Ежелгі тас ғасыры (палеолит) дәуіріндегі Қазақстан

Кіріспе
1 Ежелгі тас ғасыры (палеолит) дәуіріндегі Қазақстан
2 Табиғат жағдайлары және ертедегі гоминидтерт мекендеген орта
3 Ежелгі палеолит
4 Соңғы палеолит
5 Мезолит
6 Жаңа тас ғасырындағы Қазақстан
6.1 Неолит
6.2 Энеолит
Қорытынды
Планетамыздың барлық түкпірлерінде адамның шығуы мен даму тарихында, сондай-ак оның еңбек қызметінің іздерінде ортақ нәрсе көп және олар өзара тағыз байланысты. Алайда адамзаттың ежелгі өткен заманының көптеген бетгері осы кезге дейің ашыладн жоқ, анықталған мәселелер мен даулы қағидалар әлі де көпбіміздің ертедегі бабаларымыздың емірі туралы қазіргі түсініктер адам еңбегінің калдықтары - тас құралдар, оларды дайы-ндаған кездегі қалдықтар, тамақ калдықтары - жануарлардың сүйектері сақталып, үнгірлерді, үнгіме қуыстарды зерттеуге негізделеді. Осы заманғы «мешеу халықгар» дейтіндердің өмірінен алынатын этнографиялық дерек-тердің де маңызы аз емес. Олар ежелгі адамзаттың материалдық және руха-ни мәдениетінің кейбір жақтарын жақсырақ түсіндіруге мүмкіндік береді. Бірақ басты ақпаратты дегенмен де алғашкы қауымдық қоғамның ең көп таралған материалы - тастан жасалған еңбек құралдары береді.
Ежелгі адам өз дамуында бірінен кейін бірі келетін бірнеше кезеңдерден өтті. Олардың негізіндетасты өндеу техникасының жетілдірілуі және соған байланысты еңбек өнімділігінің, материалдық және рухани мәдениетгің өсуі жатыр. Археологияда қабылданған кезеңдерге бөлуге сәйкес адамзат тарихы тас, қола және темір дәуірлеріне бөлінеді. Аталған дәуірлердің әрқайсысы өз кезеңінде хронологиялық ірі кезеңдерге бөлінеді. Тасғасыры үш кезеңнен тұрады. Палеолиттің ерекшелігі Евразия мен Африка аймақтарының сол дәуірдегі мәдениетгерінің едәуір ұқсастығы болып табылады. Палеолиттің кеңінен мәлім кезеңге бөлінуі) соңғы жылдарда жеткілікті дәрежеде елеулі өзгерістерге ұшырады. Қазір палеолиттің бірінші, ең ертедегі мәдениеті деп олдувай мәдениеті дейтін танылады. Осыған байланысты Қазақстанның палеолитің кезеңдер¬ге бөлу де басқаша көрінеді.
Қазақстанның соңғы палеолиттік мәдениеттері өмір сүрген кездің палеогеографиялық жағдайлары қандай болған? Сібір, Қазақстан, Орта Азия үшін қабылданған уақыт аралығы кері қарай 10 мың жылға дейінгі 40-30 мың жыл аралығында белгіленеді. Қазақстан үшін бұл уақыт лаңдшафтағы, палеоклиматтағы, жануарлар мен өсімдіктер дүниесіндегі үлкен өзгерістермен сипатталады. Бұл кезге қарай Қазақстанның жер бетінің құрылысы қазіргісіне жақын болды. Негізгі ареалдарда тас ғасыры мәдениетінің дамуы өзгеріссіз жүрді.
        
        Мазмұны
| |Кіріспе | |
|1 ... тас ... ... ... ... | |
|2 ... жағдайлары және ертедегі гоминидтерт мекендеген орта| |
|3 ... ... | |
|4 ... ... | |
|5 ... | |
|6 ... тас ... ... | ... ... | ... ... | |
| ... | ... ... түкпірлерінде адамның шығуы мен даму тарихында,
сондай-ак оның еңбек қызметінің іздерінде ортақ нәрсе көп және олар ... ... ... адамзаттың ежелгі өткен заманының көптеген бетгері
осы кезге дейің ашыладн жоқ, анықталған мәселелер мен ... ... ... ... ... ... ... туралы қазіргі түсініктер адам
еңбегінің калдықтары - тас құралдар, оларды дайы-ндаған кездегі қалдықтар,
тамақ калдықтары - ... ... ... ... үнгіме
қуыстарды зерттеуге негізделеді. Осы заманғы «мешеу халықгар» дейтіндердің
өмірінен алынатын этнографиялық дерек-тердің де маңызы аз емес. Олар ... ... және ... ... ... ... ... мүмкіндік береді. Бірақ басты ақпаратты дегенмен де алғашкы
қауымдық қоғамның ең көп ... ... - ... жасалған еңбек
құралдары береді.
Ежелгі адам өз дамуында бірінен кейін бірі келетін бірнеше кезеңдерден
өтті. Олардың негізіндетасты өндеу ... ... және ... ... ... ... және рухани мәдениетгің өсуі
жатыр. Археологияда қабылданған кезеңдерге бөлуге сәйкес адамзат тарихы
тас, қола және ... ... ... ... дәуірлердің әрқайсысы өз
кезеңінде хронологиялық ірі кезеңдерге ... ... үш ... Палеолиттің ерекшелігі Евразия мен Африка аймақтарының сол
дәуірдегі мәдениетгерінің ... ... ... табылады. Палеолиттің
кеңінен мәлім кезеңге бөлінуі) ... ... ... дәрежеде елеулі
өзгерістерге ұшырады. Қазір палеолиттің бірінші, ең ... ... ... мәдениеті дейтін танылады. Осыған ... ... ... бөлу де басқаша көрінеді.
Қазақстанның соңғы палеолиттік мәдениеттері өмір сүрген ... ... ... ... ... ... Орта Азия
үшін қабылданған уақыт аралығы кері қарай 10 мың ... ... 40-30 ... ... ... ... үшін бұл уақыт лаңдшафтағы,
палеоклиматтағы, жануарлар мен өсімдіктер дүниесіндегі үлкен өзгерістермен
сипатталады. Бұл ... ... ... жер ... ... ... болды. Негізгі ареалдарда тас ғасыры мәдениетінің дамуы өзгеріссіз
жүрді.
1. Ежелгі тас ... ... ... ... тас ... дәуірі - адам мен оның шаруашылығы қалыпт-асуының
бастапқы уақыты. ... ... ... ... ... ... ... жинап, жануарларды аулаған Палеолит дәуіріндегі адамдардың
қоғамдық ұйымы күрделі де ұзақ даму ... ... Оның ... кезеңі
алғашқы тобыр. бірлесіп қорғану және шабуыл жасау, аң аулау және жиып-теру
үшін бірлесу болды. Бұл ... ... ... ... ... ... Сонымен бірге оған неке
байланыстарының кейбір реттелгендігі тән болды.
Алғашқы тобыр төменгі палеолиттің алдыңғы кезеңдерінін бірі - ... ... ... ... ... жаңа ... ... - алғашқы
қауымның алғышарттары бірте-бірте толыса ... Ал ... ... мен жасына карай табиғи еңбек бөлінісі болады, қауымның бастапқы
нысандары шыға бастайды. Әлеуметтік ... ... ... ... ... ... қауымның толысқан нысандарының қалыптасуымен сипатталады.
Көптеген ... ... бұл ... ... осы ... ... бар адамға айналуымен тұстас қеледі.
Келесі дәуір – мезолит дәуірін, ал одан кейін ... пен ... және ... ... ... ... мен балықшылар мәдениетінің
қалыптасу және даму уақыты ретінде ... ... Ал ... ... ... қаншалықты қашық болғанымен, біз алғашқы қауым
аңшылары мен ... ... ... ... ... өзара тығыз әсер ету арқылы дамыды деп ... ... ... ... және ертедегі гоминидтер мекендеген орта
Евразияның кең-байтақ кеңістіктеріндегі шел, шөлейт аймақ пен далаларда
қейінгі 35 жыл ... тас ... ... ... ... ... ... аймағы бетінің құрылысында асқар биік таулар мен
қыраттардан бастап ойпат ... ... ... ... ... жер ... ... жер бедері мен көрінісінің бұлайша алуан ... ... ... қуаң ... ... ертедегі гоминидтер мекен- -дерінің алуан
түрлі ғана емес, сонымен ... ... ... да ... ... ... аймақтарына эволгоциядағы айырмашылық пен оның ... ... ... ... ... ... ... сондай-ақ гоминидтердің
шығуы мен эволюциясы тән. Бірақ қуаң аймақтың бір сипатгы ерекшелігі бар,
ол ашық (жер ... ... ... өте ... ... Олардың көбі
кешенді болып келеді және адамдардың ... ... ... ... жағдайда өте ұзақ уақыт (екінің бірінде жүз ... ... ... ... ... Өзінің куаң өңірдегі жағдайына, жер
аумағының кендігіне және табиғи-ландшафтық ... ... ... жер ... көп ... ... ... Қазақстан Евразияның куаң өңірінің
палеолитін ... ... бола ... Қазақстан аумағында ежелгі
гоминидтер пайда болуының алғышарттарын адамзат тарихындағы ... және ... ... ... ... ... ала отырып
іздестіру керек, ал ондай кезең плиоценнің екінші ... ... ... ... ... Африка құрылығынан бастап қазіргі қуаң өңір мен
Сібір аумағына дейінгі кең-байтақ жерде ... ... ... өте ... ... қоныстанғанын дәлелдейді. Қазір бір нәрсе
айқын: 1,5-1 млн жыл ... ... маңы ... ... ... далаларында, Монголия мен Солтүстік ... ... ... ... ... жағдайлары
таулары біршама аласа және климаты қолайлы Азия жазықтарын ... алыс ... ... ... ... алды деп санауға
мүмкіндік береді. Ол ... ... ... мен ... ... ... ... кезеңдері үшін ең солтүстік аудандар болған.
Плиоценнің аяғындағы апат пен ... ... ... ... ... ... Қарақорым, Тянь-Шань мен Алтай муссондарды өткізбейтін кедергі
болып қана қойған жоқ, сонымен қатар ... да ... ... ... циклондар қозғалуының өзгеруі, куаң өңірде климат континентгігінің
ұлғаюы едәуір аумақтың ... ... ... ... Сол бір өзгерген
жағдайларда бұл өзгерістер Қазақстанның түрлі аймақгарына бірдей әсер еткен
жоқ.
Тұран жене ... маңы ... ... тұрақты жағдайларымен
сипатталады. Каспий теңізінің жағалауы мен Үстірт қыратында тас ... ... ... неолитке дейінгі үздіксіз эволюцияны
дәлелдейтін көптеген тұрақтары сақталған ... ... мен ... шақпақтас шикізатына негізделді.
Каспий маңы ойпаты мен Үстірт қыратындағы ... ұзақ ... ... ... ... (қолайлы климат; аң аулау
объектілері мен мекендеу орындарының молдығы; шикізаттың ... ... тұщы ... ... ... болды. Сақталған тұрақтардың топографиясы
геологтардың жағалау шегінің талай рет ... ... ... шоқылар мен жазықтардың ұштасуы төн, түбі жайпақ қең аңғарлары бар
Сарыарқа геоморфологиялық жағдайлары жағынан мейлінше тұрақты аймақ ... және ... ... қала да ... Мұнда палеолиттің эволюциясы
ашельдің едәуір ... ... ... ... палеолитке дейін созылады.
Тас ғасыр тұрақтары топографиясының ... ... ... ... негізгі су айырығының бойымен өтіп, одан соң ... ... ... ... ... көрсетеді. Палеографиялық жағдайлардың
тұрақтылығы, жануарлардың ... ... және ... ... ... жолдарының орнығып, тегінде, ... тас ... ... және ... су көздерінің көп болуы ... әр ... ... ... ... белгілі бір тұрақтарда ұзақ уақыт
мекендеуіне мүмкіндік жасады. Олар қені алынған ... ... ... ... қарасу немесе тұщы сулы бұлақтар жанына жайғасты, қазіргі
сияқты, ... да ... ... жері мен ... ... ... ... арқылы белгіленді. Өте суық әрі құрғақ болған ... ... ... ... ғана су ... ... бұзды.
Көпжылдық тонданудың өрістеуі жағдайында Сарыарқаның көптеген аудандарында
Сарыарқаны қоныстанған жануарлар мен бір ... ... ... ... біржола кетіп қалған гоминидтердің қалыптасқан байланыстары
бұзылып, қалпына ... Тек ... ... ... шығысындағы
Ертіс өңірінде ғана эволюция неолитқе дейін толастамады. Өтпелі ... ... ... бөлінетін объект болып келді. Қаратау жотасы осындай
өте қызықты өтпелі учаскелердің бірі ... ... Оның ... ... ерекшелігі мынада: ол, бір жағынан, Солтүстік Тянь-Шань
жоталарының сілемі болып табылады және соларға тән ... ... бар, ... суық ... сірә, онда мұзарттар болса керек. Екінші жағынан, ол
екі ірі аймақты - Орта ... ... ... мен ... саздақты
даласын шектеп, бөліп тұр. Климаты жағынан Қаратау жотасының жағдайы ерекше
қолайлы. Қаратау ... ... ... ұзақ ... ... кем ... плиоценнен бастап сақталып келген. Мұны неоген ... ... ... өсімдіктер мен жануарлар дүниесі дәлелдейді.
Екінші жағынан, Қаратау жотасының шел дала ... ... ... алыс ... ... ... мен ... сары топырақты
қабаттардың қалыптасуына да жағдай жасады. Қаратау ... ... ... құрылысы да мұнда жануарлардың сансыз көп
үйірлерінің тұрақты ... ... ... ... ... ... атындағы және т. б. елді мекендер сияқты көптеген
жерлерден табылғаны мәлім. Осылардың бәрі бұл ... ... су ... өзен жағаларынан, үңгірлерден және сары ... ... ... ... ... ... ... осында мекендеуіне
себепші болғаны қайран қалдырмайды.
Алайда, өтпелі (шекаралық) аудандардың ... - ... ... ... және алуан түрлі болуы. Мәселен, Қаратау жотасының
палеолиті қалай болғанда да ... екі ... ... да ... ... ... жол Кіші ... ауданына тән және
Бөріқазған мен Тәңірқазғанның салмақты қара шақпақтастарына негізделген. Ең
ежелгі тұрақтар мүйісті-қыратты ... ... ... ... ... мустьелік және соңғы палеолиттік тұрақтар тау етегінде орналасқан
және Бөріқазған мен Тәңірқазғанның ... ... ... ... алшақтығы басым көрінеді.
Екінші бағыт неғұрлым жақсы қасиеттері бар және ... ... ... ... ... ... ... түсті
шақпақтастар негізінде дамыды. Негізгісі Ш.Уәлиханов атындағы тұрақ болып
табылады. Оның ... ... оның өмір ... ... аңғарлары
кесіп өткен сары топырақты үстірт тарихымен байланысты.
Үшінші даму бағытының немесе құмайттарда даму бағытының іздері де бар.
Ш.Уәлиханов ... ... ... және ... да жерлерде типологиялық
ерекшеліктері бойынша Сарыарқадағы саяқ мәдениетіне ұқсайтын соңғы палеолит
үлгілері жиналды.
Соңғы, былайша ... ... ... және ... ... ... едәуір бөлігі үшін қиын жағдай ... ... ... ... ... бұл өте суық және ... кезең
болды. Маңызды палеогеографиялық екі оқиға - Қазақстанның шығыс жағында
көлемді таулы аймақтың пайда болуы және ... ... мен ... ... ... ... осы уақытпен байланысты.
Біріншісімен сабақтас екінші оқиға - кең-байтақ ... ... ... ... мен ... жануарлар мекендейтін ежелден ... ... ... жағдайларының пайда болуы. Гоминидтер өздерінің
қоныстанған ... ... ... ... ... ... Торғай
ойпанының құрғақшылық жайлаған аңғарлары мен көлдерін жағалай, Сарыарқаның
шет жақтарындағы көлдердің түбектерін бойлай ... ... ... ... ... ... ... соңынан кетуге ... ... ... ... Жалпы алғанда Солтүстік ... ... ... ... ... ұқсас жағдай орын алуы мүмкін еді.
Қуаң аймақты аталған тұрақты ландшафт-климат жағдайлары ... ... ... механизм ретінде қарастыру керек. Қазақстан үшін бұл
мынадай аса маңызды үш буын:
а) ... ... ... шөл аудандары, Тұранның
құмдақты және саздауыт шелі - қуаң аймақтың ... ірі ... ... ... ... ... солтүстік аудандар (орманды дала, дала) - ыстық кезде мекендейтін
аймақтар;
б) таулы аймақтар - дағдарысты палеогеографиялық ... ... ... ... ... таулы аймақтары мейлінше аз зерттелген күйінде
қалып отыр. Мұнда палеолит тұрақтарын іздестірудің ... ... мол ... ... және жер ... тез ... шарының белгілі бір аймағының географиялық және климат
ерекшеліктері ... әр ... ... ... ... әр ... ... негізгі факторлары болды. Әр түрлі ендік халықтарының
ертедегі шаруашылығы мен алғашқы ... ... ... ... ... пен ... ... даму қарқындарына ықпал
еткен де солар.
3. Ежелгі палеолит
Ежелгі ... ... үш ... ... олдувэй (бұдан бұрынғы
2,6 млн жыл - 700 мың жыл), ашель (бұдан бұрынғы 700 мың - 150-120 мың жыл)
және мустье ... ... 150-120 мың - жыл) ... ... ... ... тастың қасиеттерін жақсы білген, өйткені оның ... ... ... бәрінен де көбірек қолданғаны, ал оған ... ... кей ... ... тегін емес. Материал таңдау көбінесе
құралдың қолданылатын мақсатына байланысты болды. ... ... ... ... ... ... шой балғалар, шепектер,
пышақтар, тескіштер және т. б. бөлініп шыққан. Ауыр салмақты, тік ... ... ... ең ... ... ... ... олар Кеңірдек
елді мекйй жанынан, Қаратау жотасының оңтүстік-батыс беткейіндегі Арыстанды
өзенінің ең ... ... ... ... ... төрттік кезеңнің
қалың конгломераты арасынан табылған. Олармен бірге ... ... ... ... де ... әлгі ... солардан сындырылып алынған.
Ашельдік Бөріқазған және Тәңірқазған тұрақтары мейлінше назар аударуға
лайық. Бұл ... ... ... шегі ... және ... ... ... белгілі бір шектен тыс жерлерде сирек кездеседі. Бөріқазған
мен Тәңірқазғаннан табылған ежелгі палеолиттік ... төрт ... ... және бір қырлы шапқы құралдар; шапқылар; ауыр тас сынықтар; ірі ... - ... ... бөлінеді. Бірінші тобы көбірек кездеседі. Шапқы
құралдардың Оңтүстік-Шығыс Азия мен ... ... ... ... тас ... ... айырмашылығы жоқ, олардың барлық
жағдайда да малта тас сияқты түрде болуы ... ... тас ... шеті ... екі ... мол ... жұқартылған, өткірленген имек
жүзі бар, ал қарсы жағы өңделмеген. Төменгі палеолитте адам тасты ... ... ... пайдаланып, біріне-бірін ұрған. Мұндай техниқа «соққылау
техникасы» немесе ... тас ... деп ... ... ... ... жағдайда өзендерде кездесетін кәдімгі малта тастар шикізат болған.
Кейіннен шой балғалар пайда ... олар ... ... ... берді. Олар көбінесе цилиндр немесе дөңгелек түрде болып, көп
жерінде жемірілген және ... із ... ... ... ... ... ... құралдары жоғарыда аталған тәсілмен
өңделген. Құралдар дайындау үшін ... ... ... тастар болған.
Құралдарды өңдеу кезінде тастың екі жақ ... ... ... ... ... жұқартылған да қесетін имек жүз ... ... ... ретінде пайдаланылған. Қаратау жотасының тас құралдарын зерттеудің
нәтижелері ... ... ... ... ... ол ... дәуірінде шектеулі екі аймақ ... ... ... Тас ... Палеолит. Орталық Қазақстан.
ұсынған еді. Олардың біріне мекендеушілеріне қолдан жасаған ... ғана тән ... ... ... және ... ... ... мен Африка жатқызылды. Екінші аймақ солтүстік-батыс Үндістан, Жоғарғы
Бирма, Қытай, Ява болып табылады, олардың тас ... ... ... және бір жағы ... шапқы құралдар тән. Оңтүстік Қазақстанда табылған
тас құралдар негізінде ... ... ... ... «Екі немесе бір
шеті шабатын құралдар мен қол ... бір ... ... ... ... ... ... мәдениеттін болуы туралы және төменгі
палеолит дәуірінде Азияның даму ... ... ... ... ... ... ... Оңтүстік Қазақстаннан
табылған материалдардың Азия мен Африка аумағында ... ... ... және ... ... ... ... дамуының бірдей екендігі, оларда өзгерістер мен дамудың бір жолмен
жүргендігі туралы жорамал айтуға мүмкіндік береді.
Ашель уақытының ескерткіштері ... ... да ... ... қара және ... ... шақпақ тас жыныстарынан дайындалған.
Осындай тұрақтардың бірі - Сарыарқаның солтүстік-шығыс шетінде ... ... ... бифастарды, яғни тастан екі жақ беті ... ... ... ... ... және ағашты ұқсатуға
арналған қырғыштарды, сондай-ақ қөптеген нуклеустерді - жоңқалар мен жалпақ
тіліктер сындырылып алынып құрал ретінде ... ауыр ... ... ... ... Қазақ-стандағы басқа да ашельдік ескерткіштер
,ақасынан Жезқазған қаласынан 150 ... ... ... ... ... ... ... Жезді ауданынан табылған Обалысай тұрақтары назар
аударуға лайық Тас бұйымдар жиынтығы арасында шапқы құралдар ерекше ... ... ... ... мен ... ... интенсивті
жүргізілген зерттеулер Археолог А.Г.Медоевтің Қазақстанның алғашқы заман
тарихы проблемаларына және тас ... ... ... ... емес ... қалыптасуын көп жағынан анықтады. Зерттелген
ескерткіштерді көзбен шолып байқау оның ертеде өтқен ... ... ... ... ... ... берді. Жалпы алғанда, оның
көзқарастары сол ... ... ... ... ... жинақталған
деректемелермен жақсы ұштасты.
Осы уақытқа қарай жинақталған материалдар ... ой ... және ... ... қуаң ... палеолит ескерткіштерінің
өзіндік ерекшеліктерін анықтау өте маңызды болып отыр. Бұл тұрғыдан алғанда
алғашқы адамдардың «ашық үлгідегі» Семізбұғы, Бөріқазған, ... ... мен ... зор рөл ... ... ... шөгінділердің сары
топырақты немесе жайылма қатпарларында ... ... ... алғашқы адамдардың өмірі туралы, олардың тас саймандары туралы
бірегей, ... ... ... ... мұндай ескерткіштер біршама
қысқа уақыт аралығын ғана қамтиды. «Ашық үлгідегі» ескерткіштер ... ұзақ ... ... ... ... ... зерттей келіп, тас
бұйымдарды өңдеу дәстүрлерінің эволюциясын қадағалауға болады.
Қазақстанның палеолиттік мәдениеті аймағында Солтүстік Балқаш ... ... ... ... Бұл ауданда түрлі уақыттардағы тұрақтар
өнімі алынған шұңқырлар тізбектерінің үстіне, өзен және көл ... ... ... ұшар басы мен ... ... ... ... алқабы Жезқазған облысындағы Саяқ поселкесінің ... 60 ... ... ... ... өңірінің тек бір ғана - аумағы 2500x300 м ұсақ шоқылы
Семізбұғы мекенінен барлығы 1611 тас ... ... ... ... ... қара түсті шақпақ тас девон ... ... ... ... нуклеустер, клектон сынықтары, ... ... ... ... ... мен ... бар. ... алғанда,
Семізбұғы индустрия қешендерінің эволюциясын бағалай ... ... ... ... болып табылатынын мойындау керек.
Бүгінгі таңда Шығыс Қазақстан жеріндегі ең ежелгі ескерткіш Қозыбай
тұрағы саналады. Бұл ... ... ... ... ... жақын
жерге, Қалғұтты өзенінің жағасына орналасқан. Алғашқы адамның ... тас ... ... ... шапқы құрал, екі жағы ... мен қара ... ... тас ... ... ... сынықтар
биік қабаттардың беткейінен табылған.
Кейінгі кезең - мустьелік кезеңде тас өңдеудің жаңа техникасы ойлап
табылды, бірақ ұсақ ... тас та ... ... Оңтүстік және Орталық
Қазақстан жерінде мұндай ескерткіштер көп кездеседі. Олардың бірі 1958 жылы
X.А.Алпысбаев тауып, кейіннен Ш.Ш.Уәлихановтың ... ... көп ... ... ... ... ... тұрақтан 6 мәдениет қабаты анықталып, олардан тас
бұйымдар, от жағылған орын мен ... ... ... ... асыл ... сияқты жануарлардың сүйектері табылды. Оның қабаттары ... оң ... ... ... әр ... тереңдікте көлбей
орналасқан. Әзірше бұл - Қазақстан жеріндегі тас бұйымдар мен ... ... ... ... күйінде, яғни оны мустьерліқ уақытта
адам қалай ... сол ... ... бірден-бір тұрақ. Қазудың қиындығы
мәдени қабаттардың 2,30 ... 7,20 ... ... тереңдікте
жатқандығында болып табылады. X.А.Алпысбаевтың мәліметтеріне қоса, алғашқы
аңшылардың өмірі туралы жаңа ... алу, ... ... дайындайтын
шеберхананы аршу және соның негізінде тұрақты ... ұзақ ... ... ... ... бастап, жоғарғы палеолит дәуіріне дейін үздіксіз
мекендегендігі туралы ... ... ... болды.
Мұнда құралдар дайындау үшін негізгі шикізат ... ашық ... ... Құралдар арасында пышақ тәрізді қалақтар, қырғыштар басым.
Остеологиялық материал жануарлардың, соның ішінде жылқының, бизонның, бұғы
мен киіктің сүйектерінің ұсақ ... ... ... аң ... ... далалық сипатын, климаттың құрғақ болғанын
дәлелдейді. Бұл ... ... ... деректері де көрсетеді.
Шымкент облысындағы Көшқорғаңды қазғанда қызықты мәліметтер ... ... ... көзінің биіктігі 1 метрге дейін жететін травертин
орамы көмкерген ежелгі грифоны (аузы) орналасқан. Орамның ... 25 ... ... әр ... қазба жұмыстарын ... ... ... ... бай ... ... ол
«Көшқорған кешені» деген атаумен бөліп көрсетілген.
Құралдардың жетекші үлгісі көбінесе жай ... және тура ... ... ... сүйір ұшты сынықтар мен пышақтар да кездеседі.
Алуан түрлі ... - ... ... ... ... мен ... мол болуы палеолит адамының суға келген кезінде бұлақ жанындағы
батпаққа батқан ... ... ... ... ... ... ... индустриясын Көлбұлақ материалдарынан және
Тәжікстандағы «сары топырақты» палеолиттен табуға ... ... ... кешенінің бірқатар белгілері ... ... ... ... ... және ... (Германия)
тұрақтарымен жақындығы аңғарылды. Бұл орайда Вертешселештегі ... ... ... 350-600 мың ... ... ... ұқсайтын
тұрақтарды алыс шығыстан да ұшыратамыз. Мәселен, Қытайдың Чжоу-коу-дянь
үңгір тұрақтарының ... ... ... ... ... Көшқорғанды, сірә,
плейстоценнің бас кезіндегі батыс және шығыс ескерткіштері ... буын ... деп ... ... етеді.
1984 жылы Жезқазған облысының Ағадыр ауданында мустьерлік заманның жаңа
ескерткіштері ... ... - ... және -2, Үлкен Ақмая сияқты
тұрақтар. Мұнда тас бұйымдар бұлақ ... ... ... ... ... материалдарының жақын және бұлақтың болуы адамдардың
мекендеуіне себепші ... Бір жағы және екі жағы ... ... ойық ... мен нуклеустер жергілікті шикізат - сұрғылт
кварциттен дайындалған. Көптеген құралдар ... ... ... ... мұны тас ... ... сынықтардың болуы
көрсетеді.
Дөңгелек нуклеустермен қатар ... ... ... ... ... және үш бұрыш түріндегі сынық тастардың
болуы тас өңдеу техникасындағы ілгері басқандықты дәлелдейді. Тас сайманға
типологиялық талдау жасау құрақтардың өмір ... ... ... мустье,
бәлкім, ашель заманына да жатқызуға мүмкіндік береді.
Орталық Қазақстанның көптеген палеолиттік тұрақтарында тас ... ... ... ... ... Жер бетінен табылған материалдар
деректемелерімен берілсе де, суреттелген олжалар бұл аумақты ... ... ... сұраққа белгілі бір дәрежеде жауап қайтаруға
мүмкіндік береді.
Батыс Қазақстанның Сарыташ шығанағы маңында ... ... ... ... ... ынта ... ... Құмақапа
аңғарынан да табылды. Құралдар дайындау үшін негізгі шикізат материалы
ретінде ... ... ... ... мол ... ... пайдаланылған. Тас индустрияларының жиынтығын мұқият зерттеу
негізінде А.Г.Медоев мынадай мәдениеттерді ... ... ... -
ашеллеваллуа- ашель-1-2, Шақпақата-1 (соңғы ... ... және ... ... ... мәдениеті жиынтығының көпшілігі ... ... ... тік ... ... ... ... нуклеустерден жасалған ірі әрі салмақты үшкір тастар, ал
құралдардан - ... ... ... ... ... тастардан істелген
«тас балталар» бөлініп ... ... ... ... ... ... ... ұқсастығы бар.
Келесі мәдениет - ортаңғы ... ... ... ... тас балталар мен кливерлер аз кездеседі. Тас бұйымдар теңіз
жарқабақтарының жағалауындағы ежелгі белдіктерінде, ... ... ... жатыр. Осының алдындағы индустриямен салыстырғанда
енді құралдар мен бұйымдардың көлемі кішірейгені байқалады. Ежелгі ... ... жаңа ... ... ... ... ... найзалардың өнделген тас ұштары
мен екі жағы ... ... тән ... ... ... тұрақтар Каспий
теңізінің жағалауындағы жарқабақ алаңдарына орналасқан. Құрал табылған жеті
жерді ... ... ... ... сипаттауға тоқталып өтейік.
Тұрақтар бір-біріне жақын орналасқан, бірақ тас ... ... та ... Олардың (тұрақтардың) әрқайсысында дерліқ
құралдардың ... және ... ... ... сондықтан оларды
хронологиялық жағынан айыру қиын. Тас бұйымдар арасынан ... ... ... ұштары және көп мөлшерде сынық тастар
бөлек көрінеді. Соңғыларының ішінде ауқымды ... ... ... да ... ... ... 30 ... дейін жететін лейаллуа
пластиналарын алуға арналған ауыр тас ... да ... ... ... ... нуклеустердің, алуан түрлі (үш бұрышты, төрт
бұрышты) симметриялы пластиналардың және аз ... ... да, ... құралдардың болуы тән.
Қазақстанның ежелгі тұрғындары эволюциялық дамуы жөнінен Ното Заріссіз
сатысына сәйкес келетін ... ... ... мен Маңғыстаудың
алғашқы мекендеушілері сол кезде-ақ от жағып, оны ... ... ірі ... ... аулаумен, жиын-терінмен шұғылданған.
4. Соңғы палеолит
Соңғы палеолит б.з.б. 40-35 мыңжылдан басталып, 10 мыңжылмен аяқталады.
Бұл Жер ... ... ... ... адамның қеңінен тарай
қоныстанған және нәсілдер мен нәсілдік топтардың қалыптасу уақыты.
Ақыл-ойлы адамның шығуы мен ... ... ... ... ... және ... мәдениетінің одан әрі ... ... ... бар. Бұл ... ... ... прогрестік
дамуымен, рулық қауымның қалыптасу үрдісімен, адам ... ... ... тән ... ... ... ... шығуымен тікелей
байланысты. Рулық ұйым барлық ... ана ... және шеше ... ал ... қауымда үстем жағдайда болды деп топшыланады. Сонымен,
аналық ру өзара қандас туыстығы арқылы біріккен және ... ... тегі бір ... ... тобы ... Сондай-ақ әйелдердің
қоғамдық өміріңдегі ... ... де ... үй ... руды өрбітуші ретіндегі ... ... ... ... ... идеологиялық ұғымдарында ру бастығы және ... ... ... ... пайда болуы кездейсоқ емес.
Соңғы палеолит дәуіріндегі адамның дүниетанымы күрделене түсті. Аңшылар
магиясына ... кең ... ... ... ... бейнесін - символын
бағындыру арқылы оған өктемдік етуге ... деп сену ... ... ... сол ... ... болған алғашқы өнер болды деп топшыланадым.
Оның басты тақырыбы - әр түрлі жануарлардың суретін салып, ... ... ... ... ... ойып ... жұмсақ тастан қашап
жасалған әйел мүсіндері жердің құнарлығын, аналық қасиетті бейнеледі.
Адамның жаны туралы, жердегі тіршіліктің ... ... о ... ... ұғымдар күрделі әдет-ғұрыптық рәсімдердің пайда болуына әкелді.
Өлген адамның денесіне ... жоса ... оның ... ... ... ... тістерінен жасалған алқа тағылды, аяғына
мамонттың ... ... ... ... киіміне моншақ тізбесі
тігілді. Өліктің қасына шақпақ тастан, мүйізден жасалған заттар қойылды.
Алдындағы кезеңнің ... ... бұл ... аз табылғанын атап өтеміз. Шығыс Қазақстанда Қанай, Свинчатқа,
Пещера, Ново-Никольское және Шүлбі ... ... ... Бұқтырманың оң жағасында үңгірге кіре берісте орналасқан.
Көмбенің шығыс жағындағы 30-50 см және батыс жағындағы 60-170 см тереңдіқте
қазба ... ... ... ... табылды, олардың арасында
айналдыра өңдеп жасалған қырғыш, қайшы сияқты қалақшаның ... ... ... ... ізді ... ... ... шой балға және қара
шақпақ тас пен жасыл кварцит жынысы ... ... бар. ... бет жағы ... әк ... ... ... жануарлар:
мүйізтұмсық, бизон, үңғір арыстаны және ... ... ... ... ... ... тұрақтың мерзімін жоғарғы палеолит
деп шамалауға мүмкіндік береді.
Алдындағы кезеңдерге ... ... ... тас ... өңдеу
неғұрлым қүрделі болды. Сүйек және ағаш ... сына ... ... жұқа қалақшалар жонылып, сонан соң бұл құралдар пышақ
және қырғыш ретінде пайдаланылған. ... ... ... да ... ол жүзі жұқа ... - найзалардың, сүңгілердің ұштарын алуға
мүмкіндік берді.
Ертістегі Шүлбі тұрағында 5000 тас ... ... ... ... ... ... ... ұштар, кескіштер, түйрегіштер, алуан түрлі
нуклеустер мен өндіріс қалдықтары кездеседі. Тас бұйымдардан басқа ... ... құл ... бар ... ... ал ... ... қашық жерде диаметрі шағын және деңгелек түрдегі қара
дақтар жатыр. Бұлар тұрғын ... ... ... ағаш ... ... ... Жердің қолайлы орналасуы, биік жарқабақ, өзен,
орман - осылардың бәрі адамдарға пана болған, ал жаз кезінде ... ... ... бас ... ол өзіне уақытша тұрғын жай салған, мұны қара
дақтар мен ошақтар ... ... ... қоса ... табылды, онда адам тік күйінде сол бүйірінен жатқызыльш, басы
батысқа қаратылған. Қаңқа өте ... ... ... ... ... ... табылуының өзі назар аударуға лайық. ... ... ... ... ... ... ... - халцедон, яшма, шақпақ
тас және тау хрусталі. Бұдан көрініп отырғанындай, тас ғасырының алдыңғы
дәуірлерімен ... ... ... тас ... және ... ... да пайдаланылған. Алтай мен Сібір тұрақтарынан да осыған ... ... ... ... ... 30-25 мың жыл деп белгіуге
мүмкіңдік береді.
Қазақстан аумағында соңғы палеолиттің толық зерттелген ескерткіштері
қөп ... ... ... бар материалдар ежелгі тас ғасыры адамдарының
материалдық ... ... ... ... ... мекендеу
үрдісінің үздіксіз жүргенін аңғаруға мүмкіндік туғызады. Жоғарғы палеолит ... одан өрі ... тас ... ... жаңа ... ... және олар жетілдірілген кез. ... ұсақ ... ... ... кене құралдар, ауыр салмақты қырғывдтар, үш бұрышты
қалақшалар көп, олар дөңгелек түрдегі нуклеустерден ... ... ... ... соққы жасалатын беті жару сызығына тура бұрыш
жасап тұратындай етіп ... ала ... ... ... пайда
болуынан көрінеді. Соның нәтижесінде омырылғаннан кейін нуклеус көп ... ... ... ... адамының өмір жағдайларын сипаттау үшін Оңтүстік
Қазақстандағы Қаратау жотасы ауданында, Шығыс Қазақстандағы Ертісте, ... ... мен ... Балқаш өңірінде табылған тас бұйымдар мейлінше
толық материал ... ... ... ... кезеңі осы кезге дейін аз зерттелген. Бұл
уақыттың материалдық мәдениеті туралы алғашқы ... ... ... ... ... Есіл ... ... маңы мен Торғайда жүргізген далалық зерттеу жұмыстары ғана мезолит
және оның ... ... ... белгілері туралы жалпы сипатта алғашқы
түсініктер алуға мүмкіндік ... ... аяғы мен ... ... және ... ... ... зерттеулер
жандандырылып, бірнеше жаңа тұрақ ашылды.
Полеолиттен мезолитке (грекше «мезос» - орта деген сөзден ... ... ... ... ... Бірінші кезекте бұл мұздықтардың
еруімен байланысты. Бұл кезде қазіргісіне жақын ... ... ... мен ... дүниесінің қазіргісіне жақын құрамы
қалыптасады. «Мамонттық» жануарлар түрлерінің жойылуы тамақ табудың ... ... ... және т. б.) ... етіп, тіршілік құралдарын
қамтамасыз етудің жаңа әдістерін жедел іздестіру ... ... ... ... ... ... бір аймақтарда егіншілік және
мал шаруашылығы элементтері пайда болып, басқаларында ... ... ... - ... ... ... ... мезолиттің мейлінше әр түрлі
хронологиялық шеңберлері мегі оның ерекше сипаттамалары бар. Қазақстан
аумағының ... ... үшін ең ... ... б.з.б. Х-VII
мыңжылдықтар бойы ... ... ... ... пен жебенің кеңінен
колданылуын, еңбек құралдарын дайындауда сына ... ... орын ... ... мезолиттің ең жалпы ерекше белгілері деп
санауға болады. Мәдени-шаруашылық үлгілердің және еңбек құралдарын дайындау
технологиясы сипатының ... ... ... ... көрсетуге мүмкіндік береді.
Тас ғасырының аяғына карай далалық-орманды далалық өңірдегі жабайы
жануарлардың түр құрамы ... ... ... ... ... кұндыз,
қасқыр, түлкі, аю, кабан, елік, бұлан, қарақұйрық, киік, бизон, тур болды.
Олардың арасында жануарлар үйірлерінің саны ... ... ... ... ... ... түрде қамалап және қуалап аулау
дағдысы жойылмады. Бірақ Қазақстан тұрғындарының ... аң ... ... ... ... алады.
Алғашқы аңшылар жоғарғы палеолиттің өзінде-ақ жайғасқан жерлерінен анды
қамалап аулауға ... ... ... ... Бұл ... аймақтарының
ауысуына ғана емес, халық санының ұлғаюына да байланысты: аң аулайтын жер
таршылық етіп, тұрғындардың бір ... ... ... алые ... ... ... Торғай, Орал өзендерінің аңғарларына қоныс аударады.
Мезолиттік тұрақтар осы кезге дейін палеолиттік орындар табылмаған жерлерде
пайда болады. ... ... ... Қазақстан аумағында осы кезге ... ... ғана ... тұрақтар мәлім және солар ғана жаксы
зерттелген, ал палеолиттік (неғұрлым ... ... ... ... ... астам. Бұл тұрғындар санының кемігенін білдірмейді.
Ежелгі адамның өмір салты өзгерді, олар неғұрлым жиі ... аң ... ... ... жиі ... аударып отырды. Сондықтан бүгінгі
күні ортаңғы тас ғасырының ... ... ... ... ... өйткені олар көбінесе небәрі бір маусым ішінде ғана болып, олардың
орнында материалдық қалдықтар ... ... ... Сонымен бірге б. з. б.
VIII мыңжылдыққа қарай қазіргісінен әлдеқайда ... ... жылы ... ... жылы және ... тұрғын жайлар салуды қажет етпеді, сондықтан
аңшылар өз ... ... оңай әрі тез ... ... ... жақын Есіл бойынан Мичурин, Боголюбов-2, Явленко-2 тұрақтары
табылды. Сәл оңтүстікте, Атбасар маңында - Тельман-7, -8а, -9а, -14а, ... ... ... ... ... және ... тұрақтары бар.
Көкшетау маңындағы далалық Шағалалы жағалауындағы Виноградовқа-2а, ... ... ... ойпаңы ауданында - Дүзбай-6, Қостанай қаласы
маңында Дачная және Евгеньевқа ... ... ... өзендер мен көлдердің жағасына орналасатын. Жоғарыда
айтылғанындай, тұрғын үй құрылыстарының қалдықтары сақталмаған. Есіл ... ... 40-60 ... ... ... қабырғаларының бөренелері
терең көмілмеген жеңіл, тік бұрышты кұрылыстар болған деп жорамалдауға ғана
болады. Сондай-ақ лашық ... ... ... ... олардың орындарында
шағын шұңқырлар ғана қалған.
Мезолит дәуірінің ең маңызды өнертабысы - садақ. Шынына келгенде адамға
ол жоғарғы палеолитте мәлім ... ... оның қең ... жеке аң ... ... ғана ... қажет болды. Садақ пен жебенің ойлап
табылуы өндіргіш қүштер дамуында шын мәнінде ... еді. ... ... ... ... ... өміріндегі түбірлі өзгерістерге жеткізді.
Садақ пен жебе барлық жерге ... тез ... Ол 10 мың ... ... бойы ең тез ... және ең жаңа қару болды. Оның ... ... ... ... алыстан атуында ғана емес, сонымен қатар
ату әдістерінің алуан ... ... та, ... та, ... та ... еді.
Мезолитте еңбек құралдарын дайындау техникасында да одан әрі ... ... ... ... ... ... ... болған жоқ.
Бұл қыстырма техникасының арқасында мүмкін болды. Оның мәні ... ... ... ... жебе мен ... ұшының) негізі сүйектен немесе
ағаштан ... ... ... ... ... ... ... 2-1 см пышақ сияқты тас ... ... ... ұш
салынып, қара маймен немесе қара майлы ... ... ... ... ... нұсқаның түпкі тұріретін-де (оның ... ... ғана ... іс жүзінде бүкіл әлемде) кеңінен таралды. Бейімделген
нұсқаны қосымша өңдеу және оларды негізге немесе ... ... әр ... ... іс ... кез ... ... құралын дайындауға болатын еді.
Сол қезде олардың жаппай таралғандары мыналар: жебелердің, шанышқылардың,
найзалардың ұштары, тері өңдеуге ... ... мен ... ... ... ... теріні, сүйек пен ағашты өңдеуге, саңылау тесуге
арналған сүргілер мен біздер, ... жебе ... ... ... Тас ... ... қырғыштар жасалған.
Қазақстан мезолиті ескерткіштерінен табылған материалдық қалдықтар
кешенінің Оңтүстік Орал, ... ... ... ... маңы ... ... ... жоқ. Жебелер ұштарының түріндегі
және бейімделген нұсқаны қосымша ... ... ... ғана атап ... ... Мысалы, Мичурин, Дүзбай-6, Дачная
тұрақтарындағы геометриялық нысанда қыстырмалар жоқ. Сонымен ... ... ... тым ... ... ... деп ... Бұл ерекшеліктер аумақтық та, хронологиялық ... ... еді. ... ... ... ... қалыптасуы
туралы мәселе адамның Арал-Каспий су айырығын игсру тарихымен өзара ... ... ... ... ... және ... ... (Айдабол тобы) және Оңтүстік-Батыс (Дефе-Шығанақ) Үстірттің
соларға жақын ескерткіштері ұшты қырғыштардың үлкен тобымен, ... ... және ... қырғылармен, ассимметриялы және сирек болса да
симметриялы трапециялармен, «шағын ... ... ... ... сияқты жебе ұштарымен, қыстырмалармен, ұшы ... ... ... және ... өнделген ұшы бар сынықтастармен
сипатгалады.
6. Жаңа тас ... ... ... ... басы ... б. з. б. VII ... ... жартысы мен
VI мыңжылдықгың басына тұстас келеді. Бұл тас өңдеуде техника гүлденген ... ... ... ... барған сайын мамандандырылды. Қыспа ретушь
техникасының жетілдіруімен қатар тас өндеудің тегістеу, бұрғылау, арамен
кесу ... жаңа ... ... ... Тас ... кетпендер,
дәнүккішгер, келілер, келсаптар жасала ... ... ... ... да ... әшекейлер-білезіктер, алқалар жасалды.
Неолит дәуірінің аса маңызды белгісі табиғатгың дайын өнімдерін иемдену
орнына - жиын-терін мен аң аулаудың ... ... ... шаруашылыққа
негіз болған мал шаруашылығы мен ... тууы ... ... жаңа ... ... адамзат қоғамының дамуы үшін орасан зор
маңызы болды, адамның еңбек кәсібінің саласын кеңейтті, сонымен қатар оның
сипатын сапасы жағынан ... ... ... ... одан кейін
талай мың жылдарға созылған бүкіл тарихы едәуір дәрежеде осы ... ... ... ... ... ... ... алғашқы адамдардын қолы жеткен өндіргіш күштер
дамуьшың деңгейі ... да ... ... шығуына себепші
болды. Қазақстаннын. ежелгі тұрғындарында кен кәсібінің бастамалары ... ... ісі, ... ... жағынан алғанда неолит дәуірі рулық қауым дәуірі болды; онда
ұжымдық еңбек және өндіріс ... ... ... үстем болды.
Сонымен бірге мұның өзі қоғамның ... ... ... ... уақыты болды: тайпалар ... ... ... ... ... байланысына карай және шаруашылығының біртекті
сипатына қарай ... ... ... ... ... ... уақытта Қазақстан аумағында 600-ден аса неолиттік және
энеолиттік ескерткіш ... ... ... ... ... карай
-бұлақтық, өзендік, көлдік, үңгірлік тұрақ деп терт түрге бөлінеді. ... ... ... ... ... тұрақтарда едәуір көп заттар
табылады; мұның езі бұл жерлерде адамның тұрақты немесе ұзақ уақыт тұрғанын
көрсетеді. Мүндай ... ... ... - ... тәрізді
қалақтар және солардан жасалған заттар.
Неолитте (б. з. б. IV мыңжылдықтың аяғына дейін) ежелгі ... ... ... ... әлі ... қойған жоқ, табиғи орта
өлке тұрғындарына қиыншылықтарды жеңіп шығып дамуына қолайлы жағдай ... ... ... ... ... ... және ... бөлінбеді, ал мұндай жағдайларда біртекті материалдық мәдениет
қалыптасады. Сондықтан ... ... үшін ... ... ... түбегейлі айырмашылықтары жоқ және олардың
таралу аймағы өте кең. Бұл орайда ... ... бір ... шағын
аудандарды - ежелгі ... ... ... ... ... ... ... тіршілігін қамтамасыз ететін жерлерге жақын -
балық және құс ... ... су ... ... ... (Есіл,
Тобыл, Торғай, Терісаққан, Обаған өзендері мен тайыз дала жылғаларының;
көптеген көлдердің) ... ... ... ... ... ... дайындау үшін қажетп тас қорының ... ... ... аңғарылған. Мұндай тастың негізгі түрі шақпақ тас, оның
кварцты және яшмалы түрлері болып қала ... ... ... (В. ... және ... ... ... экспедициялары
жүргізген көптеген зерттеулердің нәтижесінде Солтүстік Қазақстан аумағынан
жақсы құжатталған, салмақты материал ... ... ... ... ... ... ... Есіл өңіріндегі - Атбасар мен
Торғай үстіртіндегі, маханжар неолиттік мәдениетін бөліп көрсетті. ... ... ... бұл ... ... және ... Орал
неолитіне ұқсас, Қараүңгір үңгірінің неолиттік тұрағы Оңтүстік Қазақстан
облысындағы ... ... ... ... ... қарай 1,5
шақырым жерде, өзі аттас өзеннің оң жағасына орналасқан. Үңгірдің өзі ... 7 м ... ... Кіре ... ені 20-25 м, ... 2-16
метрге жуық. Үңгір екі залдан тұрады: алдынғысының ұзындығы - 20 м ... - 9 ... ... ... ... мол жиынтығы
(тастан және сүйектен жасалған бұйымдар, қыш, жануарлардың сүйектері және
т. б.), ... ... ... ойық қалақшалар, бұрғылар, жиектері
мұқалған қалақшалар, жүздері ретушьпен өңделген және өңделмеген қалақшалар,
жебелердің ... ... ... ... ... ... ... қалдықтары алынды.іШақпақ

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 40 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Мезолит және неолит ескерткіштерінің зерттелу тарихы83 бет
Тарихқа дейінгі уақыт Қазақстанның тас ғасыры3 бет
XIX ғасырының мәдениеті5 бет
«Классика ғасыры» деп аталатын ХІХ ғ. мәдениеті3 бет
Алтын Орда дәуіріндегі 6 бет
Антикалық дәуір музыкасы. қайта өрлеу дәуіріндегі музыкасы. 18-ғасырдағы музыка11 бет
Ағарту мен классика ғасырындағы мәдениет 12 бет
Ағартушылық ғасырының мәдениеті (XVIII ғасыр)20 бет
Ақ Орда-Ноғайлы дәуіріндегі Қазақстан6 бет
Ежелгі палеолит кезеңіндегі Қазақстан4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь