Аймақтардың экономикалық дамуын мемлекеттік реттеу

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 3
1. АЙМАҚТАРДЫҢ ЭКОНОМИКАЛЫҚ ДАМУЫН МЕМЛЕКЕТТІК РЕТТЕУДІҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ ... ... ... 5

1.1
Аймақтардың ерекшеліктері, даму алғышарттары және олардың дамуын мемлекеттік реттеудің объективті қажеттілігі ... ... ... ... ... ... ..
5
1.2 Аймақтық саясат аймақтардың дамуын мемлекеттік реттеудің негізгі бағыты ретінде ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 110
1.3 Аймақтардың экономикалық дамуын реттеудің ұйымдастырушылық негіздері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 114

2. ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ АЙМАҚТАРЫНЫҢ ЭКОНОМИКАЛЫҚ ДАМУ ТЕНДЕНЦИЯСЫН ТАЛДАУ ... ... ... 21

2.1 Республиканың экономикалық дамуындағы аймақтардың рөлі мен орнын талдау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 21
2.2 Оңтүстік Қазақстан облысының әлеуметтік.экономикалық даму жағдайын талдау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 27
2.3 Аймақтар дамуының қазіргі жағдайындағы экономикалық қауіпсіздікті талдау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 37

3. АЙМАҚТАРДЫҢ ЭКОНОМИКАЛЫҚ ДАМУЫН МЕМЛЕКЕТТІК РЕТТЕУДІ ЖЕТІЛДІРУДІҢ НЕГІЗГІ БАҒЫТТАРЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

44
3.1 Аймақтарды басқарудың шетелдік тәжірибесін Қазақстан жағдайында пайдалану мәселелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 44
3.2 Аймақтардың дамуын мемлекеттік реттеуді жетілдіру жолдары ... ... 52
3.3 Аймақтардың экономикалық даму тиімділігін арттыру бойынша ұсыныстар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 57

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
63
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... 65
Нарықтық қатынастар аясының кеңеюі, экономиканы басқару жүйесіндегі соңғы уақытта жүргізіліп жатқан өзгерістер аймақтардың әлеуметтік-экономикалық жүйедегі орны мен рөліне айтарлықтай ықпалын тигізді. Осыған орай аймақ экономикасын басқару, олардың дамуын мемлекет тарапынан реттеу мәселелері өзекті бола түсері сөзсіз.
Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаевтың «Қазақстан халқының әл-ауқатын арттыру – мемлекеттік саясаттың ең басты мақсаты» деп аталатын Қазақстан халқына Жолдауында: « ... қоғамдық өмірдің барлық салаларындағы ілгерілеу серпіні – біздің экономикамыздың өркендеуінің, сындарлы әлеуметтік саясатымыздың және тұрақты саяси жүйеміздің тиімділігінің айқын айғағы» - деп көрсетілгендей, мемлекетте жүргізілген саясаттың нәтижесінде Қазақстанның аймақтары әлеуметтік-экономикалық дамуда ілгерілей бастады [1]. Республикамыздың әрбір аймағы еліміздің шаруашылық кешенінде белгілі бір орынды ала отырып, осыған қоса басқа аймақтармен бүтіндей экономикалық бірлікті құрайды. Сондай-ақ әр аймақтың өзіндік табиғи ресурстары, оларды орналастырудағы ерекшеліктері, экономикалық даму деңгейі, өзіндік шаруашылық құрылымы бар. Соған байланысты аймақтық саясат қалыптастырылып, жүзеге асырылады. Аймақтық саясатты жүзеге асыруда мемлекеттік басқару мәселесі ерекше маңызға ие болары ақиқат. Бүкіл әлемде мемлекеттік басқару тиімділігін көтеру міндеті үлкен мәнге ие болуда. Бірақ барлық мемлекеттер қолдану үшін оңтайлы болып табылатын әмбебап үлгі жоқ, әрбір мемлекет тарихи дамуының белгілі бір кезеңінде өзінің ұлттық ерекшеліктеріне сай келетін ыңғайлы үлгіні жасақтауы тиіс. Мұның барлығы да өз еліміздің және шет мемлекеттердің даму тәжірибелерін тереңірек талдау, ой елегінен өткізу міндеттерін жүктейді. Қазіргі кезеңде негізгі шаруашылық қызметтің аймақтарда жүзеге асырылатындығын ескерсек, оларға әлеуметтік –экономикалық мәселелерді өздігінен шешуге лайықты қаржылық дербестіктің берілуі маңызды болып табылады. Осымен байланысты бүгінгі таңда мемлекеттік басқару деңгейлері арасындағы өкілеттіліктерді ажырату, бюджетаралық қатынастарды реттеу мәселелері еліміз аймақтарының экономикалық өсуіне мүмкіндік беретін негізгі шарттар ретінде қарастырылуда. Осы аталып өткен мәселелер дипломдық жұмыстың тақырыбын таңдауға негіз болды.
Диплом жұмысының мақсаты – аймақтардың әлеуметтік –экономикалық даму ерекшеліктерін, аймақтық саясаттың жасақталу барысын, оның жүзеге асу бағыттарын, аймақтың экономикалық, әлеуметтік дамуындағы басқару органдарының реттеушілік рөлін айқындау және олардың бүгінгі күнгі өзекті мәселелерін зерттеу болып табылады.
1. Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаевтың «Қазақстан халқының әл-ауқатын арттыру – мемлекеттік саясаттың ең басты мақсаты» деп аталатын Қазақстан халқына Жолдауы. Астана, 6 ақпан 2012 ж.
2. Қазақстан Республикасының 2011 – 2024 жылдарға арналған орнықты дамуға көшу тұжырымдамасы. Астана, 2010 ж.
3. Қазақстан Республикасының 2015 жылға дейінгі аумақтық даму СТРАТЕГИЯСЫ. Қазақстан Республикасы Президентінің 2010 жылғы 28 тамыздағы N 167 Жарлығымен бекітілген. Астана, 2010 ж.
4. Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2011-2013 жылдарға арналған бағдарламасы. Қазақстан Республикасы Президентінің 06 сәуір 2011 ж. №310 Жарлығы. Астана , 2011
5. Спанов М.У. Экономическая безопастность в зеркале системного анализа // Саясат, №2, 1999.б. 58.
6. Алпысбаева С.Н. Региональный рынок: закономерности формирования и развития. - Алматы, Ғылым, 1997.- с. 243
7. Шнипер П.И., Новоселов А.С. Региональные проблемы рынковедения: экономический аспект. - Новосибирск, Наука, 1993.- с. 428
8. Эльдиев М. Экономическое регулирование продовольственного обеспечения в регионе // Экономика сельскохозяйственных и перерабатывающих предприятий. - 1999 № 11. - с. 9
9. Суспыцин С.А. Принципы и методологические схемы построения инвестиционных трансфертов государственной поддержки регонального развития // Регион: экономика и социология. - 2005 ?1.- с. 55-76
10. ВРП за 2000-2010 гг: основные понятия, общие методические положения по рассчету ВРП. - Агенство РК по статистике, 20.06.2000.
11. Мамыров Н.К., Ихданов Ж. . Государственное регулирование экономики в условиях Казахстана - Алматы, Экономика, 1998. - с.84
12. Курс экономической теории. Учебное пособие. / под редакцией Чепурина М.Н. и Киселевой Е.А. –Киров, 1996-624 с.
13. Эсберг К.Т. Курс финансовой науки. –Санкт-Петербург, 1913. –113 с.
14. Мельников В.Д., Ильясов К.К Финансы. Учебник. –Алматы, 2005. –512 с.
15. Проект Бюджетного Кодекса. Документы Министерства финансов Республики Казахстан.
16. Воронин А.Г., Лапин В.А., Широков А.Н. Основы управления муниципальным хозяйством. –СПБ., 1996.
17. Воронин А.Г., Лапин В.А., Широков А.Н. Основы управления муниципальным хозяйством. –СПБ., 1992. –540 с.
18. Поляк Г.Б. Развитие местных бюджетов в условиях новых методов хозяйствования. Новые методы хозяйствования: обзорная информация. –М., НИФИ, 1998. –146 с.
19. Хурсевич С.Н. Использование нормативного подхода организации бюджетного выравнивания. //Финансы. –1996. -№10. –С. 7-9.
20. Бол Рой, Иохинес Ф.Ли. городские общественные финансы в развивающихся странах. –Нью-Йорк, 1992.
21. Богачев О Бюджетный механизме в мировой практике развития депрессивных и остальных регионов. // Вопросы экономики. №6 –1996. С. 100-113.
22. Алимбаева А.А., Утешев С.Б., Ахметов С.Н., Таубаев А.А. Региональная социально-экономическая система. –Караганда: Санат, 2006, Том 2. 409 с.
23. Саткалиев М.А. Сущность и содержание финансовых ресурсов региона. //Экономические реформы: Особенности переходного периода. /Сб.научных трудов. под ред. Мамыров М.К. –Алматы: Экономика, -1999. –С.70-76.
24. Бримбетова М.Ж. Трансформация механизма бюджетного регулирования экономики. //Известия МО иН РК, НАН РК. –1999. -№3. –С.14-23.
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
«ЭКОНОМИКА ЖӘНЕ БИЗНЕС» ФАКУЛЬТЕТІ
«МЕНЕДЖМЕНТ ЖӘНЕ БИЗНЕС» КАФЕДРАСЫ
ДИПЛОМДЫҚ ЖҰМЫС
«Аймақтардың экономикалық ... ... ... курс ... ... ... жетекші
э.ғ.д., профессор ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... | |
| ... |3 |
| ... |
| ... | ... ... ... ... ... ... ... | 5|
| |НЕГІЗДЕРІ ........... | |
| | | ... ... ... даму ... және ... ... |5 |
| |мемлекеттік реттеудің ... | |
| ... | ... ... ... ... ... мемлекеттік реттеудің негізгі |110|
| |бағыты ретінде | |
| ... |
| ... | ... ... ... ... реттеудің ұйымдастырушылық |114|
| |негіздері | |
| ... |
| ... | ... ... ... ... ... ДАМУ ТЕНДЕНЦИЯСЫН|21 |
| |ТАЛДАУ............ | ... ... ... ... ... рөлі мен ... |21 |
| |талдау | |
| ... |
| ... | ... ... ... облысының әлеуметтік-экономикалық даму жағдайын|27 |
| ... | |
| ... |
| ... | ... ... ... қазіргі жағдайындағы экономикалық қауіпсіздікті |37 |
| |талдау............................................................| |
| ... | |
| | | ... ... ... ... ... ... ЖЕТІЛДІРУДІҢ | |
| |НЕГІЗГІ БАҒЫТТАРЫ | |
| ... |
| ... | ... ... ... ... ... Қазақстан жағдайында |44 |
| |пайдалану | |
| ... |
| |... | ... ... ... ... ... ... жолдары ...….. |52 |
|3.3 |Аймақтардың экономикалық даму тиімділігін арттыру бойынша |57 |
| ... |
| ... | |
| | | |
| ... |
| ... | |
| ... ... |65 |
| ... | ... ... ... ... ... басқару жүйесіндегі
соңғы уақытта жүргізіліп ... ... ... әлеуметтік-
экономикалық жүйедегі орны мен рөліне айтарлықтай ... ... ... ... ... ... ... дамуын мемлекет тарапынан реттеу
мәселелері өзекті бола түсері сөзсіз.
Қазақстан ... ... ... ... ... арттыру – мемлекеттік саясаттың ең басты мақсаты» деп
аталатын Қазақстан халқына Жолдауында: « ... ... ... ... ... ...... ... өркендеуінің,
сындарлы әлеуметтік саясатымыздың және тұрақты саяси ... ... ... - деп көрсетілгендей, мемлекетте ... ... ... ... ... ... ... [1]. Республикамыздың әрбір аймағы еліміздің шаруашылық
кешенінде белгілі бір орынды ала ... ... қоса ... ... ... бірлікті құрайды. Сондай-ақ әр аймақтың өзіндік
табиғи ресурстары, оларды орналастырудағы ерекшеліктері, экономикалық ... ... ... құрылымы бар. Соған байланысты аймақтық ... ... ... ... ... жүзеге асыруда
мемлекеттік басқару мәселесі ерекше ... ие ... ... ... әлемде
мемлекеттік басқару тиімділігін көтеру міндеті үлкен мәнге ие болуда. Бірақ
барлық мемлекеттер қолдану үшін оңтайлы болып ... ... үлгі ... мемлекет тарихи дамуының белгілі бір ... ... ... сай ... ыңғайлы үлгіні жасақтауы тиіс. Мұның барлығы да
өз еліміздің және шет ... даму ... ... талдау,
ой елегінен өткізу ... ... ... кезеңде негізгі
шаруашылық қызметтің аймақтарда жүзеге асырылатындығын ескерсек, ... ... ... ... ... ... қаржылық
дербестіктің берілуі маңызды болып ... ... ... ... ... басқару деңгейлері арасындағы өкілеттіліктерді ажырату,
бюджетаралық ... ... ... еліміз аймақтарының
экономикалық өсуіне мүмкіндік беретін ... ... ... Осы ... ... мәселелер дипломдық жұмыстың тақырыбын
таңдауға негіз болды.
Диплом жұмысының мақсаты – ... ... ... ... аймақтық саясаттың жасақталу барысын, оның жүзеге асу
бағыттарын, ... ... ... ... ... ... рөлін айқындау және олардың бүгінгі күнгі өзекті
мәселелерін зерттеу болып табылады.
Осы ... жету үшін ... ... ... ... ... аймақтардың даму ерекшеліктерін
сипаттау;
- аймақтардың ... ... ... ... анықтау;
- аймақтық саясатты жүзеге асырудағы аймақтық басқару органдарының
орнын айқындау;
- Қазақстан ... ... даму ... ... Оңтүстік Қазақстан облысының даму беталысын сипаттау;
- аймақтардың әлеуметтік-экономикалық дамуындағы басқару органдарының
реттеушілік рөлін жетілдіру бағыттарын ұсыну.
Дипломдық ... ... ... үш бөлімнен, қорытынды мен
пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады. Бірінші бөлімде экономикалық-
әлеуметтік дамудағы ... ... ... ... ... жүзеге
асыру құралы ретіндегі басқару мәселелері қарастырылған.
Жұмыстың екінші бөлімінде Оңтүстік Қазақстан облысының ... ... ... ... соның негізінде аймақтық басқару
органдарының қызметіне сипаттама берілген.
Үшінші бөлімде аймақтық басқару органдарының ... ... ... ... мен жолдары ұсынылды.
Дипломдық жұмысының қорытынды бөлімінде жұмысты ... ... ... мен ... ... ... ... ДАМУЫН МЕМЛЕКЕТТІК РЕТТЕУДІҢ ТЕОРИЯЛЫҚ
НЕГІЗДЕРІ
1.1 Аймақтардың ерекшеліктері, даму алғышарттары және олардың дамуын
мемлекеттік реттеудің объективті ... ... ... ... мүмкіншіліктері мен ерекшеліктеріне
байланысты нақты экономикалық мәселелерді шешуде дифференцияланған бағытты
қолдану ... ... Тек ... ... табиғи, экономикалық,
демографиялық, географиялық және тағы басқа ерекшеліктері мен ... - ... ... ... алу ғана ... көтерілуіне қатысты негізгі
тапсырмалар мен мәселелерді шешуге мүмкіндік береді.
Аймақтық экономиканың дамуын ... ... ... ... ... ... талап ететін өзекті проблемалардың бірі. Аймақтың дамуын
реттеудің негізгі мақсаты – аймақтарға экономикалық ... жету ... ... ... ... ... ... кезеңде мемлекет мiндеттерi экономика мен еңбек ресурстарын
экономикалық ... ... ... және ... үшiн
қолайлы табиғи-климаттық аймақтарға шоғырландыруды ынталандыруға, нарық
субъектiлерiнiң экономикалық белсендiлiгiн өсiру үшiн ... ... ... ... ... ... кiрiктiрiлген бiртұтас iшкi
экономикалық кеңiстiктi қалыптастыруға келiп тiреледi.
Жоғарыда көрсетiлген ... iске ... елдi ... және геосаяси факторларын ескеруді және жаһандану мен
халықаралық бәсекелестiктiң күшеюi елдiң әлемдiк ... ... ... ... ... ... [2].
Аймақтар мен iрi қалалар бәсекелiк стратегияны тұжырымдаумен, еңбек
бөлiнiсiнiң ... қана ... ... және әлемдiк жүйесiнен де орын
iздеумен айналысуға тиiс.
Аймақ дамуын ... ... ... ... - ... ... өсуіне мүмкіндіктер жасау негізінде бүкіл республика
экономикасының өркендеуіне жол ашу болып табылады. Көздеген мақсатқа жету ... және ... ... ... ... ... әлеуметтік-экономикалық дамуының ұзақ мерзімге ... ... ... және тағы ... ... ... ... оларды мемлекеттік саясаттың барлық
бағыттарында нақтылағанда ғана ... ... ... және ... ... ... ... уақытта республика кеңістігіндегі әлеуметтік-экономикалық даму
жағдайларының біркелкі болмауы ... ... ... ... ... анықтайды. Соған орай мемлекеттің аймақтық саясатының
мақсаттары мен міндеттері, оларды жүзеге асыру механизмдері анықталады.
Мемлекет нарықтық қатынастардың ... ... ... ... бере ... ... ... қызметіне тікелей
араласпағанменен де, жанама түрде (салықтар, экологиялық, монополияға қарсы
шектеулер т.б.) араласады. Бұл ... ... ... ... ... бір шарты деуге болады. Ал егер мемлекет аймақтармен дұрыс
өзара ... ... ... ... ... өмір ... ... ортасы болып табылатын мемлекеттің барлық аумақтарының
дамуы үшін жауапкершіліктен бас ... ... онда ... ... оң ... ... ... Демек, аймақтардың
дамуын мемлекеттік реттеу - бұл олардың дамуының қажетті шарты.
Республиканың ... ... ... әлеуметтік,
экономикалық, экологиялық ... ... ... әр ... қамтиды. Осы тұрғыдан алғанда және аймақтардың ... ... ... аймақтарын төрт топқа бөлуге болады:
• шаруашылықтарының құрылымы экспортқа бағытталған;
• индустриялық дамыған;
• агроөнеркәсіптік;
• дағдарыстық [3].
Бірінші топ – ... ... ... ... ... иеленетін және ғылыми-өндірістік әлеуетінің қарқынды
дамуына ... ... бар, ... ... ... экономикалық-
әлеуметтік артта қалуымен, эқологиялық жағдайларының ... ... ... Бұл ... ... экономикасын дағдарыстан
шығару және тұрақтандырудың рөлі беріледі. Осы аймақ ... ... ... ... шешу ... деп атап ... ... минералдық шикізат және көмірсутек шикізаттарын кешенді өндіру мен
өңдеудің жаңа ... ... ... ... ... бай ... ... игеру;
• отандық және шетелдік инвесторлар үшін қолайлы инвестициялық климатты
анықтайтын және ... ... ... ... ... ... ... және нарықтық инфрақұрылымдарды құру;
• ауылдық аумақтарының дамуындағы «жинақталған» күрделі проблемаларды
(әлеуметтік, ... ... т.б.) ... ... ауыр ... салаларына нақты маманданған, ... ... ... ... құру үшін қолайлы экономикалық
жағдайлары және жоғары ғылыми-өндірістік әлеуеті бар, ... ... ... өзі ... ете ... ... ... аймақтарды дамытуда шешуді талап ... ... ... жатқызуға болады:
• шетел инвестицияларын тарту ... ... ... жаңа ғылымды қажетсінетін өнімдер шығаруды ұйымдастыру, жаңа
технологиялар негізінде құрал-жабдықтар мен машиналар, ... ... ... жаңа ... ... дамыту;
• нарықтық инфрақұрылымды дамытуды жеделдету.
Үшінші топ – ауыл шаруашылығына маманданған агроөнеркәсіптік ... Бұл ... ... үшін халықтың жұмысбастылығын қамтамасыз ету
және жаңа жұмыс орындарын ашу мақсатында ауыл ... мен ... ... ... ... және орта бизнесті дамыту қажет.
Олардың әлеуметтік-экономикалық дамуын тұрақтандыру үшін келесідей
мәселелер өз шешімін табуы тиіс:
( ауыл шаруашылық ... ... үшін ... ... ... ауыл ... өнімінің жоғары сапалығын және экспорттық
әлеуетінің өсуін қамтамасыз ... ... ... жаңа ... ... ... және пайдалану;
( тұтыну нарығын тепе-тең түрде дамыту мақсатында, тұтыну
заттарын ... ауыл ... және ... ... ... нығайту, міндетті түрде өндірістік және
әлеуметтік инфрақұрылымдарды құру.
Төртінші топқа – қысылшаң (экстремалды) ... ... және ... ... ... салалық
құрылымы ұтымды емес дағдарыстық аймақтар, сонымен қатар ... ... ... жатады. Бұл аймақтарда ... ... үшін ... ... ... ... ... бірге осы топтағы аймақтардың дамуы үшін ... тиіс ... ... дағдарыстың тереңдеу үрдісінің алдын-алу;
( осы аймақтарда тұратын халықтардың өмір сүру сапасын және деңгейін
көтеру үшін материалдық ... құру ... ... ... ... қоршаған табиғи ортасы адамдардың денсаулығына өте ... ... кіші және ... ... және ... да ... ... басқа аймақтарына орын ауыстырғысы ... үшін ... ... ... ... ... және ... көмектерді тарту және
оларды тиімді пайдалану.
Республика аймақтарын ... ... ... ... ... ... және ... шаруашылықтарды қарқынды дамытуға
мүмкіндік береді.
Проблемалық аймақтардың қатарына бірқатар себептердің ... ... ... ... көрсеткіштерден бірнеше есе
төмен, ал ... ... аз ... ... ... дамыған инфрақұрылымымен
сипатталатын аймақтар ... ... ... ... ... дамуын
ынталандыратын мемлекеттің көмегіне мұқтаж. Сондықтан да экономикалық
ғаламдану ... ... ... ... ... үшін шешілуі тиіс басты
міндет – аймақтар үшін ... ... ... ... ... үшін ... ... қалыптастыру негізінде тиімді нәтижені
ұлғайту.
Аймақтардың дағдарыстығының басты белгілері болып табылатындар:
• өндіріс қарқынының төмендеуі;
• халықтың өмір сүру ... ... (жан ... ... төмендігі);
• жұмысбастылыққа қатысты жағымсыз тенденциялардың ... ... ... ... ... әлеуметтік қызметтер ... ... ... және т.б ... ... дамымауы іргелі әлемдік үрдістерге жатады. Әрбір
елде ... ... ... және ... ... аймақтар бар – бұл
әлеуметтік-экономикалық, табиғи –климаттық, ресурстық және ... ... ... ... ... айырмашылықтар. Осы орайдағы
мемлекеттің міндеті шектен тыс жоғары аймақтық саралауға жол бермеу ... сүру ... мен ... ... тыс ... айырмашылықтар
көбінесе аймақтардың экономикалық, табиғи-климаттық, ресурстық және
инфрақұрылымдық ерекшеліктерімен анықталады, ... олар ... ... ... үшін ... ... ... Осы саясатты жүзеге
асырудың басқарушылық механизмінің негізгі ... ... ... ... өмір сүру ... мен ... даму ... болмағанда орташа деңгейге (осы параметрлер бойынша) біртіндеп жақындату
жатады. Бұл жағдайда негізгі міндет мемлекет тарапынан аймақтардың ... ... ... ... ... ... (қолайлы
жерлерге көшіп-қонуға көмек көрсету); артта қалған аймақтарға капитал ... ... ... және т.б. ... табылады
Аймақ дамуының кез-келген аясындағы ... жою, бір ... ... ... деңгейімен байланысты. Әлеуметтік даму
салыстырмалы түрде ... ие бола ... ... ... ... ... олар өз ... экономикалық даму
деңгейіне байланысты. Екінші жағынан, нарықтық шаруашылықтың әлеуметтік
жағдайға зиянын тигізе отырып, тек ғана ... ... ... нарықтық экономиканың және тұтас ... ... ... ... ... ... ... және экономикалық
құраушыларының тепе-теңдігі қажет. Экономикалық және ... ... ... ... ... ... әр түрлі
бағыттағы олқылықтардың орнын толықтыруға және халықтың тұрмыс ... ... ... бұл ... келгенде мемлекеттің ... ... ... ... негізгі шарттардың бірі болып
табылады.
Аймақтандыру процессі өндірістік, әлеуметтік, ресурстық және ... ... ... ... ... ... ... өтейік.
1. Аймақты қалыптастыру факторы ретінде өндірістік қатынастар ең алдымен,
ауданның өндірістік күштерін ұйымдастыру нысандары мен ... ... ... ... әсер ... ... ... маңызды элементінің бірі территориялық еңбек
бөлінісі. Оның екі жағы бар: ... ... ... ... ... экономикалық байланыстың даму
деңгейі.
3. Аймақты қалыптастыру факторларының тағы бірі ретінде еңбек ... атап ... де ... Себебі, табиғи жағдайлар мен табиғи
ресурстар нақты ... ... ... ... және
өндірістік күштердің даму деңгейін анықтайды.
4. Аймақты қалыптастыру процесіне ұлттық ... ... ... белгілі
бір сатысына тән ...... ... сонымен қатар,
территориялардың көлікпен қамтамасыз етілуі, елдің және оның ... ... ... ... ... ... ... қалыптастырушы факторларға талдау жасаудың
нәтижесі, олардың тарихи ... ... ... ... ... адам ... ... елеулі әсер етеді. Аймақты
қалыптастыру мәселелерін шешу барысында объект ретінде көбінесе «өндірістік
күштер» ... ... ... ... ... оны жүргізудің
негізгі тәсілдерінің мәнін сақтап отырғанда ғана, динамикалық сипатқа ие
болады.
Қазақстан экономикасын ... ... ... ... екені сөзсіз. Оның негізінде фундаменталды фактор, соның ішінде
экономикалық әлуеттің ... ... ... ... ... ... қабілеттілігі және шын мәніндегі көрінісі мен
бейімделуі жатыр. ... ... біз ... ... ... ... ... айырмашылықтарын көре аламыз.
Аймақтар су ресурстарымен қамтамасыз етілуі ... ... ... мен ... (минимум) облыстарының арасындағы
айырмашылық 64 есе).
Кесте 1.
Қазақстан аймақтарын экономикалық әлует деңгейі бойынша топтастыру [6]
(баллмен есептегенде)
|№ |I Топ: 3,02 – 5,73|II Топ: 6,25 – 6,98 |III Топ: 8,02 – 8,75 ... ... обл. ... Қазақстан |Батыс – Қазақстан обл. ... ... обл. ... ... обл. |
|3. |Қарағанды обл. ... қ. ... ... обл. ... |Ақмола обл. |Шығыс – ... обл. ...... обл. ... ... обл. ... обл. ... обл. ... ... ... бағалау келесі көрсеткіштер арқылы
жүргізіледі: жан басына шаққандағы әр жылдың суды пайдалануы ... ... ... ауыл ... ... ... аудандар; өнеркәсіптік
өнімдер көлемі теңгемен; негізгі өндірістік ... ... ... ... ... ... ... қосымша құн теңгемен;
шаруашылықтың барлық салаларында электр энергиясын ... квт; ...... ... ... ... бар ... кв.км/адам.
Капиталды салымдардың көлемі (Атырау облысында максималды шама, минималды
шама Алматы облысы, айырмашылық 27 есе), ... ... ... ... ... ... қолма қолдылығы (сәйкес айырмашылық 13,5
және 12,3, екі жағдайда да максималдық шама Атырау , ал ... шама ... ... ... ... қортындыларды жасауға мүмкіндік береді:
Қазақстанның ең ірі экономикалық әлует ... ... ... ... және Алматы қаласында шоғырланған. Бұл жерлерде таза
өнімнің ең көп ... ... Бұл ... бойынша Қостанай және Шығыс -
Қазақстан облыстары өз орнын ... ... ... ... ... ... экономикалық өндірістің тез құлдырауымен байланысты.
Осы ... ... ... кешеннің жинақталуы, «Испат-Кармет»
Акционерлік Қоғамның және Магнитогорск металлургия комбинатының (Ресей)
руданы ... ... Жан ... ... ... қосымша құнды
өндірудің төменгі тобындағы ең соңғы орынды Оңтүстік-Қазақстан алады.
1.2 Аймақтық саясат аймақтардың дамуын ... ... ... ... ... ... ... орнының, табиғи-климаттық
жағдайлардың, демографиялық жағдайдың, даму тарихының, т.б. факторлардың ... ... ... ... дамуының
деңгейі әр түрлі. Бұл көптеген әлеуметтік-экономикалық ... ... ... ... ... бірі – ... өмір сүру деңгейінің әр түрлі болуы. ... әр ... өмір сүру ... ... ... ... саясатты
жүзеге асырады.
Экономиканы мемлекеттік реттеудің ерекше бағыты ретінде қарастырылатын
аймақтық саясаттың қазіргі ерекшеліктерін қарастыру оның тиімді ... ... ... ... ... бірі ... ... да аймақтар дамуындағы қазіргі қалыптасып отырған жағдайды
саралау және соған орай ... ... ... айқындау өзекті
мәселеге айналады. Осы мақсатта аймақтық саясаттың қалыптасуына әсерін
тигізетін ... ... ... ... дәуірде әлеуметтік-экономикалық даму деңгейлерін теңестіру
үшін артта қалған аймақтарға дотация бөлінетін. Бұл ... ... емес ... ... ... ... ... қаражаттары есебінен жүзеге асырылатын. Қаражат салыстырмалы түрде бай
аймақтардың ... ... ... биліктің әр деңгейіндегі
сәйкес бюджетте бөлінді.
Қайта бөлудің бұл механизмі ... ... ... ... оң ... ол сол аймақтардың өзін-өзі қаржыландыру саясатын жүргізуге
мүмкіндік бермеді. Бұл өз ... осы ... ... ... ... де, ... ... жүргізу кезінде де аймақтық
саясат ұғымы аймақтарды дамытуға бағытталған барлық ... ... ... ... барлық өзгерістер, сонымен қатар, аймақаралық
экономикалық қатынастар аймақтық ... ... ... ... ... ұғымын түсінудегі бұл қателік ҚР ... 1996 ... ... ... бекітілген Концепцияда да түзетілмеді, осы орайда
жаңа аймақтық ... ... ... [7].
Жаңа Концепция бойынша аймақтық саясат – мемлекет аймақтардың теңдей
дамуын ... ету үшін ... ... ... ... т.б. ... ... саясат мақсаты – маңызды инвестициялық жобаларды жүзеге асыру
арқылы ... ... даму ... ... ... ... жобаларды жүзеге асыру инфрақұрылымды,
шаруашылық іс-әрекетті ... ал бұл өз ... ... өмір ... ... ... негізгі қағидаттары:
- республикалық мүдделерді аймақтық мүдделерден, әлеуеттілердің
ағымдағылардан басымдығы;
- территориялық орналасуына байланысты аймақтардың табиғи байлықтарын
тиімді ... ... ... ... ... ... ... сол жерде
кәсіпкерлікті мемлекеттік қолдау механизмдерін ... ... ... ... арқылы көтеру;
- мемлекет үшін стратегиялық маңызы бар аймақтарды дамыту ... ... ... белгілі бір әкімшілік-территориялық бірлікті,
сонымен ... ... ... мен қалаларды таңдау критерийлерін
анықтау күрделі де маңызды мәселе болып табылады. Критерийлер аймақтардың
әртүрлі деңгейлерінде ... ... ... ... ... экономикалық,
қаржылық, әлеуметтік, экологиялық аспектілерді қамтуы керек.
Әр аймақ үшін жан ... ... ... ... негізінде
стандартты орташадан айтарлықтай төмен көрсеткішке ие аймақтар айқындалады.
Мұқият талдау мен бағалау негізінде бұл ... ... ... сәйкес қолдауды қажет ететіндері таңдалады.
Аймақтар келесі критерийлер бойынша таңдалады:
- жан басына шаққандағы ... ... өнім ... ... 75% төмен;
- соңғы 3 жылдағы жұмыссыздықтың орташа ... ... ... 50% және одан да ... ... ... болса;
- өнеркәсіпте жұмыс істейтіндердің орташа табысы (республика бойынша
орташамен салыстырғанда);
- ауыл шаруашылығында жұмыс істейтін халық табысының төмен деңгейі;
- жұмыспен қамтылғандардың ... ... ... ... ... үлесінің жоғары болуы (республикалық орташамен
салыстырғанда);
- экономикалық ірі ... ... ... ... ... ... ... оңтүстік) жақындығы;
- ауылдық аудандардың өнімді өткізудің ірі орталықтарынан алыстығы;
- өнеркәсіптік инфрақұрылыммен аз ... ... ... ... ... жоқтығы;
- жағымсыз экологиялық жағдай [9].
Бұдан басқа мемлекеттік қолдауды қажет ... ... ... ... мен ... ... ... қамтамасыз ететін басқа да
факторлар есепке алынуы мүмкін.
Аймақтық саясатты ... ... мәні - жеке ... ... сүру ... айырмашылықтарды жою болып табылады. Бұл міндетті
орындау үшін аймақтардың экономикалық даму деңгейі мен ... ... жеке ... ... ... ... іске
асыру үлкен мәнге ие болмақ. Сонымен ... ... ... - ... теңсіздіктін өсуі мен экономикалық, әлеуметтік және экологиялық
мәселелердің тереңдеуіне байланысты ... ... және ... ... ғана ... өсу мен даму ... ие. Олардың
көбі инвестицияны талап етеді. Сондықтан мемлекет ... ... ... ... ... көрсетуге бағыттап, барлық аймақтардың даму
мәселелерін ... және бір ... ... ... үшін артықшылықты, әрі
тиімді болатын жеке бағдарламаларды әзірлеуі қажет деп ... ... ... ... тән табиғи ресурстарға, олардың
қалыптасу ... ... ... табиғи белгілеріне, өзінің
шаруашылық құрылымына, эканомикалық дамуы мен ... ... ... ... ... ... ... кешендерінің белгілі бiр
орнын алса, екiншiден, басқа айналыммен бірігіп бүтін экономикалық бірлік
құрайды. ... ... ... ... оның ... ... жан- ... құрылады.
Мемлекеттегі әрбір аймақ өзімен - өзі жеке дами алмайды, өйткені
басқа аймақтардың даму барысына ... ... үшін оның ... де
ескеруі тиіс. Сондықтан да экономиканы ... ... ... ... ... ... бола түседі. Мемлекет әрбір аймақ үшін
бағдарлама ... сол ... ... ... даму ... ... асырады.
Сурет 1 - Аймақты басқару жүйесі және оның мемлекеттік реттеу ... ... ... ... үшін ... ... ... көрсету қажет. Оларға жататындар төмендегілер:
• еліміз аймақтарының табиғи – ... ... ... аймақтың өнімділігін анықтайтын табиғи ресурстарды пайдалану бағыты,
саласы және ауқымы. Бұл ... тек ауыл ... ... ... ... ғана ... ... орналастыру жағдайына және
халықтың өмір сүру жағдайын ұйымдастыруға да әсер ... ... ... «күрделі» жағдайы, соның әсерінен шығындар артып,
бағаның өсуі ... Бұл ... ... және байланыс қызметтерінің
дұрыс дамуына, оның экономикалық даму деңгейіне ықпал етеді;
• инновация енгізу жағына ... ... ... ескі ... ... ... даму ... тауар өндірісіне әсер ететін технологиялық даму сатысы;
• институционалдық фактор: жалпы және ... ... ... ... ... даму ... және т.б.;
• орналастырудың физикалық факторлары: аэропорт, көлік жүйесі, өндірістік
алаңдардың бар болуы немесе жоқ болуы, байланыс жүйелерімен ... ... ... ...... ... ... деңгейі, халықтың білім
деңгейі, ғылыми орталықтардың бар ... және ... ... жүргізілетін макроэкономикалық саясатта ... ... ... ... пен ... ... ... мен міндеттерді жіктеу
үрдісінің толықтай аяқталмауы.
Сонымен қазіргі кезеңдегі Қазақстан ... ... ... ең алдымен шектен тыс аумақтық теңсіздіктерге жол бермеу
және оларды ... ... ... ... Бұл ... ... ... тепе – теңдігі қажет. Осыған орай аймақтық ... ... ... ... құқықтық, мәдени, демографиялық
және т.б. шаралар жүйесін ... ... сан ... ... ретінде
қарастыруға болады.
Нарықтық экономикаға өту барысындағы ... ... ... ... келеді. Әрбір аймақтың ерекшеліктеріне қарай, ... ... ... ... ... ... үшін ... режимді қолдау жеткілікті болса, ... ... ... ... ... ... ... экономикаға
экономикалық және әкімшілік әсер ету әдістері қажет т.б. ... ... және оның ... ... ... жағдайын
қамтамасыз етуге және қойылған мақсаттарға жетуді көздейтін мәселелерді
шешуге бағытталуы ... Ал, ... ... мәні ... ... жету үшін ... ... басқару болып табылады.
Түптеп келгенде, аймақты басқарудың бүкіл механизмі барлық аймақтардың
күшін бірктіре ... ... ... ... ... ... ... әл-ауқатын көтеруге бағытталғаны жөн. Демек, ... ... ... ... өмір ... ... бір сапасына
кепілдік беретін теңдестірілген аймақтық ... ... етуі ... ... ... жұмыссыздық деңгейіндегі, әлеуметтік инфрақұрылымдағы,
көлік желісіндегі, қоршаған ортаның жағдайындағы және т.б. ... ... ... ... ... ... ... дамуын реттеудің ұйымдастырушылық
негіздері
Қоғамның қай тұсында болмасын экономиканы басқару ... ... ... ... ... ғылымы мен техникасы, ақпараты мен пікір алмасу
үрдіс қарқынды дамып келе жатқан қоғамда басқаруды ... ... ... отыру мүмкін еместігі күн санап дәлелденіп келеді. 2012
жылдың 6 ақпанындағы ... ... ... дәстүрлі Жолдауында
демократия, жергілікті басқаруды жетілдіру ... ... ... Онда ... демократияландыру және тиімді басқару мәселелері
қозғалды. Соның ішінде саяси және ... ... ... ... ... ... ... өкілеттігін кеңейту, жергілікті
басқарудың бюджеттік мүмкіндіктерін көтеру сияқты ... ... ... ... ... құру ... біртұтастық пен
басқарушылық талаптарының бұлжымай орындалуы ... ... ... деңгейлері арасындағы қызметтер аясын, функциялары ... ... ... ... ететін заңдарды одан әрі
жетілдіріп, сонымен бірге жергілікті ... ... ... ... үшін ... тұрғызу басты мақсат. Жергілікті өзін-өзі басқару
институттарын кезең-кезеңімен қалыптастыру азаматтық қоғам ... ... ... нарықтық қатынастардың қалыптасуы экономиканы ... ... әсер ... ... ... ... ... біртіндеп орталықтандырмай басқару жүйесіне
ауысу процесінің басталуы уақыт талабына сай екенін өмір ... ... да ... ... ... тиімді ету жолдарын қарастыруда
еліміздің аймақтарына ... ... беру ... жергілікті
мәселелердің тиімді әрі ... ... ... ... ... ... ... жолдары іздестірілуде. Жергілікті басқаруды
қалыптастыру, ... және ... ... ... ... бірге, оны әрі қарай дамытпайынша, тұтастай экономиканың
тиімді ... қол ... ... ... де ... ... ... кезінде нарықтық өзгерістерге аймақтық
басқару деңгейі ... ... ... ... ... ... жеке секторларға бөлініп, одақтық, ... ... ... ... басқарылды. Сондықтан Қазақстан Республикасы
аймақтық саясатының ғылыми дәлелденген тұжырымдамасын жасақтау қажеттілігі
туындады. ... ... ... ... ... және
әлеуметтік процесстерді аймақтандыру жүріп жатыр. Сол себепті реттеу
функциялары мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... тиімді болуы үшін оның барлық ... ... ... ... бөлу тек қана ... талап етіп қоймай,
сонымен бірге, ел ... ... ... ... ... ... шетелдердің тәжірибелеріне талдау жүргізу, ... ... ... болдырмау, бюджет жүйесіне өзгерістер енгізу, өкілеттіктерді
айқын ажырату, салықтарды бөлу, бюджетаралық қатынастарды дұрыс шешу, ... ... ... ... ... ... ... аса
сақтықты талап ететін мәселе. Аймақтарды және олардың ... ... ... өмір сүру ... ... ... және
жергілікті бюджеттерді толтыруда, кәсіпкерлікті дамытуда, жаңа ... ... ... өте ... ... ... ... шаруашылық реттеудің және меншік
формаларының көптүрлілігін негізгі объектісі облыс болып табылады. Дәл осы
звеноға жүйе белгілерінің барлығы тән, ... ... ... ... ... ... ... экономиканың субъектісі болып табылады. Яғни
экономикалық, қаржылық, ... ... ... одан ...... ... ауылдық жерлермен тең.
Аймақтық басқарудың үш түрлі астарын көрсетуге болады: ... ... ... ... пен ... ... ... аудан) қарым-
қатынасы; шаруашылық ретінде аймақтың кешенді дамуын қамтамасыз ету ... ... ... экономикасының күрделі кеңістіктік құрылымы мен
жүргізіліп жатқан экономикалық саясаттың жемісті болуы оның жергілікті
деңгейге жүзеге асуына ... ... ... ... ... мына мәселелер
басыңқылықты болып келеді: тарихи тәжірибені ескере отырып, әкімшілік-
аумақтық құрылыстың ел ... ... ... ... ... еліміздің қазіргі географиялық, экономикалық, демографиялық және
саяси өзгерістері.
Әкімшілік-аумақтық құрылыстағы кез келген ... ... ... ... ... ... ... [8]. Әкімшілік-
аумақтық құрылысты әкімшілік-аумақтық бөлініспен ... ... ... ... болмайды. Мемлекеттің әкімшілік-аумақтық бөлінісі ... ... ... ... мен басқа да аумақтық
бірліктерден тұрса, әкімшілік-аумақтық құрылысы мемлекет билігінің аумақтық
функциялар (мемлекет міндеттері, ... ... ... ... ... унитарлы мемлекеттердің ең күшті буындары қала, аудан мен
село болып табылады.
Әкімшілік-аумақтық құрылыс – географиялық, демографиялық, экономикалық
және ... ... ... ... және ... мемлекеттік билік органдарының қызмет етуін және оның тиімді
ұйымдастырылуын мақсат ете отырып, белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... Әкімшілік-
аумақтық құрылыс түсінігі мемлекеттік және жергілікті басқару органдарының
арасындағы құқықтық реттеу механизмін де ... ... ... ... ... ... мынадай бағыттардың дамуына оң
әсерін тигізеді:
- ... ... ... оның ... ... және қазіргі саяси жағдайын ... ... ... әкімшілік-аумақтық құрылыстың нормативтік-құқықтық базасын еліміздің
Конституциясына негіздеп дайындауға;
- аймақтық деңгейде мемлекет ... ... және ... ... ... дамуына.
Жергілікті басқаруда әкімшілік-аумақтық құрылыс мәселесі аса маңызды.
Кеңес үкіметінің тұсында республикамыздың ... ... ... ... ... мәселен, Қарағанды, Павлодар облыстарын
Солтүстік-Батыс, Қостанайды Оңтүстік-Орал аумақтық-өндірістік кешендеріне
қосу ... ... ... ... ... аймақтары тікелей
орталыққа бағынды. Сонымен бірге, аймақтық шекара Қазақстанның ... тек ... ... ... көрсетті.
Аумақтардың әлеуметтік-экономикалық дамуын басқарудың маңызды бөлігін
құрай отырып, аймақтардың дамуын мемлекеттік ... ... ... және ... ... орналастыруға негізделеді.
Өндірістік күштерді орналастыру заңдылығы өндірістік күштер мен ... ... ... ... ... ... дамуы мен
орналасуында аймақ шаруашылықтарының кешенді дамуы, олардың ... және ... ... ... пен оның ... аумақ
арасында еңбекті аумақтық бөлу ... ... рөлі зор. ... мәні ... ... ... ... шаруашылықтарының кешенді
дамуы инфрақұрылымды, аумақты өндіріс ... ... ... талабына сай мамандандыруды ұсынады. Еңбектің аумақтық ... ... ... ... мәселе ол – аймақтардың ... және ... ... ... ... болып табылады.
Оның нәтижесі табиғи-географиялық, тарихи, экономикалық, әлеуметтік-
демографиялық және ... да ... ... қамтамасыз етуден
көрінеді.
1995 жылдың 19 желтоқсанында Қазақстан Республикасының әкімшілік-
аумақтық құрылысы туралы ... ... ... мен толықтырулардан
кейін еліміздің әкімшілік-аумақтық ... ... ... ... облыс – аудан – ауылдық (селолық) округ болып бөлінеді. Елді
мекендер: қалалық және селолық. Қалалар ... ... бар, ... бар ... ... маңызы бар қалалар және поселкелер болып
бөлінеді. ...... елді ... ... ... ... ... мәні бар қала – ерекше ... мәні бар ... бір ... ... ... бар елді мекен. Облыстық мәні бар қала –
өндірістік және ... ... ... мен 50 ... ... халқы
бар ірі экономикалық және мәдени орталық ... ... елді ... мәні бар қала – ... саны 10 мың адамнан асатын, ірі
кәсіпорындары, коммуналды шаруашылығы, мемлекеттік тұрғын үй ... ... оқу және ... ... және ... ... бар елді мекен.
Посекелер (кенттер) – халқының саны 3 мың адамнан кем ... ... ... жол станциясы және басқа да маңызды
экономикалық объектілері бар елді ... Ауыл ... – 50 ... ... ... оның ... көбінесе ауыл шаруашылығы өндірісінде еңбек
етеді [12].
Тәуелсіз мемлекетіміздің аймақтық ... ... ... ... ... ... ... нәтижеге жеткізбейтіндігі көптеген
дамыған мемлекеттердің тәжірибесімен дәлелденіп отырған ақиқат. Қазіргі
уақытта ... ... ел ... тиімді аумақтық басқару ... ... ... ... ... ... ... ие бола алмайды.
Өздерінің мемлекеттік басқару жүйесін қазіргі ... сай ... өз ... ... кәсіпорындарын орналастыру үшін, шет
ел инвестицияларын тарту үшін тартымдырақ бола түсті. Ал бұл ... ... ... алып ... ... бәсекелестік жағдайында аса
маңызды.
«Қазақстан Республикасындағы ... ... ... ... Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... ... қатынастарды реттейді, жергілікті
өкілді және атқарушы органдардың ... ... ... ... ... ... құқықтық жағдайын белгілейді
[13].
Әкім - Қазақстан Республикасының Президенті мен Үкіметінің ... ... ... ... және ... ... ... жүргізілуін, Қазақстан Республикасы орталық атқарушы
органдарының ... ... ... үйлесімді қызмет істеуін,
тиісті бюджеттен қаржыландырылатын ... ... ... ... ... Республикасының заңдарына сәйкес мемлекеттік
басқару өкілеттігі берілген, тиісті аумақтың әлеуметтік-экономикалық
дамуының ... ... ... ...... ... органның және әкімнің ... ... ... ... аппараты – тиісті ... оның ... ... ... ... ... мемлекеттік мекеме.
Жергілікті бюджеттен қаржыландырылатын атқарушы орган – жергілікті
мемлекеттік басқарудың жекелеген міндеттерін ... ... ... ... және ... ... бюджеттерден қаржыландырылатын
мемлекеттік мекеме.
Жергілікті мемлекеттік ... - ... ... ... ... туралы» Заңында және ... да ... ... ... ... жергілікті өкілді және атқарушы
органдар тиісті аумақта мемлекеттік саясатты жүргізу, оны дамыту мақсатында
жүзеге асырадын, сондай-ақ ... ... ... ... жауапты болып
табылатын қызмет.
Жергілікті атқарушы орган (әкімият) – облыстың (республикалық маңызы
бар қаланың, астананың), ауданның ... ... бар ... ... өз ... ... ... тиісті аумақта жергілікті
мемлекеттік басқаруды жүзеге асыратын алқалы атқарушы орган.
Жергілікті өкілді орган ...... ... маңызы
бар қаланың, астананың) немесе ауданның (облыстық маңызы бар қаланың) халқы
сайлайтын, халықтың еркін білдіретін және Қазақстан Республикасың ... оныт іске ... үшін ... ... ... және ... асырылуын бақылайтын сайланбалы орган.
Мәслихаттар мен әкімияттарға Қазақстан Республикасың шегінде біріңғай
еңбек рыногын, капиталды, қаржыны ... ... мен ... ... алмасуға кедергі келтіретін ... ... ... мен ... ... ... ... жоспарлары
Қазақстан Республикасың стратегиялық даму жоспарына сәйкес келуге тиіс.
Мәслихаттардың ... ... ... ... ... ... экономикалық және әлеуметтік бағдарламаларының, жергілікті
бюджеттің атқарылуына бақылау жасау кіреді.
Жергілікті бюджеттен қаржыландырылатын атқарушы ... ... ... ... ... басқару схемасы шеңберінде
облыс, аудан әкімдігі құрады, таратады және ... ... ... ... мен ... ұйымдастыруды Қазақстан Республикасы
заңдарының талаптарын сақтай отырып тиісті әкімдік белгілейді [14].
Қазақстан Республикасының ... ... ... ... даму ... ... ҚР ... 09.02.02 ж. N 804
Жарлығымен мемлекеттiк ... ... ... ... ... ... ... жетiлдiру мәселелерi жөнiндегi мемлекеттiк
комиссия ... ... ... ... ... ... Қазақстан
Республикасының Конституциясы және ... ... ... ... Қазақстан Республикасының өзге де нормативтiк
құқықтық актiлерi, ... ... ... арасындағы
өкiлеттіктердi ажырату және бюджетаралық қатынастарды жетiлдiру мәселелерi
жөнiндегi мемлекеттiк комиссия туралы ... ... ... жүргiзiлген реформалардың нәтижесiнде осы заманғы
нарықтық экономиканың талаптарына бейiмделген мемлекеттiк ... ... ... ... мен өкiлеттiктердi, сондай-ақ аумақтық
даму мәселелерiнiң көпшiлiгiн шешуде жауапкершiлiктi мемлекеттiк басқарудың
жергiлiктi деңгейiне беру ... ... ... ... ... iске ... ... ету үшiн орталық және облыстық билiк
деңгейлерi арасындағы өкiлеттiктep жеткiлiктi түрде айқын бөлiндi.
Ел дамуының ... ... ... ... ... ... ... қажеттiлiгiн негiзге ала отырып, билiктiң барлық деңгейлерi
арасындағы функцияларды неғұрлым ... ... ... ... жергiлiктi мемлекеттiк басқарудың төменгi деңгейлерiне ауыстыру
мәселелерi басым мәселелерге айналуда. ... ... ... ... билiк деңгейлерi арасындағы функцияларды бөлу бүгiнгi ... ... ... және ... ... орталықтандырылған
схемасын қабылдайды. Билiктiң аудандық, қалалық және ... ... ... бар мiндеттердi шешуде ... ... және ... тиiс, ... құқықтары, мiндеттерi мен жауапкершiлiгi ... ... ... ... тиiс. ... ... ... реформаны аяқтау мемлекеттің одан әрi қарышты әрi тұрақты ... ... аса ... шарты болып табылады.
Жергiлiктi мемлекеттiк басқарудың жалпымемлекеттiк қызметтерді
аумақтық ... iске ... ... мiндеттерi  аумақтық даму
мәселелерiнiң көпшiлiгiн шешуде жекелеген ... мен ... ... орталықтың бұрынғы жылдары жергiлiктi мемлекеттiк
басқару деңгейiне бере бастаған процесiн одан әрi жалғастыру қажеттiлiгiн
туғызып отыр. 
Жергiлiктi маңызы бар ... ... ... ... ... ... және ... Сондай-ақ, олар заңнаманы орындау,
жалпымемлекеттік функцияларды жүзеге асыру және ... ... ... және ... осы ... ... ... берiлген қызметтердi ұсыну жөнiнде билiктiң жоғары тұрған
деңгейлерiнiң ... ... және есеп ... ... Бұл ... ... ... деңгейiнiң негiзгi мiндеттерi аумақтың
жалпы әкiмшiлiк басшылығын жүзеге асыру, өңiрдiң бүкiл аумағы ... ... ... ... қол ... ... ету, ... жергiлiктi басқарудың төмен тұрған буындарының шеңберiнде қамтамасыз
етiлмейтiн ... ... бар ... шешу ... тиiс.
2 ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ АЙМАҚТАРЫНЫҢ ЭКОНОМИКАЛЫҚ ДАМУ
ТЕНДЕНЦИЯСЫН ТАЛДАУ
2.1 Республиканың экономикалық дамуындағы аймақтардың рөлі мен ... ... ... аймақтық экономикаға, аймақтарды
дамытуға, дәлірек ... ... ... ... ... ... ... қаржы жағдайын тұрақтандыруға, халықтың ... ... ... және ... ... ... және ... пайдалануға, өнеркәсіпті, ауыл шаруашылығын сонымен қатар шағын ... ... ... сияқты мәселелерді шешуге айтарлықтай көңіл бөлініп,
нақты іс-шаралар кешені жүзеге асырылуда.
Соның нәтижесі ретінде 2012 жылы 2011 ... ... ... ... өсуі Қазақстанның барлық аймақтарында байқалады. Ең ... ... ... (18,7%) қол ... ең аз өсу ... (0,3%) орын ... Өнеркәсіп өндірісінің орташа ... ... 11 ... асып ... шаруашылығы саласына келер болсақ, 2012 жылғы бағалау бойынша
тұтастай ... ауыл ... ... өнімінің көлемі ағымдағы
бағамен 606,7 млрд. теңгені құрады, бұл 2011 жылғы тиісті ... ... ... жылы ... ... өнім ... жан басына шаққанда 266,9 мың
теңгені құрады, оның ең жоғары көлемі Атырау (1099,4 мың ... ... мың ... ... және ... (625,7 мың ... мен Астана
(510,6 мың теңге) қалаларында байқалады.
Негізгі капиталға салынған ... 2011 ... ... %-ға ... ... өсуі ... 13 ... байқалып
отыр. Осы келтірілген деректер аймақтар экономикасын дамытуға қатысты іске
асырылған шаралардың бірқатар оң ... ... ... бола алады.
Дегенмен шешімі табылмаған, жақын мерзімде шешілуі қажет мәселелер әлі де
болса ... ... кең ... ... мен оның әрбір
аймағының өзіндік ерекшеліктері, ... ... ... ... ... орны, әлеуметтік-экономикалық даму
деңгейі ... ... ... бері ... жатқан реформалардың
нәтижесінің әркелкі болуын тудырды. Қазіргі кезеңдегі ... ... ... мен ... ... келесі
кесте (2-кесте) деректерімен бейнелеуге болады. Осы кесте мәліметтерінен
байқалып отырғанындай, ... ... ... көрсеткіштері (аумағы,
халқы, олардың орналасу тығыздығы, барлық халық санындағы облыс халқының
үлесі және т.б.) бойынша да ... ... ... ... аймақтың өзінің маманданған саласы бар.
Кесте 2.
Қазақстан аймақтарының негізгі сипаттамалары
|Аймақ ... |
| |мың ... км. |
| |2008 |2009 |2010 |2011 |2012 |
|1 |2 |3 |4 |5 |6 ... ... |100,0 |100,0 |100,0 |100,0 |100,0 ... ... |3,2 |2,8 |2,8 |2,5 |2,5 ... облысы |4,6 |4,9 |5,1 |5,5 |5,1 ... ... |4,8 |4,5 |4,4 |4,2 |4,0 ... облысы |10,2 |12,3 |11,2 |10,9 |10,7 ... ... ... |9,2 |7,0 |6,6 |6,1 |6,0 ... ... |2,1 |2,3 |2,3 |2,2 |1,9 ... ... ... |4,7 |4,9 |6,2 |5,4 |5,0 ... ... ... |11,5 |9,2 |8,7 |9,0 |9,0 ... облысы |6,1 |4,9 |4,6 |4,2 |3,8 ... ... |2,2 |2,9 |3,1 |3,2 |3,6 ... ... |5,3 |5,0 |5,2 |5,8 |5,8 ... ... |6,5 |5,8 |5,7 |5,1 |4,5 ... ... ... |2,5 |2,5 |2,4 |2,3 ... Қазақстан облысы |6,6 |6,0 |5,3 |4,7 |4,1 ... ... |5,0 |7,0 |7,9 |9,4 |9,4 ... ... |15,2 |18,1 |18,5 |19,5 |22,3 ...... жылнама, Алматы, 2013 ж.
Берілген 3 – кестеге талдау жасайтын ... ... ... ... ... ... үлесі көрсетілген. Кесте деректері көрсетіп
отырғанындай, ең жоғары үлес – 22,3 ... ... ... тиіп ... ... ...... облысы (10,7%), ал ең төменгі үлес 1,9 % ... ... Осы ... ... даму әлеуеттерінің әр
түрлілігіне орай ... ... ... ... да түрліше
болатындығын дәлелдеп отыр.
Кестедегі мәліметтерден белгілі болып отырғандай, ... ... ... ... өте ... кездесетін қорына және республика
экономикасын әлем ... ... ... ... ... ... әлеуеттің интенсивті даму қарқынына ие және ... ... ... ... ... ғылыми сыйымды
өндіріс құруға экономикалық ахуалы ыңғайлы, әсіресе, қаржы ... ... ете ... ... (9%) ... (5,1%), ... Батыс Қазақстан (5%), Шығыс Қазақстан (6%) ... ... ... республиканың азық-түлік қорын қалыптастыруда алдыңғы қатарда болып
саналатын агроөнеркәсіп кешенін ... ... ... (2,3%), ... Қостанай (3,8%), Оңтүстік Қазақстан (4,1%), Алматы (4%) облыстары
одан кейінгі орындарда, олардың ЖҰӨ-дегі үлестері 2-4 пайызды алады.
Жалпы ... ... ... ... талдау жасау аймақтар
бойынша мамандану деңгейін сипаттауға мүмкіндік береді. Оны ... ... ... болады.
Экономиканың негізгі салалары бойынша аймақтардың үлесін көрсететін
бұл кесте мәліметтері аймақтардың мамандану деңгейін ... ... ... аймақтық өнімнің салалық құрылымы (2012 ж.)
Пайызбен
|Облыстар ... |
| |2005 |2006 |2007 |2008 ... ... |100,0 |100,0 |100,0 |100,0 ... ... | | | | ... қ. |61,7 |59,9 |54,1 |55,8 ... қ. |1,1, |0,9 |0,9 |1,0 ... қ. |1,7 |1,7 |2,3 |3,0 ... қ. |2,8 |2,5 |2,2 |2,7 ... ... |0,4 |0,4 |0,4 |0,4 ... |1,3 |1,0 |1,0 |1,1 ... |13,5 |14,2 |12,3 |11,1 ... |0,8 |1,0 |0,8 |0,9 ... |0,5 |1,0 |0,8 |0,6 ... |3,2 |3,5 |3,6 |4,5 ... |4,8 |4,9 |5,4 |6,0 ... |3,7 |3,5 |10,1 |6,0 ... би |1,3 |1,1 |1,1 |1,2 ... |1,0 |0,9 |1,2 |2,6 ... |2,2, |3,5 |3,8 |3,1 |
6- ... ... ... ... ... ... ... құрылымын сипаттауға мүмкіндік береді. Кесте ... ... ... ... ... ... ... қаласының өзінде
шоғырланған. Сондай-ақ, Мақтаарал (11,1%), Сарыағаш (6%), ... ... ... ... ... салыстырғанда өнеркәсіп
орындарының жұмыс жасайтындығын ... ... ... ... көлемде пайдалы қазбалар көзі бар. Облыс
аймағында Қазақстан Республикасы бойынша уранның ... ... - ... ... - 4%, ... рудасы – 2,2, %, көмірдің – 0,9%. Негізгі қор
көлемі қазып алуға және өндіруге ... ... уран – ... ... Мойынқұм және Көмірсай, Келте машат. Облыста металл емес
қазбалар қоры да ... ... ... табиғи газдың екі қор орны ... ... ... ... қоры ... Кең ... қазбалардың көптеген кен орындары бар, сонымен қатар ауыз су және
термоминералды жер асты ... да ... ... ... ...... ... сапалы
пайдаланылатын. Бірақ КСРО тарағаннан ... ... ... ... кәсіпорындар да тарады. Олардың шикізат ... және ... ... ... кәсіпорындармен байланыстары үзіліп қалды. Нарықтық
экономикаға көшуге байланысты кәсіпорындар жекешелендірілді., өнімдердің
өзіндік құны көтерілді, тиісінше ... ... ... ... ... ... өндірісінің күрт ... ... ... ... де ... Қазіргі уақытта салыстырмалы түрде уран
өндіруші кәсіпорындар тиімді жұмыс жасауда.
Ендігі кезекте Оңтүстік ... ... ... ... мәліметтерге талдау жасаймыз.
Облыс еңбек нарығындағы жағдай 2009 ... ... ... оң
өзгерістердің ықпалымен қалыптасып, нәтижесінде халықты әлеуметтік ... ... ... ... оң ... ... үш жылда жұмыс күшіне деген сұраныс, әсіресе, ауыл ... және т.б. ... ... ... ... ... ... кәсіпкерліктің дамуы әсер етуде,
оның дамуы әсіресе, ауыл халқының жұмыспен ... ... ... ие ... мен ... ... үшін жұмыс орындарын квоталауды
көздеген “Қазақстан Республикасында ... ... ... ... ... ... қабылдануы мүгедектердің жұмыспен қамтылуына
ықпал етті.
Кесте 7.
Оңтүстік Қазақстан облысы бойынша еңбек нарығының ... ... ... ... |2012 ж. %-ға ... |
| |2010 |2011 |2012 |2010 ж. |2011 ж. ... жұмыс |11868 |14478 |10537 |88,7 |72,8 ... | | | | | ... ... |944 |1196 |1403 |148,6 |117,3 ... | | | | | ... |17 |31 |37 |217,6 |119,4 ... саны | | | | | ... |2078 |1658 |9051 |435,6 |545,9 ... | | | | | ... | | | | | ... | | | | | ... |11213 |12672 |14245 |127,0 |112,4 ... ... | | | | | ... |93 |255 |118 |126,8 |46,3 ... |- |14 |22 |- |157,1 ... ... ... ... ... ... талдау жасау негізінде 2012 жылды 2011 жылмен салыстырғанда
жұмысқа орналасқандар саны, оралмандар саны 12,4 ... ал ... ... ... ... ішінде мүгедектер 57,1 пайызды құрап
отыр.
Еңбек нарығының жағдайына мониторинг жүргізу ... ... мен ... ... жұмыс күшіне деген сұраныс пен ұсынысты
көрсететін деректер ... ... ... ... қазіргі уақытта жұмыс
күшіне деген сұраныстың жеткілікті ... ... ... ... ... оның жетіспеушілігін көрсетеді. Оның себебі ... ... ... сапасы мен кәсіби біліктілік құрылымының сәйкес келмеуі мен
халықтың еңбекке құлшынысының төмен болуында.
Ай сайын жаңарып отыратын бос ... ... ... ... 1,4 мың
бірліктен астам болуда. Дегенмен жұмыс ... ... ... пен ... ... бір бос ... 6-8 ... келуде. Жұмыссыздар
құрамының әрбір екіншісі - әйелдер, әрбір үшіншісі – 15-39 ... ... ... ... ... ... ... қиын мәселелер
бар. Жаңа жұмыс орындарының ашылу қарқыны ... ... ... ... ... ... саласының еңбек рыногының сұранысына лайық
білікті кадрларды даярлаумау салдарынан ... ... ... ... пен
ұсыныстың диспропорциясына жол беріліп, ... ... ... ... бір ... ... орта арнаулы және кәсіби мектеп
бітірушілер еңбек рыногында өздерін белсенді түрде көрсете алмауда.
Жұмыспен ... ... ... (жалпы жұмыссыздық деңгейі 11,6%),
Түркістан (10,4%), Арыс (8,2%), Шымкент (11,8%) ... аса ... ... ... ... ... мәселелер мыналар:
1. Жұмыс күшіне деген сұраныс пен ұсыныстың кәсіби-біліктілік
құрылымының сәйкессіздігі. ... ... ... ... мен ... төмендігі. Кәсіби біліктілігі жоғары жұмысшыларға, оның ... ... ... ... Кәсіби білім беру жүйесінің еңбек нарығының ... ... ... ... тиімді қамтылмауына байланысты елеулі еңбек
әлеуетінің жинақталуы.
4. Жастардың ауылдық жерлерден облыс орталығына қарай толассыз көшуі.
5. ... ... ... ... топтағы
азаматтардың бәсекелестік деңгейінің төмендігі (жастардың, мүгедектердің,
әскерден оралғандардың, зейнеткерлік жас алдындағылар және т.б.).
6. Еңбек нарығын толықтырушы ... ... ... Әсіресе, ауылдық
жерлердегі еңбек нарығының ауыр жағдайы.
7. Жұмыс берушілердің жұмыс істеуші азаматтардың кәсіби біліктілігін
арттыру мен қайта ... аз ... ... ... мемлекеттерден заңсыз еңбек миграциясының келуі.
Оңтүстік Қазақстан облысының жұмыспен қамтуды ... ... ... департаментінің болжамы бойынша 2012-2010 жылдары
жұмыс іздеп келушілер саны 65,1 мың адам болады, оның ... ... ... ... ... ... ... қамтудың деңгейі
көтеріледі және еңбек нарығындағы жағдай да жақсарады.
Оңтүстік Қазақстан облысында тоқыма кластерін дамыту үшін “Оңтүстік”
арнайы экономикалық ... ... ... құрылымдық-технологиялық
қайта құруларға сәйкес жұмыспен ... ... ... ... ... ... ... диверсификациялау мен жаңа ... ... ... ... ... ... жағдай туады.
Еркін экономикалық аймақ аясында қазіргі заманғы өңдеу инфрақұрылымын
құру ... ... ... мен ... жөніндегі ғылыми-зерттеу институтының,
мақтаның сапасын және ... ... ... ... 4 ... оған қоса ... ... стандарттарға сәйкес
келетін мақта тазалау зауыттарының ашылуымен, оған тоқыма өнеркәсібінде
істейтін белгілі халықаралық компаниялар мен ... ... ... көлік орталығы мен мақта терминалының құрылуымен сипатталады.
Одан басқа да, отандық тоқыма ... ... ауыл ... ... да ... ... ... аралық өндірістердің дамуына
ықпалын тигізеді.
Экономиканың құрылымдық қайта құрылуы жұмыс күшіне сұраныстың және
оның кәсіби ... ... ... ... Бос ... ... ... білікті мамандарға сұраныс артады.
Агроөнеркәсіп кешенін дамыту бағдарламасының аясында ауыл шаруашылығы
мамандарына сұраныс артады деп ... ... ... ... ... басқару және әкімшілік-өндірістік ... ... ... мен мамандарға тұрақты сұраныспен сипатталатын болады.
Жұмыс күшіне сұраныс пен ұсыныс ... ... ... ... ... ... көмектесу бойынша іс-шаралар жүргізілу және оларды
жергілікті бюджеттерден қаржыландыру ... ... ... ... ... ... асыруға аудан, қала
бюджеттерінен барлығы 913,0 млн. теңге қарастырылып, оның ... ... 2011 жылы 255,8 млн. ... ... ал 2012 жылы – 316,1 ... 2013 жылы – 341,1 млн. теңге бөлінеді деп жоспарлануда.
Облыс халқын жұмыспен ... ... ... күнкөріс деңгейін артыру
мәселесімен тығыз байланысты. Сондықтан ... жан ... ... ... сипаттайтын деректерді 8- кестеде көрсетеміз.
Кесте 8.
Оңтүстік Қазақстан облысындағы халықтың жан басына шаққандағы орташа ... ... |
| |2010 |2011 |2012 ... айлық жалақы |21625 |28809 |31875 ... ... ... |8422 |8927 |9463 ... бойынша орташа отбасындағы (5 адам) | | | ... ... ... жан ... ... |2950 |3310 |4830 ... | | | ... ... ... ... 2012 жылы нақты айлық жалақы
өткен жылдармен салыстырғанда 10,6 пайызға өскен. Төменгі күнкөріс деңгейі
2012 жылы 9463 ... ... ... Ал жан ... ... ... ... мөлшері 4830 теңгені құрайды. Осыған байланысты нақты айлық жалақы
мен ең төменгі күнкөріс деңгейінің ... ... ... ... деп ... ... Қазақстан облысындағы нақты жалақы мен ең төменгі жалақының және
ең төменгі күнкөріс деңгейінің ара қатынасы
| ... ... | |Ара ... % |
| | |Ең ... |
| | ... | ... | ... | |
| ... |Ең ... | |Ең ... |Ең ... |(теңге) |(теңге) | ... ... |
| | | | | ... | | | | |ң ... | | | | ... |
| | | | ... |Ең | |
| | | | ... | |
| | | | | ... | |
| | | | | ... |
| | | | | |е | ... |21625 |9200 |8422 |42,5 |109,2 |38,9 ... |28809 |10600 |8927 |36,7 |118,7 |30,9 ... |31875 |11270 |9463 |35,3 |119,1 |29,7 ... ... деректер көрсетіп отырғандай, ең төменгі күнкөріс
деңгейі нақтылы жалақының 29,6 пайызын құраған. Кірістер ... ... ... ... ... ... мен кедейлік шегі жатады.
2010 жылдан 2012 жылға дейін күнкөріс деңгейі ... 70 ... ... және 30 ... ... емес тауарлар қызметтерінен тұрады, ал
кедейлік шегі күнкөріс деңгейі мөлшерінің 40 ... ... ... мен ... ... осы ... көзқарас әлемнің көпшілік
елдерінде қолданылады, сондай-ақ кедейлік шегінің мөлшері әр елдің өзгеше
ерекшеліктеріне байланысты ... ... ... ең ... ... деңгейінен төмен
тұратындарының өмірін жақсарту процесіндегі шешуші мәселелер:
- жекелеген салаларда жеке тұлғалардың және ... ... ... ... жалдамалы жұмысшылар жалақысының төмендігі;
- жинақтаушы зейнетақы қорларына қаражаттың ... ... ;
- ... ... ... ... жеке және ... тұлғалардың жұмысшыларды заңсыз жалдауы;
Жұмыспен қамтылған халықтың өмірін жақсартудағы міндеттерді шешу
келесі принциптер ... ... ... және жеке ... ... ... алуды заңдастыру
атқарылатын жұмыс қиыншылықтарын ескере отырып, ... ... ... ... жасау жөнінде кәсіподықтардың және жұмыс берушілер
одағының қызметін үйлестіру;
Жасалған жұмысты ... ... ... ... ... төлеу зейнетақымен қамсыздандыру жинақтаушы ... ... ... ... ... ... бағытталған шараларды
жүзеге асыру.
Оңтүстік қазақстан облысындағы әлеуметтік-экономикалық жағдайды талдау
нәтижесі ... ... ... аймақтық саясаттың жүзеге асу
барысын қанағаттаналық деп бағалауға болады. Бірақ әлі де болса атқарылар
істер аз ... ... ең ... ... ... қабілетті елу алдыңғы
қатарлы дамыған мемлекеттердің қатарына кіру стартегиясына сәйкес аймақтың
бәсекеге қабілеттілігін арттыру мәселесі ... ... ... ... ... ... ... қауіпсіздікті
талдау
Мемлекеттің экономикалық қауіпсіздік мәселесін елдің аймақтарында
жүзеге асыруы үшін алдымен, оның ... ... ... даму
жағдайында екендігін қарау ... ... ... ... даму бойынша алшақтық біртұтас ... ... ... жүргізуге өз ықпалын тигізері сөзсіз.
Л. Абалкиннің ұсынысын қолдана отырып, аймақтардағы экономикалық
қауіпсіздіктің ішкі ... үш ... ... ... ... ... ... қауіпсіздік – аймақтың орталыққа экономикалық – саяси
тұрғыдан тәуелді болуын ... ... Егер ... ... болса, онда ол өзінің өндірістік деңгейін, өнім сапасын және
оның тиімділігін ... ... ... ... болуға
тырысады. Оған қоса, аймақаралық және халықаралық сауда ... ... ... қауіпсіздік ондағы жеке меншік формаларының
қорғай алу мүмкіндігіне ие ... ... ... ... анықтау арқылы әлеуметтік – экономикалық ... ... Жеке өз ... дами алу мүмкіндігі – инвестиция мен ... ... ... ... кәсіби, білім беру және мәдени
деңгейін көтеру [6].
«Тұрақты даму» деген терминнің мәніне келер болсақ, ол ... ... және ... ... ... осы факторлардың
үйлесуі қоғамның, аймақтың, мемлекеттің дамуын ... ... ... ... дамудың негізі, оның басты көрсеткіші болып экономикалық
өсудің қарқыны, оның шамасы және тұрақтылығы ... ... ... ... даму мен ... екі ... ... аядағы бір-бірімен өзара байланысты жағдайлармен
сипатталады. Мұнда тұрақты даму ... ... да, ал ... ... қамтамасыз етеді. Сонымен, экономикалық ... ... ... ... ... ... мен тұрақты дамуының ... ... ... ... ... ... әрбiр аймақ үшiн ерекше және әртүрлi
әлеуетке ие. Сондықтан бұл обьективтi түрде көрсетiлген ... ... ... ... ... ... қатерiн терең зерттеу,
талдау және ... ... ... ... ... ... шаруашылықтың жекелеген элементтерiнiң дамуындағы қажеттi
қатынастардың бұзылуы, әлеуметтiк мәселелердi шешудегi артта ... ... ... және ... ... ... қолдану
макродеңгейдегi экономикалық қауiпсiздiк қатерлерiн күшейтедi.
Аймақтың мамандану тұрпаты ... ... ... ... ... экономикалық қауiпсiздiгiн ... ... ... мен ... жүйесiне қойылатын
талаптарды қарастырайық:
1. Экономикалық көрсеткiштер мен индикаторлар жүйесi бiр-бiрiмен байланысты
болуы керек;
1. Экономикалық ... мен ... ... ... ... қатерлер тiзiмiне сай болуы тиiс;
1. Экономикалық көрсеткiштер мен ... ... ... ... болуы тиiс;
1. Алынған талдау нәтижелерi нақтылыққа сай тексеру мүмкiндiгiне ие болуы
керек;
1. Олар уақытқа сай болып, әлеуметтiк - ... ... ... ... ... ... сипаты бар мұндай көрсеткiштер төнген қауiптi алдын ала
көрсетуi тиiс. ... ... ... экономикалық ресурстардың,
өндiрiс факторларының айналысы жүзеге асырылатын ... ... ... ... ... ... маңызды көрсеткiштерiнiң бiрi аймақта бiр
жыл iшiнде өндiрiлген өнiм, яғни ЖАӨ болып ... ЖАӨ - ... ... қосымша құндарының сомасы ретiнде анықталынады.
ЖАӨ динамикасын анықтайтын экономикалық ... ... ... ... және табиғи ресурстарды қолдану болып
табылады.Бұл көрсеткiштердiң байланысын келесi функция ... ... Ka,Lb Zc ) ... WRP – ЖАӨ;
K - капитал көлемi;
L - еңбек ... – жер мен ... ... ... b, c - әрбiр факторға қатысты ЖАӨ-нiң икемдiлiгiн
көрсететiн коэффициенттер.
Аймақтардың экономикалық қауiпсiздiк деңгейiне ... ... ... үшiн ... ... - ... әдiсiн
қолдануға негiзделген экономикалық - математикалық модель құрылады. Кез ... ... ... ... ... ЖАӨ динамикасымен анықталынатын
аймақтық жүйе үшiн жасалынады .
Моделді құру негiзiнде аймақтарды экономикалық әлеуеті, даму ... ... ... ... ... топтастырады. Қазақстанның
аймақтарының әрбiр тобында аймақтық ... ... ... ерекше қатерлер кешенi бар.
Аймақтар дамуының қазіргі жағдайын саралау олардың дамуының
экономикалық ... ... ... ... ... ... – аймақ экономикасының оның
дамуының әлеуметтік-экономикалық және ... ... ... қабілеттілігі, халықтың өмір сүру сапасын ... ... ... ... ... ... ... отырып, ішкі және сыртқы қауіптердің ықпалына қарсы ... ... ... ... ... ету – ... ел ... негізгі шарттарының бірі деп ... ... ... ... ... қатерлерiн аймақтық деңгейде
анықтаудың маңызы да арта түспек.
Аймақтардың саралануының күшеюi ... ... өнiм ... динамикасынан көрiнедi. Аймақтық дамудың ... ... ... ... ... аймақ деңгейiнде
өзiнiң аймақтық ерекшелiктерiне ие болады. Әрбiр аймақта ... ... ... нәтижесiнде ғылыми негiзделген шешiмдi талап
ететiн экономикалық қауiпсiздiктiң ерекше мәселелерi туындайды.
Аймақтар дамуының тікелей қатерлеріне келесілерді жатқызуға болады:
• орталық және жергілікті ... ... ... ... ... ... ... аймақтардағы реформалардың жүргізілу қарқынындағы айырмашылықтар;
• халықтың өмір сүру деңгейі мен сапасы бойынша аймақтардың саралануы;
• әлемдік нарық сұранысына сәйкес Қазақстан экономикасының ... ... ... ... нәтижесінде өнеркәсіптік және аграрлық
аймақтардан басым шикізат пен отын өндіретін ... ... ... ... аумақтық және салалық ... ... ... үшін тән жалпы қатерлер:
- жұмыссыздық;
- ірі өңдеуші ... ... ... немесе толық қуатында жұмыс
істемеуі;
- экологиялық проблемалардың көбеюі;
- шағын қалалардың дағдарысты жағдайы.
Аймақ дамуының әлеуметтік қатерлері:
• жан басына ... ... ... ... және ... ... ... халық үлесінің артуы. Кедейшілік шикізат әлеуеті
төмен және жұмыссыздық жоғары (Алматы, ... ... және ... үшін ғана тән ... отырған жоқ. Кедейшіліктің күшейе түсуі
мұнай өңдеу және металлургия ... ... және орта ... бар және ... ... ... жерлерінде
шоғырланғаны байқалып отыр;
• халықтың жалақысының төмен деңгейі. Бес облыста – ... ... ... Ақмола және Солтүстік Қазақстан – орташа айлық жалақы
республикадағы орташа деңгейге жетпейді;
• жан басына ... ... пен ... ... ... деңгейі бойынша
аймақтардың өте саралануы – резкая дифференциация. Мысалы, Атырау
облысындағы жалақының ... ... мен ... ... ... ... айырмашылық үш еседен артық;
• аймақтар ішіндегі айтарлықтай саралану – қала және ауыл ... және ... ... жұмыс істейтіндер мен ... ... ... ... ... ... сфера салаларының дамуындағы жағымсыз
тенденциялардың сақталуы.
Бірінші топтағы аймақтар (Шығыс Қазақстан, Қарағанды, Павлодар) үшін
тән қатерлер:
Аймақтардағы ... ... ... ... сала ... ... ... сала үлесінің төмендеуі. Қара және түсті металлургия
салалары басымдыққа ие болып келеді.
Шығыс Қазақстан облысында түсті металл ... кен ... ... ... ... жер асты көмірін
өндірудің жоғары шығындары, ... ... ... және т.б. ... ... ... қоңыр көмірді (лигнитті) өткізудің
тұрақты нарықтарының жоқтығы, меншік проблемаларының әлі де ... ірі ... ... шетелдік компанияларға
басқаруға берілгендіктен, ... ... ... ... туындауы.
Аймақтардың (Ақтөбе, Жамбыл, Қостанай, Оңтүстік ... ... тән ... ... ... ... ... аймақтар қатарына
жатқызылады. Бұл облыста энергия ресурстары ... ... ... ... мен ... сүйенеді. Қажеттіліктің біршама бөлігі
Орта Азия республикаларынан импорттау есебінен қанағаттандырылады. Оңтүстік
аймақ облыстары ... мен ... ... ... ... желісіне
біріктірілген. Ақтөбе облысы да Ресейден тасымалданатын электрэнергиясына
тәуелді.
Жамбыл облысында өндірілетін фосфор минерал тыңайтқыштарына сұраныстың
жоқтығы.
Орташа республикалық деңгейдің 60-80 %-ын ... ... ... ... Маңғыстау) үшінші тобына тән қатерлер:
Өнеркәсіптік өндіріс құрылымында мұнай өндіру өнеркәсібінің ... ... ... ... ... ... ... салдарынан аймақтың дамуындағы тұрақтылықтың төмендеуі;
Өңдеуші өнеркәсіп жұмысшыларының экономиканың ... ... ... салыстырғанда өте қарама-қарсылығы;
Көлік коммуникацияларының дамымауы, автомобиль және темір жолдардың
тығыздығының төмендігі.
Аймақтардың (Батыс Қазақстан, ... ... ... ... ... ... ең алдымен бұрын аймақтағы дамыған салалардың
бірі болған машина жасау саласының құлдырауы;
Машина жасау ... ... ... ... үшін ... табу ... ... жеткіліксіздігі. Облыстар республикалық бюджеттен
сувбенция алады. Салықтық түсімдер жергілікті бюджеттің табыс бөлігінің 60-
80 %-ын ... ... ... ішкі сұраныс аймақтың ... ... ... ... тасымалданатын электр энергиясына деген
тәуелділік жоғары.
Жер сапасы мен топырақ құнарлылығының төмендеуі; Ауыл ... ... ... ... (Ақмола, Алматы, Қызылорда) бесінші тобы үшін ... ... ... ... құрылымында мұнай өндіру
өнеркәсібінің басымдығы;
Алматы облысын электрмен, ... ... ... ... ... төмен даму деңгейі.
Республика аймақтарының экономикалық қауіпсіздігін қамтамасыз ету
мақсатында макроэкономикалық пропорциялар мен ... ... ... мерзімді тұрақты экономикалық өсуді қамтамасыз ету қажет.
Аймақтар бойынша экономикалық қауіпсіздікті талдау келесідей
тұжырымдар жасауға ... ... ... ... бағдарланған оқшауланған секторлары
және бәсекеге қабiлетi төмен қайта ... ... бар, ... сол
сияқты аймақтық аспектiде өзара әлсiз байланысқан ... бар ... ... ... ... және ... өндiрiстiң тәуекелдiлiгiн
ұлғайтатын факторлардың болуы. Егiстiк сапасының салыстырмалы төмен болуы.
Егiстiк ... ... ... ... ... ... асатын балы 23,2 млн. гектар егiстiктiң тек 4,2 млн. ... Ауыл ... ... 30,8 млн. гектары (14,8 %) су және
жел эрозиясына ұшыраған. Өнiмдiлiгi аз ... ... ... жекелеген өңiрлерiнде су ресурстарының тапшылығы. Ел өңiрлерiнiң
басым бөлiгi құрғақ ... ... және ... ... ... ... отыр. Жерүстi суларының тек 56 %-ы ғана ... ... ал ... ... ... бұл республиканың кейбiр
өңiрлерiнiң ... ... су ... ... ... әркелкi бөлiнуi. Әлеуеттi бай
қорлардың аз игерiлген және жұмыс iстеп ... ... ... аудандарда шоғырлануы.
Электр энергиясы бiр өңiрлерде артық ... ... ... ... ... ... солтүстiк және шығыс өңiрлерi электр энергиясын шамадан
тыс шығарады, ал сонымен бiр мезгiлде ... және ... ... ... ... ... немесе таяу орналасқан елдерден (Қырғызстан, Ресей,
Тәжiкстан) импортталады.
Ел экономикасының осы ... ... сай ... ... ... инфрақұрылымының қанағаттанғысыз жай-күйi. Республиканың
негiзiнен кеңестiк уақытта қалыптасқан көлiк ... ... ... ... ... бөлiнiсi жүйесiне толық қосылуын тежеп
отыр. Елдiң темiр және автомобиль жолдары өткiзу қабiлетiнiң ... ... тозу мен ... салдарынан жалпы пайдаланудағы
автомобиль жолдары желiсiнiң шамамен 30 %-ы күрделi жөндеудi талап ... %-ы ... пен ... ... ... сай ... ... ететiн инфрақұрылымның тозуының
жоғарылығы. Елдiң шағын қалалары мен ауылдық ... ... ... ... ... құралдардың табиғи тозуы 40-60 % көлемiне
жеттi, бұл иелiктегi электр және жылу ... ... әкеп ... ... ... ЖЭС ... 50 %-ы өзiнiң белгiленген қуаттарының
парктiк ресурсын бiтiредi. Елдi мекендердiң энергия ... мен су ... ... айтарлықтай тозуы. Ел халқының 1,7 %-ы ... ... 25 %-ы ... қиындығына байланысты суды алдын ... ашық ... ... ... ... ... ... Бөгеттердiң,
су тораптарының және өзге құрылыстардың нашар техникалық жай-күйi.
Әлеуметтiк ... ... ... жеткiлiксiз даму
деңгейi. Ел өңiрлерi ... ... ... ... ... ... ауылдық елдi мекендерде әлеуметтiк
инфрақұрылым объектiлерiне қолжетiмдiлiк жоқ немесе қиын. ... ... ... өсiм қарқыны жоғары iрi қалалар мен өңiрлерде әлеуметтiк
инфрақұрылымның даму қарқыны артта ... ... ... ... ахуалдың нашарлауы. Әуе бассейнiнiң
ластануы, су ресурстарының таусылуы және ластануы, "тарихи" ластану,
өнеркәсiптiк және ... ... ... ... және тозуы,
биологиялық әралуандылықтың бұзылуы, радиоактивтi ... ... ... ... ... ... ... отыр (6, 7-қосымшалар).
Елдiң әкiмшiлiк-аумақтық құрылымының осы заманғы талаптарға сай
болмауы. Нарықтар мен елдi ... ... ... ... ... ... ... келе бермейдi. Бұдан басқа, облыстық (11
қала) және аудандық (10 қала) маңызы бар ... ... өз ... ... ... ... облысының Жем, Темiр сияқты аудандық ... ... ... саны 2,5 мың ... ал Қызылорда облысының Қазалы,
Ақмола облысының Степняк сияқты ... ... саны 6 ... ... ... ... округтер енгiзiлген қалалардың шекарасы реттелмеген.
Сонымен қатар төменде көрсетілгіен ... ... ... ... ... ... ... мүмкiн:
- өңiрлiк және әлемдiк еңбек бөлiнiсiнде ... тар, ... ... ... ... мен экономикалық
оқшаулануының нығаюы, тиiсiнше - ... даму ... ... мен
экономикалық артта қалуы;
- бәсекеге қабiлеттiлiктiң төмендiгiнiң және өнеркәсiптiң дәстүрлi
салаларындағы ... ... ... ... ... ... ... шекара маңындағы өңiрлерiнде көршiлес ... ... ауыл ... қалаға ағылуының күшеюi және
бiраз ауылдық аумақтардың депопуляциясы, демографиялық қысымның және ... ... ... ... ... ... ... күшеюi.
3 АЙМАҚТАРДЫҢ ЭКОНОМИКАЛЫҚ ДАМУЫН МЕМЛЕКЕТТІК РЕТТЕУДІ ЖЕТІЛДІРУДІҢ
НЕГІЗГІ БАҒЫТТАРЫ
3.1 Аймақтарды басқарудың шетелдік тәжірибесін Қазақстан ... ... шет ... аймақтық саясатты жүзеге асыру барысындағы
тәжірибелерін ескеру қажет екендігі айқын. ... ... ... ... ... оларды жан-жақтылы зерттемей
экономиканы мемлекеттік басқарудың жаңа сатысына өту ... ... ... ... ... жаңа жүйесіне өту барысында
әлемдік ... бар ... ... ескере отырып, елдің
саяси, әлеуметтік-экономикалық дамуына, ұлттық ерекшеліктеріне ... ... ... өз ... тән үлгісін қалыптастыруға
тиіспіз. Осы орайда бірқатар шет мемлекетттердің ... ... оны ... ... ... оңды ... ұсынуды жөн
санаймыз.
Мемлекеттің құрылымы аймақтық саясат ... ... ... бөлу ... анықтайды. Егер «интеграцияланған»
мемлекеттер тәжірибесіне сүйенсек, онда Ирландия, Португалия, Греция сияқты
мемлекеттерде аймақтық саясат мәселелеріне қатысты ... ... Бұл ... ... ... ... ... деңгейге жүктеуге әрекет жасалынғанымен, ... ... ... ... салдарынан одан әрі жалғасын таппады.
Италия мен Германия ... ... ... ... басқару құрлымынан түбегейлі түрде
ерекшеленеді. Бұл, әрине, аймақтық саясаттың ... ... асу ... ... Германияда аймақтық саясатты жүргізу жауапкершілігі
«Жерлерге» жүктелген, ал ... ... ... ... ... ие. ... аймақтық саясат саласындағы
федералды үкіметтің негізгі ... - GA ... ... ... ... ... ... құру. Жоспарлау жөніндегі
Комитет GA құрамын анықтап, жыл сайынғы бас жоспар ... және ... ... ... Бас жоспар жобасы аймақтарға қажетті
көмек көрсету шаралары мен ... ... ... саясатты жүзеге
асыру екі жақтан (Федералды ... және ... ... ... негізінде жүргізіледі. Жерлер әкімшілігі аймақтық саясаттың
іске асуына жауапты болады.
Финляндияда аймақтық ... ... ... ... ... заңдарды жасақтауға, проблемалы аймақтарды анықтауға т.б. Ішкі
істер Министрлігі жауап береді. Аймақтық саясатты жүргізу ... ... ... ... ... ... аймақтары жекелеген
шешімдерді (шағын жобаларды) қабылдайды, ал негізгі шешімдер орталықтан
қабылданады.
Ал Швецияда ... жүйе ... ... ... жалпыұлттық
директиваларды іске асырады. Бұл жүйеде өнеркәсіп және сауда министрлігі
басты орынға ие. Министрліктің жанынан ... ... ... қатысты
аймақтық саясатты жасақтау, оны бақылау және Еуропалық комиссиямен
байланысты жүзеге ... ... ... ... ... Аймақтарды
дамыту стратегиясын жасақтаумен графствалардың әкімшілік кеңесі (CAB)
айналысады. Өздерінің ... іске ... үшін олар ... ... ... аймақтық саясатты жүргізудегі ... ... ... ... ... ... мен ... орталықсыздандырудың жоғары деңгейі.
• Австрия мен Бельгиядағы федералдық ... ... ... ... көрсету жөніндегі ведомствоаралық
комитет) алынған ұсыныстарға негізделген аймақтық саясатқа жауап береді
және оның құзыретіне ... ... ... қатысты шешімдер
қабылдау кіреді. DATAR - Франциядағы аймақтарды дамыту жөніндегі ... 1995 жылы ... ... Заңға сәйкес аймақтық даму саясаты
ұлттық деңгейде анықталып, жергілікті әкімшіліктермен жүргізіледі.
Нидерландыда ... ... мен ... ... ... мәселелерімен айналысатын негізгі ведомоствалар болып
табылады. Экономика министрлігі аймақтарға ... ... 10 ... ... көлеміндегі жобаларға жауап береді, ал одан ... ... ... орталықсыздандыру түрінде іске асырылады.
Ұлыбританияда аймақтық саясат мәселелерімен ... және ... және ... мен ... ... жөніндегі Министр айналысады.
Англияда аймақтық ... ... ... ... және өнеркәсіп
министрлігі мен аймақтық үкіметтік ведомстволарға жүктелген. ... ... ... ... ... ... ... жобаларды және Ұлыбританияға өз салдарларын тигізетін жобаларды
бағалайды, сонымен қатар, ұлттық ... ... ... ... ... ... Үкіметтік ведомствалар құзыретіне
аймақтарға көмек көрсетуге қатысты шешім қабылдау кіреді.
Австрия Конститутциясы ... ... ... өкілеттілігін
шектемейді. Федералды деңгей, жерлер әкімшілігі және жергілікті билік
арасында өкілеттілік ... ... ... ... көмек көрсету
федералды үкіметпен және сол аймақтың жер әкімшілігімен қаржыландырылатын
және ... ... ... ... ... жүзеге асырылады.
Белгияда аймақтық ... ... ... ... Ірі жобаларға көмек көрсету шешімі аумақтық әкімшілікпен
қабылданады, ал қалған шешімдер аймақтық экономика министрімен ... ... ... ... әр ... үшін маңызы әр түрлі
көптеген құралдары бар. ... даму ... ... ... бес ... көрсетуге болады:
- халық тығыз қоныстанған аймақтарда жаңа ... ... ... ... ... даму ... ... қызметін кеңістіктік
бөлу;
- қаржылық қолдау жолымен компания қызметін ынталандыру;
- ... ... ... ... ... «жұмсақ» шаралар.
Қазіргі уақытта алғашқы екі құралдың рөлі айтарлықтай төмендеп ... ... ... ... ... бұл ... ауқымы уақыт өткен сайын азаюда.
Қазіргі уақытта Еуроодақтың (ЕО) көпшілік мемлекеттері аймақтық саясат
құралы ретінде соңғы үш топты ... ... ... ... құрумен байланысты жәрдемақылар, субсидиялар, несиелер және ... Бұл ... ... ... ... ... үшін ... Осы аталған құралдар Еуроодақтың ... ... ... ... «жұмсақ» элементтеріне
ақпараттық желілерді қолдау, консалтингтік қызмет, ... ... ... саясат құралдарының құрамы айтарлықтай
көлемді болып келеді. Оның ... ... ... ... ... ... ... ынталандыру үшін құрылымдық және
интеграциялық қорлар құрылған. Бұл қорлар тек өндірісті инвестициялауды
ғана ... ... ... ... дамытуға қолдау көрсетуді және
бизнестің дамуына жағдай жасауды да ... ... қор ... ... ортамен тікелей байланыста болатын инфрақұрылымның дамуына қатысты
үлкен жобалармен айналысады.
Скандинавия елдеріне қатысты аймақтық саясаттың «тар» және ... бар. Тар ... ... ... ... пен экономиканы дамыту
іс-шараларын қамтиды. Аймақтық саясаттың кен ... ... аз ... өмір сүру ... ... ... ... тарапынан
байланыс, көлік , білім және денсаулық сақтау ... ... ... Скандинавия елдерінің негізгі ерекшелігі ЕО-тың ... ... ... ... тар ... ... де
мазмұны кең болып табылады. Мысалы, проблемалы аудандардың өздеріне тән
ерекшелігін, олардың қатаң ... ... ... ... ЕО-тың
басқа мемлекеттерінде қолданылмайтын ұзақ мерзімді қолдаулар бар.
Солтүстік Еуропа Мемлекеттері аймақтық саясаттың ... ету ... ... ... қабылдауда. Атап айтқанда, Францияда аймақтық
саясат ауқымы кеңейе түсуде, онда «аумақты ... ... ... ... шараларының кең жүйесін құрайды. Аймақты ... ... бірі ... ... ... ... ... дамыту,
аймақтарды дамытуды ынталандыру туралы шешімдер қабылдау және т.б. қамтиды.
Сонымен қатар кедей ... ... ... ... дамуын
жоспарлау жөніндегі келісімдердің мемлекеттік жүйесі бар. Нидерланды мен
Австрияда аймақтық саясаттың ... ... ... ... ... фирмаларға қаржылық көмек көрсету шегінен шығатын аймақтық
саясатты жүргізуге ... ... ... ... ... ... капитал салуға келіп саяды, ал кең мағынасында - қолайлы бизнес
ортаны құру және ... ... ... ... ... ... ... дамытуда саяси шаралар қабылдануда, яғни
аймақтардың экономикалық даму саясаты бизнес ... ... ... сондай-ақ көлік, білім беру және өмір сүру деңгейін жоғарылату
сияқты жергілікті факторларды ... ... ... ... ... ... ... құрылған. Оған
фирмалар қолдана алатын, бірақ ақшалай қаражат беруді ... ... ... ... ... ... ... кіреді. Техникалық және
коммерциялық қызметтер жиынтығына ... қол ... ... ... ... ... жүргізіледі. Дания 1991 жылдан бері ... ... ... ... ... жүргізбеген ЕО-тағы
жалғыз мемлекет. ... ... ... ... ... бар, сондай-ақ қаржылық механизмдерінің жұмыс ... ... мен ... ... айырмашылық тудыруы мүмкін
жекелеген аймақтардың экономикалық дамуындағы теңсіздікке жол ... ... ... ... ... саясаты
ынталандыру саясаты болып табылады. Қолайлы бизнес - ортаны ... ... ... ... ... жалпыұлттық саясаттың бір
бөлігі ретінде ... ... ... ... ... екі ... ... болады:
- ынталандыру саясаты деп атауға болатын аймақтық ... ... және ... аудандарын дамытуға арналған бағдарламалардың
тұтас жүйесін құрайтын «қайта өрлеу» саясаты.
Бұл екі бағыт бұрын бір-бірінен бөлек ... ... ... орындалуда. «Қайта өрлеу» саясатының ерекше ... ... ... және ... ... ... болып табылады. Соңғы
кездері «қайта өрлеу» саясатын жүргізудің тиімділігі артып келеді. Қазір
аумақтық индустриялдық саясаттың бюджеті ... ... ... ... он есе аз, ... бұл бағыттарға бөлінетін қаржы көлемі
бірдей болатын.
Еуроодаққа мүше мемлекеттердің аймақтарды дамытуға қатысты саясатын
талдай ... ... ... ... ... ... өзегі
аймақтық дамуды ынталандыру екендігіне көз жеткіздік. Енді аймақтық
саясатты жүзеге асырудың ... ... ... ... ... бағдарламалық әдіс және жоспарлау механизмдері.
Берілген әдіс механизмдерін үш ... ... ... ЕО ... ... және ... ... дамуына ықпалын
тигізетін Құрылымдық қордың бағдарламалық әдісі;
2. аймақтық экономикалық құрылымдарды жетілдіру үшін ... ... ... бірлесіп шешудің германиялық
жүйесі. Бұл жүйе ... ... пен ... ... нәтижесі болып
табылады.
3. Мемлекет пен аймақтар арасындағы ... ... ... ... ... ұйымдардың түрлі мақсаттары ... бар, ... ... ... ... ... дамытуға
басқарудың әр түрлі элементтерін қатыстыруды ұйымдастыра отырып, олардың
күштерін біріктіреді.
Қарастырылған ... ... ... та, ... ... ... ... әлеуметтік-экономикалық дамыту жүйесін
енгізудің айқын артықшылықтарын дәлелдеп отыр. ... ... ... шешуге мүмкіндік беретін жалпы қағидаларды
белгілесе, аймақтық деңгей өзінің ... мен ... ... ... ... ... даму аясындағы жинақталған
тәжірибелері аумақтарды дамытуға қатысты мақсаттары ұқсас болғандықтан, әр
аймақтың өз ерекшеліктеріне сай ... ... ... ... ... құрудың еуропалық тәжірибесі айқындағандай, олардың
табысты болуы үшін белгілі шарттар мен ... ... ... Соларға
кеңірек тоқталып өтуді жөн санаймыз. Ең алдымен, нашар және күшті дамыған
аймақтар ... ... ... ... ... Нашар дамыған
аймақтарды дамытуға қаражаттарды ... ... ... ... бөлу механизмдерін енгізудің шарты -жақсырақ және ... ... ... ... «ынтымақтастық пакттың» болуы.
«Ынтымақтастық пактісін» жалпы мақсатқа сай ... ... ... ... ... Мұндай жүйе екі ... ... ... және ... ... әдіс ... барлық аумағында аймақтық
дамуға ықпалын тигізгені үшін қандай ... ... ... ... ... ... ... үшін ынталандыру артығырақ
болады. Жанама әдіс те ... ... ... Оған ... ... ... ... аймақтардың дамуынан алатын экономикалық
және ... ... ... ... ... ... Жоғарыда сипатталған әрбір жүйе аймақтағы
кәсіпорындар мен ұйымдардың бағдарламаларға ... ... және ... ... ... ... ... болуын көздейді. Бұл
әрине, саяси жағдайы тұрақты, макроэкономикалық дамуда тұрақтылыққа ие
мемлекеттерде мүмкін ... ... ... ету үшін ... бөлу.
Егер аймақтық даму жүйесіне көптеген ұйымдар қатысатын болса, онда ... ... ету ... ... нақты бөлу
қажеттілігі туындайды.
Міндеттерді бірігіп шешудің ... ... ... бөлу
тұрғысынан алғанда нақты жүйе болып табылады: жоспарлау ... ... ақша ... ... және ... қабылдау жүйесі бар Жоспарлау
жөніндегі комитет жүзеге асырады; қабылданған Rahmenplan-ды жүзеге асыру
түгелімен Жерлерге жүктеледі.
Құрылымдық ... ... ... ... ... олардың
қайталануымен сипатталады. Бұл жүйеде қандай-да бір нақты саясатты жүзеге
асыруда қатысушылардың көп ... ... жол ... бұл өз
кезегінде жүргізіліп жатқан шараларды бақылауды қиындатады. Мұндай жағдайда
мідеттерді дұрыс бөлу мақсатында ... ... ... ... ... ... әрбір ұйым немесе ұйым топтарының жауапкершіліктерін
шектеудің тағы бір механизмі – бұл жоспарларды жасақтау және ... ... ... ... ... шығарылған нені, қалай істеу керек
екендігі көрсетілген нұсқаулар. Құрылымдық ... ... ... ... ... шектеу жөнінде шаралар
қабылданған.
Экономикалық ықпал ету басымдығы. Экономикалық ... ... болу үшін ... ... ... қажет. Мысал ретінде тиімділігі
төмен компанияларға жұмыс орындарын жасанды түрде сақтау үшін ... ... ... Бұл экономикалық ықпал етудің төменгі басымдықтарының
бірі.
Бүгінгі күні Еуропаның дамығын ... мен ... ... ... тенденциясы болып табылатындар:
1) билік пен экономиканы орталықсыздандыру, аймақтарға өзіндік
дербестік беру;
2) елдің және аймақтың ... даму ... ... жеке
табиғи ресурстық әлеуетін пайдалану мүмкіндігін ескере отырып,
бірігіп әзірлеу;
3) аймақтардың экономикалық даму деңгейлерін теңестіру.
Сондай-ақ ... ... ... дамытудың үш мүмкін нұсқасы
белгілі, олардың ... ... ... бай аудандарды дамыту және қолдау керек, ал
қалғандары бай аудандар есебінен дамиды (АҚШ тәжірибесі);
... ... ... ... өмір сүру деңгейін реттей
отырып, барлық аудандарда өмір сүрудің шамамен тең жағдайларын
қамтамасыз ету ... ... ... аудандарды ғана қолдау қажет, ал бай аудандар ... ... ... ... ... елдiң экономикалық дамуы оның ... ... ... ... байланысты екендiгiн
көрсетедi.
Аймақтың бәсекеге қабiлеттiлiгi деп бүгiнгi таңда еңбек өнiмдiлiгiн
арттыру және капиталды ... ... ... тиiмдi аумақтық-
экономикалық ұйымдастыру, ұлттық, өңiрлiк және ... ... ... ... өмiр ... ... және ... өсiп отыратын
деңгейiне қол жеткiзу қабiлеттiлiгi түсiндiрiледi.
Қазiргi уақытта әлемде ... ... ... ... ... ... - тiгiнен кiрiктiрiлген (орталықтандырылған)
және желiлiк.
Тiгiнен кiрiктiрiлген өңiрлер үшiн негiзгi жұмыс берушiлер ретiндегi,
жергiлiктi ... ... ... көзi және ... шаруашылығын қалыптастырудың негiзгi факторы болып табылатын
корпоративтiк құрылымдарға бiрiктiрiлген бiр ... ... iрi ... ... үстемдiк етуi тән.
Қатаң орталықтану тән аумақты ұйымдастырудың ... ... ... ... ... бiрiн бiрi ... ... алатын
тауарлар мен қызмет көрсетулер өндiретiн жеке-дара кәсiпорындар желiсiн
бiлдiредi.
Осы тәжірибелерге сүйене отырып, біздің республикамыздың қазіргі ... ... ... ... ... ... бір нәтижеге
жеткізеді деп тұжырымдауға болады.
Сонымен шет мемлекеттердің аймақтық саясатты жүзеге асыру барысын, оны
іске асырудағы ... ... ... ... ... ... ... жүргізуде бірқатар тәжірибелерді ескере отырып, оларды өз
ерекшеліктерімізге сай ... және ... ... ... үшiн ... ... кезеңдерiнде аумақтарды ұйымдастырудың
тiгiнен кiрiктiрiлген моделi экономикалық жағынан ... ... ... ... ... дәйектiлiгiне негiзделген болатын. Сонымен
қатар бүгiнде елдiң тiгiнен кiрiктiрiлген ... ... ... қабiлеттiлiгiмен ерекшеленбейдi, жаңа технологиялар ... ... ... ... ... құн ... тiзбегiнiң бастапқы буынындағы
өндiрiстер орналасқан. Мұндай тiзбектiң ақырғы ... ... ... тысқары орналасады, сондықтан қаржы ... мен ... ... ... ... Бұл өңiрлердi өңiрлердi құраушы
тiгiнен кiрiктiрiлген iргелi компаниялардың жұмыс ... ... және ... тәуелдi етедi және тұтастай ... ... ... ... ... заманғы жағдайларда икемдi мамандануымен және инновацияларға
қабылеттiлiгiмен сипатталатын, кластерлiк қағидатты қолдана ... ... ... жұмылдыруға негiзделетiн аумақтық-экономикалық ұйымның
желiлiк моделi Қазақстан үшiн неғұрлым перспективалы бола ... ... ... ... ... ... қамтамасыз етедi,
өйткенi оның қозғалтқыш күшi, ең алдымен, шикiзат емес ... ... ... субъектiлердiң неғұрлым кең аясын
тартуды қамтамасыз ететiн шағын және орта кәсiпорындар болады.
Өңiрлiк ... құру ... ... ... ... ... табылады. Өңiрлiк кластерлер өңiрлер маманданатын қызмет салаларының
айналасында құрылатын болады және ... бар ... ... қана ... ... ... ... да қамтиды.
Облыстардың iшiндегi елдi мекендер мен аудандардың, сондай-ақ кейбiр
облыстардың күш-жiгерi өз ... ... ғана ... ... ... өңiрлiк кластерлерге қатысуға да бағытталады.
Осы модельдiң негiзiнде әлемдiк және өңiрлiк тауарлармен, қаржымен,
жұмыс күшiмен, технологиямен және ақпарат ... ... ... қосылған
өңiрлер де қазiрдiң өзiнде-ақ ұйымдастырылуда, бұл ... ... ... Республикасының және Оңтүстік Қазақстан облысының 2015 жылға
дейінгі аумақтық даму ... ... ... ... дамуының негізінде тоқыма, туристік, тамақ және құрылыс
индустриялық кластерлері дамиды деп белгіленген.
Кластерлік-жүйелік әдістемесі облыстың барлық аудандары мен ... ... ... ... ... ... қабілетті жетістіктерін
қамтамасыз етеді.
Оңтүстік Қазақстан облысында тоқыма кластері жүзеге асырылуда. ... ... ... ... үшін ... міндеттер қойылып отыр:
- “Оңтүстік” АЭА-ның жұмысн 2025 жылға дейін созу;
- АЭА-на қаланың тоқыма ... ... ... және ... ... ... арқылы АЭА-да иірім жіп
өндіретін зауыттарды құру жобаларын іске асыру;
- ... ... ... ... ... мақта саласын дамыту;
- Инфрақұрылымды дамыту;
- Кадрларды даярлау және қайта даярлау жүйесін ұйымдастыру;
- Тоқыма өнімінің отандық брэндін жылжыту үшін ... ... ... ... үшін ... ... облысы пайдалы
құрылыс қазбаларының қорларына ие.
Құрылыс ... ... ... ... ... құрылыс заттарын
өндіретін жаңа кәсіпорындар іске қосылуда. Негізгі міндеттер:
- экономиканың өсіп отырған сұранысын ... және ... ... ... ... ету үшін ... заттарын өндіретін
кәсіпорындарды, құрылыс саласымен байланысты кәсіпорындарды, маркетингтік
құрылымдарды топтастыру, кооперациялау үшін ... ... ... ... ... фабрикаттарды, жинақтау бұйымдарын
жеткізуді реттеу;
- ... ... ... ... үшін ... ... жатқан
кәсіпорындарды қайта құру;
- жергілікті нарықта шетелдік өнімдермен ойдағыдай ... ... ... жаңа ... ... мен өнімдердің
өндірісін игеру;
- құрылыс саласымен аралас салаларды белсенді дамыту;
- ... және ... ... ... байланыстарын
дамыту, технологияларды трансферттеуді дамыту, біріккен кәсіпорындар құру;
- белсенді ақпараттық-маркетингтік және сервистік қызметті дамыту,
құрылыс заттардың ... ... ... ... және ... ... ... құру мүмкіндігін қарастыру, құрылыс заттары
бойынша электрондық биржа құру.
Бәсекеге қабілетті тамақ кластерін құру және ... ... ... ... – ОҚБ-ның қажетті шикізат және өндірістік ұстамдылығы, өнімге
өсіп отырған сұраныс.
Тамақ ... ... ... төмендегі іс-шаралар жүргізіледі:
- жаңа өндірістерді құру және ... ... ... ... ... сапалы өнімдердің жаңа түрлерін игеру, ауыл шаруашылық өнімдерін
қайта ... ... ... ... ... ... ... қажетті ыдыс өнімдерінің дамуы (әйнек, қаңылтыр банкілер,
тетраорамалар);
- ... ... ... жылы жай, ауыл шаруашылық өнімдерін
қайта өңдейтін кішігірім цехтарды ... ... ... ... ... ... ... ішкі және сыртқы нарықта сату ... ... ... ... брэндін құру.
3.2 Аймақтардың дамуын мемлекеттік реттеуді жетілдіру ... ... ... ... қамтамасыз ету ... ...... ... мемлекеттік және нарықтық
реттеу бойынша сәйкес ... ... мен ... ... ... талап ететін шешілуі күрделі проблемалардың бірі болып
табылады. Аймақтық проблемалардың ерекшелігі – ... шешу үшін әр ... ... ... ... да, жеке кәсіпорындар мен
ұйымдардың да, сондай – ақ ... өзін - өзі ... ... ... талап етіледі. Осымен байланысты аймақ экономикасын басқару
механизмін ... ... ... және ... – бірі ... үш бағытта жүргізу көзделеді:
• біріншісі – макродеңгейде аймақ экономикасын басқару механизмін одан әрі
жетілдіру;
• екіншісі – ... ... ... ... ... ...... өзін - өзі басқару әдістерін жетілдіру.
Аймақтардың дамуын мемлекеттік реттеудің бір жолы әкімшілік- құқықтық
механизм көмегімен ... ... ... басқару деңгейлері арасында
мемлекеттік функционалдық өкілеттіліктерді бөлуді, әділетті бюджетаралық
қатынастарды қалыптастыруды қамтамасыз ететін ... ... мен ... ... Осындай жүйе аймақтардың ... ... және ... қалыптасқан жағдай үшін жергілікті атқарушы
органдардың жауапкершілігін арттырады.
Бұл проблема аймақтарда ... ... тең ... ... қатар бұл аймақ тұрғындарына өмір сүру деңгейін
жақсартуға мүмкіндік береді. Бірақ барлық ... өмір сүру ... ... дамуы жеткілікті дәрежеде болмайтындықтан, жекелеген артта
қалған аймақтарды ... мен ... үшін ... ... ... қалған аймақтарды қолдау мен ынталандыру механизмінде негізгі
орын инвестицияларға беріледі.
Бірінші кезекте инвестициялар мынаған ... ... ... аймақтарды өткізу нарықтарымен, ... ... ... ... ... электр энергиясымен үздіксіз қамтамасыз ету;
- су, жағармай және ... ... ... ... квалификациялы мамандарды даярлайтын білім жүйесін дамыту;
- денсаулық сақтау қызметімен қамту;
- ғылыми зерттеулерге, жоба жұмыстарына қолжетімділікті қамтамасыз ... ... ... т.б. ... ... құрылымдық қайта құру мен дамыту бағдарламаларына
қосылған кәсіпорындар мен салаларды инвестициялау жүргізіледі, егер ... ... ... табыс әкелсе, бұл жерде аймақтың ... ... ... өсуі ... кәсіпорынның бәсекеге қабілеттілігі мен еңбек өнімділігін өсірсе;
- аймақта импорттың орнын басуды дамытуды қамтамасыз етсе.
Инвестициялық ... ... ... ... ... да көрсетіледі.
Себебі, бұл сала аймақтардың табысын және жұмысбастылықты өсірудің маңызды
көзі. Инвестициялық жобаларды дайындау барысында ... ... ... ... жаңа ... ... ашүға бағытталған, еңбекті көп қажет
ететін жобаларға ... ... ... ... ... ... ... аймақтық- салалық проблемаларды
шешуге бағытталған жеке жобалар мен бағдарламалар; ... кіші ... ... ... ... ... мен бағдарламалары бюджет қаражаты
есебінен қаржыландырылады. Аймақтық саясат ... ... ... ... ... да, ... ... қолдаудың
бағдарламалары арқылы да жүзеге асырылады. Проблемалы аймақтарды ... ... ... ... ... қаражаттары мен заңға
қайшы келмейтін басқа да көздер бола алады. Жоғарыда ұсынылған ... ... ... ... ... ... ... атап
өтетін жайт, бұл ... ... ... ... ... ... және орта бизнес субъектілерімен қолданатын болса ғана
оң нәтиже береді. Жергілікті атқарушы ... өз ... ... ... ... ... аймақтың инвестициялық тартымдылығын арттыру, инвестициялар еркін құйылу
үшін жағдай жасау;
- шағын және орта ... ... кіші және орта ... ... мен ... ... ... зерттеулерді, инновацияларды, ҒЗТКЖ-ын және технологиялар
трансфертін инвестициялық қолдау.
Аймақтардың дамуын мемлекеттік реттеудің ... бір ... ... ... әлеуметтік саясатын ұтымды жүргізу болып табылады. Елде қазіргі
кезеңде жүргізіліп отырған ... ... ... ... кедейшілік
деңгейін төмендету және қоғамдағы әлеуметтік – экономикалық теңсіздікті
азайту болып табылады. Экономикалық өсу ... ... ... ... ... ... ... проблемаларды шешу үшін әлеуметтік
үдерістерді мына ... ... ... ... ... қажет:
- табыстар саласында ең төменгі әлеуметтік кепілдіктерді қамтамасыз ету,
олардың бастапқы негізі маңызды өмірлік ... мен ... ... ... ... ең ... ... бюджеті болуы
керек. Рыноктың дамуымен табыстардың жаңа түрлері ғана пайда болып қойған
жоқ, халықтың тұтынушылық шығындарының құрылымдары өзгеруде. ... жаңа ... ... ... ... ... салығы,
ипотекалық жүйе, міндетті сақтандырудың әртүрлі ... және ... бәрі ... ... ... жаңа ... көшу қажеттігін
алға тартады, оның үстіне байқалған экономикалық өсу жағдайында елдің
осындай әлеуметтік ең төменгі деңгейді ... ... үшін ... ұлғаюда. Республика ... ... ... ... ... ... ... арналған бағдарламаға
сәйкес 2010 жылдан бастап жаңа ең төменгі күнкөріс деңгейі енгізілді, ең
төменгі тұтыну ... ... ... ... ассортиментін
қамтиды (20-ның орнына 43 түрлі атаулы). ... ең ... ... ... маңызды материалдық игіліктер мен қызметерді тұтынудың ең
төменгі шекті деңгейін неғұрлым нақты айқындауға мүмкіндік ... ... ... ... ... өмір ... ... етпейді. Бұл өз
кезегінде неғұрлым күшті әлеуметтік диспропорцияны анықтауға ... ... ... ... әлеуметтік қорғау шараларын талдап
жасауға мүмкіндік береді. Алайда, ұзақ уақыттар бойы тек қана ең ... ... ... ... ... Ең ... тұтыну бюджетін
жасау мен пайдалану объективті үдеріс болып табылады, бұл ең ... ең ... ... ... ... ... ... адамның
тіршілік етуінің өзгеріп отырған әлеуметтік –экономикалық жағдайларына
сай келуін көздейді.
- салааралық және ... ... ... және жекеменшік
секторлар арасында, сондай-ақ кәсіпорын ішінде жұмыс күшін қайта қалпына
келтіру үшін ... ... ... ... ақы ... ең ... ... күшейту, еңбекке ақы төлеудің ең төменгі, орта және ... ... ... арақатынасты реттеу, салық салу ... және ... ... орта ... қалыптасуы жөніндегі саясатты қалыптастыру мен
жүзеге асыру. Осы мақсатта халықтың табыстарын түбегейлі көтерумен бірге
жұмыс орындарын ... ... және орта ... ... ... ... ... жинақ ақшаның, меншіктің қорғалуына кепілдікті
күшейту және т.б. жөніндегі шаралар қажет;
- ауылдағы еңбекпен ... ... ... еңбектің үлесін
ұлғайту жағына қарай оңтайландыру ... ... ... тұрғын
үй және жол құрылысы, әлеуметтік инфрақұрылым нысандары құрылысы,
агросервис және т.б.) [29]. ... ... даму ... ... ... ... жөнiндегi шараларды iске асыру мемлекеттiң
әлеуметтiк саясатындағы аса ... ... ... ... ... ... деңгейiн сипаттайтын көрсеткiштердiң оң сипатты серпiнiне
қарамастан елде кедейлiк деңгейi әлi де болса ... ... ... ... ... ... болатын негiзгi экономикалық және әлеуметтiк
жағдайлар сақталуда, олар:
- ... ... ... ... ... мен ұсынысының
сәйкессiздiгi;
- еңбекақының, зейнетақының және жәрдемақының төмен мөлшерi;
- шалғай аудандарда тұратын кедей халықты әлеуметтiк жағынан
оқшауландыратын ауыл ... ең ... ... ... ... ... ... деңгейi;
- тегiн медициналық көмектiң кепiлдi көлемiне қол жеткiзудiң ... ... ... ... және ... бiлiм ... мектептер желiсiнiң
жетiспеуi;
- халықтың бiр ... ... ... оның жұмысқа орналасу
мүмкiндiктерi жайында нашар хабардар болуы;
- халықтың әлеуметтiк жағынан осал топтарының ... ... ... ... қамтылмауы.
Кедей халықтың негiзгi бөлiгi ауылдық жерлерде тұрады. Еліміздегі
барлық селолық елді мекендердің (пункттердің) 780-дейі, яғни 10 ... ... ... ... өте төмен деңгейде екенін
ескерсек, онда мынадай ... ... ... ... ... мақсаттық жоспарлау;
- салықтық және несиелік жеңілдіктердің түрлерін ... ауыл ... ... сатып алу бағасының деңгейін алдын-ала
белгілеу арқылы сала тауарөндірушілерін ынталандыру;
- жергілікті несиелік серіктестіктерді моралдық ... да, ... да ... ... белсенділік көрсетіп отырған шаруашылық субъектілеріне
жерді арзан бағамен, немесе тегін беру және тағы басқалар.
Барлық әлемде ... ... ... беталысы өкілеттіліктерді
облыс деңгейіне берілуін қалайды.
Аймақтың экономикасының бәсекеге қабілеттілігін жоғарлатудың негізгі
мақсаты – ... ... өмір ... қамтамасыз ету және оны тұрақты,
ұзақ мерзімді экономикалық өсу мен ... ... ... пайдалану
негізінде үнемі, үздіксіз жоғарылату.
Бұл мақсатқа қол жеткізу аймақтың экономикасының бәсекеге қабілеттілігі
теориясына сәйкес, ... ... ... ... ... сай
тауарлар мен қызметтер өндірісіне мүмкіндік беретін ... құру ... ... Басқаша айтсақ, егер, ресурстарды тиімді ... ... ... және ... ... ... ұлттық компаниялардың және жалпы елдің бәсекеге қабілеттілігі
жоғарыласа, онда аймақтық экономиканың бәсекеге қабілеттілігін ... ... ... ... ... ... ... таңдау барысында бес бағалау бағытын бөліп көрсетуге болады ... ... ... ... ... ... ... бағалау
бағыттары
|Бағалау |Аймақ экономикасының бәсекеге қабілеттілігінің ... ... ... ... өсу|Ұзақмерзімді экономикалық өсу бәсекеге қабілеттілікті |
| ... ... ... ... ... болып|
| ... ... ... ... де ... ... ... табысының төмендеу|
|табысының өсуі |жағдайында тұрса, онда «жұмысшылар және басқа да |
| ... ... ... ... |
| ... ... ... ... ... ... ... Шынайы |
|ресурстарды ... ... ... ... ... |
|тиімді пайдалану|есебінен болатын экономикалық өсуге негізделеді. |
| ... ... ... ... экономикасының |
| ... ... ... ... ... |
| ... табылады. ... ... мен ... ... ... ... ... |қабілеттілікті жоғарылатудың факторы болып табылады. |
| ... ... ... ... ... |
| ... аймақтық өндірушілердің аймақтың бәсекеге |
| ... ... ... ... ... ... ... бәсекеге қабілеттілігінің |
|интернационалдық|тікелей дәлелі болып табылады. Бұл халықаралық нарықта|
|деңгейі ... ... ... ... ... |
| ... ... ... ... ... ... бір ... ... тән, ... аймақтың экономикасының бәсекеге қабілеттілігін бағалау екі
ұстаныммен жүргізілуі ... ... ... салыстыру бойынша және ҚР
орташа мәндерімен салыстыру бойынша.
Аймақ экономикасының бәсекеге қабілеттігін жоғарылату механизмдерін
іске ... екі ... ... ... болады. Бұл ең ... ... ... ... ... ... ... пайдалы шарттарын, монополияға қарсы шаралардың кешенін
және өндірушілер үшін ... ... ... ... ететін жағдайларды
қарастыруы тиіс.
Ел экономикасын немесе аймақты реформалаудың стратегиялық ... ... ... ... ... деңгейінде тактикалық
құралдардың, инвестициялық, инновациялық, ... ... ... мен қолданылуы арқылы жүзеге асырылады.
Аймақтың дамуын мемлекеттік реттеу оның реттегіштерінің, оның ... ... ... баға, инвестициялық реттегіштерінің
тізімімен ғана шектеліп қалмайды, ... ... және ел ... ... ... ... ... негізделген, яғни
бүгінгі таңда есепке алынбаған жаңа реттегіштердің пайда болуы да мүмкін.
3.3 Аймақтардың экономикалық даму тиімділігін арттыру ... ... ... ... ... 2012 ... қаңтар-наурызында
2011 жылдың қаңтар- наурызымен салыстырғанда 103,7%-ды құрады, өндіріс
көлемінің өсуі Қарағанды, ... ... ... ... ... және Алматы қалаларынан басқа республиканың барлық жерлерінде
байқалады.
Ағымдағы жылдың ... ... ... ... ... ... Солтүстік Қазақстан, Оңтүстік Қазақстан облыстарында ... ... ... ... ... Ақмола, Ақтөбе, Қарағанды,
Қостанай, Солтүстік Қазақстан, Оңтүстік Қазақстан облыстарында және ... ... ... көлемі қысқарған.
Ақмола облысында 2012 жылдың қаңтар-наурызында 2011 ... ... ... ... ... ... ... құрады, ал
ағымдағы жылдың наурыз ... ... ... ... ... ... болды. Сұраныстың азаюына байланысты жүк машиналарын шығару көлемі,
шикізаттың жетіспеуі салдарынан бидай ұнын өндіру көлемі қысқарды.
Ақтөбе ... 2012 ... ... 2011 ... ... ... физикалық көлем индексі 102,2%-ды құрады. Ағымдағы
жыл наурыз айында ... ... ... физикалық көлем индексінің
төмендеу (97,5%) себебі – жасалған келісімдерге сәйкес, хром концентраттары
мен шикі мұнай өндірісінің ... ... ... ... 70%-ы
мұнай өндірісі үлесінде.
Қарағанды облысында ағымдағы жылдағы физикалық көлем индексі өткен
жылмен салыстырғанда 93,6%-ды құрады, ағымдағы жыл ... айын ... ... ... ... бұл көрсеткіш 96% болды. Шикізаттың аздығы
салдарынан рафинирленген мыс өндірісі азайды ( облыстық ... ... ... ... ... мыс ... өндірісінің азаю себебі –
кенде мыс ... ... ал мыс ... азаю ...... ... облысында 2012 жылдың қаңтар-наурызында өткен жылдың сәйкес
кезеңімен салыстырғанда физикалық көлем индексі 100% ... ... ... 2011 жыл ... салыстырғанда өндіріс көлемі азайды (
99,5%). Жасақан келісімдерге сәйкес, облыстық ... 35%-ын ... кені ... (окатыш) өндірісі төмендеді. Сонымен қатар, темір
кені концентраттары мен агломерирленген темір кені өндірісі қысқарды.
Қызылорда ... 2012 ... ... 2011 ... ... салыстырғанда, физикалық көлем индексі 99% болды. Көрсеткіштің
төмендеуі жылжымалы құрамның ... ... ... туындаған мұнай
өндірісінің төмендеуі салдарынан болды. Облыс өндірісінде мұнай өндірісінің
үлесі 95%-дан көп.
Солтүстік Қазақстан облысында 2012 ... ... ... ... ... ... ... Дегенмен, ағымдағы
жыл наурызында ағымдағы жыл ... және ... жыл ... ... ... ... ... 89,5% және 95,7%). Оның
себебі – шикізат пен жылу ... ... ... бидай ұнын
өндірудің төмендеуі.
Оңтүстік Қазақстан облысында 2012 жылдың қаңтар-наурызында 2011 жылдың
қаңтар-наурызымен салыстырғанда 99% болды. Бұл кәсіпорынның тұрып қалғанына
байланысты ... ... ... ... ... ... жыл
наурызында ағымдағы жыл ақпанымен және өткен жыл наурызымен салыстырғанда
мұнай өнімдері өндірісін қысқартуымен байланысты өндіріс ... ... ... 98,7% және 96,5%).
Астана қаласында 2012 жылдың қаңтар-наурызында 2011 ... ... ... ... ... ... 92,2%, ал ... жыл
наурызында өткен жыл наурызымен салыстырғанда 83,2%-ды құрады. Сұраныстың
төмендеуіне байланысты ... ... ... ... құрамдас
элементтері, плиталар, кірпіш және бидай ұны өндірісі төмендеген.
Алматы қаласында 2012 ... ... 2011 ... ... ... ... ... индексі 92,4%, ағымдағы ... ... жыл ... ... ... құрады. Өткізу
нарықтарының жоқтығынан дайындалған балық, сары май, ... ... ... ... шарабы, болат құбырлар өндірісі;
сұранысқа сәйкес жылу ... ... ... Сату ұйымдарынан
тапсырыстардың жоқтығынан магнитофон шығару тоқтатылған.
Енді аймақтардың даму тиімділігін арттыру бойынша ұсыныстар жасау үшін
олардың әлеуметтік-экономикалық ... ... ... ... ... ... ... оларды топтастыру қажет. ... ... ... ... сараланған көзқарасты, яғни әрбір
аймақтың даму әлеуетіне сәйкес басқару, реттеу құралдарын қалыптастыру үшін
қажет болып табылады.
Осы ... ... ... ... керек:
1. Республика халқының санындағы облыстар үлесі;
2. Жалпы аймақтық өнімдегі облыстар үлесі;
3. Жан басына шаққандағы ЖАӨ;
4. Өнеркәсіптік ... ... ... ... ... Ауыл ... жалпы көлеміндегі облыстар үлесі;
6. Инвестицияларды игерудегі облыстардың үлесі;
7. Орташа ... ... ... облыстардың жан
басына шаққандағы орташа номиналды табыстары.
Кесте 11.
Жалпы аймақтық өнім (млн. теңге)
|Облыстар |ж ы л д а р: |
| |2000 |2008 |2009 |2011 |2013 |
| | | | | ... |
|1 |2 |3 |4 |5 |6 ... ... |73774,8 ... ... ... |254186,2 |
|Ақтөбе облысы |105198,1 |201369,8 |270368,2 |377722,4 |517031,8 ... ... ... ... ... ... ... |
|Атырау облысы ... ... ... ... ... ... Қазақстан |211626,1 |291556,4 |3526075,2|418792,2 |615123,2 |
|облысы | | | | | ... ... |49351,3 |94916,9 ... |150512,0 |192205,3 |
|Батыс Қазақстан |108847,6 |201131,7 |329471,0 |368485,1 |512319,9 ... | | | | | ... ... ... ... ... |618079,8 |922634,5 |
|Қостанай облысы |141353,1 |201191,3 |247335,7 |292503,3 ... ... ... |51598,8 ... |163341,0 |219932,8 |363797,3 |
|Маңғыстау облысы |122436,9 |208417,5 |275684,8 ... ... ... ... |150940,8 |238880,3 |306192,6 |349654,3 |462208,2 ... |62514,0 ... ... ... |236876,6 |
|Қазақстан облысы | | | | | ... ... ... ... ... |423488,4 |
|облысы | | | | | ... ... ... |287946,8 |419313,0 |643908,6 |957070,7 ... ... ... ... ... ... |
Кесте 12.
Аймақтар бойынша халық саны (мың адам )
|Облыстар |ж ы л д а р: |
| |2000 |2008 |2009 |2011 |2013 |
| | | | | ... |
|1 |2 |3 |4 |5 |6 ... ... |815,2 |735,6 |774,3 |775,6 |755,7 ... ... |675,7 |670,7 |672,4 |671,4 |672,3 ... ... |1561,9 |1558,7 |1558,9 |1561,2 |1562,7 ... ... |445 |448,1 |451,7 |465,1 |478,3 ... ... |607,5 |603,1 |606,2 |607,1 |608,8 ... | | | | | ... ... |985,4 |981,2 |980,7 |982,1 |983,5 ... ... |1390,2 |1360,9 |1359,2 |1361,9 |1363,7 ... ... |983,2 |950,7 |952,0 |951,6 |952,5 ... облысы |603,4 |605,2 |604,1 |604,9 |605,9 ... ... |320,9 |327,7 |329,1 |329,9 |330,7 ... ... |2032,2 |2033,7 |2034,1 |2035,2 ... | | | | | ... ... |784,6 |766 |774,1 |768,4 |769,3 ... |711 |697,3 |695,4 |696,1 |697,2 ... ... | | | | | ... Қазақстан |1511,6 |1493,6 |1495,5 |1496,3 |1497,6 ... | | | | | ... ... |323,3 |467,2 |481,7 |487,1 |489,2 ... ... |1137,7 |1133,2 |1137,9 |1138,2 |1139,1 ... ... ... ... ... төмендегі
формуламен жан басына шаққандағы жалпы аймақтық өнім көлемін есептейміз
(2)
мұндағы, Эр – ... ... ... ЖАӨ ... - ... ... аймақтық өнiмiнiң көлемi
(теңге);
Кн - халық саны.
Ақмола облысы бойынша: Эр= ... ... ... Эр= ... ... бойынша: Эр= 261,5
Атырау облысы бойынша: Эр= 2287,6
Шығыс Қазақстан облысы бойынша: Эр= ... ... ... Эр= ... ... ... бойынша: Эр= 1010,4
Қарағанды облысы бойынша: Эр= 968,6
Қызылорда облысы бойынша: Эр= 639,3
Қостанай облысы ... Эр= ... ... ... Эр= ... ... ... Эр= 600,8
Солтүстік Қазақстан облысы бойынша: Эр= 339,8
Оңтүстік Қазақстан облысы бойынша: Эр= 291,9
Астана қаласы бойынша: Эр= 1956,4
Алматы ... ... Эр= ... ... қалыптастыру барысында жүргізілген реформалар
аймақаралық саралауды (дифференциация) тым «күшейтіп» жіберді. Нәтижесінде
жан басына шаққандағы жалпы аймақтық ... (ЖАӨ) ... ... ... халқының айырмашылығы он есеге дейін жетті (кесте 13). Ал АҚШ–та
ең «алдыңғы» және ең «артта қалған» ... ... ... 1,8 есе ғана. Кесте деректері көрсетіп отырғанындай, жан басына
шаққандағы жалпы аймақтық өнімнің ең ... ... - ... ... ал ... көлем Жамбыл облысына тиесілі болып отыр. 2013 жылға жасалған
болжам бойынша осы екі ... жан ... ... ... айырмашылық
11,7 есе болады деген болжам жасауға болады (2287,6/195,4=11,7).
Кесте 13.
Жан ... ... ... ... ... ... ... |
| |2000 |2008 |2009 |2011 |2013 |
| | | | | ... ... ... |90,5 |158,3 |191,4 |225,0 |336,4 ... облысы |155,7 |300,2 |402,1 |562,6 |769,0 ... ... |70,3 |120,8 |149,0 |186,1 |261,5 ... облысы |530,6 |1140,0 |1320,9 |1617,1 |2287,6 ... ... |348,4 |483,4 |5816,7 |689,8 |1010,4 ... | | | | | ... ... |50,1 |96,7 |124,7 |153,3 |195,4 ... облысы |271,2 |398,9 |485,8 |649,5 |968,6 ... ... |78,3 |147,5 |242,4 |270,6 |375,7 ... ... |234,3 |332,4 |409,4 |483,6 |639,3 ... ... |160,8 |361,8 |496,3 |666,7 |1100,1 ... Қазақстан|60,9 |102,6 |135,6 |197,7 |291,9 ... | | | | | ... ... |192,4 |311,9 |395,5 |455,0 |600,8 ... |87,9 |149,3 |194,7 |235,6 |339,8 ... ... | | | | | ... Қазақстан |100,6 |165,8 |187,5 |215,3 |282,8 ... | | | | | ... ... |356,9 |616,3 |870,5 |1321,9 |1956,4 ... қаласы |309,2 |660,0 |865,5 |1177,2 |1995,2 ... тым ... ... миграцияның күшеюіне, дағдарысты және кедей
ареалдардың ... ... ... ... ... ... әлсіреуіне және аймақаралық қарама-қайшылықтардың өсуіне алып
келері сөзсіз. Бұл өз кезегінде біртұтас әлеуметтік-экономикалық ... ... ... ... ... (диспропорциялар) көбінесе объективті сипаттағы себептермен
байланысты болғанмен де, оларды «жұмсарту» ... ... ... ... ... бір де бір мемлекет аумақтық теңсіздіктердің
соншалықты алшақтығына жол ... Мұны ... ... ... ... ... ... Қазақстан үшін әлеуметтік-экономикалық даму
қарқынын ... ... ... ... ... ... ... маңызды болып табылады. Ұлттық экономиканың ... ... ... ... өмір сүру ... жақсартпайынша
мүмкін емес.
Қазіргі таңда аймақтардың артта қалу себебін білу үшін жүргізілген
талдауда оларды жою ... ... ... ... керектігін
дәлелдедік. ҚР-да табиғи ресурстарының аймақтарда ... ... ... ... кәсіпорындардың материалдық – техникалық
жарақтандырылуының және кадрлармен қамтамасыз ... ... ... дамуы үшін әртүрлі табиғи-экономикалық жағдай
қалыптасқан. Осыған сәйкес аймақтардың ... қалу ... ... ... жою үшін әртүрлі шаралар жүргізу қажеттігі туындап отыр.
Аймақтық саясатты жүзеге асырудың әлеуметтік ... мәні - ... ... өмір сүру ... ... жою ... Бұл міндетті орындау үшін аймақтардың экономикалық даму ... ... ... ... жеке ... дамуының мемлекеттік
бағдарламаларын іске асыру үлкен мәнге ие ... ... ... ... - аймақтар арасындағы теңсіздіктін өсуі мен экономикалық, әлеуметтік
және экологиялық мәселелердің ... ... ... біразы
және республикалық бағыныстағы қалалар ғана ... өсу мен ... ие. ... көбі ... ... ... Сондықтан мемлекет
өзінің барлық қуатын проблемалы аймақтарға көмек көрсетуге бағыттап, барлық
аймақтардың даму мәселелерін шешіп, және бір ... ... ... ... әрі ... ... жеке ... әзірлеуі қажет деп
есептейміз.
ҚОРЫТЫНДЫ
Аймақтардың экономикалық ... ... ... ... отырып,
төмендегідей қорытындылар жасауға болады:
1. Аймақтардың экономикасы мен ... ... ... ... бірі жеке ... халықтың өмір ... ... жою ... ... Бұл ... орындау үшін
аймақтардың экономикалық даму деңгейі мен ерекшеліктерін ескере отырып,
әрбір аймаққа даму ... ... ... ... мемлекеттік
бағдарламаларын іске асыру үлкен мәнге ие болмақ.
2. Барлық аймақтар үшін ... ... ... – бұл ... ... қайта құру, аймақтардағы шағын қалаларды ... ... ... ... дамыту, экономиканы
тұрақтандыру, аймақаралық көлік жүйесін дамыту, экологиялық қауіпсіз жағдай
туғызу.
3. Аймақтардағы басқару ... ... ... Бұл ... шешу
үшін бюджетаралық қатынастар жетілдірілуі тиіс. Яғни, аймақтарға өздерінің
мәселелерін шешуге мүмкіндік беретіндей қаржылық дербестіктер берілуі тиіс.
4. ... ... ... өсуі мен ... әлеуметтік
және экологиялық мәселелердің тереңдеуіне байланысты аймақтардың біразы
және ... ... ... ғана ... өсу мен ... ие. ... көбі ... талап етеді. Сондықтан мемлекет
өзінің барлық қуатын проблемалы аймақтарға көмек көрсетуге бағыттап, барлық
аймақтардың даму мәселелерін шешіп, және бір ... ... ... үшін
артықшылықты, әрі тиімді болатын жеке бағдарламаларды әзірлеуі қажет.
5. Аймақтық саясат елiмiздiң ... ...... ... стратегиялық мақсаттар мен тапсырмаларға жету үшiн өмiр сүру ... ... ... ... ... ... ... бағытталған
мемлекеттiк жалпы саясаттың құрамдас бөлiгi болып табылады. Мiнеки, осы
саясаттың дұрыс ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтiк – экономикалық жағдайын ... ... ... ... ... ... ... басқаруды жетілдіру қажет. Ол үшін
билік деңгейлері ... ... ... ... ... Әр министрлік пен ведомства өзіне тән емес функциялардан арылуы
керек, оларды мүмкіндігінше орталықтан ... ... ... ... ... ... ... Сатылар мен аралық буындар аз болған сайын,
өкілеттіліктердің ара жігі де айқын ашылады. ... ... ... ... ... ... қажет.
7. Аймақтардың экономикасын көтеру үшiн мемлекет және жергiлiктi билiк
органдарының қызметiн күшейту, ... заң ... ... ... ... ... ... алға қойылған мақсаттар ... ... ... ... ... Қазақстан облысының әлеуметтік-экономикалық жағдайын
талдау ... ... ... ... ... рөлін жетілдіру
қажеттігін негіздеп отыр. Осыған байланысты, аймақтық басқару ... ... ... ... ... ... қажет. Сол арқылы
халықтың жұмыспен қамтылуын арттыруға, әлеуметтiк жағдайын көтеруге, өмiр
сүрудiң ... ... ... ... Ол үшiн ... ... ... қызметiн реттеу, кәсiпкерлiк қызметтi ынталандырудың
аймақтық механизмiн әзiрлеу, аймақтардағы жағдайларды үнемi ... ... ... ... ... ... жүзеге асыру барысында
пайдалану қажет.
Аймақтық басқару органдары өз тарапынан келесі бағыттар бойынша саясат
жүргізуі қажет: аймақтың ... ... ... ... ... үшін ... ... шағын және орта бизнестің өрістеуіне
мүмкіндіктер туғызу.
9. Жалпы алғанда, аймақтық басқару ... ... ... ... ... ... ... барлық аймақтардың
нәтижелі дамуына жағдайлар мен мүмкіндіктер жасау әкімшілік- ... ... ... ... Яғни, басқару деңгейлері арасында
мемлекеттік функционалдық өкілеттіліктерді бөлуді, әділетті ... ... ... ... ... ... мен жүзеге
асыру қажет. Осындай жүйе ... ... ... және аймақтарда қалыптасқан жағдай үшін жергілікті атқарушы
органдардың жауапкершілігін арттырады. Бұл ... ... ... ... қалыптастыруға, сонымен қатар бұл ... ... ... ... ... ... ... Бірақ барлық аймақтарда өмір
сүру деңгейі мен экономиканың дамуы жеткілікті дәрежеде болмайтындықтан,
жекелеген артта ... ... ... мен ... үшін ... ... қолданылуы керек деп есептейміз.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТ ТІЗІМІ
1. Қазақстан Республикасының Президенті ... ... ... ...... ... ең ... мақсаты» деп
аталатын Қазақстан халқына Жолдауы. Астана, 6 ақпан 2012 ж.
2. Қазақстан Республикасының 2011 – 2024 жылдарға арналған ... ... ... Астана, 2010 ж.
3. Қазақстан Республикасының 2015 жылға дейінгі ... даму ... ... ... 2010 ... 28 ... N ... бекітілген. Астана, 2010 ж.
4. Қазақстан Республикасы Үкіметінің ... ... ... ... ... Президентінің 06 сәуір 2011 ж. №310
Жарлығы. Астана , 2011
5. Спанов М.У. Экономическая безопастность в зеркале системного анализа ... №2, 1999.б. ... ... С.Н. ... ... закономерности формирования и
развития. - ... ... 1997.- с. ... ... П.И., ... А.С. Региональные ... ... ... - ... ... 1993.- с. ... ... М. Экономическое регулирование продовольственного обеспечения в
регионе // Экономика сельскохозяйственных и перерабатывающих предприятий.
- 1999 № 11. - с. 9
9. ... С.А. ... и ... ... ... ... государственной поддержки регонального
развития // Регион: экономика и социология. - 2005 (1.- с. 55-76
10. ВРП за ... гг: ... ... общие методические положения по
рассчету ВРП. - Агенство РК по статистике, 20.06.2000.
11. Мамыров Н.К., ... Ж. . ... ... ... ... ... - Алматы, Экономика, 1998. - с.84
12. Курс экономической теории. Учебное пособие. / под ... ... и ... Е.А. ... 1996-624 ... ... К.Т. Курс ... науки. –Санкт-Петербург, 1913. –113 с.
14. Мельников В.Д., Ильясов К.К Финансы. Учебник. –Алматы, 2005. –512 с.
15. ... ... ... ... Министерства финансов Республики
Казахстан.
16. Воронин А.Г., ... В.А., ... А.Н. ... ... ... ... ... Воронин А.Г., Лапин В.А., Широков А.Н. Основы управления муниципальным
хозяйством. –СПБ., 1992. –540 с.
18. Поляк Г.Б. ... ... ... в ... ... методов
хозяйствования. Новые методы хозяйствования: обзорная информация. –М.,
НИФИ, 1998. –146 с.
19. ... С.Н. ... ... ... ... бюджетного
выравнивания. //Финансы. –1996. -№10. –С. 7-9.
20. Бол Рой, Иохинес Ф.Ли. городские общественные финансы в ... ... ... Богачев О Бюджетный механизме в мировой практике развития депрессивных
и остальных регионов. // Вопросы экономики. №6 –1996. С. ... ... А.А., ... С.Б., Ахметов С.Н., Таубаев А.А. Региональная
социально-экономическая система. –Караганда: ... 2006, Том 2. 409 ... ... М.А. ... и ... ... ресурсов региона.
//Экономические реформы: Особенности переходного периода. /Сб.научных
трудов. под ред. Мамыров М.К. ... ... -1999. ... Бримбетова М.Ж. Трансформация механизма бюджетного регулирования
экономики. //Известия МО иН РК, НАН РК. –1999. -№3. ... ... ... ... ... мен бәсекеге қабілеттілігін
арттыру арқылы экономиканың тиімділігін көтеру
Мемлекет пен жекелеген аумақтардың мүдделерін үйлестіру
Аумақтық дамудың әрекетті механизмін жасақтау
Ресурстық, ғылыми, ... ... ... ... жүйесі деңгейлерінің өзара әрекеттесу механизмі
Міндет-тері
Реттеуіштер жүйесі және басқару әдістері
Жергілікті ... ... ... ... ... механизмі
Аймақтық өнеркәсіптік саясат механизмі
Экономика-лық механизмдер
Ұйымдастырушылық-құқықтық
Саяси (жергілікті өзін-өзі басқару )
Макроэкономикалық саясат

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 69 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Аймақтардың дамуын мемлекеттік реттеуді жетілдіру жолдары6 бет
Аймақтар экономикасын мемлекеттік реттеу8 бет
ҚР Арал аймағындағы қоршаған ортаны қорғау мен табиғи ресурстарды пайдалануды құқықтық және халықаралық деңгейде реттеу99 бет
"swot талдау"3 бет
Аймақ – экономикалық шаруашылық жүргізу объектісі ретінде8 бет
Аймақтардың оптимальды ормандылығы10 бет
Аймақтардың әлеуметтік-экономикалық дамуын мемлекеттік басқару86 бет
Аймақтық саясат30 бет
Аймақтық саясат мемлекеттің жалпы саясатының құрамдас бөлігі29 бет
Аймақтық саясат туралы11 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь