау – кез
келген қоғамның басты міндеті.
Қазақстан Республикасы Конституциясының 27-бабына сәйкес, балалық шақ
мемлекеттің қорғауына алынған, ол ... ... және ... ... бірі ... табылады [1, 9 б.]. Сондықтан да кәмелетке
толмағандарды тәрбиелеуге, ... ... және ... нормаларын сақтай
отырып өмірде дұрыс позиция ұстауына баса көңіл бөлінеді, бұл ... ... мен заң күші ... ... ... өз тарихының күрделі кезеңін бастан кешіруде.
Соңғы оншақты жылда орын алған қайта құру процесі ... ... ... ... күрт ... ... ауыр жағдайға, ресми идеологияның ауысуына, ... ... ... отбасы, білім беретін мекемелер,
жастар мен ... ... ... ... ... жастарды
тәрбиелеудегі өздерінің бұрынғы рөлін жоғалтып алды.
Бұл, әрине, кәмелетке толмағандар қылмыстылығының жайы мен динамикасына
әсерін тигізді [2, 56 ... ... ... ... ... ... ... негізінен, бандитизммен, бопсалаушылықпен, криминалдық
бизнеспен, жезөкшелікпен айналысуда.
Сондықтан да, мұндай ... ... ... ... да бір оң
нәтижеге жету үшін бұл қылмыстарға итермелеп отырған факторларды ... ... ... ... нашар екендігі даусыз, бірақ оны
жақсарту ... ... ... ... ... ... ... мүлде назардан тыс қалған. Белгілі бір ... ... ... ... ... ... криминогендік факторларға ұзақ уақыт
көңіл бөлінбейді.
Кәмелетке толмағандар арасындағы қылмыстылықтың алдын алу мәселесі
жалпы қылмыстан сақтандыру қызметінің ең ... ... ... ... ... жетіле қоймағандықтан, әлеуметтік ... ... ... ... айрықша көңіл бөлуді, көмекті қажет
етеді. Сондықтан да олардың құқықтары мен ... ... және ... ... ... ету мақсатында қоғам арнайы іс-шаралар жүргізуге
тиіс. Мұны біз ... ... ... ... ... ... таныған принциптері мен нормаларынан көріп
отырмыз.
Тақырыптың зерттеу деңгейі. Кәмелетке ... ... ... ... ... ... пәнаралық сипаттағы кешенді проблема болып
табылады, оны шешуде криминология, психология, педагогика, социология ... ... ... ... рөл ... ... ... қылмыстылықтың алдын алу
проблемасына арнайы әдебиетте едәуір көңіл ... ... жазу ... ... ... ... (Н.С. Таганцев,
И.Я. Фойницкий және т.б.), Кеңес Одағы мен Ресей Федерациясының
(Г.А. Аванесов, Ю.М. ... З.А. ... М.М ... ... Ю.В. ... Н.К. ... Г.Н. ... К. Горяинов,
П.Ф. Гришанин, А.И. Долгова, З.С. Зарипов, В.Е. Квашис, С.Я. ... ... Г.М. ... А.С. ... Н.Ф. Кузнецова, В.А. Плешаков, В.П.
Ревин ғалым заңгерлерінің ғылыми еңбектері зерделеніп, тиісті бағасын алды.
Қазақстанда пайдақорлық-зорлық қылмыстарының алдын алу ... ... ... ... ... ... Е.О. ... «Пайдақорлық-
зорлық қылмыстарды алдын алудың криминологиялық ... атты ... жылы ... ... ... ... және «Криминологические проблемы
предупреждения корыстно-насильственных преступлений» атты монографисы 2005
жылы Санкт-Петербург қаласында орыс тілінде ... ... ... ... жылы ... ... баспасында «Проблемы правовой борьбы ... атты ... ... ... ... ... қылмыстарымен күресудің теориясы
мен тәжірибесін жетілдіру мәселесімен айналысқан отандық ғалымдардың ғылыми
еңбектері де пайдаланылды. Олардың ішінде:
Н.М. Абдиров, Е.О. Алауханов, К.А. ... С.Б. ... Б.К. ... ... Р.Е. ... У.С. ... А.А. ... Ынтықбаев, Е.И. Қайыржанов, Н.И. Каирова, И.В. Корзун, А.Н. Ли,
Г.С. Мәуленов, А.Х. ... М.С. ... Т.Е. ... ... А.С. ... З.А. Ажиметова, Д. Бұғыбайқызы, Л. Ерінбетова,
Л. Мурсалова, Ж. Қарамырза сияқты ... ... атап өту ... ... мен жастар арасындағы пайдақорлық қылмыстылық
проблемасына арналған ғылыми материалдар ... ... ... ... өз ... жоғалтатын емес. Сондықтан да бұл диссертация
осы бағыттағы ... ... ... ... ... бірі
болып табылады.
Зерттеудің мақсаты мен міндеті. Отандық және шетелдік ... ... ... ... мен ... эмперикалық
материал негізінде кәмелетке толмағандардың пайдақорлық қылмыстарының алдын
алу мәселесін айрықша бөліп алып қарастыру, кәмелетке толмағандарға қатысты
сот-тергеу ... ... ... бағытын анықтау бұл
диссертациялық зерттеудің мақсаты болып табылады.
Бұл мақсатқа жету үшін ... ... шешу ... отандық қылмыстық заңнама мен мемлекеттік институттардың кәмелетке
толмағандардың қылмыстарымен күресте қол жеткізген жетістіктеріне тарихи
шолу ... ... ... ... қылмыстылықтың анықтамасын беру;
- кәмелетке толмағандардың пайдақорлық қылмыстылықтың шығу себептерін
анықтау;
- кәмелетке толмағандардың пайдақорлық қылмыстылықтың қазіргі ... ... ... жайы;
- кәмелетке толмағандардың қылмыстық іс-әрекеттерінің ... ... ... толмағандар арасындағы пайдақор қылмыстылықтың күресудің
тетіктерін жасау және шаралар қолдану;
- ... ... ... ... қылмыскерлерге криминалдық
талдау жасау және олардың жеке бастарының ерекшеліктерін айқындау және т.б.
Зерттеудің объектісі мен ... ... ... пайдақорлық
қылмыстарының алдын алумен байланысты қоғамдық қатынастардың ... ... ... шешімдердің дұрыстығын көрсететін сот және
пенитенциар практикасы және ... ... ... ... ... табылады.
Ал зерттеу пәніне кәмелетке толмағандар қылмыстарының алдын алуда
онымен күресетін ... ... ... ... ... ... ... және теориялық негіздері. Диссертацияның
әдіснамалық негізін диалектикалық-материалистік ілім ... ... ... ... ... қатынастар тұрғысы мен
қоғамдағы басқа құбылыстармен және процестермен байланыста қаралады.
Диссертацияда қарастырылып отырған ... ... ... ... ... ... да ... әдістердің жиынтығы
пайдаланылды. Мысалы, жүйелік тәсіл, салыстырмалы талдау, жалпы логикалық
және ... ... ... ... анкета тарату және
сұхбаттасу ... ... ... ... ... статистика
әдістері.
Философияда, социологияда, қылмыстық құқықта, ... ... ... және ... ... ... ... пайдақорлық қылмыстарының детерминанттарын да,
әртүрлі әлеуметтік институттарымен олардың алдын алудың да ... ... ... ... ... ... болды.
Зерттеудің нормативтік базасын Қазақстан Республикасы Конституциясының
негізгі ережелері, Қазақстан Республикасы заңдары, Қазақстан ... ... ... және ... заңдары, Бас
прокуратура мен Ішкі ... ... ... ... ... ... ... халықаралық-құқықтық актілер және
басқалар құрады. Зерттеудің эмпериялық базасына автордың социологиялық
сауалнама ... ішкі ... ... ... мен ... ... сараптамалық талдау, кәмелетке толмағандармен жасалынған
сауалнама нәтижесінде алған мәліметтері ... ... ... ... ... математикалық статистика әдістерінің көмегімен өңделді.
Зерттеудің эмпирикалық базасын келесілер құрайды:
- Бас прокуратураның ҚСжАЕ Комитетінің кәмелетке толмағандар ... ... ... және құрылымы туралы ... ... ... ... ... ... (2000–2003 жылдарға), ІІМ-нің ӘПК мен ... ... ... ... ... ... Алматы қаласы мен Алматы облысы ... ... ... ... ... сотталғандарға
қатысты қылмыстық жазаларды орындайтын органдар мен мекемелердің қызметі
туралы статистикалық мәліметтері (1998–2008 жылдарға);
- пайдақорлық қылмыс ... ... ... 150 ... ... ... қаласы мен Алматы облысы ... ... ... ... түзеу мекемесінің 357 тәрбиеленушісіне жүргізілген
сауалнаманың нәтижелері;
- ... ... ... ... ... (100 ... мен ... істері жөніндегі бөлімшелер қызметкерлеріне (150 адам)
Алматы және ... ... ... ... ... ... кәмелетке толмағандардың қылмыстық істері бойынша (540 іс) сот
практикасы (2005–2008 жылдарғы).
Және де ... ... ... ... ... ... олар ... жасалған тұжырымдар осы ... ... ... ... ... ... ... қылмыстылықтың
алдын алу шараларына баға беру үшін ғана пайдаланылды.
Диссертацияның ғылыми ... ... ... және ... ... ... кәмелетке толмағандардың пайдақорлық қылмыстық іс-әрекеттерінің
құрамы жіктелінді:
- ... ... ... ... ... заңдылықтары айқындалды;
- кәмелетке толмағандардың пайдақорлық қылмыстары ... ... ... ... пайдақорлық қылмыстылықтың да
алдын алудағы басты ... ... ... қаланды;
- кәмелетке толмағандардың пайдақорлық криминогендік жағдайлардың
қалыптасу себептері мен жағдайлары, оның ... ... ... ... рөлі ... ... ... толмаған пайдакүнем қылмыскерлердің жеке бастарының
типологиясы жасалды;
- кәмелетке толмағандардың пайдақорлық ... ... ... ... ... ұсыныстар берілді;
Диссертациялық зерттеу бойынша қорғауға шығарылған тұжырымдар:
1. Қылмыстық-құқықтық және криминологиялық тұрғыдан ... ... ... ... және ... ... (мүліктік құқығы)
есебінен өзіне немесе өзімен байланысты адамдарға ... ... ... ... ... ... ... және т.б.) және басқадай әдепсіз,
қоғамға жат қылықтар көрсетіп және ... ... ... ... өзіне немесе өзімен байланысты адамдарға материалдық пайда
келтіруге субъектінің ... ... ... беру ... Кәмелетке толмағандардың пайдақорлық қылмыстық іс-әрекеттерінің
құрамы:
а) өзін мүлік және ... ... ... іске ... ... ... болып табылады;
б) қылмыстық іс-әрекеті пайдақорлық криминогендік сылтауға негізделген
кәмелетке толмағандар мен ... ... ... ... саналады;
в) субъективтік жақ - жасалынған қылмыстың негізінде ... ... іс ... ... көрініс табады;
г) объективтік жақ кәмелетке толмағандардың пайдақорлық ... ... ... Кәмелетке толмағандардың пайдақорлық қылмыстарының ... ... бұл ... ... оның ... ... да
аса маңызды екендігін көрсетіп отыр.
4. Кәмелетке ... ... ... ... ... ... ... деңгейде қоғам мен
мемлекеттің дағдарыстағы жағдайына, ал арнайы - ... ... ... ... ... кері ықпалын тигізуде.
5. Кәмелетке толмаған пайдақор қылмыскердің жеке басының типологиясы,
пайдақорлық ... ... ... ... ... ... пайдақор қылмыскерлер қылмыстық іс-әрекетке
жетелейтін жағдайлар негізінде, өзге де өмір ... ... ... ... бөлінеді:
а) әлеуметтік және әлеуметтік-психологиялық деңгейде бекітілетін;
б) жеке бастың деңгейінде ... ... ... - ... ... ... ... пайдақорлық қылмыстарының алдын алу жүйесін
әртүрлі деңгейде жетілдірудің ұсынылған шаралар кешені.
Зерттеудің теориялық және тәжірибелік маңыздылығы сол, ... ... ... ... алу жүйесін жетілдіруге
бағытталған жаңа нәтижелерге қол жетті. Жұмыс кешенді монографиялық зерттеу
болып саналады, ... ... ... ... кәмелетке
толмағандардың мұндай қылмыстар жасауымен байланысты қылмыстық-құқықтық
және криминологиялық мәселелер зерделенді. ... ... ... ... ... пен ... ... тарауларын
толықтырады.
Зерттеудің тәжірибелік маңыздылығы сол, ... ... ... ... заңдарды жетілдіруде, заң шығарушы органдарының;
кәмелетке ... ... ... ... ... асыратын
субъектілердің қызметінде пайдалануға болады.
Сонымен қатар, зерттеу материалдарын арнайы орта (колледж, техникум)
және жоғары оқу орындарында ... ... пен ... ... өту
барысында пайдалануға болады.
Зерттеу нәтижелерінің сыннан өтуі. ... ... ... ... ережелер, оларға негізделген тұжырымдар мен ұсыныстар
Қ.А. Яссауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік ... ... және ... ... ... ... апробациядан
өтті.
Зерттеу нәтижелері барысында алынған теориялық ережелер, тұжырымдар мен
ғылыми-тәжірибелік ... ... және ... ғылыми-
тәжірибелік конференциялардың жинақтарында, Қазақстан Республикасы БҒМ-нің
Білім және ғылым саласындағы бақылау Комитеті ұсынған ... ... ... бұл ... зерттеудің нәтижелері, тұжырымдары
мен ұсыныстары Астана және Алматы, Түркістан, ... ... ... ... тәжірибелік қызметіне және Қ.А. Яссауи атында
Халықаралық ... ... заң ... оқу ... ... ... ... мен қысқартулар
тізімінен, екі бөлімнен (раздел?), алты ... ... ... ... және ... ... Кәмелетке толмағандардың пайдақорлық қылмыстарының қылмыстық-құқықтық
сипаттамасы
1.1 Пайдақорлық қылмыстылықтың түсінігі
Криминологиялық ғылым қылмыстылықтың нысаны мен оның өзге әлеуметтік
құбылыстармен ... ... ... ... және оған ... ... қазіргі жағдайдағы, себептеріне түсініктеме беруге,
адамдардың әлеуметтік ... ... мен ... ... ... ... сипатына, өрбуіне көз жүгіртуге мүмкіндік береді.
И.И. Карпец криминологияны ... ... ... деп ... [4, 9-14 бб.].
Тәуелсіз мемлекетіміздің қазіргі даму ... ... ... ... нақты криминогендік ахуалдың
заңдылықтары мен үрдісін терең ... ... іс ... және ... мәселелерді шешудің мүмкін еместігі
көпке аян.
Сонымен қатар, бірқатар ғалымдардың ... ... ... ... дейін арыла алмағанын атап өткен жөн. Мысалы, криминология ... ... ... ... ... ... ... өткен
формациясына тән аса қауіпті түрлері: гангстеризм мен ... ... ... ... ... ... ... тобының
қылмыстылықпен байып, соған мүдделі болуы; қылмыстық ... ... ... ... ... ... [5, 144-145 бб.]. Қылмыстылық
социалистік құрылыстың болмысына жат құбылыс деп жазу ... ... ... 81 б.].
Криминологияның ерекше бөлімі қылмыстылықтың жекелеген түрлерін әр қилы
көрсеткіштерге орай бөліп, жеке бөліп ... ... ... бір саласы
– пайдақорлық-зорлық қылмыстылық. Мұның өзі екі түрлі ... ... Олар – ... ... пен ... – ол алуға, баюға деген құштарлық. Пайдақорлық ... ... бір ... ... ... ... жаза ... (мүлікті тәркілеу) айтылып өтсе, тоғыз ... ... ... ... ... қарастырылған (135,139,198, 225, 271, 307,
314, 315, 380-баптар), ал ... ... ... ... ... ... ... “з” тармағы, 125-баптың 2-
бөлігі “з” тармағы, 126-баптың 2-бөлігі “з” тармағы, 127-баптың ... ... ... ... 200-баптың 2-бөлігі, 234-баптың 2-бөлігі
“и” тармағы, 238-баптың 2-бөлігі “д” тармағы, 324-баптың ... ... ... ... ... ... жалпы қылмыстылық санының ішінде экономикасы
дамыған мемлекеттерде 90% ... үлес ... ... ... ... 60% ... [7, 234 ... Алаухановтың пікірінше «пайдақорлық қылмыстылық – ол ... ... ... табу ... ... ... жиынтығы».
(Сноска: Е.О. Алауханов. Пайдақорлық-зорлық қылмыстардың алдын алудың
криминологиялық проблемалары. 2005 ж., Алматы, 8-бет)
Бүгінгі ... ... ... ... үш ұғым бар, ... қылмыстық іс-әрекет және қылмыс; олар жалпы, ерекше және жеке-
дара санаттарына сәйкес келеді [8, 134 б.].
Қылмыстылық ұғымдарының алғашқыларының бірі Н.Ф. ... ... және ... ... ... Бұл ... қылмыстылық дегеніміз – тарихи өзгерісте болатын, ... ... ... мемлекетке жасалатын қылмыстардың жиынтығын (жүйесін)
беретін ... және ... ... [9, 75 ... ... ... ... бойынша да, уақыт бойынша да орын
алатын процесс, ол сыртқы ортаны өзгертетін әрекеттің өзін ғана емес, теріс
қылықтың ... ... ... ... ... ... ... мен процестерді де қамтиды [10, 82 б.].
Және де қылмысты қылмыстық іс-қимылдың бір кезеңі деп ... ал ... ... ... бір ... ... бір уақытта,
қандай да бір себептермен және жағдайға байланысты жасайды [11, 30 б.].
Кәмелетке ... ... ... ... санатқа
жататындықтан, бұл жұмыста кәмелетке толмағандардың қылмыстық іс-әрекеттері
өте мұқият қарастырылуға жатады. Сол ... ... ... ... жасайтын кәмелетке ... ... ... ... ... ... пайдақорлық қылмыстық іс-әрекеті ұғымының
шегін ... ... ... ... ... қарастырған жөн.
«Пайдақорлық» сөзі бір мәнді сөз емес. Ол ... ... ... ... деген мағына береді [12, 204 б.].
Бұл анықтамадан біз оның екі қыры бар ... ... ... ... құштарлық;
б) екіншіден, пайда көруге ұмтылу.
Пайда көруге ұмтылу, олжа табу адамға меншіктік қатынас ... ... туа ... қасиетке айналды.
Байлыққа, жеке меншікке мән бермеу, материалдық игілікті адамның жан-
жақты дамуы үшін ғана ... деп ... КСРО ... ... ... ... нәтижесіне қызықпайтындай күйге жеткізді.
Бұрындары пайда көруге ұмтылу – адамды әрекет ... ... ... ... күш деп ... Мұны адамның өзін өзі сақтап қалуға,
материалдық игіліктермен тіршілігін қамтамасыз етуге ұмтылысы, онсыз ... ... ... деп ... ... бұл ... мұндай
ұмтылыстың жақсы жақтары ғана емес, келеңсіз тұстары да бар ... ... ... [13, 167 ... жеке ... байытуға ұмтылыс деп пайдақорлықты теріске шығарсақ,
онда біз жеке меншік ... да ... ... ... ... иесі өз
мүлкін сақтап қалуға және молайтуға ... да ... ... ... ... И.Л. Ильин былай дейді:
«... жеке меншік идеясын сараң, дүниеқұмар ... ... ... жоқ, ... ... туа ... қасиет. Шаруашылық процесінен инстинктік әрекет
бастауын, жеке мүдделілік бастауын, рух ... ... ... ... алып тастасақ, онда формалды және сатқын бюрократизмнің
ықпалына ұшыраймыз, бойымызды жауапсыздық ... ... ... 56 ... басына пайда келтіруге ұмтылу – адам жаратылысының ... ... ... ... ол ... ... сараңдық, иемденуге
құштарлық түрінде көрініс табады. Егер пайдақорлық ниетті іске асыру ... ... ... әрекеттермен ұштасып жатпаса ол басқа қылмыстар
(бұзақылық, өш алу) сияқты қатаң ... алып ... [15, 77 ... ... жеке ... ... ... – қоғам мүшелерінің
басым көпшілігінің, оның ... заң ... ... да ... ... ... ашкөзділік жеңіп кетеді [16, 258 б.].
Байлық пен мол табыс, көбіне, басқа біреудің ... ... ... ... (оны ... ... қанау дейді) [17, 264 б.].
Пайдақорлықты адамның бойына туа біткен ... жеке ... ... деп ... онда оны ... қатынастың арылуға
болмайтындай теріс жағы деп те мойындау керек. Сондықтан да қоғам ... ... ... ... тежеудің жолдарын барлық ... ... ... ... едәуір бөлігі осыған
арналған [18, 71 б.].
Айта ... ... ... дейінгі криминологиясы «пайдақорлық
қылмыстылық» ұғымын білмеген, ал кеңестік кезеңнің екі ... ... (1966 және 1988 ... ... зерделеу және алдын алу объектісі ретінде қарастырылады.
Қылмыстылықтың жалпы құрылымынан қасақана қылмыстардың екі ... және ... ... ... ... В.Н. ... ... мүлікті, азаматтардың жеке мүлкін ұрлауды, пара алуды, жеке
кәсіпкерлік қызметті, коммерциялық ... ... ... ... ережені бұзуды және басқа да пайдақорлық қылмыстарды,
тіптен пайдақорлық пиғылмен адам ... де ол ... ... «Бізді объекті де емес, ... ... ... де емес,
келтірілген зиян да емес, ... ... ...... сол ... жасағандағы сылтауы қызықтырады», – деп жазды ол [19, 67 б.].
Бірақ ... ... ... ... осы ... дейін берілген жоқ.
ҚР Жоғарғы Соты пайдақорлыққа кейбір істерге қатысты ғана анықтама берген.
Мысалы, ҚР Жоғарғы Сотының 11.05.2007 ... ... ... ... ... кейбір қылмыстарды саралау туралы» №1 нормативтік
қаулысының 14-тармағында «өзі немесе басқа ... үшін ... ... ... тұрғын үйге құқық, т.б.) алу мақсатында не материалдық
шығындардан (мүлікті, ... ... ... ... ... ... және т.б.) арылу мақсатында адам ... ... ... қылмыс ретінде ҚК-нің 96-бабы, екінші
бөлігінің 3-тармағы бойынша саралануға ... ... [20, 535 ... ... ... ... ... бойынша сот практикасы туралы»
Қазақстан Республикасы ... ... 2006 ... 23 ...... ... 13 тармағында былай айтылған: «Қорқытып алушылық
тікелей ниетпен және пайдакүнемдік себеппен ... яғни ... ... мүлікті, мүлікке құқықты тегін алуды, кінәлінің немесе
өзге тұлғалардың ... ... ... ... әрекеттерді жасауға қол
жеткізуді қалайды, осы орайда қорқытып алушы ... ... ... өзінің
нақты немесе ықтимал құқығы жоқ екенін ұғынады және басқа тұлғаның ... ... ... ... «Параграф» Ақпараттық жүйесі. «Қорқытып
алушылық ... ... ... сот ... ... Қазақстан Республикасы
Жоғарғы Сотының 2006 жылғы 23 маусымдағы № 6 нормативтік қаулысы).
Сонымен бірге, «Әскери қылмыстар жөніндегі істер ... сот ... ... ... ... ... 2005 ... 28 қазандағы № 6
нормативтік қаулысының 23 тармағында әскери ... ... ... түсініктеме берген: «әскери лауазымды адамның ұрлау белгілерінсіз
материалдық пайда табуға ұмтылуын ... деп, ал ... ... бүркемелеуге ұмтылуды, жазадан қашуды, туыстарына
қызмет ... ... үшін кек ... қызғаншақтықты және өзге де
зұлымдық ... жеке ... өзге де ... көздеу деп түсіну қажет».
(Сноска: «Параграф» Ақпараттық жүйесі. «Әскери қылмыстар жөніндегі істер
бойынша сот ... ... ... ... ... ... ... 28 қазандағы № 6 нормативтік қаулысы).
Бұл түсініктемелерде де толықтық ... ... бұл ... ... ... «... ... өзіне ғана
қандай да бір материалдық ... ... ... ... туыстық,
іскерлік, жолдастық және ... ... ... да ... да ... ... болып саналады» [21, 67 б.].
Я.В. Волженкиннің де бұл мәселеге ... ... ... Егер ... ... ... ... мүліктік пайда (мүліктік құқық) кінәлі
үшін мүлде бөтен ... ... ... ... қорына, балалар
үйіне, б.б.) және олар оның шыққан тегін білмесе, бұл ... ... орын ... [22, 11 ... ... пен Д.М. ... позициясы өзгеше, олар пайдақорлық
қылмыстардың белгілі бір адамдардың мүддесі үшін ғана ... [23, 50 ... ... ... ... ... ... заңның мәнісін алшақ
ұғымдардан емес, өзінің ... мен ... ... ... ... ... ... қылмыстық-құқықтық заңда кінәлінің қылмыстық
жаза қарастырылған іс-әрекет ... ... ... ... (мүлікке құқығы)
есебінен өзіне не өзімен байланысты адамдарға материалдық ... ... деп ... беру ... ... іске ... ... құқыққа қайшы (заңсыз) ғана емес,
сонымен қатар қылмыстық жазаланатын да болуға тиіс [24, 11 б.]. ... ... ... ... ... іске асыруға азаматтық не
әкімшілік құқық ... ... да қол ... ... қылмыстық іс-әрекетті зерттегенде материалистік диалектика
принциптерін нақтылау және дамыту формаларының біреуінің ... ... өмір ... зерделеудің жүйелік тәсіліне жүгінеміз.
Жүйелік тәсілді криминологияға енгізу соңғы кездері қарқын алуда, бұл,
әрине, дұрыс та заңды ... ... ... мен ... жүйелік
түсініктеме беру себеп-салдарлық түсініктемеге қарағанда жоғары деңгейлікті
көрсетеді.
Қазіргі кезде жүйелердің жалпы теориясында көптеген әртүрлі анықтамалар
бар, олар ... ... ... ... Жүйелік талдау, әдетте, кез
келген зерттелетін объектіде жүйенің ... ... ... ... ... жүйенің де, оның элементтерінің ... ... ... және ... ... ... етеді [25, 12-13
бб.].
Бұл зерттеуде біз авторлар ... ... ... ғана
пайдаланамыз.
Мысалы, В.Н. Садовский Вебстер сөздігінен мынадай анықтама ...... ... бар ... ... факторлардан құралған, ортақ
мақсатқа қол жеткізуге арналған ... ... [26, 240-245 ... сонымен қатар, оның объектілерін немесе компоненттерін құрайтын
ішкі өзара байланыс. Бұл өзара байланысты әртүрлі ... ... ... жәй ... емес, бұл өзара байланыстың арқасында
жүйе өзіне кіретін бір де бір объектіде ... ... жоқ жаңа ... ... осы ... ... оны ... белгілі бір
қасиеттер жиынтығы тән жүйе деп санауға болады. Бұл ... ... ... ... және ... ... ... ретінде
пайда болуы арқасында көрініс табады.
Кез келген жүйе белгілі бір ... ... ... олар ... ... ... және ... оларда белгілі құрылым мен қасиет болады.
Осыған байланысты жүйе ретінде қарастырылатын кез келген ... әр ... ... ... ... та, практикалық та маңызы
бар. Зерттелетін құбылыстың жүйелік талдамасы да ... ... ... Бұл ... ... назары объектінің
бүтіндігіне, оның құрамына, элементтердің өзара ... ... ... аударылуға тиіс. Сондықтан да ... ... ... алу – ... зерттеудің жалпы методологиялық талабы болып
табылады.
Табиғи және әлеуметтік шындық құбылыстарының ... ... ... ... жүйелілігінің дербес кезеңі ретінде, ғылымда да кең
таралған. Қылмыс ... ... ... ... ... ... жүйелік тәсілдің юриспруденциядағы нәтижелілігінің айғағы.
Қылмыс құрамын өзінше дербес, ... ... ... ... ... жақ, ... және ... жақ) жиынтығы деп
қарастырып қылмыстық құқық ... тек ... ... ғана ... ... қылмыстық белгіні аша алатындығын дәлелдеп отыр. Бұл
элементтердің тым болмаса біреуінің болмауы басқа ... ... ... ... ал іс-әрекет, бұл жағдайда, қылмыс деп
саралануға жатпайды.
Қылмыс құрамы элементтерінің ішінде ... ... ... ... дейді А.Н. Трайнин. Нақты қылмыстың құрамы болу үшін онда
элементтер түгел ... ... Кез ... ... ... ... алып ... [27, 25 б.].
Қылмыс құрамы туралы ілімнің, бүтіндей жүйе ... тек ... ғана ... ... та ... зор, ... қоғамға қауіпті іс-
әрекетті қылмыстық-құқықтық саралау, егер ... ... ... ... бұзылуына алып келеді, озбырлыққа жағдай тудырады.
Басқа қылмыстық-құқықтық және криминологиялық құбылыстарда элементтік
құрам бар. «Құрам» ұғымы заң ғылымы үшін жаңалық ... ... да ... ... жүйелік талдаудың мүмкіндіктері әзірге толықтай
пайдаланылған жоқ. ... ... пен ... ... оның ішінде қылмыстық іс-әрекеттер де, ... ... ... ... даму ... мен ... ... алу практикасының
талабы мен мүдделері, сотталғандарды ... ... ... қылмыстық іс-әрекетті бүтіндей жүйе ретінде талдау ... ... ал оның ... ... ... ... ... жоғалтып, мүлде жаңа сипат алады.
Қылмыстық іс-әрекетті біріктіруші жүйе ретінде сипаттағанда, бәрінен
бұрын құрам мен оның ... ... ... назар аудару керек. Бұл
тұрғыда В.И. Протасовпен ... ... ол ... ... құрам
құрылады, ал элемент – әрқашан да компонент, жүйенің бір бөлігі, яғни оның
ішіндегі құбылыс. Элемент ... ішкі ... ... ... ал оның ішкі ... бұл ... ... ол жай құбылыс
болып саналады дейді [28, 24 б.]. Элементтің бұл аталған қасиетіне айрықша
назар аудару ... Бұл ... ... ... кіргендіктен элемент
жай құбылыс деп, жүйенің бөлшектену шегі деп ... ... ... ... жүйе ... ... ... құрайтын басқа элементтерге де
бөлшектенуі мүмкін, ал олардың жиынтығы дербес зерттеуді керек ететін жаңа
жүйе құрайды. ... да бұл ... ... ... ... ... ... элементтердің ішкі құрылымның ... ... ... қылмыстық іс-әрекетті дербес жүйе ретінде қарастырсақ,
онда оның өз құрамы бар деген тұжырым ... ... ... ... ... құрамы» ұғымы орынсыз болып көрінуі де мүмкін,
себебі заң ... ұзақ ... бойы бұл ... қылмыстың ішкі құрылымымен
байланыстырып келді.
Бірақ құбылыстарды жүйелік зерттеу процесінде «құрам» ... ... ... аса ... ие ... Оның ... қылмыстың
ішкі құрылымын ашуға болатындықтан ғана бұл ұғымды пайдалану мүмкіндіктерін
ескермеу – жаңа құбылыстарды сипаттау үшін жаңа ... ... ... дегенді білдіреді. Қалыптасқан ұғымдарды пайдаланудың ... ... зор, сол ... ... тұтастығы қамтамасыз етіледі, ал ол,
өз кезегінде, теориялық ойлаудың ерекше тілі ... ... ... жоқтан пайда болмайды, бұрынғы өткендерден туындайды, яғни
жаңа теория ескі ... мен ескі ... ... Кез келген
басқа жүйелік құбылыс сияқты, қылмыстық іс-әрекеттің жалпы құрамы оның ... ... ... ... ... ... ... жазаның
жүйелік құрылым ретіндегі жаңа қасиеттерін оның ... ... ... ғана ... ... ... бір жағдай, қылмыстық іс-әрекетті ... ... бір ... ... ... ... 1970 ... аяғы мен
1980 жылдардың басында ойластырылды, бұл кезде «қылмыстық іс-әрекеттің
тетігі» термині ... ... ... болатын, ол ... ... ... мен қылмыс жасауға ... ... ... ... ... ... ... мен күйлердің
өзара әрекеттестігі, байланысы түрінде көрініс табатын [29, ... ... ... ... ... – оны ... ішкі
және сыртқы элементтердің өзара әрекеттестігімен анықталатын динамикалық
құбылыс.
Ол мынадай үш буыннан тұрады:
1) Қылмыстың ... ... ... ... Қылмысты орындау және қоғамға қауіпті зардаптардың болуы.
Қылмыстық іс-әрекет тетігінің концепциясы О.В. Старковтың ... ... ол ... ... пайдаланып және «қылмыстық іс-әрекеттің
себептік тетігі» терминін қолдану керектігін дәлелдеп, оның құрылымын төрт
элемент түрінде көрсетті [30, ... бұл ... ... ... ... құрылымы жан-жақты
берілгенмен, қылмыстық іс-әрекеттің және оның құрамының маңыздылығы кейінге
ығыстырылған.
Қылмыстық іс-әрекетке жүйелік құрылым деп қарау оның құрамынан ... ... жақ ... ... ... жақ
(субъективтік мазмұн) сияқты ... ... ... алу ... ... ... ... моделі қылмыстық іс-әрекеттің
кез келген түрінің ішкі құрылымын сипаттайды. Бұл ... ... ... ... жалпы құрамын береді, оны құрамдас элементтерге
бөлшектеудің ғылыми аспабына айналады. ... ... ... ... ... ... бүтіндігін, өзінше бір ... ... ... ... екі ... ... салыстыру материалистік диалектика
мен заң ғылымы үшін жаңалық емес. Құқық және құқықтық қатынас, ... ... ... объективтік және субъективтік құқық, қылмыс және
жаза, объект және субъект, қылмыстың объективтік және ... ... ... қайшы қосарланған санаттарды пайдалану тәсілі юриспруденцияда
бұрыннан қалыптасқан. Бұл тәсіл шындық ... оның ... ... ... ... кезінде айрықша методологиялық маңыздылық алады.
Өз мазмұнының ... ... ... олар ... қандай да бір
байланыстар мен қатынастарға ... ... ... ... бір ... оны біз ... ... методологиялық тұрғыдан
мінсіз, қылмыс құрамы туралы ілімнен көреміз.
Объектінің, субъектінің, объективтік және субъективтік жақтардың нақты
мазмұны қылмыстық іс-әрекеттің жүйе ... ... ... байланысты.
Басқа сөзбен айтқанда, оны құрайтын элементтерге нақты мазмұн ... ... бір түрі ... ... Ал осы ... ... алсақ – кәмелетке толмағандардың пайдақорлық қылмыстық
іс-әрекеттерінің ерекше құрамын қарастырамыз.
Оны толығырақ қарастырайық.
Салалық-практикалық қызметте субъектіге қарсы тұрғандар ... ... Ол ... ... ... ғана қоймайды, оның бір бөлігі
ретінде субъектпен өзара байланыста болады.
Таным объектісін бөліп алу практикалық қызметтің ... ... ... шындықты көрсететін формаларының көмегімен ... ... ... қылмыстық іс-әрекет объектісі деп алуға
болады, ол мүлік және мүліктік құқық түрінде іске ... Ол ... ... ... ... ... құқықтың) есебінен алатындығын
білдіреді. «Бөтен мүлік есебінен» екендігін міндетті ... ... ... кінәлінің қылмыс затына ешқандай құқығы жоқ екендігін ... ... ... озбырлықтан, басқа да іс-әрекеттерден ажыратуда да
керек. Материалдық пайда материалдық шығыннан құтылуды да ... оны ... ... ... керегі жоқ сияқты.
Субъект дегеніміз – салалық-практикалық ... пен ... ... ... төменділік көзі. Салалық-практикалық және танымдық
қызмет әлеуметтік жүйеде объективтік жақтың қасиетін алып, соның арқасында
субъект ... ... ... ... ... ... ... субъектісі жеке адам
да, топ та ... ... ... ... ... ... жасалынады, оған кейде ересектер де қатысады.
С.Б. Бимурзиннің ... ... қала ... ... 80%-ы топтасып жасалынады екен [31, 84 б.].
А.С. Чокморованың зерттеуіне ... ... ... ... ... ересек адамдардың:
- 30%-ы – 20-25 жасар;
- 27%-ы – 25-30 жасар;
- 21%-ы – 30-40 ... 17%-ы – 18 ... 5%-ы – 40-50 ... ... ... 93%-ы ... ... де бұл ұйымдастырушылардың (арандатушылардың) ... ... ... ... ... – орта ... 21%-ында – толық емес орта;
- 20%-ында – толық емес жоғары;
- 19%-ында – ... ... ...... ... бар ... Чокморованың мәліметтеріне қарағанда, бұл қылмыстық топтардағы
ересектердің көпшілігі бұрындары қоғамға жат өмір кешкен.
Мысалы, олардың 65%-ға ...... ... және оқымаған, 37%-ы –
бұрын әкімшілік құқық бұзғандар, 29% – ... ... [32, 14 ... ... ... ... сипаты және топтың
кәмелетке толмағандардың қылмыс жасауындағы рөлі оны алдын ала ықпал етудің
объектісі ретінде заңдастырудың ... ... ... ... ... ... ... толмағандар
арасындағы құқық бұзушылықтан сақтандыру және ... ... ... ... алдын алу туралы» №591-11 ... ... ... толмағандарды құқық бұзушылық жасауға, қоғамға қайшы әрекеттер
жасауға тартатын не балаларға ... ... да ... ... ... ... сондай-ақ кәмелетке толмағандарды тәрбиелеу, оқыту және
(немесе) бағу жөніндегі өз міндеттерін орындамайтын не ... ... ... ... ... ететін ата-аналарды, заңды өкілдерді, педагогтарды,
тәрбиелеушілерді, оқу, ... және ... ... ... қадағалауға тиісті басқадай қызметкерлерін айқындап, оларды
Қазақстан ... ... ... ... ... шара ... ... Ішкі істер органдарына берілген [33, 12 б.].
Бұл аталған заңда қоғамға жат қылықты кәмелетке толмағандар тобы алдын
ала сақтандыру объектісі ретінде ... ... ... ... ... жөніндегі учаскелік инспекторларының жұмысын
ұйымдастыру туралы Ережеде (ҚР ІІМ-нің 17.07.2000 ... №400 ... ... ... ... ... ... қылмыстарының
алдын алу жатқызылған [34, 6-б.].
Бұл мақсатта полицияның кәмелетке ... ... ... ... жас ... ... ... қоғамға жат және өзгедей
сипаттағы топтарға жататындығын, бұл топтардың лидерлері мен ... ... ... ... ... ... немесе (және) қоғамға жат әрекет
жасауға тартатын, оларды ... ... ... әсер ететін немесе
есеңгірететін заттарды ... ... ... ... топқа кіретін кәмелетке толмағандарға, олардың ата-аналарына немесе
заңды өкілдеріне Қазақстан ... ... ... ... ... ... қайталанған әрекеттер үшін жауапкершілік
көзделген ... мен өзге ... ... ... ... ... топтарының арасындағы қақтығыстардың алдын ... ... ... ұйымдастырады;
- кәмелетке толмағандардың қоғамға жат топтарын тарату және ... ... ... ... ... ... ... жолын кесу
жөнінде шаралар қабылдайды.
Топ дегеніміз – жай адамдар жиынтығы емес, олардың топқа өзіндік ... ... ... онда тек ... ғана тән белгілер болады.
Ондай белгілер топтардың түрін анықтайды:
- адамдар ... ... ала сөз ... адамдар тобы;
- ұйымдасқан топ;
- қылмыстық қоғамдастық.
Бұл баяндалғандар тұрғысынан алсақ, «Ресейдегі кәмелетке толмағандардың
қылмыстық іс-әрекеттерінің ... ... алу ... атты ... ... ... сияқты, олар кәмелетке толмағандардың қоғамға
жат топтарын сақтандырудың дербес объектісі ... ... тану ... бұл ... ... алудың арнайы әдістері қажет дейді. Ал кәмелетке
толмағандар ... ... ... іс-әрекеттің дербес субъектісі
ретінде тану ондай ұсыныстың заңды жалғасы болар еді [35, 75 б.].
Е.И. Қайыржанов ... ... жақ ішкі ... ... ықпал ететін жеке адамның және ... ... ішкі ... ... мен мақсатын ашады [36, 45 б.].
Кәмелетке толмағандардың пайдақорлық ... ... жағы ... ... негізінде жатқан пайдақорлық сылтаудың
мазмұнынан көрініс ... Бұл, ... ... ... алдындағы
пайдақорлық түрткінің сылтаулар жүйесіндегі орнын анықтаудың, ... ... ... болған пайдақорлық түрін саралаудың керек ... ... ... ... ... ... ... басты негіз ғана емес, жанама, қосалқы сылтау мен мақсат та
болуы мүмкін.
Пайдақорлық ... пен ... ... ... екендігін
М.Н. Гернет атап өткен, ол ұрылар жайында былай дейді: ... ... жоқ? ... ... үшін ... рет ... ... мен ұрлық
жасамаса көңілі көншімейтін кәнігі ұрылар; панасыз бала мен жасы ... ... мен ... ... ... таба алмай жүргендер мен есірткі, ішімдік іздеп жүргендер;
Жылап жүрген, күліп жүрген ұрылар;
Түгі жоқ ұрылар мен барын қанағат тұтпай жүрген ұрылар, ... ... ... ... ... [37, 101 ... ... пайдақорлық сылтау бойынша бөліп алу қалтаға
түсетіндер мен жалданып адам ... ... пен ... ... ... ... ... мен ірі мөлшерде табыс
келтіретін заңсыз кәсіпкерлікті бір топқа біріктіреді, ал ... ... және ... ... жеке сипаттары жағынан бірі бірінен өте
өзгеше іс-әрекеттер. Сондықтан да криминология ... ... ... ... ... (пайдақорлық -
жинаушылық), пайдақорлық - арамтамақтық, пайдақорлық - ... - ... ... - мұқтаждық, сондай-ақ пайдақорлық
- шашып жұмсаушылық және ... - ... ... ... ол ... жеке ... ... және оның өмірдегі
ұстанымын көрсетеді [38, 328 б.].
Пайдақорлық қылмыстылықтар ... ... ... та бой ... ... Бұл ретте аспаптық зорлық деп аталатын
қолданылып жасалатын пайдақорлық ... ... ... ... ... ... құралы ретінде ғана пайдаланылады [39,
56 б.].
Пайдақорлық қылмыстылықтың ретсіз көп түріне шектеу қойылады.
Сонымен қатар, кәмелетке ... ... ... ... ... ... басқа түрлері үшін де
маңызды рөл атқарады, ... ... ... ... көптеген мән-жайлар қылмыстық жауаптылық жасына жеткенге
дейін-ақ бой көтере бастайды («кейінге қалдырылған ... ... ... әрекетін кәмелетке толғаннан кейін де тоқтатпайды» [40, 38 б.].
Қылмыстық іс-әрекет ұғымына келетін болсақ, оның мазмұны құқыққа қайшы
іс-әрекеттің ... де ... ... да ... пен пайдақорлық
түрткінің қылмыстық-құқықтық және ... ... ... Бұл ... заң бойынша криминологияның қылмыстық саламен
шектелмейтіндігін көрсетеді.
Мысалы, ... ... ... ... ... қылмыстың
алдында болады, не оған ұласып ... ... ... оған ... ... болады [41, 34 б.].
А.И. Алексеев бұл жайында былай деп жазады: «барлық ... ... ... және ... құқық бұзушылық бір жағынан, қылмыстар – екінші
жағынан, бір объектіге ... ... оны бір ... бір субъектілер,
кінәнің бір формасымен жасайды. Оны жасау тәсілдері де бірдей, бұл құқыққа
қайшы іс-әрекеттың алдын алу ... ... [42, 302 ... ... пікірінше, қылмыстық жазаланатын іс-әрекеттердің
алдын алу ... ... бой ... ... ... етумен қалай да
байланысты болады. Бұл маскүнемдік, алкоголизм, есірткі, уытты заттар
қолдану, ... ... ... және діни экстремизм, сондай-ақ
қылмыстылықпен генетикалық байланыстағы басқа да әлеуметтік ... [43, 140-141 бб.]. Олар ... ... түрінде де
(жезөкшелік, балаларын бағып-тәрбиелеу міндетін ата-ананың орындамауы ... ... ... ... жат, ... ... қайшы емес формада да
(маскүнемдік, әдепсіз қылықтар және б.б.) ... ... ... Тек ... ... ғана ... ... құқық бұзушылық (бәрінен бұрын әкімшілік),
сондай-ақ құқықтық тыйымдарды бұзбайтын әдепсіз және қоғамға ... ... ... да іске асатын пайдақорлық түрткілер криминология
тұрғысынан маңызды ... ... ... да ... ... ... пайдақорлық қылмыстық іс-әрекетінің объективтік
жағының «фондық» элементтері деуге болады.
Сонымен, пайдақорлық – ол алуға, баюға ... ... ... ... жиырма бір бабында келтірілген. Жалпы бөлімде ... ... ... ... ... ... ... қылмыстың
субъективтік жағының қажетті белгісі ретінде қарастырылған. Пайдақорлық
қылмыстылық – құқыққа қарсы қайтарымсыз ... табу ... ... ... ... ... пайдақорлық қылмыстарының құрамдарының
жалпы сипаттамасы
Кәмелетке толмағандардың пайдақорлық қылмыстарына жалпы қылмыстық-
құқықтық сипаттама беру ... ... ... ... оның ... ... жағын, субъектісін ... ... ... ... олардың белгілерін сипаттаудан
тұрады.
Кәмелетке толмағандардың пайдақорлық қылмыстарының құрамдарын сипаттау
барысында тонау (ҚК ... ... (ҚК ... және ... (ҚК 181-бабы) сияқты қылмыстардың құрамдарының объективтік жағының
және субъективтік жағының белгілерін сипаттауға ерекше ... ... бұл ... ... ... жиі ... және
осы қылмыстарды жасағаны үшін ҚК ... ... ... ... ... деп бекітілген.
Кәмелетке толмағандардың пайдақорлық қылмыстарының объектісі. Қылмыстық
қол сұғушылық объектісі әрбір қылмыстың қажетті ... ... ... ... бір объектіге қол сұғу. Еш нәрсеге қол сұқпайтын қылмыс өмірде
болмайды. Жасалған қылмыс нәтижесінде қандай ... ... ... ... ... келеді дейін болсақ – ол қылмыстық заң қорғайтын
қоғамдық қатынастар. Сондықтан да ... мәні ... ... ... ... ... үшін қылмыстық заңда жауапкершілікі
қарастырылған қылмыстық заң қорғайтын ... ... ... ... ... ... табылады, яғни пайдақорлық қылмыстардың ... осы ... ... ... ... қылмыстардың басым бөлігінің тікелей объектісі болып меншік
қатынастары табылады. Тонаудың, қарақшылықтың тікелей объектісі осы ... ... ... Ал, ... алушылықтың тікелей объектісіне
келсек онда әңгіме ... ... ... ... 1995 ... 12 ... ... Жарлығымен қорқытып алушылық арқылы
меншікке қол сұғушылық жасау, талан-таражға түсіру формаларының біріне
жатқызылған, себебі онда ... ... ... ... ... бар. Қол ... жасау объектісі талан-таражға түсірудің барлық
формалары үшін ... ... ... ... ... ... ретінде,
өндіріс құралдары мен оның нәтижелеріне, сондай-ақ адамдардың материалдық
игілікті иемденуіне байланысты адамдар арасындағы қатынасты ... ... ... ... ... ... ... қатынасын
белгілейді, өндіріс құралдарының кімнің қолында екенін көрсетеді. ... ... ... ... ... ... ол материалдық
игіліктерді икемдену, пайдалану және оларға билік ету ... ... ... ... ... ... ... бұл қатынастарына залал
келеді. Яғни, мүлікті талан-таражға түсіргенде меншік ... ... қол ... ... ... Ал, өндірістік меншік
қатынастарының қандай да бір өзгерісі иемдену, ... және ... ... яғни өнідірістік қатынастардың құқықтық қабығын – меншік құқығын
бұзады.
Мүлікті талан-таражға түсіргенді қол сұғушылықтың объектісі, яғни талан-
тараж кезінде ... ... ... ... игілік ол – мемлекет
белгілеген меншік қатынасы.
Меншік түсінігіне ... және ... ... ... ... ... қылмыстардың тектік объектісі меншік деген ... ... ... ... Азаматтық кодексі мен ... ... ... Заңына сәйкес меншік иесі өз ... ... және оған ... ету ... өз ... ... ... нақты формасы тікелей объект болып табылады, яғни ол мүлікті
иемденуге, пайдалануға және оған ... ... ... қоғамдық қатынастар;
мысалы, адамның жеке меншігі. Меншікке қарсы ... ... ... ең ... ... жүріп жатқан экономикалық
көзқарастарға ... көп ... ... ... ... қамтамасыз
ету, нарықтық қатынас, шаруашылық жүргізудің әртүрлі ... ... ... ... ... Жаңа ... қатынастар және
қылмыс объектісіне жаңа көзқарас меншікті қорғаудың ... ... ... ... ... етеді. Қылмыстық заң қоғамда өтіп ... ... ... тиіс. Қайта, ол меншіктің және шаруашылық
жүргізудің жаңа формаларын дамытуға дем ... тиіс ... ... қорғау арқылы). Республикада экономикалық ... ... ... бір ... ... Республикасының қылмыстық заңы бойынша ... ... ... әр түрлі формаларының бірдей қаралмағандығы өзінің теріс ... ... ... ... ... ... бірдей қорғауды
қамтамасыз ету меншік құқығын бұзуға ... ... ... ... тұрақтандырады, ал сот-тергеу органдарының қызметкерлеріне
қиындық тудырып отырған қылмысты саралаудағы ... ... ... ... ... ... заңды пайдалана салуды болдырмайды.
Таза талан-тараж болып табылатын қылмыстардың негізгі тікелей объектісі
болып меншік қатынастары, ал қос ... ... ... ... ... ... ... – адам өмірі мен денсаулығы
екендігіне дау жоқ. Қорқытып алушылықтың тікелей ... ... ... ... ортақ пікір жоқ, оны бұл қылмыстың екі объектілі
қылмысқа ... ... ... заң ... ... ... ... түріне бір уақытта қол сұғатындығымен ... ... ... ... формалары қорқытып алушылықтың
негізгі тікелей объектісі деп танылады, ол заң шығарушының ... ... сөзі ... ... дөрекілікпен қыпал ете отырып,
мүлікке байланысты өзі ойластырылған әрекетке көндірумен ... ... ... ... жаң ... күйзеледі.
Қылмыстық істерді зерттеу нәтижесі қорқытып алушылардың үйді, ... ... ... ... ... ... жәбірленушілердің өміріне,
денсаулығына төнген қауіп ретінде қабылдайтынын көрсетеді.
Егер қорқытып алушылық мүлікті бүлдірумен ... ... ірі ... байланысты болса, онда меншік қатынастары бұзылады, оны қосымша
объектіге ... ... ... сай ... деректерді жария етемін деп
қорқытқанның өзінде жәбірленуші мен оның жақындарының ... ... ... ... Жәбірленушіге азала келтіретін деректердің
жария етілуінің қорқытып алушылық құрамының шегінен ... ... ... атқармайды.
«Қорқытып алушылық туралы істер бойынша сот практикасы ... ... ... ... 2006 ... 23 ... № 6
нормативтік қаулысының 1 тармағында қорқытып алушылықтың заты ... ... ... ... оның ... ... ... бағалы қағаздар,
шығармашылық зияткерлік қызметтің объектілендірілген ... ... ... белгілер және бұйымдарды жеке сипаттайтын өзге ... ... ... (өсиет, сақтандыру полисі, қолхат, шарт, қандай да
болмасын құндылықтарды әр түрлі құнды қағаздарды алуға ... және ... да ... ... ... беретін өзге де құжат) немесе мүліктік
сипаттағы басқа да ... ... ... емес ... ... ... күзеткені» үшін, бұйымдарды сатуға, қарыз алу туралы
қолхатты жоюға, ортақ ... ... бас ... ... ... ... да ... жұмыстарды жүргізуге «көмектескені» ... ... ... ... айтылғанды қорыта келсек, мүлікті талан-таражға
түсіргендегі қол сұғушылық ...... ... ... ал ... объектсі адам өмірі мен денсаулығы. Қорқытып
алушылықтың ... ... ... ... ... ортақ
пікір жоқ, оны бұл ... екі ... ... ... ... заң өзінше қорғайтын ... ... ... бір ... қол сұғатындығымен түсіндіруге болады.
Барлық қылмыстардың объектісі қылмыстық заң қорғайтын қоғамдық
қатынастар ... ... мәні ... ... ... Оның ... енетін құрылымдық элементтерге қатынастарды
тудыратындар (субъектілер); қатынастардың туындауына себеп болатын ... ... ... ... ... ... және болуын көрсететін
факторлар: қоғамдық маңызы бар әрекет (әлеуметтік байланыс) жатады.
Таза талан-тараж болып ... ... ... ... ... меншік қатынастары табылатындықтан, ал қосымша тікелей объектісі –
адам өмірі мен ... ... ... ... ... ... жүрген қылмыс заты.
Пайдақорлық қылмыстардың ішінде меншікке қарсы қылмыстар болып табылатын
қарастырылып жатқан қылмыстардың заты ... ... ... заты ... емес, мүлікке қарсы құқық та болады.
Кәмелетке толмағандардың пайдақорлық қылмыстарының объективтік ... ... төрт ... бір – оның ... жағы – ... жағы бола тұрса да, ол тек субъективтік жағымен салыстырғанда ғана
«сыртқы», ... ол ... ... ... ... ... қол
сұғы механизмі үшін ішкі сипаттама болып табылады.»
Қылмыстың объективтік жағын В.Н. Кудрявцев үш негізгі ... ... ... қауіпті әрекет (әрекетсіздік), 2) қоғамға ... ... пен ... ... ... ... 3) қоғамдық
қауіпті салдар. Алайда, ... ... ... ... ... жағының міндетті негізгі белгілерін ... ... ... үшін бірінші белгінің – қоғамға ... ... ... өзі ... ... жеткілікті. Аталған үш
негізгі белгінің міндетті болуы материалдық құрамдағы қылмыстар үшін ... ... ... ... ... белгілеріне мыналар
жатады: 1) қылмыс жасау уақыты, 2) қылмыс жасау орны, 3) қылмыстың ... 4) ... ... тәсілі, 5) қылмыс қаруы мен құралы.
Тонау болып ҚК 178-бабына сәйкес бөтен адамның мүлкін ашық ... ... ... Егер ... ... мүлікке иелік етуші немесе
күзетушінің көзінше ... онда ... ашық ... ... не
болмаса оның әрекетінің заңға қайшы екендігін ... ... өзге ... ... ... және ... осы адамдардың өзінің әрекетінің
заңға қайшы екенін ұғынып тұрғандығын біле тұра ... Егер де ... ... ... ... ... ... ұғынбаса немесе жақын
туысқаны болып табылса, не ... ... ... онда ... ... қала ... де, әрекет тонау емес, ұрлық болады.
Ашық талан-тараждауды оның объективтік және субъективтік критерийлері
сипаттап бере ... ... ... мүлік иесінің (иеленушісінің,
қорғаушысының) не өзге адамдардың мүлікті ашық ... ... ... оның ... ... ұғынуын білдірсе, субъективтік ... ... де ... ... адамдардың мұның қылмыс жасап жатқандығын
біліп тұрғанын ұғынуын білдерді.
Егер де мүлікті ... ... мұны ... ... ... адамдар
әрекетті заңды екен деп ойласа және қылмыскер мұндай пікірді өз әрекетімен
алдын ала кесіп-пішіп, әдейі ... да, ... ашық алу деп ... өзге көзді елемеу қылмыстың ұрлыққа қарағандағы қоғамдық
қауіптілігін арттыра ... Егер де өзі ... ... жасап жатырмын
деп есептесе, ол ұрлық болып дәрежеленбек. Мәселе, бұл жерде сыртында ... ішкі ... де ... ... ... өзге ... ... басталғанмен аяғына
жетпей жұртқа мәлім болып қалса, бірақ қылмыскер мұны біле тұра мәз ... ... ... ұрлық тонауға айналады. Ал, жүрттың көзі шалып
қалғанын аңғарған қылмыскер ұстап алар деген ... ... ... ... ол ... оқталу болып есептеле алмайды. Себебі ол әрекетті әрі
жалғастыруға ... бола ... бас ... Тонау материалдық құрам,
яғни тоналған мүліктің айыптының қолына өткен сәті, ол ... оның ... ... ... ... аяқталу сәті болып табылады.
Қарақшылық – ҚК 179-бабында бөтен мүлікті талан-тараждау ... ... мен ... ... күш ... ... ... күш
қолданамын деп қорқыту арқылы шабуыл жасау. «Шабуыл жасау деп ... ... ... ... ... күш ... деп қорқыту арқылы
жасалатын қылмыстық нәтижеге жетуге бағытталған әрекеттерді түсіну ... ... ... ... ... ... қолданудың анықтамасы мен
мазмұнына жоғарыда қорқытып алушылықты ... ... ... өттік. Психикалық күш деп сөз арқылы немесе дене ... ... ... ... ... әрекетті тану керек. Егер мұндай әрекеттер
өмір мен денсаулыққа қауіпсіз салдарға алып келсе, онда ... ... ... егер қауіпті салдарға соқса, қарақшылық деп бағалау керек. Заңның өзінде
келтіргендей «күш қолдану» және «шабуыл» сөздері бір ... да ... ... ... Осыған орай «күш қолдану» және «шабуыл»
ұғымдары бірдей деген пікірмен келісуге болмайды. Шабуыл жасау ... ... ... ал күш ... ... шабуыл жасауды талап етпейді.
(Сноска: ... Г.Л. ... за ...... ... 1968. ... б.; ... А.Н. Разбой по советскому уголовному праву.-Сухуми, 1976.-
105 б.)
Егер де жәбірленуші кінәлінің ... ... ... мас ... кінәлі оның дәрменсіз күйін пайдаланып мүлікті иеленсе, оны ... ... деп ... ... ... алдымен, кінәлі спирттік
ішімдіктің денсаулық пен өмірге қауіпті емес ... ... ... ... нәтижесі жәбірленушіні осы саналы күйге жеткізу.
Қорқытып алушылықтың объективтік жағы жәбірленушіден ... ... ... ... ... берудi немесе күш қолданумен не бөтен ... ... ... деп ... ... ... ... басқа да iс-
әрекеттер жасауды талап етумен, сол сияқты жәбiрленушiнi немесе ... ... ... ... не ... немесе
оның жақындарының мүдделерiне елеулi зиян келтiруi мүмкiн өзге ... ... ... ... туралы істер бойынша сот ... ... ... ... ... 2006 ... 23 ... № 6
нормативтік қаулысының 3 тармағында «күш қолданамын деп ... ... ... ету ... білдіретін әрекеттерді қорқытып алушылық деп
түсінген жөн (өлтіремін, денсаулығына ауыр, орташа ... ... ... ... ... өзге де зорлау әрекеттерін жасаймын деп
қорқыту)»- делінген.
Күш қолдану арқылы қорқытып ... ... ... ... ... тән ... шектірумен, соққы берумен, ұрып-соғумен,
денсаулығына жеңіл немесе ауырлығы орташа зиян келтірумен ... ... ... ... ... туралы істер бойынша сот
практикасы туралы» Қазақстан Республикасы Жоғарғы ... 2006 ... ... № 6 ... ... 6 ... ... қатар, КҚ 181-бабының диспозициясындағы «жәбірленушіні немесе
оның туыстарын ... ... не ... ... оның ... ... елеулі зиян келтіруі мүмкін өзге де
мәліметтерді таратамын деп қорқытуды, жәбірленушінің ... мен ... зиян ... кез ... мәліметтерді жариялаймын деп қорқытып,
бөтен мүлікті не мүлікке құқықты беруді немесе мүліктік сипатқа ие өзге ... ... ... ету деп ... ... деп ... аталған
нормативтік қаулының 5 тармағында атап көрсетілген. «Бұл ... ... деп ... ... осы мәліметтердің шындыққа
сәйкес келу-келмеуі ... ... ... бола тұра жәбірленушінің осы
мәліметтерді құпия сақтауға ... ал ... ... ... ... жәбірленушіні қойған талаптарын орындауға мәжбүрлеу
үшін пайдаланатынын назарда ұстаған жөн. Масқаралайтын болып ... де ... ... ... елеулі зиян келтіруі мүмкін,
мысалы бизнеске шығын келтіретін коммерциялық ... ... бала ... ... не отбасы және жеке өмірге қатысты және тағы сол ... ... ... ... ... ... ... туралы істер бойынша сот практикасы туралы» Қазақстан ... ... 2006 ... 23 ... № 6 ... ... ... көрсетілген қорқытып ... ... ... ... ... ... оның ... қорқытып алушылық жасалғанда да ескерілуі керек. Жәбірленушінің
туыстары болып оның тек ... ... ғана ... ... ... ... қарым-қатынастарға байланысты осындай туыстар болып табылатын адамдар
да (заңды некеде тұрмайтын ... ... мен ... ... ... және олардың қамқорлығындағы адамдар және т.с.с.) оның ... ... ... ... ... ... істер бойынша сот практикасы ... ... ... ... 2006 ... 23 маусымдағы № 6
нормативтік қаулысының 1 тармағында кінәлі ... ... ... не ... ... ... мүлкін, мүлкін иелену құқықтарын
алғанына не ... ... ... ... ... ... қол жеткізгеніне қарамастан жәбірленушіге қорқыту арқылы мүліктік
талаптар қойылған сәтте қорқытып алушылық аяқталған болып есептеледі» - ... ... ... ... жүйесі. «Қорқытып алушылық
туралы істер бойынша сот практикасы туралы» Қазақстан ... ... 2006 ... 23 ... № 6 ... ... толмағандардың пайдақорлық қылмыстарының субъективтік жағы.
Кез-келген қылмыстың субъективтік ... ... ... ... ... ... ... дұрыс саралаудың, әрекеттің және сол қылмысты
жасаған адамның қоғамға қауіптілік дәрежесін анықтаудың, ... ... ... ... болып табылады.
Пайдақорлық қылмыстардың барлығы қасақана ниетпен жасалады, ... ... ... ... ... Мысалға, тонау тек кінәнің өзін ғана
қамтыса, қарақшылық болу үшін оған қоса ... ... ... ... қасақана қылмыс сияқты, қорқытып алушылықтың субъективтік жағы –
кінә, мотив және мақсат.
Кінә - ... ... Ол ... ... ... ... ... бөлігі болып табылады. Кінә болмаса ... ... ... ... және ... ... ... да бір
арақатынасы оны қасақана (тікелей және жанама) және абайсыз (менмендік ... деп ... ... ... ... ... кінә ... жасалады және кез-
келген адамда, соның ішінде кәмелетке толмағанда оны қасақана ... ... ... ... арам ... еріктілік сәті
белгілі бір зиян келтіремін деп қорқыту арқылы субъектінің мүліктік талап
қою ниетімен беріледі. ... ... ... ... қылмыскер
өзінше бір әрекет жасауға тілек білдіргенде ол ... ... ... келеді, ірі немесе ерекше ірі залал келтірмекші болады, әр ... дене ... ... ойластырады. Қорқытып алушылық құрамындағы
басқа да ауыр салдарға психикалық қатынас кінәлінің қасақана түрі ... түрі ... ... ... ... ... жағының тағы бір белгісі бұл
қылмыстың мотиві. «Мотив адамның санасын жайлап алып оны ... ... ... ... Б.С. ... вины и уголовная
ответственность. – ... 1965. – 67 б.) ... ... ... ... ... болады. Б.В. Харазишвилидің пікірінше, мотив –
адамды не итермелейді, ал мақсат – адам әрекеті қайда ... ... ... ... ... ... Б.В. Вопросы мотива проведения
преступления в Советском праве. – Тбилиси, 1963. – 45 ... заң ... ... ... кез-келген формада: не
материалдық ... алу ... не ... шығындардан құтылу
арқылы материалдық пайда түсіру. Сондықтан да, мысалы, қорқыту ... ... алу ... бас ... ... ету – қорқытып алушылыққа
жатады.
Қорқытып алушылық жасағандағы қылмыскердің ...... ... ... өз ... ... яғни ... ниетпен жүзеге асыру.
Сонымен бірге, пайдақорлық мақсаттан басқа бұзақылық, кек алу, ... ... ... ... ... ... рөл атқарып, олардың
болмауы бұл қол сұғушылықтың мазмұнын ... ... ... ... ... сараланады. Мысалы, ұрлық жасаудағы мақсат – ақша табу, ... ... ... ұрлап алған заттарын сатады немесе алаяқтық,
бопсалаушылық жасайды және т.б. пайдақорлық қылмысқа барады. Ересек ... ... ... ... ... ... уытты және есірткі
заттардың үлесі артады. Жасы ұлғайған сайын ... ... ... аясы кеңейеді, олар отбасынан, ... ... ... ... мекемелеріне аяқ басады. Тіптен, есейе келе, тонаушылық
және қарақшылық жасау ... суық және ... ... ... ... ... қыздардың пайдақорлық қылмыстарды
жасаудағы сылтауларында, негізінен, жақсы киініп, әдемі болып жүру, қымбат
косметика пайдалану, әсем бұйымдар ... ... ... ... ... ... мақсатты түсінуге болады, әсіресе жас қыздардың өз құрбылары
арасында көзге түсетіндей болып киініп, ... ... ... зор ... ... мақсаты қалай да ақша табу болса, қыздардың мақсаты – ұрлап
алған бұйымдарын өздеріне пайдалану. Сондықтан да ... ... ... ... ... жиі ... тән.
Сонымен, қорқытып алушылықтың субъективтік жағы қасақана ... ... және ... ... мақсатымен сипатталады. Осы
элементтердің біреуі болмаса, әрекет қорқытып алушылық ретінде сараланбауы
тиіс. Қорқытып ... ... ... осындай сипаттамасы
«Қорқытып алушылық туралы істер бойынша сот практикасы туралы» Қазақстан
Республикасы ... ... 2006 ... 23 ... № 6 ... 13 ... берілген: «Қорқытып алушылық тікелей ниетпен және
пайдакүнемдік себеппен ... яғни ... ... ... ... ... тегін алуды, кінәлінің немесе өзге ... ... ... ... ... ... қол жеткізуді
қалайды, осы орайда қорқытып алушы талап еткенін алуға өзінің нақты немесе
ықтимал ... жоқ ... ... және басқа тұлғаның есебінен заңсыз баюға
тырысады».
Кәмелетке толмағандардың пайдақорлық қылмыстарының субъектісі.
Пайдақорлық ... ... ... ... сипаттамасы адамның
жасы, жауаптылық қабілеті, рецидив, бір уақытта бірнеше қылмыс жасағандығы,
ол үшін ... ... мен ... пайдаланғандығы, күш қолдану тетігі,
оның формалары туралы заңдық мәні бар ... ... ... 15-бабына сәйкес жауаптылық қабілеті бар, қылмыс жасаған кезде 14
жасқа толған адам тек ... ... ... ұрлық, тонау,
қорқытып алушылық, қарақшылық, қорқытып алушылық саралаушы белгі ретінде
кісі өлтіргені. қару-жарақты, ... ... ... мен ... ... не ... алғаны, есiрткi заттарды немесе
психотроптық заттарды ұрлағаны не қорқытып ... үшін ... ... ал ... ... қылмыстарды кәмелетке толмағандар жасаған
жағдайда қылмыстық жауапкершілікке 16 жастан ... ... ... ... заң ... ... ... ескерілген:
- әрекеттің қоғамға қауіптілік дәрежесі;
- жасы кәмелетке толмағанның жасалған әрекеттің қоғамға қауіптілігі, өз
әрекетін бақылай ... ... ... үшін 14 ... ... адамды қылмыстық жауапқа
тарту ғылыми дәлелді деп ойлаймыз, себебі заң ... бұл ... ... толмағанның қаншалықты өсіп-дамығандығын негізге алады. Адам бұл
жаста ... ... ... алады, жасаған әрекетіне есеп алады, оның ... ... ... ... сүйенсек пайдақорлық қылмыстарды
жасаған кәмелетке толмағандардың жасына келсек, кәмелетке толмағандар «жай»
пайдақорлық қылмыстарды (негізінен, ... 15 ... ... ... ... болады. Оған тосқауыл болмаса, сақтандыру жұмыстары жүргізілмесе
мұндай «кәсіптен» тәжірибе жинақталады, ол кейін ... ... ... ... Бұл ... жататын кәмелетке толмағандардың
көпшілігі ... ... жат ... ... ... жетпей бастаған. Пайдақорлық ... ... ... жасы ... сайын жасайтын қылмыстарының ішінде, мысалы,
ұрлықтың кейбір түрлері (кондитер бұйымдарын, ... үй ... ... ... ... оның есесіне құнды заттар (шетелдік киімдер,
косметика, ішімдіктер мен темекі, есірткі, қару, ... ... ... ... ... тағы бір ... – бұл есі ... Есі
дұрыстық дегеніміз – қылмыс жасаған кезде өзінің сол іс-әрекетінің қоғамғак
қауіптілік сипатын ұғынып, оны ... ... ... ... ... ... Есі ... емес адамдар қылмыстық ... ... ... ... тиіс ... Жаза ... ... қайта тәрбиелеу
үшін және жаңа қылмыстың алдын алу үшін ... ... ... күйі қалыптан ауытқымаған адамға қатысты ғана жүргізсе, қол
жеткізуге болады. Ал, ... ... бар, есі ... емес адам жазаның
әсерін қабылдамайды.
Алайда, ҚК 17-бабында есінің дұрыстығы жоққа шығарылмайтын психикасы
бұзылған адамның ... ... жол ... ... жасаған
кезiнде психикасының ... ... ... ... iс жүзiндегi сипатымен қоғамдық қауiптiлiгiн толық
көлемiнде ұғына алмаған не оған ие бола ... есi ... адам ... ... тиiс. ... жол қылмыстық заңнаманың жол беруінің бірден-
бір себебі ... ... ... ... ... өз іс-әрекетінің қоғамға
қауіптілігін ұғынады, іс-әрекетін басқара алады.
Мысалға осыған, құқықтық ... ... ... ... жасағандары үшін сотталып, Алматы қаласы мен ... ... ... ... ... ... тәрбиеленуші кәмелетке
толмағандардың арасында психикалық ... ... ... ... психоневрологиялық диспансерде есепте тұрғандар – 19,3%;
- наркодиспансерде есепте тұрғандар – 8,5% екен.
Кәмелетке толмай сотталғандар арасындағы ... ... ... медициналық-психологиялық және педагогикалық
сипаттары жағынан дені сау құрбыларынан өзгеше екендігі белгілі. Олардың
ішінде адам ... ... ... зиян ... әйел ... ... сияқты ауыр қылмыстар жасағандары жиі ... ... ... ... ... мас ... жасау сияқты аспектісі
де назар аударарлық. Ішімдікке мас болу адамның психикалық ... алып ... Оның өз ... бақылау қабілеті төмендейді, ол
басқаның ықпалына тез көнеді, теріс пиғылдар мен түйсіктер бой көтереді.
Сонымен кәмелетке толмағандарадың ... ... ... ... ... ҚК ... сәйкес жауаптылық қабілеті бар,
қылмыс жасаған кезде 14 жасқа толған адам тек ... ... ... ... қорқытып алушылық, қарақшылық, қорқытып алушылық
саралаушы белгі ... кісі ... ... ... ... мен ... ... ұрлағаны не қорқытып алғаны, есiрткi
заттарды ... ... ... ... не ... алғаны үшін
қылмыстық жауапқа тартылады, ал қалған пайдақорлық қылмыстарды кәмелетке
толмағандар ... ... ... ... 16 ... тартылады.
Пайдақорлық қылмыстар үшін қылмыстық жауаптылық көтерудің тағы бір шарты
кәмелетке толмағананның қылмыс жасау кезінде есі ... ... ... ... қылмыстарындағы ауырлататын мән-
жайлар. Қылмыстық заң пайдақорлық қылмыстардың тек ... ... ... сонымен қатар, оларды қоғамға қауіпті ететін бірнеше саралаушы мән-
жайларды да ... ... бұл ... ... ҚК ... ауырлататын мән-жайлар әр түрлі мән-жайлар болуы ... ... ... үшін ... ... ... мұндай мән-
жайлар арнайы қарастырылмаған болса, жасалған әрекет ҚК ... ... ... ... ... олар рсы ... санкциялары шегінде жаза
тағайындағанда ескерулері қажет. Егер тиіс мән-жайлар ... ... 2 және ... ... ... осы ... бойынша
сараланады және бұл мән-жайлар жаза тағайындауғанда ауырлататын фактор бола
алмайды.
Пайдақорлық ... ... деп тану үшін ... ... ... біреуінің болуы жеткілікті. Егер бір қылмыста олар
бірлесіп келсе, бұл жағдай жаз ... ... ... ... ... не ... күш қолданамын деп қорқыту арқылы
пайдақорлық ... ... ... ... мен денсаулығына қауіпті
емес күш қолданумен, не осындай күш қолданамын деп ... ... ... ... ... белгі есебінде тек тонау қылмысының
құрамында ғана ... ... ... қарапайым құрамы басқа
пайдақорлық қылмыстар сияқты емес, күш қолданусыз ж.үзеге асады.
Ал, ... ... ... ... ... «күш қолдану» ҚК
181-бабының 2-бөлігінің «а» тармағында берілген. Күш қолдану ... ... ... ... ... ... ауыртумен, соққы
берумен, сабаумен, жәбірленуші мен оның жақындарының денсаулығына жеңіл
немесе орташа жарақат ... ... ... ... алушылық
танылады. 2007 жылдың 1 маусымына дейін қолданыста болған ... ... ... ... мен ... қарсы әрекеттер үшін
жауапкершілікті реттейтін заңдарды соттардың қолдануы туралы» ... ... Соты ... 1994 ... 23 ... 7
Қаулысында денеге жарақат түсіру деп бөгде адамның денсаулығына қасақана
заңсыз ... ... ... ... ... ... тұтастығын
бүлдіру жолымен әйтпесе, басқа жолмен оның ағзаларының дұрыс жұмыс істеуін
бұзу арқылы зиян ... ... Дене ... ауырлығы сот-
медициналық сараптауды тағайындау жолымен ... ... ... ... ... 2004 ... 20
желтоқсандағы № 875/1 «Сот-медициналық сараптама жүргізу және ұйымдастыру
ережесі» бұйрығымен бекітілген Сот-медициналық ... ... ... Ережесінің (әрі қарай - ... ... орта ... ... ... ... ... Олар:
1) денсаулықтың ұзақ бұзылуы 3-аптадан жоғары мерзімге бұзылуы жатады
(21 күннен астам);
Денсаулықтың ұзақ бұзылуына ... ... ... ... бір
ағзаның қызметінің 3-аптадан жоғары (21 ... ... ... ... жалпы еңбек қабілеттілігін едәуір тұрақты жоғалту (10-30% қоса).
Ал, Ереженің 8-тарауында жеңіл дәрежедегі денсаулыққа ... ... ... ... ... қысқа мерзімді бұзылуы 3 аптадан астам емес ... ... ... жалпы еңбек қабілеттіліктің мардымсыз тұрақты бұзылуы 10% ... ... ... ... бірнеше рет жасауы,
талан-тараж немесе қорқытып алушылығы үшін бұрын екі немесе одан да ... адам ... ... пайдақорлық қылмысты жасауы – бұл олардың
пайдақорлық қылмыстарының саралаушы белгілерінің бірі. ... ... ... мән-жай пайдақорлық қылмыстарының ішінде тонаудың
(ҚК 178-бабының 2-бөлімінің «б» тармағы), ... (ҚК ... ... «б» ... және қорқытып алушылықтың (ҚК ... ... «в» ... ... ... Қылмыстың қайта жасалынуы
– оны жасаған адамның қоғамға аса қауіпті екендігінің, оның ... ... ... жат ... ... саралауға, жазаны
тағайындау, оны өтеу, одан босату тәртібіне ықпал жасайды, яғни тиісті бір
зардаптарға әкеп ... істі ... ... дәлелді жаза тағайындау үшін бұл мән-
жайларды ескеру қажетті шарт болып табылады.
Рецидивтік қылмыстылық, ... ... ... ... ең ... ... ... айналып тұр. Кәмелетке толмаған
қылмыскерлерді зерттеген М.Н. ... ... ... ... үшін
сотталған. Кейбіреуінде неше қайтара соттылық бар. Кейбірінің ұрлық
жасаудан бас ... ойы жоқ. ... ... ... ... ... өте жоғары көтерілуі мүмкін», - дейді [64, 198 б.].
Қылмысты екінші рет ... одан да көп ... ... ... ... ... қылмыстық-құқықтық шараларға қарамастан қылмысты ... ... ... ... ... бұл – ... үшін өте қауіпті
құбылыс.
Рецидивтік қылмыстардың аз-көптігін ... ... ... себебі ашылмаған қылмыстарды кімнің жасағаны белгісіз.
Кейбір авторлар ашылған қылмыстарға қарағанда ... ... ... көп (әсіресе, зорлықты, пайдақорлық-зорлықты қылмыстарда),
себебі рецидивтік қылмыс үлкен айла-шарғымен жасалынады дейді [65, 56 ... ... ... оның ... бөлігіне ғана қатысты
сипаттама.
Соңғы жылдары рецидивтік қылмыстылық ... ... ... ... деңгейі неғұрлым жоғары болған сайын рецидивтік
қауіптілік те солғұрлым жоғары деген негізгі принцип өзгерген ... ... мен ... ... Ішкі ... ... ... талдама ұрлық жасаған (57%), ... ... ... (26%) және бопсалаушылықпен айналысқан (24%) кәмелетке
толмағандар арасында ... ... ... ... ... [66, 13
б.].
Бұдан біз рецидивтік қауіптілігі ... ... ... орында тұрғандығын көреміз. Онда барлық түрдегі ұрлық басым. Одан
кейін зорлық ... ... ... ... ... келеді. Оған автокөлік ұрлау, есірткінің заңсыз айналымымен
байланысты қылмыстар ... ... ... ... ... ... ... аса өзгермейтіндігі байқалады.
Рецидивтік пайдақорлық қылмыстардың қоғамға ... ... ... ғана ... ... ... ... көбісі өздерінің
табыс табу көзіне айналдырып алған. Рецидивтік қылмыс жасайтын әрбір оныншы
қылмыскер қылмыстың тек бір ... ғана ... өз ... ... [67, 60 ... ұрлық рецидиві қалтаға түсетін ұрылардың іс-әрекетінен ... ... ... ... ... «ұрлау шеберлігін» іске асырып
ұзақ ... ... ... ... ... ... «кәсібін» жалғастыра
береді.
В.В. Муравьевтің мәліметтері бойынша, рецидивтік деп ... ... ... 38%-дан астамы ұрылардың үлесіне, оның үштен
бірі қалтаға түсетін ұрылардың үлесіне келеді екен. ... үйге ... ... ... соттылық, қалтаға түсіп сотталғандардың
39%-ында кемінде екіден соттылық болған. Ал, үйге ... ... ... және ... ... ... ... бір-екі соттылық болған
[68, 67 б.]. Сонымен, рецидивтік қылмыстылықтың ... ... ... ... ... ... ... көреміз.
Рецидив кезінде пайдақорлық та, зорлық та, қылмыстар жасаған адамдар тобы
да едәуір. Кейбір мәліметтерге ... ... ... ... ... ... толмағандардың пайдақорлық қылмыстарды адамдар тобының алдан
ала сөз байласуы арқылы немесе ... ... ... ... ... ... ... саналады. Топтасып ... ... аса ... оның ... ... ... Бұл жағдайда жәбірленушінің тұлғасына және меншіктің ... ... аса ... зиян ... ... ... Топ ... – жәбірленушілерге қарағанда сан жағынан да, күш жағынан да басым
болу.
Кәмелетке ... ... ... адамдар тобымен
жасаған қай кезде алдын ала сөз байласуы арқылы ... ... ... анықтауға ҚК-тың 31-бабындағы қылмысқа қатысу ... ... ... ... ... 31-бабына сәйкес:
«...2. Егер қылмысқа бiрлесiп жасау туралы күнi ... ... ... ол адамдар тобы алдын ала сөз байласып жасаған қылмыс деп
танылады.
3. Егер қылмысты бiр ... ... ... ... үшiн күнi ... ... ... тобы жасаса, ол ұйымдасқан топ жасаған қылмыс
деп танылады.
4. Егер қылмысты ауыр ... ... ауыр ... ... үшiн ... ... топ (ұйым) не нақ сондай мақсатпен құрылған ұйымдасқан
топтардың ... ... ол ... сыбайластық (қылмыстық ұйым)
жасаған қылмыс деп танылады...».
Аталған баптың 5 және 6 ... ... ... немесе қылмыстық
сыбайластықты (қылмыстық ұйымды) құрған не оларға басшылық еткен адам осы
Кодекстiң Ерекше ... ... ... ... жағдайларда оларды
ұйымдастырғаны және оларға басшылық еткенi, сондай-ақ қылмыстар ... ... ... ... топ ... қылмыстық сыбайластық
(қылмыстық ұйым) жасаған барлық қылмыс үшiн қылмыстық ... ... ... топтың немесе қылмыстық сыбайластықтың (қылмыстық ұйымның)
басқа қатысушылары осы ... ... ... ... ... ... ... қатысқаны үшiн, сондай-ақ өздерi дайындауға
немесе жасауға қатысқан қылмыстар үшiн ... ... ... ... ұйымдасқан топ құру ҚК Ерекше бөлiмiнiң баптарында
көзделмеген жағдайларда оны жасау үшiн ... ... ... ... жауаптылыққа әкелiп соғатындығы да белгіленген.
Мысалы, топтасқан қылмыстардың 80%-на жуығын бір ... ... ... бос ... бірге өткізетін кәмелетке толмағандар
жасайды екен. Олар криминалдық ортаның ықпалына ұшырап, өздерінің ... ... ... ... ... жолға түседі [52, 23 б].
Кәмелетке толмағандар топтасқан қылмысты ересектерге қарағанда 2-2,5
есе жиі ... ... Бұл ... әлі ... қоймағандығымен байланысты.
2002–2007 жылдары топ құрамында қылмыс жасаған кәмелетке толмағандардың
үлесі 45-50% шамасында болды.
540 қылмыстық істі ... ... ... ... 7%-ы ... қылмыстарды топтасып, ал 20,5%-ы
ересектердің қатысуымен жасағандығын көрсетті [53, 11 б.].
Пайдақорлық ... ... ... ... ... ... ... жас жағынан да әрқалай болып келеді.
Мынадай криминалдық топтарды бөліп алуға болады:
1) тек кәмелетке толмағандардан ... ... мен ... толмағандар қатысқан;
3) кәмелетке толмағандар мен жас балалар қатысқан;
4) ересектер, жас ... және ... ... ... ... ... ғана ... топтардың өзіндік үлесі 54,7%-
ды құрайды.
Кейбір авторлардың пікірінше, мұндай топтардың үлесі – 70,5%-ды, ... ... – 29%-ды ... ... [54, 56 ... ... топтарды, оларға ересектердің қатысуына қарай екі топқа
бөлуді ұсынады.
Мысалы, бірінші топқа тек ... ... ... ... Бұл ... қатысушылардың арасында айқын бөлініс жоқ, мұнда
ұйымдастырушы да, ... да, ... да, ... де ... ... да орындаушылар. Екінші топқа – атқаратын ... ... ... ... ... ... ... қатысқан
топты жатқызады [55, 77 б.].
А.А. Ескендіров топтар типологиясын ... ... ... ... ... ... ... үш типін бөліп алады.
Бірінші типке «жағдайға қарай» деп аталатын топтар жатады. Олар шағын
және тиянақты ... Олар аз ... ғана ... ... ... құрамында
14-15 жастағылар басым болады. Мысалы, 1998 жылы Алматы қаласының полиция
қызметкерлері пәтерлерге түсетін, автокөліктерді тонайтын, ... ... бар ... ... ұстаған. Топ Алматы қаласының жалпы білім беретін
мектептерінің 14-15 жасар оқушыларынан тұрған (қ.і. ... [56, ... ... ... ... деп аталатын топ пен ... ... ... топ ортасындағы «өтпелі» деп ... ... ... құрамындағы адамдар саны едәуір болады, олар ұзақ ... ... ... ... ... ... бір қылмыс жасау үшін де, қылмысты
ұдайы жасау үшін де құрылады. Топ, негізінен, 16-17 жасар ... оның ... ... ... жасауға тікелей қатыспаса да, ересек
адамдар болады, олар ... ... ... жасайды. Мысалы, 1998
жылғы маусым мен 1999 жылғы ақпан аралығында құрамында 1983 жылы және ... ... екі ... ... және бірнеше ересектер бар аралас топ
Көкшетау қаласында бірнеше ... ... ... қарақшылықпен
айналысқан (қ.і. №837122) [57, 25 б.].
Кәмелетке толмағандардың қылмыстық топтарының үшінші ... ... ... деп ... болады, бұлар жасөспірімдер мен кәмелетке
толмағандардан тұратын, биік деңгейде ... ... ... ... ... ... ... (айталық, Тараз, Қарағанды, Алматы
қалаларындағы).
Мысалы, 1998 жылы бірнеше мәрте бопсалаушылық фактісі ... ... бір оқу ... ... ... ... топ ... Топта кәмелетке толмаған 15-17 жасар қыз балалар болған. ... ... ... оқыған, бос уақыттарын бірге ... ... ... ... ... ... қыз балалар болған (қ.і.
№98005642) [58, 190 б.].
Кәмелетке толмағандардың қылмыстық топтарының ... ... ... ... жас ерекшеліктері алынған. Екіншіден,
жасына қарай олардың бос уақытта өзінше жеке ... ... ... ... анықтауға болады. Ол бейімділік ... ... ... өз ... ... Үшіншіден,
жасөспірімдер өздерін қоршаған ортадан (отбасынан, жолдас-жоралардан)
қолдау іздейді, өзін ... ... ... тырысады. Бұл үміт-мақсат
ойынан шықпаса кәмелетке толмаған жас теріс ... ... тез ... ... ... қылықты құрбыларының арасына түседі.
Кәмелетке толмағандар мен жас балалардан тұратын (19,6%), кәмелетке
толмағандар мен ересектерден тұратын (23,8%) және ... ... ... және ересектер құрайтын (1,9%) топтарға қарағанда жастары
қарайлас ... ... ... ... ... топтар көбіне, қылмыстың белгілі бір түрлеріне ... жас ... ... ... ... ... Олар бос
уақытын көбіне бірге өткізеді, өмірге ортақ көзқараста болады, бұл жағдай
оларда қылмыстық ... тез ... ... ... толмағандардың пайдақорлық қылмыстарды қару немесе қару
ретінде пайдаланатын заттарды қолданып жасау қарақшылық ... ... ... ... ... келеді. Бұл ауырлататын мән-жай
қарақшылықта ғана саралаушы белгі ретінде келтірілгенмен, өзге ... ... ... қамтылып кете алады. Тәжірибеден мысал
келтірсек, қарақшылықпен шабуыл жасаудың 78%-ында, ... ... ... ... жарақаттайтын пистолеттер) қолданылған. Қарақшылықтың
47%-ында қылмыскерлер қылмысты маска киіп ... ... ... қылмыстарын сипаттайтын тағы бір маңызды көрсеткіш – бірлескен
қылмыстық тіршіліктің қаншалықты ұзаққа ... ол ... ... ауыр мән-жайлардың кездесіп қалу мүмкіндігі де соғұрлым артады.
Кәмелетке толмағандардың ... ... ... ауыр зиян ... ... ... ... жәбірленуішінің қайтыс
болуына әкеп соққан денсаулыққа ауыр зиян келтіру арқылы жасауы – ... (ҚК ... ... «д» ... пен қорқытып
алушылықтың (ҚК 181-бабының 3-бөлігінің «б» ... ... ... ... ... ... деп ... айтылғандай 2007 жылдың 1 маусымына
дейін қолданыста болған «Азаматтардың өмірі мен ... ... үшін ... реттейтін заңдарды соттардың қолдануы
туралы» Қазақстан Республикасы ... Соты ... 1994 ... ... 7 ... бөгде адамның денсаулығына қасақана заңсыз
түрде немесе абайсызда денедегі ұлпалардың анатомиялық тұтастығын ... ... ... ... оның ... ... жұмыс істеуін бұзу
арқылы зиян келтіруді айтады. Дене ... ... сот- ... ... ... ... ... кездегі қолданыстағы Ереженің 6-тарауында ... ауыр ... ... мүмкін беретін белгілері сипатталған:
«Денсаулыққа келтірілген ауыр зиянның ... ... ... ... ... адам өміріне қауіптілігі;
2) адам өміріне қауіпті емес, бірақ денсаулыққа ... ... ... көрмей қалуы, есту, сөйлеу қабілеті немесе басқа ... ... ... ... ... ... зақымдануы;
еңбек қабілеттілігінің үштен бірінен айырылуы (33% және ... ... ... ... ... ... үзілуі;
психиканың бұзылуы (психикалық сырқаттар);
наркомандық немесе токсикомандық сырқаттар болып табылады.
Денсаулыққа келтірілген ... адам ... ... деп, ... ... ... ... қауіп туғызатын, сыртқы факторлардың
әсерінен пайда болған дене ... және ... ... ... ... ... заңды түрде асқынуы адам өміріне қауіп
төндіруін санау ... ... ... қауіптілікті бағалауда, өлімнің алдын алу
мақсатында медициналық жәрдем, өзіндік жәрдем немесе ... ... ... кездейсоқ жағдайлармен кездесуі ескерілмеуі керек.
Адам өміріне қауіпті денсаулыққа келтірілген зияндарға:
1) бассүйекке кірген ... ... ... ... ... бассүйек күмбезінің ашық және жабық ... ... және ... сынуы, бассүйек күмбезінің ... ... ... қоспағанда, ми бассүйегінің бөлігіне жатпайтын бет ... ... Ми ... ... қатысатын торлы сына
тәрізді сүйектердің сынуы;
3) ... ауыр ... ... ... орта ... соғылуы, мидың
күмбез бөлігінде зақым белгілерінің бар болуы;
4) қатты қабық асты, қатты қабық ... ... ішкі қабы және ... ... қан кетуі адам өміріне қауіп төндіру жағдайы;
5) ... ... ... ... ... ... ... зақым
келмеуі;
6) тәннің шығып сынуы немесе сынуы және де ... ... ... ... ... ... бірінші және екінші доғаларының бір
жақтылы сынуы, сондай-ақ жұлынның қызметінің бұзылмауы;
7) мойын ... ... ... ... ... салдарынан
адам өміріне қауіп тудыратын жағдайлар мен бірге жүйке ... ... ... ... ... ... түрде зақымдануы, адам өміріне
қауіп төндіру жағдайларымен қоса жұлынның қызметінің бұзылуы;
9) бір әлде бірнеше кеуде немесе бел ... ... ... ... мен ... ... қызметінің бұзылуы немесе клиникалық белгіленген
ауыр дәрежедегі шок және адам өміріне қауіп тудыратын жағдайлар;
10) ... ... және ... ... ... жабық
жарақаттануы, ауыр шоктарын келтірумен қоса жамбас ... ... ... өңешті, көмей және кеңірдекті тесіп өту ... ... безі және ... безінің ашық түрде жарақаттануы;
12) ашық және жабық түрдегі көмей шеміршегінің және ... ... адам ... ... тудыру жағдайы;
13) өкпенің ішкі бетін қаптап жататын шандыр қабық қуысына, жүрекқап
қуысына немесе көкірек қуысының клечаткасына ... ... ... ... ауа мен қанның болмауынан, тері асты ауа жиынтығы кірген
жарақат ретінде ... ... ... ішкі ... ... қарынның ішкі астар қуысына кірген жарақаты (ішкі қуысы және ... ... ... ... ... ішкі ағзалардың зақымданбауы;
15) қуық қуысының кірілген жарақаты, тік ішектің жоғарғы және ортаңғы
бөлімдерінің жарақаты, сондай-ақ тік ішектің астыңғы ... ... ... ашық ... ... ... ішкі ... қуысының ішкі мүшелерінің ашық және жабық
жаралануы (ажырауы) немесе ішкі астар артындағы ... ... ... ұйқы ... ... диафрагмалар қуық асты безі, зәрағар, немесе несеп
шығаратын өзектің жарғақты ... ... ... ... артқы жартылай сақинасының екі жақты сынуы
сегізкөз мықынының бөлшектеніп ажырауы және ... ... ... ... ... сақинасының алдыңғы немесе артқы бөлігінің бұзылуы;
18) түтікті ұзын сүйектердің диафизарный бөліктерінің ... ... ... ... үлкен жіліншек, білектің екі сүйегі) ашық ... кәрі ... ... ... асықты кіші жіліншек сүйектерінің ашық
түрде сынуы, тоқпан жілік, ортан ... және ... ... ... жабық
сынуы, сонымен қатар ірі буындардың жабық жарақаттарын (иық буыны, шынтақ,
кәрі жілік, білезік буыны, жамбас, ортан жілік буыны, ... ... ... ... бұзылуының ұзақтылығына немесе еңбек қабілеттілігінің
тұрақтылығын жоғалту белгілеріне байланысты адам өміріне қауіп ... ... ірі қан ... ... ұйқы, (жалпы, ішкі, сыртқы) бұғана
асты, иық, сан, тізе асты артериялары немесе олардың қосымша ... ... ... ... (беттің, мойын, білек, қол ұшы,
аяқ басы) адам өміріне нақты ... ... ... әр жағдай сайын
анықталады (мысалға көп ... қан ... ауыр ... шок және
басқалар);
22) нәтижесінде адамның өмір жағдайына қауіп келтіретін зақымдар: ауыр
дәрежедегі шок (3-4 ... ... ... ... байланысты
ессіз күйге түсу, көп мөлшерде қан жоғалту, жіті тамыр әлсіздігін келтіру,
жүректің қауырт әлсіздігі ... ... ... жіті тамыр
әлсіздігі, мидың қан ... ауыр ... ... ... ... өте ... ... тыныс алудың ауыр дәрежедегі әлсіздігі,
іріңді септикалық күйі, аймақтық немесе ағзалық қан айналымының бұзылуынан,
ішкі ... ... ... өлі ... аймақтары, ми тамырларының
тығындалуы (газ ... ... қан ... ... байланысты адам
өмір жағдайына қауіп төндіру;
23) дененің 15% астамы үстіңгі ... ... ... 3-ші, ... аймақтық зақымдануы, 3-ші дәрежедегі күю 20% ... ... күю 30% ... ... ... ... азғантай жерінің күюі,
күйіктің әсерін, ... ... ... және ... ... операциясын
ескерусіз бағалау керек;
24) жергіліктіден басқа ... ... ... ... әсер беретін
химиялық күйіктер (қышқылдар қоспалары, улы сілті басқада уландыратын
заттар);
25) химиялық ... ... ... ... ... қауіп төндіретін
жағдай туындатқан, биологиялық агенттер әсерінен пайда ... ... ... ... және ... ... тапталуы, егер ол
объективті мәліметтермен (ми қан айналымының бұзылуы, есті жоғалту, ... т.б) ... ... ... ... төндіретін жағдайлардың айқын
белгілерімен қоса өзгеде түрлері.
Салдары мен шығуы бойынша денсаулыққа келтірілген ауыр ... ... ... қауіпсіз жарақаттарға: көру, сөйлеу, есту қабілеттерін жоғалту
немесе қандай да бір мүшені немесе мүшенің өз қызметінің жоғалтуы жатады:
1) көру қабілетінен ... ... - екі ... ... ... ... ... көру өткірлігінің жарық сезуге деген қабілетінің төмендеуі,
бір көздің көру қабілетін ... бір ... ... ... ... өз қызметін жоғалтуына әкеледі,
сол себептенде денсаулыққа келтірілген зиян ауырлығына жатады: бір ... көз ... ... мүшеден айрылу болып табылады және
денсаулыққа келтірілген зиян ... ... ... ... ... зақымдануы, оның алынып тасталу қажеттілігі жағдайда,
денсаулықтың бұзылу ұзақтығына байланысты ... ... ... ... ... ... ... тиіс;
4) сөйлеу қабілетін жоғалту деп - өз ойын бөлшекті дыбысты ... ... ... ... ... ... ... дауыс жоғалту салдарынан болады;
5) есту қабілетін жоғалту дегеніміз - толық ... ... ... ... 3-4 ... ... ... сөзді естімейтін, қалыпқа келмес жағдайы.
Құлақтың біреуінің есту ... ... ... өз қызметін
жоғалтуы болып табылып, денсаулыққа келтірілген зиян ... ... да бір ... ... ... мүшенің өз қызметін жоғалтуы
деп: қол, аяқтан айырылу яғни олардың ... ... ... ... ... ... (мүшенің салдануы немесе оларды
жұмыстан айыратын өзгеде жағдайлар) болып табылады.
Аяқ немесе ... ... ... ... ... бүкіл қолдың,
аяқтың, қол ұшы мен аяқ басының толық бөлінуі;
өндіру ... ... ... ... ... ... бала ... бала туу және емізу қабілетінен айырылу;
жұмыртқаның біреуін жоғалту, ... ... ... ... бет ... ... ... олардың ауырлық дәрежесін ... ... ... анықтайды.
Сонымен қатар ол жарақаттың қалпына келтірілетіндігін немесе қалпына
келтірілмейтіндігін анықтайды.
Қалпына келтірілетін жарақат дегеніміз зақым салдарынан ... ... ... өзгерістерге ұшырауды, мимиканың бұзылуы және ... ... өте ... ... ... ... емес) кезінде
жазылуын немесе едәуір кішіреюін айтамыз. Ал егерде оларды жою ... ... ... ... ... ... керек
болса, онда беттегі жарақаттар қалпына ... ... ... ... ... ... ... өз қорытындысында
мұндай салдар сотпен немесе тергеушімен бет-әлпеттің қалпына келмейтіндей
бұзу деп таныса, ... осы ... 28 ... 2 пунктінде тиісті
белгілері бойынша денсаулыққа келтірілген ауыр зиян ретінде бағалауы керек;
8) жалпы ... ... ... ... үштен бірін (33%
жоғары) жоғалтуы:
зақым алған кездегі жалпы еңбек қабілеттіліктің ... ... ... ... ... ... ... (әртүрлі жарақаттың
әсерінен еңбек қабілеттілігін жоғалтуының пайыз кестесі ... ... ... осы ... ... ... ереженің шығуынан балалардың
еңбек қабілеттілігін жоғалтуы анықталады;
мүгедектердің нағыз тұрақты еңбек қабілеттілігі, алған ... ... ... ... сау адамдардікіндей анықталады;
10) кәсіби еңбек қабілеттіліктің толық жоғалуын анықтау - Медицина-
әлеуметтік ... ... ... комиссиясы белгілеген талаптарына
сай жұмысшылардың кәсіби еңбек ... ... ... ... ... еңбек міндеттерін атқаруға байланысты денсаулыққа басқа да
зиян келуіне ... ... ... ... қарамай (тоқталуы) үзілуі, ағзаның жекелік
ерекшеліктеріне байланысты ... ... ... ... ... ... келтірілген ауыр зиян болып табылады;
12) наркомандар, токсикомандар (психикалық ... ... ... ... психиатриялық, наркологиялық және
токсикологиялық сараптамалармен жүзеге асырылады, ... ... ... мен ... ... ішкі жан дүниенің бұзылуы наркомандық
және ... ... ... ... зиян ... сот-медициналық сарапшылар комиссиясымен ... ... ... жүргізіледі.
Психиканың бұзылуынан (психикалық сырқат) психикалық ауруларды түсіну
керек.
Психикалық аурулар қатарына ... ... ... ... ... ... ... келтірілген ауыр зиян ретінде ... ... ... ... және ... ... қарамай-ақ өзімен бірге психикалық
аурудың дамуына әкелсе.»
Осымен, кәмелетке ... ... ... ... ... ... тонау, қарақшылық,
қорқытып алушылық және ішінара ұрлық сияқты қылмыс ... ... ... белгілерін сипаттау арқылы ашып көрсетілді.
2 КӘМЕЛЕТКЕ ТОЛМАҒАНДАРДЫҢ ПАЙДАҚОРЛЫҚ ҚЫЛМЫСТАРЫНЫҢ ... ... ... ... ... ... мен жағдайлары.
Кәмелетке толмағандардың қылмыстарына тіршіліктің барлық қырлары –
отбасындағы, тұрмыстағы жағдайлар, оқу, еңбектену, бос уақыт ... ... әсер ... ... өз ... қоғам мен мемлекеттегі дағдарыстар
әсер етеді, ал одан ... ... ... ... ұйымдық және басқадай қоғамдық қатынастарға ... да ... ... ... отандық криминологияның қоғам өмірінің
аса маңызды төрт саласын: экономикалық, әлеуметтік, саяси және ... ... ... ... ... ... Олар өзара тығыз
байланыста. Дегенмен, бұл салалардың әрқайсысын өзінше бөлек қарастырған
жөн, ... ... ... өзге ... ... тұрғысынан ерекшелігін білу керек, екіншіден, қоғам өмірінің
бұл ... ... ... ... ... ... ... керек екендігін айқындауға мүмкіндік береді.
Экономикалық, идеологиялық, мәдени-тәрбиелік, демографиялық, ... ... ... мен ... ... балалар мен
жеткіншектердің іс-әрекеттерін детерминдейтіні, олардың мәні мен ... ... ... ... әлеуметтік-экономикалық, саяси және рухани-
өнегелік сипаттағы үш тобын бөліп алу ... деп ... ... ... криминологиялық ғылым позицияларына сәйкес
келеді.
Пайдақорлық қылмыстылықтың қайта ... ... ... ... ... ... етеді. Экономика саласында өнеркәсіп және
ауылшаруашылық өндірісінің 1991 жылмен ... екі есе ... ... және ... ... ... сұранымның азаюы
жаппай жұмыссыздық тудырды, ол мынадай ... ... (1999 ... ... ... 1998 жыл – 925 мың ... ... қабілеті барлардың 13,1%-ы;
- 1999 жыл – 950 мың адам немесе 13,5%;
- 2000 жыл – 906 мың адам ... ... 2001 жыл – 780 мың адам ... ... 2002 жыл – 690 мың адам ... 9,3% [71, 86 б.].
Елдегі экономикалық ахуал халықтың тұрмыс жағдайына тікелей әсер етті.
1996 жылы балалы отбасылардың 45%-ы ... ... ... 70%-дан
астамы болды) өмір сүру деңгейінен төмен табыс тапты. 1999 жылы ... ... ... ... ... жылдары тұрақты табыс көзі жоқ
адамдардың ... ... ... барлық қылмыс жасаған адамдар
арасындағы үлесі ... өсіп ... 1997 жылы – ... 1998 жылы – ... 1999 жылы – ... 2000 жылы – ... 2001 жылы – 53,9%;
- 2002 жылы – 49,7%.
Әлеуметтік факторлар да экономикалық факторлармен тығыз байланыста.
Әлеуметтік-экономикалық дағдарыстың ... ... ... көмектің аздығы және сапасының төмендігі, адамдардың болашаққа
сенімін жоғалтып алуы тұрмыстың нашарлауына алып келді, нәтижесінде ... ... ... ... ... ... ... туа бастады,
жекешелендіру барысында көп ... ... ... ал ... ... ... Сондықтан да халықтың бір бөлігі өздерінің өте
жұпыны тұрмыстық жағдайын пайдақорлық ... ... ... ... ... ... ... кең етек алды.
Көптеген балалы отбасылар жоқшылықтың азабын ... ... ... өте аз, ал ... тағамы мен киімінің, оларға керекті
басқа да заттардың құны ұдайы қымбаттауда.
Кәмелетке ... ... ... ... тұрмыстық
жағдайдың әрқалай екендігін олардың өздерінен алынған жауаптар көрсетіп
отыр:
- 19,25%-ында – ... ... ... ... – төмен (зорға жетеді);
- 47,75%-ында – орташа;
- ...... 4,75%-ы ... ... ... [72, 26 ... ... желтоқсанда табысы күнкөріс деңгейінен төмен адамдар ... ... (2002 ... ... – 25%). Бұл ... бірқатар
факторлар: жалақының, зейнетақының, ... ... ... ... әсер ... ... ... төмендеуі кедейлер
санының 2%-ға азаюына алып келген. Кедейлер 20% болған күннің ... ... ... бірі ... сөз.
Бұл келтірілген мәліметтер елді кедейлік жайлап бара ... ол өз ... ... ... ... ... де,
кейбіреулерінің кез келген жолмен, тіптен қылмыс жасап қалай да ... ... ... ... отыр.
Жалпы қоғамның бай-кедей болып жікке бөлінуіне қарай ... ... ... да бар, олар, негізінен, криминалдық элита мен ... ... ... бас ... ... ... ... танысу, жолдас-дос
табу деп санаса, «элитаның» балалары үшін ... бас қосу ... ... амалы. Олардың көбісі еш жерде оқымайды, жұмыс істемейді. Оларда
алдыға қойған ... жоқ. ... олар ... олардың балаларының да
«жалғанды жалпағынан басып жүруіне» жағдай жасап қойған. Олар тек өздері
сияқтылармен ғана ... ... ... ... жүрсе ойын-сауық. Жақсы
жері – ондай балалар көп емес, ал жаман жері – олар ... күні ел ... ... ... [73, 56 ... жалпы қоғамда да, жастар арасында да әлеуметтік жағдайдың жақсы
еместігін көрсетеді. Біз ... ... ... ... ... берілген, дегенмен жалпы шындықты сипаттайды.
Жыл сайын Қазақстанда 20-25 мың «жолы болмаған» кәмелетке толмаған бала
ІІД есебінде тұрады.
Қараусыз ... ... ... ... бір ... ықпалын
жүргізетін нағыз қылмыстық топтар құрылған. Мұндай проблеманы шешу үшін
мұқтаждықтың ... ... ... ... болмауы)
пайдақорлық қылмыстардың детерминация процесіндегі рөлін айқындау қажет.
Өмір талабын қанағаттандыруға қаражаттың жоқтығы, яғни ... ... ... ... ... ... ал ІІД қызметкерлерінің пікірінше – 13,7%-ын детерминдейді екен.
Пайдақорлық қылмыстылық пен мұқтаждық арасындағы байланысты ... ... ... ... ... байқаған, ол ұрлықты ашаршылықтың,
қайыршылықтың тауқыметін ... ... ... ... қылмысы
деген [74, 67 б.].
Ұрлық динамикасын жиырма жыл (1874–1894 жж.) ... орыс ... ... нан ... тұрақты болмауының маңызды рөл атқаратындығын
айта келе былай дейді: «...халықтың ... ... ... ... ... ... күрестің қажетті шаралары да болып
табылады» [75, 34 б.].
Орыстың ұлы жазушысы Д.М. Достоевский бұл ... ... ... бе сен, – деп ... Ұлы ... Иса ... ғасырлар өтеді, адамзат қылмыстан, яғни күнәден тазарады, бір аштық
болады. ... ... ... ... барып олардан рахымшылық күт» [76, 54
б.].
Криминология мен қылмыстық ... ... ... пікірлерін
талдаған В.Н. Кудрявцевтің зерттеу нәтижелері пайдақорлық қылмыстардың ... ... 20,5%-ы ... ... тікелей мұқтаждықтан жасалатындығын
көрсетіп отыр [77, 76 б.].
Жалпы әлеуметтік деңгейдегі пайдақорлық-криминологиялық факторлардың
қатарына, ... ... ... әртүрлі әлеуметтік топтар арасындағы
қайшылықты жатқызады.
Бай және ... ... ... деңгейі мен адам басына шаққандағы
табыс арасында тікелей байланыстың бар екендігін көрсететін мәліметтер
әзірше жоқ.
Мысалы, адам ... ... 80-200 АҚШ ... ... ... ... ... деңгейі төмен – 100 мың адамға Непалда – 13, Бурундиде
– 87, ... – 94, ... – 166 ... ... ... ... неше есе көп ... дамыған елдерде қылмыстылықтың да
деңгейі жоғары.
Мысалы, ГФР-да әр адамның табысы 25580 АҚШ ... ... ... ...... бай елдердің барлығында бірдей қылмыстылық деңгейі ... ... ... ... ... адам ... табыс 34630 АҚШ доллары
болғанмен, қылмыстылық деңгейі – 1466. Ал, әр адамның табысы 780 ... да (1565), ... 130 ... ... да (1250) ... осы ... ... да пайдақорлық қылмыстылықтың үдеуіне өзіндік ықпал
етеді. Қазақстанның саяси өмірінде едәуір ... ... Ол ... әлеуметтік және құқықтық мемлекеттік деп жариялап,
адамдардың бостандығы мен ... ... ... ... ... ... кепілдік беріп отыр. Екінші жағынан, елді басынан
аяғына ... ... ... ... ... экономикалық, саяси-құқықтық
қатынастар криминалданды.
Саяси жүйе Қазақстанда әлі толықтай қалыптасып біткен жоқ, оның жұмысын
бақылаудың сенімді технологиясы қарастырылмаған. ... ... ... ... ... ... ... құрылымдарға қаржылай
қолдау көрсетумен байланысты әртүрлі қиянатқа мүмкіндік береді.
Экономика саласындағы қылмыстылыққа мемлекеттік және ... ... ... ... етек ... ... жемқорлық та үлкен
әсер етіп отыр. Әрине, тарихи өтпелі кезеңде сыбайлас жемқорлық қалай ... ... оған ... ... ... да бір ... шара ... Ондай шараны қолдану мүмкін емес, себебі сыбайлас жемқорлық, бүгінгі
күндері, рыноктағы тауарға айналды, экономиканың ағынына ... етіп ... да аса ірі ... ... ... ... бағытталған ұрлық
түрлерін ашу, тергеу мүмкін болмай қалды.
Конституциялық-құқықтық жүйенің аса ... ... ... ... ... институттарының басы
бірікпейді, ... ... ... ... ... ... ... ең маңызды конституциялық принципі – билікті ... ... ... үшін ... ... ... Өкінішке орай, қазір Қазақстанда
билік тармақтары өз ... ... ... ... Заң ... осалдығынан атқарушы билік күш алып демократияға қауіп төнуде.
Конституциялық-құқықтық жүйенің босаңсығанын құқықтық ... ... ... ... ... қадағалау да, соттық бақылау жүйесі
де өздеріне жүктелген міндеттерді толықтай ... ... ... ... ... ... аппараттың жұмысында аса биімділік жоқ,
мұны ... ... ... ... ... органдарына да қатысты айтуға
болады. Аса ірі материалдық зиян келтірген (әсіресе, үлестік ... ... ... ... ... ... Ұрлықтың алдын алмау,
уақытында оның жолын кеспеу, дер кезінде жан-жақты, толық тергеу жүргізбеу
бұл қылмыстың ары ... ... ... ... ... тудырады.
Біздің қоғам мен мемлекеттің саяси-құқықтық саладағы дағдарысының тағы
бір көзі – құқық бұзушылықтың ... алу, ... ... сауатын ашу
жүйесін жою, бұл істегі жұртшылық рөлін жоққа ... ... ары ... ... ... бұл ... ... қандай мақсат болды екен.
Қоғамға, мемлекетке үлкен нұқсан ... ... ... ... мен ... байланыс үзіліп қалды.
Қоғам мен мемлекет бастан кешіп отырған дағдарысты рухани-өнегелік
саладан да көруге болады.
Қазіргі қоғам мен ... ... ... ... дағдарыстық
құбылыстар мен қылмыстылық арасындағы өзара байланыстылықты В.Н. Кудрявцев
өзінің «Қылмыстылық және өтпелі қоғамның әдет-ғұрпы» атты ... ... ... Ол ... дейді: «Өтпелі кезеңнің адамдарының, әсіресе
жастардың өнегелік санасында бірқатар ерекшеліктер бар. ... ... ... ... ... ұмтылыс. Екіншіден, өмірдегі
қиындықтарға ... бұл ... ... ... ... мен ... ... жаңа капиталистік жағдайға лайықты
моральдық нормалар жасауға талпынысы. Төртіншіден, нарықтық экономикалық
ортада ... да бір ... ... ... тұрып, егер пайда әкелетін
болса кез келген құқыққа қайшы, қылмыстық іс-әрекетті қолдау. Бесіншіден,
көп ... ... ... түрде құпия ұсталатын «автономдық
моральдың» белсіздігі». Одан ары қарай ол: «мұндай заң талаптарын ... ... ... қылмыстылықтың артуына жағдай туғызады» –
дейді [78, 70 б.].
Бұл диссертациялық зерттеуге байланысты бізге ... ... ... тән ... мораль және құқықтық нигилизм, екіншіден,
ұжымдық идеологиядан жеке-даралыққа көшу, үшіншіден, ... ... ... берік орын тебуі, ол қоғамда рухани-өнегелік дағдарыс
тудырып отыр және де ... оның ... ... ... ... бес жыл аралығында Қазақстанда идеологиялық бағдар өзгерді.
70 жылдай басшылыққа алған маркстік идеология топтық (ұжымдық) ... ... ... ... ... үшін жеке адамның ұжымға
бағынуын талап етті. Бұрын айып тағылатын жеке ... ... ... ... және мойындаған көзқарастар мен құндылықтар жүйесіне
айналды. ... ... бұл, ... құптайтын процесс. Бірақ ұжымдардың
ғана ... ... да ... асып ... ... ... ... «... азаматты өзі сияқтылар арасын тастап, отбасымен немесе азын-
аулақ дос-жарандарымен ғана бірге болуға итермелейтін ... Адам ... ... ... ... ... қоғам ісіне араласпайды. Нәтижесінде жеке-
даралылық алғашында қоғамдық сипаты барлары, бара-бара төңірегіндегілердің
барлығын ... ... ... ... өзі ғана ... тек өз ... өз ... жөн көреді» деп сипаттайды.
Ішкі мазмұнына үңілсек қылмыстың өзі де жеке-даралылықтың аса ... ... ... қоғам мүдделері, басқа адамдардың құқықтары мен
заңды мүдделері қылмыс жасалған кезде жеке ... ... ... ... ... тыйым да, төңірегіндегілердің кінәлауы да,
алда күтіп тұрған жаза да ... ... ... идеологиядан қол үзудің
криминогендік маңыздылығын осыдан түсінуге болады.
Қазіргі кезде жеке бастың табысқа жетуі идеясы насихатталып жүр, ... ... ... өз үлесін қосуда. Кейбіреулер байлығын
басқаларға көрсетіп те жүр. Бірақ көптеген ... ... ... мол
табыс табуына мүмкіндік жоқ. Сондықтан да жаппай ұмтылып жатқан мол табысқа
қол жеткізудің бірден бір жолы – тек ... ... ... ... ... ... ара жігі жойылады, ненің жақсы, ненің
жаман екендігін ажырату қиынға соғады. ... ... ... ... ... әрекеттер құндылық алады.
Біздің елдегі де, шет елдердегі де социологиялық ... ... ... арасында әдепсіздіктің күшейгендігін, олардың тәртіп, борыш,
кішіпейілділік, ұстамдылық, жомарттық, ... ... ... ... қалғандығын көрсетті. Бірақ бостандық, еркіндік, дербестік,
менмендік сияқты ... бой ... ... ... ... ... ... нормаларға
басқаша қарауға себеп болады. Жастар қалыптасқан жаңа әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ... теріс бағдар
береді, ол пайдақор, алдамшы, менмен, басқамен санаспайтын адамға айналады.
Халық тіршілігінің көптеген ... ... ... ... мол ... ... қоғамда дүниеқұмарлық ұмтылыс тудырды,
көп адамдар оңай және тез ... ... ... ... ... идеологияның өзгеруі салдарынан қоғамдық санада да, қоғамдық
психологияда да өзгерістер болды, олар жастардың ... өз ... ... тек ... ... ... ... басқалар құндылығын
жоғалтты, әркім коммерциямен айналысуға ұмтылды.
Бірақ жастар арасында ... ... ... ... ... ... мәнісін дұрыс түсіне қоймады. Басқаның меншігіне ала
көзбен қарады, бизнес үшін алғашқы капитал құруға барлық амалды пайдаланды,
материалдық ... ... ... ... ... Ізеттілік,
қайырымдылық сияқты моральдық принциптер мен ... ... аса ... ... Моральдық және бейморальдық, қылмыстық және
қылмыстық емес критерийлер жігін ажырату қиындап кетті.
Бұқаралық ... ... ... дәлірек айтсақ, оның
криминологиялық маңыздылығы зерттеу нысанына ... ... ... ... ... ететіндігін арнайы зерттеулер растады.
Көптеген әлеуметтік-психологиялық зерттеулер теле-кино экрандарында
зорлық-зомбылықты уағыздау жастар психологиясына ... әсер ... ... ... ... ... ... шындық.
Бұқаралық ақпарат құралдары ұдайы баюдың жолдарын, зорлық-зомбылықтың айла-
тәсілдерін уағыздайды, әдепсіз өмір салты, ішімдікке ... ... ... ... ... ... жиі көруге болады.
Өз қызметін жүзеге асыру барысында бұқаралық ... ... ... ... ... ... етеді, оның санасына қандай да бір
ақпарат құяды, іс-әрекетіне, жүріс-тұрысына қалай да ... ... ... ... дейді: «Қылмыстылықпен күрестің ... іске ... ... ... ... ... тиімділігі
бұқаралық ақпарат құралдарының құқықтық позиция мен стереотиптердің халық
санасында қалыптасуына, ... ... ... ... ... олардың қызметіне деген көзқарасына қалай ықпал ететіндігіне
байланысты. Шындықты бұрмалау біреулерді ... ... ... ... ... ... [79, 62 б.].
БАҚ-тың (әсіресе, теледидардың) жас ерекшелігіне қарай көргеніне
еліктегіш жасөспірімдер мен жастардың ... ... ... ... ... маңыздылығы бар. Сонымен қатар, БАҚ-тың жеткіншектерге ықпалының
пайдақорлық криминогендік сипаты ... ... ... ... көрсетумен шектелмейді. Біріншіден, БАҚ ... ... ... ... ... ... олар жастарға бұл тұрғыдан
көптеген «пайдалы кеңес» береді. ... ... ... ... жетуді уағыздау жеткіншектерде көпшілдік сезімді жояды. Үшіншіден,
қоғамның бұрыннан келе жатқан дәстүрлі құндылықтарын бұзу жастардың ... және ... ... ... ... ... ... былай дейді: «Бұқаралық ақпарат құралдары өздерін сатып
алғандарды байытпау ... ... ... ... тиіс. Жазушылардың,
жорналистердің және басқа шығармашылық қызметкерлердің негізгі ... ... ... ... арасына тарату, мораль мен құқық
нормаларын сақтау және қорғау, жастарды адамгершілік рухында тәрбиелеу»
[80, 294 ... ... ... дұрыс. Бірақ идеологиялық ықпал, материалдық және
мәртебелік мүдделер көбіне «өнегелік ... ... ... Мұндай
жағдайдағы бірден бір амал – ұнамсыз ... ... үшін ... ... оны іске ... тетігін ойластыру. Бұқаралық
ақпарат бостандығын заңмен шектеуге жүргізілген ... бұл ... ... ... және әлі де өсе ... ... ... қызметін құқықтық ... ... ... ... ... және шынайы ақпарат алуына заң арқылы кепілдік болуға
тиіс, екіншіден, жалпылай қабылданған ... мен ... ... оның ... азаматтардың физикалық және психикалық
денсаулығына, балалар мен жастардың санасы мен ... ... ... адамгершілік пен ... ... ... ... ... ... ... таратқаны үшін
жауапкершілік қарастырылса. БАҚ бостандығын заң, конституция бойынша шектеу
бұқаралық ақпарат бостандығын бұзғандық деп ... тиіс ... ... ... ... ... мен
алдын алу шараларына жүргізген сараптама жеткіншек ... ... ... қасиеттерін сақтап қалу үшін бұқаралық ақпарат ... заң ... ... керектігін көрсетіп отыр. Педагогтар мен Ішкі
істер органдары ... 75,5%-ы ... шара ... ... ... пікір айтып отыр [81, 22 б.].
Қазіргі кезде қылмыс жайында немесе оны жасаған адамдар жайында азды-
көпті ақпараты бар адамдардың ... ... ол ... ... ... толмағандар жасаған қылмыстарға қатысты да ... ... ... себебі: кәмелетке толмаған қылмыскерлердің өштесуінен қорқу,
өзіне немесе жақын адамдарына ... ... деп ... ... ... ... ... және т.б. Жастар жасайтын ... та ... ... жауап алынған полиция қызметкерлерінің 35,6%-ы ... ... ... жұртшылық мүлде мән бермейді, 18,4%-ы –
ептеп болса да мән береді, ал 11,5%-ы – ондай қылмысқа куә ... ... ... ... құқық қорғау органдарына жәрдемдеседі деп көрсеткен.
Жалған құндылық криминалдық субмәдениетте, яғни ... ... ... ... стереотиптердің
пайдақор кәнігі қылмыскерлерге тән ... мен ... ... ... ... ... толмағандарға ұйымдасқан қылмыстылықтың көрсететін ықпалының
өзіндік сипаты бар. Ол жастар арасына қылмыстық идеологияны оңай және ... ... ... ... де, ... да ... осы ... ол өз мәдениет-дәстүрін енгізуге тырысады. Тілді бұзып сөйлеу,
жүріс-тұрыс ... ... ... ... еркін тұру сияқты қылықтарды
жастар тез қабылдайды. Ол үшін БАҚ, оның ... ... ... ... насихат кейбір кездері ашықтан-ашық жүргізіледі.
Қазіргі қоғам мен мемлекеттегі ... – аса ... да ... оны жан-жақты қарастыру бұл зерттеудің мақсатына жатпайды. Бірақ
қылмыстылықтың бастау көзін, ... ... ... ... ... саяси-құқықтық және рухани-өнегелік ... ... ... ... А.Н. ... бұл жайында өткен ғасырдың 20-жылдары
былай деп жазды: «Қылмыстылықтың әлеуметтік өмірде ... да ... ... – ол ... ... ... әсерін жинақтап көрсетеді. Қоғамның ахуалы
нашарлаған сайын ол азаймайды, қайта өсіп көбейеді» [82, 30 б.].
Бұл зерттеуге қатысты ... ... ... ... ... ... ... қылмыстық іс-әрекеттің өзге
детерминанттарымен ... ... ... ... жазаның қалай
да болатындығы дәрежесін пайдаланған дұрыс. Қылмыстық жазаның тиімділігі
оның қалай да болмай қоймайтындығында екені ... ... ... «... ... ... ... ең ... тәсілдерінің бірі –
жазаның қатаңдығында емес, оның ... да ... деп ... ... ... ... ... алғанда мемлекет нақты адамды
жасаған қылмысы үшін жазалай отырып, басқаларды ... ... ... ... деп ... ... Қылмыс жасалғанда жаза қолданып
қорқытудың тәрбиелік мәні бар, ол ... ... ... әсер ... жазаның болмай қоймауын қамтамасыз ету дәрежесі мемлекеттің
құқық қорғау жүйесінің жұмысына ... ... ... ... ... ... ... алу – тәрбие шаралары қажет
адамдарға қатаюы арқылы жүргізіледі.
М.М. Исаевтың 1920 ... ... ... ... жаза ... ... 20%-ға ... қылмыс жасаудан сақтап қалған [83, 70
б.]. 1970 жылдардағы мәліметтер де ... ... ... ... өмірінің саяси-құқықтық саласындағы дағдарыс жазаның қалай да
болмай қоймайтындығы принципінің ... ... ... ... әділетсіздіктен көрініс табады. Бұдан біз, біріншіден, құқық
қорғау жүйесінің қаншалықты ... ... ... ... ... ... бармаған адамдардың іс-әрекетіндегі өзгерісті
көреміз.
Жоғарыда айтылғандардан мынадай тұжырым жасауға ... ... ... сылтауын қалыптастыратын объективтік факторлардың
ең негізгілері – макроортадағы жағымсыз факторлар. Олар қоғамдық тұрмыс пен
қоғамдық санадағы, әлеуметтік-экономикалық, ... және ... ... ... туындайды.
Қоғамдық тұрмыстағы елеулі қайшылықтарға:
- материалдық игілікті бөлумен байланысты ... ... ... ... ... ... басымдығы және оны заңды жолмен алуға
болмайтындығы (тиімсіздігі) және т.б. жатады.
Қоғамдық санадағы қайшылықтар ... ... ... екендігімен және жалған құндылықтарды бөлумен байланысты, ол жастар
арасында криминалдық субмәдениет пен ... кең ... ... ... ... қорғау органдарының қызметкерлері ... күш ... ... ... ... ... және адам өлтіру
қылмыстарын жасап жүрген ұйымдасқан топтарды және қауымдастықтарды жиі
кездестіруде.
5 кесте - Жалпы ... ... ... ... ... |ҚР барлық ... ... саны ... ... |
| | | ... |
| | | ... ... |
| | | |(%) ... |148053 |9664 |6,5 ... |173858 |11616 |6,6 ... |200873 |15542 |7,7 ... |206006 |17126 |8,3 ... |201796 |15354 |7,6 ... |183913 |12863 |7 ... |183977 |12693 |6,9 ... |165401 |12752 |7,7 ... |142100 |13285 |9,3 ... |139431 |13358 |9,5 ... |150790 |12772 |8,4 ... |152168 |12895 |8,5 ... |135151 |11856 |8,8 ... |118485 |10822 |9,1 ... А.Ш. ... ... ... ... бойынша
есептегенде, топ болып жасалған пайдақорлық-зорлық қылмыстарының (тонау,
қарақшылық, ... ... ... мен құрылымының өзгерісі
төмендегідей [84, 14 б.]:
6 кесте - Топ ... ... ... ... ... қорқытып алушылық) деңгейі мен құрылымының өзгерісі
| | |Топ ... ... |
| |Топ ... ... ... қарақшылық | |
| ... саны ... ... |Үлес салмағы (%) |
|Жылдар | ... | |
| | ... ... ... |6634 |1254 |18,9 ... |7091 |1276 |18,0 ... |8413 |1455 |17,3 ... |8641 |1642 |19,0 ... |9012 |1523 |16,9 ... |9404 |1552 |16,5 ... |15812 |2340 |14,8 ... |20518 |2544 |12,4 ... ... ... – үш ... ... құрама (қылмыстық
топ, ұйым және қауымдастық) және олардың қылмыстық тірлігі.
Бірлесіп жұмыс жасаудағы әлеуметтік-психологиялық көрсеткіштерді, ... ... ... ... ... ... саласын, құрылымдық қалыптасуының күрделілігін және коммуникативтік
байланыстарының құрылымын ... ала ... ... ... мынадай
түрлерге топтастыруға болады: 1) жалпы қылмыстық; 2) ... 3) ... ... ... қарай: 1) шағын (10 адамға
дейін); 2) орташа (11-ден 20 адамға дейін); 3) ... (20 ... көп) ... ... Қызмет саласына қарай: 1) аймақ аралық; 2) локальдық болып
келеді.
Құрылымының күрделілігіне қарай (иерархия): 1) қарапайым; 2) ... ... ... ... байланыстарының құрылымына қарай: 1)
толық; 2) құрамалы; 3) күрделі болып бөлінеді. ... ... бой ... сайын мұндай топтардың мүшелері ... ... ... бастайды, өзіндік жүріс-тұрыс әдеттерді бойға
сіңіреді. ... бас ... ... ... ... ... ... болуы, сол өздері болып қайтқан жердің ... ... ... ... құрылымын талдау арқылы оның ұшы сүйір ... және ... ... ... ... ... ... көреміз.
Бұл пирамиданың үш «кезеңі» анық байқалады, олар ұйымшылдықтың үш
деңгейі, сонымен қатар, ... ... ... үш сатысы деуге
болады.
Мұндай модельдің ... ... ... ол ... ... білу үшін ... теориясын
қолдануға мүмкіндік береді. Ұйымдар социологиясының білгірі А.И. Пригожин
былай дейді: «Бүгіндері иерархия кез ... ... ... - ... ... ... құрудың жан-жақты принциптерімен
ерекшеленеді. Бұл ... ... ... ... топтардан қоғамға дейінгі
аралықта байқалады. Адамзат бірлесудің пирамидадан басқа ... ... [85, ... ... ... ... ... болады:
1) ерекше ұйымдық және орындаушы құрылымның болуы, нақты қалыптасқан
ішкі иерархия, топ мүшелері ниетінің тұрақты сипаттағы ... ... ... ... ... ... және тыйым салу жүйесі,
бұлардың ... ... ... ... ... ... ... мүшелерді
мамандандыруға бағдар алу, неғұрлым көп табыс табуға ұмтылу;
3) қылмыстық ортада ... ... бар не ... ... ... ... ие болған тәжірибелі басшының, ұйымдастырушының
болуы;
4) жетілген техникалық ... ... ... ... ... ... және суық қарумен қаруланғандығы;
6) топ мүшелерінің қоғамдық бақылаудан арылу шараларын жүзеге ... ... ... ... тұру ... қарастыру, сыбайлас
жемқорлықпен айналысу;
7) қызмет саласын кеңейтіп, сол аймақта және одан тыс ... ... ... қылмыстылықты дамыту үшін ірі ақша қаражатының, құндылықтардың
болуы, ... ... ... ... мүшелерін
материалдық ынталандыру;
9) аймақаралық байланыс орнатуға ұмтылу.
Ресейде қылмыстық қауымдастықтар құқықтық ... өз ... ... ... ... ... сот орындаушыларын (борышты
күшпен алу), күзетті, ... ... т.б. ... қылмыстылық жоғары-төмен және көлбеу байланыспен өздерінің
ішінде де, ... ... ... және ... де ... ... орналған. Ұйымдасқан қылмыстылық, бәрінен бұрын, өзінше дамитын
әлеуметтік ұйымдасқан құрылым, онда ... ... ... тән ... ... дегеніміз – пайдақорлық мақсатта бірлесіп
қылмыстық әрекеттер жасау үшін белгілі бір ... және ... бір ... ... ... ... тиянақты ұйымдасқан тобы.
Тағы да мынадай бір ерекшелікке назар аудару керек:
Ұйымдасқан ... ... ... ... тапқан табысын ең
алдымен өз ... ... ... үй, ... ... ... т.б.
жұмсайды, қалғанын заңды бизнеске салады, кафе, мейрамхана, ... ... ... ... ... заңдастырылған қылмыстық табыс мемлекет ... ... және ... бұл ... айыпты мойындамайды, жасырып қалуға
тырысады. Қанша қылмыстық ... ... ... және ... ... ... ... алсақ, біз бұл қылмыстық істердің ... ... ... әртүрлі құрылымның ... ... ... ғана екенін көреміз»,- дейді А. Долгова.
Ұйымдасқан қылмыстылықпен күрес дегеніміз, бәрінен бұрын, оны ашу деген
сөз.
Біздің мәліметіміз бойынша, қарақшы топтардың 9%-ы ... аса ... топ ... олар ... тән ... ... ... топтардың әрекеті
тергеу барысында немесе сотта қайта сараланған.
Бірақ бірнеше нақты істер бойынша қылмыскерлер ... үшін ... ... үшін ... ... ... ... үкімде
көрсетілмеген.
Кәсіби қылмыстылықта А.Гуров төрт негізгі нышанды бөліп алады:
1) қылмыстық кәсіптің тұрақты түрі (мамандану);
2) машықтанып дағдылану (біліктілік);
3) қылмыстылықтың күнкөріс ... ... ... ... ... [86, ... пікірімізше, кәсіби қылмыстылық құбылысын А.А. Тайваков
толығырақ сипаттаған [87, 14-27-б.]:
1. Қылмыс ... күн ... үшін ... ... ... ... ... негізгісі болып табылады (сұралған респонденттердің 78%-ы солай
деп мәлімдеген).
2. Кәсіби-қылмыскерлердің қылмыс жасауы ... ала ... ... ... құпияларды игеруді қажет еткен (сұралғандардың 80%-ы ... ... ... қылмыскерлерде арнаулы, күні ... ... ... ... ... ... аспаптар болған (сұралғандардың 75%-
ында ондай құралдар болған.
4. Кәсіби қылмыскерлер қылмыс жасаудың арнайы амалдары мен ... ... 91%-ы ... болған).
5. Кәсіби қылмыскер қылмыстық мансапты алдына мақсат етіп ... ... ... ... ... айқын белгіленген,
иерархиялық ішкі дәреже баспалдағы болады (87%-ы оны ... ... ... тек ... өздеріне ғана тән жаргон болады
(оны сұралғандардың 95,0%-ы білген).
7. Кәсіпкерлік ... ... ... ... және ... ... ... (сұралғандардың 82%-ы солай деген).
8. Кәсіби қылмыстың өзіне тән салт-дәстүрі, “ауыз әдебиеті”, басқа да
рухани “азығы” ... ... 71%-ы оны ... ... Кәсіби қылмыскерлер өзінің қылмыс жасау тәжірибесін, игерген амал-
тәсілін, қылмыстық жолын жаңа ... ... ... ... ... емес (сұралғандардың 50%-ы сондай
“мектептен” өткен).
10. Посткриминалдық іс-әрекеттің ... бір ... ... ... ... ... ... сатудың сенімді арналары,
ұрлық жасалған жерден сәтті кетудің сыналған жолдары, т.б. ... ... ... ... өз ... ... ... оның
беделін түсірмеу және де сол сияқты “жоғары” ... ... ... ... ... ... болған).
Кәсіби қылмыстылық, сонымен, өзінше тұйықталған, қоғамға ... ... онда ... ... ... отыратын бірқатар
белгілер мен сипаттар бар.
Соңғы кездері ұйымдасқан топтың ... ... ірі ... елеулі криминогендік факторға айналды. Себебі, ол ұрылар
өздерінің ұрлық жолымен тапқан өте ірі ... ... ... ... күзету үшін және “бәсекелестерінен” қорғау үшін қылмыс кәсіпкерлерінің
қорғауын қажет етеді. Соншалықты мол ... ... ... ... ... ... ең алдымен олардың басшыларының
назарына ілінеді, қорқытып алушылыққа душар болады. Сондықтан ол ... ... ... ... ... не одан ... үшін ... бір топпен
байланысады.
Енді әйелдер арасындағы қылмыстылықты қарастырайық. Соңғы 15 ... ... ... жыл ... 180-200 мың әйел заң ... арасындағы қылмыстылықтың құрылымы ... ... ... ... ұсақ ... ... заң ... ірі, ерлер айналысатын
қылмыстарға ауысты.
1997 жылы ТМД-да болған қылмыстарға жасалған талдау әйелдердің үштен
екісі, яғни 75%-ы ... ... екі тобы ... меншікке
қарсы және адам өміріне қарсы қастандық үшін ... ... ... адамдар арасында, әйелдер 10,3% құрайды
(пайдақорлық-зорлық қылмыстары бойынша – 4,3%).
Әйелдер арасындағы ... ... ... ... ... ... әйелдердің басым көпшілігі салауатты ... ... ... ... ... ... біржола бейімделіп
алғанын атап өткен жөн, олардың қылмыстылық шеберлігі ... кем ... ... ... ... ... ... олардың жасалуының себебі ретінде. ... ... ... әр ... әлеуметке қарсы және
бейәлеуметтік мақсат, құқықтық санадағы немесе ... ... ... ... ... ... сияқты әртүрлі ұғымдар
алынды. Сырт көзге әртүрлі көрінгенмен, бұл ... ... бар ... ... ... ... ... ол қылмыстық іс-әрекеттің бой
көтеруіне ықпал етеді.
Сылтаудың мазмұнына: мұқтаждық, мүдделілік, ... ... ... кіреді, бұлар адамды қылмыс жасауға ... ... ... ... да қылмыскердің өнегелік қасиеттерінің
бұзылуынан болатын субъективтік себептің функционалдық рөлі зор, ол ... ... ... итермелейді [114, 56 б.].
Микроортаның маңызын қарастырғанда, кәмелетке толмағанның қылмыстық
жолға түсуіне әсер ... ... ... оған ... ... бере алмаған
отбасын, бос уақытты бірге өткізетін және қоғамға ... ... ... және ... ... ... ... [88, 19 б.].
Қазіргі қоғам мен мемлекеттің жаппай ... ... ... ... ... ... және бос ... өткізуде қалыпты жолдан
қаншалықты ауытқып кеткендігінен көрініс табады. ... ... ... ... болады, қоғамда бағасы бар өнегелік және
құқықтық нормалар бұзылады, әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ... қиындайды. Бұл
ретте туған отбасы ғана емес, оқу ұжымының өзі жеткіншекке тәуелді емес мән-
жайларға айналады [89, 75 б.]. Алғашқы ... ... ... оқу ... ... не ... ... сыртқы мән-жайларға едәуір
байланысты болады.
Тиісінше, ... ... ... ... ... ... жасөспірім болатын және қалыптасатын ортада:
отбасында, оқу және жұмыс ... ... ... ... ... жағдайы айрықша әсер етеді. Бірақ кейбір ... ... ... ... ... оның дамуына кедергі болады.
Тұрмыстың атқаратын рөлінің толықтай жүзеге асырылуы, бәрінен ... ... ... (үй-жайдың жасақталуына, киім-кешек, тағаммен, басқа
да қажетті заттармен қамтамасыз етілуіне), сондай-ақ рухани ... ... ... ... ... байланыстарға және тағы
басқаларға) тікелей байланысты [90, 161б.].
Тұрмыс қажеттікті қанағаттандырып, адам күшін қалпына ... ... ... ... бала ... дәстүр таратуды да
қамтамасыз етеді, сондықтан да ол, бір ... ... ... ... де ... Адам, туа салып, тұрмыстағы молшылық пен
тапшылықтың дәмін ... ... ... қатынастар мен
құндылықтарды ... ... [91, 44 ... ... ... ... бұзушылықпен күрестің тиімділігі
нашар отбасындағы ахуалды жақсартумен, отбасындағы келеңсіз жағдайларды
жоюға бағытталған жалпы және ... ... ... тиімді екендігіне
тікелей байланысты. «Қиын» балалардың отбасыларының әртүрлі екендігін,
олардың арасында маскүнемдердің де, ... да, ... ... да, ... ... бұзғандардың да, құқық қорғау органдары
іздеу салғандардың да бар екендігін практика көрсетіп отыр.
Ата-аналармен қылмыстылықтың алдын алу ... ... ... сот ... ... ... айыруға дейінгі аралықта жүргізіледі.
7-кесте – Ахуалы нашар отбасыларымен жүргізілген ... ... ... ... ... ... есепте |
| ... ... ... ... саны ... |12527 ... |12073 ... |13034 ... |12961 ... |10565 ... |14323 ... |12924 ... ... ... ... қатынастардағы рөлін
А.И. Миллер жан-жақты көрсетті, адамның жеке басының ... ... ... ... ... ол, біріншіден, балалар тәрбиесін қиындататын
кез, екіншіден, кәмелетке толмаған қылмыскердің ... ... ... топ, ... осы ... ... да ... басқа балаларға криминалдық әсерін тигізетін микроорта деп
санады [92, 113 б.].
Отбасындағы ахуалдың ... ... ... ... ... ... да, динамикасын да анықтайтын себептердің
біріне жатқызады. «Отбасы – қылмысты жолға шығаратын себептік тізбектің
басты ... [93, 33 ... ... ... ... ... ... ететін ең маңызды
факторлар қатарына әдебиет мыналарды ... ... ... ... емес ... ... жоқ) ... отбасында өнегелік тәрбиенің нашарлығы;
- ата-аналар мен балалар арасындағы байланыстың ... ... ... [94, 20 ... мәліметтеріне сәйкес, 2001 жылы Қазақстанда ата-ана қамқорынан
айырылған 92 мыңнан аса кәмелетке толмаған жастар болған. ... ... ... ... 10%-ы ғана ... жетімдер,
басқалары тірі ата-аналары тастап кеткендер.
Алматы қаласының балалар үйлері мен ... ... ... ... ... жоғары оқу орнында оқуын жалғастыруға мүмкіндігі болған – ... ... ... ...... тұрғын-жай алған – 30%;
- отбасын құрған – 8%;
- жалғыз басты ана болып қалған – 30% [95, 12 ... ... ... қылмыскерлердің жартысының отбастары толық
емес отбасылар болған. Жүргізілген зерттеуден мынадай деректер алынды:
- ата-анасының ... де бар – ... ... жоқ – ... ... жоқ – ... өгей ... (өгей шешесі) бар – 6%;
- жетімдер – 9%.
Отбасының бүтін еместігінен тәрбиелеу жұмысы ... ... ... ... ... ... ... десоциализация» деген ұғым енгізді, оның
мағынасы – сыртқы әлеуметтік ... оның ... ... ортаның
әртүрлі кемшіліктерінің салдарынан ... ... ... ... ... ... ... әдеттерді бойға сіңіреді, қылмыс
жасауға дейін барады [96, 51 б.].
Зерттеулер барысында балаларды теріс жолға ... ... ... ... ... ... ата-ананың, отбасының басқа мүшелерінің қылмыстары, қоғамға пайдалы
жұмыс істемеуі, маскүнемдікке салынуы;
- қоғамдық тәртіпті бұзуы;
- ... ... ... ... ... аш көзділік;
- ретсіз жыныстық қатынастар;
- үлкендердің бала тәрбиесіне көңіл бөлмеуі;
- педагогикалық дәрменсіздігі;
- отбасына берік эмоционалдық байланыстың ... ... ... ... ... және т.б. [97, 14 б.].
Д.А. Шестаков бұл факторларды екі критерий бойынша топтастырады:
1) адамды бұзатын фактордың қайда екендігіне қарай ... ма, ... ... ... ... ... нәтижеге қалай қарайтындығы [98, 9 б.].
Зерттеу мәліметтеріне қарағанда пайдақор ... ... ... ...... ... мейірімділік танытпаған, оны
тәрбиелеу ісімен ... ... ... ... ... ... ... немесе психологиялық білгірлік
жетіспеген. Балалардың ... ... ... ... ... әсеріне тосқауыл қоймаған.
Бұл мәліметтер кәмелетке толмаған пайдақор ... ... ... ... келеді.
Мысалы, ішімдік қолданғандығын мойындаған респонденттердің 86,2%-ы оған
ата-анасының қалай қарағандығын былайша көрсетеді:
- білген соң жазалады – ... ... жоқ – ... ... ... аса ... бөлген жоқ – 18%;
- білді, бірақ еш көңіл бөлген жоқ – 7,2%;
- бірге ішті – ... ... ... ... ... ... 16,5%-ы «ата-
аналарың оған қалай қарады?» деген сұраққа былайша ... ... ... жоқ – ... ... ... да ... тырысып бақты – 25,8%;
- білді, бірақ онша көңіл бөле қойған жоқ – 12,1%.
Зерттеу барысында кәмелетке толмаған мен оның ... ... ... арасында байланыстылықтың бар екендігін айқындайды. Мұндай
кәмелетке толмағандардың ... ... ... жат ... ... Пайдақорлық қылмыс жасаған жасөспірімдердің көбісі ондай үлгіні ата-
аналарынан алған, ал ... ... ... ... ... ... ... жолмен табатын отбасында жасөспірімдерге өте күшті
криминогендік ықпал болады екен. Тіптен, кейбір құқыққа ... ... ... ... (отбасының басқа мүшелерімен) бірге қатысатын
көрінеді. Және пайдақорлық қылмыс жасағаны үшін ... ... ... сотталған адамдар болған. Ал кәмелетке толмағандар ондай
адамдық теріс қылықтарын бойына сіңіріп ғана қоймайды, ... ... Егер ол ... ... ... беделі жоғары болса және балаға
басқадай оң ықпал жасалынбаса, бала қалай да қылмыстық жолға түседі. ... ... ... ... бас бостандығынан айыру орындарында болған не
болып келген бала «зона» жайында және «ондағы ... ... ... [99, 76 ... ... ... дейді: «Кәмелетке толмағанның өнегелік позицияларының
қалыптасуында қандай да бір материалдық жағдайлардың бар-жоқ болу фактысы
шешуші рөл атқармайды. Ең ...... ... ... ... ... ... қарайтындығы және оны жақсарту үшін ... ... ... ... ... менмендік, меншіктік қатынастар
баланың аш көзді, дүниеқор болып ... алып ... [100, 7 ... қайшы келетін өмір салты отбасындағы қылмыстық салт-дәстүрден
басталады, зорлық-зомбылық, маскүнемдік, ... ... ... «мұра
болып» қалады.
Мысалы, Ю.Н. Гречишкин мен О.В. ... ... ... ... әсер ... ... арасынан отбасындағы теріс
ықпалды бөліп алады, 6,8%-дан 36,9%-ға дейінгі ... ... және ... ... ... және отбасының
ересек мүшелерінің тікелей теріс ықпалы (дөрекілік, қатыгездік, маскүнемдік
және т.б.) болады, ... ... ... ... ... екен ... ... жауаптылық жасына жетпей қоғамға қауіпті іс-әрекет жасаған
балалардың әрбір екінші-үшіншісі ахуалы ... ... ... олардың ата-аналарының оғаш қылықтары аз болмаған.
Ондай оғаштықтар әртүрлі:
- ата-ананың не отбасының басқа мүшелерінің ... ... ... ... қылықтар;
- жанжалды қақтығыспен, төбелеспен аяқталатын дау-дамайлар;
- балаларды тәрбиелеуден және бағып-қағудан қашқақтау және ... ... ... ... ... ... бала ... нұқсан келтіре алады. Ал бірнешеуі бірге көрініс тапса баланы дұрыс
тәрбиелеу мүмкіндігін жоққа шығарады. Ата-аналары уақытын түгелдей ... ... ... оған ... ... ... бөлінбеген отбасы да
ахуалы нашар ... ... ... ... ... ... ... қылмыскерлердің 64,4%-ы) өздерінің теріс қылықтарымен ... аш ... ... ... ... үлгі ... теріс жолға түсірген.
Сонымен, кәмелетке толмағанның отбасындағы адамдардың ... ... ... ... ... ... оны пайдақорлық
қылмысқа итермелейтін фактор болып табылады. Ондай ауытқушылықты бала көріп
ғана қоймайды, өзінің іс-әрекеттерінде басшылыққа алады.
Отбасы ... ... ... ... ары қарай жалғастырып
тұрғызады. ... ... ... ... ... әсер ... ... те, субъективтік те сипат болады.
Мектеп беретін білім деңгейінің, педагог кадрлардың ... ... ... ... ... ... оқытып,
тәрбиелеудегі кемшіліктер, сол педагогикалық ұжымның, сол ... ... ... ... ... ... өзара тығыз байланысты.
Мысалы, баланың мектепте дұрыс өнеге алмауының субъективтік ... ... ... туындайды. Субъективтік сипаттағы
кемшіліктер, негізінен, сол аймақтың ... ... ... және ... ... ... ... мектептегі тәрбие жұмысының
мынадай кемшіліктерін қамтиды:
1) білім беру жұмысындағы кемшіліктер (балалардың ... ... ... ... ... әсіресе жоғары сынып
оқушыларының мектепті тастап кетуі, оқу сапасының төмендігі және ... ... ... ... (нашар ұйымдастыру, оқудың тәрбие
жұмысымен байланыспауы, тәрбиенің дұрыс әдістерін қолданбау және т.б.);
3) оқушыны дәлелсіз ... ... ... ... ... ... мектепте тәртіптің жоқтығы (оқушылардың теріс қылықтарына онша көңіл
бөлмеу, жасырып қою және т.б.);
5) оқушылардың бос уақытын дұрыс ... ... және ... ... өз ... ... балаларды қоғамға пайдалы жұмыстарға
тартпау және т.б.);
6) ата-аналармен және сол жердің қоғамдық ... ... ... ... ... және т.б. [102, 11 б.].
«Мектеп қылмыс жасауыңа тосқауыл болды ма?» деген сұраққа сотталғандар
мынадай жауап қайтарған:
- иә, болды – ... жоқ, ... жоқ – ... анық айта ...... ... ... етуде білім беретін мекемелердің маңыздылығы
зор. Әрине, ... мен ... ... қарсы қоюға, олардың өзара ішкі
байланыста екендігін мойындамауға болмайды, дегенмен ... ... ... ... ... ... бара жатқандығын, оның, тіптен,
заңдастырылғандығын айтпай кетуге де болмайды. Оқу-тәрбие ... ... бала ... ... ... ... өз ... дұрыс баға бере алмайды.
Айта кету керек, ... ... ... ... ... ... талдама жасалмайды, «қиын» балалар есепке алынып,
олармен жеке-дара жұмыс жүргізілмейді.
Жалпы білім беру мектептерінің ... ... ... ... – мектеп әкімшілігі оқушылардың ... ... ... ... ... ... Сондықтан да болар, кәмелетке ... және ... ... ... ... комиссияларда материалдардың 5-
8%-ы ғана мектептердің талабы бойынша қаралады, ал кәмелетке ... 70%-ы ... ... ... ... пәндер бойынша
едәуір білім алады, ал оларға ... ... ... ... беру
мәселесі ешкімді толғантпайды. Егер мектепте ... ... ... оларға қоғамдық нормаларды бұзудың қандай салдары болатындығы
түсіндірілсе, көптеген қылмыстардың алдын ... ... еді. ... ғана ... білімді оқу бағдарламасынан алғандығын айтқан
(салыстыра кетейік: 36,8%-ы – ... ... 24,3%-ы – ... 24%-ы – тергеушімен немесе қорғаушымен әңгімелескенде,
12,5%-ы – жауапқа тартылғаннан кейін құқықтық әдебиеттен).
Бұл ... ... ... ... ... тыс ... ... жетіп, негізгі жалпы білім алғаннан (9-сыныптан) кейін
кейбір жастар ары қарай оқуды жалғастыру ... пе, әлде ... ... ... ... ойда ... ерте тастаған балалардың жұмысқа тұруы да ... ... ... жоқ ... мекеме әкімшілігі оларды қара жұмысқа
пайдаланады. Еңбек мәдениетінің төмендігі, ... ... ... ... ... деген ынтасын жояды, олар жұмыс ... ... ... ... ... мәжбүр болады. Жастарды еңбекке тарту және
еңбекпен тәрбиелеу жұмысындағы кемшіліктер олардың ... ... ... зор ... етеді.
Кәмелетке толмаған пайдақор қылмыскерлер өздерінің оқып ... ... ... ... ... ... кезде еңбек ұжымымен формальды ғана
бяайланыста болғандықтарын айтқан.
Отбасының тұрмыс салтының, ата-ана мен балалар арасындағы ... ... ... көбіне қараусыз қалады, оларға тәрбиелік ықпал
болмайды, жүріс-тұрысы бақыланбайды [103, 13 б.].
Қараусыз қалу ... ... ... ... ... жағдайда,
ол криминогендік қараусыз қалу болып табылады, оны А.В. Кашелкин
«...жеткіншектің ... ... ... ... мен қатынастары
бұзылатын, ал оның өмір ... ... жат ... ... деп ... 10 б.].
Қараусыз қалудың бір көрінісі – панасыздық, бұл жағдайда кәмелетке
толмаған қаңғыбастыққа салынады, қалай да ... ету үшін ... ... ... ... Отбасындағы дау-дамай, ата-анамен
эмоционалдық байланыстың ... ... ... не ... баланың үйден кетіп қалуына себеп болады.
Үйден кетіп қалудың жиі кездесетін себептері мыналар:
1) Ата-ананың ... ... ... ... ... ... ... жүйкесі тозған немесе
психикасы бұзылған ата-аналарда болады. Балалары тіл ... ... ... отбасыларында да болуы мүмкін.
2) Ата-аналар мен отбасының ересек мүшелерінің ішімдікке салынуы;
3) Баланың нашар оқуы, ... ... ... бос ... ... ... ... қақтығыстармен байланысты.
4) Өгей әке-шешемен сыйыспаушылық.
Бұл баланы өгей әке-шешенің жақсы көрмейтіндігінен, олардың ішімдікке
салынғандығынан, ... күн ... ... ... ... ... үйді ... притонға айналдырып
жіберуі. Мұндай жағдайда балалар аш қалады, ... ... ... ... ... жылу ... бала ашынады, ол өзі сияқты ашынғандармен
бірігуге тырысады, ... жат ... ... ... түседі,
олардың теріс ықпалының нәтижесінде қылмысқа барады, заң бұзады [105, ... ... ... толмағандардың жалпы қылмыстарындағы
өзіндік үлесі ересектердікінен 2-2,5 есе көп, ол ... ... [106, ... Бұл ... бос уақытында топтасып жүретіндігінің айғағы.
Криминологтардың айтуынша, «кәмелетке толмағандар жас ерекшелігіне,
психологиясына және басқа да себептерге ... ... ... ... ... ... ... тырысады, сол себептен де олар жасаған
қылмыстар көбіне ... ... ... екен [107, 94 б.].
Жасөспірімдер жасаған қылмыстардың ... ... алуы ... ... ... Мысалы, ұрлық, қарақшылық, бопсалаушылық,
тонаушылық ... үшін ... ... ... ... ала ... ... керек. Бұл талаптарды топ ғана қанағаттандыра ... ... ... ... те, жеке ... та аз сияқты болып көрінеді
[108, 98 б.].
Кәмелетке толмағанның бос уақытын, демалысын бірге ... ... ... ... ... ... ... бағдар алуына елеулі үлес
қосады. Ондай ортаның ... ... ету ... ... ақпараттық,
нормативтік-құндылық, реттеушілік, ұйымдастырушылық функцияларды және
адамның қызметі мен ... ... ... ... ... ... ... өнегелік нормалар және құндылық бағдар адамның
бос ... ... мен ... ... да әсер етеді.
Қоғамға жат қылықтар, көзқарастар қалыптасатын немесе ... ... ... ... деп ... ... ... субмәдениеттің бұзық дәстүрлері дәріптеледі, олар басшылыққа
алынады.
Топтың ықпалымен нормалар мен құндылық бағдарлар қалыптасады, ... мен ... ... ... тәсілдері анықталады. Кейде
алдыға қойған мақсат құқыққа қайшы ... де, оған қол ... ... ... ... Адам топ ... ... қатысатын болса, топтың
адамға ықпалы да соншалықты ... Топ ... ... ... ... ... ... қалыптасады, ал бұл қатынастар, көбіне
сезімге негізделгендіктен, эмоционалдық формада көрініс ... ... ... ... ... қуануы немесе ренжуі мүмкін, сондықтан да оның
ортақ ... күйі мен ... ... әлеуметтік-психологиялық, рухани негізін
құрайды. Топтағы пікір мен ... күй ... да оның ... ... ... мәртебесін көтеру үшін жасөспірім бірқатар криминалдық
сынақтардан өтеді, ақыры қоғамға қайта оралатын жолды жауып ... [109, ... ... бос ... ... ... ... болғандықтан
және жүріс-тұрыстарына бақылау болмайтындықтан топтасады.
Психологиялық тұрғыдан алғанда ... ... рөлі ... ... олар ... ... ... танысады, дос табады,
криминалдық ақпараттар алмасады, бірлесіп ... ... ... ... [110, 94 ... ... жастардың «жиындарында» кездесуге үлкен мән
беретіндігін ... ... ... Сұралғандардың 60%-ға жуығы
өздерінің бос уақыттарын «тусовкаларда» өткізеді екен.
Соңғы жылдары «жиындар» ... ... ... ... клубтарға,
«криминалдық шеберлікті» көтеретін мектептерге айналды. Мысалы, қалтаға
түсетіндер бір жерге, рэкитерлер – ... ... ... ... ... және
т.с.с. жиналады. Егер бұрындары жастар ... үшін ... ... ... ... жерлер іздесе, қазір олар
полицияның көз алдында-ақ «тусовка» жасайды ... ... ... ресторандарда).
«Жиынға» жиналғандардың құрамы көп нәрсені аңғартады. ... ... ... ... ... ... ... оныншысының анасы жоқ.
Әрбір үшіншісі полицияда есепте тұрады. Әрбір бесіншісінің іс қағаздары
кәмелетке толмағандардың ... және ... ... ... ... қаралған. Біздің алған жауаптарымызға ... ... ... ... ішкен, есірткі қолданған. Олардың арманы
неғұрлым көп ақша табу, қымбат машина міну, жер ... ... ... ... курорттарда демалу). Олар коммерцияда, фирмалар мен ... ... ... ... жөн ... Сонымен «жиын» жастардың
психикасын криминалдық қызметке және криминалдық өмір салтына ... рөл ... деп ... ... ... қарағанда, кәмелетке толмағандардың 93,2%-ы пайдақорлық
қылмыс жасағанға дейін барлық бос уақытысын достарымен бірге өткізген, бара-
бара жүріс-тұрыстары қылмыстық ... ... ... ... жүргізген Н.И. Бельцовтің мәліметтері
бойынша, жастардың формальды емес ... ... және ... ... ... ... бірге көңіл көтеру – 45%;
- жай бос уақытты өткізу – 42%;
- ересектердің және бақылаудың жоқтығы ... ... ... ... ... – 31%;
- топ мүшелерімен ортақ мүдделілік – 29%;
- өзіңді түсінетін адаммен ...... ... 23%-ы «топ мүшелері өте тамаша балалар» деп жауап
берген;
- басқа да ... – 9% [111, 13-14 ... ... жасаған кәмелетке толмағандар ... ... ... бос уақыты көп болғандар басым екен.
Бұл жерде бос уақыт деп кәмелетке толмағандардың өз қалауы ... ... ... ... Ал, еш ... ... не ... істемейтін
адамда бос уақыт деген не?, оны қалай түсінуге болады.
В.А. Жабский былай дейді: «бос уақыт дегенді жұмыс ... ... ... ... ... ... ал еш ... айналыспайтын адамға
қатысты бос уақыт жайында айтуға болмайды» [112, 73 б.].
Оқымайтын не жұмыс істемейтін ... үшін ... ... бос уақыт,
олар бұл уақытта ... ... ... талаптарын қанағаттандырудың
жолдарын іздестіреді, бос уақыттарын соған жұмсайды.
Бос уақытта адам немен айналысуы керек екендігін ... ... ... В.Д. ... ... бұзушы өзінің қоғамға жат қылықтарын таңдаумен
айналысады, өзін оларды ... үшін ... ... қояды [113, 23 б.].
Кәмелетке толмаған құқық бұзушылардың бос ... ... ... ... ... ... ... туындайтындығын көрсетіп
отыр. Бұл жерде келеңсіз көріністердің жиі орын алуы бос ... ... ... оны ... ... ... немесе пайдаланғысы
келмегендікпен байланысты. Сонымен, бос уақыт көп ... оны ... ...... ... алып ... өте ... фактор болып табылады.
Кәмелетке толмаған құқық бұзушылар бос уақытында қоғамға жат қылықтарға
әуес болады. Олар өз қалауынша уақыт өткізеді, қалай да ақша ... ... ... әуес келеді.
Қылмыстық субмәдениет те жастардың криминалдық топқа бірігуінің негізгі
факторларының бірі болып табылады. Субмәдениетті басқа терминдермен де атап
жүр: ... ... ... субмәдениет», «әлеуметтік-келеңсіз
топтық құбылыстар» деп.
Ондай топқа кірген адам ондағы қалыптасқан ... өмір ... ... ... емес ... кез ... соны мойындайды, ал мойындай
қоймаған жағдайда оған қатысты «мәжбүрлеу шаралары» қолданылады.
Сонымен, тәжірибенің аздығы, ... ... ... ... кірген жасөспірім қоғамға жат қылықтарды бойына тез сіңіреді,
арамтамақтық, ... ... бой ... ... ... ... орта оның өнегелік қасиеттерін
қалыптастырады, ал теріс ықпал неғұрлым ... ... ... ... ... ... де ... Кәмелетке толмағанның пайдақорлық қылмыстарына
қоршаған ортаның тигізетін әсерін оны тікелей ... ... ... оған ... бар ... ... арқылы анықтаймыз.
Бұл факторлардың әрекет ету тетігі мынадай – адам ... ... мен күші ... ... ... ... ... және
макроорталардың) адамның психофизикалық қасиеттеріне ... оның ... Ол ... ... және ... бейімділігі ықпалдың
ерекшеліктеріне байланысты.
Бұл қарастырылған тараушаларда кәмелетке ... жеке ... ... ... ... олар ... жасаған кезде
көрініс табады. ... ... ... ... ... оның ... ... жүріс-тұрысына теріс әсер етеді, ... бос ... ... ... мен ... ... арасындағы
қайшылыққа алып келеді. Кәмелетке толмағанды бос уақытында криминогендік іс-
әрекетке тарту оған бақылаудың жоқтығынан ... Бұл ... оның ... ... қауіпті ауытқушылық тұрақтанады, ол
қылмыстық жолға түседі.
2.2 Кәмелетке толмағандардың пайдақорлық қылмыстарының динамикасы ... ... ... ... ... ... ... ол – «криминологияның ... ... оның ... факторларын, кәмелетке толмаған
деликвенттің жеке ... ... ... ... ... ... ... зерттейтін саласы» [44, 209 б.].
Кәмелетке толмағандардың пайдақорлық ... бір ... ... ... екінші жағынан, пайдақорлық қылмыстылықтың
құрамдас бөлігі болып табылады. Сондықтан да кәмелетке ... ... ... ... ... оның ... қылмыстарының құрылымындағы орнын анықтау керек, ... ... ... ... ... ... кез ... түрінің криминологиялық сипаттамасы
статистикалық заңдылықтарды, ... ... ... ... басым көпшілігіне тән заңдылықтарды айқындаудан басталады
[45, 39 б.].
Қылмыстылық көрсеткіштерін анықтау үшін С.С. ... ... ... ... ... ол оның ... ... жатқызады [46, 78 б.]. Әдетте қылмыстылық негізгі үш параметр:
қылмыс фактылары, ... ... ... және қылмыстық істер бойынша
бірыңғай ... ... ... ... ... саны бойынша
есепке алған кездер болған. 14-18 жас ... ғана ... деп ... ... қылмыстық жауапкершілік көтеретін ... аясы ... ... жасалынатын жалпы қылмыстар ішіндегі
кәмелетке толмағандар үлесі едәуір.
ҚР Бас прокуратурасының ҚС ж АЕ Комитетінің статистикалық мәліметтеріне
(1998–2008 жылдарғы) қарағанда:
- ... ... ... ... ... ... үлесі 6,5-7,4%, ал тергелген қылмыстардың жалпы ...... ... ... қылмыс жасаған адамдар арасындағы үлесі –
11,0% екен.
1991 жылмен (12447) салыстырғанда ... ... ... саны 2007 жылы (5383) ... ... [47, ... біз ... криминалдық белсенділігі төмендеді деп айта
аламыз ба? Әрине, айта алмаймыз.
Ресми статистика бойынша Қазақстандағы жасөспірімдердің саны жыл сайын
5 ... ... ... ... сүйенсек, республикадағы жасөспірімдердің саны
2006 жылы 5020804 адам болған ... ...... 598493-і – Алматы
облысында, 366216-сы – ... ... ... – ШҚО-да) [48, 12
б.].
Жасөспірімдер, негізінен, өнеркәсіп пен ... ... ... сауда мен ... ... ... және
коммуникациялардың ірі пункттері шоғырланған, негізгі көлік қатынастарының
торабы бар аймақтарда ... Ол ... ... ... ... ауыр
және аса ауыр қылмыстар да жиі жасалынады. Ересектер қылмыстары ауылды
жерге қарағанда қалада ... ... ... ... да ... ... ... 80%-ы топтасып жасалған).
Жалпы, кәмелетке толмағандар қылмыстарының сипаты ... ... ... ... Жыл ... ... ... 5 мыңдай іс-әрекетті жас
балалар жасайды ... Ішкі ... ... ... ... ... бөлімдерінің материалдары кәмелетке толмағандардың ... ... ... ... белгілері бар іс-әрекеттерін 10-13
жаста жасағандығын көрсетіп отыр.
А.А. Ескендіровтің зерттеулері ... ... ... және ... ... ... тонау, қарақшылық
жасайтындығын көрсетіп отыр. Кәмелетке толмағандар ... адам ... (1 ... ... сияқты қылмыстардың етек алуы қоғамды
алаңдатып отыр [3, 5-6 ...... ... жасаған қылмыстардың санаттары туралы
мәліметтер
|Жылдар |1998 |1999 |2000 |2001 |2002 |2003 |2004 ... ... |7197 |7159 |7359 |8184 |8237 |7001 |6529 ... ... ... |137 |126 ... | | | ... |142100 |7197 |7,5 ... |139431 |7159 |6,9 ... |150790 |7359 |6,5 ... |152168 |8184 |6,9 ... |135151 |8237 |7,6 ... |118485 |7001 |7,4 ... |143550 |6529 |7,6 ... |146347 |6273 |4,3 ... ... ... ... бір ... қанша қылмыстан
келетіндігін көрсетеді.
Мысалы, Ресейді ... ... ... ... ... 100 мың ... шаққанда 2200 болған, ал елдегі жалпы
коэффициент соңғы бес ... ... ... ... біз кәмелетке
толмағандардың халықтың ең криминалды бөлігі екендігін көреміз.
Екінші бір ...... ... ... ... ... ... алуда.
Кәмелетке толмағандардың қастандық жасайтын объектілерін негізінен төрт
топқа бөлуге болады:
- меншікке қарсы қылмыстар – 78,7%;
- қоғамдық қауіпсіздікке қарсы қылмыстар – ... ... ... және қоғамдық өнегеге қарсы қылмыстар – 6,1%;
- өмір мен ... ... ... – 3,8%.
Бұл топтарды қылмыстық қастандықтың бағыттылығына ... бөлу ... ... ... қылмыстар (ұрлық, алаяқтық) – 67%;
- күш қолданылып жасалған пайдақорлық қылмыс (тонау, қарақшылық) –
10,6%;
- зорлықты ... ... ... ... зиян ...... басқадай қылмыстар – 12,7% [50, 23 б.].
Бұл ... ... ... ... қылмыстарының
екінші ерекшелігі – оның пайдақорлық сипатын ... ... ... ... ... отырған кәмелетке толмаған
қылмыскерлерді зерттеген В.Р. ... ... ... ... да ... ... ... қарсы қылмысты жасауда кәмелетке
толмағандардың алда екендігін ... (1923 ... бас ... ... ... жаза өтеп ... ересектердің 31,3%-ы «жай ұрлық» үшін отырса, ондай қылмысты
кәмелетке толмағандардың 79,5%-ы жасаған [51, 67 ... ... ... ... ... ... ... – 55-60%. Бұл көрсеткіш 1998–2008 жылдар аралығында ... ... ... ұрлық жасау кәмелетке толмағандардың пайдақорлық қылмыстарының
басты ерекшелігі болып ... ... ... кәмелетке толмағандардың
пайдақорлық қылмыстарды зорлық көрсетіп жасауы ... ... ... ... оның ... ... ... топтастырсақ (ҚК-
нің 10-бабына сәйкес), онда кәмелетке толмағандар ... ... ... ... ... ... шамалы қылмыстар – 9%;
2) ауырлығы орташа қылмыстар – 14%;
3) ауыр қылмыстар – 69%;
4) аса ауыр ...... біз ... толмағандар қылмыстылығының үшінші ерекшелігін –
олардың негізінен ауыр қылмыстар жасайтындығын көреміз.
Айта кету керек, ... ... ... ... ауыр қылмыстар
қатарына, негізінен, оларға қатысу белгілеріне қарай жатқызылады.
Сондықтан да ... ... ... ... ... ... төртінші ерекшелігіне жатқызуға болады.
Кейбір зерттеулердің мәліметтеріне сүйенсек:
- пайдақорлық-зорлықты қылмыс жасайтын кәмелетке толмағандар тобының 27-
29%-ында кемінде үш адам;
- 25-27%-ында 10-15 адамға ... ... екен [59, 67 б.]. ... ... ... (ұрлық, алаяқтық) қатысты жағдай біршама
өзгеше.
Мұндай қылмыстарды жасайтын кәмелетке толмағандар тобының ... ... ... ...... ... зорлық қолданбай жасаған кәмелетке
толмағандар топтарының сандық құрамы
|Қылмыстық топтарға ... ... ... ... саны |толмағандар мен жас |толмағандар мен |топтағы, % |
| ... % ... % | ... адам |78 |55 |66,5 ... адам |11 |29 |20 ... адам |9 |13 |11 ... ... көп |2 |3 |2,5 ... ...... ... белсенділікте және криминалдық
шапшаңдыққа ықпал ететін маңызды көрсеткіш.
3-кестеден көріп отырғанымыздай, кәмелетке толмағандар ... ... ... ... ... жөн ... ... Бәлкім, топ мүшелерінде,
көп болса, ауызбірлік нашар ... ... Егер ... ... ... ... қатысатын болса, үлкен және орташа топтар қылмысты
бөлшектеніп жасайды.
Сонымен қатар ... ... ... құрамында ересек адамдар бар
топтарда қылмыстық әрекет жоғары дәрежеде ұйымдастырылады. Ондай аралас
топтарда ... ... де ... ... ... ...... жасайтын зорлықтың пайдақорлық қылмыстарға алдын ала
даярланудың салыстырмалы сипаттамасы
|Алдын ала даярлықтың |Кәмелетке толмағандар ... ... ... |жас ... % ... % ... |71 |35 ... |29 |65 ... кездері көшеде тонау және қарақшылық шабуыл көп ... ... ... және ... ... алып отыр, олар, әдетте, «табан
асты туындаған қастандық ниетке» жатады.
Кәмелетке толмағандардың пайдақорлық зорлықты ... ... ... ... ... ... топтардың бар болғаны 12-
17%-ы ғана өздері әшкерелегенше бір ... ... ... олардың 35-40%-ы
жарты жылға дейін, 53-57%-ы жарты жылдан аса уақыт қылмыспен айналысқан
[60, 56 ... ... ... ... ... қылмыстарды бір
рет жасаған топтар басым екен. ... бір рет ... бір ... ... ... мен жас ... тобында – 68,5%, тек кәмелетке
толмағандардан тұратын ... – 55,7%, ал ... ... ... ... ... бұл көрсеткіш бәрінен төмен [61, 34 б.].
Кәмелетке толмағандар мен жас ... ... ... қылмыстық
бірлігі үш айдан аспайды (топтар саны – 6,4%). Тек кәмелетке толмағандардан
тұратын топтардың өмірі біршама ұзақтау, олардың саны – 6,6% және ... – 3 ... 1 ... ... Ал кәмелетке толмағандар мен ересектерден
тұратын топтардың саны ең көбі – 16,8%. ... ... ... ... ... мен ... тобы ... қатарда. Мұндай
топтардың 20%-ында 6-дан 10-ға ... ... ... ал ... ... ... жетпегендерден тұратын топтардың 7,3%-ында ғана бар.
Кәмелетке толмағандар мен жас ... ... ... 91,8%-ы ... екі эпизодты қылмыстар жасайды. 3-5 эпизодты топтар 8,2% құрайды, ал
сонша эпизодты ... ... ... ... және кәмелетке
толмағандардың ересектермен бірлескен топтарының саны, тиісінше – 24,6%
және 23,4%. Топтардың ұйымдасқандық ... ... ... ... бұл
белгінің кәмелетке толмағандар мен ересктер ... тән ... ... ... толмағандар мен ересектер аралас топтардың 61%-ының
қызметін ұйымдастырушылар жолға қойып отырған, ал ... ... ... ... ... 37%, кәмелетке толмағандар мен
жас балалар аралас топтарда 22%-ақ екен. Кәмелетке ... ... ... ... ... мен жас ... ... топтарда
ұйымдастырушының рөлі артып отыр. Бұл мәселе криминологиялық ... ... ... топ мүшелері арасында рөл ... ... мен ... ... ... ... үлесі – 32,5%
болса, бұл көрсеткіш кәмелетке толмағандар мен жас ... ... ... ... 4%, тек ... ... тұратын топтарда – 12,1%.
Кәмелетке толмағандар мен ересектер арасында ... ... ... ... ... (27%) кәмелетке толмағандардан тұратын
топтардан (9,2%) үш есе, кәмелетке толмағандар мен жас балалардан тұратын
топтардан (3,3%) ... ... ... ... ... және ... міндетті топтар
кәмелетке толмағандар мен жас балалар аралас топтарда және тек кәмелетке
толмағандардан ... ... ... Ал, ... толмағандар мен
ересектер аралас бірлестіктерде ондайлардың ... ... ... ... ... ... ... топтардың 4,9%-ында ұрлап алғанды
ұйымдастырушылар бөледі, ал кәмелетке ... мен ... ... бұл ... төрт есе көп – 18,4%. Бұл ... ... күшті. Құрамы тұрақты топтардың кәмелетке толмағандар мен ересектер
аралас бірлестіктердегі ... ... – 46%, ол тек ... тұратын топтардағыдан екі есе (24%), кәмелетке толмағандар
мен жас балалар аралас топтардан алты есе көп (7,4%).
Кәмелетке ... ... ... ... бір ... ... және ... сипат бар, олар жасөспірімдердің
криминалдық ... ... ... [62, 22 ... үйге ... ... қарақшылық жасау, тонау, бопсалаушылық табан
асты ойға келген, кездейсоқ әрекет емес, ... ... ала ... ... ... ... мен ... аралас
бірлестіктердегі белгілі бір біліктілік (қылмыс ... ... ... ... – 50,3% ... Бұл кәмелетке толмағандар
бірлестігіндегі топтардан 20%-ға, кәмелетке толмағандар мен ... ... ... төрт ... аса ... толмағандар мен ересектер аралас ... ... (12,1%) ... ... ... белгілері байқалған.
Басқа бірлестіктерде ондай белгі кездеспеген.
Пайдақорлықты мақсат ... кез ... ... түрі ... бір ... Егер ол ... едәуір және ұдайы түсіп тұрса, бұл қылмыстық ... ... ... толмағандар мен ересектер аралас топтардың ... ... ... ... ... табыс көзі болған. Бұл көрсеткіш тек
кәмелетке толмағандардан тұратын топтарда 2,5 есе, ал кәмелетке толмағандар
мен жас ... ... ... 11,3 есе аз ... ... ... ... жағынан кәмелетке толмағандар мен
ересектер аралас топтар бірінші орында, тек ... ... ... ... орында тұр. Кәмелетке толмағандар мен жас ... ... ... қауіптілігі шамалы.
Қылмыстың алғашқы немесе қайталанып жасалуының пайдақорлық ... ... ... ... ... ... оның ... негізге алу керек, яғни жойылмаған соттылығы бар адам жаңа ... ... ... ... ... ... ... криминологиялық сипаттамасына
қабылданған шаралардың сипатына қарамастан қылмыстық жазаланатын бірнеше іс-
әрекетті жасау жатады [63, 45 б.]. ... ... бұл ... ... ... жойылған, сондай-ақ алынбаған немесе жойылмаған адамдар
жасаған қылмыстар береді.
Рецидивтік қылмыстылық, ... ... ... ... ең ... түрлерінің біріне айналып тұр. Кәмелетке толмаған
қылмыскерлерді ... М.Н. ... ... ... ұрлық үшін
сотталған. Кейбіреуінде неше қайтара ... бар. ... ... бас ... ойы жоқ. ... қоймаса олардың қылмыстылық иерархия
баспалдағымен өте жоғары көтерілуі ... - ... [64, 198 ... ... рет немесе одан да көп қайталап жасауы адамның өзіне
қатысты ... ... ... ... қылмысты ары
қарай жасай беруге ұмтылысын көрсетеді, бұл – қоғам үшін өте ... ... ... ... жасаған қылмыскерлердің іс-
әрекеттерінің аса өзгермейтіндігі байқалады.
Рецидивтік пайдақорлық қылмыстардың қоғамға қауіптілігі ... ... ғана ... ... ... субъектілердің көбісі өздерінің
табыс табу көзіне ... ... ... ... ... ... оныншы
қылмыскер қылмыстың тек бір түріне ғана маманданып, өз ... ... [67, 60 ... ... ... ... ... ұрылардың іс-әрекетінен айқын
көрініс табады. Олардың ... ... ... ... іске асырып
ұзақ уақыт бостандықта жүреді, қолға түсіп қалғанша «кәсібін» жалғастыра
береді.
В.В. Муравьевтің ... ... ... деп ... ... ... ... астамы ұрылардың үлесіне, оның үштен
бірі қалтаға түсетін ұрылардың үлесіне ... ... ... үйге ... 37%-ында бір-екі соттылық, қалтаға түсіп ... ... ... ... ... Ал, үйге ... ... шабуыл
жасаған және алаяқтық жасаған адамдардың 43%-ында бір-екі ... ... 67 б.]. ... ... ... ... кәмелетке
толмағандардың кәмелетке жетпей жатып ... ... ... кезінде пайдақорлық та, зорлық та, қылмыстар жасаған адамдар тобы
да ... ... ... ... ... ... ... 60%-
ын құрайды.
Олардың жасайтын негізгі қылмыстары:
- ұрлау және ...... ... және ...... бұзақылық және тонау – 18%;
- тонау және әйел ...... ... – 24% [69, 21 ... ... толмағандар қылмыстарының бесінші ... ... ... жоғары деңгейлі рецидиві.
Кәмелетке толмағандар қылмыстарының динамикасында өзіндік өзгешелік
бар, ол ... ... ... ... ... толмағандар арасындағы қылмыстылықтың өсу
қарқыны кәмелетке толмағандар санының өсу ... ... ... ... ... қылмыстарының
динамикасы, жалпы, кәмелетке толмағандардың қылмыстарының динамикасына
сәйкес келеді, оның екі ... – 1991 ... (12447 ... 1993 ... ... ... және 1997 ... (7437) 2002 жыл (8237)
аралығында өсуі байқалды.
1994–1996 жылдары және 2003 ... осы ... ... кері ... ... бойынша динамика әртүрлі болғанмен, жалпы, кәмелетке
толмағандардың тіркелінетін қылмыстарының ... ... ... ... ... болмайды, себебі соңғы онжылдықта кәмелетке толмағандардың
іс жүзінде қылмыстары ... ... ... статмәліметтерде дұрыс
көрініс таппады.
Біріншіден, кәмелетке толмағандардың есепке алынған қылмыстарына
жасаған адамдары ... ... ғана ... ... ... ... деңгейінің төмендеуі кәмелетке толмағандардың тіркелетін
қылмыстарының да деңгейін төмендетеді. Керісінше, құқық қорғау органдарының
жұмысы жақсарса ... ... да саны ... ... ... ... органдары, аша алмай қалсақ қалай болар
екен деген сенімсіздіктен, жасалған қылмыс жайындағы ... ... де, ... ... ... ... біле ... кейде жәберленуші, куә,
лауазымды адам немесе өзге азаматтар ол жайында құқық қорғау органдарына
хабарламайды. Оған ... – не ... ... ... сенбейді, не болған
уақиғаны және одан келген зиянды елеусіз деп санайды. Мұндай ... зиян ... ... ... ... ... ұрлықта жиі кездеседі.
Жалпы, кәмелетке толмағандар қылмыстарында едәуір жасырындық сипат бар.
Олардың іс ... ... ... ресми статмәліметтерде
көрсетілгендерден 3-4 есе көп.
Қылмыстық статистикада пайдақорлық қылмыстар тобы ... ... ... да кәмелетке толмағандардың мұндай қылмыстарының
құрылымы мен ... ... ... туып отыр.
Кәмелетке толмағандардың тіркелетін қылмыстылығының жалпы құрылымында
неғұрлым жасырын ... ... ... ... есірткі
заттардың заңсыз айналымы) үлесі азаюда.
Мысалы, 1998–2004 жылдар ... ... саны 3927 ... ... ... төмендеді. Керісінше, онша жасырын емес пайдақорлық
қылмыстардың (мысалы, ... ... ... сол ... ... ... ... артты. В.В. Лунеев былай дейді: «Тонау, қарақшылық сияқты
қауіпті әрі ашық ... ... ... ... оңай емес
жасырын ұрлықты жөн көреді. Қылмыстың барлық ... ... ... ... ол ... ... ашу мүмкіндігі аз болғандықтан оны
тіркеу тиімсіз» [70, 89 б.].
Сонымен, кәмелетке толмағандар қылмыстылығының жоғары динамикасын оның
алтыншы ... ... ... Және де ... бұл түрінің
жетінші ерекшелігі деп жеткіншектер қылмыстарының уақытқа ... оның ... ... ... ... ... қылмысты көбіне оқитын күндері оқудан бос уақытта
жасайды (15.00-ден 24.00-ге дейін), әсіресе 20.00-21.00 ... ... ... және ... күндері жасалады, дүйсенбі –
қылмыстың ең аз жасалатын ... ... ... ... жиілейді, себебі олардың бос уақыттарын
қалай өткізетіндігін ешкім бақыламайды, бұрынғыдай оқушылардың бос ... ... ... ... жоқ. ... ... бой көтеретін кезі – наурыз айы, бұл кезде ... ... ... ... ... ... ... көбейеді.
Кәмелетке толмағандар қатысқан ұрлықтар туралы қылмыстық істерді
зерделеу бұл ... ... ... ... ... дейінгі аралықта
жасалатындығын көрсетті. Бірақ бұл аралықта да бірдей ... ... ... ... ... жасалады – халықтың көбісі жұмыста, балалар –
мектепте, ал үй шаруасындағы әйелдер – дүкенге немесе ... ... ... ... жұмыс күндері болады (90,5%).
Және де пайдақорлық қылмыстардың 86%-ын ... ... ... елді ... ... екен. Ұрлықтың 80%-ынан астамында үй немесе
қойма ... Бұл ... ... ... ... ... ... тұжырымдар жасауға мүмкіндік береді:
1. Кәмелетке толмағандар қылмыстарының ... ... ... ... бір ... оның ... сипаттамасын береді,
екінші жағынан – оның пайдақорлық ... ... ... ... ... ... сапалық сипаттамасы болып
табылады. Орта есеппен алғанда, ... ... ... ... ... ... ... екен.
2. Жасөспірімдер халықтың негізгі криминалдық белсенді бөліктерінің
бірін ... ... ... ... ... ... ... пайдақорлық қылмыстардың да олардың арасында кең етек
алғандығын көреміз.
3. Кәмелетке толмағандардың жасайтыны, негізінен, ұрлық, оның ... ... ... ... ... бұл ... зорлықпен ұштасуы
жиілеп барады.
4. Пайдақорлық қылмыстардың көбісін кәмелетке толмағандар топтасып
жасайды (62-66%), сондықтан да олар (72%-ы) ауыр және аса ауыр ... ... ... ... ... жасау тұрақты құбылысқа айналды. Ең
көп қайталанатын қылмыс – ұрлық (57%), ең аз ...... ... ... ... ... ... жоғары.
Қазіргі кезде ұрлық, бопсалаушылық, есірткінің ... ... ... жасалатын қылмыстардың азаю үрдісін байқаймыз, ал қарақшылық сияқты
ашық жасалатын қылмыстар бір деңгейді ұстап тұр.
Қорыта айтқанда, кәмелетке толмағандар ... ... ... ... ... оның 70%-ын олар топтасып жасайды ... ала сөз ... олар ауыр ... ... Пайдақорлық қылмыстарды жасаған кәмелетке ... ... ... жасаған кәмелетке толмағандардың жеке тұлғасын
сипаттауға келсек кәмелетке толмағандардың пайдақорлық қылмыстарды жасауы
менолардың жеке басының ерекшелігінің арасында ... ... бар. ... ... байланыстылық бар екендігін қарастырып көрейік.
Кәмелетке толмағандардың пайдақорлық қылмыстарды жасауына ... ... ... де ... ... бар. ... нерв
жүйесінің табиғи қасиеттері, жас, жыныс ... ... ... ... және т.б. Бұл ... ... жасауы үшін кәмелетке толмағанның қажырлықты, моральдық,
психологиялық және физикалық қасиеттерді, ... да ... ... ... ... ... ... басым көпшілігі (91-94%-
ы) ұрлықты ерте жастан, кейбіреулері мектеп ... ... ... ... ... алдым», «білмей қалдым» деген сылтау айтады. Егер
мұндай қылықтарға дер кезінде тосқауыл ... ол ... ... ... ... ... бара-бара ондай іс-әрекеттерді ... ... ... толмағандардың ұрлайтындары, көбінесе: ... үй ... мен ... спорт тауарлары, киім-кешек, косметика,
ішімдіктер мен темекі, есірткі заттар, суық және атылатын ... ... ... радио-теле аппаратуралар.
Пайдақорлық қылмыстарды жасаған кәмелетке толмағандардың жасына келсек,
кәмелетке толмағандар «жай» пайдақорлық қылмыстарды ... ... ... толмай-ақ бастайды деп айтуға ... Оған ... ... жұмыстары жүргізілмесе мұндай «кәсіптен» тәжірибе жинақталады,
ол кейін ... ... ... ... ... Бұл ... ... толмағандардың көпшілігі өздерінің қоғамға жат жүріс-
тұрысын қылмыстық жауапкершілік жасына жетпей бастаған.
Пайдақорлық ... ... ... ... жасы ... ... ... ішінде, мысалы, ұрлықтың кейбір ... ... ... үй ... мал ... ... азайып,
оның есесіне құнды заттар (шетелдік киімдер, косметика, ... ... ... ... ақша) ұрлау көбейді.
Ұрлық жасаудағы мақсат – ақша табу, ол үшін кәмелетке толмағандар ұрлап
алған ... ... ... алаяқтық, бопсалаушылық жасайды және ... ... ... ... ... ... ... заттардың
арасында ішімдік, темекі, уытты және есірткі заттардың үлесі артады.
Жасы ұлғайған сайын кәмелетке толмағандардың ұрлық ... аясы ... ... ... шығып көшеге, сауда кәсіпорындарына, мекемелеріне аяқ
басады. Тіптен, есейе келе, тонаушылық және қарақшылық ... ... және ... ... ... бастайды.
Пайдақорлық қылмыстарды жасаған кәмелетке толмағандардың ... ... ... ... ... толмай құқық
бұзушылардың жеке басын зерделегенде оларды ұл-қыз ... ... ... ... ... отыр [115, ... жылдары қылмыс жасағандар арасындағы әйелдер үлесі мынадай:
1) барлық қылмыс жасағандар құрылымындағы әйелдердің ... ... ... кәмелетке толмай қылмыс жасағандар құрылымындағы кәмелетке толмаған
қыздардың ... ...... күш ... ... ... (ұрлық, алаяқтық) жасаған кәмелетке
толмағандар құрылымындағы кәмелетке толмаған қыздардың өзіндік үлесі – 10%;
4) күш ... ... ... ... ... ... толмағандар құрылымындағы кәмелетке толмаған қыздардың өзіндік
үлесі – 6% [116, 204 б.].
Бұдан мынадай тұжырымдар жасауға болады.
Біріншіден, ... ... қыз ... жалпы криминалдық
белсенділігі қылмыс жасаған адамдар арасындағы әйелдердің ... екі есе ... күш ... ... қылмыс жасағандағы кәмелетке
толмаған қыздардың криминалдық ... ... ... ... пайдақорлық қылмыстары өздерінің жасалу
тәсілдерімен, ... және ... ... ... ... ... жақсы киініп, әдемі болып жүру,
қымбат косметика пайдалану, әсем бұйымдар тағу, қысқасы, басқалардан кейін
қалмау.
Әрине ... ... ... ... ... жас ... өз
құрбылары арасында көзге түсетіндей болып киініп, сәнді жүруге құштарлығы
зор болады. Ұлдардың басты ... ... да ақша табу ... қыздардың
мақсаты – ұрлап алған бұйымдарын өздеріне пайдалану. Сондықтан да ... ... ... ... ... жиі ... [117, 41 ... қарағанда қылмыс жасаған ... ... ... ... ... Олар ... ... атақ-даңқын мойындамайды, қоғамдық норма ... ... ... бой ... Және ... қасиет оларда ерте жастан пайда
болады. Содан барып оқуға, жұмыс істеуге, ... ... ... ... ... ... қылмыстарды кәмелетке толмаған қыздар,
әдетте, топ құрамында жасайды.
Ю.А. Тюменеваның зерттеулеріне сүйенсек, мұндай топтың ... ... ... ... ... ... Егер мұндай қыздар криминалдық
бағдар ... ... ... ... онда ... ... да қатысуы
мүмкін. Олар, әдетте, ортақ қыздар деп аталады. Мұндай ... ... ... ... ... бет ... ... басқа топқа кіретін жас қыздар
бұлардың қылмыстық ... ... ... ... ... ... кең – қарапайым ұрлықтан қару қолданып бопсалаушылық
жасауға дейін барады [118, 117 б.].
Кәмелетке толмаған қыздардың ... ... ... де ... бар. Бәрінен бұрын бұл жезөкшелікпен айналысатындарға қатысты:
бір жағынан олардың өздері қылмыстық ... ... ... ...... субъектілерінің рөлін атқарады. ... ... кең ... ...... ... бай ... ұйықтатып қою,
сонан соң оның бар нәрсесін түгелдей, тіптен автомобиліне дейін ... ... 112 ... мен ... ... ... жас пен ... байланысты
бірқатар ерекшеліктер бар:
- жастары ұлғайған сайын олардың ұрлайтын заттарының ... та ... ... ... ... жасырын, ал ұлдар кейде ашықтан ашық, дөрекілік
көрсетіп ұрлайды;
- ұлдарға қарағанда қыздарда ұрлық сылтауы біртіндеп ушығады;
- ұрлықтың кейбір ... ... ... ... тек ... тән (киім,
косметика, әшекей бұйымдар) болатын, ал ... ... тән ... ... ... ... ... соңғы кездері ондай ұрлықтарды ұлдардың да, қыздардың да жасайтындығы
анықталып отыр;
- ... ... ... ... ірі ... ... ал қыздар
майда ұрлықтар жасайды, бірақ жиі жасайды;
- есейген ұлдар кейбір кездері ұрлықты қыздар үшін ... ... ... шарап, есірткі ұрлайды) [120, 56 б.].
Отандық және шетелдік зерттеушілер ... ... ... ... деңгейінің төмен екендігін айтып отыр. К.Б.
Кучинскаяның мәліметтеріне қарасақ, кәмелетке толмаған қылмыскерлердің ... ... ... ... ... ... «өте төмен» екендігін
көреміз, оны бұларға берілген жазбаша тапсырмалардың нәтижесі айқындап отыр
[121, 36 ... ... ... К.Б. ... мынадай тұжырым жасайды:
«Пайдақорлық бағдар ... ... ... құқық бұзушылардың
интеллектуалдық жұпынылығы олардың деминквенттік іс-әрекеттерінің алғышарты
болып табылады. ... ... ... ... болжауға, оған баға
беруге мүмкіндік жасайды, ... ... ... ... ... ... іс-әрекет жасауда психикалық ауытқудың атқаратын
рөлі зор, есі ... ... ... бұзылған адамдардың іс-әрекеттерінда
нормадан ауытқушылық жиі болады [122, 76 б.].
Психикалық ауытқудың адамның ... ... ... оның ... есеп беру және оны ... қабілетінің төмендеуінен көрініс
табады. Басқа сөзбен айтқанда, бұл ауытқулар, адамның әлеуметтік тұрғыдан
бойға сіңірген басты ерекшеліктерімен ... ... ... ... ішкі ... айналады. Оның үстіне психикасында ... бар ... ... тез еліктейді [123, 35 б.]. Психикасы ... ... ... жағдайларға басқаларға қарағанда қатты көңіл бөледі,
нәтижесінде қылмыстық әрекеттерге тез ... ... ... ... бұзушы кәмелетке толмағандар арасында психикасының дамуы нормадан
ауытқығандар басқа жастағылармен салыстырғанда неше есе жиі кездеседі екен.
Кәмелетке ... ... ... ... ... олардың
көбісінің психикасы бақылау топтағылардың мораль мен құқық талаптарын
бұзбайтын мектеп ... мен ... ... психикасынан едәуір өзгеше
екендігін көрсетті.
Сонымен қатар, медициналық және криминологиялық зерттеулер психикадағы
ауытқуды қалай да ... ... ... деп санауға болмайтындығын
дәлелдеп отыр. Ол, ... ... ... ... ... себебі, азғындау процесін тездетеді, қылмыстық ниеттің
туындауына ... ... ... ... үшін сотталып, Алматы қаласы мен Алматы
облысы бойынша ҚАЖК-нің ЛА-155/6 түзеу мекемесінде ... ... ... психикалық дамуында ауытқушылық барлар біршама
көрінеді:
- психоневрологиялық диспансерде есепте тұрғандар – ... ... ... ... – 8,5% ... толмай сотталғандар арасындағы психикасы бұзылғандардың
өздерінің қылмыстық-құқықтық, ... және ... ... дені сау ... өзгеше екендігі белгілі. Олардың
ішінде адам ... ... ... зиян ... әйел ... ... ... ауыр қылмыстар жасағандары жиі кездеседі.
Бұл қарастырылып отырған проблеманың қылмысты мас күйде жасау сияқты
аспектісі де ... ... ... мас болу ... ... бұзылуына алып келеді. Оның өз әрекетін бақылау ... ол ... ... тез көнеді, теріс пиғылдар мен түйсіктер
бой көтереді. Жасөспірімдерде борыш, ... ... ... эмоция
тасасында қалады.
Қылмыстық істерді зерттеудің нәтижесі күш қолданбай жасалған
пайдақорлық ... ... күш ... жасалған пайдақорлық
қылмыстардың 46,2%-ын кәмелетке толмағандардың ішімдікке мас ... ... ... ... сүйенсек, қылмыс жасағанға дейін
кәмелетке ... 60%-ы ... 8,5%-ы – ... (уытты) затты
ұдайы пайдаланған.
Маскүнемдікке үйір болу рецидивист-кәмелетке толмағандардың жеке
тұлғасының ... ... ... ... ішімдікке үйір бола бастаған орташа жасы 9-11-
ге дейін, қыздардікі – 12,9%-ға дейін төмендеген.
Бұл айтылғандардың есірткі қолданатын ... да ... бар, ... ... ... ... ... маңыздылығы ішімдікке қарағанда
едәуір жоғары.
Қылмыс жасаған кезде кәмелетке толмағандардың 1%-ы есірткіге мас ... ... ... ... ... ... ... көрсеткіш
қылмыстардың біз қарастырып отырған түрлерінің қандай да бір елеулі
ерекшеліктерін бермейді, ол ... мас ... ... ... ... ... көрсеткіштерге қосылады.
Бірақ, ұрлық жасайтын кәмелетке толмағандардың қаншалықты есірткі
қолданатындығын бұл ... ... ... ... Ал ... ... ... сау күйде, бірақ есірткі заттар алу үшін
жасайды.
М.Д. Тищенконың мәліметтеріне қарағанда, ... ... ... және бопсалаушылық сияқты ... ... ... ... ... байланысты құрылымның 56%-ын құрайды екен. Бұл
жерде есірткі немесе жүйкеге әсер ететін ... ... және ... ... ... қылмыстарының 0,2%-ы ғана [124, 10 б.].
Кәмелетке толмай құқық бұзушылардың жеке ... ... ... ... ... ... бағдарлар, олардың
сипаты мен иерархиясы, өнегелік және құқықтық көзқарастары сияқты ... ... ... ... кәмелетке толмаған құқық бұзушылардың
өнегелерінің бұзылғандығын, құқықтық мешелдігін атап өтеді.
В.Б. Королев кәмелетке толмаған ... ... жеке ... ... деп ... және оны ... және құқықтық сипаттағы ауытқу ретінде қарастырады. Бұл ауытқудың
мәнісі – қоғамға жат, ... ... мен ... ... ... ... ... құндылықтар жүйесін құру. Мұндай ерекшеліктер
адамның жүріс-тұрысы дұрыс, заң бұзбайтын ұжымға ... ... ... ондай адам өзі сияқтылар (мысалы, бас бостандығынан айыру
орындарындағылар) арасына тез сіңісіп кетеді [125, 78 ... ... ... ... ... ... ... біріншіден, өзі жүрген әлеуметтік ортадағы басқа адамдардан кейін
қалмас үшін қалай да материалдық игілікке жетуге ... ... ... ... ... да (мамандық, білім, жақсы жұмыс) қарсы емес.
Алдыға жоспар құру да ... жеке ... ... ... ... негізінен, құндылық бағдарға, мүдделілік пен ... ... ... ... ... ... ... 40%-ында
мамандық алуға, 31,5%-ында білім алуға, 16,75%-ында – өз ... ...... ... ... ...... айналысуға деген ой болған. Олардың 23,75%-ында ешқандай
жоспар болмаған.
Өздерінің мүдделілігі және бейімділігі ... ... ... ... 27,5%-ы – ... 25,5%-ы – ... 17,25%-
ы – музыканы, 10,75%-ы – кітап оқуды атаған, ал олардың 11,5%-ы – ... ... ... ... ... ... ... және т.б.). Олар спортпен айналысса да дене шынықтыруды ... ... кең ... ... қасиеттер мыналар:
- қыңырлық – 32,75%;
- ашушаңдық – 30,5%;
- бұзықтық – 11,5%;
- күмәншілдік – 10,5%;
- қатыгездік – ... ... ... біз ... ... пайдақор қылмыскерлердің
бойында қыңырлық пен ашушаңдық қасиеттің ... ... ... ... ... иек ... ... бағалайды, бірақ
қайырымдылық, қарапайымдылық, ұстамдылық сияқты қасиеттерді бағаламайды.
А.И. Долгованың ... ... ... жасауды мақсат еткен
жастардың құқықтық санасында (өзінің құқыққа қайшы іс-әрекетіне риза болу)
және ... ... ... ... ... ... ... оны олар кемшілік деп санамайды [126, 33 б.].
В.К. Литвинов пайдақорлық қылмыс ... ... ... ... ... материалдық пайда ғана қызықтыратындығына, ... ... ... ... ғана ... назар
аударады. Олардың мақсаты – арамтамақтық өмір ... ... ... ... [127, 45 ... ... ... пайдақорлық бағдар алуының бір
себебі – олардың ашкөзділігі, ... ... ... қанағат сезімі
болмайды, ол неғұрлым көп нәрсені иемденуге ұмтылады, ұрлық, тонау ... ... ... ... ... этнологиясын арнайы зерттеген Л.Б. Филонов
ашкөзділік қасиетті отбасындағы ерекше ... ... ... ... ... тәрбиенің нәтижесі деп санайды. Басқалардың қолы
жетпейтін көптеген заттарды ... ... ... ... ... ... ... пайда болады, оған әрқашанда бірдеме жетпейтіндей
болып тұрады. Бұл ... ... ... тән қасиет. Ал қиындықпен,
тапшылықпен өскен балаларда ондай «тәбет» болмайды. Дегенмен, отбасындағы
материалдық жағдайды ... ... ... ... бірінде
қызғаныштық сезім бой көтереді. Бұл екі сезім де ... ... ... ... бірі ... ... олар өте ... тудырады [128, 67 б.].
Бұл Л.Б. Филонов жазған «өте күшті квазимұқтаждық» – кәмелетке толмаған
қылмыскердің пайдақорлық қылмысқа баруының басты себебі. ... ... ... өздігінен қылмыстық әрекетке итермелейді. Ондай әрекетке
баруы үшін кәмелетке толмаған пайдақор қылмыскердің ... және ... ... ... ... ... болуға тиіс. Құқыққа қарсы
әрекеттердің елеулі детерминантына адамның жатырқаушылық сияқты әлеуметтік-
психологиялық қасиетін ... ... ... қоршаған ортамен
қатынасты, өз қызметінің нәтижелерін, өзін, басқа адамдар мен әлеуметтік
топтарды, белгілі бір ... мен ... ... ... көңілі
толмайды.
Мұндай қасиетке талдау жасаған шетелдік зерттеушілер (М. ... ... ... өз мұқтаждығын қанағаттандыруға ұмтылысын басқалардың
бағаламағандығының салдары деп санайды. Ол қасиет ... ... ... ... ... балаға деген жылы қатынастың болмауы себепті жас
кезден бастап қалыптасады. Өсе келе ересектерді, ... ... ... ... ... ... Пайдақор қылмыскерге тән
қасиет ретінде оны Ю.М. Антонян зерттеді. Ол жақтырмаушылық пен ... ... ... екі ... ... бар дейді: бір жағынан –
жақтырмаушылық құқыққа қайшы әрекет жасауға ... ... ... ... қайшы іс-әрекеттің өзінде жақтырмаушылық бар, себебі құқық бұзатын
немесе қылмыс жасайтын адам біртіндеп өзін ... ... [129, 61 ... ... ... ... ... жеке
тұлғасының және пайдақорлық криминогендік сылтаудың өзара ... ... ... мен ... жеке ... ... ерекшеліктерін ұғынуға, оны түзетудің және ... ... ... ... ... ... алу шараларын белгілеп,
оларды жүзеге асыруға мүмкіндік беретін бір жол – ... ... ... және оны зерделеу.
«Сылтау – қылмыскердің жеке басының ерекшеліктері мен оның ... ... ... ...... О.В. ... [130, 17 б.].
Ал К.Е. Игошев: «Қылмыстық іс-әрекеттің сылтауы – әлеуметтік ортаның
ықпалынан және адамның өмір тәжірибесінен ... ... ол ... ... ішкі ... ... қылмыстық әрекетінің неге
бағытталғандығын көрсетеді», – дейді [131, 140 ... бұл ... ... ... мен ... ... ... жоқ.
Мысалы, В.В. Лунеев былай дейді: «Сылтау тұрақты емес, ол қылмыстық іс-
әрекеттің барлық элементтерімен ... оған ... ... ... ... мақсатқа қол жеткізу жолдарын таңдау,
болуы мүмкін нәтижелерді ... ... ... ... бақылап,
оларға бағдар беру, болған зардаптарды талдау, өкіну ... ... ... ... факторлар әсер етеді» [132, 93 б.].
В.Н. Кудрявцевтің пікірінше, ... ... ... жағдай және
оны субъектінің бағалауы, өз әрекетінің зардаптарын алдын ала көре ... ... және ... ... асыру, өзін өзі бақылау сияқты
элементтерін қамтымайды [133, 102 б.].
В.В. Лунеевпен жалпы келісіп отырған И.Л. Ильиннің ... ... мен ... ... ... қылмысты ойластыру процесі ретінде сылтау
шеңберінен шығару керек ... біз ... ... – ол ... криминогендік жағдайды ғана емес, адамның
қоғамға қарсы бағыттылығын ... ... ... ... ... ... ... Сылтау құрылымын зерттей отырып біз адамның тұлға
ретінде қалыптасу тарихын, оның құрылымын зерттейміз.
Басты түрткі мен ... ... жеке ... ... арасында, бір
жағынан және оның әлеуметтік ... ... мен ... ... ... айқын өзара байланыс байқалады, ... ... жеке ... ... 70-75% ... ... іс-
әрекет сылтауының ерекшеліктерінен көрініс табады.
Қылмыстық іс-әрекет сылтауларын топтастыру психикалық қызметтің бұл
элементтері туралы ... ... ... ... ... ... мен айырмашылықтарын көруге, ал қылмыстылықтың ... ... ...... ... жеке ... ... мүмкіндік береді:
В.В. Лунеев қылмыстық іс-әрекет сылтауларын алты топқа бөледі:
1) саяси;
2) пайдақорлық;
3) ... ...... ...... ... – қажырсыздық.
Қазіргі психологияда адам іс-әрекетінің көпсылтаулығы туралы ... ... ... Ю.М. ... В.П. Голубев, Ю.Н. Кудряков
пайдақор қылмыскердің жеке ... ... ... олар мынадай ат
алды:
- «аяққа тұрып кету»;
- «ойындық»;
- «дезадаптивтік»;
- «алкогольдік»;
- «отбасылық» [134, 76 ... ... ... ... ... ... ... қылмыс
жасау арқылы өзін, өз тұлғасын ... ... ... ... ... мақсат тұтқан адамдарды жатқызады.
Әлеуметтік адаптациясы бұзылған ... ... ... ... өмір ... ... жат, ... қаңғып жүреді,
қылмыстық жолмен тапқан мүлкі мен ақшасын өзінің сол өмір ... ... ... ... ... ... ... типі ішімдік алуға қаражат табу
үшін ұдайы пайдақорлық қылмыс жасайтындығымен сипатталады.
«Ойындық» тип өкілдері тәуекелмен, қауіппен байланысты ... ... ... ... ... ... контрактыларға
қатысуға ұмтылады. Пайдақорлық талпыныс ойындық талпыныспен қатар ... ... ... ... түсірген материалдық пайда мен қылмыс жасау
барысында көрген эмоционалдық қобалжу ол үшін ... ... ... адам ... тек өз ... қамы үшін ғана емес, өзінің және өзіне
жақын адамдардың ... ... ... және оның ... ... және ... игіліктермен қамтамасыз етілгендік деңгейіне
жеткізу үшін жасайды. Көбіне, мұндай пайдақор қылмыскерлер қарапайым, ... ... ... ... ... ... жұмысында мін
жоқ, отбасын сыйлайды, балаларын жақсы ... ... ... ... ... ... ... Бұл типология, сонымен
қатар, ересек қылмыскерлердің пайдақорлық іс-әрекеттерінің сылтауларының да
типологиясы болып ... ... ... жасау сылтауларының оған түрткі болған
себептермен және жағдайлармен байланысына Н.А. ... ... ... Мүліктік қылмыстардың, кәнігі бұзақылықтың және ... ... ... әйел ... ... ... аса қылмыстық іс)
сылтауларын жеке-жеке қарастырып ол практикаға керек бірқатар ... ... ... келе ол ... ... ... теріс әсері салдарынан адамның ... ... ... ... Және де ... сылтаулары,
көбіне, жағдайға қарай туындайды екен. Кәмелетке толмаған ... ... ... ... тек ... ғана емес, модаға
еліктеуді, затқа қызығуды, өзін өзі ... және тағы ... ... ... Н.А. ... [135, 12 ... Игошев ауқымды эмпериялық материал негізінде (ол 4 ... ... ... ... ... ... іс-әрекетінің сылтауы
қандай түрлерден құралатындығын көрсетті.
Сылтаулар құрылымы мынадай:
- жолдастар арасында ... ие болу – ... ... ...... еліктеу (конформизм) – 10,3%;
- өкпе және өшпенділік – 2%.
21% ... ... ... анықталмады.
Пайдақорлық қылмыс жасап ЛА-155/6 түзеу мекемесінде отырған ... ... ... ... ... ... мына жағдайлардың
түрткі болғандығын көрсетті (5-кестені қараңыз).
8 кесте – Пайдақорлық қылмыстар жасаудағы ... ... ... ... сылтаулар арасындағы |
| ... ... % ... көру – мұқтаждық |13,3 ... ... ... ... | ... |4,3 ... ... кету |10,5 ... жат өмір ... |9,8 ... | ... ... ... оның ... ... сипат бар.
Адамның қылмыстық әрекетінің мәнісін ашатын ... ... ... ... ... ... жасау жөнінде шешім қабылдауда
ол сылтау басты рөл атқарады, яғни ол ... ... ... ... ... болып табылады. Сонымен, егер қылмыстық іс-әрекетті
бірнеше мұқтаждықтар (немесе ... ... ... онда олардың
біреуі алға шығады, басты рөл атқарады, ал қалғандары ... ... ... жасаудың басты сылтауларын ... ... ... толмаған пайдақор қылмыскерлерді мынадай типтерге бөлу
мүмкіндігін тудырды:
1) ... және ... ... ... ... ... ... деңгейде аяққа тұрып кету;
3) дезадаптивтік;
4) пайда көру – мұқтаждық;
5) ойындық.
Сылтаудың осылай ... ... ... ... ... ... ... Бұл жерде нақты респондентті
белгілі бір типке жатқызу үшін оның тиісті сылтаулары ғана ... ... ... жұмыстағы, оқудағы, демалу кезіндегі жүріс-тұрысы
ескерілді, ересек пайдақор қылмыскерлердің жеке ... ... ... ... пайдаланылды.
1. Әлеуметтік және әлеуметтік-психологиялық деңгейде аяққа тұрып кету
үшін адам белгілі бір ... ... ... ... ... ... иемденуге, төңірегіндегілердің сыйына ие болуға
ұмтылады. Бұл кәмелетке ... ... ... ең көп ... Оған респонденттердің 42%-ы жатады. ... ... жат ... ... отбасында емес, сыртта демалыс уақытын ... ... сол бос ... ... бірлесіп ... ... ... ... ... ... ... (өздігінен) өзінің ішкі
психологиялық проблемаларын, өзіне сенбеушілікті, өзін төмен бағалауды
жеңуге бағытталған, өзін, ... жеке ... ... ... ... ... Бұл ... типке респонденттердің 6%-ы жатады.
Қылмыстық іс-әрекеттің сылтауы, негізінен, өзінің жеке басын өзінің жоғары
бағалауымен ... ... ішкі ... ... жеңуге
бағытталған.
3. Дезадаптивтік (нарко-алкогольдік) сылтаулар пайдақорлық қылмыстарды
дезадаптивтік өмір салтын сақтап тұру ... ... ... ... алу ... жасалады.
Бұл ретте респонденттердің 4%-ы жатқызылған. Пайдақорлық ... ... да ... бір ... – ішімдік, есірткі заттар сатып ... ақша ... ... көру – ... сылтауларында тіршілік қажеттілігін
қанағаттандыру (киім-кешек, азық-түлік, т.б. табу) ... ... ... Бұл ... ... 11,8 %-ы ... ... жасаудың басты және бірден бір сылтауы – ... алу үшін ақша ... ... қатар, бұл тип өкілдері өздерінің
және төңірегіндегілердің мейірбандылық ... ... ... ... пен кедейлік арасында байланыс бар, ... олар ... ... көре ... ... қылмыстардың ойындық сылтаулары тәуекелмен, қауіппен
байланысты ... ... ... ... ... ... Бұл ... адамдардың аздығы (1,5 %) ары қарай зерттеу үшін қажетті қандай
да бір шынайы ... ... ... бере ... Құқық бұзушылық
процесіне құштарлық (ұнауы), «басқалардан кем тұрмауға» ұмтылыс қылмыстың
басты сылтаулары болып табылады.
Сонымен қатар қосымша тип ... ...... дезадаптивтік сипаты
бар аяққа тұрып кету» типі, бұған респонденттердің 65-і (16,3 ... ... ... ... ... ... ... заттар алуға керекті ақшаға мұқтаждық, ... ... кем ... ... Бұл типтің өкілдері зорлықты –
пайдақорлық ғана емес, пайдақорлық емес қылмыстарды да ... ... ... ... жиі жасайды. Қылмыс жасағанда ішімдікке ғана емес,
есірткіге де мас күйде болуы мүмкін.
Қорыта келе мынадай тұжырымдар ... ... ... ... сылтаулар кәмелетке толмағанның қылмыстық
іс-әрекетінің себептік тетігінде оның ішкі, тікелей ... ... Оның ... ... ... ... ... ерекшеліктеріне байланысты.
Пайдақорлық қылмыстар сипатының жыныс – жас ... ... және ... ... ... заңдылықтарды
айқындадық;
а) пайдақорлық қылмыстарды зорлықты ... ... ... ... 14-15 ... ... толмағандарға тән екен. Ал
пайдақорлық қылмыстарды күш қолданып жасау – керісінше;
б) кейбір заттарды ... ... ... тағамдар, т.б.)
бағытталған пайдақорлық қылмыстар жас ... ... ... оның орнына
басқа қылмыстар, құндылығы жоғары заттарға бағытталған қылмыстар ... ... ... ... толмаған қыздардың жасау
ерекшелігі – оларды жасаудың тәсілдерінде, сылтауларында және ... ... ... ... ... ... ... пайдақор қылмыскерлердің мынадай типтерін бөліп алу керек:
а) ... және ... ... ... тұрып кету;
б) жеке-дара деңгейде аяққа тұрып кету;
в) дезадаптивтік;
г) пайда көру – ... ... ... ... ... бұл ... бөлініп
алынған типтердің сипаттамалары кәмелетке ... ... ... жеке-дара алдын алуда пайдаланылуға тиіс.
3. Пайдақорлық таза түрінде, яғни материалдық пайда ... ... ... ... пайдақорлық қылмыстарының барлығында
түгелдей басты сылтау рөлін атқармайды. Кейде ... ... ... ... топтық мәдениет пен идеология түрткі болуы мүмкін.
2.4 Кәмелетке толмағандардың ... ... ... алу:
шаралары мен түрлері, оның мәселелері.
Қылмыстылықтың алдын алу дегеніміз – бұл мемлекеттің, ... ... ... ... қылмыстылыққа жаңа адамдардың тартылуына, ... ... ... ... ... ары ... жол ... мақсатында қылмыстылықтың детерминация және
себептілік процесіне мақсатты ықпал етуі.
Біз бұрындары қылмыстылық ...... ... ... да оның себептерін ең тиімді қылмыстық саясат та жоя алмайды деп
санағанбыз. Қылмыстық заң ... ... да бір ... ... ... ... ... азаматқа ықпал жасай алады, жасауға тиіс
те. Әңгіме – сол ... неге ... ... және ... ... Бұл мәселелерде маңызды саяси-әлеуметтік және
идеологиялық мазмұн бар. Қылмыстық ... ... ... және бірқатар жақындау объективтік себептеріне және оларға
мүмкіндік тудыратын жағдайларға ғана ықпал жасай алады [151, 67 ... ... ... ... ... ... ... алу
дегеніміз – криминогендік факторларды жою және қылмысқа дейінгі ... ... ... ... қылмыстың жасалуына жол бермеу [152, 279
б.].
Ал профессор Е.І. Қайыржановтың ... ... ... алу ... жасалынатын объект «өте күрделі құбылыс», оған жеке адам, адамдар
тобы, оларды қоршаған орта (оның ... ... ... ... және ... – факторлар, себептер мен жағдайлар, мән-жайлар, т.б. жатады ... ... алу ... ... сөз ... ... нақты кәсіпорын,
аудан, қала, қандай да бір аймақ жайында айтуға болады.
Жоғарыда айтылғандарға сүйене ... ... ... ... берсек, ол – қылмыстылықтың себептерін және оған мүмкіндік
тудыратын жағдайларды ... және жою ... ... ... басқа ұйымдардың жүргізетін, өзара байланыстағы әртүрлі шараларының
жиынтығы.
Әңгіме әртүрлі субъектілерден тарайтын көп деңгейлі ... ... ... ... алдын алу» термині даусыз деп саналмайды, себебі орын
алған бар нәрсенің алдын алу мүмкін емес. Ал қылмыстылық, ол – бар ... ... ... оған дау ... ... бірақ ол ғылыми айналымға
кіріп кеткендіктен ... ... ... ... ... ... басты мақсат – қылмыстылықтың себептілігі мен детерминациясына баса
көңіл аудару, адамдарды қылмысқа жібермеу.
Бұл терминмен ... ... ... ... де ... авторлар бұл екі ұғымды синонимдер дейді, ... ... ... бар ... «Сақтандыру» туралы көбіне нақты
қылмыстардың жолын кесуге ... ... бұл ... қылмыстың ойластырылуы,
оны жасауға дайындалу фактісін дер кезінде ашу және ол фактіге шара қолдану
жайында сөз болады. Бұл ... ... ... – жоғарыда
көрсетілген «классикалық» мәндегі қылмыстылықтың алдын алу мен құқық қорғау
қызметінің ортасындағы көпір іспетті, тіптен соңғысына ... ... ... көп жыл ... ... тиіс еді ... жаңа ... бұрынғымен
байланысты емес (бұрынғысы – лауазымдық, ал екіншісі – зорлық-пайдақорлық
қылмыс), бұл жай адамның жеке ... ... ... ал ... ... ... жазаны өтеу фактісінің өзі оған қатаң режим
тағайындауға негіз болады. Қатаң ... ... ... туралы
мәселені шешуге ықпал ететін маңызды фактор – бұрынғы ... ... ... ... ... одан бері неше ... ... сол кезеңде адам дұрыс өмір салтын
құрса, онда жаңа қылмыс кездейсоқ мән-жайлардың ... деп ... ... ... ... ... алу ... үш түр бөлініп алынады: жалпы,
арнаулы және жеке-дара ... алу. ... ... ... алу қызметінің ауқымы
негіз болған.
Қылмыстылықтың жалпы алдын алу дегеніміз – қылмыстылықтың барлық
халыққа ... оның ... ... ететін, жалпы экономикалық, әлеуметтік
және өзге критерийлер бойынша бөлініп алынатын және бұл ... ... ... іс ... барлық өкілдеріне қылмыстық іс-қимыл
мүмкіндігін жасайтын детерминация және себептілік процестерін жою ... ... ... ... алуға қатысты алатын болсақ, әңгіме бұл жерде ... ... ... ... ... ал ат ... ... қылмыстық іс-әрекеттер жасап, байып кету процесін ... ... адал ... ... ... және қылмыстық жолмен
түскен табысты заңдастыру (жуып-шаю) әрекетіне қарсы қатаң шара ... ... ... Бұл аса ... ... қолы ... тұрғандар
қатарына қосылсам ба деп криминалдық әрекетке ниеттенушілерге тосқауыл
болады.
Мысалға мынандай жалпы ... алу ... ... асу ... ... ... нысанының көптүрлілігі, адамдардың іскерлік
белсенділігі мен ынтасын көтерудің негізінде ... ... ... ... экономикалық және басқадай жағдайларын
жақсартуға, олардың өз ... ... және ... ... ... ... жастар саясатын қаржымен, заңмен қамтамасыз етуге ... оны ... ... ... «Мемлекет және құқық негіздері» және «Құқықтану»
пәндерін оқытудың сапасын жақсарту. ... ... ... 60-қа ... курс ... ... алуды қарастыру.
4. Пайдақорлық-зорлық қылмыстарының алдын алуды жалпы қоғамдық деңгейде
қарастырғанда Қазақстан үшін ... ...... ... мәселесін шешу қажет. Нарықтық қатынастарға көшу жұмыссыздар
санының көбеюіне әкеліп соқты. Сондықтан да «Еңбек туралы» Заңның ... ... ... ... етудің 2004–2010 жылдарға арналған
Мемлекеттік бағдарламасын жасау керек. Бұл ... ... ... етудің облыстық, қалалық және аудандық бағдарламалары негізінде
жүзеге асырылуы тиіс. Ол үшін ... ... ... жұмыс
берушілердің және қоғамдық ұйымдардың өзара тығыз байланыста болуы шарт.
Мемлекеттік бағдарлама 4 ... ... ... а) көрсетілген кезеңде
республиканың еңбек нарығында қалыптасқан жағдай; б) еңбек ... ... ... ... ету, жұмыссыздар санын азайту және жұмыссыздарға
әлеуметтік қолдау ... ... г) ... ... ... ету ... ірі қалаларында құқық бұзушылықтың алдын алудың
кешенді ... ... онда ... ... ... және басқа ерекшеліктері ескерілуге тиіс. Мұндай ... ... ... 2008 ... ... ... ... керек. Онда
қылмыстылықпен күрестің негізгі проблемаларын жан-жақты қамтитын нақты
шаралар және күрестің озық тәжірибелері көрініс ... ... ... шаралары тар мағынада емес (халық жасақшыларын құру, маскүнемдермен
күрес, жатақханаларда тәртіп орнату, т.б. ), оларды кең ... ... ... ... мысалы, халықтың көші-қонын реттеу, қоғамға
көндіктіру ... ... ... ... дамытуға белсенді
қатысу, халықты қоғамдық тәртіпті қорғауға жұмылдыру т.б.
6. Заңды жалпыға бірдей оқытуды және ... ... ... ... ... ... жастардың және басқа да
азаматтардың құқықтық оқу жүйесін құру.
Халық арасында заңды жан-жақты ... атап ... ... үшін ... қалу ... ... көз ... адамды
қастерлеуге, оның жеке басын ... ... ... қоғамдық тәртіпті
бұзуға болмайтындығын санаға ... Бұл ... ... ... ... рөлі ... ... алдын алудың әлеуметтік базасын нығайту.
Әлеуметтік-экономикалық шаралар ... ... ... халықтың тұрмысы нашар топтарын мемлекеттік қамқорлыққа
алу. Ең төмен табысты және күнкөріс үшін ... ... ... ... ... қарау. Мектеп жасына дейінгі балалар мекемелерін, ата-анасының
қамқорынсыз қалған, жетім қалған балаларға, қарттарға ... ... ... ... ... алу дегеніміз – іс-әрекеті қылмыс
жасауға ұмтылатындығын немесе қылмыс ... ... ... ... ... ... ету, өмір ... жақсарту, психологиясын өзгерту
арқылы оның заңға қайшы келмейтіндей іс-қимыл жасауын қамтамасыз ету.
Жоғарыда аталып өткендей, кез ... жүйе ... бір ... ... ... олар ... бірі байланыста және
тәуелділікте болады, ... ... да бір ... ... бар. ... ... ... құрылымы мен элементтері арнайы әдебиетте кең
талқыланды.
О.М. Дубовиктің пікірінше, егер ... ... адам ... ... ... ... немесе шешім қабылдап қойғандығы жайында
ақпарат алынса жеке-дара профилактика ... ... бес ... ... ... ... ... профилактикалық ықпал объектісі;
3) жеке-дара – профилактика шаралары, сондай-ақ оларды іске ... ... ... ... ... ... – профилактика процесінің өткірлігі және қарқыны [154, 60-
б.].
Р.М. Абубакиров ... ... ... ... ол жүйені
мынадай элементтерге бөледі:
1) басқарушы жүйеше (субъектілер);
2) басқарылатын жүйеше (жеке-дара – профилактикалық ықпал объектілері);
3) ... ...... ... ... ... және ... шаралар жүйешесі (жеке-дара профилактикада пайдаланылатын шаралар
кешені);
5) жеке-дара профилактика процесін, ... ... ... мен ... ... құқықтық нормалар жүйешесі;
6) жеке-дара профилактикада пайдаланылатын әдістемелік арсенал жүйешесі
[155, 78 ... ... бір ... осы ... ... ... ретінде
пайдаланған жөн. Материалдың ықшамды баяндалуы үшін біз үшінші элементті
қарастырмаймыз, ал төртіншіні бесіншімен біріктіреміз.
Сонымен, қарастырылып отырған ... ... бар, үш ... жүйе ... басқарылатын жүйеше – профилактика объектілері (кәмелетке ... ... ... ...... ... қарсы әрекет әдістері (шаралары) (профилактиканың мазмұны).
Жеке-дара алдын алу ... ... ... оңай ... ... ... даулы мәселелер тудырып отыр. Бәрінен бұрын ... ... ... бола ... ... ... Бұл сұраққа біртекті
жауап жоқ. ... ... ... ... ... ... да бұл терминнің синонимдерін жиі кездестіруге болады, мысалы:
«жас бала», «жеткіншек», «жартылай ... ... және ... ... ... толмағандарға қатысы жоқ қайсыбір ұлттық заңдарды немесе
халықаралық құқықтық актілерді қабылдап ... ... ... керек.
Мысалы, балаларды қорғау жөніндегі ең әмбебап құжат – ... 1989 ... ... туралы конвенциясы «бала» сөзіне 18 жасқа ... ... да бұл ... ... қарап тек балаларға ғана емес,
кәмелетке толмағандардың барлық жастағы топтарына таралады.
Кәмелетке толмағандардың жасы әлемнің барлық мемлекеттері үшін ... ... бұл – 18 жас, ... 15, 20 ... ... ... санайтын елдер бар. Сол себепті, ... ... ... жастары туралы сөз қозғалса 18 жаспен шектеледі,
ал одан ары қарай ... өзге жас ... ... ... ... ... жасалады (Панамада, Перуде, Бельгияда, Мексикада ... 18 ... ... ... ... ... белгіленген ең төменгі жасы
туралы нақты мәлімет алу өте қиын. Мысалы, мұндай ... ... ... жас ... ... ... ... жауапқа тартудың ресми
еңтөменгі жасы сәбиді әділ сот ... алып ... ... ... ... қылмыстық жауапкершіліктің ең төменгі жасы ұлттық заңдар бойынша 7
жастан басталады (Австралияда, Иорданияда, Пәкістанда және т.б.). ... ... жас – 13 жас, ... 10-12 ... ... да ... ... жөніндегі судья алдында жауап беруі мүмкін, бірақ ... бала ... ... ... ... оған қатысты тек тәрбиелік сипаттағы
немесе қадағалау шараларын қолдана алады. Басқа жағдайларда ең ... ... ауыр ... ... ... ... ... қолданылады.
Ең төменгі жас өте төмен кейбір елдерде көп сатылы жүйе бар, оларда әр
жас топтары үшін ... ... ... ... ең төменгі жасты 7 жас деп алған Иорданияда 12 ... ... ... ... ... немесе қадағалау шаралары ғана
қолданылады.
Ең ... жас ... ... де ... бар, ... ... туылған
кезден бастап қылмыстық жауапқа тартуға мүмкіндік бар. Ондай ... ... ... ... ... процесі өзгеше.
БҰҰ-ның бала құқықтары жөніндегі комитеті қылмыстық жауапкершіліктің ең
төменгі жасын мүмкіндігінше ... ... ... Ол 10 және одан ... ... ... сынға алды және ондай жас белгіленген деңгейдің бала
құқық бұза қалған жағдайда оған ... ... ... ... жауапкершілік 8 жастан ... ... ... ... ... жүйе ... бұзушылық (ауыр
қылмыстардан басқа) жасаған 16-17 жасар ... ... әділ ... жүйесімен байланыспауға мүмкіндік береді, бас бостандығынан
айырумен байланысты емес ... ғана ... Ал, ... ... жауапкершілік 14 жастан деп белгіленгенмен, осы жасқа жеткен
баланы сондай құқық бұзушылығы үшін сот бас ... ... ... ... жас 18 жас деп белгіленген ... бұл ... ... ... ... үшін ұзақ ... «қоғамдық-тәрбие» түзету
мекемесіне жіберуі мүмкін.
Жалпы, ... ... жасы ... ... ... екенін басып көрсете алмайды.
ҚР ҚК-нің 15-бабына сәйкес ... ... ... ...... ... ... бойынша – 14 жастан басталады. Нәтижесінде, қылмыс
белгілері бар ... ... ... ... ... ... жеткенге дейін құқық бұзушылықтың алдын алу ... ... ... ... ... ... ... 15
жастан басталатындығын криминологиялық зерттеулер ... ... ... ауыр ... шатысқан жастардың кейін қауіпті қылмыскер болуы
әбден ықтимал.
Қылмыстық іс-әрекеттерін есейген кезде де жалғастырған жасөспірім-құқық
бұзушыларды ... ... ... ... ... ... қылмыскерлердің қылмыс жасауды 11-мен 14 жас аралығында
бастағандығы көрсетілген. Мұндай адамдар өздерінің ... ... ... ... ... қылмыскерлер қылмыс жасауды кейін бастағандарға
қарағанда бұл кәсіптен оңай ... ... Неше ... полиция ұстаған,
кәнігі құқық бұзушы кәмелетке ... ... жаңа ... ... сайын
мамандана түседі, әсіресе ұрлаудың, тонаудың, әртүрлі зорлықты қылмыстардың
айла-тәсілін үйренеді.
Сондықтан да ... ... алу ... ерте ... жүргізген
жөн. Бірақ жас сәбилерді қылмыстық жауапкершілікке тартуға болмайды (ҚК-нің
78-бабы). Сонымен қатар қылмыс белгісі бар іс-әрекет ... ... ... ... үшін ... адамдарға да айналады. Сол себепті оларды
арнайы мекемелерге жіберу түрінде жаза қолдану қажеттігі ... ... ... ... ... дегенмен 14 пен 18 жас
аралығындағы жастар үшін ол, бәрібір, ... ... ... ... ол жайында ҚК-нің 81-83-баптарында айтылған (тәрбиелік
ықпалдың мәжбүрлеу ... Ал, заң ... іс ... ... ... ... күрделі де іргелі институтты «кәмелетке
толмағандарға ... ... ... ... деп ғана ... ... 82-бабы 1-бөлігінің «ә» тармағы) немесе 82-баптың 1-бөлігінің ... ... ... ... органның қадағалауына беру»
дейді.
Бірақ қылмыстық жауапкершілік жасына жетпеген құқық бұзушыға ... ... ... заң ... ол ... ... ... ал
бұл жерде қылмыстың кез келген құрамының қажетті элементтері бар екендігі
сөзсіз. Мұны дұрыс деп ... ... ... ... ... ... жетпеген адамның
қоғамға қауіпті іс-әрекетінен туындаған құқықтық қатынастарда, бұл жерде
қылмыс құрамы болмаса да, ... ... бар ... ... ... ... қылмыс субъектісі болмаса да). Мұндай жағдайларда
әдеттегі емес қылмыстық-құқықтық қатынастар деген орын ... ... ... ... ... Н.А. ... ... егер қылмыстық-құқықтық қатынастарды
тудырған заң фактісі болып табылса, онда ол ... ... ... ... ал қылмыстық-құқықтық қатынастарды тудырған заң ... емес ... онда ол ... ... емес деп ... ... ... белгілері бар іс-әрекетті қажетті қорғану жағдайында
жасау) [156, 62 б.].
Қылмыстық іс-әрекеттің жеке-дара алдын алу әдістері адамның ... ... ... ... қарастырады. Ол әлеуметтік бақылауды, тәрбие
мен көмекті біріктіру негізінде жүргізіледі. Оны жүзеге асырғанда, алдын
алу ... ... ... ... ... қылмыс жасауы
мүмкін адамдарды айқындайды, оларға тиісті тәрбиелік ықпал ету, қылмыстың
алдын алу жөнінде шаралар қолданады.
Кәмелетке ... ... ... ... ықпал, криминологиялық
профилактика саласындағы ... ... ... мұқият
ойластырылады, ұйымдастырылып жасалады. Бұл ретте педагогикалық (тәрбиелік)
ықпалдың белгілі бір тәсілдер жүйесі пайдаланылады.
Мысалы, жеке-дара сақтандыру мәселесін қылмыс ... ... ... ... жағдайларды айқындау және жою арқылы, атап айтқанда,
белгілі бір адамдарға тиісті әлеуметтік көмек көрсету арқылы шешуге ... ... ... ... ... қолданылуы бүгінгі
күндері криминологиялық алдын алу шараларын қамтамасыз ету үшін маңызды
болып ... ... ... ... оған ... ... ... әдістері кіреді деп айта аламыз.
Кеңестік профилактика жүйесінде сендіру ... ... мен ... ... ... ... әдісі деп саналды (қылмыстың алдын алудағы
оның маңыздылығы осымен ... ... ... ... ... мен ... ... күйреген қазіргі заманда
ықпал етудің вербальдық әдістерінің (әңгімелесудің, дәріс оқудың және ... ... ... ... да ... жоққа шығаруға
болмайды.
Қазіргі кезде профилактикалық жұмыс субъектілерінің ... ... ... ... ... жаңа тәсілдері енгізілуде, олар
жастар арасында тестілерді, тренингтерді, эксперименттерді ұйымдастырумен
байланысты.
Ондағы мақсат, қалыптасқан әлеуметтік-экономикалық жағдайда ... ... ... ... ... ... тиянақты иммунитет
таңдауға көмектесу. Бұл амалдар сананы, көзқарасты, құндылық бағдарды, іс-
қимыл сылтауларын ... ... ... Олар ... даярлықты
иемденуге қызығушылықты және мұқтаждықты қалыптастырады, ал ол ... ... аса ... және де ... бұзушыны өмір салтын өзгертуге сол
арқылы өзін өзі тәрбиелеуге, өзін өзі түзетуге ... ... ... ықпалдың әртүрлі тәсілдерінің көмегімен іске
асырылады, оларды пайдалану криминологиялық профилактика объектілеріне
жекелеп қарастыруға, ... ... ... шара ... ... ... ықпалдың оңтайлы түрін таңдауға мүмкіндік береді (түсіндіру,
мадақтау, құқық пен бостандықты шектейтін санкция қолдану, ... ... ... ... бірі – түсіндіру, онда ... ... ... ... және іс-әрекет принциптерінің ... сөз ... ... ... ... мен ... ... құқықтары
мен міндеттерінің үйлесуі, басқалардың мүдделерін құрметтеу, мұқтаждықты
қанағаттандырудың орынды тәсілдері, өмірдегі ... шешу ... ... ... ... ... алуда әкімшілік және
қылмыстық заңдарды түсіндірудің де ... зор. ... ... ... ... ... алынған жауап олардың 21,5%-ының
жасалған әрекеті үшін болатын жауапкершіліктің ... мен ... ... ... ...... мазмұнының қылмыстық құқық
нормаларымен қамтылатынын іштей ғана сезгендігін көрсетіп отыр. Тек ... ... ... ... ... ғана жеткіншектердің
көпшілігі (87,6%-ы) өз әрекеттерін заңмен сәйкестендіре бастаған, бұл ... ... ... ... ... ... ... қорғау органдары қызметкерлерінің қылмыс жасалғаннан ... ... ... ... ... жауапкершілікке тарту кезеңінде
құқықтық білімнің негізгі көзі болып отыр.
Мадақтау тәсілі де ... ... ... ... ... қоғамға пайдалы ұмтылыстарын, бастамаларын, әрекеттерін дер
кезінде байқап, мадақтау шаралары арқылы соларды ... ... ... қылмыстық заңның мадақтаушылық нормаларының жүйесіне
ерекше назар аудару керек, олардың іске асырылуы қылмыстылықпен ... ... ... ... жасаудан өз еркімен бас тартуға ... де ... бірі деп ... ... Қолданылған барлық профилактикалық
шаралардың әсерінен кәмелетке толмағанның өзі қылмыс жасаудан бас ... ... ... ... Кәмелетке толмағанды басталған қылмысты
аяқтаудан өз бетімен бас ... ... ... ... ... ... Оны полиция қызметкерлері ғана емес, педагогтар ... да, ... да және олар ... ... емес, тек
қылмыс жасауы мүмкін, соған дайындалып жүргендерімен ғана жүргізеді.
Зерттеу нәтижелері көрсетіп ... ... ... ... ... оған дейін профилактикалық есепте тұрған ... 74,6%-ы аса ... емес ... ... үшін ... ... назарына іліккен соң біраз ... ... жат ... бірақ полиция назарынан тыс қала бере бұрынғы істерін қайта
бастайды. Бұл ... ... бас ... ... ... ... ... толмағанның жеке басындағы ондай оң қылықтың ұдайы
назарда болуы керектігін көрсетеді. Бірақ ... ... ... ... ... бір жолы ... жаңа ... тосқауыл болды деп
санайды.
Кәмелетке толмағанға тәрбиелік ықпал етуде тренингтермен, тестілермен,
әңгімелесулермен қатар оның іс-әрекетін еңбек және оқу ұжымдарында, ... ... ... ... да маңызы зор. Кәмелетке
толмағанды, ... ... және ... ... ... ... қамқорлыққа алу да қажеттілігін жоғалтқан ... ... ... да, ... ... ... тағы бір тәсілі
– дұрыс қызмет ... ... Онда ... ықпал етілетін адамды
қоғамға пайдалы істерге үйретеді, сол ... оны ... ... ... дағдылар мен әдеттердің бойға сіңуі үшін ол
әртүрлі практикалық жұмыстарға тартылады.
Бұл әдістің ... аясы ... мына ... ... ... ... отбасы-тұрмыс саласы;
в) қол бос уақыт.
Дұрыс қызметті ұйымдастырғанда ... ... ... ... детерминдейтін сыртқы ортаға, ... ... ... түрде ықпал жасалынады, сондай-ақ іс-әрекетінде құқыққа
қайшы келетін ауытқушылық бар не қалыптасқан жағдайға қарай ... ... ... ... ... және жергілікті бағдарламалар бойынша экстремалдық
жағдайда қалған, ... бір ... ... ... жері жоқ адамдарға
арнайы мекемелерде (қабылдайтын-бөлетін және т.б.) ... ... ... ... ... ... ... профилактика
жүйесінде қосымша рөл атқарды. Қазір ол, негізінен, құқық ... ... ... ... ... ... ... мазмұны, бағыттылығы жағынан
әртүрлі шараларын ... ... іске ... Бұл шаралардың
профилактикалық маңыздылығы ... ... ... да бір қолайсыз жағдай
тудыру арқылы оның санасына әсер ету, өз ... ... баға ... және ... жолға түсуге көндіру.
Кәмелетке толмағандардың қылмыстық іс-әрекетінің алдын алуда әкімшілік-
құқықтық тәсілдердің де рөлі зор. ... ... ... ... ... ... ... шаралары әкімшілік жаза,
бұлтартпау шаралары және әкімшілік-мәжбүрлеу шаралары деп бөлінеді. Біздің
ойымызша, бұл шаралардың ... да ... ... бар, ... қолдану негіздері, мазмұны және сипаты әртүрлі.
Жүргізілген зерттеулердің нәтижелеріне қарағанда, жыл ... ... ... ... ... ... жартысы
әкімшілік құқық бұзушылық жасаған, бестен бірі – қылмыстық ... ... ... ... ... ... шаралармен қатар кәмелетке толмағандардың істері және олардың
құқықтарын қорғау жөніндегі комиссия:
- жәбірленушіден көпшілік алдында немесе ... ... ... ... ... ... он бес ... жеткен кәмелетке толмағанға келтірілген материалдық
зиянның орнын толтыру міндетін немесе ол зиянды өз еңбегімен өтеу ... егер ... ... ... ... табатын болса және он алты жасқа жетсе
оған айыппұл салады;
- ... ... ... ... оларды алмастыратын
адамдардың не қоғамдық тәрбиешілердің ... ... ... ... ... немесе қоғамдық ұйымның бақылауына береді;
- кәмелетке толмағанды арнайы емдеу – тәрбие мекемесіне ... ... ... ... жасаған немесе қоғамдық тәртіпті әдейілеп
ұдайы бұзған жағдайда кәмелетке толмағанды арнайы оқу-тәрбие мекемесіне
орналастырады.
Сонымен ... ... ... ... көзделген құқық
бұзушылық жасаған кәмелетке толмағанға мынадай әкімшілік жазалар қолданылуы
мүмкін:
- ескерту;
- әкімшілік ... ... ... ... ... ... затын құнын төлеп алып қою;
- арнайы құқықтан айыру және т.б.
Әкімшілік жазалау шарасы ретінде комиссиялар мен соттар ... ... Ал ... ... көзі жоқ жеткіншектерге айыппұл қолданғанмен,
ол ... ... ... ... ... ... ... төмендейді, ал заң бұзған кәмелетке толмаған іс ... ... ... ... кәмелетке толмаған үшін ең қатаңы – оны арнайы
оқу-тәрбие мекемесіне орналастыру. Жасалған қылмыстың және оны ... ... ... ... басқа шараларды қолдану тиімсіз болған жағдайда
жоғарыдағы шараны қолдануға тура келеді.
Практикада, әдетте, ... ... ... алдында кешірім
сұрауды міндеттеу, оны ата-ананың ... ... ... ... беру сияқты әкімшілік ықпал шаралары қолданылмайды, 16 жасқа
жеткен кәмелетке толмағанға ... ... ... да ... ... ... әкімшілік ықпал шарасы да өте сирек қолданылады.
Әкімшілік-құқықтық ықпал шараларының тиімділігі туралы сөз еткенде
кәмелетке ... ... ... ... әкімшілік құқық
бұзушылық жасағандығын айта кету ... ... ... ... жазалау
шаралары қолданылады, бірақ бұл шаралар олардың қылмыс жасауына тосқауыл
бола алмады.
Н.П. Мелешконың мәліметтеріне жүгінсек, ықпал ... ... ... өте ұтымды екендігін көреміз. Әкімшілік ықпал ету шараларының
ішіндегі ең тиімсіздері – ... және ... ... ... [157, 89 б.].
Біздің пікірімізше, тиімділік бір шараның ... ... ... ... қаншалықты түзелгендігімен бағалануға
тиіс. Сондықтан да ... ... ... ... ... шара
қолданылған кәмелетке толмағандар арасындағы рецидивтің көптігі оның
тиімділігінің төмендігінен ... егер ... ... ... қолданылғанда рецидив одан да көп болар еді.
Кәмелетке толмағандарға қатысы бар басқа да ... ... ... ... ... олар тәрбиелік ықпалдың мәжбүрлеу
шаралары қолданылған қылмыстық жауапкершіліктен ... ... ... бұл ... әрқашан қылмыстық жазаның
баламасы ... ... олар ... ... үшін ... ... мемлекеттің айрықша мәжбүрлеу шарасы деп ... жаза мен ... ... ... ... ... ... қылмыстық заңның ерекше мәжбүрлеу құралы деп қарастыруға мүмкіндік
береді, жазалау элементтері болғанмен оларда тәрбиелеу мақсаты басым, олар
жаза ... ... ... мүмкін болмаған ... ... ... қарсы қоятын құқықтық құрал болып табылады.
Қолданыстағы қылмыстық заңнама кәмелетке толмағандарға тәрбиелік
ықпалдың мәжбүрлеу шараларының ... ... ... ... ... ... не ... мемлекеттік органның
қадағалауына беруді, келген зиянның орнын толтыру міндетін жүктеуді, ... ... және ... ... талап қоюды жатқызады.
Тәрбиелік сипаттағы мәжбүрлеу шараларының неше түрлерін қолданудың біз
зерделеген практикасы қылмыстық құқық ... мен ... ... ... ... бұл шаралардың әрқалай
қабылданатындығы және олардың арасында ... бар ... ... ... ... ... үшін ... қылмыстық жаза
қолданылуы мүмкін екендігі айтылып, кәмелетке ... ... ... ... ... кінәланады. Тәрбиелік ықпалдың мәжбүрлеу шарасы ретінде
ескерту өте сирек ... ... ... ... кәмелетке
толмағандардың едәуір бөлігінің ... ... ... ... ... ... ... тұрғандығымен
түсіндіруге болады.
Бұл шараны судьялар мен Ішкі ... ... ... ... ... толмағандардың істері жөніндегі бөлімшелердің біз
жауап алған қызметкерлерінің 77,8%-ы мұны ... аз шара деп ... ... жасағанға дейін кәмелетке толмағанмен ... де, ... да, ... ... да және ... ... неше қайтара
әңгімелесетін көрінеді.
Ал Англияда, керісінше, ескерту кең пайдаланылады ... ... үш түрі ... алынады. Бірінші жағдайда, кәмелетке толмағанның
болмашы қылмыс жасағанын байқаған полицай іс қозғаудың қажеті жоқ ... оған ... ... ... ... ... ... айтады,
ешқандай шара қолданбайды. Мұндай вариант «формальды емес ... ... ... іс ... ... ... мұнда заңдық мән де
жоқ.
Екінші жағдайда ескерту ... ... ... ол ... ... деп ... Басқа жағынан бірінші вариантқа ұқсас, ал
хаттама іс жүргізу актісі болып табылмайды ... ... ... ... ... түрі – «ресми ескерту». Қылмысты ескерусіз қалдырғысы келмей
және ... ... ... іс ... қажет емес деп санап, полиция
кәмелетке ... ... қол ... ... түрде ескертеді.
Мұндай ескерту полиция мұражайында болатын арнайы ... ... ... жыл бойы ... кәмелетке толмаған 18 жасқа келгенше сақталады. Осы
көрсетілген мерзім аралығында адам қайтадан жаңа ... ... сот бұл ... жаза ... ... және ол ... ... соттылық деп
қарайды. Англияда жаңа институттардың даму ... ... Бұл ... ... ... мен ... ... пікірінше, қылмыстық
қудалауды ескертумен алмастыру стигматизация деп аталатынды ... ... ... ... ... ... ескертуді қолданудың тиімсіздігі бұл шараның
мазмұнында мәжбүрлеу тұсының жоқтығынан болар. Тәрбиелік ықпалдың мәжбүрлеу
шарасы ретінде кәмелетке толмағанды ата-ананың немесе ... ... не ... ... ... қадағалауына бергенде
бұл адамдарға кәмелетке толмағанға тәрбиелік ықпал ету және оның ... ... ... ... жүктеледі. Бұл аталған адамдар ... ... ... ... ... ... және оның күнделікті жүріс-
тұрысын жан-жақты ... ... ... ғана ... ... шара
қолданылады.
Кейбір авторлар кәмелетке толмағанның жүріс-тұрысын қадағалау міндетін
ата-анаға немесе оларды ... ... ... ... жоқ, ... міндет неке-отбасы құқығының нормаларында көзделген дейді. Оның
үстіне, егер бала ... ... ... ... онда бұл ата-ананың,
оларды алмастыратын адамдардың оны тәрбиелей алмағандығының айғағы, оған
моральдық және ... ғана ... ... та ... ... ... Сондықтан біз ата-ананы, оларды алмастыратын адамдарды
кәмелетке толмағанды ... ... ... ... аса қолдай
қоймаймыз [158, 82 б.].
Ішкі істер органдарының біз жауап алған ... ... ... ... бұл ... ... екендігін айтып отыр.
Кәмелетке толмағанға өзі жасаған қылмыстан келген зиянды түзету ... онда ... да бір ... ... сол ... ... алатын
қабілет болуға тиіс.
Е.Т. Алимкуловтың пікірінше, келген зиянды өз еңбегімен түзету –
жасөспірімге ықпал ету ... ... ең ... Бұл ... ... ... өзі ... немесе туыстары емес), жалақы түріндегі
түсімнен, стипендиядан, басқа да заңды табыс көздерінен төлейді [159, 78
б.].
Бірақ, ... ... ... ... ... ... ... келген зиянды түзеу міндетін сирек жүктейді. Мұны ... ... ... ... ... ... және тиісті
еңбек дағдысының болмауына байланысты ол міндетті ... ... ... Сондықтан да болар, тәрбиелік ықпалдың мәжбүрлеу шарасы
ретінде келген ... ... ... ... сот ... кең ... ... ата-ананың, басқа адамдардың түзеуіне жол берілмейді, ал
кәмелетке толмағанның ол қолынан келмейді.
Бірқатар шет ... ... ... институттарды отандық
практикада қолдану бұл шарның кемшіліктерін ... ... еді. ... – жәбірленушінің бұзылған мүдделерінің өтемі жайында.
Ағылшын заң шығарушысы жағдайды өзгертуге талпыныс жасауда, өз мүліктік
мүдделерін қорғаудың ... ... ... мүмкіндіктерінің
жәбірленушіде болмауымен ... ... ... ... Бұл институтты зиянды кәмелетке толмаған келтірген жағдайда
іске асыру қалай болмақшы? Қылмыстық соттардың ... ... ... ... ... бұл ... зиянды өтеу туралы бұйрықтар институты
қолданылады, оның ерекшелігі сол – ... ... ... жол ... бұл ... ... ... зиянды басқаша жолмен, ең алдымен
өз еңбегімен түзеуге міндетті.
Медиацияның бір түрі ... ... ... ол ... жасаған қылмыстарға шара қолданудың балама тәсілі ретінде
дамыды.
Полиция медиациясының мәнісі сонда, полиция, қылмыстық іс ... ... ... ... іс материалдарын медиация қызметіне беруі мүмкін, ол
пробация қызметінің мүшелерінен, тиісті ... ... ... ... сол ... ... Содан кейін бітімшілік ... ... ... ... ... ... ... жауапқа тартылуы тиіс адаммен кезекпен кезек жолығады. Медиация
сәтті болып, тиісті келісім жасалған жағдайда полиция қылмыстық ... ... жай ... ... ... ... формальды емес).
Бұл тұрғыдан алғанда ескерту және ... ... ... ... ... өзара тығыз байланысты. Біріне бірі ... ... ... бірі ... шаралар болғандықтан олар кейде
қатар қолданылады (медиацияның сәтті болуы ... ... ... шешім
қабылдауға алып келеді).
Франция заңнамасында да медиация институты бар. Бірақ француздардың заң
шығарушысы оны құқықтық реттеуде өте сақтық ... ... ... заң ... ... ... соңғы абзацты ғана қосты, онда
«егер бұл шара ... ... ... ... ... ... ... тудырған дау-дамайды тыюға, қылмыс жасаған ... ... ... ... ... онда Республика прокуроры жария
талап қозғалғанға дейін және ... ... ... жүргізу
туралы шешім қабылдауға құқылы».
Сонымен қатар бұл заң ... ... ... ... ... ... ... Ордонансқа қосымша енгізді, онда жаңа
12-1 бап пайда болды. Бұл жерде ... ...... ... емес ... ... әрекет қабілеттілік жоқ), медиация –
зиянды ... ... ол ... ... ... ... ... береді. Тағы бір айырмашылығы – кәмелетке толмағандардың істерінде бұл
процедураны қолдану туралы шешімді прокурор да, ... ... да ... ... ... кез ... кезеңінде, тіптен сот талқысы кезінде
де қабылдай алады. Сонан соң, кәмелетке толмағанның бос уақытын шектеу ... ... ... ... қою ... шаралар оның құқықтары мен
мүдделерін, жасалған ... ... ... ... көп ... ... көздейді. Сондықтан бұл шараларда мәжбүрлеу ... ... ... көбірек күйзеліс алып келеді. Бұл шараның ең тиімділер
қатарына ... Ішкі ... ... біз жауап алған
қызметкерлерінің 89,3%-ы растады, ... ол ... ... ... ... ... бұл ... 10%-дан астамы, бос уақытты шектеу ... ... ... ... ... бақылаудың қиындығына
байланысты, оны ... ... ... ... ... шараларын қолдануға келетін болсақ, шет елдің
көптеген мамандары (дәрігерлер, педагогтар, психологтар) оны ... ... ... ең ... шара деп ... ... толмағандар
арасындағы қылмыстылықтың алдын алуда оң нәтиже беретін амал – ... өмір ... және ... ... әсер ету. ... жазаларды қатайту – бұл проблеманы шешудің тиімді тәсілі деп
қарастырылу тиіс емес [160, 23 ... ... ... ... қатысты қылмыстық жазалар
қолданудың біздегі практикасы керісінше болып тұр. Мысалы, жаза ... 1,8% ... ... ... – 0,67%, бас бостандығынан айыруға
шартты соттау – 72,3%, белгілі бір ... бас ... ...... ... ... ... қылмыстарының алдын алуды ұйымдастыруға
жастардың бейімделмегендік концепциясы ықпал етті. Бұл концепция бойынша,
егер қылмыскер рецидивист ... онда ол ... ... ... ... ... Бұл пікірді ұстанушылар құқық бұзушының өміріне
араласпау керек дейді және ... пәс ... ... ... ... ... қайтару сияқты) сенбейді, бас бостандығынан
айыруға сотталғанның қылмысты қайта жасауы әбден ... деп ... ... негіз бар деп ойлаймыз. ... ... ... ... толмағандарды бақылайтын орталықтар аштырды, оған
жастар кешенді ... өтуі үшін ... 3 ... ... жіберіледі.
Қазақстан да кәмелетке толмағандарға қатысты ... ... бұл ... ... жөн.
«Қылмысты адамдар тобының, алдын ала сөз байласқан адамдар ... ... ... ... сияқты белгілер бойынша кәмелетке
толмағандар қылмыстарын саралау да өзінше бір проблема ... ... ... ... біз ... ... пайдақорлық
қылмыстарының криминологиялық сипаттамасына тоқталып, топтасып жасайтын
қылмыстар жастарға тән, ... да ... ... ... ... ал ... саясатта бас бостандығынан айыруға басымдылық
беріліп отырған жағдайда бұл шараның маңыздылығы ... да ... ... ... ... ... ... қоғамға қауіптілігі туралы
айтылады, ал ол жасалған қылмыстың ... ол ... тағы да ... ... екендігімен анықталады. Теоретиктер де, практиктер де топпен
бірге қылмыс жасаған адамның ... жеке өзі ... ... ... екендігін мойындайды. Бірақ Ю.М. Антонян, жас ұлғайған сайын
топтасып ... ... саны ... ... ... ... көмегіне мұқтаждық болмайды), қылмысты жалғыз өзі жасаған адам
топпен жасаған адамға қарағанда қоғам үшін қауіптірек дейді. Мұндай ... ... ... ... ... ... ... Г.М. Қонақбаева былай дейді: «қылмысқа қатысқандықты заң
шығарушы міндетті түрде саралаушы мән-жайға ... тиіс ... ... ... жасауға қатысуы, мүмкін лажсыздан қатысуы, оған
жеңілірек жаза беру керектігін көрсететін мән-жай ... ал ... ... ... ... ... [161, 56 б.]. Әрине, нақты жағдайларда, ... өзі ... адам ... қылмысты топпен бірге жасаған адамға
қарағанда қоғам үшін қауіптірек ... ... ... ... ... ... ... оның жасаған қылмысының қауіптілігі ғана
анықтамайды, бұл жерде оның өзінің қауіптілігін ескеру керек.
Қылмыстық бірлестікке ... ... ... қауіптілігінің
жиынтығы сол бірлестіктің өзінің қауіптілігіне, оның ... ... бола ... да, тең емес.
Кәмелетке толмағандардың ... ... ... ... ... оның ... мүшелерінің қоғамға
қауіптіліктерінің жиынтығынан жоғары деген әдебиетте пікір бар. ... ... бір ... ... ... ... – қылмысқа
қатысушылардың әрқайсысының қоғамға қауіптілігі) жаңа сапалық ... ... ... ... оған ... қоғамға қауіптілігі
жүйелік, құрылымдық-функционалдық ... ... ... ... ғана ... оны ... қылмыстық
бірлестіктің де қоғамға қауіптілігі артады, себебі өзара қолдау жағдайында
іс-әрекетті ... ... ... ... ... ... ... пайда болады, ауырырақ физикалық және материалдық зиян
келуі мүмкін, қылмысты жасау айласы және оны ... ... ... ... топ ... ... ... кәмелетке толмағанның
қоғамға қауіптілігі мен топ жасаған ... ... ... ... ... ... Кәмелетке толмаған қылмысты топ
құрамында ... ... ... бұл ... ... ... ол ... бір қысым көріп немесе топтың басқа мүшелеріне тәуелді болып қылмысқа
қатысуы мүмкін (бұл, әрине, ... ... ... ... ... ... ... топ қылмыс жасағанда оның әртүрлі қатысушыларына
бұл мән-жай ауырлататын ... ... деп те ... ме? ... ... ... қатысушыларына, әсіресе кәмелетке толмағандарға
қылмыстық жаза тағайындағанда олардың әрқайсысын жеке-дара қарау ... ... ... ... ... ... ... сипатын әрбір
нақты жағдайда сот анықтайды.
Бұл орайда, кәмелетке толмағандардың арасындағы қылмыстылықтың алдын
алуға арналаған халықаралық құжаттардың бар екендігін айта ... жөн. ... Бас ... 1990 ... 14 желтоқсанында №45/112 ... ... ... ... алу үшін Біріккен Ұлттар
Ұйымының басшылық қағидалары» резолюциясын қабылдаған ... ... ... ... ... ... ... алудың
негізгі қағидалары былай тұжырымдалып, бекітілген болатын:
«1. Кәмелетке толмағандар арасындағы қылмыстылықтың алдын алу қоғамда
қылмыстылықтың ... ... ... ... болып табылады. Заңи,
әлеуметтік пайдалы қызметке қатыса отырып және ... мен ... ... ... ... ... ... қызметке жол бермейтін
қағидаларда тәрбиеленуі мүмкін.
2. ... ... ... ... ... алу үшін
олардың жеке тұлғасына құрметпен қарауда және оның ерте ... ... ... ... ... ... ету ... қоғамның күш-жігері тиімді әрі қажет.
3. Осы Басшылық қағидаларды түсіндіру мақсатында ... ... ... ... ... ... белсенді рөл
атқаруы тиіс және оның толық қанды қатысушылары болуы тиіс және қоғамдағы
өмірге ... ... ... үшін тек ... ретінде қарастырылмауы
тиіс.
4. Осы Басшылық қағидаларды ұлттық құқық жүйелеріне сәйкес жүзеге асыру
кезінде қылмыстылықтың ... ... ... ... ... ... ... ерте жастан қамтамасыз ету тұруы тиіс.
5. Кәмелетке толмағандар арасындағы қылмыстылықтың алдын ... ... ... ... ... және ... шараларды жүйелі зерттеу мен ... ... ... Бұл ... ... ... және оның дамуына елеулі зиян
немесе ... зиян ... оның ... үшін ... ... ... Бұндай саясат пен шаралар мыналарды көздеуі тиіс:
а) жастардың әр ... ... ... ... ... ... алу ... мүмкіндіктерді және бүкіл
жастардың, әсіресе, ... ... ... ... ... және ерекше қамқорлық қорғауды қажет ететіндердің жеке
тұлғалығының дамуын ... ... ... ... жасалуын қамтамасыз
ету;
б) бұл мәселеге қатысты құқық бұзушылықтардың жасалуының қажеттіліктері
мен мүмкіндіктерінің ... ... ... ... ... жағдайларды
шектеуге бағытталған заңдар, процестер, мекемелер, құралдар және қызметтер
жүйесін пайдалағануға ... ... ... қылмыстылықтың алдын
алудың арнаулы теориялары;
с) бірінші ... ... ... ... ... ... тәуелсіз және әділетті қатынас негізінде жүзеге асырылуы тиіс ресми
органдардың араласуы;
д) бүкіл жастардың әл-ауқатын, дамуын, ... мен ... ... ... ... нормалар мен құндылықтарға ... ... ... ... көп жағдайларда есею мен өсу
процесімен байланысты екенін және, әдеттегідей, ... ... ... мінез-құлқы өз-өзінен өзгеретінін ескеру;
ф) көптеген сарапшылардың пікірі бойынша жас ... ... ... ... «бастаушы құқық бұзушы» ретінде ... көп ... ... ... ... ... ... ықпал
ететінін ұғыну.
6. Кәмелетке толмағандар арасындағы қылмыстылықтың ... алу ... ... ... ... ... ... қызметтер мен
бағдарламалар жасау қажет. Әлеуметтік бақылаудың ресми мекемелері тек қана
ерекше ... ... ... Басшылық қағидаларды БҰҰ-ның мүшесі болып табылатын, соның ішінде
Қазақстан Республикасында да экономикалық, әлеуметтік және ... ... ... ... ... «Параграф» Ақпараттық жүйесі. БҰҰ-ның
Бас Ассамблеясы 1990 ... 14 ... ... ... ... ... алдын алу үшін Біріккен ... ... ... ... толмағандардың жеке басында болатын өзгерістердің алдын алу
кәмелетке ... ... ... ... ... алу
ретінде. Мораль теориясы моральдың мәнін, оның ... ... мен ... нормаларды, олардың тарихи сипаттарын анықтайтын заңдылықтарды
зерттейді.
Бұл екі бөлікті: нормативтік этика мен мораль ... ... ... болмайды.
«Этика» терминін зерттеудің ерекше саласы – «практикалық» философияның
белгілемесі ретінде алғаш Аристотель ... Ол ... біз ... ... ... ... ... іздейді. Этика әрқашан дұрыс қылық
көрсетуі үшін әртүрлі жағдайды бағалауға үйретеді. Ол ... ... ... ... ... ... ... тәрбиелейді. Этика өмірде
және дүниеде бар құндылықтарды ... ал ... ... ... ... ... ... Бұл құндылықтарды өзіңнен де, барлық
жағдайлардан да іздеу керек.
Мәні тәрбиеден немесе этикалық сезімнен ашылатын ... ... ... ... иерархиялық баспалдағына ... ... ... ... жүзеге асырылатын өмір құндылықтарын
(өмірге құштарлық, тамаққа мұқтаждық және т.б.) құрайды, ал оның ... ой ... ... Адамның өмір сүруінің талаптары оның
бағалаушы санасында бір құндылықтардың ... ... ал ... ... алып ... ... жүз жыл ... аса құндылық бүгіндері
бағасын жоғалтуы мүмкін. Әр адамда өз ... ... ... да бір ... ... ... негізге алынған құндылықтар
«пирамидасында» ортақ негізгі құндылық бар, ол ешқашан мәнін жоғалтпайды.
Этикалық айтарлықтай ... ... ... ... ... 1) адамның басты құндылықтары, олар ... ... ... ... ... ... құндылығы, сана, қызмет, күйзелу, күш,
ырық бостандығы, мақсаттылық және т.б.); 2) ... ... ... ұстамдылық, жақынға сүйіспеншілік, шынайылық, адалдық ... ... және ... ... және ... және т.б.); ... ерекшелендіретін этикалық құндылықтар (алыс адамдарға сүйіспеншілік,
төңірегіндегілерге өзінің рухани байлығын сыйлау, ... ... ... ... яғни ... ... ұнағанды ұнату және т.б.).
Бұл құндылықтарды ары қарай әлі де тарамдауға болады, бірақ біз ... ... ... алдын алудың этикалық бағыты «мораль»,
«өнеге» ұғымдарымен тікелей байланысты, олардың мөлшері мен ... ... ... ... отырады және әртүрлі халықтарда, топтарда әртүрлі
(моральдардың көптігі және ... ... ... ... ... ... ғұрып», «әдептілік» не деген
сұраққа келіп тіреледі, ал ол әлеуметтік құндылықтардың (басқаның құқығын
мойындау, ... ... ... ... ... ... т.б.) жүзеге асырылуы үшін (ненің дұрыс екендігіне онша мән ... ... ... ... ... ... ... нәрсеге ұмтылу және оған қол жеткізу) толық сезінуден (ойға қонымды
шекте) әркімнің бас ... ... ... өмір ... мүмкіндік береді.
Әрине, этиканы зерделегеннен адам өз мінез-құлқын түбірімен өзгерте
алмайды. Адамзат тарихында ондай ... ... ... ... өз ынтығын
басқысы келетін адам этикаға немесе ... ... ... ... ... ... ... мүмкін. Мұндағы бірден бір шарт – өзінің
жаман дағдысымен күресуге күш табу. Ұлы орыс философы ... ... ... мен ... өмір ... ... дұрыс бағдар беріп
тұратын көрсеткіш деп санады. Бірақ егер адам ... ... жол ... өнегелік нормаларды қалай баяндап, шынайы мақсатқа жету ... ... онда еш мән ... [136, 164 ... ... оңай, ал оны негіздеу қиын», – дейді Б.А. Тойлыбаев
(137, 17 б.(. Шындығында, білімнің ... ... ... сияқты емес,
өнегелік философия осы кездегі бар нәрселер жайында емес, келешекте ... ... адам өзін ... ... ... ... ... сөз етеді.
Өнегелік уағыздарға қарағанда, этика көңілге ... ... ... ... Ол өз ... ... отырып, болмысты (яғни бар
адамды, бар әлемді) зерттеуден болатынды, ... не ... ... ... тиіс екендігін негіздеуге көшеді. Этикада адамның жеке ... ... кең, ... ... ... адаммен,
ол қандай да теріс қылық жасап, құқық қорғау ... ... ... ғана ... ... Этиканы іс-әрекеттің нәтижесі ғана
емес, бәрінен бұрын оның себебі қызықтырады (себебі, кез ... ... ... да бір ... іске асырылады, олардың ішінде бастылары
да, қосалқылары да бар, оларды кейде мүмкіндік ... ... деп ... ... ... ... ... жасаған адам заң жүзінде кінәлі.
Ал сол әрекетті жасауды ойластырған кезден бастап ол ... ... – деп ... ... ... ... ... [138, 173
б.].
Адамдардың рухани жұтау мәселесі қылмыстың кең етек алып ... ... жоқ, ол ... ... ... да, ғылыми
қызметкерлердің де арасында бар. Олар өз ... өз ... ... ... тұрғысынан алғанда кейін қалып отыр. Бұл кейін қалу
«адам санасындағы ескіліктің ... ғана ... ... келе ... ... ... ... байланысты» [139, 59 б.].
Бұл ретте әдеби сыншы Р. Мустафин 1917 жылғы рухани ... ... Адам ... ... факторлардың рөлін
күшейтіп, тоталитарлық режим, сонымен қатар адамдағы “ұяттың үнін” басып
тастады, әлсіздер мен ... ... жан ... ... адамгершілік сияқты діни уағыздарды ығыстырып тастап, тік
тұрып, тік жүруге үйретті [140, 4 б.].
Адамдарда кім де ... ойы ... рухы ... ... солар басқалардан
гөрі көбірек күйзеледі деген өзінше бөлек заңдылық бар деген ұғым ... ... өз ... ... де). ... және ... ... бір қоғамдық жағдайларда, адамдар жаппай еңбектенсе, ... ... ... білімді көтерсе өзі-ақ үстемдік құрады деп ойлаған
Кеңес дәуірінің идеологтарының негізсіз пікірлерін өмір біртіндеп ... ... ... ... ... адамдардың мемлекеттік
құрылыстағы әділетсіздіктен моральдық үстем болуы – адамның рухының оянып,
өнегесінің дамуына байланысты ... ... ... ... нормалар
ешқашан нанымға, ұтымды тәжірибеге, ішкі ынталылыққа айналмайды.
«Біздің жақын ... ... ... құндылық бағдары дұрыс
бағытын жоғалтты. Революция идеясы үшін ... бас ... ... ... туыстарды сатып жіберу түкке тұрмады. Мемлекеттік идеология
рухани байлықтан жұрдай қылды» [141, 108 ...... ... және ... белсенділігінің көзі, ол оның
табиғи қасиеттерін де көрсетеді (тағамға, киімге, ұйқыға және ... ... олар ... рең» ... ... оларда қоғамда
қалыптасқан таза әлеуметтік сипаттамалар болады. Мұқтаждықтың бұл жүйесінде
адамның өзін-өзі аяққа тұрғызуға, өзін ... ... және ... ұмтылуын есептен шығаруға болмайды, себебі олар ... ... жиі ... ... ... мұқтаждықтың эмоционалдық бояуы, көбіне, адамның
құндылық бағдарлар жүйесіне, оның ... өзге де ... ... жеке ... сылтаулық өрісі» дегеніміз – «оның өмір ... ... ... ... ... ... ... мен
мақсаттардың жиынтығы туралы айтуға болады дейді.
Қылмыстық іс-қимылдар мен қылмыстылықтың ... ... мына ... ... алынады:
1) қоғамдық-саяси мемлекет пен қоғамды басқару тетігі, ... ... оған ... ету және ... ... а) «абсолюттік», яғни өмір үшін ең
қажетті мұқтаждықтарды қанағаттандыру; б) халықтың әлеуметтік-
экономикалық дифференциясынан және ... өз ... ... ... ... мұқтаждықтарды қанағаттандыру; в) сол адамның
өзі не басқа адам ... ... өз ...... ... (аса ... ... «әлеуметтік
стандартқа» (қоғамның «жоғарғы табына» өту) қол жеткізу;
3) зорлық-эгоистік (күш ... ... ... ... а) өзін ... ... абсолюттендіру, бар
мұқтаждықтар мен мүдделерді кез келген формада іске асыру; б)
нақты ситуацияларда сол адам үшін ... ... ... ... ... мәдениетсіз адам өзіне жасаған ескертуге
балағатпен жауап береді); ... ... ... ... ... төзгісіз» жолмен өзін көрсетуі осыған жатады;
4) ұшқалақ-жауапсыз: а) өз іс-әрекетінің іс-қимыл нормаларына,
заңға барабар болуына мұқтаждық пен ... жоқ; б) ... ... ғана ... ... сыртқы бақылау
жағдайында, не ... емес ... ... және ... ... және қылмыстылықта көрсетілген сылтаулар әртүрлі
үйлестікте көрініс табады. Қылмыскерлердің ... ... ... ... және т.б.) не ... ... типтерінде
криминалдық сылтауламалардың өзіндік ерекшеліктері байқалады.
Құндылық бағдарлар – адамның, ол үшін аса ... ... ... ... оның жеке ... ... ... сипаттамасы.
Әдетте құндылық бағдарлар иерархиясы жайында айтады, бұл жағдайда адам ... ... ... ... ... ... да, оның өсу
қарқынының да маңыздылығы зор. Қылмыскерлердің құндылық бағдар жүйесінде
жеке-даралық не кландық-эгоистік ... ... орын ... ... «жеке материалдық молшылық», «өзін ең жоғарғы сатыда көрсету»,
ол үшін ең ... ... ... ... ... ... ... «эгоистік»
мүдде бірінші орынға қойылады.
Бақылау топтарымен ... ... ... ... ... жеке басының оң қасиеттеріне (қабілетіне,
еңбекқорлығына, мақсатқа, ... және т.б.) ... ... ... ... ... ... адамдармен арадағы байланысқа»,
«қалауын тапсақ қар жанады» деген қағидаға жүгінеді. Содан ... ... ... ... ... сатып алуға ынта ... ... ... ... және ... ... санаттарының да, олардың туындысы болып ... ... ... және ... «берілгендік» және
«опасыздық», «адамгершілік» және «қатыгездік» сияқты ұғымдардың да
криминологиялық ... ... ... ... ... а) өнегелік санадағы ... ... ... және ... ... ... шындығында, іс-қимылдың өнегелік нормаларының жұртшылық
қолдайтын жүйесімен таныс емес, ол «кім кінәлі – соны ұру ... ... алып ... ... ешкім қол ұшын бермейді» деп санайды;
б) жалпы қоғамда ... ... ... ... ... ... ... моральмен» арадағы өнегелік қақтығысқа әкелетін
қателік. ... ... ... ... оның ... топтарға,
сословиелерге бөлінетінін естен шығармау ... Ал ... ... ... ... мен қылмыстылық арасындағы өзара байланыстарды
айқындаудың да бұл тұрғыдан алғанда криминологиялық маңызы бар.
Қылмыскерлерді зерттеген барлық ... да ... ... ... ... ... ... өнегелік ұғымдары
бұрмаланған адамды заң, оның ішінде қатаң ... бар ... ... ... Бұл сұрақтың жауабы адамның құқықтық санасына талдау
жасауды керек етеді.
Көптеген қылмыскерлердің ... ... ... ол ... ... ... ... өзгеше. Егер қылмыскерлердің
жалпы заңға қатынасы жайында айтсақ, қылмыскерлердің айқын, нақты ... ... ... олар ... болуы керек екендігін
мойындайды, заң қорғайтын көптеген жағдайлардың әділдігін және ізгілікті
екендігін ... ... ... ... ... рөлін, оның
әлеуметтік реттегіш ретіндегі функциясын, ... ... ... ... айтады, қоғам құрылысының мемлекеттік-құқықтық принциптері
жайында, заңның әлеуметтік ... ... ... салаларының нормалары
жайында жақсы хабардар емес (мемлекеттік, лауазымдық, экономикалық
қылмыскерлерден ... ... ... ... азаматтарға қарағанда
қылмыстық заңды жетік білетіндігі туралы пікір қате. Біріншіден, қылмыс
жасап, ол ... ... ... ... ... басқа
адамдардікінен артық емес; екіншіден, олардың қылмыс жасағанға дейін ... ... ... ... ... және жүйесіз, ол білім өздері ... ... ... ... ... тәжірибесімен шектелген.
Қылмыстық заң, бұл жағдайда, құқықтық білімге аса мұқтаж адамдар үшін
тиісті ... ... ... ... тобындағы адамдарға қарағанда қылмыскерлер санкциялардың
тежеушілік рөліне көп мән береді. ... ... ... ... ... деп әрдайым санамайды. Себебі сотталғандардың өздері жәбір
шеккен іс-әрекеттер де жазаланады ғой. Бұл ... ... ... атап ... қандай қылмысты қатаң, қайсысын жеңіл жазалау
керектігі жөніндегі түсініктері әртүрлі ... ... ... ... қылмыстарды жасаушы адамдардың құқықтық талаптары өзіндік ерекше.
Көптеген рецидивистердің, ... бас ... ... ... отырғандардың, құқықтық көзқарастарының бұрмаланғаны соншалық, олар өз
көзқарастарының заңда ... ... ... мойындаған көзқарастан
қаншалықты өзгеше екендігін ұғынбайды. Олардың қалыптасқан пікірлерінің
«табиғилығына» ... әрі ... ... ... ... ... Сондықтан
да олар небір ұнамсыз, жөнсіз сөздерді денесіне татуировка арқылы жазып
алып, оны ... ... ... қоғамдық және топтық психологияда кең таралған пікірлерді
едәуір ... ... ... Ал ... ... ... ... қылмыстық іс-қимылға айналдыру мүмкіндігі басқа азаматтарға
қарағанда едәуір жоғары, себебі көзқарастардың, мақсаттардың, бағдарлардың
тиісті деформациялары олардың ... а) кең ... б) ... бар нанымға айналады, сол бағыттағы іс-қимылға дайын тұру, ... ... ... ... тобында мүлде байқалмайтын дәрежеде
көрініс табады; в) құндылық бағдарлардың, өнегелік, құқықтық және ... мен ... ... ... ... ... ... деформациялары бар субъектілер өздері сияқты, қоғам
моралі мен заңнан ... тіке ... ... ұстанған
адамдармен араласып, проблемалық және қақтығысты ... жиі ... ... ... ... ... анықтау үшін біз
респонденттердің екі ... ... ... ... ... жүргіздік. Олар: жоғары оқу орындарының 175 студенті және Алматы
қаласы Ішкі ... ... ... ... ... ... ... тұрған 16-17 жастағы 96 адам. Бұл екі топ жас ... бірі ... ... ал сана ... ... бар ... сөзсіз, сол
себепті оларды зерттеуде құндылық бар.
Жоғарыда аталып өткендей, адамның криминогендік мінез-құлқы оның рухани
және өнегелік қасиетінің ... ... ... ал ол ... ... ... ... саясаттануымен және идеологиялануымен
байланысты. Сондықтан да ... ... ... ... ... және өнегеге көзқарасын анықтайтын мәселелерді зерделеуге де
бағытталады. Жаңа ... ... ... ... ... ... көптеген жайттарын ұмыттыруға тиіс еді, бірақ олай болмады.
Мысалы, студенттер арасында «ескі ... ... әлі ... Бұл ... ... кәмелетке толмағандардың үштен бірі (32,6 %-ы)
біледі. Ал сауалнамадағы: «Бұл ұғым нені ... ... ... мен жастардың көпшілігі (33% және 13% тиісінше) ол ... ... ... үшін ... деп ... ... дегенмен,
респонденттердің басым көпшілігі қандай да бір жауап таба ... ... ... кодексін» сұралғандардың 6,3%-ы ғана
білген, олар оны бай адамдардың қоғамын ... ... және ... ... үшін ойластырылған деп ... Ал Ішкі ... ... ... ... ... ол ... білетін
адам шықпаған.
Қылмыстардың алдын алу адамдардың құқыққа сай іс-әрекеттерін қамтамасыз
етуге, қылмыстардың ... мен ... ... ... масштабы және мазмұны жағынан әртүрлі шаралар жүйесі,
әлеуметтік процесс.
Алдын алу шараларының құрылымын қылмыстылықтың құрылымы ... ... бірі өте ... ... ... ... алдын алу
теориясында криминогендік кешендерге мақсатты шаралардың антикриминогендік
кешендерін қарсы қою ... ... ... ... ... және практикалық зерттеулердің нәтижелері алдын алу ... ... ... Бұл ... ... ... және ... пайдақорлық криминогендік сылтаудың тірек тиянағы ... ... ... ... тану ... ... алу ... тұрғысынан алғанда криминогендік сылтаудың маңызы
екіжақты. Бір ... ... ... ... ... толмағанның
пайдақорлық қылмыстық іс-әрекетінде көрініс табатын жағымсыз жағдайлардың
алдын алу керек. Екінші жағынан, бұл өзгерістердің өзі ... алу ... ... ... болып саналады.
Егер жалпы алдын алу жүйесін адам тіршілігінің:
- отбасы-тұрмыстық;
- оқу-еңбектену;
- бос уақыт ... ... ... ... ... ... ... онда кәмелетке толмағандардың пайдақорлық
қылмыстарының алдын алу сол жүйеге кіреді.
Ғылыми зерттеулер, ... ... ...... ... олардың теріс жолға түсіп кетуінің маңызды
себептерінің бірі ... ... ... ата-аналар арасындағы дау-
дамай, олардың бала тәрбиесіне көңіл бөлмеуі екендігін ... ... ... алғанда кәмелетке толмай құқық бұзатындармен күрестің ... ... ... ... ... отбасыларына жалпылай және
арнайы көмек ... ... ... іске асыру арқылы ғана арттыруға
болады.
Халы жаман ... ... ала ... ... өзінше бөлек объектісі ретінде
заңнамаға біржола ... ... ... ... ... толмағандар арасындағы құқық бұзушылықтан сақтандыру және
балалардың қараусыз және ... ... ... алу ... №591-11 заңына
сәйкес қалалық, аудандық Ішкі істер департаменттерінің ... ... ... ... ... ... тәрбиелеу, оқыту
және (немесе) бағып-қағу жөніндегі міндеттерін орындамайтын және ... ... ... ... ... не ... ... көрсететін
ата-аналармен немесе кәмелетке толмағанның ... ... ... ... ... Жоғарыда аталған белгілері бар ... ... деп ... ал ... ... ... ... қалған мәртебесін алады, ол бірден алдын ала ықпал ету объектісіне
айналады [142, 66 ... да ... ... ала ... ету ... ... ... материалдық молшылық деңгейі (дұрысы – баланы дұрыс тәрбиелеуге қажет
материалдық ... ... ... ... өнегелік тәрбиенің отбасында болмауы, отбасының
мүшелері арасындағы қатынастың ... ... ... ... ашық ... ... жек ... ата-ананың қылмысқа, майда құқық бұзушылыққа және әдепсіз қылықтарға
баруы;
- отбасындағы дау-дамай, оның төбелеспен тынуы.
Бұл ... ... алу ... ... әртүрлі
отбасыларының материалдық жағдайларының әртүрлі екендігін ескеру керек.
Дүниеқұмарлық, басқа біреудің барлығын, байлығын көре ... ... ... ... ... ... ... сондықтан да
отбасында рухани байлықтың материалдық байлықтан кем ... ... ... ... ... «шлагбаум» бола алады.
Отбасындағы ахуалды жақсарту үшін ғылыми әдебиетте ... ... ... реті ... халы ... ... ... олай болудың себептерін анықтау;
- отбасының ахуалын қалыпқа ... ... ... асыру;
- бала тәрбиесіне мән бермейтін ата-аналарға қатысты әкімшілік және
қылмыстық-құқықтық шаралар қолдану.
Бала тәрбиесіне мән ... ... ол үшін ... ... жоқ
отбасыларын айқындау үшін көптеген материал, деректерге ... ... ... ... ... керек (ақпарат алу көздері: азаматтардың,
ұйымдар мен мекемелердің ... ... ... іс материалдары,
қоғамға қауіпті іс-әрекет жасаған жасөспірімге қатысты ... ... ... ... ... қызметінің мәліметтері,
оперативтік мәліметтер, ... ... ... ... ... ... ... және т.б. жүргізілген әңгімелер).
Айта кету керек, кәмелетке толмағандардың істері жөніндегі бөлімшелер
жастар тәрбиесіне ... ... ... ... мен ... ... ... жұмысын жыл асқан сайын азайтуда. ... ... ... ... ... ... жасауға және қоғамға жат
әрекетке ... ... ... ... орта ... 64,6%
екендігін көрсетіп отыр. Басқа сөзбен айтқанда, үш жағдайдың екеуі ғана
мәлім болып, ... ... Және де ... есепте тұратын ата-
аналар мен заңды ... ... ... астамы кәмелетке
толмағандарға теріс ықпал жасап, олардың қылмыс жасауына негіз болған.
Отбасы халының нашарлығы әрқашан да жеке-дара ... ... да ... білу үшін ... зерделеу, әңгімелесу, бақылау жасау,
сұраққа жауап алу, жинақталған ақпаратты ... ... ... жасау
керек.
А.Н. Ильяшенконың пікірінше, халы жаман отбасыларын комиссия құрып
зерттеу керек, сонан соң ... ... ... ... ... ... ... жағдайы, ата-ана мен
балалар арасындағы қатынасты, отбасы мүшелерінің жүріс-тұрыстарын ... ... ... жөн, ... соң ... ... ... қоғамдық-
мемлекеттік бақылаудың формасын белгілеу болады. Комиссиялық зерттеуді оқу
орындарының қызметкерлері, ... ... ... ... ... бөлімшелердің өкілдері, депутаттар жүргізеді.
Отбасындағы жағдайды, ... ... білу үшін ... ... ... ... ... басқа да медицина қызметкерлерін тарту керек. Отбасындағы
халдың нашар болу ... ... ... ... ... алу шараларының
тиімділігін арттырады [142, 23 б.].
Халы жаман отбасыларындағы жағдайды қалпына ... ... ... ... ... ... ... көрсету шараларын жүзеге асыруды
көздейді.
Халы жаман отбасына ... ету ... ... және ... ... ... жиынтығынан тұрады, яғни онда кешендік сипат болады.
Мысалы, тәрбиелік іс-шаралар жұмыста және тұрмыста көрсетілетін ... ... ... ... аз ... Ю.М. Антонянның пікірінше,
жалғызбас аналарға әлеуметтік қолдау тек ақшалай жәрдемақы ... тиіс ... оған көп ... ... ... ... оның
еңбегінің әлеуметтік мәртебесін көтеру керек және т.б. [143, 151 ... ... ... жұмысының төрт бағытын бөліп алады:
1. сыртқы теріс ... ... ... тұра ... ... процеске қосу;
2. ішкі теріс ықпал көзін тоқтатуға жәрдемдесу;
3. отбасының өзара араздас ... бір ... ... профилактика жасалынатын отбасының криминогендік ықпалға түскен
адамнан қол үзуіне жәрдемдесу [144, 7 ... ... ... ... көзіне қарсы тұра алмайтын, яғни өз
мүшелерінің іс-әрекеттерінің ауытқуына немқұрайды қарайтын не оны ... ... ... кезекте профилактикалық процеске қамтылуға тиіс.
Профилактикалық күш бұл ... ... пен ... сезімін
жандандыруға, сондай-ақ өзара қатынастағы психологиялық және педагогикалық
қатынастарды жеңуге бағытталады.
Сыртқы теріс ықпалға ... тұра ... ... ... толмағанның
теріс қасиеттерін жою ... ... ... ... ... ... ... қасиеттердің қалыптасып дамуына да атсалысуға
тиіс.
Алдын алу шарасы кәмелетке толмағандардың отбасыларындағы енжарлықты
жеңуге де ... ... ... ... ... отбасыларында барлық
күш-жігер теріс ықпал көзін ... ... ... ... ... ... ... тыс қалмайды. Отбасы мүшелерінің арақатынасын
жақсартуда тек сендіру ғана емес, керек болған ретте жауапкершілік ... ... ... көзі ... ... ... ата-ананың екеуі де,
немесе біреуі қоғамға жат өмір сүреді, балалардың ... ... ... тудырмайды, олардың тәрбиесін бетімен жібереді, балаларға,
әйелдерге қатыгездік көрсетеді, маскүнемдікке салынады, балаларды ... ... жат ... ... ... отбасыларындағы балалар,
бәрінен бұрын, әлеуметтік-құқықтық қорғау шараларын керек етеді. ... ... ... ... ... ... ... теріс ықпал көзін жою керек. Осы зерттеуге қатысты алатын болсақ, ол –
отбасы ... ... ... ... табуға бағдар алғандығын және
мұның дұрыс ... ... ... ... әсер ететіндігін отбасы
мүшелерінің ұғынуына ... көз ... ... ... ... заңнамада өз міндеттерін орындамаған немесе дұрыс орындамаған
не ол құқықтарын теріс пайдаланған ата-аналардан ... ... ... ... ... ... шаралары қарастырылған.
Мысалы:
- ата-ана құқығынан айыру немесе оны шектеу;
- өміріне немесе денсаулығына қауіп төнсе баланы тез алып ... ... ... оларды алмастыратын адамдардың баланы тәрбиелеу
жөніндегі міндетті орындамауы (ӘҚтК-нің 111-бабы);
- ішімдікке салынып немесе есірткі ... ... ... ... салдарынан отбасының қиын халге ұшырауы;
- кәмелетке толмаған адамды есірткілік немесе ... да ... ... емес ... ... не спирттік ішімдіктердің ұдайы
тұтынуға, не жезөкшелікпен, ... ... ... ... (ҚК-нің 132-бабының 1-бөлігі);
- кәмелетке толмаған адамды қылмыстық іске ... ... ... ... ... ... жөніндегі міндеттерді орындамау (ҚК-
нің 137-бабы);
- балаларын ... ... ... ... ... ... төлеуден әдейі жалтару (ҚК-нің 136-бабы).
Ата-ана құқығынан айыру сияқты өте қатал шаралар баланың ... ... ... ... әсер ... ... да ... жазаны басқадай еш
амал қалмаған жағдайда қолдану керек. Қылмыстық ... ... ... айыру сияқты қатаң шаралар – әкімшілік жауапкершілікке тарту, ата-
ана құқығын шектеу сияқты жеңілдеу ... ... ... ... жағдайда
қолданылады.
Сонымен қатар, жасөспірімге теріс ықпал ететін сыртқы әсерлерге қарсы
тұра алмайтын ... ... ... ... ... (балаларды тәрбиелеу, оқыту, құқықтары мен мүдделерін қорғау
жөніндегі міндеттерін ... ... ... ... ... ... қатынасқа байланысты алатын ... ... алу ... ... ... ... ... ұрыс-жанжалды, ата-ананың теріс қылықтарын,
педагогикалық білімсіздігін жатқызуға болады. Бұл ... халы ... ... ... ... ... ете алатын алдын
алу субъектілерінің жүйесі туралы, сондай-ақ ол ықпалдың әлеуеті ... ... ... ... және ... құқықтық тәжірибені
ескере отырып, отбасы соттарын құру ... ... шешу ... ... ... ... ... жасаған қылмыстар туралы
қылмыстық істерді, отбасындағы қатынастарға ... ... ... ... ... Польшада 1982 жылдан бар, олар қылмыс жасаған да, ... ... ... де ... ... қатысты істерді қарайды.
Жапониядағы отбасы соттарына кәмелетке толмағандардың барлық істеріне
қатысты ерекше юрисдикция берілген, олар қылмыстық ... ... ... ала ... көтеруге құқылы, бұл жағынан отбасы соттары басқа соттарға
теңестірілген. Мамандандырылған орган ретінде олар ... ... ... ... оларға тәрбилік-түзету шараларын
(«қорғау шараларын») қолдану туралы мәселені шешеді, отбасындағы ... және ... ... ... ... ... толмағандарды қорғау туралы заңнаманы бұзған ... ... ... ... ... ... қарағанда кәмелетке
толмаған пайдақор қылмыскерлер криминогендік ықпалдың сыртқы әсерге қарсы
тұра алмайтын отбасында көбірек, ... ... ... ... ... екен. Бірақ олардың екеуі де жеткіншектің ... ... ... Отбасында қандай да бір оң ... ... ... өзге ... да бұзылуына алып келеді. Отбасындағы, тұрмыстағы
өзгерістер оқуға да, жұмысқа да әсерін тигізеді.
Бала тұлғасының қалыптасуында ... рөлі зор. ... ... бала ... ... қоя ... оларға мектеп көмегі өте қажет.
«Мектеп қоғамның бір бөлігі, онда халықтың болашағы өсіп-өнеді.
Мектепте ... ... таңы ... - ... Н.А. ... [145, 7 ... да мектеп жеткіншектерді дұрыс және жан-жақты тәрбиелеп, оларға
сапалы білім ... ... ... өсіп дамуын қамтамасыз етуге тиіс.
1956–1965 жылдары ... ... ... ... ... ... ... құру, ұзартылған
мектептер (топтар) ашу туралы үкімет қаулылары шықты. Ауысым санын азайтуға
мүмкіндік беретін мектептер тұрғызылды, ... ... тыс ... баса ... ... оң қадам ұзаққа бармады, 90-жылдардың басында ... ... ... ... ... бұл, әсіресе, кәмелетке ... ... ... ... ... ... ... жиі-жиі қайта
құру, білікті мамандардың кетіп қалуы жаңа ... ... ... ... ... заң ... көбісі қолданыстан шығып қалды, ал
Қазақстан Республикасының кәмелетке ... ... ... ... шыға қоймады. Нәтижесінде, 1990 жылдардың басында,
жеткіншектерді тәрбиелеудің және олардың қылмыстарының алдын ... ... ... толықтай күйреді. Мектептер және кәмелетке ... ... оқу ... ... беру ... заң қабылданғаннан кейін
өздерінің тәрбиелік функцияларын толық жоғалтты.
Білім беру мен тәрбиенің арақатынасын И.Г. ... дәл ашып ... ... ... ғана ... ол – ең ... ... құралы. Ол баланың
жақсы оқуы үшін, бәрінен бұрын, тәрбиені қолға алуы ... яғни бала ... ... ... Бір жағынан тәрбие оқуға көмектеседі, оқу
материалының жақсы қабылдануына септігін тигізеді, баланың жан-жақты ... ... ... ... ... [146, 6 ... беру ... жетілдіру жұмыстың жеке-дара жүргізілуін талап
етеді. Бұл бағытта ... ... ... ... ... оқушылар үшін
жеке-дара – топтасқан сабақтар ... ... ... ... ... ... сыныптары құрылады, оларға баса назар ... ... ... ... таңдаған пәндерін тереңірек оқытатын
сыныптар ашылады, Қорғаныс министрлігі кадет ... ашты ... ... ... бұл министрліктің Республикалық әскери мектептері
(Астана, Шымкент, Қарағанды, Алматы ... және Ішкі ... ... ... ... қаласында) жұмыс істейді.
Оқудың факультативтік формасы да өзін ... ... ... оқу ... курстар енгізді, ал оқушылар оқуын жалғастыруға мүмкіндік алды.
Оқушыларға мектепте мамандық таңдау мәселесі шешімін тапқан ... ... ... ... мамандықты ұнататынын да білмейді,
мамандықты «көз жұмып» таңдайды. Бұл, кейін, жоғары (орта) оқу ... да, ... ... да ... ... Осыған байланысты айта кету
керек, АҚШ-та тестілеу қызметі көптен бері жұмыс ... ол ... ... ... ... білімін тексереді, сонан соң, алған
бағдарына қарай, қандай оқу орнына ... ... ... ... ... ... ... береді.
Венгрияда балалары мектепте оқып жүрген кезінде полицияда қызмет етуге
бағдар алатындығы туралы ата-анамен шарт жасалады. Бұл ... ... ... түсіруге, самбоға, дзюдоға, шет тілдеріне, ... ... ... ... ... ... каникул кезінде
ІІМ есебінен екі ... жиын ... онда ... ... өрт
сөндіру, шекара және басқа қызметтердің жұмыстарымен танысады. Бізге де
сондай тәжірибені қабылдап, практикада ... ... ... ерте ... ... шегуі, ішімдік ішуі, есірткі заттарын
тұтынуы сияқты теріс қылықтарының алдын алуда да ... ... ... Бұл ... да ... оң ... пайдалануға болады.
Мысалы, АҚШ-та, мектеп оқушыларын есірткіге қарсы тәрбиелеудің ... атты ... бар. Бұл ... ... ... алу
шаралары балалар бақшасында басталып, ... ... ... ... оқушыларды тәрбиелеу жұмысының неше түрлі формалары
мен әдістері ... ... ... ... шығармалар
жазу, бейнетренингтер, ... ... ... нашақорлармен,
маскүнемдермен кездесу, бейнематериалдар көру оқушыларға оң ... ... ... ... ... ... күнінен бастап
біздің де енгізуіміз керек, себебі, тәрбиені неғұрлым ерте берсе, нәтиже де
солғұрлым елеулі болады. Оқушыларды ... ... ... ... ... ... ... бойынша сабақ өткізу
тиісті білімі жоқ ... ... ... ... ... ... саясатын жете білмейді, құқықтық тәрбиенің мақсатын, оның оқушыларда
қандай әсер ... ... ... ... оқу ... ... тәрбиенің керек екендігі, оның
мазмұны, жүзеге асыру формалары мен ... ... ... ... ... ... қарамастан, қазір жалпы білім беретін мектептердің
бағдарламаларында мамандандырылған құқықтық пән жоқ.
Сонымен, ... ... пен заң ... ... қылмыс пен жаза
мектептерде, тек әдебиет сабағында ... Ф.М. ... сол ... ... сөз ... ... ... сүйенсек, кәмелетке толмаған
пайдақор қылмыскерлердің 17,8%-ы ғана құқықтық ... ... көзі ... ... көрсеткен.
Құқықтық тәрбиені тәрбиелік ықпал ету жүйесінің құрамдас бөлігі деп
қарастыру керек, оның ... ... ... ... және т.б. ... ... ... құқықтық принциптер мен нормаларды
белгілі бір ... ... ... ... ... ... дамудың кез
келген бағытында артта қалып қоюы оның ... ... ... ... әкеп
соғады.
Сонымен, оқушылардың рухани-өнегелік дамуын, әлеуметтенуін қамтамасыз
етпей тұрып оларды құқықтық тәрбиелеу ісін ойдағыдай жүзеге ... ... В.И. ... ... ... ... мектептердің, кәсіби училищелердің,
жоғары оқу орындарының оқу бағдарламаларына ... ... ғана ... өмір ... негіздерін оқытуды да кіргізу керек, онда баланың
жыныстық тәрбие ... ... ... ... зиянды әдеттер – темекі
шегумен, ішімдік, есірткі заттарды тұтынумен күресуі, өмірге ... кез ... ... ... жол таба алуы ... өмірлік өзекті
мәселелер сөз болса» [147, 30 б.].
Мектепке, басқа оқу орындарына құқық қорғау органдарының ... ... олар ... ... ... ... тілмен оқушыларға жеткізе алар еді.
Құқықтық тәрбиеде де оқушылардың жыныстық – жас ... ... ... ... оның ... ... ... бойға сіңіру
ұлдар мен қыздарда бірдей емес. Жеткіншек жастың бас-аяғында әр ... ... ... ... ... ... қатынас көрсетеді:
қыздар, жеткіншек жастың бастапқы кезінде норма ... ... ... ... қарай норма бұзатын ортаға жақындау жүреді, ... ... олар ... ... олар ... ... ... көреді, құқықтық нормаларды бағалау, оларды сақтау керектігін ұғыну
қыздарға қарағанда ұлдар санасына ертерек жетеді.
Сонда да ... ... ... ... он есе ... ... Бәлкім
дәстүрлі құндылықтарға бағдардың әсері болар. Сондықтан да ... ... ... ... теріс стандарттарына жеккөрушілік
танытуына бағытталуы тиіс. Қыздарға құқықтық тәрбие бергенде олар ... ... ... ... әйгілі әртістердің
және т.б.) өмірлері үлгі ретінде пайдаланылады. Ойдағыдай нәтижеге алу үшін
бұл іске бұқаралық ақпарат құралдарын да ... ... олар ... ... баршаға уағыздауға, насихаттауға тиіс.
Адамды әлеуметтендірудің ең маңызды факторларының бірі – ... ... ... ... бастап кәмелетке толмағанның өмірі түгелдей
өзгереді. Бұл өзгеріс жұмыстың ... және ... ... көп ... кезде еңбек ұжымының тәрбиелік ықпалы мардымсыз. Кеше ғана
жастарға оң ықпалын ... ... ... ... ... ондай функция
атқарудан қалды. Ақысыз атқарылатын қоғамдық ... ... ... ... ... ... байланысты емес проблемалары алдын алудың
мамандандырылған субъектілерінің ғана назарында ... ... ... ... әзер ... жастар оқығаннан жұмыс
істегенді дұрыс көреді, бірақ бара-бара ... да ... ... ... ... ... ... бармай қояды, жұмыс орнында ішімдік ішіп мас
болады, ақыры жұмыстан кетіп, пайдақорлық қылмыстар жасауға дейін барады.
Мүмкіндікке қол ... ... ... адамның жасы едәуір рөл
атқарады. Жастардың жалақысы төмен ... ... ... ... ... бірдей еместігі жастарды, өз мұқтаждықтарын қанағаттандыру
үшін майда ұрлықтар жасауға итермелейді, ол бара-бара ... ... ... ... ... отбасындағы, мектептегі тәрбиенің олқылығынан
іздеу керек. Нәтижесінде еңбек ... ... ... ... ... бой алдырған, кейде есірткі де қолданатын ... ... да ... алу ... ... ... да ... керек.
Жетекшілік, қамқорлық институтын қайта жандандыру керек. «Қоғамға жат
қылықтардың себептері мен ... ... ... ... ... ... айқындау мақсатында жұмысшы жатақханаларындағы құқық
бұзушылықтың ... алу ... ... ... ... ... практикасын
жандандыру керек», - дейді В.К. Силенков [148, 76 б.].
Еңбек ұжымдарының алдын алу – ... ... ... өзін ... ... да едәуір көмектесе алады. Сонымен қатар еңбек ұжымының
күш-жігерін мамандандырылған алдын алу субъектілерімен де үйлестіру ... ... ... жұмыссыз қалу немесе отбасын асырауға
жетпейтін жалақы алу ... ... Бұл ... ... толмағандар
мен жастар, зейнеткерлер мен ондайға жақын қалған адамдар қорғаусыз ... да ... ... мен ... ... ... ... бағдар беру, мамандыққа даярлау немесе қайта даярлау өзекті мәселеге
айналуға тиіс.
Бұл қызметкерлердің еңбек ... ... ... ... Ол үшін ... ... ... көп болатындығын алдын ала
болжап, жастарды сол мамандық бойынша оқыту керек. Ол үшін:
- ... ... мен ... ... ... бюроларын
ашып, барларын дамыту керек, олар еңбек рыноктарындағы ақпаратты жинақтап,
талдап, бағалар еді;
- сол рыноктың жағдайына және онымен арақатынасқа ... ... ... ету және ... ... мамандығын өзгертуде, жұмысқа тұруда көмек көрсету және т.б.
Кәсіби-техникалық училищелер жүйесін қалпына келтіру ... ол ... Н.Ә. ... бір ... айтқан болатын. Еңбек рыногында үлкен
сұранымға ие мамандықтар бойынша жастары ... ... ... ... ... ... қарай бағдарламаға өзгеріс енгізіп
отыру керек.
Бос уақытты ұйымдастыру проблемасы – кәмелетке ... ... ... ең маңызды мәселелерінің бірі. Оны осы зерттеу
растады.
Нарық жағдайында көптеген жеткіншектер, олардың ішінде ... ... да ... тыс ... Отбасының, мектептің ғана емес, басқа
да қоғамдық және мемлекеттік ... ... ... көп ... ... ... ... істеуде
мамандандырылған клубтар, секциялар, спорттық, басқа да ... ... ... ... ... толмағандардың бос уақытын ұйымдастыруға
коммерциялық құрылымдар қысым жасауда, олар стадиондарды, ... ... өз ... алып ... сол себепті бірқатар жастар спортпен
айналысқанды доғарды. Кейбіреулері, әртүрлі жолдармен ақша табу ... ... ... ... толмағндардың бос уақытын өткізуінің
криминалдануының бір ...... ... ... ... қойды,
бұл жұмыс жоспарланбайды, барлығы антиәлеуметтік және ... ... ... да қазіргі басты міндет – балалар мен жасөспірімдер бос
уақытын өткізетін жаңа ... ашу, ... ... ... және ... дамуына жағдай тудыратындай әлеуметтік пайдалы сипат
беру.
Бұл мақсатта мемлекеттің ғана емес, ... ... ... ... ... мен ... ... да мүмкіндіктерін пайдалану керек, кәмелетке толмағандардың
бос уақытын ұйымдастыруға арналған қаражаттың қалай, қайда жұмсалғандығын
қатаң қадағалауға алу ... ... ... ауыр ... ... ... өз қалтасынан 8 млн. ... ... ... (2008 ... чемпионы И.Ильиннің жомарттығы үлгі боларлық
іс. Қиын жағдайға тап болған ... халі ... ... ... мекемелері мен балалар үйлеріне өз ақшасымен ... жеке және ... ... ... ... көрсетуге тиіс.
Ең белсенді кәсіпорындар Алматы (29,7%) мен Астана (9,4%) қалаларында
және де ... ... (7,2%), ... ... (7%), ... ... 2000 жылмен салыстырғанда 2003 жылы тіркелген шағын бизнес
кәсіпорындарының саны 13,5%-ға артқан. Олардың 72%-ы – ... ...... ... жөндеу, тұрмыстық бұйымдар саласында, 12,5%-ы ... 12,4%-ы – ... ... ... жалдау және
кәсіпорындарға қызмет көрсету саласында, 11,3%-ы – ... [149, 13 ... ... ... айналымы ұдайы өсуде. Ал қаланың
(облыстың) бюджеті жеткіншек ... ... ... ... ... ... тартады. Мүмкін өзара тиімді жобалармен бизнесмендерді
қала (облыс) әкімшілігінің жобаларын қолдауға қызықтыру ... ... ... ... өз ... ... үшін бір ... акциялармен
шектеледі.
Бос уақытта жасалатын қылмыстарға жан-жақты ойластырылған ... ... ... ... ... олар ... ... итермелейтін себептер
мен жағдайларға тосқауыл болар еді.
Сонымен, профилактикалық жұмыстағы ... қол бос ... ... ... керек, ол өмірдің басқа салаларына да: еңбекке, қоғамдық
белсенділікке және отбасы-тұрмыстық ... де оң ... ... ... да, заң ... ... де бос ... басқару
міндеттері, негізінен, бірдей – олардың жеке ... ... ... жолдары мен тәсілдерін анықтау және оларды қоғамдық пайдалы қызметке
тарту. Бірақ бұл міндеттер әртүрлі шешімін ... заң ... ... ... ... ... жүйесі болса жеткілікті. Ал құқық бұзғыштарға бос уақыт кезінде
тұрған жердегі криминогендік топтар, криминогендік ... ... ... ... пен Е.Ж. ... ... ... шараларға
мыналарды жатқызады:
- бейәлеуметтік, криминогендік және криминалдық топтарды айқындау,
олардың ішкі және ... ... ... ... ... ... ... айқындау және оларды ... ... ... ... іс ... және ... лидерлерді айқындау және олардың
лидерлік қызметін тиятын шаралар қарастыру;
- ... және ... ... жұмыс тактикасын ойластыру
[150, 91 б.].
Қалыптасқан топтарды ыдырату мақсатында ондай топ лидерлерінің беделін
түсіріп, оның «еңбегін» жоққа шығару ... ... ... топ мүшелерінің
құқыққа қайшы әрекеттеріне оң бағдар беру керек.
Бұдан біз криминалдық топтардың ... ... ... ... ... кесуге ерекше маңыз беріледі деген тұжырым жасай аламыз.
Профилактикалық жұмыстың бұл кезеңінде кәмелетке ... ... ... ... ... ... ... криминалдық топқа
лидер бола алатын жеткіншектермен етене айналысады.
Оның жеке басының барлық қасиеттері мен ... ... ... шықпасақ та, ерекше жоғары бағаланатын мына көрсеткіштер ... ... ... өмір ... ... рет сотты болғандығы
және полицияға алып ... ... ... ... ... ... (қалтаға түсетіндер, пәтер ұрлайтындар, ... ... ... ... ие), қылмыс жасағаны үшін тағайындалған
немесе өтеген қылмыстық жазалары, «ұрылар (түрме) заңын» және ... ... ... оны ... ... толмағандардың топтасқан қылмыстарының алдын алу мақсатында
криминогендік топтарды жақындататын факторларды: бірге ... ... ... ... ... ... көтеретіндігі, лидерлер беделі
сияқты факторларды айқындау керек. Криминалдық ... ... ... олар үшін ... ... бос ... ... мақсатсыз бірге
өткізеді, бірлесіп ішімдік ішеді (есірткі ... ... ... ... уақытты бірге өткізетін криминогендік топтардың пайда болуының
алдын алу криминологиялық диагностика ... ... ... сол
аумақта тұратын кәмелетке толмағандар түгелдей зерделенеді, қандай да бір
белгілері бойынша криминалдық ... ... ... ... ... топ ... және сыртқы байланыстары, олардың бас
қосатын жерлері жан-жақты талданады, бұл топтарды жақындастыратын факторлар
анықталады.
Егер кәмелетке толмағандардың ... ... ... ... алу ... ... онда ... қойған топтармен жұмыс әдістері
қолданылады – мақсат оларды ыдырату немесе басқа жолға түсіру.
Ал басқа жолға түсіру үшін олардың ... ... ету ... ... ғана құндылық бағдар өзгереді. Бұл ... ... ... ... ... өзгеріске ұшырауы мүмкін. Сол топтың әлеуметтік-
психологиялық ерекшеліктерін жан-жақты ескеріп, ... ... ... ... әрекеттестігін дұрыс ... ... ... ішкі ... ... ... өзгерте алғанда ғана
басқа жолға түсіру жұмысынан нәтиже күтуге ... Бұл ... ... ... да бір ... оң ... жатыр – көңілге қонымды
қызығушылық, жауапкершілік сезім, спортқа құмарлық, тәртіптілік, бұзақылық
жасаудан арылу және т.б. ... та ... ... жеткіншектердің криминалдық
топтарын әртүрлі спорт секцияларына, кружоктарына тарту арқылы басқа жолға
түсіру өте ... ... ... санасындағы құндылық бағдар өзгерді. Олар
тез баюды, әдемі өмір сүруді арман етеді. ... ... топ ... ... ... қолдануға болатын амал – жоққа шығару. ... ... ... ... ... мен ... жастар санасына
ұялаған қылмыстық романтиканы жоққа шығару, құқық тыңдаушылықтың бағасын
көтеру.
Борыштық сезім, басқаларды ... ұят, ... ... кәмелетке толмағандар бойына ұялату керек. Бұл ретте құқық
бұзушылық бойында бар кез ... оң ... (бір ... ... спортта жетістікке жеткендігін, т.б.) тілге тиек қылып, ... ... ... ... өмір ... жеңіп, дұрыс жолға
түскендігін мысал ретінде айту керек. Тіптен айтып ғана қоймау керек, ... ... ... ... ... жөн. ... толмағандардың
жат қылықты топтарын дұрыс жолға салу олармен жұмыстың ... ... ... ... ... Бұл ... қолданудың нәтижелерін
көрсететін мәліметтер статесепте жоқ, ол жыл ... ... ... есептен шығарылатындар арасында кетеді.
Басқа жолға салуды қолданудан нәтиже шықпаған жағдайда топты ажырату
әдісі ... онда ... орын ... дегеніміз – топты ... және ... ... ... ... етіп белгілі бір аумақта немесе ... ... Бұл әдіс ... ... ... өзге ... ... болғанда
қолданылады. Топтың кейбір мүшелері, кейде көпшілігі, жабық типті ... ... ... үйлеріне, мектеп-интернаттарына жіберіледі.
Тарату ... ... жат ... ... ... тобымен
профилактикалық жұмыста басқа әдістерге ... жиі ... ... ... ... ... ... топтардың шамамен 86,5%-ы тарату
нәтижесінде есептен шығарылады. Олардың 65%-ын кәмелетке толмағандардың
істері ... ... ... ... криминалдық полиция
қызметкерлері таратады.
Криминалдық топтардың қылмыстық әрекеттерінің алдын алудағы негізгі
әдіс – ... ... ... ... ... қылмыстық жауапқа
тартудың қазіргі кезде кең қолданылып отырғандығын Ішкі істер органдарының
практикасы көрсетіп ... ... ... қолдану идеясы КІБ учаскелік
инспекторынан, КПБ ... ... ... ... ... ... таралып отыр.
Бұл жерде профилактикалық жұмыс тиімділігі арта ... деп ... ... мұнда, біріншіден – құқық ... ... ... ... ... ... бар, ол ... санына тікелей байланысты (ал криминалдық топтардың қаншалықты
тарап ... ... ... ... түскен-түспегендігін анықтау қиын).
Екіншіден – кәмелетке толмағандарға ... жаза ... ... 1,8% жағдайда – айыппұл, 0,65% жағдайда – ... ... ... – бас ... ... ... соттау, 24,1% жағдайда – ... ... ... біз сот ... ... ... кәмелетке
толмағандардың көпшілігі топ мүшелерімен қайта жолығыса алады деген тұжырым
жасаймыз. Сондықтан да егер шартты ... ... ... бас бостандығынан
айыру түріндегі жазаның орындалуын кейінге ... сот ... ... ... және ондай жастармен ... ... ... толықтырмаса құқық бұзған жеткіншек өзін жазасыз
қалдым деп ... ... ... ауыр және аса ауыр ... ... ... бірлескен қылмыстық әрекет қылмыстық топты бұрынғыдан
бетер ынталандырады. Кері эффект туындайды – топтың ... ... ... ... қуып кету ақыр ... ... ... қайта
жандануына алып келеді, көрсеткіш төмендейді.
Топтасқан ... ... ... ... рөл ... ... ... басқа жолға түсіру және тарату әдістері,
өкінішке орай, сирек қолданылады. Өз жұмысында бұл әдістерді тым ... рет ... ... бар ... 16%-ын ... ... ... жолға салу және тарату – алдын алудың қолданылуы ... ... ... Ол топтардың және олардың басшылығының ішкі қатынас жүйесіне
кіруді көздейді.
Сонымен, «бос уақыт – құқық ... ... ... ... ... үшін ... субъектілері мына шарттардың
орындалуын қамтамасыз етуге тиіс:
1) тұрған жерінде тәрбиелейтін орта құру;
2) ... жат ... ... ... ... ... ... демалу кезінде өнегелі қарым-қатынасты қамтамасыз ету;
4) әртүрлі жеткіншектер бірлестіктерінде ... ... ... ... ... ... әлеуметтік белсенділікті, қоғамға жат құбылыстарға ымырасыздықты
қалыптастыру;
6) жеткіншектердің қызығушылығы мен жас ... ... ... және ... жұмыстарының ауқымын кеңейту;
7) бос уақытты ұтымды пайдалануға дағдылану.
Бос уақыт профилактикасы жүйесінің ... ... ... мәдени-тұрмыс және спорт мекемелерімен қаншалықты
қамтамасыз ... ... ... ... ... мен ... ... бос уақытын ұтымды пайдалану мүмкіндігін білу
керек.
Жеткіншек өмірінің отбасы, ... ... және бос ... ауытқуларын жою оның криминогендік топтармен байланысының
үзілуіне алып келеді, күнделікті өмір ... ... ... бара ... ... ... криминология, психология, педагогика, социология және
медицина сияқты ғылымдар жетістігін біріктіретін пәнаралық кешенді проблема
ретінде ... ... ... ... ... мен ... ... теориялық және тәжірибелік
маңызы бар бірқатар тұжырымдар мен ұсыныстар жасауға мүмкіндік берді.
1. Пайдақорлық – ... ... ... ол әр адамның
жеке меншік институты пайда болған кезден бастап қандай да бір ... ... жеке ... пайдаға ұмтылу қасиеті. Екінші жағынан,
пайдақорлық ашкөзділіктен, дүниеқорлықтан, сараңдықтан туындайды.
Егер адамға қарсы басқадай бір ... ... ... ... ... ... ... әрекет емес, сондықтан да болар ол кең ... ... - ... ... алу ... ... ... пайдақорлық қылмыстық іс-әрекеттерін зерделеу аса
маңыздылыққа ие болып ... ... ... қылмыстық іс-әрекет субъектісі жеке
тұлғалар да, ... да бола ... ... қоғамға жат қылықты, құрамына
кәмелетке толмаған кіретін топтарды заң жүзінде профилактиканың өзінше
дербес объектісі деп ... ... ... ... ... жағында да ерекшелік
бар. Ол жасалатын ... ... ... ... ... ... табады. Бұл, біріншіден, қылмыс жасауға ... ... ... ... пайдақорлық түрткінің орнын
анықтаудың, екіншіден, қылмыс жасауға түрткі ... ... ... ... ... ... ... ойымызша, пайдақорлық
түсінікті қылмыстық-құқықтық және ... ... ... алу керек.
Қылмыстық-құқықтық мәнде алсақ, пайдақорлық адамның өзі үшін не ... ... ... ... ... жаза ... әрекеттер жасау
арқылы басқа біреудің мүлкі (мүліктік құқығы) ... ... ... ... ... ... алсақ, пайдақорлық дегеніміз – адамның тек
қылмыстар, өзге де ... ... ... ... ... ... ғана емес, құқықтық тыйымдарды бұзбайтын әдепсіз, қоғамға жат іс-
әрекеттер арқылы іске асыратын ... ... ... ... ... бұзушылық (қылмыстық, әкімшілік және ... ... ... жат іс-әрекет жасау арқылы біреудің мүлкі (мүлікке құқығы)
есебінен өзі не ... ... адам үшін ... ... алуға
ұмтылысы деп түсіну керек.
Пайдақорлық қылмыстылықпен ... ... ... ... ... ... ... да, әлеуметтік теріс сылтау болады
(есірткі, ішімдік тұтыну, баланы бағып, тәрбиелеуде ата-ананың өз міндетін
орындамауы және ... ... ... ... ... бір ... қылмыстарының, екінші жағынан, пайдақорлық қылмыстылықтың
құрамдас бөлігі болып табылады.
Кәмелетке ... ... ... ... ... ... заңдылықтарға негізделуге тиіс:
а) жеткіншектер халықтың негізгі криминалдық-белсенді бөліктерінің
бірін құрайды, ... ... ... ... ... ... толмағандардың пайдақорлық қылмыстарында «мүліктік» сипат
басым, жастар ... ... 60%-ы – ... ... қылмыстардың көбісін кәмелетке толмағандар топтасып
жасайды (62-66%), сондықтан олар ауыр және аса ауыр ... ... ... ... ... жасаған адамның іс-әрекеті жақсы
тұрақтанады, ал ең жиі ... ...... (57%), ең аз
қайталанатын қылмыс – бопсалаушылық (24%);
д) кәмелетке толмағандардың пайдақорлық қылмыстары тез ... ... ... ... ... ең ... қылмыстары (ұрлық,
бопсалаушылық, есірткі немесе жүйкеге әсер ... ... ... көбейіп келеді, керісінше, онша ... емес ... сол ... ... ... қатар, кәмелетке толмағандардың пайдақорлық қылмыстарын
криминологиялық зерттеудің нәтижелері қылмыстылықтың басқа түрлері үшін де
маңызды, біріншіден, ... ... ... адам ... кейін де өз әрекетін тоқтатпайды, екіншіден, ... ... ... ... дәстүрлі пайдақорлық жалпы қылмыстық іс-
әрекеттер жасаудан көзге аса ... ... ... ... ... ... ... көшеді.
5. Кәмелетке толмағандардың пайдақорлық ... ... ... ... деп қазіргі қоғам мен мемлекеттегі
жаппай ... және ... ... ... ... оқу-жұмыс салаларындағы өзгерістерді санауға болады.
Кәмелетке толмаған пайдақор ... ... ... қатты өзгерген деуге болады. Бос уақыттарын олар тұрған жерлерінде
құрылатын ... емес ... ... босқа өткізеді. Жастардың
қоғамға жат пікірлі және теріс мақсатты топтарға бірігуі, ... ... ... ... ... екіншіден, топ мүшелері қатты
өзгертеді.
6. Қылмыстық іс-әрекеттің тікелей ішкі себебі – оның ... ... ... ... ... әлеуметтік-
демографиялық, психикалық және ... ... ... ... ... ... сипаттамаларына тәуелділігін
зерделеп салыстыру барысында мынадай заңдылықтар айқындалды:
а) пайдақорлық қылмыстарды күш қолданбай ... 16-17 ... ... ... 14-15 ... тән ... ал ... көрсетіп
жасау керісінше екен.
б) кейбір заттарды (ішіп-жейтін дәмді тағамдарды, ойыншықтарды) алуға
бағытталған пайдақорлық ... жас ... ... ... ... ... заттар (ақша, құнды мүліктер) ұрлауға бағытталған қылмыстар
келеді.
в) кәмелетке толмаған қыздар жасайтын пайдақорлық ... ... ... мен ... ... ... ... сылтаулардың мазмұнына қарай кәмелетке
толмаған қылмыскерлердің пайдақорлық ... ... ... ... бөліп алуға болады:
а) әлеуметтік және әлеуметтік-психологиялық деңгейде аяққа тұрып
кететін;
б) жеке-дара деңгейде аяққа ... ... ... ... көру – ... ... ... мұндай типтерге бөлу және ол типтердің
сипаттамасы кәмелетке толмағандардың пайдақорлық ... ... ... ... ... ... толмағандардың пайдақорлық қылмыстарымен күрестің
тиімділігі жалпы әлеуметтік, арнайы ... және ... ... біріктіргенде ғана қамтамасыз етіледі.
Кәмелетке толмағандардың пайдақорлық қылмыстарының алдын ... ... ... ... ... ... ... деңгейі негіз
бола алады. Профилактиканың басты ... ... ... ... ... ... ... кикілжіңді жеңу, тәрбиедегі олқылықтың ... ... ... ... ... олардың оқумен
және жұмыспен айналысуын қамтамасыз ету жатады. Жеткіншектердің рухани және
өнегелік ахуалын ... ... ... ... ... ... ... құралдарын құқықтық тәрбиеге, салауатты өмір
салтын уағыздауға қолданудың маңызы зор.
Ертерек алдын алу, яғни жеткіншектің ... ... ... ... ... әрекетін тойтару, ондай теріс ықпал көздерін жою,
теріс әлеуметтік процестердің орнын толтыру (тәрбие бермейтін отбасыларын
айқындау, тәрбиелеудегі ... ... ... ... ... ... ... дұрыс демалып сайрандауын қамтамасыз ... ... ... ... ... алудың ең перспективалы, ізгілікті және үнемді бағыты ... ... ... алу ... ... ... ... тіршілігінің басты салаларына оң ... ... ... ... және ... ... қатысты бірқатар ұйымдық,
құқықтық және психологиялық-педагогикалық сипаттағы шаралар қарастырылған.
Бұл жүйені жетілдірудің басты бағыттарына ... ... ... ете ... мекемелер ашу, профилактика субъектілерінің күш-
жігерін үйлестіру жатады.
Кәмелетке толмаған ... ... ... ... ... айтсақ жеке-дара алдын алудың жеткіншек тіршілігінің барлық
жақтарына әсер ... ... ... ... ... бір ... ... болады. Пайда көру – мұқтаждық типіне жатқызылған
жеткіншектерде алдыңғы ... ... ... және көмек шаралры шығады.
Дезактивтік типтің ... ... ... ... ... немесе уытқұмарлықтан емделуді керек етеді.
Мұндай жастардың отбасыларына айрықша назар ... ... ... ... ... ... ... Ал, «жеке-дара деңгейде
аяғына тұрып кетуші» және «айқын дезактивтік ... ... ... ... ... ... ... керек, көбінесе
маскүнемдіктен, нашақролықтан немесе уытқұмарлықтан ем ... ... ... ... ... кететін» типтің өкілдері сауық-
сайраннан, отбасы-тұрмыстық ортадан оқшаулануды керек етеді.
Бұл ережелер кәмелетке толмағандардың пайдақорлық ... ... ... те, тікелей де іске асыруда қажет болады.
Зерттеу барысында зерттеу мақсатына жету үшін осы ... ... ... зерттеу міндеттері шешілді. Жұмыстың негізгі бөлімінде
отандық қылмыстық заңнама мен ... ... ... ... ... қол жеткізген жетістіктеріне тарихи
шолу жасалды.
Сонымен, кәмелетке толмағандардың пайдақорлық қылмыстылығы дегеніміз
жасөспірім - ... ... және ... қылмыстылықтың құрамдас
бөлігі болып табылатын кәмелетке толмағандар жасаған ... ... ... барысында кәмелетке толмағандардың пайдақорлық қылмыстылығының
шығуының себептері анықталды. Атап айтсақ, негізінен бұл себептер:
- отбасыдағы тұрмыс ... ... ... отбасыдағы ата-ананың балаларымен тәрбиелеу жұмыстарының
жүргізілмеуі;
- қоғамдағы өнегелік, адамгершілік, ... ... ... ... ... ... ... бұқаралық ақпарат құралдарында кинофильмдер арқылы қылмыстық ... ... ... ... ... ... кәмелетке толмағандардың мазмұнды
демалысын ұйымдастыру, олардың оқуымен және жұмыспен айналысуын
қамтамасыз етудің ... ... ... ... ... ... ... жүргізілмеуі;
- білім беру мекемелерінде ... ... ... ... алу жұмыстарының жүргізілмеуі, әсіресе, құқықтық
түсіндіру жұмысының жүргізілмеуі анықталды.
Ал, кәмелетке толмағандардың пайдақорлық ... ... ... ... ... ... ... жалпы сипаттауға
болады:
1. Орта есеппен алғанда, кәмелетке толмағандардың барлық қылмыстарының
бестен төрті пайдақорлық қылмыстар ... ... ... ... ... ... бөліктерінің
бірін құрайды. Кәмелетке толмағандар ... ... ... ... ... ... да ... арасында кең етек
алғандығын көреміз.
3. Кәмелетке толмағандардың жасайтыны, ... ... оның ... ... ... ... қылмыстың бұл түрінің зорлықпен ұштасуы
жиілеп барады.
4. Пайдақорлық қылмыстардың көбісін жастар топтасып жасайды (62-66%),
сондықтан да олар (72%-ы) ауыр және аса ауыр ... ... ... ... ... қайталап жасау тұрақты құбылысқа айналды. Ең
көп қайталанатын қылмыс – ұрлық (57%), ең аз қайталанатын – ... ... ... ... ... ... жоғары.
Қазіргі кезде ұрлық, бопсалаушылық, есірткінің заңсыз айналымы ... ... ... азаю ... ... ал ... сияқты
ашық жасалатын қылмыстар бір деңгейді ұстап тұр.
Қорыта айтқанда, кәмелетке толмағандар жасайтын барлық қылмыстардың ... ... оның 70%-ын олар ... ... (алдын ала сөз байласады,
сондықтан олар ауыр қылмыстарға ... ... ... ... ... ... ... қолданғанды жөн санаудамыз:
- ішанара еңбек ету жасына жеткен кәмелетке толмағнадарды жұмыспен
қамту;
- ата-аналардың ... ... ... жұмысын жүргізуін
күшейту және заңмен көзделген өз ... ... ... ... ... демалысы кезінде кәмелетке толмағандардың мазмұнды демалысын
ұйымдастыру және ... ... ... шараларын жүргізу;
- бұқаралық ақпарат құралдары арқылы ... ... ... ... толмағандарды өнегелікке, еңбек етуге, спортқа
баулыйтын үгіт-насихат жүргізу, адамгершілікке насихаттау, ... ... ... алу ... көрсету;
- білім беру мекемелерінде кәмелетке толмағандармен білім ... ... ... ... ... ... олардың арасындағы құқықбұзушылықтардың
алдын алу ... ... ... өмір ... ... кинофильмдерді бұқаралық
ақпарат арқылы көрсетілуін уақыт бойынша шектеу, яғни күндізгі
уақытта көрсетпеу, ал ... аса ... ... алдау-
арбауды, қылмыстылықты насихаттайтын кинофильмдерге мүлдем тыйым
салу;
- кәмелетке толмағандардың қоғамның саяси өміріне қатысу белсенділігін
арттыру;
- ювеналды юстицияда ... ... ... ... қатар, кәмелетке толмағандардың арасындағы ... ... ... ... ... ... ... Ұйымының
қабылдаған резолюцияларында да көрсетілген алдын алу шараларын да қолданған
жөн, әсіресе, кәмелетке ... ... ... ... ... ... ... жөн.
Кәмелетке толмағандар пайдақор қылмыскерлердің жеке басының
ерекшеліктерін ... ... ... ... А.С. ... ... ... сүйене отырып, кәмелетке толмағанның ... ... ... ... А.С. Чокморованың зерттеуіне
сәйкес кәмелетке толмағандарды қылмыстық ... ... ... 30%-ы – 20-25 ... 27%-ы – 25-30 жасар, 21%-ы – 30-40 жасар,
17%-ы – 18 ... 5%-ы – 40-50 ... ... және ... барлығының 93%-ы
еркектер екені анықталды.
Егер де бұл ұйымдастырушылардың ... ... ... болсақ, олардың: 29%-ында – орта білім, 21%-ында – ... емес ...... емес ... ...... ... 11%-ында – жоғары
білім бар екен.
Сонымен қатар, ... ... ... ... ... ... да ... Оларды мынадай криминалдық
топтарды бөлуге болады:
1) тек кәмелетке толмағандардан тұратын;
2) ... мен ... ... ... кәмелетке толмағандар мен жас балалар қатысқан;
4) ересектер, жас ... және ... ... қатысқан.
Тек кәмелетке толмағандардан ғана тұратын топтардың өзіндік үлесі ... ... ... ... ... ... толмағандардың пайдақорлық қылмыстарын алдын
алу проблемаларына зерттеу жүргізген қазақстандық ғалымдардың зерттеу
жұмыстарымен ... бұл ... ... жұмысында қоғамдағы
қайшылықтар кәмелетке толмағандардың пайдақорлық қылмыстарының көзі
ретінде, ... ... ... ... ... себептері мен жағдайлары, оның олардың қылмыстық ... ... рөлі ... пайдақорлық қылмыстар жасайтын
кәмелетке толмағандардың жеке басында болатын өзгерістердің алдын алудың
және олардың ... ... ... алдын алудың жаңа
шаралары ... ... ... бұл ... жұмысында жұмыс
проблематикасына қатысты қазақстандық ғалымдардың бұрын ұсынған ... ... ... ... Қазақстанда пайдақорлық қылмыстардың
алдын алуды кешенді зерттеген ... Е.О. ... ... ... ... ... проблемалары» еңбегінде
пайдақорлық қылмыстардың алдын алудың келесі жалпы шаралары ұсынылған:
- ұтымды экономика, меншік нысанының көптүрлілігі, адамдардың ... мен ... ... ... ... ... жас ... әлеуметтік, экономикалық және басқадай жағдайларын
жақсартуға, олардың өз бетімен еңбекке және ... ... үшін ... ... саясатын қаржымен, заңмен қамтамасыз
етуге шаралар қарастырып, оны жүзеге асыру;
- оқу орындарында «Мемлекет және ... ... және ... оқытудың сапасын жақсарту;
- адамдарды жұмысқа орналастыру мәселесін шешу қажет;
- заңды жалпыға бірдей оқытуды және заңға ... ... ... ... ... ... ... базасын нығайту;
- азаматтардың әлеуметтік-құқықтық белсенділігін арттыру.
Зерттеу барысында тұжырымдалған қорытындылар мен ... ... ... толмағандар қылмыстылығының алдын алу проблемасын
зерттеуші субъектілерге, соның ... ... ... ... ... ... Республикасындағы құқық қорғау органдары мен кәмелетке
толмағандардың қылмыстылығының ... ... ... ... ... толмағанадар проблемаларымен айналысушы
мемлекеттік ... ... емес ... ... оқу ... ... білім беру мекемелерінің;
- Қазақстан Республикасының құзыретті орталық атқарушы ... ... ... қорғау саласындағы, білім беру
саласындағы) назарына қолдану үшін ұсынылады.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ...... ... 2008. – 96 c.
Алауханов Е.О., Зарипов З.С. ... ... ... ... Юридическая литература, 2008. – 376 с.
Ескендиров А.А. Проблемы исполнения уголовных ... в ... ... ...... 12.00.08. – Астана:
КазГЮУ, 2005. – 139 с.
Карпец И.М. Пределы криминологических ... // ... - 1968. - № 3. - С. ... советской криминологии. - М.: Юридическая литература, 1985. - Т. 1. –
410 с.
Номоконов В.А. ... ... ... и ... -
Владивосток, 1989. – 300 с.
Алауханов Е.О. Пайдақорлық-зорлық қылмыстардың ... алу: ... ... ... 2005. – 310 ... Е.О. ... ... – Алматы: Жеты-Жаргы, 2008. – 665 с.
Карпец И.И. Современные проблемы уголовного права и криминологии. – ... 1974. – 280 ... М.М. ... ... – М.: ... 1970. – 310 ... И.И. ... преступности: Учебник. – М., 1969. – 290 с.
Ожегов С.И. Словарь ... ... – М., 1953. – 1020 ... А.М. ... и ... ... – М., 1971.
– 288 с.
Ильин И.Л. Путь духовного обновления // Собр. соч.: В 3-х ...... - Т. 2. – 356 ... К.Е. Типология личности преступника и мотивация преступного
поведения. – ... ГВШ МВД ... 1974. – 303 ... Я.И. ... ... – СПб., 2002. – 380 ... К., Энгельс Ф. Сочинения. 2-е изд. В 26-х томах. – М.: АН СССР, 1955.
- Т. 3. – 320 ... Ю.Д., ... М.И., ... В.В. ... преступлений. –
Минск: МинГУ, 1986. – 335 с.
Кудрявцев В.Н. Причинность в криминологии. – М.: Юриздат, 1968.
– 300 с.
Нормативное постановление ... Суда ... ... № 1 ... некоторых преступлений против жизни и здоровья человека» от
11.05.2007 года // Сборник постановлений Пленума ... суда ... ... ... суда ... ... ... Верховного суда Республики Казахстан (1968–2008 гг.). –
Астана, 2008. – С. ... С.А. ... ... и ... ... корыстных
преступлений. – Томск, 1989. – 287 с.
Волженкин Я.В. Служебные преступления. – М., 2000. – 295 ... М.Г., ... Д.М. ... ... и ... – СПб., 2001. – 287 ... С.В. ... с преступностью: теоретическая модель комплексной
программы. – М., 1990. – 310 с.
Көрсетілген шығарма. ... Е.О. ... ... ... ...... ... 2005. – 310 б.
Криминология / Под ред. А.И. Долговой. – М.: ИНФРА-НОРМА, 1999. – 402 ... А.Н. ... ... ... ... – М., 1929. – 390 ... В.И. ... права и государства: Проблемы теории права ... – М.: ... 2001. – 277 ... О.М. Принятие решения в механизме преступного ... ... ... ... – М.: ... МВД ... 1977. –
289 с.
Старков О.В. О причинном ... ... ... ... ... ... ... и проблемы борьбы с преступлениями против
экономической системы: Учебно-методические материалы по курсу «Советское
уголовное право». – ... ГВШ МВД ... 1984. – 400 ... С.Б. ... ... борьбы с ... ...... ...... 1999. – ... А.С. ... несовершеннолетних в преступную деятельность
(уголовно-правовые и криминологические ... ... ...
канд.юрид.наук: 12.00.08. – Алматы, 1997. – 139 с.
Закон Республики ... № 591-II «О ... ... ... и ... ... безнадзорности и
беспризорности» от 09.07.2004 года // Казахстанская правда.
- 2004. - 10 июля
Приказ № 400 МВД РК «Об ... ... об ... ... ... ... по делам несовершеннолетних органов внутренних дел
Республики Казахстан» от 17.07.2000 года. // ... ... - ... 18 ... Ю.А., ... А.П., Ревякина Л.А. Система индивидуального
предупреждения преступного поведения несовершеннолетних в России. – ... ... и ... ФСИН МЮ РФ, 2004. – 299 ... Е.И. ... право: Общая часть. – Алматы: Аян-Әдет, 1997. –
271 с.
Гернет М.Н. В ... ... ... психологии. – М., 1925.
– 211 с.
Криминология: Курс лекций / Под ред. В.Н. Бурлакова,
С.Ф. Милюкова, С.А. Сидорова, Л.И. Спиридонова. – СПб., 1995. – 332 ... Е.О. ... ... ... ... ... – СПб.: Юридический центр Пресс, 2005. – 254
с.
Фильченко А.П. Криминологическая ... и ... с ... ... ...... 2004. ... с.
Кодекс об административных правонарушениях Республики Казахстан. – Алматы:
НОРМА-К, 2008. – 387 ... А.И., ... С.И., ... А.Я. ... профилактика:
теория, опыт, проблемы: монография. – М.: НОРМА, 2001.– 310 с.
Чукмаитов Д.С. Теоретические ... ... ... ... ... ... ... – Алматы: Баспа, 1999.
– 306 с.
Криминология / Под ред. А.И. Долговой. – М., 2001. – 303 ... Н.М. ... ... ... с антиобщественным
поведением – основа эффективной ... ... ...... КВШ МВД ... 1989. – 244 ... С.С. Советская судебная статистика: Части Общая и Специальная. –
М., 1976. – 680 с.
Статистические данные о ... ... ... ... ... (1998–2008 гг.). КПС и СУ Генеральной прокуратуры
Республики Казахстан. – Астана, 2008. – 230 ... ... о ... деятельности ПДН и ЦВИАРН (1998-2008
г.г.). КАП МВД РК. – Астана, 2008. – 200 с.
Ескендиров А.А. ... ... ... ... в ... ... учебное пособие. – Костанай: ... ... 2006. – 230 ... ... о ... ... совершенных
несовершеннолетними в Республике ... ... гг.). ДТС ... ...... 2007. – 190 с.
Панкратов Р.И., Тарло Е.Г., Ермаков В.Д. Дети, лишенные ... М.: ... 2003. – 300 ... И.П. ... ... групп подростков и
молодежи: учебно-методическое пособие. – М., 2002. – 294 ... ... ... Ауэзовского и Бостандыкского районных
судов г. Алматы. – Алматы, 2007. – 480 ... Ю.Н., ... О.В. ... ... и ... ... / Под общ. ред. О.В. ... Краснодар: Краснодарская академия МВД России, 2004. – 345 с.
Бабаев М.М. Индивидуализация наказания ...... ... 1968. – 310 с.
Ескендиров А.А. Проблемы исполнения уголовных наказаний в ... ... ... ...... ... ... 2006. – 230 с.
Архив суда г. Кокшетау по уголовным делам в ... ... гг.). У/д № ...... 2003. – 456 ... суда ... Сары-Арка г. Астаны по ... ... в ... (1998 - ... 2002 гг.). У/д № ... ... 2002. – 450 ... В.Д., Крюкова Н.И. Несовершеннолетние преступники в России. – ... – 285 ... А.В. ... ... преступного поведения
молодежи. – СПб., 2005. – 308 с.
Абубакиров Р.М. Проблемы противодействия ... ... ... // Проблемы борьбы с ... ... ...... 1995. - Ч. 3. – 289 ... К.Е. ... преступных проявлений среди молодежи.
– М., 1971. – 323 ... ... / Под. ред. Н.Ф. ... ... – М., 1998. – 331 ... М.Н. Избранные произведения. – М., 1974. – 338 с.
Горбатовская Е.Г. Опыт длящегося ... ... ... и ... ... // Опыт ... ... личности преступника.
– М., 1981. – 297 с.
Отчет о ... ... ... ... по делам
несовершеннолетних ДВД. г. Астаны и ДВД г. ... ... ... ... 2007. – 235 ... А.Я. Некоторые аспекты ... с ... ... // ... и ... вопросы совершенствования
борьбы с рецидивной преступностью: Сб. научных трудов. – М.: ВНИИ ... 1990. - № 119. – 270 ... В.В. ... и ... ... ... ... дисс. … канд.юрид.наук: 12.00.08
– Н. Новгород, 2001. – 142 ... В.И. ... ... ... ... и рецидива
преступлений несовершеннолетних: монография. – ... ... ... и
управления ФСИН МЮ РФ, 2004. – 233 с.
Лунеев В.В. Преступность XX ... ... ... и ... – М., 1999. – 256 ... и мужчины Казахстана: Краткий статистический сборник / Под ред. К.
Абдиева. – ... 2003. – 180 ... ... 150 ... ... к уголовной
ответственности за ... ... ... (г. ... и 357
воспитанников исправительного учреждения ЛА-155/6 ... по г. ... ... ... МЮ Республики Казахстан (ВК г. Алматы). – 210 с.
Власов В.И., Гончаров Н.Ф. ... на ... ... в России за
тысячелетие: Монография. В 2-х частях. – Домодедово, 1998. – 320 с.
Антонян Ю.М., Голубев В.П., ... Ю.Н. ... ... ... ... 1989. – 290 с.
Карпец И.И. Преступность: иллюзии и реальность. – М., 1992. – 267 ... Ф.М. ... ... В 10-и ... – М., 1958. – Т. 9. ... ... В.Н. Генезис преступления: Опыт криминологического моделирования.
– М.: ... 1998. – 311 ... В.Н. ... и ... ... общества. – М.: Гардарики,
2002. – 289 с.
Бессарабов В.Т. Российские СМИ и ... ... ... // ... ... права. - 2001. - № 7. - С. 62.
Кудрявцев В.Н. Стратегии борьбы с преступностью. – М.: Юрист, 2003. – ... ... ... ... ... (100 ... ... ПДН ГОРРАЙОВД (150 человек), проведенные в масштабах г. Алматы и
г. Астаны. – 230 с.
Трайнин А.Н. Уголовное ... ... ... – М., ... 390 ... советской криминологии: Предупреждение преступности. – М., 1986. – 380
с.
Ещанов А.Ш. Профилактика органами внутренних дел ... ... ... ...... 1999. – 290 ... А.И. Социология организации. – М., 1980. – 288 ... А.И. ... ... – М.: Юридическая ... – 256 ... А.А. ... преступник // Социологические исследования.
-1993. - № 4. - С. ... А.А. ... ... ... среди
несовершеннолетних: современное состояние и ... // ...... 2003. - № 4. – С. ... А.Н. ... ... преступности учащихся общеобразовательных
школ Республики Казахстан: дисс. … канд.юрид.наук: ...... – 135 ... К.А. ... безнадзорности и ...... ... 1980. – 288 ... Е.И. ... ... ... органами
внутренних дел: Учебное пособие. – Караганда: КВШ МВД СССР, 1983. – 288 с.
Миллер А.И. Противоправное поведение несовершеннолетних: ... и ...... 1985. – 298 ... В.Ф. ... ... – М.: Наука, 2001. – 286 с.
Мауленов Г.С. Криминологическая характеристика и профилактика ... ... ...... КВШ МВД СССР, 1990. – 278
с.
Сиротское счастье // Аргументы и факты Казахстана. - 2002. - № ... С. ... Д.А. ... характеристика и ... ... ... ... по ... ... ...
канд.юрид.наук: 12.00.08. – М., 1996. – 145 с.
Черникова И.А. ... ... ... ... ... ... ... ... канд.юрид.наук: 12.00.08. – М.,
2003. – 142 с.
Шестаков Д.А. Корыстная направленность и ее ... в ... // ... ЛГУ. Вып. 1. Экономика – философия - право. - 1983. - № ... C. ... Т.И. ... борьбы с рецидивом преступлений среди
несовершеннолетних: дисс. … канд.юрид.наук: ...... 2002. – ... С.П. Преступность несовершеннолетних // Серия «Современные стандарты
в ... ... и ... ... – СПб., 1998. – 225 ... соч. ... Ю.Н., Старков О.В. Предупреждение девиантного и
преступного ... ... / Под общ. ... ... ... Краснодарская академия МВД России, 2004. – 345 с.
Хармаев Ю.В. Криминологические проблемы социализации воспитанников ... и ... ... ...... ...... управления МВД РФ, 1998. – 35 с.
Сейтжанов М.Д. Допреступное поведение несовершеннолетних ... и его ... ... ... … канд.юрид.наук: 12.00.08.
– Алматы, 1998. – 37 ... А.В. ... ... ... ... ... ... … канд.юрид.наук: 12.00.08. – М., 1988. – 38 с.
Королев Ю.А. Профилактика ... ... и ... в ... // ... ... права. - 2003. - № 3.
- C. 10.
Литвинов В.К. Причины и ... ... ... ... преступления с корыстной мотивацией // ... ... ... – М., 1987. - С. ... И.П. ... ... ... и
функционирования групп несовершеннолетних правонарушителей: дисс. ... ... ... – М.: АПН, 1991. – 230 ... А.А. ... и ... ... ... совершенных несовершеннолетними: учебное пособие. – Алматы:
Жеты-Жаргы, 2008. – 289 с.
Козырин Н.В. ... ... ... групп молодежи
// Социологические исследования. - 1991. - № 1. - С. 82-84.
Немировский Д.Э. ... ... ... ... ... - 1992. - № 3. - С. ... Н.И. ... ... и ... преступлений,
совершаемых в сфере досуга и ... ... ... ... 12.00.04. –
М., 1996. – 140 с.
Жабский В.А. Наркотизм несовершеннолетних (правовой и криминологический
аспекты): дисс. ... ... ...... 1999. – ... В.Д. ... ... ... трудящихся СССР в 60-е и 70-е
годы // Свободное время и ... ... – М.: ... 1979. –
288 с.
Боголюбова Т.А. Некоторые направления использования категории «образ ... ... ... преступного поведения // Деформации с ... ... ... ... преступлений. – М.: ВНИИ
Генеральной прокуратуры СССР, 1985. – 290 ... К.Е. ... ... ... ... группами //
Проблемы советского уголовного права и ... ... ... ... 1971. - № 14. – 345 ... И.В. ... и ... проблемы социально-правового
контроля и предупреждения преступности среди женщин (по ... ... ... … д-ра ... ... ... 2001. – 238 с.
Ильяшенко А.К. Преступность несовершеннолетних женского пола: состояние,
причины, предупреждение. – Воронеж, 2000. – 233 ... Ю.А. ... ... как ... ... социальной компетенции подростка: дисс. ... ...... 1998. – 143 ... С.М. ... несовершеннолетних и противодействие ей в г. Санкт-
Петербурге: дисс. …канд.юрид.наук: 12.00.08. – СПб., 1999.– 148 с.
Абызов Р.М. ... ... ... ... и их ... ... … д-ра юрид.наук: 12.00.08. –
М., 1998. – 235 с.
Кучинская К.Б. Психологический анализ ... ... ... ... ... ... ... 12.00.08. –
М., 1995. – 140 с.
Антонян Ю.М., ... СВ. ... ... и ... ... / ... В.Н. ... – М.: Спаркс, 1998. – 338 с.
Емельянов В.П. ... ... с ... ... комплексная проблема // ... ... и ... // ... и ... ... ... сборник. – Саратов, 1979. - Вып. 1. – С. 35.
Тищенко М.Д. ... ... ... ... совершаемых
на почве наркомании, и проблемы их ... ... ... ... 12.00.08. – Ростов-на-Дону, 1999. – 35 с.
Королев В.Б. Психологические отклонения у ... ... 1992. – 299 ... А.И. ... аспекты преступности
несовершеннолетних. – М.: Юриздат, 1981. – 300 с.
Указ. соч. ... В.К. ... и ... ... групп
несовершеннолетних, совершающих преступления с корыстной мотивацией //
Вопросы борьбы с преступностью. – М., 1987. - ... Л.Б. ... ... и ... отрицательных черт
характера у лиц с отклоняющимся поведением // ... и ... ... - М., 1981. – 255 ... Ю.М., ... В.В. ... преступники с акцентуациями
характера. – М., 1993. – 299 ... О.В. ... ... ... ... 1985. – 310 ... К.Е. ... и ответственность ... ... 1973. – 298 ... соч. ... В.В. ... XX ... ... региональные и
российские тенденции. – М., 1999. – 256 с.
Кудрявцев В.Н. ... ... и ... ... // Советское
государство и право. - 1971. - № 6. - С. ... соч. ... Ю.М., ... В.П., Кудряков Ю.Н. Личность корыстного
преступника. – Томск, 1989. – 290 с.
Дремова Н.А. ... и цель и ... ... ... ... ... ... – М., 1972. – 34 ... учебное пособие для вузов / Под ред. Т.И. Кохановского. – ... ... 2001. – 264 ... Б.А. ... ... ІІМ Жоғары оқу ... ... ... ... ... ... ... ... автореф.: 13.00.01. – Алматы, 2002. – 64 б.
Көрсетілген ... ... ... ... для ... / Под ред.
Т.И. Кохановского. – Ростов-на-Дону: Феникс, 2001. – 264 с.
Жигарев Е.С. ... ... ... ... их ... ... ... пособие. – М., 1990. – 290 с.
Мустафин Р. Где они, ... // ... ... – 2006, 20 ...
С. 8.
Әбдезұлы Қ. Тарих және тағдыр. – Алматы: Қазығұрт, 2004. – 208 ... А.Н. ... ... в ... ... ... – М.,
2001. – 298 с.
Антонян Ю.М. Социальная среда и ... ... ... влияние наличность в микросреде). – М., 1975.
– 300 с.
Шестаков Д.А. Криминологическая ... и ... ... ... ... по месту жительства: дисс. …
канд.юрид.наук: 12.00.08. – М., 1996. – 145 с.
Көрсетілген ... ... Н.А. ... и цель и ... ... дисс... канд.юрид.наук: 12.00.08. – М., 1972. –
34 с.
Булатов И.Г. Криминологический анализ преступности несовершеннолетних ... ... ... ... ... ... ...... КЮИ МВД РФ, 2001. – 37 с.
Игнатенко В.И. Предупреждение ... ... ... и ... ... ...... Академия права и
управления ФСИН МЮ РФ, 2004. – 315 с.
Силенков В.К ... ... ... ... несовершеннолетних правонарушителей: дисс. ... канд.пед.наук:
13.00.05. – М.: Академия управления МВД России, 1999. – 141 ... ... // ...... 2003. - № 018 ... С. 13.
Ескендиров А.А., Алимагамбетов Е.Ж. Особенности предупреждения ... ... ... ... правонарушителей // Правовая
реформа. – Алматы, 2006. - № 2. - С. 91.
Джекебаев У.С. Преступность как криминологическая проблема.
... 1979. – ... Е.О. ... ... борьбы с корыстно-насильственными
преступлениями. – Алматы, 2002. – 282 с.
Каиржанов Е.И. Криминология. Общая часть. – ... ... 2000. – ... О.М. ... решения в механизме преступного поведения ... ... ... – М.: ... МВД СССР, 1977. –
289 с.
Абубакиров Р.М. Уголовно-правовые и ... ... ... ... ... ... … канд.юрид.наук: 12.00.08. – М., 1995. – 137 с.
Огурцов Н.А. ... и ... в ... ... ... ... 1976. – 295 ... Н.П. Предпреступное поведение несовершеннолетних, как
криминологическая ... ...... 12.00.08. – Ростов-на-
Дону, 1998. – 143 с.
Борчашвили И.Ш., ... М.К. ... ... – Алматы: Жеті Жарғы, 2007. – 56 ... Е.Т. ... ... ... бойынша сот ісін
жүргізу: з.ғ.к. дисс. ... автореф.: ...... 2008. – 24 ... Л.Қ. ... ... ... тұлғасы: з.ғ.к. дисс. ...
автореф.: 12.00.08. – Алматы, 2002. – 25 б.
Қонақбаева Г.М. ... ... ... ... ... сот төрелігінің ұйымдастырушылық-құқықтық негіздері: з.ғ.к. дисс.
... автореф.: 12.00.11. – Алматы, 2008. – 27 б.
ҚОСЫМША А
«Кәмелетке толмағандардың ... ... ... алу» ... ... ... ... танысып, қойылған сұраққа жауап ... ... ... зерделеніп, ғылыми зерттеу материалдарына
қосылады. Парақты толтырғанда ұқыптылық сақтаңыз.
Көрсеткен көмегіңізге рахмет!
1. Біліміңіз?
а) бастауыш;
b) толық емес ... ... ... ... өзгедей.
2. Тұратын жеріңіз?
а) Алматы қаласы мен Алматы облысы;
b) ... ... ... ТМД мемлекеттерінің бірі.
3. Сотталғанша кіммен тұрдыңыз?
a) әке-шешеммен;
b) шешеммен;
с) әкеммен;
d) өгей әкеммен және шешеммен;
е) әкеммен және өгей шешеммен;
f) асырап алған баламын;
g) ... ... ... ... панасызбын.
4. Сотталғанға дейін немен айналыстыңыз?
а) жұмыс істедім;
b) оқыдым;
с) ешнәрсемен айналыспадым.
5. Сотталғанға дейін бос уақытты қалай өткіздіңіз?
а) дискотекалар мен түнгі клубтар;
b) ... ... ... ішу;
d) спортпен айналысу;
е) телехабар көру;
f) әдебиет оқу;
g) уақытты босқа өткізу;
h) үй шаруасымен айналысу.
6. Полицияның есебінде тұрдыңыз ба?
а) иә;
b) жоқ.
7. Ішімдік ... ... ... ... Егер ... болсаңыз, қай жастан?
9. Ішімдікті не үшін іштіңіз?
а) үйде, мереке күндері;
b) компания үшін;
с) ерекше сезім шақыру үшін;
d) шақтап ішуге болады және ... ... ... ... ... да ... Есірткіні, жүйкеге әсер ететін заттарды, басқа да ... ... ... ... ... жоқ.
11. Егер пайдалансаңыз, қай жастан?
12. Есірткіні неге тұтынбақшы болдыңыз?
а) нашақор ата-анам итермеледі;
b) компаниядағы достар үшін;
с) беймәлім сезім шақыру үшін;
d) проблемаларды ... ... өз ... ... ... басқадай себептер.
13. Кәмелетке толмағандардың қылмыс жасауына кім кінәлі?
а) өздері;
b) ата-анасы;
с) мектеп пен педагогтар;
d) достары мен ... ... ... ... ... ... ... жауапкершілікке тартылдыңыз ба?
а) иә;
b) жоқ.
15. Бұрын қылмыстық жауапкершілікке тартылдыңыз ба?
а) иә;
b) жоқ.
16. Жасөспірімдердің ... ... ... ба?
а) иә;
b) жоқ.
17. Ондай топқа қатысуыңыздың себебі?
а) өзімді таныту үшін;
b) мәртебе үшін;
с) не ... ... ... басқалардың назарын аудару үшін.
18. Достарыңыз бен таныстарыңыздың ... ... жат ... ... ... т.б.) бар ... ... жоқ.
19. Қылмысты не себепті жасадыңыз?
а) өзімді таныту үшін;
b) достар арасында беделімді көтеру үшін;
с) өш алу үшін;
d) әділетсіздік сезім үшін;
е) іш ... ... табу ... өзге ... Қылмыс жасағаннан кейін өзіңізді не күтіп тұрғанын білдіңіз бе?
а) иә;
b) жоқ.
21. Әрекетіңіз заңсыз деп өзіңізді кінәлайсыз ба?
а) иә;
b) жоқ.
22. ... жаза ... ... пе ... ... жоқ.
23. Бұрын қылмыстық жаза өтедіңіз бе?
а) иә;
b) жоқ.
24. Психоневрологиялық наркологиялық диспансердің есебінде тұрдыңыз ба?
а) иә;
b) жоқ.
25. Егер тұрсаңыз, қандай диагнозбен?
26. Жаза ... ... ... ... ... соң ... қылмыс
жасадыңыз?
а) 6 айдан кейін;
b) 1 жылдан кейін;
с) 3 жылдан кейін.
27. Сізге шартты соттау қолданылды ... ... ... ... жаза ... ... нәтиже әкеледі деп ойлайсыз?
а) оң;
b) теріс;
с) жауап беруге қиналамын.
29. ... ... ... ... иә;
b) жоқ;
с) жауап беруге қиналамын.
30. Сотталғандардың қоғамдық ұйымдарына қатысыңыз ба?
а) иә;
b) жоқ;
31. Қатысуыңыз өз еркіңізбен болды ма?
а) иә;
b) жоқ;
32. ... ... ... ... өмір бастау;
b) жұмыс істеу;
с) оқуды жалғастыру;
d) отбасына оралу;
е) өзгеріссіз ... ... ... ... ... ... ... алуға қатысты қандай ұсынысыңыз бар?
________________________________________________________________________
____________________________________________________________
34. Ата-анаңыздың денсаулығында ауытқу бар ма және оның сипаты қандай
(маскүнем, жүйкесі жұқарған және ...

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 179 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Кәмелетке толмағандарды жазалаудың ерекшеліктері53 бет
Кәмелетке толмағандардың қылмыстық жауаптылығы жайлы47 бет
Қылмыстық іс жүргізу жүйесіндегі сот тергеуі35 бет
Қылмыстық жауапкершіліктен босату77 бет
Қылмыстық жауаптылықтан босату негіздері және олардың түрлері48 бет
Пайдақорлық қылмыстарының қылмыстық-құқықтық сипаттамасы16 бет
«Кәмелетке толмағадардың қылмыстық жауаптылығы».5 бет
Адам проблемасы16 бет
Азық - түлік проблемасын тұжырымдылық бағдарлама арқылы шешу және оны жүзеге асыру42 бет
Арал проблемасы6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь