Цитология және гистология

АЛҒЫ СӨЗ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

1.бөлім
ЦИТОЛОГИЯ ІЛІМІ ЖӘНЕ
КЛЕТКА ТЕОРИЯСЫ ТУРАЛЫ ҰҒЫМ ... ... ... ... ... ... ... ... ... 4

Клетка зерттеу әдістері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...5
Электронды микроскоп ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...6
Авторадиография ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..7
Цитоплазма ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..7
Цитоплазма мембраналары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .12
Плазмалемманың тасымалдаушы қызметі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..14
Клетка аралық байланыстар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...16
Клетка органнелалары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...17
Эндоплазмалық тор ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..18
Пластидтер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 34
Ядроның құрылысы мен атқаратын қызметі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...36
Митоз хромосомаларының морфологиясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .39
Клеткалардың көбею жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 44

2.бөлім
ГИСТОЛОГИЯ . ҰЛПА ТУРАЛЫ ІЛІМ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..50

Эпителий ұлпасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .50
Эпителий ұлпасына жалпы мінездеме ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...51
Эпителий ұлпасын классификациялау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..52
Морфологиялық классификация ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..53
Қызметіне қарай классификациялау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .53
Омыртқалы жануарлардың шырышты
эпителий қабаттары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..54
Асқазанның шырышты эпителийі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 55
Ішектің шырышты эпителийі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..56
Бүйрек эпителийі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .56
Фильтрация және реабсорбция ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...57
Безді эпителий ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 57
Бездерді талдау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...58
Ішкі орта ұлпалары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..58
Мезенхима ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .60
Қан ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...60
Қанның жасалуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .66
Дәнекер ұлпасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...67
Нағыз дәнекер ұлпасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...67
Талшықты дәнеке ұлпасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..68
Борпылдақ талшықты дәнекер ұлпасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...68
Борпылдақ дәнекер ұлпасының клеткалары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 68
Шеміршек ұлпасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...69
Сүйек ұлпалары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..72
Сүйек гистогенезі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 74
Сүйектің мезенхимадан пайда болуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...75
Сүйектің шеміршектен дамуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 75
Бұлшықет ұлпасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 76
Тегіс бұлшық еттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..77
Морфологиялық ерекшелігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 77
Көлденең жолақты бұлшықет ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .78
Омыртқалы жануарлардың жүрек
бұлшық ет ұлпасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...79
Жүрек бұлшық етінің дамуы мен
Регенерациясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 80
Нерв ұлпасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...81
Нейрон ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .82
Нерв талшықтары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 83
Нейроглия ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .84
Микроглия ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 85

ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .86
Цитология клеткалардың құрылысын, атқаратын қызметін, дамуын зерттейтіи ілі.м. Грекше kytos — клетка, logos— ілім деген мағынаны білдіреді.
Цитологияның биология ілімінен өзінің іргесін бөлгеніне небары жүз жылдай ғана уақыт өтті. Осы аралықта ол жедел қарқынмен дамып, жазбаша морфологиялық ілімнен экспериментальды ілімге айналды. Сөйтіп цитология бүгінгі таңда клетканының құрылысын ғана емес, ондағы күрделі физиологиялық процестерді де зерттейтін ауқымды ғылым саласының біріне айналып отыр.
Морфология ілімінен өрбіген цитология анатомия, гистология, физиология, эмбриология, генетика, биохимия т. б. ілімдерімен тығыз байланыса келіп, клетка физиологиясы, цитохимия, цитогенетика, цитоэкология, салыстырмалы цитология сияқты өзінің төл тармақтарын туындатты.
Цитология да биохимия, биофизика, генетика және молекулалық биология салаларындай ғылыми әдістемелік тәсілдерге жүгінеді. Осы тәсілдер арқылы ол соңғы жылдары клетканы жан-жақты зерттеуде нәтижелі жетістіктерге жетті.
XIX ғасырдың басында жүргізілген микроскопиялық зерттеулер жануарлар мен өсімдіктер организмдерінің клеткадан құрылатынын дәлелдеп қана қоймады, органикалық дүниенің даму заңдылықтарын ашып берді. Я. Э. Пуркине және И. П. Мюллер ұйымдастырған ғылыми мектептер өмірге клетка теориясы жөнінде көп жаңалықтарды әкелді. Жалаң физиологиямен және фармакологиямен айналысқан Пуркине енді өзінің ғылыми бағыт-бағдарын өсімдіктер мен жануарлар клеткаларын зерттеуге қарай.бұрды.
Клетка теориясы ашылғанға дейін биология саласында оптикалық құралдармен жабдықтау, оны жетілдіру сияқты күрделі жұмыстар жүргізілді. Сөйтіп өсімдіктер мен жануарларды зерттеуде алғашқы мағлұматтар алына бастады. 1665 жылы Роберт Гук тұңғыш рет үлкейтіп көрсететін шынының көмегімен тозағашының құрылысын зерттеп, оның «клеткадан» тұратынын анықтады.
Негізгі
1. Заверзин А..А., Харазова А.Д. Основы общей цитологии Л.1982.
2.Де Робертие Э., Новинский В.,Саэсф. Биология клетки М.1972.
3.Леви А., Сикевия Ф., Структура и функция клетки М. 1971
4.Свенсон К., Уебстер П. Клетка М.1980.
5.Хэм., Кормак. Гистология т.1 М.1983
6.Ченсов Ю.С: Общая цитология М.1984.
7.Малый практикум по цитологии. М.1977


Қосымша

1.В е р м е л ь Е. М. И с т о р и я у ч е н и я о к л е т к е. М., 1970.
2.Заварзин.А.А. Основы частной цитологии и сравнительной гистологии многоклеточных животных. А., 1976.
3.Реймерс.Н.Ф. Основные биологические понятия и термины М, 1988.
4.История биологии М.,. 1975.
5.Уикли Б. Электронная микроскопия для начинающих. М., 1976.
6.Фрей — В и с с л и н г А. Сравнительная органеллография цитоплазмы, клетке. М., 1977.
7.Финсан Дж., Колмэн.Р., Мигелл.Р. Мембраны и их функ-
ции в клетке. М., 1977.
8.Ченцов.Ю.С, Поляков.В.Ю. Ультраструктура
        
        Қ.Ә. Сапаров
ЦИТОЛОГИЯ
ЖӘНЕ ГИСТОЛОГИЯ
Лекциялар жинағы
Алматы 2004
Әл-ФАРАБИ атындағы ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
Қ.Ә. Сапаров
ЦИТОЛОГИЯ
және
ГИСТОЛОГИЯ
Лекциялар жинағы
Алматы
«Қазақ университеті»
2004
ББК 28.070я73
С21
Баспаға әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық
университеті биология факультетінің Ғылыми ... және ... ... і к і р ж а з ғ а н д а ... ... ... ... С.Т. ... ғылымдарының докторы, профессор Қ.С. Рымжанов;
биология ғылымдарының кандидаты, доцент Р. Әбилдинов;
биология ғылымдарының ... ... Ж.М. ... ... 21 Цитология және гистология. Лекциялар жинағы: Оқу ... ... ... ... 2004. – 89 ... 9965- ... оқу құралының 1-бөлімінде клеткалардың құрылысы, дамуы, өсіп-
өнуі, сондай-ақ зат ... ... ... ... ... ... құрылысы, оның құрамындағы негізгі құрылымдар (ядро, мембраналар,
органойдтар) туралы жеке-жеке айтылады.
2-бөлімінде ... ... ... ... ... ... берілген. Эпителий, ішкі орта, ... ет және ... ... ... Оқу ... жоғары оқу орындары биология
факультеттерінің студенттеріне арналған.
С ... 28. ... ... Қ.Ә., ... атындағы ҚазҰУ, 2004
Алғы сөз
Бұл оқу құралында цитологияның ... ... ... ... ... тәсілдері, цитоплазма, органоидтар, ядро, клетканың өмір
сүру циклі, клетканың бөліну жолдары туралы сөз ... ... ... ... гистологияның тақырыптары қамтылады.
Эпителий, ішкі орта, бұлшық ет, нерв ... ... ... ... мен ... ... ... факультеттерінде,
медицина және аграрлы университтерінде негізгі пән ретінде оқытылып жүр.
Бұл салада қазақ тілінде ... шыға ... әлі де бұл ... ... оқулықты жазуда автор өзінің әл-Фараби ұлттық университетінде
ондаған ... бойы ... беру ... ... мазмұнын толықтыруға бағытталған ниеттеріңізді автор ілтипатпен
қарсы алады.
ЦИТОЛОГИЯ ІЛІМІ ЖӘНЕ КЛЕТКА ТЕОРИЯСЫ ... ... ... ... атқаратын қызметін, дамуын зерттейтіи
ілі.м. Грекше kytos — ... logos— ілім ... ... ... биология ілімінен өзінің іргесін бөлгеніне небары жүз
жылдай ғана уақыт өтті. Осы ... ол ... ... ... ... ... ... ілімге айналды. Сөйтіп цитология
бүгінгі таңда ... ... ғана ... ондағы күрделі физиологиялық
процестерді де зерттейтін ауқымды ғылым саласының біріне айналып ... ... ... ... ... ... ... генетика, биохимия т. б. ілімдерімен тығыз байланыса келіп,
клетка физиологиясы, цитохимия, цитогенетика, ... ... ... ... төл ... ... да ... биофизика, генетика және молекулалық биология
салаларындай ғылыми әдістемелік тәсілдерге жүгінеді. Осы тәсілдер арқылы ол
соңғы жылдары клетканы ... ... ... ... ... ... ... жүргізілген микроскопиялық зерттеулер жануарлар мен
өсімдіктер организмдерінің клеткадан құрылатынын дәлелдеп қана ... ... даму ... ашып ... Я. Э. ... және ... ... ұйымдастырған ғылыми мектептер өмірге клетка теориясы жөнінде көп
жаңалықтарды әкелді. Жалаң ... және ... ... енді ... ... ... ... мен жануарлар
клеткаларын зерттеуге қарай.бұрды.
Клетка теориясы ашылғанға ... ... ... оптикалық
құралдармен жабдықтау, оны жетілдіру сияқты күрделі жұмыстар жүргізілді.
Сөйтіп өсімдіктер мен ... ... ... ... ... 1665 жылы ... Гук ... рет үлкейтіп көрсететін шынының
көмегімен тозағашының құрылысын зерттеп, оның ... ... ... ... өсіп ... ... келе М. Мальпиги (1671),
II. Грю (1671) бұл жаңалықтарды толық. дәлелдеді.
А. Левенгук (1680) бірінші рет қан ... ... ... ... (1781) жануарлар клеткаларындағы небір құпияларды
ашты. Осыдан кейін өсімдіктер мен жануарлардың ... ... бола ... ... құрамындағы негізгі элемент — протоплазма
(Пуркине 1830) мен ядро ... 1833) ... Осы ... алып әрі әр ... ... ... ... жанжақты зерттеп,
соңынан нәтижелі қорытындыларын саралай отырып, 1838—1839 ... ... ... ... ... теориясын жазды. Бұл жаңалық ... ... ... ұлы ... бірі еді. Т.
ІІІванның ... ... ... ... ... өсімдіктерге де
жануарларға да қатысы ... ... ... ... ... ... осы қағида органикалық ... даму ... да бір ... көрсетті.
Ф. Энгельстің клетка теориясын XIX ғасырдағы ұлы ... бірі ... да осы ... ... ... ... ... негізгі колданылатын әдістердің бірі-жарық микроскопы.
Соңғы жылдары клетканы зерттеуде ... ... ... ... жүр (люминесценттік, фазасы карама-карсы, электронды
микроскопты). Жарық ... ... ... ... және ... ... боялған жұқа кесінділерді (препарат) зерттеуге болады. ... ... ... 5—7 ... (мк) ... ... сонда ғана жарық
кесінділер арқылы өте алады. Жарық ... ... ... ... дайындау (препарат) өте күрделі жұмыс. Цитологиялық
препараттар жасау бірнеше ... ... ... алу және ... ұлпаларды тығыздау, парафинге құю, ... ... ... ... көру ... қолданылып отырған жарық ағымына
байланысты және жарық ағынының 1/3 ... тең ... ... ... ... ... ... микроскоптың көру қабілеттілігі ... Егер ... ... ... 0,6 ... микрон (мкм) болса,
микроскоптың кәру ... 0,2 ... 1/3 ХО, 6 мкм — 0,2 ... ... ... ... толқынымен жұмыс істейді, толқын
ұзындығы— 0,27—0,4 мкм. Осындай толқын препаратқа түскенде ол ... ... ... ... ... бүл ... флюоресценция деп
аталады. Шыққан жарық толқыны сінген жарық. Толқынына қарағанда әрдайым
ұзын болады. Кейбір ... ... ... ... ... ... өзімен
жасыл, сары, қызыл спектрді ... ... деп ... ... шағырылыстырылғанда өзінен жарық бөлуін айтады.
Оларға пигменттер, витаминдер, майлар жатады. ... ... ... бояу ... флюоресценцияны көруге болады. Мысалы, ДНК-ны
акридин қызыл сары ... ... ... ... ... ашық жасыл сәуле береді, ал рибонуклеин қышқылы (РНҚ) ашық қызғылт
сәуле ... ... ... ... ... тірі ... ... объектілерді
зерттеуге мүмкіндік береді.
Электронды микроскоп.
Электронды микроскоптарда жарықтың орнына ... ... ... ... қолданылатын қуаттың күші 50—100 кВ-қа дейін
барады, ал толқын үзындығы 0,056—0,035 А°-ге ... ... ... ... ... микроскоптың көрсеткіштік қабілеттілігі сорғұрлым
артатынын ... ... ... ... ... ... электроиды
микроскоптардың көрсеткіштік қабілеттілігі —1—7А°-ға, ал үлкейткіштік
қабілеттілігі 600 000-ға дейін ... ... ... ... 400—600А° препаратты көруге болады, өйткені қалың препараттан
электрондар өте алмайды, олардың өткізгіштік ... ... ... ... дайындайтын приборды ультрамикротом деп атайды. ... ... жұқа ... ... оны объекті торына бекітіп, арнайы
бояулармен бояп, электронды микроскоппен қарайды. ... ... ... ... ... ... ... экранға түседі.
Цитохимиялық және гистохимиялық әдістер клетканың, ... ... ... мөлшерін, саласын тексеруге мүмкіндік береді.
Бұл әдіс ... ... ... ... мен ... қосылыстарды тексереді. Қазіргі кездерде қолданылып жүрген
тәсілдер арқылы ... ... ... ... қышкылдарын (ДНҚ,
РМҚ), ферменттерді анықтауға болады. Мұндай заттарды ... ... ... мен ... ... ... ... нәтижесінде заттардың боялып көрінуін қамтамасыз
ету керек. Мысалы, клетканың құрамындары РНҚ-ны анықтау үшін — ... ... ал оның ... ... білу ... ... ... (немесе жояды). Сәуле спектрін өзіне
сіңіру арқылы клетканың құрамындағы химиялық ... ... ... приборды цитоспектро-фотометр деп атайды. Бұл ... ... ... әдіс клеткадағы зат алмасу процесін зерттеуде қолданылады. Ол ... ... (С14), ... II'3) ... ... ... ... пайдаланады.
Клеткаларды толық және жан-жақты зерттеуде басқа да әдістер қолданылады:
ұлпалар мен клеткаларды өсіру, микрохирургия т. ... ... ... ... клеткаларды екі топқа бөлуге
болады: ядро қабаты болмайтыны прокариоттар оларға көк ... ... ... ... ... ядро ... ... жетілгені эукариоттар,
бұған өсімдіктер мен жануарлар клеткалары жатады (2-сурет).
Эукариотты клеткалар үш бөлімнен ... ... ... ... ... цитоплазмадан және ядродан (3-сурет).
1-сурет. Прокариот клеткаларының қиыстырылған үлгісі: 1 — клетка ...... ... 3— ... аймағындағы ДНК, 4 — цитоплазманың
полирибосомалары, 5 — мезосома, 6 — ламеллалар құрылымдар, 7— плазматикалық
мембрананын, клетканың ішкі жағына ... 8 — ... 9 — ... ... 10 — талшықтар, 11— қатпарлы тилакоидтар.
Прокариоттар мен өсімдік ... ... ... клетка қабаты болады, ал жануарлар клеткаларында мұндай қабат
болмайды. Клетканың ядросын қоршап жатқан ... ... ... ... ... ... ... әртектілігі оның құрамында
гиалоплазманың болуынан. Гиалоплазма мембраналы және ... ... ... ... митохондриялар,
пластидтер, эндоплазмалық тор, Гольджи ... ... ... ... ... ... микротүтікшелер,
микрофиламенттер жатады. Цитоплазманың ... ... ... ... өте тығыз байланыста болады.
Клетканың зат алмасу процесінде гиалоплазма ... рөл ... ... ... ... плазмасы) болып саналатын
гиалоплазма — клетканын өте ... ... ... микроскоптан
қарағанда цитоплазманың кұрамында гомогенді жұқа түйіршікті денелердің,
бары байқалады. Цитоплазманың ... және ... ... ... ... ... клеткаларының қиыстырылған үлгісі:
а — жануар клеткасы, б— ... ... 1— ... және ... ... 2 — ... мембранасы, 3 — клетка қабығы, 4 — ІІлазмодеома, ... ... ... тор, 6 — ... эндоплазмалық тор, 7 —
пиноцитоз ... 8 — ... ... 9 — ... 10 — ... тордағы май тамшылары, 11— центрольдер, микротүтікшелер жоие
центросфералар, 12 — митохондрия, 13 — гиалоплазманың полирибосомдары, 14 ... ... 15 — ... ... белоктар, нуклеин қышқылдары, көмірсулар болатын
күрделі қоймалжың заттардан тұрады. Бұл жүйе ... ... ... ... керісінше ауысып отырады. Бұл жағдай көбіне сыртқы әсерлермен
байланысты. Егерде клеткаға жоғарғы ... ... әсер ... цитоплазма қатаймай сұйыла бастайды. Бұл ... ... ... нашарлауынан туады. Физика-химиялық ... ... ... ... ... арқасында
негізгі плазма деген түсінік пайда болды. Бұл көп компонентті цитоплазманың
жұмысын ... ... ... жүйе ... саналады.
Атқаратын қызметтеріне карай цитоплазманың әрбір бөлімдері өздерінің
агрегатты ... ... ... ... ... жағдайларда тубулин-
белоктарының молекулалары цитоплазмада шашырап, ал белгілі бір ... ... ... ... өздігінен жиналуы—
қайтымды процесс. Егер де клетканың өмір сүру жағдайын өзгертсек (қысымды
көбейтсек немесе клетка ... ... ... ... тубулин молекулаларына дейін ыдырап кетеді. .Сонымен
гиалоплазмада ... ... ... ... ... және ... ... жалпы құрылысының үлгісі. (Ж.-Х. Ролан, А. Селоши, Д.
Селоши бойынша).
Егер клетка ... оның ... ... тұратын
органоидтарын, рибосомдарын тұндырып алып, қалған сұйықтықты ... онда оның ... ... негізгі химиялық құрамын
табуға болады.
Гиалоплазманың құрамында ... ... ... ... ... ... 20—25%-і осы
гиалоплазманың ... бар. ... ... ... ... ... ... Гиалоплазма матриксында гликолиз ферменттері,
қант ... ... ... азот ... майлар және т б. ... ... бар. ... ... ... барысында аминқышқылдарын күшейтетін
ферменттер де баршылық. ...... ... ... ... және ... ... қатынасын камтамасыз
ететін орта. ... ... ... ... ... (қанттар, майларды тасымалдау) процесі жүреді. Гиалоплазма
АТФ молекулалары жинақталатын орын. Мұнда ... май ... ... ... ... ... меговольтты электронды микроскоптың көмегімен К. Р. Портер
клетканың гиалоплазмасынан ... тор ... Осы ... ... ішкі (2-нм) талшықтардан түратынын ... ...... ... жүқа түтікшелерді, жіпшелерді,
мембраналы органеллаларды және плазматикалық мембрананы біріктіріп тұратын
тор. Трабекуля- тордың ... не ... ... ... ... ... ... трабекуля жүйесі гиалоплазманы
белоктарға бай ... ... және ... ... ... ... Трабекуля жүйесі клетканың ішкі тірегі болумен катар,
цитоплазмадағы ферменттердің орналасуын реттеп отырады. Трабекуля ... ... ... Ол сырттан келген әсерлердің салдарынан ыдырап та кете
алады.
Цитоплазма мембраналары.
Клеткада кездесетін барлық мембраналар ... ... ... молекулалы қүрылысы. (Ж.-К. Ролан, А. Селоши, ... ... ... ... ... ... ... Олар
негізінде белоктар мен фосфолипидтердің байланысын ... ... ... үзілмейтін қатпарлы құрылым (а) кейбіреуінде мицелла (б)
түрінде көрсетіледі. ... ішкі ... ... ... ... белоктар кіретін сұйық қүрылым ретінде қарайды ... ... ... ... және ... құрамы жағынан бір-біріне
ұқсас келеді. Электронды микроскоптан ... үш ... ... көруге болады. Ортаңғы ашық кабат бимолекулалы май қабатынан, ал шеткі
күңгірт қабаттары белок ... ... ... ... қабаты (плазматикалық) оны сыртқы ортадан бөліп тұрады, ал ... ... ... ... ... құрамындағы заттарды
цитоплазмадан ажыратады.
К.летка цитоплазмасындағы мембраналар ... ... ... ... ... ... ... гиалоплазмадан бөліп,
күрделі тор ... ... ... ... ... торлардың мембраналары жатады (5-сурет).
Плазмалемма. Плазмалемма. клетканы қоршап тұрғандықтан ... ... ... ... бұл мембрананың клетка тіршілігіндегі рөлі
өте зор. ... ... 10 нм ... ... мембраналарға
қарағанда қалыңдау, өйткені оның сыртқы беті көмірсулардан, ішкі жағы ... ... ... ... негізгі химиялық компоненттері —
белоктар (60%), майлар (40%) және ... ... ... ... қарағанда плазмалемма холестеринге бай.
5-сурет. Клетканың ішкі мембраналарының үлгісі:
1 — ядро қабықшасы, 2 — ядро ... ... 3 ... 4 - ... ... тор, 5 — ... тор , 6- ауыспалы көпіршіктер, 7 — ... 8 ... 9 ... ... 10— ... ... бір ... оның сыртында көмірсулардан тұратын
гликокаликс қабаты орналасады. Бүл қабаттың қалындығы 3—4 ... ... ... ... ... қорғаныштық, өткізгіштік және
тасымалдаушы. Тасымалдаушы плазмалемма ... ... ... ... ортадан клеткаға өтуін және кері өтуін реттеп
отырады. Зат алмасу ... ... ... ... ... заттар
да осы плазмалемма арқылы сыртқа шығарылып отырады. Плазмалемманың сыртқы
бетіне рецепторлық ферменттер орналасады, олар клетканың ... ... ... жеткізіп тұрады. Плазмалемма клетканың ... ... рөл ... Оның ... ... ... ... әр
түрлі өсінділер болады.
Плазмалемманың тасымалдаушы қызметі.
Сыртқы ... ... әр ... ... ... атап ... ... жай өтеді де, кіші молекулалар жылдам өтеді. Ең жылдам ... және оның ... ... ... Егер эритроцитті өзінің
цитоплазмасынан гөрі шоғырлануы аз тұзды ерітіндіге салсақ, онда ... су ... көп ... де ... ... ... оның ... жарылып кетеді. Керісінше, егер эритроцитті ... ... суға ... онда ... су ... ... да, ол қабысып,
жиырылып қалады. Клетканың сыртқы мембранасында линопротеин ... ... олар ... ... және ... ... Осы ... арқылы
К+ , N+ катиондары аса ... ... ... ... ... мен ... ... көп ортадан шоғырлануы аз ортаға
(пассивті тасымалдау), және ... ... аз ... көп ... ... (активті тасымалдау) реттеп отырады. Активті
тасымалдау ... ... ... ... (АТФ), Қ+, Nа+ -иондарының
шоғырлануын реттеп тұратын К+, ... ... ... ... жұмыстарын зерттеу үшін эритроцитті алуға болады. ... К+, Nа+ ... ... ... ... ... болады (бірақ концентрациясының жиынтығы шамалас, ... және ... ... ... нуклеин қышқылдары, майлар,
ыдырап барып мономерлер түрінде ғана плазмалеммадан өте ... ... ... ... ірі түйіршіктер клеткаға
эндоцитоз процесі арқылы өтуі мүмкін. Эндоцитозды фагоцитоз жәме ... екі ... ... ... ... процесі дегеніміз клеткалардың ірі
түйіршіктерді кабылдап цитоплазмасына өткізуі. Бұл ... ... ... орыс ... — И. И. ... Пиноцитоз процесінде клетка
цитоплазмасына ерітінділерді қабылдайды. Плазмалемма ... ... ... бар ... клеткаға өтуін пиноцинтоз деп ... ... ... ... энергия жұмсалмайды. Сырттан
келген көпіршіктер плазмалемманы итеріп, ойыс жасап барып өтеді ... ... ... ... ... клеткаға енген көпіршіктер
плазмалеммадан жеке бөлініп барып орналасады. Клеткаға түскен ... ... ... ... ... қорытылады. Пиноцинтоз
процесін көптеген клеткалардан, яғни ... ... ... ... ішек ... байқауға болады. Энтороциттердің
жоғарғы (апикальді) ... ... ... ... ... ... ... кемірсуларды т. б. өткізіп отырады.
Пиноцитоз процесі арқылы ... ... ... ... ... ... ... төменгі саңырауқүлақтардан,
қарапайымдардан, тіпті бактериялардан да байқауғра болады.
Плазмалемма заттарды клеткадан ... ... ...... ... рөл ... Мысалға әр түрлі белок
молекулалары, ... ... май ... экзоцитоз
арқылы клеткадан шығарылады. Клеткадан көп ... ... ... ... ... ... ... жиналады. Ферменттер
биополимерлерді және органикалык қосылыстарды мембранадан тыс ... ... ... ... ... ... ... бойынша клетканың үстіңгі
бетінде (илазмалеммада) ... ... ... ... ... әсер ... ... көмірсулардан, гликолипидтер
мен гликопротеидтерден тұрады. Осы глипопротеид мембранасында ... ... ... (гормондар, медиаторлар) әр түрлі рецепторлар
орналасады. Жануар ... әр ... ... әр түрлі
рецепторлардың жиынтығына ие болады, басқаша айтқанда, бір рецепторлардың
әр түрлі ссзгіштік қасиеттері ... Осы ... ... ... ... ... хабарлар беріліп отырады.
Қорытып айтқанда, рецепторлар физикалық әсерлерге төтеп беруімен, әрі
ерекше заттарды байланыстыруымен қатар ... ... ... ... өткізу қызметін де атқарады.
Клетка аралық байланыстар.
Көп клеткалы организмдерді клетка аралық қатынастар байланыстырып тұрады
(6-сурет). Мұны тіпті ұрықтық ... ... да ... ... ұлпалар сияқты клеткалардың бір-бірімен бірігуін, қосылысуын ... ... Ал ... ... клетканың плазмалеммасының бетінде жатқан
химиялық қосылыстардың ерекшеліктерімен де сипатталады.
1— жай байланыс, 2 — «қүлып» , 3 — ... ... ... 4 ... 5—саңылаулы байланыс.
Клетка аралық байланыстардың механизмі әлі толық зерттеліп біткен жоқ.
Әйтсе де кейбір мәліметтер бойынша, бұларды ... ... мен ... ... ... ... ... клеткалардың плазмалемма мембраналарының арасындағы осындай
байланыстар ... 20 нм ... ... Ал ... ... бай ... ... қызметтеріне қарай ... ... ... ... деп үш ... ... ... топқа жай,
«құлып» тәрізді және ... ... ... ... ... ... үшіншісіне саңылау арқылы ... ... ... ... ... ... ... қосылысады, мұнда екі ... ... 15—20 ... ... барады. Плазмалеммаға цитоплазма
жағынан ешкандай қосымша құрылыс ... ... ... байланыс
(«құлып»), әсіресе эпителий ұлпаларында көп ... ... ... ... ... ... ... Десмосомды
байланыста мембрана аралығында тығыз орналасқан заттарға ... ... ... ... ... ... ... түйіседі. Дссмосома аумағы 0,5 мкм ... ... ... ... ... ... екі ... сыртқы
беттері бір-біріне түйісіп қалыңдығы 2—3 нм-дей бір қабат ... ... ... ... ... ... десмосома байланысын толық
көру үшін күрделі әдістер қолданылады (мембраналарды мұздатып барып қақ
бөледі). ... ... ... бұл ... ... ... ... көреміз. Тығыз байланыстар арқылы ... мен ... ... ... ... эпителий, эндотелий және мезенхима
клеткаларының ... ... ... ... ... — клетка аралық қатынастарды
реттеу, атап айтқанда, химиялық заттардың алмасуын, әсіресе ... ... ... байланысын күшейтіп, төменгі молекулалы қосылыстардың
бір клеткадан екінші клеткаға ... ... ... ... ... ... және ... кездеседі. Мембранасыз компоненттерге ... ... ... ... ... ... ... Мембраналы органеллаларға эндоплазмалық торлар
(тегіс және ... ... ... ... және ... ... мен пластидтер жатады.
Эндоплазмалық тор.
Эндоплазмалық торды 1945 жылы К. Портер электронды ... ... ... ... тапты. Фибробластарды
бекітіп және бояп барып жарық ... ... ... ... аумағы эктоплазма аумағына қарағанда бояуды
жақсы ... ... Ал ... аумағының қуыстар мен
каналдардан ... және олар ... ... ... ... ... байқалды, 1950 жылдары өте жұқа кесіндіні жасау әдісі жетілгеннен
кейін эндоплазманың құрылысы ... ... ... ... ... ... клеткаларда жақсы жетілген.
Эндоплазмалық тор түйіршікті (кедір-бұдырлы) және жазық болып келеді (5-
сурет).
Кедір-бұдырлы эндоплазмалық тор ұзынша ... ... мен ... ... ені 20 нм, ... ... диаметрі бірнеше мкм-ге дейін
барады, бұл құбылыс эндоплазмалық тордың қызметіне сәйкес өзгеріп ... ... тор ... ... ... ... ... орналасады, оның басқалардан айырмашылығы да осында. Бұл
түйіршіктерді зерттегенде оның рибонуклеопротеидтерден тұратыны анықталды.
Ал рибонуклепротеидтердің өзі ... деп ... ... тор ... ... ... жақсы жетілген, өйткені
рибосомдар белок синтездеу процесіне ... ... тор ... ... ... ... ... эритроциттерде, көк жасыл балдырларда ... ... ... ... ... мен даму ерекшелігі клетканың
түріне байланысты. Мысалы, эндоплазмалық торлар секрет бөлетін, әсіресе,
белок синтездейтін клеткаларда жақсы ... ... асты ... ... ... т. ... эндоплазмалық тор кейбір клеткаларда шашыраңқы мембрана
түрінде кездеседі. Ал бауыр клеткаларында эндоплазмалық ... ... ... денешігі) нерв клеткаларындағы эндоплазмалық тор орналасқан
аймақты Ниссель денешігі ... ... ... осы аймақтың
эноплазмалық тор түтікшелері мен каналдарынан ... ... ... ... ... эпдоплазмалық тордың ... ... ... алуға болады. Ол үшін ... ... ... ... ... Одан ... клетка
гомогенаттары тұнбасынан ядро, макросом (митохондрия фракциясы) және
микросом фракциялары алынады. Осы ... ... ... ... ... анықталды, өйткені микросом фракциясында эндоплазмалық
тордың көпіршіктері және рибосомдар орналасқан. Ал егер сол ... ... ... ... онда таза ... бөлінеді.
Сонымен, түйіршікті эндоплазмалық тор белок биосинтезі жүретін орталық
болып саналады.
Эндоплазмалық ... ... ... көп болуы
синтетикалық процестің күшті жүретінін көрсетеді. Мысалға ... ... ... ... рибосомдардың 25%-і ғана
эндоплазмалық тордың мембранасымен тығыз байланыста болады, ал ... ... ... 70%-і эндоплазмалық тормен
байланыста болады. Клеткада ... ... ... ... ... эндоплазмалық тормен байланысқан рибосомдардың саны
күрт азаяды. Өсіп келе жатқан ... ... ... ... ... ... күшті синтезделеді, мұндай клеткаларды негіздік бояғыш
заттармен бояғанда цитоплазма базофильді ... Бұл ... ... ... көптігін және белок ... ... ... ... ... рибосомдар белок синтездеуде үлкен рөл
атқарады. ... ... ... ... ... ... тор) сыртқа (экспортқа) шығатын белоктарды
синтездеуде басты қызмет атқарады. Мысалы, ... асты ... ... ... көп мөлшерде ішектердегі астарды ... ... ... ... ... ... т. б.). ... — қанның альбуминін, плазмоциттер - глобулиндерді, сүт бездері -
казсинді, сілекей бездерін - ас ... ... - ... және ... және т. б. Бөледі. Былайша айтқанда, көп клеткалы организмдердің
клеткалары организмнің зат алмасу процесіне қажетті ... ... ... көбейетін клеткаларда дифференциалданбаған эмбрион
клеткалары, ісік ... ... ... жүрген ұлпалардың
клеткаларында рибосомдар полисом түрінде гиалоплазмада орналасады. Олардың
негізгі қызметтері — клетканың ... ... ... ғана ... ... тор ... синтездеуден басқа, синтезделген
заттарды ... ... де ... ... тордың,
каналдарының бойымен тасымалданған ... ... ... ... Онда ... ... жинақталып, тығыздалып Гольджи аппаратының
көпіршіктеріне беріледі, олар арқылы цитоплазмаға бөлінеді немесе клеткадан
сыртқа шығарылады.
Жазық эндоплазмалық ... ... ... ... ... ... оның ... бетінде рибосомдар орналаспайды. Олардың
қуыстары мен каналдарының ... 50—100 нм ... ... ... тор ... атқаратын қызметтеріне қарай цитоплазмада әр
түрлі шоғырланады. Кейбірі клеткалардың апикальды ... ... ... ... ал ... ... едәуір бөлігін
қамтып, біртектес орналасады (ұрық клеткаларында). Көптеген тәжірибелер
жазық эндоплазмалық ... ... ... ... және ... жазық тордың эндоплазмалық торға ауысып ... ... ... ... ... ... ... байланысты.
Мысалы, эмбриональды организм ұлпасының даму барысында бауыр клеткаларында
түйіршікті эндоплазмалық тордың бірінші кезеңде ал ... ... ең ... ... ... ... ... Қорытып айтқанда,
эндоплазмалық торлар бір түрден екінші бір түрге ауысып отыратын, өзгермелі
органоид екен. Эндоплазмалық ... ... де ... ... әсерлерден
өзгеріп отырады. Жазық эндоплазмалық тор негізінде ... мен ... ... рөл ... ... ... тор ... тасымалдауда, мембраналардың ... ... ... ... тасымалдауда және жинақтауда, зат алмасу процесінде
пайда болған зиянды заттарды клеткадан шығаруда зор ... ... ... тор ... гормондарды синтездеп немесе мембраналардың
құрамына кірмейтін ... ... ... ... ... (ГА) ... тормен тығыз байланыста жатады. Жоғарыда
айтқандай эндоплазмалық торда синтезделген заттар оның ... ... ... ... ... ... ... толық синтезделген
заттар оның көпіршіктері арқылы клеткадан сыртқа шығарылады.
Итальян ғалымы К. Гольджи 1898 жылы ауыр ... ... ... ... нерв ... бояғанда оның цитоплазмасында тор
тәрізді қара материалдың барын бірінші болып тапты. Оны «ішкі тор ... деп ... ... бояу ... ... ... ГА-ның барлық
эукариотты клеткаларда болатыны толық анықталды. Жарық микроскопы арқылы
оның анық ... ... ... ... ... өзіне жақсы
сіңіретіндігінен екен. Егер осмий ерітіндісімен боясақ, кейбір клеткаларда
бұл аппарат тор ... ... де ... қуыстары бір-бірімен
байланысып жатады, ол кейде жеке ... ... ... ... ... тәрізді болып келеді (7, 8-суреттер). Сонымен ГА-ы клеткаларда тор
тәрізді ... ... ... ... ... Бүл ... клетканың
қызметіне қарай өзгеріп отырады, ал секрет бөлетін клеткаларда ... ... жаңа ... ... микроскопия, авторадиография,
цитохимия, биохимия) қолдана отырып, ГА-ының күрылысы жан-жақты зерттелді.
Негізінде бұл аппараттың ... ... ... ... ... ... зонасы), түтікшелері мен көпіршіктерінен тұратын
мембрана бөлігі және ... ... ... ... ... ... ... аймағынан шет жататын полирибосомдардың
тікелей қатыстары бар, өйткені олар бұл ... ... ... ... ... микроскоп Гольджи аппаратының мембраналар қосындыларынан
тұратын ... ... ... ... ... ... бақаның аш ішек клеткаларында орналасуы
(осмиймен боялған): 1 — ... 2 — ... ... ... ... ... Гольджи аппаратының нерв клеткаларында орналасуы: 1— ядро, 2 —
ядрошык, 3—Гольджи аппараты, 4 — қосымша клеткалардың ядролары ... ... Осы ... шоғырланған аймағын диктисома деп
атайды. Бұл ... ... ... қапшықтарынан құралған үйінді немесе
цистерна түрінде байқалады. Ал ... ара ... 20-25 ... Қатар орналасқан қуыстардың саны 5—10-нан аспайды, кейбір бір
клеткалы организмде оның саны 20-ға жетеді. ... ... ... қуыстардың немесе жазық капшықтардың (цистерналардың)
қалыңдығы өзгеріп ... егер ... ... орта ... 25 ... шет жағында кеңейген жері немесе қампаймасы болады. Осы ... ... ... ... ... ... аймағын
екі бөлікке ажыратуға болады: біріншісі — ішкі (проксимальды), екіншісі
клеткадан ... ... ... ... ... ... ядро мен ... дистальды бөлік клетканың үстіне қараған
беті болып табылады. Негативті контраст әдісі бойынша ... ... ... ... тор ... қуыстардан тұратын
мембраналар келіп түйісетіні айқындалды. Бұл эндоплазмалық ... ... ... Дистальды бөлікте ішіне секрет ... ... ... олардың қалыңдығы 10 нм-ға дейін жетеді, ал просималь
бөлікте вакуольдердің ... 6—7 нм ... ... ... ... ... байланысты
болғандықтан, эпдоплазмалық торда синтезделген заттар аппарат ... ... ... ... ... ... толық синтезделіп секрет
түрінде клеткадан ... ... ... Бұл аппаратта белоктар,
майлар, көмірсулар синтезделеді және ... ... осы ... бөлініп, жеке шығады. Гольджи аппартының секрет шығаруы
9-сурет. Диктиосом құрылысынын үлгісі: П — ... ... Д ... ... В — ... Ц — ... ... цистерналар, А —
цистерналардың кеңейген қампаймасы.
ІО-сурет. ... ... ... ... (1961), Б — ... Моггe (1966) бойынша).
Қызметі қарын асты безінің эндокрин бөлігіндегі клеткаларында жан-жақты
тексерілді. Бұл клеткалар көп мөлшерде зимоген ... ... Олар ... ... түтікшелерде жиналып, секретке толған
вакуольдер ... ... ... ... ... ... ... әр
түрлі ферменттерден тұрады: протеазалар, ... ... ... ГА-ы ... ... ... тасымалдауда және
клеткадан шығаруда үлкен рөл атқарады. ГА-ының аймағында зат ... ... ... ... Гольджи аппаратында клетка қабатының
матриксі полисахаридтер синтезделеді (гемицеллюлозалар, пептидтер). ... мен ... ... оларды шығаруда диктисомалар үлкен
қызмет ... ... ... бетінде болатын целлюлоза
арнаулы ... ... ... ... ... Ал бұл
ферменттер жүйесі осы Гольджи ... ... ... ... ... ... оның мембраналары да плазмалеммамен
тікелей байланыста болады.
Клеткалардың бөліну барысында Гольджи ... ... ... ... ... ... ... саны да өседі, бірақ
бұлардың қалай есетіні осы күнге дейін әлі ... ... жоқ. ... мен ... ... мембраналары арасындағы байланысты зерттей
келе кейбір оқымыстылар оның ядро қабатынан бөлінген мембраналардан ... деп ... ... ... ... ... организмдердің
клеткаларында кездеседі (тек қана сүтқоректілердің эритроциттерінде
кездеспейді).
Лизосомдар мембраналы ... оны 1955 жылы ... Де Дюв ... ... ... ... ... көп мөлшерде кездеседі.
Лизосомаларды ... ... ... ... ... Осы
мембрана бұзылған жағдайда ғана лизосомадағы ферменттер ... ... ... ... құрамындағы гидролаза ферменттері белоктарды, нуклеин
кышқылдарын, полисахаридтерді ыдыратады. ... ... ... 60-қа жуық ... ... ... анықталды.
Лизосомалардың кұрамындағы ферменттерді гистохимиялық әдістер арқылы да
байқауға болады. Ол үшін ... ... ... ... ... гистохимиялық әдіспен жарық және электронды ... ... ... ... ... әр түрлі көпіршіктер
болады, олардың көлемі 0,2—0,4 мкм (бауыр ... және олар ... ... ... ... 7 нм). ... ... көмегімен, биохимиялык, цитологиялық тәсілдермен зерттегенде
олардың құрылысы да кұрамы да әр түрлі және ... ... ... ... ... ... бірінші түрі, лизосомның екініші
түрі, аутофагосомдар және ... ... деп 4 ... ... ... кызметін көрсететін үлгі:
1 –лизосомдардың бірінші түрінің пайда болуы (Гольджи аппаратынан), 2-
экзогенді заттардың еруі ... ... ... ферменттер бар
лизосоманың бірінші түрі мен ... және ... ... нәтижесінде лизозосоманың екінші түрінің пайда болуы, 3 ... ... еруі ... ... ... ... болуы, 4 —
қорытылмаған заттардың жиналуы – “қалдықты денешіктер”,5 ... ... ... ... ... ... де клетка ішіндегі қорытылу процестеріне катысады да
ас сіңіру вакуолясын түзеді (11-сурет). ... ... түрі ... ... ... Мембраналы көпіршіктердің, көлемі 100 нм
шамасындай ... ол ... ... ... онын құрамында көп
мөлшерде қышқылды фосфатаза кездеседі. ... ... ... ... ... ... жолына ұқсайды. Бірінші лизосома түйіршікті
эндоплазмалық торда синтезделіп, ГА-ының түтікшелеріне ... ... ... ... түрінде бөлініп шығады.
Бірінші лизосомалар клеткаға сырттан келіп түскен ... ... ... қосылып, лизосоманың екінші түрін түзеді. Клеткаға сырттан
келген ... ... ... ... ... ... ыдыратуда
осы лизосоманың екінші түрінің, рөлі күшті. Сонымен ... ... ... ... ... (гидролаза) көмегімен келген ... алып ... ... (полимерді мономерлерге дейін). Ыдыраған
заттар гиалоплазмаға ... де әр ... зат ... ... ... жағдайларда екінші лизосомалар биогенді материалдарды толық ыдырата
алмайды, мұндай жағдайда ... ... ... ... ... ... ... қалдық денеге ауысады. ... ... саны ... ... қарағанда аз болып келеді, кей
жағдайларда қалдықты денешіктерде қорытылмаған ... ... ... ... ... ... ... клеткадан экзоцитоз
жолымен шығады немесе клеткада қалып қояды ... Адам ... ... әсіресе, ми клеткаларында, бауырда және бұлшық ет
талшықтарының телолизосомдарында липофусцин пигменті көп ... ... ... ... деп те ... ... бұл пигмент организмде
өлгенге дейін сақталады.
Лизосомалар барлық эукариотты ... және ... бір ... ... сатыдағы өсімдіктерде кездеседі.
Лизосомалардың көп-аздығы ... ... ... ... ... ... әр түрлі заттарды шығаратын немесе сіңіретін,
қорғаныш қызметін атқаратын клеткаларда лизосомалар көп ... ... ... ... ... ... және ... клеткалары
жатады. Кейбір болжамдар бойынша лизосомаларда ... ... ... деген түсініктер айтылып жүр. Лизосомалар осы рецепторлардың көмегімен
цитоплазмада ... ... және ... ... ... жойып жібереді. Осы болжам бойынша рецепторлардың ... ... ... ... орындайды. Ал енді
лизосомалардың қозғалуына микротүтікшелер үлкен қызмет атқарады.
Аутолизосомалар (аутофагосомалар) қарапайымдылардың, ... ... ... әр кез ... ... ... әр түрлі. органоидтардың ... ... ... ... пластидтердің) ... ... ... және ... әлі де толық зерттеліп біткен
жоқ.
Аутолизосомалар саны клеткалардың патологиялық ... ... ... ... өлуі тек қана ... ... ... деген түсінік тумаса керек. Әр түрлі эксперименттер бойынша
клетканың өлуі ... ... ... гиалоплазмаға
шығуына дейін жүретіні аныкталады. Ал гидролаза ферменттері клетка ... ... ... ... ... ... лизосомалар эндоплазмалық тор және ГА-ының
активті қызметтерінен пайда болады, ол ... ... ... ... ... ... және экзогенді макромолекулаларды ыдырату
болып табылады.
Флеминг (1875 ж) ... (1876 ж.) ... ... көмегімен ұсақ
тығыз денешік ретінде әр түрлі клеткалардан клетка ... ... ... ... ... ... Ол екі ұсақ тығыз ... және ... ... цитоплазма ақшыл аймағынан (центросфера)
және олардан бөлінген жіңішке жіпшелерден тұрады. Клетка орталығы ... ... ... ... бірақ жоғарғы сатыдағы
өсімдіктерде, төменгі ... ... және ... ... центрольдер бір-біріне перпендикуляр орналасып
дуплет немесе диплосома кұрады. 2 центрольдің біреуін «аналық», екіншісі
одан ... ... жас ... деп ... ... ... ... перпендикуляр әрі проксимал жағы бірінші центрольдің үстіңгі
бетіне қарай орналасады. ... ... ... ... амофорты
материалдар өсінді түрінде кездеседі, екінші ... ... ... ... тек ... ... ... кұрылыстары
болады. Аналық центрольдердің ... 9 шар ... ... заттардан
тұратын сателлиттер орналасады. Центрольдер сателлиттерімен «аяқшалары»
арқылы ... Әр ... ... ... ... жұқа
талшықты матрикс және центросфера құратын косымша микротүтікшелер болады.
Жарық микроскопымен көрінетін клетка. орталығындағы ... ... ... ... ... ... оның
микротүтікшелерден тұратыны анықталды. Интерфазада микротүтікшелердің ... осы ... ... ... ... ... зор. Осы ... құрылыстардың көмегімен тубулиннен микротүтікшелер
пайда болады.
Центрольдердің химиялық кұрылысы толық анықталған жоқ, ... ... ... ... ... әлі де ... ... та тубулиннің
микротүтікшелердің құрамына кіретіні белгілі. Егер де колхицинді клеткаға
жіберсек, «аналық» центрольдердің сыртындағы ... өсуі ... ... ... да осы ... ... ... құрамына ұқсас келеді.
Клетка орталығы бөлінетін клеткаларда ұршық ... ... ... ... ... ... ... клеткалардың
полюстерін анықтауға болады. Негізінде клетка орталығы Гольджи ... ... және ... ядросымен тығыз байланыста болады. Егер ядро
фракциясыи центрифуга әдісімен бөліп алатын ... оның ... ... ... көз ... ... ... митос — жіп және хондрион — түйіршік) — жіпше
және түйіршік ... ... Ол ... және ... ци-топлазмасында кездеседі. Мнтохондрияларды ең бірінші 1850
жылы Р. А. ... ... ... ... ... ... ... термин берді (бұлшық еттегі митохондрияларды осы кезге
дейін осылай атап жүр). Альтман (1890 ... ... ... ... анық ... ... оларды «биобластылар» деп
атады. Бенде 1898 жылы бұл ... ... ... ат берді.
Михаэлис тірі клеткалардың митохондрияларын жасыл янус бояуымен ... ... ... ... ... бар екенін атап көрсетті.
Митохондриялардың көлемі тұрақты емес, ... да ... ... ... ... ... Көп клеткаларда олардың қалыңдығы тұрақты
(0,5 мкм), ал ұзындығы тұрақсыз (жіпше тәрізді митохондриялар) 7—10 ... ... ... шын ... ... ... анықтау
қиын. Электронды микроскоппен митохондриялардың жұқа (400—500 ... ... ... да оның ... дәлелдеу оңайға түспейді.
Сондықтан да мүмкіндігінше митохондриядан ... ... ... реконструкциясын (кеңістіктегі көлемі) жасап, оның нақты
көлемін анықтауға болады.
Митохондрияның саны ... ... ... ... ... ... ... және қарапайымдарда бір ғана митохондрия, әр
түрлі жануарлардың аталық жыныс клеткаларында (спермотозоид) олардың ... — 70-ке ... ... дене клеткаларында 500 — 1000-на дейін,
ал алып амебада (Сһао8 сһаоз) 500000 дейін жетеді. ... ... ... ... ... аз ... өйткені
митохондриялардың кейбір қызметтерін хлоропластар атқарады.
Митохондриялар клетканың цитоплазмасында біркелкі, ал кей ... ... ... ... ... ... ... шет
жағына қарай орналасады. Цитоплазмада клетка қосындылары ... ... ... ... олар ... клетканың шетіне ығыстырады.
Митохондриялар митоз процесінде ұршық жіпшесінің айналасына ... ... олар жас ... тең ... Негізінде
митохондриялар АТФ ... ... ... ... ... талшықты оран орналасады.
Сонымен митохондриялардың саны клетканың ... және оның ... ... ... ... ... болатын жалпы белоктың 30 —
35%-і митохондриялардың құрамында кездесетіні, ал бүйректе 20%-і ... екі ... ... 6-7 нм шамасындай қалыңдығы бар,
гиалоплазмадан бөліп тұратын ... ... және ... қарай күрделі өсінділер («криста») беретін ішкі мембранадан
тұрады ... Ішкі және ... ... ... ені 10-20 ... ... болады. Ішкі мембрана митохондрияның ішіндегі матрикс немесе
митоплазмасын қоршап ... ... ... немесе кристалар құратын
мембраналардың ара қашықтыры 10 — 20 нм ... ... ... ... әр ... кейбір клеткаларда көлденең бағытта
орналасады, кейбіреулері тармақтанып келеді (13-сурет). Қарапайымдардың,
бір клеткалы ... ... ... ... ... мен
жануарлардың клетка аралық митохондриялардың ішкі мембранасының өсінділері
түтікше
12-сурет. Митохондрияның құрылысы: а — ... ... б ... ... ... в — ... бетіне саңырауқұлақ
тәрізді денешіктер мен АТФ-соманың орналасуы ... ... ... ... 50 нм-ге дейін жетеді, митохондрияның ... ... ... (2—3 нм) ... және ... (10—20 нм) заттар кездеседі.
Бұл заттар қазіргі кезде толық анықталды: матрикстегі жіпшелер — ... ал ... ...... ... рибосомдар.
Бұдан басқа матриксте үлкен тығыз жатқан түйіршіктер (20—40 нм) ... ... және ... тұздары орналасқан денешіктер болып есептеледі.
Митохондрияның ішкі мембраналарының ... ... 90 А° ... ... ... ... Олардың (саңырауқұлақ тәрізді денешік
«немесе F 1— бөлшегі») бас ... ... —90 А° ... аяқшасының
диаметрі 40 А° ғана.
13-сурет. Митохондрияның жұқа кесіндісінің жалпы ... ... ... ... құрғақ салмағының) липидтер
(25—30%), нуклеин кышқылдары (ДНҚ, РІНҚ) витаминдер және т. б. ... ... ... ... ... — тотығу процесін
қамтамасыз ететін, матриксінде және ішкі ... ... ... ... осы ... байланысты.
Митохондрияның сыртқы мембранасының құрамындағы белоктар 20% болса, ал
ішкі мембранасында 75%-ке ... ... ... өзі оның басқа клеканың
мембраналарына қарағанда ерекшелігін ... ... ... ... ... ... торға ұқсас. Сыртқы
мембранада және мембрана ... ... ... ... ... аз ... митохондриядағы ферменттер клетканың тыныс алуына қажетті
ферменттер болып табылады. Митохондрияның ... ... ... ... ... Ішкі ... электрондарды
тасымалдайтын тізбек және ... ... ... тасымалдау
ферменттері (АДФ-тен АТФ) ... ... ... тотығуы және АДФ фосфорлануы нәтижесінде АТФ синтезделеді,
сондықтан да митохондрияны ... күш ... ... деп ... ... және ... жинау процестері бірнеше кезеңмен жүреді.
Бастапқы субстрат ретінде әр түрлі ... май ... ... ... ... ... гиалоплазмада
оттегісіз жүреді. Сондықтан оны анаэробты ... ... ... деп
атайды. Анаэробты тотығудың негізгі субстраты — глюкоза. Кейбір бактериялар
энергияны пентозаның, май ... амин ... ... ... Бұл процесс мына теңдеуге сәйкес келеді:
С6Н1206 + 602 6Н2О + 6СО2 + 680 ... ... ... бөлінбейді, ол сатыланып жүреді, химиялық
энергия жылуға айналмайды, ол тек макроэнергиялық ... ... ... ... ... ... ... мұнда 2 молекула
АТФ жұмсалады да, 4 молекула АТФ синтезделеді, сонымен 1 моль ... 10% ... ... ... ... аз ... де бұл ... жиі кездеседі. Микроорганизмдердің, кейбір
ішек паразиттерінің, ... ... келе ... ... организмдердің
клеткалары үшін ... ... ... көзі ... табылады.
Сүтқоректілердің эритроциттері өздеріне керекті энергияны ... ... ... ... ... болмайды. Гликолиз
процесінде пайда болған триозалардың одан әрі тотығуы осы митохондриялардың
өздерінде жүреді. Мұнда барлық химиялық ... ... ... ... ... СО2 бөлінеді және оттегін қолдана отырып
көп мөлшерде АТФ синтезделеді. Бұл ... ... ... жүреді. Осыдан АТФ-тың фосфорлануы арқылы АТФ молекулалары
синтезделеді. . ... ... ... ... жүйе ... ... ол ... ДНҚ-сы арқылы РНҚ молекулаларын синтездейді.
Митохондриялардың құрамында рибосомдар болғандықтан, белок синтезі ... ... ... ДНҚ-ның ядродағы ДНҚ-дан айырмашылығы
болады (молекулалық салмағы жағынан және нуклеотидтердің ... ... ... ... ДНҚ ... ядродағы ДНҚ
синтезімен байланысы жоқ, олар өз ферменттері ... ғана ... ... ДНҚ ... ... РНҚ ... ... РНҚ-ның информациялық, тасымалдаушы, рибосомды түрлері
синтезделеді.
Пластидтер.
Пластидтер - өсімдіктер клеткаларында ... мен ... ... ... ... ... ... қарай хлоропластар, хромопластар, лейкопластар деп үш ... ... бір ... ... ... ауысып отырады. Хлоропластар өзінің
бойындағы хлорофилл пигменттері арқылы Күн ... ... ... бейорганикалық заттардан органикалық заттар синтездейді. ... ... деп ... ... ... ... ... құрылысы митохондриялардың құрылысына ұқсас болғанымен
де көптеген ерекшеліктері де бар. ... ... ... ... ... оның ... 5—10 мкм, ені 2—4 мкм. Хлоропластардың саны әр
өсімдікте әр түрлі, жоғары ... ... 10—30 ... ішкі және ... ... қоршап жатады, олардың,
қалыңдьғы 7 нм. Хлоропластардың ішіне орналасқан стромалардың ламеллаларын
құрайтын және ... ... ... ... байқауға болады
(15-сурет). Строманың ламеллаларын құрайтын мембраналар жалпақ қапшықтар
тәрізді: олар хлоропластардың ішкі ... ... ... ... ... ... ... мембраналы қапшықтар — тилакоидтер бірінің үстіне бірі
орналасып, граналар түзеді. Бір ... 50-ге ... ... ... барлық граналары өзара мембраналар аркылы байланысқан.
Хлорофилл осы ... ... ... ... ... ... нуклеин қышқылдары (ДНҚ, РНҚ) және
рибосомалар орналасады. ... ... ... ... жүзеге
асырады.
ЯДРОНЫҢ ҚҰРЫЛЫСЫ МЕН АТҚАРАТЫН ҚЫЗМЕТІ
Клеткада жүретін күрделі процестер белоктардың және ... ... ... ... майлар, полисахаридтер) кешендері
мен қосылыстары арқылы жүзеге ... ... ... синтездеу
процестері, онымен қоса, белоктардың, нуклеин қышқылдарының, көмірсулардың,
майлардың қайта кұрылуы ондағы белоктардың — ... ... ... ... Тірі ... өздеріне қажетті белоктарды
синтездеп отырады. ДНҚ-ның әрбір ... ... ... ... ... хабар жазылады. Осы арқылы белок синтезделетін
бөлікке — ... ... ... Осы ... ... РНҚ, ... көшіріп рибосомға жібереді. Хабарды ДНҚ-дан белокқа Х-РНҚ
ғана береді (ДНҚ РНҚ ... ... ... ... ... ... Олардың мономерлері — дезоксирибо-
нуклеотидтің 4 ... ... ... (А — Т), ... ... ... ... әрбір ДНҚ молекуласында ерекше болады. ДНҚ
молекуласының әрбір бөлігі өз алдына бір ғана ... ... ... ... ... деп ... яғни ол ... деген ұғымға сәйкес
келеді. Сонымен осы ДНҚ молекуласының бір белок синтездейтін хабары бар ДНҚ
бөлігін ген деп ... ДНҚ ... ... ... гендердің жиынтығы
болып саналады.
Клеткаға кажетті белок синтезделуі үшін хабар ДНК молекуласынан алынады.
ДНҚ молекуласында алғашкы хабар сақталады және оның ... ... ... ... отырады. Эукариотты организмдерде ДНҚ
молекуласы клетканың ядросында, прокариоттарда, нуклеоидтерінде ... ... ... ... ... ... өтеді.
Жоғарыда айтылғандай клеткада белок биосинтезі жүру үшін рибосомаға ... ... ... ... ... ... жөніндегі хабар хабарлаушы
РНҚ-ға көшіріліп жазылады. Осы процесті транскрипция деп атайды. ... ... ... ... ... Бір ... нуклеотидтен
екінші тізбектегі нуклеотидтердің сипатын көрсетеді. Егер бір ... ... ... ... ... нак, сол деңгейінде Т (тимин), ал Г
(гуанин) қарсы Ц ... ... ... ... ... ... РНҚ синтезі кезінде де қызмет ... ... ... ... ... ... урацил (У) нуклеотиді қатысады.
Егер де ДНҚ-ның тізбегі ... ... ол ... ... ... ... принцип бойынша жинап жаңадан екінші тізбек
түзеді. Сонымен ... жаңа ДНҚ ... ... ... ДНҚ ... ... тізбегі алғашқы ДНҚ нуклеотидтерінен тұрса, екінші
тізбек жаңадан комплементарлы принцип бойынша ... ДНҚ ... ... ... ... ... ... негізгі қызметі ДНҚ молекуласында жүретін репликация
(ДНҚ молекуласының екі ... және ... ... ... ядро аппаратының қызметі ДНҚ ... осы ... ... біріншіден, тұқым қуалау хабарынын, екі еселену және
оның клеткадан клеткаға берілу екіншіден, ДНҚ ... ДНҚ ... ... ... бағынышты. Клетканың тіршілік циклі екі
кезеңге бөлінеді: 1) бөліну кезеңі, онын нәтижесінде екі жас ... ... 2) екі ... аралығындағы кезең, бұл интерфаза деп аталады. Осы
екі кезенде ядро кұрылымында өте күрделі өзгерістер жүреді.
Интерфаза кезінде клетканың ядросы: ядро ... ядро ... ... хроматиннен тұрады. Ядро кабықшасы ядроны
цитоплазмадан ... ... ... ядро ... ... (ішкі және сыртқы) кұралғаны әрі осы екі мембрананың арасында
коймалжың ... толы жұқа ... бары ... Бұл ... ... ... ... перинуклеар кеңістігі деп атайды (16-
сурет).
16-cурет. Ядро ... ... ... ... ... 2- ішкі ядро ... 3- ... ядро
мембранасы, 4- шеткі субъденешіктер, 5- орталық түйіршік, ... ... 7- ... 8- ... а) Franke 1970, б) ... 1972, в) Unvin, Milligan, 1982)
Ядро қабықшасының ішкі және сыртқы мембраналары үш қабаттан тұрады, осы
белгілері клетканың ... ... ... ... ... үқсас.
Ядро қабықшасында көптеген порлар болады, олар ... ... ... ... ... көмірсулар, майлар, нуклеин
қышқылдары, су және әр ... ... ... яғни ядро мен ... үздіксіз зат алмасу процестері жүріп жатады. Ядро қабықшасы —
барлық организмдер, ... мен ... ... ... ... ... ... болатын құрылым.
Ядро шырыны — ядро қабықшасының ішіндегі және ... ... ... ... ... зат. Оның құрамында белоктар, нуклеин қышқылдары
мен көмірсулар болады.
Ядрошық — домалақ келген тығыз денешік, оның мөлшері 1—2 ... 10 ... ... және одан да ... ... өзгеруі мүмкін. Ядрошықтың құрамына
РНҚ және белок енеді, ... ... ... ... ... ол ... ... 70% цитоплазмалық РНҚ және 30% ядролық РНҚ синтезделеді.
Өсімдіктер мен жануарлар ... тірі ... ... ... бояп ... тексергенде олардың ядросының құрамында ... ... ... ...... ... болады. Бұл
заттар өздеріне негізгі бояуларды жақсы сіңіреді, осыған қарап хроматиннің
қышқылдық қасиеттерінің бары ... ДНҚ мен ... ... анықталды. Хроматин ядро қабатына ... ... ... ... ... кезінде хромосомалар тығыз ... ... Егер ... ... ... бірдей босаңқы
келсе, онда бұл аймақты шашыраңқы (диффузды) хроматин деп ... ... ... ... тығыз келсе, онда бұл ... ... деп ... ... ... орналасуы синтетикалык,
процестерге байланысты. Шашыраңқы (диффузды) хроматиндерде ... ... ... ... РНҚ ... азайғанда хроматиндер
тығыздалып гетерохроматинге ... ... ... ... хромосомаға айналғанда ешқандай синтетикалық процесс жүрмейді.
Сонымен хромосомдардың құрылымына қарай екі күйін ... ...... (диффузды) күй, бұл ядродағы ... ... ... ... ...... тығыздалған
күйі, мұнда, хромосомдар тек кана генетикалық материалдарды бөлу ... ... беру ... ... ... ... ... ДНҚ, арнаулы хроматин белогі —
гистон және РНҚ кіреді (олардың көлемі 1:1,3:0,2). Сонымен хроматин ... ... ... ДНҚ мен ... ... ... ДНП
(дезоксинуклеопротеид) болып саналады.
МИТОЗ ХРОМОСОМАЛАРЫНЫҢ МОРФОЛОГИЯСЫ
Хромосомалардың морфологиясын митоздың метафаза кезеңінде ... ... ... мен жануарлар клеткаларында ... ... ... ... ... ең ... жері ... оны екі иыққа ... ... ... хромосомаларды
морфологиясына қарай 3 түрге ... ... ... ... Егер ... екі иығы тең болса, онда оларды —
метацентрлі, егер иықтары тең ... ... ал бір ... ... деп ... ... ... үзбе аймағында центромера немесе кинотохор
орналасады. Хромосомада бір ... екі, ... одан да ... ... ... ... жіңішке фибрилдер арқылы хромосома
денешігімен үзбе ... ... ... ... және қызметі толық зерттеле қойған жоқ, алайда бұл аймақта көп
мөлшерде тубулин ... ... және ... ... ... ... ... Митоз кезінде хромосомаларды
полюстерге жылжытатын осылар. Хромосомалардың ... үзбе ... ... ал хромосомалардың центромераға тақау орналасқан аймағында
қосақ ДНҚ ... ... ... ДНҚ ... ... ... жиі кездеседі.
Кейбір хромосомада екінші үзбе болады. Екінші үзбе ... ... ... ... осы ... үзбе ... ... аймағы деп те
атайды, өйткені осы ... ... ... ДНҚ ... ... ... аяқталады.
Хромосомалардың көлемі әр организмде әр ... ... ... ... 50 ... ... ... Адам хромосомасының ұзындығы
1,5—10 мкм, ал өте үсақ ... ... ... ... ... ... кездеседі. Ал ең, үлкен
хромосомалар жарғақ ... ... ... болады.
Хромосомалардың саны әр организмде тұрақты ... ... ... ... саны 50-ге тұт ... 308, ал өзен шаянында
198 хромосома ... адам ... -10 ... ... Ал ең ... (1 хромосома) аскариданың бір ... ... бір түрі ... gzacilie ... не бары ... (2 жұп). ... ... бір организм түріндегі хромосома санының
морфологиясының жиынтығын осы организмнің ... деп ... ... ... үшін ... жылдары көптеген әдістер
қолданылып жүр, солардың бірі әр түрлі ... ... ... Егер ... ... ... бояп флуоресценция
микроскопы арқылы қарағанда хромосомалардың ұзына бойында көлденең жолақты
байқауға болады. (Р жолағы деп белгілейді). Р ... ... да ... ... ... әдіс арқылы адам хромосомасыныц құрылысы зерттелді. Жай
әдістермен боялғанда адам клеткасының 40 хромосомасын 7 топқа бөлуге ... В, С, Д, Е, F, G, ... ... хромосомаларды (1, 2), кішірек хромосомаларды (19, 20) және
акроцентрлі (13) ... ... ... ... ... ... бұл әдіс ... хромосомаларды ажыратуға мүмкіндік бермейді. ... ... әр ... ... ... жақсы
байқалады. Бұл әдіс арқылы қазіргі ... адам ... ... ... ... бөлімдерінде орналасуы анықталды.
Хромосоманың гетерохроматин бөлімінің тығыз орналасуына байланысты
бояуларды өзіне жақсы сіңіреді. Ал хромосоманың эухроматин ... ... ... ... ... ... активті бөлімі болып
саналады, онда негізінде гендер кешені жинақталады.
Көптеген ... ... ... хромосоманың
гетерохроматин аймағы эухроматин аймағына еніп, әсерін тигізетіні байқалды,
бұл хромосомалардың ... ... ... ... асады, яғни эухроматин
аймағы тығыздалып олардың активтілігі жойылады. ... ... да ... ... ДНП ... ... және ... негізгі құрамы болып саналады. Хромосоманың құрылысын
толық түсіну үшін осы ДНП ... ... ... ... білу ... ... кұрлысы 50-жылдардың орта кезінде
әр түрлі әдістермен зерттелгені белгілі, алайда ... ... ... ... жаңалық қоспады, ол ... ... да дәл ... алмады.
Соңғы жылдары хромосоманың құрлысын клеткадан бөліп барып тексеріп жүр.
Осындай жолмен берілген хромосоманы зерттегенде ол ... бір ғана ... ... ... Осы ... ... барып әр түрлі
ілмектер түзеді. Осы ілмектердің және иілістердің тығыз орналасуынан митоз
хромосомасының денесі құрылады. ... ... бір ғана ... ... деген модель шықты.
Хромосома жіпшелерінің орналасу реті әрі оның қанша жіпшелерден тұратыны
түсініксіз. Хромосоманың құрамындағы ... ... ... ... жіпшелері) деп атайды.
Хромонем хроматин материалының аралық заты болып есептелетінін, әсіресе,
митоздың профазасында хромосомалардың тығыздалуына ... ... ... байланысты жақсы байқауға болады. Мұндай хромонемалар
өсімдік және жануарлар клеткаларында кездеседі.
Сонымен өсімдіктер мен жануарлар клеткаларының ... ... ... материалының тығыздалатыны және ДНП фибриллдерінен
түзілген ... ... ... ... ... ... ... болып табылатыны анықталды. Ал телофазада осыған қарама-
қарсы процесс жүреді. Митоздың ... ... ... ... ... хромомерлер өте айқын көрінеді, олар қатар
орналасып ... ... ... ... ... ... ... құрылысынан ДНҚ орналасуының, ДНП фибриллдерінің хромомерлі,
хромонемді және хроматидті деңгейлерін байқауға болады. ДНҚ-ның ... ... ... митоз хромосоманың денесі құрылады.
Қазіргі уақытта хромосома денесінде ұзынша орналасқан элементтер жөнінде
әр түрлі ... бар. ... ... ... ... ... орналасқан бірнеше ұзынша жіпшелерден тұрады десе, Унинем
болжамы ... ... ... ... бір ... ... болжамына қарсы пікірдегілер мұның генетикалық ұғымға қайшы
келетіндігін айтты. Бұл ... ... ... ... ... егер ... болса, мұндай жағдайда ген мутациясы қалай жүреді, әр түрлі
болса, кроссинговер процесімен, хромосомалардың ... ... ... қалай байланыстыруға болады деген көптеген сұрақтарға жауап
бере алмады. Эксперименттік әдістер унинем болжамында айтылған ... ... ... ... ... ... бұзғанда бұл
хромосоманың құрамында ДНҚ-ының бір ғапа молекуласының бары айқындалды.
Сонымен марфологиялық және физика-химиялық ... ... ... ... бір ғана ДНҚ молекуласының бары, яғни дрозофилдің хромосомы
унинемді екені анықталды.
КЛЕТКАЛАРДЫҢ ... ... ... ... ... ... бөлінуінен басталады.
Клетка бөлінер алдында хромосома және ДНК редупликациясы жүреді. ... ... және ... ... ... ... екі ... клетка циклі деп атайды. Бұл аралық әр клеткада әр түрлі ... ... ... 20—30 мин. ... бұл уақыт
ұзақтау. Инфузория бір тәулікте 1 — 2 рет, амеба 1,5 тәулікте бір рет ... ... ... ... ... ... түріне және оны
қоршаған ортасына, әсіресе, температураға байланысты.
Көп клеткалы организмдер клеткаларының ... ... әр ... келеді. Жас эмбриональ организмнің клеткалары жылдам бөлінсе, есейген
организм бұл ... ... Адам ... ... ... ... Организмді жаңартып отыратын клеткалар (дәнекер ұлпаның
клеткалары, қан, эпителии, жілік майының ... көк ... ... өлген клеткалардың орнын ... ... Нерв ... ... өмір сүру ... түсінуде клетка циклін тереңірек
білген абзал. Клетка циклі негізінен төрт бөлімнен тұрады: ... ... ... (G1), синтетикалық (S) және постсинтетикалық (G2)*G1,
S, G2 бөлімдері — интерфаза ... ... ... бөлінуге дайындық
кезеңі болып саналады. Пресинтетикалық (G1) кезеңде — клетка ... және ... ... ... ... өскеннен кейін ғана бөліну ... G1 ... ... РНҚ және ... ... S ... РНҚ ... күшеюіне байланысты ДНҚ-ның мөлшері көбейеді, ал G2—
кезеңінде ДНҚ-ның көбею ... ... ... жетеді. G2— кезеңінің аяк
кезінде хромосомның тығыздалуына байланысты РНҚ синтезі азаяды да, ал ... ... ... тірі ... тән қасиет. Прокариот клеткалары күрделі
аппарат құрмай-ақ қақ ... ... ... ДНҚ ... ... ... тең ... Эукариот организмдері -митоз, амитоз
жолдары арқылы көбейеді.
Клеткалардың митоз жолымен ... ... 4 ... ... ... ... телофаза. Осы фазалардың ұзақтығы әр клеткада әр түрлі
жүреді.
Профаза. Интерфазаның G2 кезеңінен кейін профаза басталады. ... ... ... ... ... ... пайда болып, олар
бірте-бірте тығыздалып, жуандап барып қысқарады. Бұл процесте хромосомалар
спиральданып ширатыла бастайды. Профазаның орта ... ... ... екі ...... ... Хромосомалдардың
тығыздалуына байланысты ядрошық жойылады. Сонымен қатар ядро қабаты және
ядро порлары ... ұсақ ... ... Цитоплазмадағы
түйіршікті эндоплазмалық тордың ыдырауына орай белок синтезі төмендейді.
Профаза кезінде центрольдар ... ... ... Екі ... ... жіңішке ұршық жіпшелері түзіледі. Кейбір жоғары
сатыдағы өсімдіктер және ... ... ... ... ... Профазаның аяқ жағында кариоплазма мен цитоплазма ... ... 1/3 ... ... ... ... ... жеткеннен кейін хромосомалар бір жазықтыққа орналасып, ... ... ... ... ... экватор бөліміне
орналасуын метафаза пластинкасы деп атайды. Өсімдік клеткаларында метафаза
кезінде хромосомалар ... ... ... ... ең ... кезеңі болғандықтан, клеткада көп өзгерістер
жүреді. Анафазада ... ... ... клетканың полюстеріне
ажырай бастайды. Хромосомалардың полюске жылжуы біркелкі, жылдамдығы 0,2 —
5 мкм/мин. Сонымен анафазаның ... ... ... клетканың әр
полюсіне ажырауы болып саналады. Хромосомалардың полюске жылжуына центромер
бөлімі мен кинетохор ықпал етеді. Хромосомалар жылжыған кезде V — ... ... ... керіп тұрған центромерлермен бірге алға жылжиды.
Телофаза. Телофазаның бастапқы кезеңінде хромосомалар полюстерге толық
жетіп, олардың жылжуы ... ... ... ... ... ... барып ұзын жіпшелерге айналады. Сонымен хромосомалар
интерфаза хромосомаларының қалпына келе бастайды. Телофазада ... ... ... ... ... Бұл ... клеткада ядрошық аймағында РНҚ
және ... ... ... ... митоз аппаратының
жойылуымен, ядрошықтың қайта құрылуымен қатар клетка денесінің ... Бұл ... ... ... ... деп атайды. Осы процестің
салдарынан цитоплазма бөлінеді де, соның ... екі жас ... ... Бұл клеткаларда бастапқы аналық клеткалардың хромосомаларына ұқсас
хромосомалар пайда болады, демек екі жас ... ... ... ... ... бөліну, бұл процесс үршық жіпше-
лерінсіз жүреді. Хромосома шиыршықтанбайды клетка-
ның ядросы ұзарып ортасынан бөлінеді де бір ... ядро ... екі ... бар ... ... бар ... ... болады.
Амитоздың 3 түрі болады; генеративті, дегенеративті және реактивті.
Генеративті амитоз көбіне қарапайым ... ... Ол ... ... де хромосома шиыршықтанбайды. Хромосомалар бір-бірінен
ажырасып амитозды түрінде ядро ... ДНҚ жас ... ... ... ... ... қарапайым организмдерде ядро бөліну
алдында ... 40-қа ... ... ... болады, олардың әрқайсысында
толық ДНҚ кездеседі. Одан әрі аналық клетка ... ... ... ... Олардың әрқайсысында 1 субьединицадан (субнуклеус)
болады. Дегенеративті амитоз митоз ... ... ... ... процесінде негізделген синтетикалық процесс күшейеді.
Дегенеративті амитоз көп ядролы клетканың пайда болуымен аяқталады. Алайда
көп ... ... ... өліп қалады, өйткені бұл ... ... ... Регенеративті амитоз ұлпа жараланғанда ... ... ... Бұл ... ... ... тез
бөлініп және тез жойылып отырады. Ал ұлпаның қайтадан қалпына келуіне митоз
процесі үлкен көмек көрсетеді.
Жануарлар ені ... әр ... ... саны ... ... тұрақтылық митозға байланысты, себебі митоздың алдында ДНҚ синтезделеді
және әр хромосома екі ... Сома ... ... клеткалары)
барлығында хромосома саны — диплоидты, ал ... ... ... тек ... яғни ... ... ... санынын
екі есе кемуі, тек қана пісіп ... ... ... ... ... ... бөлінудің екеуі де ... ... ... ... ... ... профаза, метафаза, анафаза, телофазаларды
қамтиды. Пісі ... ... ... ... клеткаларындағы мейоздың
бірінші бөлінуі алдында ДНҚ ... ... ... ... ... ... екі ... құралады.
Мейоз. Мейоз екі сатыдан тұрады. Профаза өте жәй жүреді және ұзақ уақыт
алады. ... ... ... бес ... ... ... (жіңішке
жіпшелер сатысы), зиготена (жіпшелердің бірігу сатысы), пахитена ... ... ... (екі ... ... ... (екі
жіпшелердің ажырасу сатысы). Одан кейін бірінші бөлінудің метафазасы ... ... ... екінші циклде жетілген жыныс клеткалары пайда
болды. ... ... ... саны ... ... Зигонема
және похинема сатыларында хромосомалар үлкейеді, хромосомалардың ... ... ... ... жақындап жұптанады да кезекке
коньюгация және кроссинговер процестері ... ... ... екі хроматидтерден тұратыны жақсы байқалады. Әр бивалент
төрт ... ... да ... ... жүреді. Диакинез сатысында
ядрошық биваленттен ... ... ... ... ... ... шетіне дейін барады.
I Прометафаза — хромосомалар шиыршықтанып ядро ... ... ... ... ... жиналады.
I Анафаза — жас хроматидтердің, әр гомологты ... ... ... ... ... ... хромосомалар
бөліктерін ауыстырады.
I Телофаза — хромосомалар полюске жетеді. Мейоздың бірінші бөлімінде жас
клетка пайда болады.
Мейоздың екінші бөлімі.
II ...... ... ... ... П ... — хромосомалардың
саны сома ... ... екі есе ... ... ... Анафаза — екі жас хромтидтер ... ... ... ... төрт ... бөлінеді.
II Телофаза— хромосомдар толық ажырап әр ядроға тең беріледі. ... ... ... ... болады. Мейоздың маңызы төрт ядро ... бір ... бір ... ... ... ... ... арқылы ген алмасады және рекомбинация жүреді.
Гистология-ұлпа туралы ілім
Гистология деген сөз гректің гистос (ұлпа) және ... ... ... ... ... ... не? ... жағынан қарайтын болсақ, бұл ұғымды ең
бірінші француз ғалымы Биша ... ... ... ... туралы кітап жазды.
Роберт Гук биолог микроскоп жасады.1665 жылы микроскоптың көмегімен
тозағашының (пробка) құрылысын зерттеп, оның ... ... Көп ... осы ... ... деп атап жүр
Жануарлар және өсімдіктер клеткадан тұрады деген ... ... ... ... мен Шванн атақты клетка ... ... ... ең ... ... ұғым беріп өткен жөн.
Ұлпа дегеніміз не?
Ұлпа дегеніміз жалпы атқаратын қызметіне, құрылысына кей жағдайда
шығу ... ... ... және ... ... ... ... бір ұлпаны қарағанда оның жалпы белгілерін ... ... осы ... түрлеріне тән екендігін ұғып, басқа да ұлпалардан
айырмашылығын білген жөн.
Эпителий ұлпасы
Эпителий ұлпасы (epithelium), ... ... ... қуыс органдардың
ішкі бетін (ішектің, асқазанның, қуықтың) және ... ... ... ... ... ... ол ішкі ортамен сыртқы ортаның
аралығында жатады. ... ... ... мен ... ортаның арасында зат
алмасу жүреді.
Ішек эпителийі арқылы қоректік заттар, ... ... ... ... лимфаға беріледі, олар арқылы организмге таралады, ... ... көзі ... табылады. Көп уақытта организмнен сыртқы ортаға әртүрлі
продуктылар ... ... ... отырады. Мысалы: көміртегі-өкпеден
сыртқа шығады, несеп, несепқышқылы бүйрек арқылы сыртқа ... ... ... ... ... ... Ол организмді химиялық,
механикалық және басқа да әрекеттерден сақтап тұрады, микроб, улы ... ... ... ... ... маңызды қызмет атқарады,
өйткені олар секрет шығарып отырады, ол секрет бүкіл ... ... ... ... жүруін қамтамасыз етеді. Мысалға, асқазан бөлетін
сөл оны химиялық және механикалық өзгерістерден сақтайды, ішек ... ... ас ... ... ... роль ... ... железа) шағаратын гормон жалпы организмдегі
алмасу процесін реттейді.
Шығу тегі және атқаратын қызметіне байланысты эпителийдің құрылысы
әртүрлі ... ... та ... ұлпасының басқа ұлпадан ерекшелігі
болады. Бұл ерекшелігі оның ... ... және ... ... ... ... клетка пластысын құрайды. Эпителий ... ... оның ... ... ... ... ... Оларда қан
тамырлары болмайды, ал қоректік затты базальды мембрана арқылы алады.
Эпителий ұлпасына жалпы мінездеме
1. Эпителий ішек аралық ұлпа сондықтан ... ... және ... ... тұрады және ол орталармен қарым-қатынаста болады. Организмнің
ішкі бетін жабынды эпителий қоршап жатады. ... ... ... ... ... және т.б. Ішкі ... ... эпителий
ұлпасы астарлап жатады және перикордиаль, превраль және ... ... ... ... ... бір ... шек аралық қызметі. ... ... ... ... құрамындағы клетка элементтері
әртүрлі болады.
2. Эпителий клеткалары бір-бірімен өте тығыз ... ... ... ... ... ... ... болады: кутикула,
раковина, хитин, панцер. Осы ... ... ... ... клеткалардың қызметіне байланысты. Эпителий ... ... ... апикальді және базальді беттері жақсы ажыратылады.
Мысалы: ішек эпителийінде апикальді бетінде микроварсинкалар болады. ... ... ... ... болады. Эпителий әр уақытта жақсы
жетілген базальді мембранаға орналасады.
Эпителий ұлпасын классификациялау
Эпителийді ... ... оның шығу ... ... және
атқаратын қызметіне қарайды. ... ... ... ... ... кең ... Филогенетикалық классификация
бойынша оның шығу ... ... ... ... ... ... және ... қарап бөлуді айтады. Бұл
классификация бойынша тері, ішек, бүйрек, целом эпителиясы деп ... ... әр ... ... ... ... ерекше міндетін атқарады. Тері
эпителийінің атқаратын қызметі- сыртқы ортадан қорғау, осыған ... көп ... ... ... ... ... ... сыртқы ортаға
алмасу процесінде жиналған заттарды шығарады және бір қабатты болып келеді.
Екінші классификация бойынша атқаратын қызметіне ... ... ... бір ... және көп қабатты болып бөлінеді.
|Бір қабатты эпителий |Көп ... ... ... ... |Көп ... қыртысы бар эпителий |
| ... | ... куб ... |Мүйізделмеген тегіс немесе қыртысы жоқ ... ... | ... | ... эпителий ... ... бір ... көп ... ... пішініне қарай бөледі? Пішіні
пирамида, куб ... ... ... ... ... қай ұрық жапырақшасының қай ... ... ... ... ... ... Хлопин.
Эпидермальді эктодермадан-жабынды, тері, без эпителиялары, ауыз
қуысындағы эпителий, сілекей ... ... ... ... ... ... негізінде нерв трубкасынан және эпендимадан пайда болады.
Қызметіне қарай классификациялау.
1. Жабынды эпителий ... ... ... ... ... ... ... эпителий.
3. Эпителий превральді перикордиальді және құрсақ қабаттарын алып жататын
эпителийі.
4. Ішкі органдардың паренхимасын алып ... ... ... ... зерттелген тері эпителиясы. Бұл омыртқалы және
омыртқасыз жануарларда әртүрлі.
Омыртқасыз жануарларда жабынды эпителий бірнеше қызмет атқарады:
Қорғаныштық- бұл қаңқа қызметімен байланысты. Осы ... ... ... ... ... ... ... тері арқылы
қимылдайды.
Омыртқасыз жануарларда ... ... көп ... Олардың тері
эпителиясы экскреторлы (бездер өзінің құрамындағы) қызмет атқарады. Олардың
құрамындағы секретті ... ... Ішек ... стрекательді клетка
болады. Бұлар әртүрлі улы зат жіберу арқылы өзінің қорегін тауып алады.
Омыртқасыз жануарлардың тері эпителиясы бірнеше ... ... ... жүйесінің эпителийі
Омыртқалы жануарлардың шырышты эпителий қабаттары
Жоғарғы сатылы жануарлардың шырышты ... ... ... ... алу ... ... және зәр ... жолдарын алып жатады. Шырышты
эпителий ... ... ... ... ... ... ... ортаның)
2. Зат алмасу қызметін- секрет бөлу, кейбір жағдайда оларды жинақтау.
3. Сұйық ... және ... ... ... ... арқылы
жылжыту. Астың, бөгде заттардың, жыныс органдардың продуктыларын,
зәрдің және слиздің жылжуы.
Шырышты ... ... оның ... ... ... болады.
Қорғаныштық қызметін іске асыру үшін клетканың апикальді ... ... ... ... ал көп ... ... ... құрылым
болады. Клетка байланыстары және клетка ... ... ... ... бір ... бездер орналасады.
Шырышты қабаттың эпителийінің шығу тегі жағынан бір-бірінен көптеген
айырмашылығы бар. Мысалы: ауыз қуысының ішектің анальді ... ... ... ... ... тыныс жолдары және өңеш эпителийлері
бірінші желбезек ішектерінен пайда болады. Олар көп ... және ... ... ... ... асқазан, қуық эпителийі-энтодермадан пайда
болады. Жатырдың эпителийі- целом ... ... ... ... шығу тегі әлі ... қазанның шырышты эпителийі.
Омыртқалы жануарлардың ас қорту жүйесінің алдыңғы бөлімінің эпителийі
жақсы зерттелген. Өңештің эпителийінің құрлысы оның тек қана ... ... ғана ... ... ... ... ... да
байланысты.
Адамдарда және сүтқоректілерде өңештің эпителийі көп қабатты болып
келеді. Сыртқы қабаты кейбір жануарларда мысалы ... ... ... ... тамақтануына байланысты. Базальді қабатында толық
қалыптаспаған клеткалар ... ... бұл ... тері ... ... өте ... келеді.
Құстарда өңеш эпителийі көп қабатты болып келеді. Көбінесе шырышты-
талшықты. Бауырмен ... да ... ... ... бар. ... ... көп ... кейде көп қатпарлы призма
тәрізді эпителийден ... ... ... ... ... көп
кездеседі.
Амфибийде және кейбір балықтарда (бекіреде) өңештің эпителийі көп
қатарлы, шырышты, ... ... ... ... бәрі ... ... ... Филогенезде және онтогенезде эпителий бір қабатты
негізгі ішектен пайда ... ... ... ... ... ас ішектің шырышты эпителийінің
апикальді бетінде ворсинкалар (бүртіктер) кездеседі. ... ... ... ... ... мен ... бір қабатты
энтероциттер орналасқан. Энтероциттер өздерінің бөлінуінің арқасында жоғары
варсинка жағына шығады.
Эпителий ... ... ... ... ... без ... клеткалар болады. Адамда және кеміргіш отрядтарында
пищеристый клеткалар кездеседі.
Суда жүзетін құстарда ерекше ... ... ... ... ... ... бездер және ректальді бездер мысалы акулада кездеседі.
Бүйрек эпителийі
Бүйрек ыдырау процесінде пайда болған керексіз ... ... ... ... ... ... ... іші біртекті құрлыстан келген нефрондардан тұрады. Олардың
саны 2млн-ға дейін ... Осы ... ... ... ... бөлініп
шығады.
Нефронның құрлысына келсек, ол капилляр ... орап ... ... ... мен капилляр шумағын бүйрек денешігі деп
атайды. Капсула қос қабырғалы тостақанша тәрізді. Оның ... ... ... ішкі ... мен ... ... арасында саңлау
кеңістігі жатады. Осы кеңістікте қаннан сүзіліп шыққан сқйықтық жиналады.
Фильтрация және реабсорбция
Жоғары дәрежеде маманданған бүйрек ... ... және ... ... болып саналады (тұздардың тұрақтылығын сақтайды) мұнда сүзу,
реабсорбция және секреция процестері жүреді. Әртүрлі тұзды суда өмір
сүретін жануарларда ... ... ... үлкен роль атқарады.
Безді эпителий
Ең ерте дамыған эпителий ішек және тері ... ... ... ... ... олар ... сорғыштық, бездік шығарушы осмос
реттейтін қызметтер атқарады.
Без эпителийі метаболизм прцессінде пайда ... ... ... шығарып отырады. Ерекше секрет ретінде гормондарды айтуға болады.
Паталогиялық процесстерге ұшырауы:
Бір ғана соратын клетка 1000 клетканы қоректік ... ... ... клеткалар-бокал тәрізді.
Клетканың 2-ші түрі Панетов безді клеткалары. Олар ... ... ... ... флораны реттейді, антибактериальді фактор
жасайды мөлшері 7,5 %. Энтерохромофин клеткалары-қанға сероптонин шығарады.
Өз өмір циклін олар ... ... ... ... ... ... ... Экзопринді бездер
2. Эндопринді бездер
3. Паракринді бездер-секретін интерстицияға, клетка аралық заттарға
бөледі.
Секреция- клеткадағы биосинтезді айтамыз. ... және оның ... ... ... қалыпты физиологиялық процесстерін қамтамасыз етеді.
Рекреция- клеткадан кейбір заттардың шығуы (су, ... олар ... ... ... зиянды, керек емес заттардың шығарылуы ... ... ... ... ... ... алуан түрлі (белок түрінде
табиғатта пептидті болуы мүмкін)
Секрет липидті мысалы стероидты гормондар, май тамшылары.
Мезотелий
Мезотелий- әр жануарларда әртүрлі. ... ... ... тәрізді
ал қосмекенділерде-куб тәрізді немесе жалпақ. Рептилийде және ... ... ... ... ... ... ұлпасының құрамында болады.Тек бүйрек үсті
безінің, гипофиздің және ... ... ... ... ... ... және дәнекер ұлпалармен жақсы қамтамасыз етілген.
Бездер бір ... және көп ... ... келеді.
Бездерді талдау
Экзокринді без-шырышты бокал тәрізді клеткалардан тұрады. Қалқанша без-
жалпы ... зат ... ... ... Аденогипофизге-
картинотропты, тиреотропты, гонадотропты ... ... ... гипоталамус арқылы реттеледі. Клеткалар-оксофильді, базофильді,
хромофобты.
Ішкі орта ұлпалары.
Ішкі орта ... ... ... ... ... ... қызметтері жағынан әртүрлі ұлпаларды топтастырады. Негізінде
сыртқы ... ... ... ... ... ішкі ... Бұл ұлпаларды кейбір оқулықтарда шығу тегі ... ... ... Мысалы эмбриогенезде ... ... ... кезінде) мезенхимадан пайда болады деген ұғым да бар.
Қазіргі уақытта бұл көзқарас ... ... ... ... ... ... ұлпалардың дамуындағы негізгі көзі деген көзқарастар ... ... ... бағана клеткаларынан пайда болады деген ұғым
эксперименттер арқылы дәлелденген. Бастапқы ... ... ... ... жүреді. Бұл кезеңде ұлпаларға арналған
гендердің дерепрессиясы жүреді. Бұл кезеңде мезенхима әлі ... ... ... ... ... ... жұмыстарда дәнекер ұлпасының әртүрлі
клеткалары, әртүрлі ... ... ... ... ... ... (тучные клетки), плазматикалық клеткалар ... ... ... ... ... ұзақ өмір сүретін фибробластар
басқа ... ... ... ... ... 1976 ... жұмыстары
арқылы фибробластардың екі түрінің (қысқа, ұзақ өмір ... екі ... ... ... ... ішкі орта ... қан, ... дәнекер ұлпалары жатады Дәнекер
ұлпасы морфологиялық жағынан борпылдақ, тығыз, ретикула, шеміршек, сүйек
ұлпаларына бөлінеді. Негізгі ... ұзақ өмір ... ... ... ... дәнекер ұлпасының басқа түрлерінің
механоциттері біртектес өсе бастаған ұрықтан пайда болады, гистогенезде бұл
ұлпалардың ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... жақсы
жетілген. Олар клеткаларды бір-бірінен алшақтатады. Клеткаларында полярлы
қасиет болмайды. Бұл ұлпаның ерекшелігі организмде «ішкі орналасуы».
Олардың атқаратын ... ... Қан. ... борпылдақ ұлпасы
организмді қоректік заттармен қамтамасыз етеді, сондықтан да ... ... ... ... қатар олар организмге түскен бөгде
заттардан, инфекциядан қорғайды. Қан клеткалары бактерияларды фагоцитоз
арқылы жояды және ... ... Одан ... бұл ... ... ... химиялық, каллоидті құрамын тұрақтандырады.
Эволюция процессінде ішкі орта ұлпалары эпителиймен бір мезгілде және
өте ерте пайда ... ... ішкі орта ... ... алғанда
мезенхимадан дамыған, клетка аралық затқа бай ... ... ... ... және ... қызметтер атқаратын ұлпалар болып
саналады.
Дәнекер ұлпасы
Дәнекер ұлпасы нағыз дәнекер ұлпасына: шеміршек, сүйек ұлпалары ... ... ... Дәнекер ұлпасының бір ерекшелігі клетка аралық
заттары жақсы жетілген (аморфты және ... ... ... ... ... әр ... ... кездестіруге болады. Дәнекер ұлпасы
қоректік, қорғаныш, механикалық қызмет атқарады. Дәнекер ұлпасының ... ... ... атқарады. Мысалы борпылдақ ... ... бұл ... ... ... ... ... қызметі
(фагоцитоз, пиноцитоз) «заместительная» орнын толықтыру процесіне ... ... орны ... осы ұлпа роль атқарады.
Шеміршек және сүйек ұлпалары мезенхималық қызмет атқарады, ... ... ... ... ... ... 2 ... дұрады:
1. талшықты дәнекер ұлпасы
2. ерекше дәнекер ұлпасы
Талшықты ... ... ... ... және тығыз дәнекер
ұлпаларына бөлінеді.
Тығыз дәнекер ұлпасы-жинақталмаған тығыз, ... ... және ... ... ... ... Ерекше қаситеттері бар
дәнекер ұлпасына: ретикуль, май, пигмент, шырышты ұлпалар жатады.
Талшықты дәнекер ұлпасы
Борпылдақ жинақталмаған ... ... алып ... ол ... ... ... ... саналады. Мұнда барлық клетка элементтері
және клетка аралық заттары жақсы жетілген. Борпылдақ дәнекер ... ... ұлпа ... ... өзіне жинақтаған. ... орын ... және ... қызметтер атқарады.
Организмді тұрақты сақтайтын-гемостаз процесін осы дәнекер ... мен ... ... ... ... жүргізеді.
Борпылдақ талшықты дәнекер ұлпасы
Бұл организмде көп таралған. Қан тамырларын алып ... ... ... ... астыңғы жағында жатады. Бұл ұлпаның ... ... және ... ... ... ... ... аралық заттар
аморфты және талшықтар кіреді. Талшықты заттар әр бағытта жатады. Сондықтан
да бұл ұлпаны борпылдақ жинақталмаған ұлпа ... ... ... ... ... ... ... және гистоциттер.
Фибробласт-көп таралған ұзынша келген, 2 зонасы бар клетка. Эктоплазма
(сыртқы) және эндоплазма ... ... ... ... ... ... аралық заттарды синтездейді.
Гистоциттер-макрофагтар фибробластардан кішірек келеді. ... ... ... ... Фагацитоз процесіне қатысады. ... ... ... ... ... ... ... уақытша клеткалары болып табылады. Макрофагтарда клетка
органоидтарынан ... ... ... ... ... болады. Макрофагтардың цитоплазмасында мукополисахаридтердің
болуы олардың дәнекер ұлпаның негізгі клетка ... ... ... ... ... ... тағы бір маңызды қызмет
атқарады-антиденелердің жасалуына қатысады.
Антиденелердің түзілуінің негізгі процесі лимфоидты ұлпада ... ... ... ... мен ... ұлпаларында жүреді.
Антигендерді (фагоцитоз жолымен) тоолы клеткалар, көбінесе макрофактар
қармап ... бұл ... ... ... ... ... ... бастайтын лимфоциттер иммуногенез жүйесі
мүшелеріне жеткізеді.
Фибробластар-ірі көп өсінділері бар клетка. Тілмесінен қарағанда олардың
пішіні, ядро ... ... ... ... ұршық тәріздене түседі.
Цитоплазмада ... тән ... ... бар. ... ... ... ... уақытта электронды микроскоптың көмегімен фибриллогенездің
бастапқы сатылары фибробластардың ... ... ал ... ... енді ... маңайында қоршаған негізгі ... ... ... ... ... тропокаллоген белогы эндоплазмалық тор
арқылы синтезделіп клетка ... ... ... де ірі ... ... ... қатар мукополиқанттарды синтездеп
отырады. ... ... ... қозғалуға және жиырылуға қабілетті.
Шеміршек ұлпасы
Шеміршек ұлпасы қаңқа ұлпаларының құрамына кіріп, организмге механикалық
қызмет атқарады. Шеміршектің құрамындағы негізгі заты тығыз болып келеді ... ... ... ... Сонымен бірге шеміршектің серпімділігі
де сақталады. Шеміршектің осындай құрлысы сүйектердің бір-бірімен тығыз
байланысуын ... ... ... ... төменгі сатыдағы
омыртқалылар мен ... ... ... ұрықтарының денесінің тірегін
құрайды. Ересек адам организмінде шеміршектер сүйек буындарының үстіңгі
қабатын, қабырғалардың ұштарын, ... ... ... ... қалқанын құрайды. Шеміршек ұлпаларының аралық заты өте тығыз
болатындықтан қан мен дәнекер ұлпаларының ... және ... мен ... ... ... өте ... Сондықтан шеміршектің қоректенуі-
перихондр (peri-айнала,chondros-шеміршек) арқылы орындалады. Аралық заттың
құрлысына байланысты шеміршектер ... ... және ... ... ... ең көп ... ... түрі. Сүтқоректілердің
ересек организмінде олар буындардың үстін, ... ... және т.б. ... ... құрайды. Гиалинді шеміршек
тығыз, серпімді және түсі мөлдір болады. Шеміршектің клеткалары ... ... ... ... ... олар 3-4 ... топтар түзеді. Бұл ... бір ... ... ... изогенді топтар деп аталады.
Қартайған сайын шеміршектің негізгі заты тығыздалып, клеткалары дискі
тәрізді және бұрыш тәрізді болады.
Шеміршек клеткалары ... бір ... ... екі ... ... жақсы жетілген. Шеміршектің клетка ... заты ... ... ... онда ... зат пен ... коллаген
талшықтары да байқалады.Талшықтар өзара шырматылып тор түзеді. ... ... ... ... ... аморфты затының химиялық
қасиетінде. Шеміршектің аморфты заты протеиндерден ... ... және ... ... ... бір ... хондриотино
күкірт қышқылымен күшті қосылып хондромукоид түзеді. Ол шеміршектің негізгі
заты. ... ... ... ... мен ... біркелкі
орналаспайды ол жануарлар мен адамдардың жасына байланысты. Адам есейген
сайын шеміршектің негізгі затының ерекшеленуі ... ... Онда ... жиналып, кәрі шеміршек опырылғыш келеді.
Серпімді шеміршек негізінде гиалин шеміршегіне ұқсас, ... ... ... ... ... топтар құрайды. Оның түсі сары
болады. Серпімді шеміршектен құлақ қалқаны, кеңірдектің ... ... ... ... ... ... ... каллоген талшықтары жинақталған.
Омыртқа аралығында кездеседі.
Шеміршектің дамуы-гиалинді шеміршек басқа дәнекер ұлпалары ... ... ... ... тығыздалуынан басталады. Қаңқалы
бөлімдер пайда болады. Ұлпа сұйығының химиялық ... ... ... ... ұқсас заттар пайда болады. Кейін олардан каллоген
талшықтары ... ... ... бастап екі бөлімі, аралық заты және
клеткасы айқындала басталады және клеткалары ... ... ... ... ... ... шеміршектің айырмашылығы олар изогенді
топ құрамай клеткалары бір-бірінен бөлек орналасады
Мезенхима
Мезенхима ... ... ... ... ... жапырақшалар пайда
болғаннан кейін түзілетін дәнекер ұлпасы. Мезенхима негізінде мезодермадан
бөлініп шығатын ұрықтық жапырақшалардың арасын толтырып тұратын, тармақтары
бір-бірімен ... тор ... ... ... ... тұрады.
Мезодермадан пайда болатын мезенхиманы энтомезенхима деп атайды. Мезенхима
қан клеткаларына, ... қан ... ... ұлпасына, шеміршек,
сүйек ұлпаларына жіктеледі. Мезенхима клеткаларының ... ірі, ... ... ... Цитоплазмасында эндоплазмалық тор жақсы жетілген және
митохондриялар көп ... ... ... ... негізінде белоктар,
қанттар кездеседі.
Қан
Қан-қоректік және қорғаныш ... ... ... ... ... ... сұйық зат, дене салмағының он екіден бір бөлігін құрайды. Орташа
алғанда ... ... 5-5,5л қан ... Қан екі құрылымнан тұрады: қан
клеткаларынан және плазмадан.
Қан клеткалары 40-45%
Қан ... ... ... ... ақ тамыр және ұлпа лимфасында белок, тұздар және
әртүрлі зат алмасу өнімдері болады. ... ... ... ... ақ ... лейкоциттер (гректің лейкос-ақ) тұрады. ... Олар ... ... ... ... ... бөлігі. Бұлар сүйек майында өте ірі клеткалар-
мегакариоциттердің ... ... ... Қан ... ... ... болмайды.
Эритроциттер мен қан пластинкалары қызметтерін тікелей қанның ішінде, ... ... ... ... ... ... ... ұлпасында
атқарады.
Эритроциттерді 1673 жылы Левенчук ашқан. Бұлар қанның ... ... 1мм ... 5 млн-ға жуық, әйелдерде 4-4,5 млн
эритроциттер болады. Адам ... ... саны ... ... ... ... 2 ... Эритроциттердің саны
организмнің жынысына, жасына, ... ... ... ... ... және басқа да факторларға байланысты өзгеріп отырады. Жаңа туған
нәрестелердің 1мм қанындағы эритроциттердің саны 6-7 ... ... ... келгенде қалпына келеді. Адам қартайғанда қайтадан көбейеді, оның
себебі олардағы гемоглабиннің азайуының ... ... ... ... және ұлпа ... белок, тұздар
және әртүрлі зат алмасу өнімдері болады. Тұздардың хлорлы ... ... ... ... маңызы бар. Сүтқоректілердің қанындағы жалпы осмостық
қысым ас тұзы ... 0,9% тең ... ... ... ... ... ... деп атайды. Оны қанға құю арқылы қан
шығынын толтырады. Сондай-ақ несеп Қышқылы, холестерин, лецитин және ... ... ... ... ... ... 7,3-7,6 мкм.,
көлденеңі 1,9-2,5 мкм. Мысалы: эритроциттерінің диаметрі 4 мкм оның есесіне
1 мм қандағы қызыл ... саны 14,5 млн. ... мен ... ... ... Олардың орталық бөлігі шет ... ... да, ... ... болып көрінеді.
Эритроциттер-оттегін тасушы болып есептеледі. Олардың денесі ... ... ... ... ... Гемоглабин оттегімен
оңай қосылады және оны оңай ... ... ... ... ... ... ... бронхтар тармақтарының ұшына орналасқан көпіршіктер (альвеолдар)
газ алмасу жүретін орын болып табылады. Көпіршіктердің ... ... ... орап ... Бұл жерде өкпеге жұтылған ауадағы оттегін
альвеолдардың жұқа капилляр эндотелийі арқылы ... мен ... ... ... ... ... Гемоглабин
оксигемоглабинге айналып, ашық қызыл ... ... ... ал ... ... Одан әрі ... ... денеге тарап, әрбір клетканы қамтамасыз
етеді. Гемоглабинмен берік ... ... ... мен
ұлпаларға оңай ауысады.
Капиллярда қан оттегін ғана беріп қана ... ... ... ... ... ... аралық алмасудың басқа өнімдерін
сіңіріп алады. Өкпеде ... газы ... ... келеді
де тыныс шығарған кезде су буларымен бірге организмнен әкетіледі.
Сүтқоректілерден басқа барлық омыртқалы жануарларда ... ... ... ... және ядросы болады, сондықтан бүйірінен қарағанда
дөңесті болып көрінеді. Осыдан пішіні дөңгелек емес, элипсоид ... ... аса ірі ... ... ... үлкен
диаметрі 23 мк, ал кіші диаметрі 16 ... ... газ ... ... ұсақ эритроциттердікіне қарағанда
онша жетілмегендігі түсінікті, өйткені қайсібір денені көбірек майдаласақ,
оның бетінің көлеміне қатынасы күрт ... Ал ... ... алуы ... ... оның беті ... іске асырылады.
Сөйтіп, эритроциттер өзінің құрылысы жағынан қан ... ... ... ... ... ... Өз ... 100 күндей атқарады.
Өлген эритроциттердің орнына жілік майында түзілетін жас ... ... ... ... жүретін қан жасалу процессінің ... ... ... ... алғанда нормаға сәйкес келетіндей
тұрақты болады.
Эритроциттер қан плазмасының құрамындағы тұздарға ... Егер ... ... ... ... онда ... ... бүрісіп
қалады, өйткені құрамындағы суды гипертониялық ерітіндіге ... ... ... олардан гемоглабин сыртқа шығады
(гемолиз) одан кейін К ионы ... ... Дені сау ... ... ... ... өледі. Олар негізінде көк бауырда өледі. Бұл ... ... ... ... ... (макрофагтар) олар
эритроциттерді қортып жойып жібереді. Қан плазмасында белоктар 6-8%, су ... ... ... ... ал гормондар
реттеуші қызмет атқарады.
Плазманың құрамындағы ферменттер: амилаза, фосфатаза, дегидрогеназалар,
липазалар. Белокқа жатпайтын азотты ... да ... ... ... ... ... ... креатин, билирубин. Сонымен қатар
плазмада липидтер, глюкоза, трикарбон қышқылдары кездеседі.
Лейкоциттер- қан клеткаларының ... ... ... ... ... ... эритроциттерге қарағанда мың есе аз. Қалыпты жағдайда
олардың мөлшері 1мм –де 6-8 мың аралығында.
Лейкоциттерді 2 ... ... ... ... ... ... ... түйіршіктері болады. Олардың
клеткалары сегменттеліп келеді. Гранулоциттер ... ... ... бір
түрден екінші түрге ауыспайды. Түйіршіксіздері керісінше. Түйіршіктілерге:
нейтрофилдер, эозинофильдер, базофильдер жатады. Нейтрофилдер қышқылды ... ... да ... Эозинофилдер қышқылды қабылдайды, ал
базофилдер негізгі бояуларды қабылдайды.
Нейтрофилдер барлық лейкоциттердің 62%-құрады. Олардың диаметрі 10-12мк,
түйіршіктердің ... ... ... ... сигменттелген.
Клетка неғұрлым ертерек түзілсе, оның ядросы соғұрлым көбірек сегменттерден
тұрады. Олардың саны 5-ке дейін жетеді. Жас ... ... ... ... иілген таяқшаға ұқсас болып келеді, мұндай
клетканы таяқша-ядролы клеткалар деп атайды.
Электронды микроскоппен ... ... ... ... бары екені байқалған. Нашар дамыған эндоплазмалық тордың
едәуір мөлшердегі ұсақ ... мен ... бар ... ... ... түрінде берілген. Нейтрофильдер-
барынша активті фагоциттер. Дененің ішкі ортасына инфекция енгенде олар
тамыр ... ... ... ... ... ... ... жерге ұмтылады.
Егер ұсақ заттар кірсе, (мысалы бактериялар) нейтрофильдер оларды қоршап
алады да, қортып ... ... ... ... ... Міне ... олар арнаулы лейкоциттер және микрофагтар деген
атау алған. Соңғы атауды 1883 жылы орыс ғалымы И.Н.Мечников ұсынған.
Эозинофильдердің ... ... ... ... глистер
(құрттар) болса, олардың мөлшері күрт артады. Ядролары 2 сегменттен тұрады.
Эозинофильдер нейтрофильдерге қарағанда аз қозғалады. ... ... ... 0,5-1%. ... аз ... ... ... гепарин бар екені анықталды. Базофильдерде гепариннің болуы олардың
қанның ұюына әсерін көрсетеді.
Түйіршіктері жоқ лейкоциттер-агранулоциттер деп ... ... ... ... ... ... ... 24-30%
аралығында. Организмде лейкоциттердің, үлкен, орташа және кішкене түрлері
кездеседі. Қалыпты ... ... тек ... қан ... мүшелерінде
жиналып жатады. Лимфоциттердің клетка органоидтары жақсы жетілген.
Лимфоциттер организмде қорғаныш ролін атқарады, ... ақ ... ... ... ұлпалық процесстердің стимуляторлары болып
табылады. Бұндай қызметті ... ... ... құрамында
атқарады.Олар 20мк-ға жететін фагоциттерге айналғандықтан ... деп ... Олар ... көзі ... ... ... осы ... әсерінен жарақаттың жазылып-бітуі тездейді.
Лимфоциттер клеткалардың екі популяциясынан ... ... ... ... тимоциттер. Тимустан шыққаннан ... ... ... ... ... клеткалық иммунитет жүйесіне жауапты. Олар
бөгде заттарды жойып жібереді. Сонымен қатар қан жасалу бағытын ... ... бұл түрі ... рет ... ... ... деп аталатын құстың лимфоидтық мүшесінде байқалатындықтан аталған. В-
лимфоциттер ... ... ... ... Арнаулы белоктар
антиденелерді бөліп, организмді инфекциялардан қорғайды.
Моноциттер-лейкоциттердің ішіндегі ең ірілері. Олардың ... ... ... ... бұршақ тәрізді және эксцентрлі жатады. Олардың
цитоплазмасында органоидтары жақсы жетілген. Моноциттерді ... ... ... ... ... ... дені сау адамдарда:
Базофильдер 0-0,5%
Эозинофильдер 3-4%
Таяқшалы нейтрофильдер 63-67%
Лимфоциттер 24-30%
Моноциттер 6-8%
Түрлі ауру кезінде олардың қайсы бірі ... не ... ... олар ... ... ... клетканың бөліктері сияқты,
сондықтан қан пластинкалары деп аталады. Функциялық жағынан сүтқоректілер
мен ... қан ... ... басқа кластарының
тромбоциттеріне ұқсас. Олар бір бірімен жабысып кесек жасайтын қасиеті ... ең ... қан ұю ... ... тромбокиназа ферменттеріне
бастама береді. Адамның қан пластинкасы өте ... 2-3мк, оның ... саны өте көп ... ... ... үстіңгі бетінде сиаломуциндер орналасқан олардың
маңызы қан ... ... ... ... Қан пластинкасы
қанның ұюына қатысады. ... ... ... қан ... ұлпа күрделі химиялық құрамы бар.
Қанның жасалуы
Қанның дамуын гемопоэз ... ... ... ... ... ажыратады эмбриондық және постэмбриондық. Эмбриондық гемопоэз қан мен
ұлпаның эмбриондық кезеңіндегі ... ал ... ... қанның
физиологиялық регенерациясы. Эритроциттердің түзілуін-эритропоэз,
гранулоциттердің ... ... ... ... ... ... ... деп атайды.
Эмбриондарда қан бастапқы кезде сары уыз ... ... ... ... ... сүйек майында, лимфа түзуші
органдарда (тимус, көк ... ... ... жасалады. Қанның барлық
клеткалары мезенхиманың клеткаларынан пайда болады. ... қан ... ... ... ... тамырлар жүйесінің қалыптасуы жүреді. Қан
жасалудың ең ерте гемопоэз ұрықтан тыс болады. Мезобласта қан ... ... Қан ... ... ... торын құрайды.
Адам ұрығында бағана клеткаларының қай кезеңде пайда болатыны жайында
деректер жоқ. Ал ... 7-9 ... ... ... Әрі қарай бірінші
эритробластар, бірінші лейкоциттер пайда болады.
Эритроциттердің ... ... ... ... Ересек адамдарда қанның пішіндік элементтері арнаулы қан жасаушы
мүшелерде ... ... ... бауыр, жілік майында түзіледі. Ал
лимфоциттер- көк бауырда лимфа ... ... ... майында
эритроциттердің, гранулоциттердің және қан пластинкаларында жаңадан түзілу
процессі жүреді. Жілік майының қан ... ... ұлпа ... Моноциттер миелоидті және лимфоидті ұлпаларда түзіледі.
Қан жасалудың ең көп ... ... ... миелоидты және лимфоидты
ұлпалардың қан жасаушы ретінде детерминделген ортақ бастама клеткалары ... дің ... ... түрі ... ... ... ... Қан
жасаушы жүйенің түрлі учаскелерінің үздіксіз дің ... ... ... қоныстануы жүреді.
Гемоцитобластардың бөлінуі арқылы пайда болған клеткалар эритропоэз
кезінде амеба тәрізді қозғалуға қабілетсіз, ең ... ... ... Бұл ... проэмбриобластар немесе базофильді
эритробластар деп аталады. Қайталап көбею және ... ... ... ... деп ... ... эритробластар пайда
болады.
Гемоцитобластар гранулоцитопоэзде ... ... ... ... бар, ... ... базофильді,
центрисомасы жақсы байқалатын және жалпы түйіршікті ... ... ... ... ... ... жақсы жетілген дәнекер ұлпасының бір
түрі. Организмдегі минералды заттардың алмасуын реттейді. ... ... ... кальцийдің, магнийдің, фтордың, фосфор қышқылы тұздары
кездеседі. Cүйек ұлпасы тығыз ұлпалардың бірі. Сүйектен ... ... ... пен ... ... ... ... ететін
және формасын белгілейді. Сүйектің аралық заты аморфты заттан және коллаген
талшықтарынан тұрып, біркелкі болмайды. Солардың ... ... ... және ... құрылысы сүйектер деп ажыратылады.
Егер жуандығы әртүрлі және талшықты немесе олардың ... ... ... әртүрлі бағытта бірін-бірі қиып өтіп орналасса, ондай
сүйекті- ... ... деп ... ... сүйектерден жоғарғы сатыдағы
омыртқалылар ұрығының қаңқасы даму процесінде біртіндеп пластинкалы сүйекке
айналады.
Пластинкалы сүйектер өте жұқа және ... ... ... ... ... негізін дұрыс орналасқан тығыз коллаген талшықтарының шоғырларынан
тұратын сүйек пластинкаларын құрайды. ... ... ... ... ... ... пайда болып, тығыз ұлпалардың ең жоғары
формасына жатады.
Остеобластар
Остеоциттер
Остеокластар болып бөлінеді.
Ұлпаның негізгі қызметі- минералды зат алмасуында. ... ... ... ... ... ал 30-35%-і органикалық компоненттерінен тұрады.
Сүйек ұлпасы сүйек клеткаларынан және клетка аралық заттардан тұрады.
Бірақ ... ... ... жақсы жетілген. Клетка аралық заттарды
қарайық, онда ... ... ... ... ... ... барлық ұлпаның 20-40%-ін алып жатады.
Сүйек ұлпасының серпімділігі және беріктігі ондағы ... ... ... ... ... ... ... 15-600А°-дей.
Ересек адамдарда 1500А°.
Тірі сүйектің: 50%-су
15,7%-майлар
12,45%-орг.заттар
21,85%-тұздар
Беріктілігі және ... ... және ... тұздарға
байланысты. Минералды заттар негізінде ... және ... ... Сүйектің ізбестелінуі бірінші фибриллдер пайда
болғаннан кейін жүреді.
Клетка аралық заттарына байланысты сүйек ірі талшықты және ... ... ... ... ... бөлігі. Сүйек пластинкалары бір-
біріне өте тығыз орналасады. Сүйек ... ... ... ... ... депосы. Адам қанында 100 мл қанда кальций
7 мл шамасындай келеді. Кейде оның мөлшері қанда ... ке ... ... ... себебі қалқан снрік безінің активті қызметіне байланысты. ... ... ... ... ... ауысады да фиброзды
заттар синтездеп ол сүйектің орнын ... ... безі ... ... ... қандағы кальцийдің
мөлшерін азайтады. Сонымен қанның ... ... ... 2 ... ... ... ... құлақ асты безінің гормоны
паротин және ... ... ... ... роль атқарады.
Са және Р сүйекте қалыптасуына организмінде Д ... ... Д ... ... байланысты сүйектену рахит
ауруында жай жүреді.
Гистоавтографиялық методтар арқылы сүйек ... ... ... ... ... қосылуын жақсы байқауға болады. Остеобластар
сүйек ұлпасының минералдануында үлкен роль атқарады.
Жасалған ... ... ... ... ... көп.
Сүйек ұлпасы организмнің құрамында өзгеріп отырады. Органикалық ... ... ... ... түрде жүреді.
Сүйектің гистогенезі.
Бағана клеткасының дифференцияцасы арқылы жүреді. Сүйек майында ерекше
остогендік детермиленген клеткалар болады. Егер сүйек майын терінің, ... ... ... ... ... ... ... майында бағана клеткаларының
бір-бірне бағынбайтын 2 түрлі популяциясы ... ... ... ... және ... ... клеткаларын эритроциттерге,
гранулоциттерге, лимфоциттерге, моноциттерге ... өмір сүру ... ... ұлпасы жаңарып отырады.
Физиологиялық регенерацияның көзі преостеобластар және ... ... ... ... ... 2 жолмен пайда болады: мезенхимадан ... және ... ... ... ... мезенхимадан пайда болуы
Келешекте сүйек болатын жерге клеткалар жинақталады. Ол ... ... ... ... олар өте ... болып келеді. Преостеобласт
клеткалары тропокаллоген және ... ... ... ... базофильді болады.
Преостелобласт остеобластқа айналып, сүйектің клетка ... ... ... ... Бұл ... ... тор және Гольджи
аппарты жақсы жетілген, гистохимиялық тәсілдермен зерттегенде ... ... бар ... ... затының көлденең салмасы гистогенезде әр бағытта орналасып күрделі
өрнек суретіне ұқсайды. Сүйектің көлденең салмасының ... ... ... ... ... ішінде остеоциттер орналасады.
Сүйек затының көлденең салмасы қалыңдап көлденең және ұзынша болып ... ... ... ... ... ... ... болатын
талшықты дәнекер ұлпасы бірте-бірте пластинкалы сүйек ұлпасына айналады.
Сүйектің шеміршектен дамуы
Қуыс сүйектері шеміршектен тұрады. ... ол ... ... ауысады.
Шеміршек қалыбының орнына сүйек пайда ... Олар ... ... шеміршектің ішінде қан тамырлары жақсы жетілген.
Шеміршектің сүйектенуі ең бірінші дияфизінде жүреді, одан кейін эпифизге
ауысады. Клетка ... ... ... ... болады. Сүйектену нүктесі
пайда болады. Перихондриальді сүйектену эндохондриальді сүйектену оссеин
ұлпасының ішіне остеобластар кіруі арқылы жүреді.
Нерв ... ... ... мен әрбір органдардың байланысы нерв жүйесі
арқылы жүзеге асырылады.
Нерв ұлпасы ... ... ... ... ... ... өзгеріп тұратын орта жағдайына ... ... ... ... ... беру ... ... бір қасиеті. Сыртқы ортаның
тітіркендергіштеріне организмнің нерв жүйесі арқылы ... ... ... ... ішкі және ... нерв ... тітіркенгенде қозу туады. Пайда
болған қозу сезімтал нерв арқылы ... нерв ... ... Ал ... ... қозу ... нерв ... органға жетіп, оған қызмет
жүктейді. Қозу өтетін жолды рефлекс доғасы дейді. Рефлекс арқылы ... ... ... ... ... дамуында нерв жүйесі
ұзақ эволюциялық кезеңдерден өтті. Құрылысы күрделенген ... ... ... ... ... беру ... де ... түсті. Нейрон-
тітіркендергішті қабылдап, өңдеп, оларды ... әр ... ... ... ... ... нерв клеткасы.
Нейрондар нерв жүйесінің орталықтары мен ... және ... ... ... деп бір ... екінші нейронға импульс
өткізетін бөлімдерді атайды.
Нейрофибриллдер
Тигроидты заттар
Нерв талшықтары
Фатер пачин денешігі қысым қабылдайтын нерв аппараты.
Нерв ұлпасы
Нерв ұлпасы нерв ... ... Нерв ... ... және
нейроглиядан тұрады. Нейрондардың құрылысы жағынан: униполярлы, биполярлы,
мультиполярлы болады. Өсінділері ... және ... деп ... ... ... ... ... ауыздыларда және алғашқыауыздыларда жақсы.
Қызметтеріне қарай снзгіш, ассоциативті, ... ... ... ... ... ... жүйесінің құрамында кездеседі. Көбінесе қантамырдың
жанында орналасады. Бұл клетка тармақталған жіңішке ... ... ... ... және қозғалысқа түскенде клеткалар өз
пішіндерін жоғалтады. Микроглияны жүйке ұлпасын ... ... ... ... аймағында кездеседі. Сыртқы пішіні мультиполярлы.
Химиялық жағынан нейросекрет клеткалары пептидэргилі және моноамипергиялы.
Біріншісі-пептид ... ... ... аймағында пептидэргилі нейросекрет клеткаларының ішінде
висцеротропты клеткалар тобы бар. Олар висцеральді ... әсер ... ... ... ... окситоцин. Нейросекрет
клеткаларының екінші тобы ... ... олар ... әсер ... ... ... жүйесі күрделі гистологиялық,
цитологиялық тұрғыдан. Олар нерв системасымен өте тығыз байланысты.
Омыртқалы жануарлардың жүрек бұлшық ет ... ... ... ... ет ... әртүрлі құрылымға ие.
Миокардтың бұлшық ет ұлпасын 2 түрге ... 1. ... ... ... ... бөлімі жүректің жұмыс істейтін бөлімінен тұрады.
Миокардтың бұлшық ет ұлпасы клеткалық құрылымға ие, әрі ... ... ... бірі ... ... Бұл
клеткаларда ұзындау пішінге ие ядро дәл ... ... ... қоршалған, ал миофибрилдер перифирияда орналасқан.
Миофибрилдер көлденең жолақты соматикалық ... етке ... ... ... және жуан (миозин) протофибрилдерден тұрады.
Жүректің жұмыс істейтін бұлшық ет ... ... ... өте көп ... олар ... ... ... Митохондрияда кристалар өте көп. Оған дәлел миокардты тыныс ... ... ... және АТФ-тің белсенді шығарылуы. Энергиямен
жақсы қамтылғандықтан жүрек бұлшық ет өмір бойы ... ... ... ... ... ... ретикулум миофибрилдерге
бағытталған кеңейген каналға ұқсас болады. Ол соматикалық ... ... аз ... ... ... етінің өзіндік ерекшелігі онда ендірме пластинкасы
болады. Бұл эволюция процесінде қалыптасқан. Құрамында ... ет ... ... яғни ... ... ... ... плазмолеммаларының арасында ені 20-30нм болатын
кеңістік болады.
Миофибрилдер ... ... ... Z ... ... ... Бұл ... плазмолемма қалыңырақ болады және Z-
жолағының затымен араласып ... ... ... ... ... ... көршілес бұлшық ет клеткаларының арасында
плазмолеммалардың ... ... ... Олар ... немесе саңылыу тәрізді
байланыстар түзеді.
Жүректің бұлшық ет клеткалары плазмолеммадан басқа ... ... ... ... ... ұлпалардың қабаттары,
көптеген қан тамырлар және нерв ... ... ... еті күшті жиырылғыш қасиетке ие, ... ... мен ... нерв ... ... ... Жүректің
қалқаншасы мен құлақшасымен жиырылуындағы келісімділік жүректің өткізгіш
жүйесін құрайтын арнайы бұлшық ет клеткаларының ... ... ... ... ... қалқаншаға өтуіне қатынасады.
Өткізгіш жүйенің бұлшық ет ... ... ... ... Олар ... ... ... келеді, бірақ импульсті
құлақшадан қалқаншаға өткізуге үлкен ... ... ... Өткізгіш
жүйенің цитоплазмасында гликоген және ... ... ... ... ... ... ... Өткізгіш жүйенің бұлшық ет
клеткаларындағы Т-жүйесінің каналдары ... ядро ... ... жүйелердің клеткалары жақсы жүйкеленген.
Жүрек бұлшық етінің дамуы мен регенерациясы.
Сүтқоректілерде жүрек қос симметриялы ... қан ... ... ... Бұл ... үш ... ... түрге ие кезеңінде
болады. Бұл түтіктер мезодерманың эктодермалы және ... ... ... ... Даму процессі кезінде
түтіктер бірігіп кетеді. Олар басқа қан ... ... ... ... ие және ... ... ... Біріккен түтіктерді қоршаған
мезодерма миоэпикардты ... деп ... ... ... ішкі бөлімнен миокард ал сыртқысынан-эпикард пайда болады.
Миокардтың қалыптасу процесінде мезодермальді клеткалар ... ... ... саны өсіп тұратын миофибрилдер пайда болады;
клеткалар арасында байланыстар қалыптасады, ендірмелі жолақтар пайда болады
және ... ... ... ие бола ... П.П. ... ... ... постнатальді процесінде кардиомиоциттер
бөліну қабілетін сақтайды. Осымен ... ... ... ... ... ... Әйткенмен, кардиомиоциттердің цитогенезі біртіндеп
тежеледі. Егеуқұйрықтарда 5-7 тәуліктегі даму аралығында ... ... екі ... ... ... ... Бұлшық ет
клеткаларының ядролары эмбриональді кезеңінде циклден ... ... ... g○ ... g, ... ... ... Бұл клеткалардың плоидтылығы
артады. Мезенхимадан бұлшық ет клеткалары қоршаған дәнекер қабаттар пайда
болады. ... етке ... ... қан тамырлары мен нервтер де кіреді.
Жүрек бұлшық ... ... ... ... ... ... ... арқылы регенерация жүзеге асады. Жүрек бұлшық етінің
функциясының компенсациясы ... ... ... ... ... гипертрофиясы арқылы жүзеге асады.
Миокард зақымдалған кезде кардиомиоциттерде митоздың шығуын байқауға
болады. Митоздар ... сол жақ ... ... ... ... қарыншаларында олардың дамуынан кейін миокардиоциттер
тимидинді қоса бастайды, қалыпты жағдайда қарыншалардың бұл ... Бұл ... ... ... ... ... компенсация ішінен процестердің деңгейінде жүзеге асады;
(гипертрофия және клетка ішілік регенерация), сонымен ... ... ... да ... ... ... ұлпасы жануарлардың және адамның ... ... Осы ... ... ілімді миология деп атайды.
Негізгі ерекшелігі атқаратын ... ... ... ... ... ... Организмде кеңістікте қозғау, жиырылу, қысқару
қызметіне атқарады. Бұлшықеттің ... ... ... ... (жуан)
және актин (жіңішке) болады.
Омыртқалы жануарлардың бұлшықеті микроқұрылысына қарай тегіс
және көлденең жолақты болып бөлінеді.
Организмде ... ... ... ... ... еттері)
2. соматикалық (қаңқа еттері)
3. жүрек бұлшықеті болып бөлінеді.
Бұлшықетті шығу ... ... 3-ке ... Бұлшықет ұлпасы эктодермадан
және мезодермадан пайда болады.
Тегіс бұлшықеттер
Тегіс бұлшықеттер негізінде қантамырлардың ішінде ... Қан ... ... ... ішкі органдардың, әсіресе қуыс ... ... ... ... ... ... зәр ... органдарында,
жатырда орналасады. Бұлар ұзын клеткалар болып табылады, ұзындығы 10-20мкм.
Ұршық тәрізді екі жағы ... ... ... ... ... ... Эмбрионды даму кезінде, мезенхимадан пайда болады.
Морфологиялық ерекшелігі
Миофибрилдерге байланысты олардың ... ... ... созылу.
Бұлшықет ұлпасы клеткалық құрылымнан тұрады. Жұмыс істеуі бәсең, бірақ ұзақ
уақыт жүреді. Бұл ... Адам ... ... ... ... ... ... бұлшықет ұлпасының негізгі құрылымы клетка бір-
бірімен тығыз орналасқан.
Жиырылу ... ... ... ... деп ... ... ... Қоректік элементі: клетканы негізінен
қоректендіретін ядро және цитоплазма. Бұлшықет құрамында митохондрия ... ... ... Онда АТФ ... ... тор және
рибосомдар тор және рибосомдар жақсы жетілген. ... ... ... ... ... ... тығыз орналасуына дәнекер ... ... ... қабатын сарколема деп атайды. Ол клеткаға беріктік
қасиет береді.
Миофибрилдерді 2 топқа бөлеміз:
1. Жіңішке ... ... ... ... Жуан ... ... ... бар)
Осы екі белоктың жиырылуына байланысты бұлшықет ... ... ... ... ... Оның негізгі көзі митоз және амитоз.
Көлденең жолақты бұлшықет
Көлденең жолақты бұлшықетке қаңқа ... тіл, көз ... ... бөлігінің көмей еттері жатады. Адам бетіндегі көңіл-күй бұлшықеті,
көзді қимылдату бұлшықеті құлақ қалқанында және тыныс жолдарында кездеседі.
Көлденең салалы ... ... ... ... ... ... ... компоненті протофибрилдер.
1. Изотропты 3. ... ... 4. ... жолақты бұлшық еттің құрылымдық функционалдық бірлігі ... ... ... ... бөлік жартылай анизотропты толық кіреді Z-
Z. Z-бұл жолақ . Z-изотропты жіпшенің белдеуін ... Ол ... ... ... ... ортасында “М” жолағы болады. Ол бұлшық ет
қысқарғанда пайда болады. ... ... М Z ... ... ... ... бекінеді. Адисканың ұзындығы 1,5-2 мкм 1 дискасы
жиырылуға байланысты.
Симпласт көп ядролы құрылым. Онда ет ұлпасын оттегімен ... ... ... болады.
ӘДЕБИЕТТЕР
Негізгі
1. Заверзин А..А., Харазова А.Д. Основы общей цитологии Л.1982.
2.Де Робертие Э., Новинский ... ... ... ... А., ... Ф., ... и функция клетки М. 1971
4.Свенсон К., Уебстер П. ... ... ... Гистология т.1 М.1983
6.Ченсов Ю.С: Общая цитология М.1984.
7.Малый практикум по цитологии. М.1977
Қосымша
1.В е р м е л ь Е. М. И с т о р и я у ч е н и я о к л е т к е. ... ... ... цитологии и сравнительной гистологии
многоклеточных ... А., ... ... биологические понятия и термины М, 1988.
4.История биологии М.,. 1975.
5.Уикли Б. Электронная микроскопия для начинающих. М., 1976.
6.Фрей — В и с с л и н г А. ... ... ... М., ... Дж., ... ... ... и их функ-
ции в клетке. М., 1977.
8.Ченцов.Ю.С, Поляков.В.Ю. Ультраструктура
МАЗМҰНЫ
АЛҒЫ СӨЗ ………………………………………………………………….3
1-бөлім
ЦИТОЛОГИЯ ІЛІМІ ... ... ... ҰҒЫМ ... зерттеу әдістері………………………………………………………………...5
Электронды микроскоп………………………………………………………………...6
Авторадиография……………………………………………………………………….7
Цитоплазма……………………………………………………………………………...7
Цитоплазма мембраналары…………………………………………………………...12
Плазмалемманың тасымалдаушы қызметі…………………………………………..14
Клетка аралық байланыстар………………………………………………………….16
Клетка органнелалары………………………………………………………………...17
Эндоплазмалық тор…………………………………………………………………...18
Пластидтер…………………………………………………………………………….34
Ядроның құрылысы мен атқаратын қызметі………………………………………..36
Митоз хромосомаларының морфологиясы………………………………………….39
Клеткалардың ... ... – ҰЛПА ... ІЛІМ ... ... ... жалпы мінездеме……………………………………………….51
Эпителий ұлпасын классификациялау………………………………………………52
Морфологиялық классификация……………………………………………………..53
Қызметіне қарай классификациялау…………………………………………………53
Омыртқалы жануарлардың шырышты
эпителий қабаттары…………………………………………………………………...54
Асқазанның шырышты эпителийі…………………………………………………...55
Ішектің шырышты эпителийі………………………………………………………...56
Бүйрек эпителийі……………………………………………………………………...56
Фильтрация және реабсорбция………………………………………………………57
Безді эпителий…………………………………………………………………………57
Бездерді талдау………………………………………………………………………..58
Ішкі орта ... ... ... ... ... ... ұлпасы…………………………………………………………….68
Борпылдақ талшықты дәнекер ұлпасы……………………………………………....68
Борпылдақ дәнекер ұлпасының клеткалары………………………………………...68
Шеміршек ұлпасы…………………………………………………………………….69
Сүйек ұлпалары……………………………………………………………………….72
Сүйек ... ... ... ... ... дамуы……………………………………………………….75
Бұлшықет ұлпасы……………………………………………………………………..76
Тегіс бұлшық еттер……………………………………………………………………77
Морфологиялық ерекшелігі…………………………………………………….…….77
Көлденең жолақты бұлшықет………………………………………………………..78
Омыртқалы жануарлардың жүрек
бұлшық ет ... ... ... ... ... ұлпасы…………………………………………………………………………...81
Нейрон…………………………………………………………………………………82
Нерв талшықтары……………………………………………………………………..83
Нейроглия……………………………………………………………………………..84
Микроглия…………………………………………………………………………….85
ӘДЕБИЕТТЕР ………………………………………………………………………86
1

Пән: Биология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 66 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Гистология-ежелгі дәуір ғылымы9 бет
Клетканы зерттеу әдістері3 бет
Цитология15 бет
Нуклейн қышқылдары туралы5 бет
Созылмалы панкреатит10 бет
«гистология» пәні бойынша силлабус20 бет
Іле өзеніндегі тыран (abramis brama) балығының биологиялық сипаттамасы және жыныс бездерінің гистологиялық ерекшеліктері29 бет
Биология сабақтарында цитологиялық білімдерді қолдану әдістемесі64 бет
Гистология8 бет
Гистология туралы11 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь