Радиациялық қауіпсіздік

Қысқартылған сөздер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 5
Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 6
Негізгі бөлім ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 7
1. Радиациялық қауіпсіздік тұрғысынан Қазақстандағы
қоршаған ортаның күйі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 7

2. Радиация және өмір ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 12
2.1. Иондаушы сәулелену түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 13
2.2. Иондаушы сәулеленудің адамға әсері ... ... ... ... ... ... ... ... ... 19
3. Қоршаған ортаны радиоактивті ластаушылар көздері ... ... ... ... ... .. 22
3.1. Табиғи ластаушылар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 22
3.1.1. Ғарыштық сәулелену ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 22
3.1.2. Жер радиациясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 23
3.2. Антропогендік ластаушылар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 25
4. Радиациялық қауіпсіздік нормалары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 29
4.1. Радиациялық қауіпсіздіктің санитарлық нормалары мен
ережелері 29
4.2. Радиациялық қауіпсіздік деңгейін бақылау әдістері ... ... ... 31
5. Халықты радиациядан қорғау шаралары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 33
5.1.Адамды радиациядан қорғаудың тәсілдері мен құралдары .. 33
5.2. Адамдардың радиацияға төзімділігін арттыру жолдары ... . 36
Жұмыстың әдістері мен нысандары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 37
Эксперимент нәтижелері және оларды талдау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 42
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 46
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 47
Халықтың радиоактивтi улануын және қоршаған ортаның ластану қаупiнiң алдын алу үшiн: радиоактивтi ластану көздерiн түгендеу жөнiндегi жұмысты аяқтау және табиғи радиактивтiлiктiң халықтың денсаулығына терiс әсерiн зерттеудi қамтитын бағдарлама әзiрлеу, сондай-ақ құрылысқа арналған алаңдарды таңдау мен табиғи құрылыс материалдарын пайдалану кезiнде шектеу шараларын қабылдау; ауыз судың табиғи көздерiнiң радиоактивтi ластануына бақылау жүргiзу және мұнай ұңғымалары мен өздiгiнен төгiлетiн және өздiгiнен ағатын гидрогеологиялық ұңғымаларды жою және консервациялау бағдарламасының шеңберiнде радионуклидтердiң жоғары құрамы бар гидрогеологиялық ұңғымаларды жою; жоғары радиациялық сәуле алу қаупi туралы халықты уақтылы хабардар ету жөнiнде шаралар әзiрлеу; уран өндiру өнеркәсiбiнiң радиоактивтi үйiндiлерiн түгендеу және олардың қоршаған орта мен халықтың денсаулығына әсерiн айқындау жөнiндегi жұмысты аяқтау қажет [1].
Проблеманың кешендi шешiлуi радиоактивтi қалдықтарды өңдеу мен көму жөнiнде мамандандырылған ұйым құруды қажет етеді.
Аталған iс-шараларды жүргiзудiң нәтижесi халықтың сәуле алуы мен қоршаған ортаның радиоактивтiк ластануын төмендету болмақ.
Жұмыстың өзектілігі - ядролық сынақтар, радиоактивті ластаушы көздер және өзге де факторлардың республика мен Алматы қаласы тұрғындарының денсаулығы мен қоршаған ортаға әсерi салдарын ескере отырып, радиациялық ахуалды сауықтыру-оңалту iс-шараларын дәйектеу.
Жұмыстың мақсаты – Алматы қаласы тұрғындарының радиациялық қауіпсіздігін және радиациялық қорғанысын қамтамасыз ету мәселелерін қарастыру.
Жұмыстың міндеті:
1) радиацияның шығу көздерін анықтау,
2) Алматы қаласы және республика аумағындағы атмосфералық гамма–аяны (экспозициялық доза қуатын) өлшеу,
3) жербеті қабатына радиоактивтік заттардың түсуінен болатын ласта-нуды қадағалау болып табылады.
1. «Қазақстан Республикасының 2004 – 2015 жылдарға арналған экология-лық қауіпсіздігі тұжырымдамасы туралы» Қазақстан Республикасы Президен-тінің 2003 жылғы 3 желтоқсандағы № 1241 Жарлығы.
2. Джакишев М.Е. Радиоэкологическая обстановка на территории Республики Казахстан. – Алматы: Национальная атомная компания «Казатом-пром», 2001. – 30 с.
3. Экологическое состояние окружающей среды Республики Казахстан в 1995 году и меры по ее улучшению: Гос. докл. – Алматы: Министерство экологии и биоресурсов РК, 1996.
4. Республика Казахстан: Отчет по человеческому развитию. 1995. – Алматы: 1995.
5. http:// enrin.qrida.no/htmls/kazahst/soe2/soe/nav/rad/reason.html: Казахстан – Причины радиационного загрязнения.
6. Сычев Ю.Н. Безопасность жизнедеятельности в чрезвычайных ситуа-циях. – М.: Финансы и статистика, 2007. – 224 с.
7. Приходько Н.Г. Безопасность жизнедеятельности. – Алматы: ВШП «Әділет», 2006. – 366 с.
8. Сергеев В.С. Безопасность жизнедеятельности. – М.: Высшая школа, 2007. – 410 с.
9. Мастрюков Б.С. Безопасность в чрезвычайных ситуациях. – М.: Изда-тельский центр «Академия», 2006. – 336 с.
10. Радиация. Дозы, эффекты, риск / Пер. с англ. – М.: Мир, 1988. – 320 с.
11. Козлов В. Ф. Справочник по радиационной безопасности. – М.: Энер-гоатомиздат, 1987. – 280 с.
12. Раздорожный А.А. Охрана труда и производственная безопасность. – М.: Издательство «Экзамен», 2007. – 510 с.
13. Хаббард Л. Рон. Все о радиациях. – М.: Издательство «Нью Эра», 1999. – 308 с.
14. Постник М.И. Защита населения и хозяйственных обьектов в чрезвы-чайных ситуациях. – Минск: Вышэйшая школа, 2003. – 472 с.
15. «Халықтың радиациялық қауіпсіздігі туралы» Қазақстан Республи-касының 1998 жылғы 23 сәуiрдегi № 219 Заңы.
16. Радиациялық қауіпсіздік нормалары – 99 (СЕ 2.6.1.758 – 99).
17. Тіршілік қауіпсіздігі: Оқу құралы /Мемлекеттік тілге аударған Н.Ә. Жүнісбаев. – Алматы: ТЖ және АҚ республикалық курстары, 2005. – 240 б.
18. www.radiation.ru. ЛРК – 1. Азы науки о радиоактивности.
19. Радиациялық қауіпсіздікті қамтамасыз етудің санитарлық– гигиеналық талаптары (Қазақстан Республикасында 2003 жылдың маусымынан енгізілген).
20. Арустамов Э.А. Безопасность жизнедеятельности. – М.: Издательско – торговая корпорация «Дашков и Ко», 2005. – 496 с.
21. Белов С.В., Девисилов В.А., Козъяков А.Ф. Безопасность жизнедея-тельности. – М.: Высшая школа, 2004. – 360 с.
22. Құтқарушы: Оқу құралы. І кітап / Құрастырған С.К. Абдрахманов. – Алматы: ТЖ және АҚ республикалық курстары, 2008.–179 б.
23. Сапронов Ю.Г. Безопасность жизнедеятельности. – М.: Издательский центр «Академия», 2004. – 320 с.
24. Тіршілік қауіпсіздігі: Оқу құралы. ІІ кітап /Мемлекеттік тілге аударған Н.Ә. Жүнісбаев. – Алматы: ТЖ және АҚ республикалық курстары, 2005.–160 б.
25. Төтенше жағдайлар және азаматтық қорғаныс жөніндегі материалдар-дың ақпараттық - әдістемелік жинағы. № 4 (32) шығарылым, 2007. – 120 б.
26. Төтенше жағдайлар және азаматтық қорғаныс жөніндегі материалдар-дың ақпараттық - әдістемелік жинағы. № 1 (33) шығарылым, 2008. – 120 б.
27. Химия окружающей среды /Под ред. А.П. Цыганкова. – М.: Химия, 1982. – 670 с.
28. Фелленберг Г. Загрязнение природной среды. – М.: Мир, 1997.– 232 с.
29. Наставление гидрометеорологическим станциям и постам. Наблюде-ния за радиоактивным загрязнением природной среды / Под ред. П. Махонько. – Л.: Гидрометеоиздат, 1982. – 59 с.
30. Информационный бюллетень о состоянии окружающей среды Респуб-лики Казахстан за 2006 год. – Алматы: РГП «Казгидромет» Центр экологичес-кого мониторинга окружающей среды РК, 2006.
31. Информационный бюллетень о состоянии окружающей среды Респуб-лики Казахстан за 2007 год. – Алматы: РГП «Казгидромет» Центр экологичес-кого мониторинга окружающей среды РК, 2007.
        
        МАЗМҰНЫ
|Қысқартылған |5 ... ... | ... |6 ... |
|.................................... | ... ... |7 ... ... | ... ... қауіпсіздік тұрғысынан Қазақстандағы |7 ... ... күйі | ... | ... Радиация және өмір |12 ... ... | ... Иондаушы сәулелену түрлері |13 ... | ... ... ... ... ... |19 ... | ... ... ... ... ... көздері |22 ... | ... ... ... |22 ... | ... Ғарыштық сәулелену |22 ... | ... Жер ... |23 ... ... | ... ... ... |25 ... | ... Радиациялық қауіпсіздік нормалары |29 ... | ... ... ... ... ... мен |29 ... | ... ... ... ... ... әдістері |31 ... | ... ... радиациядан қорғау шаралары |33 ... | ... ... ... ... мен құралдары .. |33 |
|5.2. Адамдардың радиацияға төзімділігін арттыру ... ..... |36 ... ... мен нысандары |37 ... | ... ... және оларды талдау |42 ... | ... |46 ... ... | ... ... тізімі |47 ... | ... ...... ... ... концентрация
АҚШ – Америка Құрама Штаттары
МАГАТЭ – атом энергетикасы халықаралық агенттігі
ҰАК – ... атом ...... ... ... – мега ...... – Кеңестік социалистік республикалар одағы
Мт – мегатонна
АЭС – атом электр станциясы
РҚН –Радиациялық қауіпсіздік нормалары
СЕ – санитарлық ережелер
ЭЕМ – ... ... ... – мемлекеттік стандарт
ҚФ – қорғаныш факторы
РЗ – радиоактивті зат
КІРІСПЕ
Халықтың радиоактивтi улануын және қоршаған ортаның ластану ... алу үшiн: ... ... ... түгендеу жөнiндегi жұмысты
аяқтау және табиғи радиактивтiлiктiң халықтың денсаулығына терiс ... ... ... ... ... ... ... таңдау мен табиғи құрылыс материалдарын пайдалану кезiнде ... ... ауыз ... ... көздерiнiң радиоактивтi ластануына
бақылау жүргiзу және ... ... мен ... ... ... ағатын гидрогеологиялық ұңғымаларды жою және консервациялау
бағдарламасының ... ... ... ... ... ұңғымаларды жою; жоғары радиациялық сәуле алу қаупi туралы
халықты уақтылы хабардар ету ... ... ... уран ... ... ... ... және олардың қоршаған орта
мен халықтың денсаулығына әсерiн айқындау жөнiндегi жұмысты ... ... ... шешiлуi радиоактивтi қалдықтарды өңдеу мен көму
жөнiнде мамандандырылған ұйым құруды қажет етеді.
Аталған ... ... ... ... ... алуы ... ... радиоактивтiк ластануын төмендету болмақ.
Жұмыстың өзектілігі - ядролық сынақтар, радиоактивті ластаушы көздер
және өзге де факторлардың ... мен ... ... ... мен ... ... ... салдарын ескере отырып, радиациялық
ахуалды сауықтыру-оңалту iс-шараларын дәйектеу.
Жұмыстың мақсаты – ... ... ... ... және ... ... ... ету мәселелерін
қарастыру.
Жұмыстың міндеті:
1) радиацияның шығу ... ... ... ... және республика аумағындағы атмосфералық гамма–аяны
(экспозициялық доза қуатын) өлшеу,
3) жербеті қабатына ... ... ... ... ласта-
нуды қадағалау болып табылады.
НЕГІЗГІ БӨЛІМ
1. Радиациялық қауіпсіздік тұрғысынан Қазақстандағы ... ... орта және даму ... Рио-де-Жанейро декларациясының
қағидаттарын ескере отырып, ... ... ... ... ... ... және ... ретiнде шешудiң
маңыздылығы мен деңгейiне байланысты қаралады.
Қазiргi ... ... ... ... ... аудандарда (71,9 мың
халқы бар 85 елдi мекен) ... ... және ... өлiмiнiң, қан
айналымы жүйесi ауруларының, жаңа туған сәбилер арасындағы кеселдердiң және
ерте қартаю көрiнiсiнiң жоғары ... ... ... ... ... мемлекеттерiнiң көмiрсутегi ресурстарын кеңiнен
игеруi теңiз және жағалау маңы экожүйелерiне терiс әсер ауқымын ұлғайтады.
Теңiз мәртебесiнiң айқындалмаған ... ... ... сыртқы
экологиялық қатерлер елеулi мәнге ие болды.
Теңiздiң Қазақстандық секторында көмiрсутегi шикiзатын ... ... ... ... ... ... ықтимал қатер төндiредi.
Каспий теңiзiнiң қоршаған теңiз ... ... ... ... және ... iс-қимылдардың өңiрлiк стратегиясы Каспий
теңiзiнiң коммерциялық ресурстарын ... және ... маңы ... ... ... жөнiндегi алдағы iс-шараларға ... ... ... бойынша негiзгi бағыттарын айқындайды.
Каспий теңiзiнiң қазақстандық секторын игерудiң ... ... және ... маңы экожүйелерiне залал келтiрместен
көмiрсутегiн өндiрудiң мүмкiн болатын ... ... ... жөнiндегi
арнаулы зерттеулерді жүргізу, геодинамикалық мониторингтi iске асыру, ... ... және ... да ... ... жою, ... газды
алауларда жағуды және мұнай ... мен ... ... ... ... көмудi тоқтату жөнiнде ... ... ... ... ... ... ... бөлудi қоса
алғанда, теңiздегi экологиялық қауiпсiз шаруашылық қызметiн қамтамасыз
ететiн нақты ... ... ... әзiрлеу болуы тиiс.
Ластанудың "байырғы" көздерiне қазiргi кезде иесiз тұрған объектiлер:
мұнайгаз және гидрогеологиялық ұңғымалар, шахталар, ... ... ... ... ... экологиялық қауiпсiздiгiне нақты қатер болып
табылатын қалдықсақтағыштар мен ағынды суларды жинақтауыштар ... ... Уран ... ... радиоактивтiк үйiндiлерiн жою
жөнiндегi бағдарлама мен иесiз мұнай ұңғымалары мен өздiгiнен төгiлетiн
гидрогеологиялық ұңғымаларды жою ... ... iске ... бұл ... ... ... ... түрлерiн толық
қамтымайды. Сондықтан, байырғы ластануларды жою жөнiнде ... ... тұр. Бұл ... 2006 ... ... ... ... әсерiн бағалай отырып, кезең-кезеңмен байырғы ластанулардың
барлық объектiлерiне толық түгендеу ... ал 2010 ... ... ... жою ... жұмысты бастау көзделуде.
Жаңа ластанулардың туындауына жол бермеу мақсатында олардың ... ... ... ... және өзге де ... әзiрлеу
және енгiзу қажет.
Трансшекаралық экологиялық проблемаларға су бөлу, трансшекаралық су
объектiлерiн, атмосфералық ауа мен ... ... ... ... ... мен ... өткiзу, пайдалы қазбалардың шектес
жатқан кен ... ... ... ... ... ... мәселелерi
жатады.
Трансшекаралық экологиялық проблемалар елдiң экологиялық ... ... ... ... ... ... оларды шешу халықаралық
шарттар шеңберiнде көршiлес мемлекеттердiң бiрлескен iс-қимылдарымен
қамтамасыз ... ... ... ... ... ... ... тасымалдау мен оларды аулаққа шығаруды бақылау туралы Базель
конвенциясына қосылды, бұл радиациялық қауiптi қалдықтарды ... жаңа ... ... ... және кейiннен олардың қайталама
шикiзат пен өнiм түрiнде ... ... ... ... ... ... бередi.
Қазiргi уақытта Қазақстан Республикасының аумағында төрт әскери сынақ
полигоны және ... ... ... ... ... жерге түскен
және құлайтын бөлiктерi, аса улы отынның ... және ... орта ... ... ... ... халыққа қолайсыз әсер ететiн басқа да факторлар
нақты экологиялық қауiп ... ... ... ... ... ... ... учаскелерiнiң экологиялық жай-күйiнiң мониторингi"
бюджеттiк бағдарламасы бойынша ғылыми-зерттеу жұмыстары ... ... ... ... ... 2002 ... ... N 1449 қаулысымен бекiтiлген Елдiң минералдық-шикiзаттық
кешенi ресурстық базасын дамытудың 2003-2010 ... ... ... ... ... ... кешендi гидрогеологиялық
және геоэкологиялық зерттеулер басталды.
Радиоактивтi ластану Қазақстанның экологиялық қауiпсiздiгiне елеулi
нақтылы қатер төндiредi, олардың ... ... ... ... бөлiнедi:
табиғи радиактивті көздер (ғарыштық, күн сәулесі, жер қойнауындағы пайдалы
қазбалар); уран өндіруші және ... ... емес ... ... ... тұрған уран өндiрушi және уран өңдеушi
кәсiпорындардың қалдықтары ... кен ... ... ... ... қалдық қоймалары, ... ... ... ... ... ... нәтижесiнде ластанған аумақтар;
мұнай өндiру өнеркәсiбi мен мұнай жабдығының қалдықтары; өнеркәсіптік және
зерттеулік атом ... ... ... ... ... пайда болған қалдық-тар мен радиоизотоптық өнiм (иондаушы
сәулеленудiң пайдаланудан ... ... ... ... және ... аспаптар мен жабдықтар (1-сурет).
1- сурет. Қазақстан аумағындағы радиоактивті көздер.
Қоршаған ортадағы радиациялық ахуалды табиғи радиациялық ая ... ... ... ... ... ... бөлінетін
жасанды сәулелену құрайды. Қазақстан аумағында табиғи аядан ... ... және ол ... 310 мбэр мөлшерінде. Сонымен бірге адам
медицинадан ... 110 мбэр ... ... ... ... ... мен жасанды
сәулеленудің жалпы дозасы Қазақстанда бір адамға шаққанда орта есеппен 420
мбэр болады, бұл әлемдік ... 1,5 есе көп. Егер осы ... ... ... ластаушылар көзінен мүмкін болатын 100 мбэр дозаны
қосатын болсақ, онда ол өте ... ... ... табиғи радиактивтiлiктiң жоғары деңгейiн беретiн уран
берушi алты iрi: ... ... ... – Шу – Іле, Шу – ... Сырдария, Каспий маңы геологиялық өңiрі, көптеген ... кен ... уран ... ... ... су ... уран өндiрушi
кәсiпорын-дар мен ядролық жарылыстар жасалған жерлерде ... ... ... ... адам ... ... қауiп
төндiретiн табиғи радиактивтi газ - радонның жоғары бөлiнуiнiң ықтимал ... орын ... ... ... суды ауыз су мен шаруашылық
мұқтаждықтар үшiн пайдалану қауiптi ... ... ... ... ... ауданында жүргізілген зерттеулер 250 өздігінен ағатын
ұңғымаларды анықтады. Олардың ішіндегі радий мен уран мөлшері ... 40 ... ... ауыз су мен шаруашылық қажетіне пайдаланылған. Уран мен ... ... ... ... (РШК) 10 – 100 есе ... ... жылы Қазақстанда әртүрлі ғимараттардағы радон концентрациясы-ның
(меншікті активтілігінің) оның жер қыртысынан бөлініп шығу ... ... ... ... ... радонның шығу аумақ-
тарын аудандастыру ... ... ... ... ... ... ғимарат-
тарындағы радонның концентрациясы өте жоғары болып келетін (0,2 кБк/м3
нормасы кезінде 4 ... ... ... ... ... облысы)
елді мекендері анықталды [3].
Қазақстан Республикасында ядролық сынақтар үш полигонда: Семей, Атырау
облыстарында (Азғыр) және Батыс Қазақстанда ... Яр) ... ... ... сынау мақсатында барлығы екі мыңнан ... ... ... жер ... су ... ... оның 490 – ы (
26 ... 90 атмосфералық, 374 ... ... ... ... ... 26 ... жарылыстың нәтижесінде ... ... ... ... 45 млн Ки радионуклидтердің
орасан көп мөлшері тасталды. Осының негізінде 190 мыңдай адам 0,5 Зв ... және одан да ... ... ... алды ... ... ... полигоны аумағында жасанды изотоптардың – цезий –
137, стронций – 90, ... – 152, 155, ... – 241, ... – 239,240,
кобальт – 60 таралуы байқалуда. Бұл Қазақстан Республикасы ... ... ... АҚШ, ... ... ... ғалымдары мен
мамандарымен бірлесе жүргізген бағамы бойынша полигон тіршілігіне үлкен
қатер төндіріп тұр ... ... ... полигондарында жүргізілген сынақтар осы
күнге ... ... ... «Лира» алаңшасында Қарашығанақ қазба орнының
конденсатын сақтау мақсатында 700–900 м ... ... 45–66 мың ... қуыс ... ... ... көлемі конденсатпен 10 – 75 % ғана
толтырылған. «Галит» алаңшасында осындай мақсатта ... тұз ... ... ... ... 3 жарылыс жасалды. Бұлардан басқа жер
қыртысының геологиялық құрылымын зерттеу үшін ... ... ... бойынша 6 жарылыс жүргізілді. Сонымен бірге Алматы
мен ... ... ... ... 5600 м2 ... радиоактивті
ластану аумағы анықталды.
Ядролық полигондардың ортаактивті қалдықтарының көлемі – радиоак-
тивтілігі 12,9 млн Ки ... 6,5 млн т, ... ... ... ... 11,6 мың Ки ... 5,8 млн т деп ... [2].
Қазақстан Республикасы аумағында бес ядролық реактор бар. ... ...... үш ... ...... полигонында,
және бір зерттеулік реактор Алматыда орналасқан. Ақтаудағы БН – 350 ... ... ... – және ортаактивті 9000 м3 ... мен ... ... Олардың едәуір мөлшері осы реакторды демонтаждау
кезінде пайда болуы мүмкін.
Ядролық реакторлар қоршаған ортаға активтілігі 421 мың Ки ... ... т ... – және ... ... активтілігі 1,9 млн Ки болатын
450 т жоғарыактивті қалдықтарды тастайды [2].
Соңғы деректер бойынша республика аумағында ... ... ... жуық ... ... Қазақстанның кәсiпорындарында ион-даушы
сәулелердiң пайдаланудан ... 50 ... ... ... бар ... ... ... 16-сы адам үшiн аса қауiптi болған 700-ден
астам бақылаусыз көздер анықталып, жойылды ... жылы ... ... ... басқармасында есепке алынбаған 2162
радиоизотоптық түтін туралы белгі бергіштердегі иондаушы сәулелену көздері
анықталды. Олардың 2146 – ы ... – 239 – дың ... көзі ... болып, 1444 – і жойылды [5].
Изотоптық өнімдер қалдығының жалпы радиоактивтілігі 32,4 мың ... деп ... ... әлемдегі қордың ¼ бөлігін құрайтын уран - өнеркәсіптік
мақсатта өндірілетін негізгі радиоактивті элемент. Бұрынғы Кеңес Одағының
әскери - ... ... ... ... 80 мың т – дан ... өндірді. Қазіргі кезде сол кәсіпорындардан тек ... ғана ... Оның ... – Орталық, Далалық, Алтыншы руда басқармасы мен Үлбі
металлур-гиялық зауыты «Қазатомпром» ҰАК – ының құрамына кіреді. ... ... ... Тың тау – ... ... ... қарағанда
радиациялық ластану тоқтатылған немесе қараусыз қалған нысандардан едәуір
мөлшерде болуы ықтимал. Мұндай нысандардың саны Қазақстан ... ... ... ... ... ... қаласындағы Каспий тау –
металлургиялық комбинаты, Ақмола облысындағы ... мен ... ... ... маңы ... ... мен ... рудниктері жатады.
Қараусыз қалған осы 100 – ден аса ... ... доза ... деңгейі
РШК–дан 50 есе асып түседі. Концентрациясы ... асып ... ... ... 10 км – ден алыс қашықтыққа таралуы мүмкін.
Уран өнеркәсібі қызметінің ... ... ... ... бойынша жалпы активтілігі 251 мың Ки болатын 223 млн т–ны құрайды
[2].
Қазақстан аумағындағы урандық емес ... ... ... ... мен көмір өндіруші кәсіпорындар жатады. Маңғыстау мен
Атырау облыстарында мұнай өндіру саласының қарқынды ... ... ... мен олармен қатарлас аудандардың техногендік радиоактивті
ластануына әкелді, ... ... ... ... Осы ... ... адамды қамтитын 12 қаласы мен елді мекендеріне радиоактивті ... тұр. ... ... ... ... 22 аса ірі ... орындарында
радио-активті сәулелену қуаты 100–ден 17000 мкр/сағатқа дейін болатын 267
радио-активті ластану учаскелері анықталды [5].
Кейбір көмір қазу ... ... ... қышқылданған жоғары
бөліктерінің урандық минерализациялануы бар. ... ... ... ... қазба орнын, Алматы облысындағы Ойқарағай ... ... ... ... 20 мың м3 ... ... ... Мұндай
көмірді жаққанда, оның күлінің радиоактивтілігі 5 – 6 есе артады.
Радиоактивтік ластану мұнай мен көмір өндіруден басқа, ... ... және ... ... өндіру кезінде де болады. Аэрогаммаспектрометрлік
түсіру нәтижесінде Семей, ... ... ... мен Ақмола облысының
санитарлық – ... ... ... химиялық және тау – руда
кәсіпорындарының радиоактивті қалдықтары тіркелген.
Урандық емес өнеркәсібі қызметінің ... ... ... ... ... ... 133 мың Ки ... 2362 мың т–ны
құрайды [2].
Қорыта ... ... ... ... жақсы деп айта
алмаймыз. Жоғары табиғи қалыпты аяға радионуклидтердің әлеуетті қауіпті
көздері өз үлесін ... ... ... ... ... ... ... қалдықтардың жалпы мөлшері активтілігі 15,5 млн Ки
болатын 237 млн тоннаны құрап отыр. Салыстыратын болсақ, Чернобыль ... ... ... 50 – 55 млн Ки ... ... республика
аумағындағы радиоактивті қалдықтар Чернобыль-дің үштен бірін құрайды деген
сөз. Тек бұл қалдықтар республиканың едәуір ... ... ... ... ... атом ... есептеулері бойынша,
республикамыздың мұндай радиоэкологиялық ... ... үшін ... млн АҚШ ... ... [2].
2. Радиация және өмір
Радиация дегеніміз белгілі бір нәрсенің центрден шеңберге қарай ... ... ... ... бар, ... біздің сезім мүшелеріміз оларды
жарық пен жылуды сезінгеніміз ... ... ... Адам ... ... өмір ... десе де ... Радиоактивті сәулеленудің мутация
туғызу қабілеті биологиялық түрлердің үздіксіз эволюциясының негізгі себебі
ретінде ... ... ... ... Жер ... ... болған бері 1 млрд – қа жуық тірі ағзалар дамыды. Қазіргі кезде,
түрліше бағамдар ... ... мен ... ... 15 ... дейін түрі
қалды [6]. Радиацияның әсерінсіз біздің планетамызда тіршіліктің мұншама
алуан түрлігі болмас еді. ... ... ... ...... ... шарттарының бірі, радиация жарық пен жылу сияқты
тіршілікке қажет нәрсе. Радиациялық ая шамалы артқанда адам ... ... ... ... ал ... ... ... тірі ағзалардың
өсуі мен дамуын 30 – 50 % - ға ... ... ... кезінде
өсімдік тұқымдары өніп шығуын, тірі ағзалар көбеюін ... ...... қорқынышқа бой алдырудың қажеті жоқ. Бірақ,
радиацияның жоғары деңгейінің қандай қатер әкелетінін, оған жол ... ... ... ... ... ... жағдайларда тірі қалуды
білген жөн.
Табиғи радиация – адамның ... ету ... ... компоненті.
Шартты түрде радиациялық сәулеленуді иондаушы және ... емес ... ... емес ... ... ... радиотолқындар, Күннің
радиоактивті жылуы. Радиацияның бұл түрі адам ағзасына айтарлықтай әсер ете
қоймайды, ... оның ... ... зиянды әсер туғызуы мүмкін.
Радиация тірі ағза молекулаларының химиялық байланысын бұзатын болса, ... ... ... деп аталады. Иондаушы радиацияны қарапайымдылық ... ... деп, ал оның ... ... ... деп ...... химиялық элементтер (уран, торий, радий,
калифорний және т.б.) атомы ... ... ... нөмірі мен
массалық санының өзгеруіне әкелетін, өздігінен түрленуі (ыдырауы). Мұндай
элементтерді радиоактивті элементтер деп атайды.
Радиоактивті заттар ... ... ... ... ... белгілі
жылдамдықпен, яғни бүкіл атомдардың жартысы ыдырайтын уақытпен ... ... ... ... ... әрі оның ... ... қатар жүреді. Жартылай ыдыраудың бір кезеңіне тең уақыт ішінде әрбір
100 атомның 50 ... ... ... ал ... ... уақыт ішінде –
олардың 25 – і ... ... ... заң ... ... Мысалы, уран – 238 – дің жартылай ыдырау ... 4,47 млрд ... – 14 – тікі – 5730 ... ... – 223 – тікі – 11,43 күнге,
күкірт – 38 – дікі – 2 ... 52 ... тең, ал ... – 234 – кі –
бір мин-уттан сәл ғана ... ... ... ... ... ... ... сәулелену деп ортамен әрекеттесуінің негізінде әртүрлі
белгідегі электр ... ... ... айтады. Иондаушы сәулелену
бөлшектерінің энергиясын жүйеден тыс бірліктермен – электрон – вольттермен
өлшейді ... эВ = 1,6 ∙10 -19 Дж ... ... көздері техникада, химияда, медицинада, ауыл
шаруашылығында және ... да ... ... ... топы-рақтың
тығыздығын өлшеу, газ құбырларынан тамшылауды анықтау, ... ... ... ... және ... ... ... антистатикалық өңдеу, пластмассаларды полимерлеу, қатерлі ісік-
терді радиациялық емдеу ... ... ... ... және фотондық деп екі түрге
жіктейді (2-сурет).
Корпускулярлық иондаушы сәулелену – ... ... ... кезінде немесе үдеткіштерде түзілетін, тыныштықтағы массасы нөлден
бөлек элементарлық бөлшектердің ағыны. Мұндай сәулеленуге ... және ... (ß – ... ... (n), ... (p) және т.б. ... ... дегеніміз гелий атомдарының оң ... ... ... энергиясы 4 – 8,8 МэВ,түзу сызықты
қозғалыс жылдамдығы - 20000 км/с. ... ... өте ... ... ... ... (ß–сәулелену) – радиоактивті элементтердің бета – ыды-
рауы кезінде олардың ядролары бөлетін электрондар немесе позитрондар ... ... ... өткіш қабілеті 100 есе
жоғары, иондаушы қабілеті төмен, ал массасы ... мың есе аз. ... ... энергиясы 13,5 МэВ, жылдамдығы жарық жылдамды-ғына
жақын. Қазіргі кезде 900 – ға жуық ... ... ... отыр
[9].
Нейтрондық сәулелену – кейбір ядролық реакциялар кезінде (уран мен
плутоний ... ... ... атом ядроларынан бөлінетін бейтарап
бөлшектердің ағыны. ... ... ... ...... ... радиоактивті изотоптарға айналдыру қабілеті, бұл
нейтрондық сәулеленудің қауіптілігін күрт ... ... ... ... ... шамамен 4 еседей аз. Энергиясына байланысты баяу
нейтрондар ... 1 КэВ – тен ... ... ... нейтрондары
(энергиясы 1 – ден 500 КэВ – ке дейін) және жылдам нейтрондар ... КэВ – тен 20 МэВ – ке ... деп ... ... ß – ... тек қана ... оң ... ғана ерекшеленеді.
Фотондық сәулелену – вакуумда 300000 км/с тұрақты жылдамдықпен
таралатын электромагниттік ... ... ... ... гамма –
сәулелену (γ – сәулелену), сипаттамалық, тежеулік және рентгендік сәулелену-
лер ... |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| ... ... ... ...... электромагниттік сәулеленуге жатады және ... ... ... кванттары ағынын құрайды. γ – ... ... және ... да ... ... ... өтеді, ол сондай – ақ
өзі өткен ортада қосымша әрі шашыраңқы сәулелену туғызуы мүмкін.
Сипаттамалық ... атом ... ... ... ... ... болады. Мұндай сәулеленудің энергиясы 1 МэВ – ... ... ... ... ... энергия-сының
азаюы нәтижесінде түзіледі.
Рентгендік сәулелену – затты электрондар ағынымен соққылау кезінде
пайда болатын, жиілігі ... және ... ... ... ... ... ... қасиеті –үлкен өткіш қабілеттілігінде. Шығу
көзі рент-гендік түтіктерде, ... ... ... түзет-кіш лампаларда, электрондық – сәулелік түтіктерде,
т.б. түзілуі мүмкін.
Сәулеленудің барлық ... ... және ... қабілеттіліктерімен
сипатталады.
Сәулеленудің иондаушы қабілеттілігі меншікті ионизациямен, яғни
бөлшектің орта ... ... ... ... ... жолы ... ... иондар жұбы санымен анықталады. Әртүрлі сәулеленудің
иондаушы қабілеттілігі де ... ... ... ... қабілеттілігі жүріс жолының шамасымен анықта-лады.
Жүріс жолы дегеніміз белгілі бір ықпалдаус кезінде бөлшектің затта немесе
ортада толық тоқтағанға ... ... ... ... әр түрі ... ... ... бөліп шығарады, әрі
өткіш қабілеттіліктері де әрқилы, сондықтан олар тірі ағза ... әсер ... (3 - ... [10].
α–бөлшектердің иондаушы қабілеттілігі жоғары, бірақ ... ... ... үш түрі және ... ... ... – сәулеленудің иондаушы қабілеттілігі айтарлықтай төмен, ал өткіш
қабілеттілігі өте ... ... ... ... өте ... ал өткіш
қабілеттіліктері өте жоғары болып келеді. Энергиясының жоғарылығы (0,01 – 3
МэВ) және толқын ұзындығының қысқалығы γ – кванттардың (γ – ... ... ... ... септігін тигізеді. γ – квант-тар
электрлік және магниттік өрістерде ауытқымайды. ... ... γ – ... ... ... оны тек қана қалың қорғасын немесе
бетон қабат қана ... ... ... ... γ – ... пен ... ... байланысты. γ – ... ... ... ... ... ... қабатының шамасымен
сипатталады (Кесте – 1). Бұл заттардан өту ... γ – ... екі есе ... [11]. γ – ... ... ... оны ... сондай – ақ сыртқы сәуле алу кезінде де өте қауіпті
етеді.
1 – кесте. γ – сәулеленуді жартылай ... ... ...... ... әлсірету қабатының шамасы ... МэВ | |
| |Ауа, м ... см ... см |
|0,5 |60 |3,2 |0,4 ... |85 |4,4 |1,0 ... |120 |1,4 |1,4 ... бірліктері: активтілік бірлігі ретінде француз ... ... ... ... ... (Бк) ... 1 Бк бір
секундтағы бір ядролық ... тең [12]. ... ... ... ... – кюримен (Ки) өлшейді.
1 Кu= 3,7.1010Бк
Экспозициялық доза (Х) ... аз ... ... ... ... бір белгідегі иондардың толық зарядының (dQ) осы көлемдегі
ауа массасына (dm) қатынасы:
Х= dQ/dm, ... ... ... ... ... да (Р) ... P = 2,58 ∙ 10-4 Кл/кг.
Сәулеленудің сіңірілген дозасы (D) деп белгілі бір элементарлық көлем-
дегі затқа берілген сәулеленудің ... ... (de) осы ... ... (dm) қатынасын айтады:
D = de / dm , Дж/кг. ... ... ... ... ... Грейдің құрметіне байланысты
грей (Гр) деп атайды:
1 Гр = 1 ... ... – ақ ... ... ... рад ... рад = 0,01 Гр.
Сіңірілген дозаның шамасы сәулеленудің қасиеттерімен қатар сіңіруші
заттың қасиеттеріне де тәуелді. Әртүрлі сәулеленудің ... ... ... ... биологиялық әсер туғызады. Алайда сіңірілген дозаның мөлшері
бір-дейлігі кезінде ... –, бета – және ...... ... ... ескерілмейді, сондықтан әртүрлі сәулеленудің ... ... ... ... ... ... анықтау үшін
«эквивалентті» және «эффективті» дозалар түсінігі енгізілген.
Эквивалентті доза (H) – ... ... ... ... дозаның
сәулеленудің осы түрінің ағза мүшесін немесе ұлпасын зақымдау қабілетін
көрсететін коэффициентке көбейтіндісі:
HT, R = DT, R ∙ WR , ...... (R) ... ... (Т) орташа сіңірілген сәулелену
дозасы;W – сәулеленудің ағза мүшесін немесе ұлпасын зақымдау ... ... ... өлшем бірлігі ретінде швед радиологы Рольф
Зиверттің құрметіне байланысты зиверт (Зв) қабылданған:
1Зв = 1 ... ... ... кейде эквивалентті дозаның өлшем бірлігі ретінде бэр
(рад – тың биологиялық эквиваленті) қолданылады:
1 бэр = 0,01 Зв ... доза (Е) ... ... бүкіл денесінің және оның
жекелеген мүшелерінің радиосезімталдығын ескере отырып, ... ... шығу ... ... көрсететін өлшем ретінде
пайдаланылатын шама. Оны мүшедегі ... ... (H t,T) ... осы мүше ... ... зақымдану қабілетін көрсететін (WT)
коэффициентке көбейтінділерін қосу арқылы табады:
E = Σ H t,T ∙ WT , ... t,T – (t) ... ... (Т) ... ... ұлпадағы эквивалентті
доза;
WT – (Т) ... ... ... ... қабілетін көрсететін
коэффициент.
Бұл коэффициентті мынадай мүшелер мен ... үшін ... ... – 0,20; ... ... асқазан – 0,12; бауыр, қалқанша без,
несеп жолы – 0,05; тері және ... ... ... – 0,01; қалған
мүшелер мен ұлпалар – 0,05 [12].
Эффективті доза зивертпен (Зв) өлшенеді.
2.2. Иондаушы сәулеленудің адамға әсері
Адамдардың радиациямен зақымдануы ... ... ... ... және аумақтың радиоактивті ластануынан болады (4-сурет).
4-сурет. Адамның радиациямен зақымдану түрлері
Өткіш радиация – ... ... ... жан – жаққа бірнеше секунд
ішінде таралатын гамма – сәулелер мен нейтрондардың ағыны.
Радиоактивтік ...... ... ... ... орасан
мөлшерде түсу нәтижесі. Олар жер бетіне түскен соң, радиоактивті із деп
аталатын ластану ... ... ... мен ... ... сәулеленулердің
табиғи сипаты ұқсас келеді және олар адам ... ... әсер ... ... адам ... әсер ... негізінде
ұлпаларда күрделі физикалық және биологиялық процестер жүруі мүмкін. Тірі
ұлпаның иондану нәтижесінде оның ... ... ... ... ... ... бұл ... өліміне әкеліп
соғады.
Иондаушы сәулеленудің биологиялық зардаптарының қалыптасуына
биологиялық ұлпа ... 60 – 70% - ын ... ... ... өнімдер ерекше роль атқарады. Суға иондаушы сәулелену әсер еткенде
Н пен ОН еркін радикалдары, ал оттегі қатысатын болса – ... ... ... ... ... (НО2) ... ... мен сутегінің
пероксиді (Н2О2) түзіледі. Радиолиз өнімдері ... ... ... ... де, сау ... тән емес ... ... Бұл
жекелеген функциялардың немесе жүйелердің, сондай – ақ бүкіл ағза тіршілігі-
нің бұзылуына әкеп соғады.
Биологиялық ... ... ... ... ... ... Қайтымды бұзылу кезінде сәулеленген ұлпа жасушаларының қалыпты
жұмысы қалпына келеді, ал қайтымсыз бұзылу кезінде ... ... ... ағза зақымданады да сәуле ауруын туғызады.
Иондаушы сәулелену ағзада биологиялық өзгерістерді сыртқы ... ... көзі ... тыс жерде) кезінде де, ішкі сәуле алу (радиоактивті
заттар ағзаға пероральдік немесе ингаляциялық жолмен ... ... ... ... екі формасы болады: ауыр және созылмалы.
Сәуле ауруының ауыр формасы қысқа уақыт аралығында үлкен дозалы сәуле
алу нәтижесінде болады. 1000 бэр доза ... ... ... ... алу ... болады. Сәуле ауруының ауыр формасы радионук-лидтердің
көп мөлшерінің ағзаға енуінен де болуы ... ... ... ... ... жүйелі түрде сәуле
алудың нәтижесінде болады.
Сәуле алған адамның денсаулығы күйін тікелей өзгертетін ... ал оның ... ... ... ... ... деп аталады.
Иондаушы сәулеленудің биологиялық әсері дозаның жалпы мөлшері мен әсер
ету уақытына, сәулелену түріне, сәуле алған беттің өлшеміне және ... ... ... ... ... ұлпаларының сәуле алу дозасына байланысты сәуле
ауруын төрт дәрежеге ... (5 - ... ... –сурет. Адамның сәуле алуының негізінде ауруының дәрежелері
1 – ... ... ... ... 150 – 200 рад ... дозасы
кезінде өрбиді. Жасырын мерзімі – 2 – 3 апта, бұдан кейін әлсіздік, лоқсу,
бастың айналуы, ... жиі ... ... ... ... ... (лейкоциттердің) мөлшері азаяды. 1 – дәрежелі сәуле ауруын
емдеуге болады.
2 – дәрежелі сәуле ауруы (орташа) 250 – 400 рад ... ... ... ... ... – 1 ... Ауру ... анық білінеді.
Көп жағдайда адамдар уақытша жұмыс ... ... ... ... 2 – 3 айдың ішінде сауығуға болады.
3 – дәрежелі сәуле ... ... 450 – 700 рад ... ... ... Жасырын мерзімі – бірнеше сағат. Аурудың алғашқы белгілері сәуле
алғаннан кейін – ақ бірден анық біліне бастайды. Ауру ... әрі ауыр ... ... ... ... айну мен қайта – қайта құсу, іштің өтуі, ішкі
мүшелер, тері мен ... ... қан ... қан ... ... ... орталық жүйке жүйесі мен жыныс ... ... ... Уақытында әрі тиімді емделген жағдайда, адам 6 – 8 айдың ішінде
сауығуы мүмкін. 20 – 70 % жағдайда өлуі ...... ... ... (өте ... 700 рад–тан жоғары сәулелену
дозасы кезінде 20 – 30 минуттан кейін біліне бастайды. Дене ... – тан ... тері мен ... ... ... Дәрет сұйылады.
Емделмеген жағдайда адам 2 – 3 апта ... ... ... ... ... ... сәулеленулердің жеке адамға, сондай - ақ кейінгі ұрпаққа әсер
етуінің жалпы ықпалы 6 – суретте көрсетілген [13].
6 – сурет. Адамдардың сәуле ... ... ... ... ... ... радиоактивті ластаушылар көздері
Қоршаған ортаны радиоактивті ластаушы көздер табиғи және жасанды
(антропогендік) болып ... ... ... табиғи көздеріне ға-
рыштық сәулелену мен жер радиациясы кіреді. Ал ... ... ... ... ... ... ... ядро-лық сынақтар,
медициналық зерттеулер, радиотерапия және т.б. жатады.
3.1. Табиғи ластаушылар
3.1.1. Ғарыштық сәулелену
Ғарыштық сәулелену галактикалық, галактикааралық және ... ... деп ... ... және ... ... – бұл
протондардың (90%), альфа – бөлшектердің (9%), нейтрондардың, фотондардың,
жеңіл элементтердің ... ... ... азот, оттегі) ядроларының
(1%) ағыны.
Галактикалық сәулеленудің орташа ғұмыры 1 млн – нан 10 млн ... ал ... ... – одан да ... ... ... аздығы олардың ғұмыр кезеңінің төмендігімен (16 минут), сондай – ... ... ... ... ... Жеңіл бөлшектер мен
фотондар ғарыш ... ... ... ... ... ... – 1012 – 1014 МэВ болып келеді. ... ... ... ғарыштық бөлшектер өте жоғары жылдамдықпен қозғалады да, ... ... Жер ... ... сегізге дейінгі қашықтықта ғарыштық
бөлшектер Жердің магниттік өрісімен бөгеледі. Осылайша, Жердің ... ... ... ... қорғайды. Ғарыштық радиацияның
тығыздығы 1–2 бөлшек/(см2с) ... ... ... ... ... қабаттарына жеткен кезде, ғарыштық бөлшектердің әсерінен екінші
немесе кейінгі сәулелену өрбиді. Сәулеленудің жоғары қарқындылығы 20 – ... ... ... ... ... сайын оның да қарқындылығы
төмендейді (2 кесте ) [14].
2 – кесте. Биіктікке ... ... ... ... ... ... қуаты
|Сәулелену |Биіктік, км ... ... |
| |0 ... |200 – 900 Бк/м3 (г) ... |3 – 10 - 3 Бк/м3 (а) |
| |0,7 ∙ 10 - 3 Бк/м3 (г) ... |227 ... (б) ... |60 ... (б) |
| |100 – 700 ... (т) ... |629 ... (г) |
| |948 ... (т) ... |0,1 – 2,7 ... (г) |
| |3,7 – 48 ... (т) ... |0,1 – 10 Бк/м3 (а) – ... |
| ... жерде |
| |5 – 25 Бк/м3 (а) – ... ... ... |1,2 мк Бк/м3 (а) |
| |0,24 ... – 2,6 ... (г) |
| |10 – 50 ... (т) ... |7 50 ... (т) |
4 – ... ... аясы қалыпты аумақтарда тұратын халықтың
түрліше ... ... ... ... ... жылдық эффективті
дозасының мәндері келтірілген. Осы кестеден ішкі сәуле алудың сыртқы сәуле
алудан екі есе көп ... ... ...... ... ... ... болатын жылдық эффективті эквива-
лентті дозаның мәндері (мкЗв\сағ)
|Сәулелену көзі ... ... ... ... доза |
| ... | | ... ... | | | ... + ... |0,35 |(0,35 ± 0,97) = |1,67 ... |– |1,32 |0,015 ... ... |0,3 |0,015 |0,3 |
| | |– | ... |0,65 |1,34 |1,99 ... ... ішкі ... ... ... ... ... 75%
- ға жуығын радон газының ыдырау өнімдері құрайды. Сәуле алудың эф-фективті
дозасындағы ғарыштық сәулеленудің үлесі Жер ... ... ... ... ... радиациялық қауіптілігі едәуір жоғары.
Олардың арасында радон бірінші орын алады. Радон – дәмі мен иісі жоқ ... ... 7,5 есе ... радийдың ыдырау өнімі болып табылады. Радон жер
қыртысынан біртіндеп бөлінеді, алайда оның ... ... ... әртүрлі нүктелері үшін елеулі ерекшеліктерімен көрінеді. ... ... ... (Т1/2 = 3,823 ... ... болса да, ол жертөле мен
желдетілмейтін ғимараттарда жинақталып, айтарлықтай меншікті активтілік
жасауы мүмкін. Радонның ... өтуі жер ... ... іргетас
арқылы), құрылыс материалдарынан, ыстық және салқын су (әсіресе құдықтардан
немесе артезиан ... ... газ ... ... ... ... ... шоғырлануы бірінші қабатқа қарағанда төмен
болады. Радонның аса көп ... ... ... ... ... ... ... болатын эквивалентті дозаның қуаты Қазақстан үшін
біршама аралықта ауытқиды (5-кесте) және ... ... ... ... ... ... ... – кесте. Қазақстан аумағындағы эквивалентті дозаның қуаты, мкЗв/ сағат
|Ғарыштық ... ... ... ... ... ... |
|сәулелену |Балқаш су |түзілістер аумағы|жыныстар ... |
| ... | ... ... ... … 0,08 |0,06 ... 0,08 |0,1 ... 0,18 |0,18 ... 0,22 |0,5 ... 0,6 ... ... ... ... ... ластаушылардың антропогендік (жасан-ды)
көздеріне иондаушы сәулеленудің пайдалы мақсатта қолдануға ... ... ... бұл әрекеттің қосалқы өнімдері жатады (7- сурет).
Қоршаған ортадағы және тұрмыстағы ... ... ... ... ...... ... қызметінің нәтиже-сінде
пайда болған көздер. Жер қойнауынан қазба байлықтар алынғанда, одан көмір,
газ, мұнай, минералды тыңайтқыштар, ... ... т.б. ... ... ... мөлшерде табиғи радионуклидтерде ... ... ... ... ... тыңайтқыштарда меншікті активтілігі 70
Бк/кг болатын радий–226 мен уран–238, фосфоритте–400 Бк/кг; ал геотермальды
су ... ... – 222 – інің ... лақтырылымы болады [11].
7- сурет. Радиоактивті ластаушылардың антропогендік (жасанды) көздері.
Адамның қосымша сәуле алуы мынадай жағдайлардан болады:
- ұшақпен ұшу ... ... ... ... ... ... ... – 226, проме-тий
– 147 немесе тритий – 3 қолданылатын құрылғылар мен ... ... ... ... кіру мен шығу ... ... жарық шашу-шы
көрсеткіштер, т.б.);
- радионуклидтердің мөлшері бар немесе рентгендік сәулелену туғыза-тын
түрлі түсті ... ... т.б. ... пен ... ... статикалық электрленуді болдырмайтын полоний – 210 ... бар ... ... ... ... т.с.с.);
- құрамында радий – 226, плутоний – 238 немесе америций – 241 бар өрт
түтіндік детекторлардан;
- ... уран және ... ... керамикалық пен шыны ыдыс ...... ... ұшу ... және ... түрліше көздерден
болатын эквивалентті дозалардың қуаты келтірілген [16].
Электр стансалары мен тұрғын үйлерде жағылатын көмір ... ... ... зиян ... ... ыдырау өнімдерімен қоса мынадай
табиғи радионуклидтер кездеседі: калий – 40, уран – 238 және ...... жылу ... ... 1 ... = ... ... электр
энергиясын өндіру үшін 3 млн т көмір жағылады.
6 - кесте . Тұрмыстағы және ... ұшу ... ... доза ... көзі ... Бк ... доза |
| | ... ... ... км ... ұшақ |– |2,88 |
| | | ... Ra |3,7 ∙ 103 |0,074 |
|3 H |40 ∙ 106 |3,7∙ 10-5 ... Pm |1,5 ∙ 106 |2 ∙ 10-4 ... ... | | ... 200 см ... |– |5 ∙ 10-4 ... 10 см ... |– |3 ... 6 ∙ 10-4 ... әйнек |– |1,1 ∙ 10-3 ... ... ... жылу ... ... радиусы 20 км
қашықтықта тұратын халықтың сәуле алуының орташа ... ... 5,3 ... құрайды [17].
Ядролық қаруды сынаудан сәуле алу дозасы атмосферада ядролық сынақ
жарылыстары нәтижесінде радиоактивті элементтердің тасталу негізінде ... ... ... ... 1945 жылы АҚШ – та басталды. Сынақ жүргізу
мен радиоактивті өнімдердің шығуының ... ... 1954 – 1958 ... ... ... Бұл кезеңде атмосферада жасалған жары-лыстардың
саны мынадай: АҚШ – 193 (45,6%), КСРО – 142 (33,6%), ... – 45 ... – 22 (5,2%), ... – 21 (5%).
1963 жылдан бастап, атмосферада ядролық қаруды сынауға тыйым салынды.
Бірақ Қытай мен ... ... 1981 ... ... ... келді. Бұл
сынақтардың жалпы қуаты 32,5 Мт – ны ... ... ... ... ... ... ... өнімдердің 50%- ға
жуығы сынақ аумағындағы (100 км – ге жуық ... жер ... су ... ... ... ... мен ... кетеді. Тропосферада
активті бөлшектер шамамен 30 тәуліктей болады да, ... жер ... ... ... көп ... стратосфераға кетіп, онда
бірнеше ай болады. Сосын баяу төмендеп, жер ... ... ... ... ... ... ... радионуклидтер кіреді,
бірақ олардың көпшілігінің концентрациясы өте аз немесе тез ыдырайды.
Атом энергетикасы кәсіпорындары лақтырындыларынан сәуле алу ... ... ... ... ... ... ... өндіру, оны
байыту, тасымалдау, ядролық отын өндіру мен оны АЭС – те ... ... ... көму ... Бұл ... ... ... қоршаған
ортаға радиоактивті заттар бөлінеді. Мысалы, рудадағы мөлшері 0,2% ... т уран ... одан 105 т ... түзіледі. Рудник-терден
желдетілетін ауа арқылы радон – 222 газы ... ... 10 км ... ... ... ... ... сәуле
алу дозасы 1,35 мкЗв/жылды құрайды.
Бірақ, атомдық нысанда ... ... ... адамдардың сәуле алу
қаупі мен оның зардаптары ядролық сынақ ... ... ... ... түсуі мүмкін (мысалы, Чернобыль АЭС – дегі авария). Тағы да ... ... 1971 – 1984 ... ... 14 ... АЭС – ... 152
авария болды [11].
Медициналық тексеріс және радиотерапия кезінде сәуле алу медицинада
адамдарға диагноз қою мен оларды емдеуде радиоактивті ... ... ... ... мақсатта пайдаланылатын сәулеленудің
түрлерінен рентгендік сәулелер кеңінен қолданылады. Дамыған елдер бойынша
жүргізілген деректер ... ... 1000 ... ... ... ... жаппай флюорографияны есепке алмағанда, жылына 300 – ден 900 – ға дейін
тексеріс тиесілі екен. Пациенттердің ... ... ... ... ... ... болып келеді [19]:
Маммография............................................................
.... 1 мЗв
Флюорография...........................................................
... 0,1...0,5 мкЗв
Радондық ванна қабылдау........................................... 1
мЗв – ке дейін
Көкірек ... ... 1 мЗв – ... ... ... 2...4 мЗв
Тіс рентгенографиясы..................................................
0,03...3 мЗв
Рентгендік томография................................................
5...100 мЗв
Асқазан ... ... ... ... ... ... ... жеке дозасының әлемдік орташа шамасы 400 мкЗв/жыл болып келеді
[20].
7– кестеде иондаушы сәулеленудің жасанды ... ... ... ... ... салада қолданылу аясы берілген [14].
7- кесте. Жабық иондаушы сәулелену көздерінің түрлері және ... ... ... ... ... түрі ... және ... ... ... ... және |
| ... - ... ... - және бета – |
| ... ... ... |Қуатты гамма-қондырғылар, химиялық тыңайтқыштар ... ... ... гамма-қондырғылар, радиоизотоптық аспаптар |
| ... ... және ... |Қуатты гамма-қондырғылар, радиоизотоптық аспаптар ... ... ... статикалық |
| ... ... ... ... ... ... ... ... |
| ... ... аппараттар, |
| ... ... ... |
|Құрылыс индустриясы |Зарядталған ... ... ... |
| ... ... ... ... ... және ... ... радиоизотоп-тық|
| ... ... ... ... ... ... ... рентгендік және |
| ... - ... ... ... |
| ... және ... ... ... ... |Нейтрондық көздер |
4. ... ... ... ... ... санитарлық нормалары мен ережелері
Радиациялық қауіпсіздік экологиялық қауіпсіздіктің құрамдас бөлігі
болып табылады және ... мен ... ... ... ... ... ... қамтамасыз ететін шаралар кешенін қамтиды.
Қазақстан Республикасының радиациялық қауiпсiздiктi қамтамасыз ... ... ... ... Конституциясына негiзде-ледi,
"Атом энергиясын пайдалану туралы", «Халықтың радиациялық қауіпсіз-дігі
туралы» ... ... ... ... ... өзге де ... құқықтық актiлерiнен тұрады.
Радиациялық қауiпсiздiктi қамтамасыз етудiң негiзгi принциптерi
мыналар болып ... ... ... принципi - иондаушы сәулеленудiң барлық көздерiнен азамат-
тардың сәуле алуының жеке мөлшерiнiң жол ... ... ... негiздеу принципi - иондаушы сәулелену көздерiн пайдалану жөнiндегi
қызметтiң барлық түрiне тыйым ... бұл ... ... ... адам мен ... ... ... ортаға қосымша сәуле алу келтiретiн ықтимал зиян
қатерiнен ... ... ... - иондаушы сәулеленудiң кез келген көзiн
пайдалану кезiнде сәуле алудың жеке мөлшерi мен ... ... ... экономикалық және әлеуметтiк факторларын ескере ... ... және қол ... ... ... ... оңтайлыландыру принципi – төтенше (авариялық) жағ-дайларда
қолданылатын шаралардың нысаны, ауқымы мен ұзақтығы адам ... ... ... ... ... ... асырудан болатын залалға
байланысты залалдан барынша көп болатындай етiп оңтайлы-ландырылуға тиiс ... ... ... ... ... - ... ... тәрбиелік, жалпы бiлiм беру мен ақпараттық сипаттағы
шаралар кешенiн жүргiзу;
- ... ... ... ... ... бiр-
лестiктердiң, жеке және заңды тұлғалардың ... ... ... мен ... ... ... ... iске
асыруы;
- республиканың бүкiл аумағында радиациялық мониторингтi жүзеге асыру;
- иондаушы сәулелену ... ... ... ... шектеудiң
мемлекеттiк бағдарламаларын жүзеге асыру;
- иондаушы сәулелену көздерiмен ... ... ... ... ... ... қауiпсiздiктi сапалық жағынан ... ... iске ... арқылы қамтамасыз етiледi (4–бап).
2000 жылдың 1 шілдесінен бастап Қазақстан Республикасында адам-дардың
сәуле алуын мемлекетаралық «Радиациялық қауіпсіздік нормалары РҚН – ... ...... ... мен нор-мативтері СЕ
2.6.1.758 – 99» реттейді [16].
РҚН – 99 ... ... ... ... ... ... қуатының шектері белгіленген:
- табиғи – 5 – 20 мкбэр/сағат (0,05 – 0,2 ... ... – 20 – 60 ... (0,2 – 0,6 ... ... – 60 – 120 мкбэр/сағат (0,6 – 1,2 ... ... ... ... шектері мен мүмкін деңгейлерін тұлғалар-
дың мынадай категорияларына белгілейді:
- қызметшілер – техногендік ... ... ... ... тұлға-
лар (А санаты) немесе жұмыс жағдайына байланысты олардың әсер ету аймағында
болатын тұлғалар (Б санаты);
- ... ... ...... ... алушы тұлғалар категориясына нормативтердің үш сыныбы
қарастырылған:
- негізгі дозалық шектер (А санаты үшін – шекті мүмкін доза, Б ... – доза ... ... ... ... (дозаның мүмкін қуаты, ағынның мүмкін тығыздығы,
қауіпті мүшедегі радионуклидтердің мүмкін мөлшері, т.б.);
- ... ... ... мен ... ... ... ... мүшелердің үш тобына белгіленеді:
1) Бірінші топқа гонада, қызыл сүйек миы және бірқалыпты сәуле ... дене ... ... ... ... ет, қалқанша без, майлы ұлпа, ... ... ... – ішек ... көз ... көз және өкпе ... Үшінші топқа тері жамылғысы, сүйек ұлпасы, саусақтың ұшы, ... пен ... ... ... мүше – ... тұлғаның немесе оның ұрпағының денсаулығына,
сәуле алған жағдайда, жоғары мөлшерде залал ... ... ... ... ... ... ... – кесте. РҚН – 99 СЕ 2.6.1.758 – 99 сәйкес сәулелену деңгейінің
нормативтері
|Нормаланатын ... ... ... ... | |
| ... ... |
| | ... |
| |А ...... | ... доза |20 |5 |1 ... ... | | | ... ... |150 |37,5 |15 ... |500 |125 |50 ... мен ... |500 |125 |50 ... алудың негізгі дозалық шектері иондаушы сәулеленудің табиғи және
медициналық көздерінен, сондай – ақ радиациялық авариядан болатын дозаларды
есепке алмайды. Сәулеленудің бұл түрлеріне ... ... ... ғимараттар ауасында радон мен торонның жалпы мөлшері былайша
реттеледі: жаңадан салынған ... үшін - 100 Бк/м3 – тен, ... ... үшін - 200 ... ... тиіс. Ал видео-
монитор немесе ... ЭЕМ – нің кез ... ... 5 см ... ... экспозициялық дозасының қуаты 10 мкР/сағаттан ... тиіс ... ... табиғи радионуклидтертер есебінен болатын эффективті доза
0,2 мЗв/жылдан төмен болуы қажет.
Ұжымдық қорғану құралдарына қойылатын техникалық ... МЕСТ ... 83 – пен ... ... Радиациялық қауіпсіздік деңгейін бақылау әдістері
Иондаушы сәулелену әсерінен ... ... ... ... оларды өз
уақытында анықтау және мөлшерлік ... ... ... заттарды
анықтау олардың сәулеленуінің таралатын ортаның заттарын иондау қабілет-
тілігіне негізделеді. Радиоактивті сәулеленуді ... және ... үшін ... әдістер пайдаланылады (8-сурет): фотографиялық, химиялық, ... ... ... ...... ... сәулеленуді анықтау және өлшеу әдістері жіктемесі
Фотографиялық әдіс иондаушы сәулелену фотоүлдірге әсер еткенде, оның
фотоқабаттарында бөлшектер ... ... ... түйіршіктер-дің
бөлінуіне негізделген.
Сцинтилляциялық әдіс кезінде кейбір заттарда ... ... ... ... ... мұны ... бақылау немесе фотокү-
шейткіштер көмегімен тіркейді.
Химиялық әдіс ... ... ... ... ... яғни ... химиялық ортаны сәулелендіру кезінде оның қышқылдығы
мен өткізгіштігінің ... ... ... ... газ ... ... сәулелену әсер еткенде пайда
болатын иондану эффектісі ескеріледі, бұл жағдайда оның ... әдіс ... ... ... ... ... әсер ... диэлектрлік материалдардан жасалған крис-
талдарда ток пайда болады да, ал жартылай өткізгіштерден жасалған кристал-
дардың өткізгіштігі ... ... ... ... ... ... ... жұмысы иондық әдіске негізделген.
Атқаратын қызметі мен мақсатына байланысты радиоактивті сәулеленуді
өлшейтін аспаптар мынадай топтарға ... (9 - ... ... – ß – және γ – сәулеленулердің доза қуатын анықтау мен
шамалап ... ... ... ... ... ... ... ДП – 63, П – 63А, ДП – 64, т.б. индикаторлары жатады.
Рентгенметрлер рентгендік немесе γ – сәулеленулердің доза ... ... ... Бұл ... ДП – 2, ДП – 3Б, ДП – 5А, Б және В, ИМД – ... – 22, т.б. рентгенметрлері жатады.
Радиометрлер жабдықтардағы, ауа көлеміндегі, беттердегі α – және ß
–бөлшектермен ... ... ... ... γ – сәу-
леленудің шамалы деңгейін өлшеуге болады. Бұл топқа ДП – 12 ... «Луч – А» бета – ...... ДП – 100М, ДП – ... радиометрлік қондырғылары кіреді.
9 – сурет. ... ... ... ... түрлері
Дозиметрлер жеке құрамның радиациялық ... ... ... ... сәуленің (γ–сәулеленудің) жалпы дозасын анықтауға қолданыла-
ды. Дербес дозиметрлер жинағына ДК–02, ДП–22В, ДП–24, ... ... ... т.б. жатады.
Тұрмыстық аспаптар. Қазіргі уақытта тұрмыстық мақсатта ... ... Ол ... ... ... ... үй мен жұмыстық
ғимараттарда радиациялық ахуалды бақылауы үшін жеке ... ... ... дозиметр мен радиометр қызметтерін атқарады ... ... ... ... ... ... ... доза қуатын;
- беттердегі ß –сәулелену ағыны тығыздығын;
- азық – ... (ет, сүт, ... ... т.б.) ...... ... ... – 1» тұрмыстық дозиметрі халықтың жергілікті жерде, ... ... ... ғимараттарда радиациялық ахуалды ... ... ... ... ... ... (экспозициялық)
доза қуатын 10 – нан 999 мкР/ сағатқа дейін өлшей алады. Массаы – 80 ... ... ... ... ... ... ... доза-ның
радиациялық қуатын анықтайтын дербес индикаторы, СИМ– 05, СИМ – 03 ықшамды
қалталық сигнализаторлары, ИРД – 02Б ...... ... кеңінен
қолданылуда.
5. Халықты радиациядан қорғау шаралары
5.1. Адамды радиациядан қорғаудың тәсілдері мен құралдары
Иондаушы сәулелену негізінде ... ... ... кезінде,
қабылданған немесе сіңірілген доза мүмкіндігінше аз болатындай шараларды
жүргізу қажет. ... ... ... ... ... бар:
мөлшер арқылы, уақыт арқылы, қашықтық арқылы және экрандау мен ... ... (10 - ... Адамдарды радиациядан қорғау тәсілдері
Мөлшер арқылы қорғау сәулелену көздерінің қуатын ... ... ... ... ... ... ... кезінде сәулелену көздерімен жұмыс істеу
уақытын ... ... ... ... ... немесе нысандарда болу
уақытын шектеу орындалады.
Қашықтық арқылы қорғау сәулелену көздерінен жұмыс ... ... ... немесе радиация деңгейі жоғары жерден адамдарды
көшіру негізінде атқарылады.
Экрандау және сіңіру арқылы қорғау ... ... ... ... ... сіңіргіш материалдармен экрандайды. Бұл тәсілде сондай ... жеке ... ... пайдалану қарастырылады [25].
Сәулелену деңгейін шектеулі мүмкін шамаларға дейін ... ... көзі мен ... ... ... ... ... орнатады.
Қорғаныш экраны материалын ... ... түрі мен ... ... нейтрондар ағынынан жеңіл материал-дардан (полиэтилен,
парафин, су); рентгендік ... ... ... ...... болат, қорғасынның қалың
қабаттарынан жасалған құрылғылар ... ... ... ... ... әртүрлі болып келеді (12-сурет). Олар
қорғаныш бокстары, радиоактивті ... ... ... ... ... ... ... жасалуы мүкін. Радиоактивті шаңдар мен газдар
бөлінген жағдайда, бокстар ауа тарту желдету жүйесімен жабдықталады [26].
Адамдарды радиациядан ... ... ... ... ... мен ... ... қажетті жабдықтармен (камералар, бокстар,
ауа ... ... ауыр ... т.б.), ауа алмастыру, электр-мен
жабдықтау, сумен қамту, жылыту ... ... ету; ... қызметшілерді радиация деңгейі туралы тұ-рақты ... ету; ... ... қауіпсіз әдістеріне оқыту; жеке мен
ұжымдық қорғану құралдарын пайдалану және қызметшілерді санитарлық ... ... ... ... ... ... ... экран (1–көру терезесі, ... ... ... ... ... ... 2–құлпы бар қорғасын
есік); в–екі қармауышы бар жылжымалы ... ... ... жақтаулар,
2–алдыңғы жақтау, 3–көру терезесі, 4–қармауыштар); г–тұрақты қабырғалық
бұрылмалы сейф (1–құлпы бар ... ... ... ... д – бір ... ... ... қолғаптық қорғаныш боксы
(1–бокс корпусы, 2–қолғаптар, 3–көру терезесі, 4–арындық тартуды ... ... ... 7–таған); е–радиоактивтік өлшеулерден
қорғауға арналған жылжымалы экран (1–көру ... ... ... – сурет. Қорғаныш құрылғылардың конструкциялары
5.2. Адамдардың радиацияға төзімділігін арттыру жолдары
Адамдарды иондаушы сәулеленудің ... ... ... және ... ... арттыру үшін радиопротекторларды қолданады.
Протекторлар – адам ағзасының зиянды әсерлерге немесе физикалық фак-
торларға төзімділігін арттыруға ... ... ... ... ... кеңінен пайдаланылады. Радиопротекторлар ағзаның
иондаушы сәулеленуден қорғалуын арттыратын немесе сәуле ауруының клиникалық
өту ауырлығын төмендететін дәрілік препараттар.
Радиопротекторлар адам ... ... ... ... ... ... алу ... ағзада болса, онда олардың әсері тиімді болады. ... ... ... ... ... Сондықтан, ағзаға радиоактивті
йод – 131 – дің ену қаупі болса, онда алдын ала йодты ... ... ... қабылдаған жөн. Йодтың мұндай радиоактивті емес түрлері қалқанша
безде жинақталады да, онда ... ... ... ... – дің
жинақталуына кедергі жасайды.Сүйек миына енуші стронций – 137 – ден қорғану
үшін, құрамында каль-цийі мол тағамдарды (фасоль, ... ... ... ... ... ... адам ағзасының өзіндік ішкі қорғанышы бар. Мұндай
қорғаныш қызметін антиоксиданттар ... ...... бір ... ... немесе тоқтататын заттар,
яғни ингибиторлар. Ағза ... ... ... С, Е, А
витамин-дері және түрліше ... ... ... ... ... ... таза да нәрлі тамақ есептеледі [28].
Шошқа майын ең таза өнім деп есептеуге болады. Оның ... ... ... ... бар. Соядан жасалынған сорпаны
ісік ауруларына қарсы пайдаланылатын ... дәрі – ... ... ... болады.
Жемістер мен жидектер адам ағзасын радиациядан жақсы қорғайды. Мысалы,
алманы көп жеген пайдалы, өйткені оның ... ... ... ... бар. ... ... ... жүзім, алмұрт, т.б. жеген жақсы
нәтиже береді. Адамның радиацияға ... ... ... ... ерекше. Құрамында радионуклидтердің мөлшері төмен болып келетін тағам
өнімдеріне крахмал, қант, тазартылған өсімдік майы жатады. Кофе мен ... ... ... ... Ал көк шай ... ... заттарды
бөліп шығарады.
Дене шынықтыру, сауна қабылдау, таза әрі ... ... пен ... ... ... ... ұйымдастырылған күн режимі сәуле алу
зардаптарын төмендетіп қана ... ... ... ... ... ... ... жоғарылатады.
ЖҰМЫСТЫҢ ӘДІСТЕРІ МЕН НЫСАНДАРЫ
Республика аумағындағы ауа ... ... ... республикалық мемлекеттік кәсіпорнының метеорологиялық
станцияларында ... ... ... ... ... мониторингтің негізгі міндеті – республика аумағындағы
радиациялық ахуал туралы ақпарат алу ... ... ... ... негізінде:
- жалпы бета–активтілікті анықтау үшін атмосфералық ... алу ... ... ... ... ... ластануын
бақылау;
- жергілікті жердегі гамма–сәулеленудің экспозициялық доза қуатын
анықтау үшін инструменталдық өлшеулер жүргізіледі.
Жалпы бета–активтілікті ... ... ... ... алу ... ... 40 метеостанцияда жүзеге асыры-
лады. Метеостанцияда жүйелі түрдегі тұрақты мынадай бақылаулар ... ... ... бак–жинақтауыш немесе жауын–шашын жинақ-тауыш
көмегімен атмосфералық түсінділердің сынамасын алу;
2) сүзгіш қондырғы немесе тік ... ... ... ... ... ... ... алу.
Атмосфералық түсінділер сынамаларын алу әдістері
Көлденең планшет әдісі. Дәкелі көлденең планшеттер арқылы сынама
алуды метеостанциядағы бақылаушы 5 ... 1 рет ... ... ... ... ... жер ... түсетін
радиоактивті заттарды (түсінділерді) жинауға арналған. Планшет тірекке
бекітілген төрт қысқыш бұрыштамасы бар ... ... ... үстелше
түрінде болады. Планшеттің тірегі шығарылмалы етіп жасалған. ... 55х55 см ... ... ... ... ... ... бұл бөлік планшеттің жұмыстық бөлігі деп есептеледі. Планшеттің
төменгі бөлігінде, оны ... ... ... бар. ... ... – 0,3 м2.
Планшетті алаңшаға оған шаң немесе қар үрленбейтіндей есеппен, ... ... ... ... ... ... жер ... қар
бетінен 1 м биіктікте болатындай етіп орнатады [29].
Атмосферадан түскен ... ... ... ... ... ... ... анықтайды.
1 – дәке; 2 – квадрат үстелше; 3 – топшаларда айналатын қысқыш бұрышта-
малар; 4 – ... ... 5 – ... ... 6 – тағанның тірегі
12 – сурет. Дәкелі ... ... ... ... ... дәкелер салынған пакеттен
біреуін алып, оны таза қағазға орайды. Алаңшада ... ... ... де, ... ... тұтылған дәкені алып, орнына жаңасын бекітеді.
Құрғақ дәкені форматы 18х21 см ... ... ... ал дәке ... жағдайда (жаңбырлы немесе тұманды және қар жауған күндері), оны
құрғатып ... ... ... ... конвертке сынама алу пункті, дәкені
планшетке қойған және алған күні мен ... ...... ... ... ... ... қағаз бірге салынады. Бұдан кейін конвертті
Алматы қаласындағы ... ... ... мониторингі орталығына» (ЦМЗПС)
талдау мен өңдеуге жібереді.
Бак – жинақтауыш арқылы сынама алу әдісі. Горизонталь планшет ... бак – ... ... ... алу әдісі тиімдірек келеді.
Бак–жинақтауыш бір айдағы радиоактивті түсінділерді жинауға арналған. Оны
метеоалаңшаның орталық ... ... ... 2–3 м ... ... орнатады. Бактың үстіңгі ернеуінің биіктігі жерден 1 м болуы тиіс.
Радиоактивті түсінділер жинағыш ... ... ... түбі бар, ... ... жасалған тікбұрышты немесе цилиндр пішінді бак түрінде
жасалады (13 - сурет ).
13 – сурет. Бак – ... ... ... ...... мен ... түсінділерді бак – жинақтауышта бір ай
бойы жинайды. Ол үшін алдымен бак – жинақтауыштың ішін мақтамен жақ-сылап
сүртеді де, ... ... ... ... жылы кезінде шаң жақсы тұтылуы
үшін, бактың түбіне 1 – 2 см ... ... ... су ... ... аяқталған соң, яғни әрбір айдың соңғы күні сағат
12.00–де бак–жинақтауышта жиналған жауын–шашынды полиэтилен ... ... ... ... ... ... ... суын мақта тампон арқылы
сүзуден өткізеді. Құрғатылған мақта ... ... ... ... ... анықтамамен бірге салып, Алматы қаласындағы «Табиғи
ортаның ... ... ... ... ... мен өңдеуге
жібереді.
Жербеті қабатынан радиоактивті аэрозольдер сынамасын алу әдістері.
Сүзгіш қондырғымен ... алу ... ... ... ... жербеті қабатынан радиоактивті сынамалар алу үшін қолданылады.
Оның конструкциясы 14 – суретте көрсетілген.
1 – желбезекті қорғаныш ... 2 – ... - ... ... 3 – жылдамдық
көрсеткіш; 4 – кассеталы блок; 5 – магниттік қосқыш; 6 – ауа үрлегіш; 7 ... ...... «Тайфун» сүзгіш қондырғысы
Қондырғының кассеталы блогы ФПП – 15 – 1,5 ... ... ... бар ... ... ... жасалады. Кассеталы блоктың
үстіңгі бөлігіне сорушы - өлшеуіш соплосы бар өтпелі келтеқұбыр, ал төменгі
бөлігіне ауа ... ... ... ... ... - ... ... резеңке шланг арқылы жылдамдық көрсет-кіш
жалғанған.
Ауа үрлегішті желіге қосқан соң ауа ... ... ... ... ... одан ... ... ауа ауа үрлегішпен сорып алынады да,
бәсеңдеткіш пен ауа жібергіш арқылы атмосфераға тасталады.
Ауаның шығындалуы УС – 125 ... УС – 175 – 12 ... ... ... ... ... ... Сүзгі күніне
бір рет ауыстырылады. Сүзгі ретінде ФПП–15–1,5 Петрянов сүзгі–матасы қол-
данылады. ... ... ... ... ... ... ... де, полиэтилен қапшыққа салынады. Қапшық сіріңкемен дәнекер-
ленеді де, ілеспе анықтамамен ... ... ... үшін ... экран әдісі. Вертикаль экран жел күші әсерімен ауаны дәке арқылы
сүзгілеу жолымен аэрозольдерді жинақтауға ... ... ... ... ... және ... тұрады (15 - сурет ).
1 – флюгарка құйрықшасы; 2 – кронштейн құйрықшасы; 3 – ... ... ... 4 – ... 5 – қысқыш құрылғы; 6 – қарсысалмақ; 7 – ...... 9 – ...... Тік ... ... ... ауданы – 0,3 м2. Алмастырмалы рамканың ... 55х55 см. Оған ... 68х60 см ... ... ... жер ... 1,5 м биіктікке орнатады.
Дәкені алмастыру күнделікті сағат 7.30 – да ... ... 1) екі ... рамканы ашу; 2) дәкені ілгектерден шешіп алып,
жұмыстық бетімен ... ... ... жәшікке салу; 3) ілгектерге ... ... ... қысқышпен жабу.
Экраннан өткен ауа мөлшерін анықтау үшін, ... ... ... ... жел жылдамдығын тәулігіне төрт рет өлшейді. Осы төрт өлшеудің
нәтижесінде желдің тәуліктегі орташа жылдамдығын ... ... ... ... күйінде құрғатқаннан соң, полиэтилен
үлдірге орайды. Ілеспе қағазға мыналарды көрсетеді:
1) сынама алу пунктін;
2) дәкені қою және алу күнін;
3) тәулігіне ... ... ... ауа ... ... ... ... жауын – шашын түрі мен мөлшерін;
5) бақылаушының фамилиясын.
Полиэтилен ... ... дәке мен ... ... ... ... де, ... қаласындағы «Табиғи ортаның ластануы мониторингі
орталығына» (ЦМЗПС) талдау мен өңдеуге жібереді.
Алматы қаласындағы «Табиғи ортаның ... ... ... ... сынамалардың (планшет, сүзгіш қондырғы немесе вертикаль
экраннан алынған дәке ... ... ... жеке – жеке ... ... 0С – та күлге айналдырады. Шыққан күл қалдықтарын ПСО 2 – 4 типті
аспаптарда бета – ... ... ... ... ... ... ... инс-
трументалдық өлшеу республика аумағындағы 69 ... ... ... ... ... ... орындайды. Гамма
– аяны өлшеу нәтижелері Алматы қаласына жіберіледі.
Ауаның радиоактивті ластануын орташа айлық мәндер бойынша ... ... ЖӘНЕ ... ... Республикасы аумағындағы гамма–аяны (экспозициялық ... ... ... 14 ... 78 метеорологиялық станцияда
жүргізілді. 12–кестеде «Қазгидромет» республикалық мемлекеттік ... ... ... нәтижесінде анықталған гамма – аяның (экспози-
циялық доза қуатының) 2006 жылдың 12 айындағы ... ... ... ... 12 ... ... және ... мәндері келтірілген [30,31].
10 – кесте. Қазақстан ... ... ... гамма – фон
дозасы қуатының облыстар бойынша орташа мәндері, мкЗв/сағ (“Казгидромет”
мәліметі бойынша)
| ... ... ... ... ... | |
| |2006 ... 12|2007 ... 12 айы бойынша |
| |айы ... | |
| | ... ... ... |0,15 |0,15 |0,22 ... ... |0,15 |0,15 |0,23 ... облысы |0,14 |0,13 |0,28 ... ... |0,13 |0,13 |0,20 ... ... |0,14 |0,14 |0,37 ... ... |0,13 |0,12 |0,16 ... | | | ... ... |0,16 |0,16 |0,20 ... ... |0,16 |0,15 |0,21 ... ... |0,11 |0,12 |0,19 ... ... | |0,13 |0,21 ... облысы | |0,09 |0,16 ... ... |0,14 |0,14 |0,24 ... | | | ... облысы |0,13 |0,13 |0,26 ... ... |0,10 |0,11 |0,17 ... | | | ... Қазақстан | | | ... | | | ... ... ... ... ... ... қабатындағы радиациялық гамма – аяның 2007 жылдың 12 айы ... мәні 0,08 – 0,19 ... ... ... ... ... радиациялық гамма – аяның 2007 жылдың 12 айы ... ... 0,13 ... ал Алматы қаласы бойынша орташа мәні 0,15 ... яғни ... ... – 0,2 ... ... ... және ... кезеңмен салыстырғанда айтарлықтай өзгерген жоқ (16-cурет ).
16 – cурет. ... ... ... ... ... – фон
дозасы қуатының облыстар бойынша орташа мәндері, мкЗв/сағ
16 – суретте келтірілген ... ... ... елді ... ...... максималды мәндерін былайша түсіндіруге болады:
- Атырау облысы – мұнай өндіруші және өңдеуші саланың жұмысымен;
- Шығыс Қазақстан ... - ... ... ... ... ... және ... полигонының әсерінен.
17 – суретте 2008 жылдың 3 айындағы Алматы қаласындағы радиациялық
гамма – ... ... ... ... ... РМК – ... ... кезінде жүргізілген зерттеулер нәтижесінде мынадай
нәтижелер алынды:
- қаңтар айы – 0,18 мкЗв/сағат;
- ... айы – 0,17 ... ... айы – 0,20 мкЗв/сағат.
Бұл нәтижелер Алматы қаласында радиациялық ... – ая ... – 0,2 ... ... ... яғни қалыпты деңгейде болатынын
көрсетеді.
Қазақстан Республикасы аумағындағы атмосфераның жербеті қабатында-ғы
радиоактивтік ластануды ... ... 14 ... 40 ме-
теорологиялық станциясында ауа сынамасын көлденең планшеттермен алу жолымен
жүргізілді. Барлық стансаларда ... 5 ... 1 рет ... ... ... ... ... алынған
сынамалардың нәтижесінде 2006 жылдың 12 айындағы орташа көрсеткіштер, 2007
жылдың 12 ... ... мен ... ... ... ... – сурет. Алматы қаласындағы 2008 жылдың 3 айындағы ... – ая, ... жер беті ... ... ... ... ... нормасы 1,0 – 1,2 Бк/м2 .
2007 жылдың 12 айы бойынша орташа мәні ... ... 1,5 Бк/м2 – ... ... 1,1 Бк/м2 – ді ... заттардың түсу тығыздығы деңгейі 2006 жылдың деңгейімен
салыстырғанда айтарлықтай өзгерісі болған жоқ (17 - сурет ).
18 – сурет. ... ... ... ... ... ... Бк/м2.
12-кесте. Қазақстан Республикасы аумағына радиоактивті заттардың түсу
тығыздығы, Бк/м2
|Елді мекен ... ... түсу ... Бк/м2 |
| |2006 ... 12 |2007 ... 12 айы бойынша |
| |айы ... | |
| | ... ... ... |1,2 |1,2 |1,5 ... облысы |1,1 |1,2 |1,5 ... ... |1,1 |1,1 |1,4 ... облысы |1,1 |1,1 |1,4 ... ... |1,0 |1,1 |1,4 ... ... ... |1,1 |1,1 |1,5 ... ... |1,2 |1,1 |1,4 ... ... |1,1 |1,1 |1,4 ... облысы |1,1 |1,1 |1,5 ... ... |1,1 |1,1 |1,5 ... ... |1,2 |1,1 |1,4 ... Қазақстан |1,1 |1,1 |1,5 ... | | | ... ... |1,1 |1,1 |1,4 ... ... |1,2 |1,2 |1,5 ... | | | ... ... ... |1,1 |1,1 |1,5 ... Радиациялық қауіпсіздік тұрғысынан Қазақстандағы экологиялық
қауiпсiздiкке елеулi ... ... ... ... ластану көздерi
мынадай екені анықталды:
- табиғи радиоактивтік көздер (ғарыштық, күн ... жер ... ... уран ... және ... ... урандық емес өндіруші кәсіпорындар;
- жұмыс iстемей тұрған уран өндiрушi және уран ... ... ... ... кен ... ... өздiгiнен төгiлетiн
ұңғымалар, қалдық қоймалары, технологиялық ... ... ... ... ... ... ластанған аумақтар;
- мұнай өндiру өнеркәсiбi мен мұнай жабдығының ... ... және ... атом ... ядролық реакторлардың жұмыс iстеуi нәтижесiнде пайда болған қалдық-
тар мен радиоизотоптық өнiм ... ... ... ... ... ... ... және техникалық аспаптар мен
жабдықтар.
Қазақстан Республикасы аумағындағы радиоактивті қалдықтардың ... ... 15,5 млн Ки ... 237 млн ... құрайды.
Республикамыздың мұндай радиоэкологиялық ахуалын сауықтыру үшін шамамен
1110 млн АҚШ доллары қажет.
2. Эксперимент нәтижелері ... ... ...... ... 12 айы бойынша:
- Алматы қаласында орташа мәні -0,15 мкЗв/сағ, яғни көрсетілген
нормадан асқан жоқ.;
- ... ... ... мәні - 0,13 ... ... ... мен Шығыс Қазақстан) орташа мәні нормадан 1,5-2
есе асып кетті;
Алматы қаласында 2008 ... 3 ... ... ... наурыз)
жүргізілген зертеулер бойынша атмосфераның жербеті қабатындағы радиа-циялық
гамма –аясы 0,18 мкЗв/сағ.норма шегінде болдыі.
3. ... ... ... ... ... – аяның 2007
жылдың 12 айындағы орташа мәні нормаға сәйкес ... ... ... 1,5 Бк/м2 – ді ... ... Республикасы аумағында 1,1 Бк/м2 – ді;
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. «Қазақстан Республикасының 2004 – 2015 жылдарға арналған экология-
лық ... ... ... ... ... ... 2003 жылғы 3 желтоқсандағы № 1241 Жарлығы.
2. ... М.Е. ... ... на ... Казахстан. – Алматы: Национальная атомная компания «Казатом-
пром», 2001. – 30 с.
3. Экологическое состояние окружающей ... ... ... ... году и меры по ее улучшению: Гос. ...... ... и ... РК, ... Республика Казахстан: Отчет по человеческому ... 1995. ... ... http:// ...... радиационного загрязнения.
6. Сычев Ю.Н. Безопасность жизнедеятельности в ... ... – М.: ... и ... 2007. – 224 с.
7. Приходько Н.Г. Безопасность жизнедеятельности. – Алматы: ... 2006. – 366 ... ... В.С. Безопасность жизнедеятельности. – М.: Высшая школа,
2007. – 410 ... ... Б.С. ... в чрезвычайных ситуациях. – М.: Изда-
тельский центр «Академия», 2006. – 336 ... ... ... эффекты, риск / Пер. с англ. – М.: Мир, 1988. –
320 с.
11. Козлов В. Ф. ... по ... ... – М.: ... 1987. – 280 с.
12. Раздорожный А.А. Охрана труда и производственная безопасность.
– М.: ... ... 2007. – 510 ... Хаббард Л. Рон. Все о радиациях. – М.: ... «Нью ... – 308 ... ... М.И. Защита населения и хозяйственных обьектов в чрезвы-
чайных ситуациях. – Минск: Вышэйшая школа, 2003. – 472 ... ... ... ... ... Қазақстан Республи-
касының 1998 жылғы 23 сәуiрдегi № 219 Заңы.
16. Радиациялық ... ... – 99 (СЕ ...... ... ... Оқу ... /Мемлекеттік тілге аударған Н.Ә.
Жүнісбаев. – Алматы: ТЖ және АҚ республикалық курстары, 2005. – 240 б.
18. www.radiation.ru. ЛРК – 1. Азы ... о ... ... ... қамтамасыз етудің санитарлық– гигиеналық
талаптары (Қазақстан Республикасында 2003 жылдың ... ... ... Э.А. ... ... – М.: Издательско –
торговая корпорация «Дашков и Ко», 2005. – 496 с.
21. Белов С.В., Девисилов В.А., Козъяков А.Ф. ... ... – М.: ... ... 2004. – 360 ... ... Оқу құралы. І кітап / Құрастырған С.К. Абдрахманов. –
Алматы: ТЖ және АҚ республикалық курстары, 2008.–179 б.
23. Сапронов Ю.Г. ... ... – М.: ... ... 2004. – 320 ... Тіршілік қауіпсіздігі: Оқу құралы. ІІ кітап /Мемлекеттік ... Н.Ә. ...... ТЖ және АҚ ... ... б.
25. Төтенше жағдайлар және азаматтық қорғаныс жөніндегі материалдар-
дың ақпараттық - әдістемелік жинағы. № 4 (32) ... 2007. – 120 ... ... ... және ... ... ... материалдар-
дың ақпараттық - әдістемелік жинағы. № 1 (33) шығарылым, 2008. – 120 ... ... ... среды /Под ред. А.П. Цыганкова. – М.: Химия,
1982. – 670 с.
28. Фелленберг Г. ... ... ... – М.: Мир, 1997.– ... Наставление гидрометеорологическим станциям и постам. Наблюде-ния
за радиоактивным ... ... ... / Под ред. П. ...... 1982. – 59 с.
30. Информационный бюллетень о ... ... ... ... за 2006 год. – Алматы: РГП «Казгидромет» Центр ... ... ... РК, ... ... бюллетень о состоянии окружающей среды Респуб-лики
Казахстан за 2007 год. – Алматы: РГП ... ... ... окружающей среды РК, 2007.
-----------------------
Иондаушы сәулелену түрлері
Фотондық сәулелену
Корпускулярлық сәулелену
рентгендік
γ - сәулелену
α - бөлшектер
рентгендік
сипаттамалық
ß - ... ... ... ... 150 – 200 рад
2 дәрежелі 250 – 400 рад
3 дәрежелі 450 – 700 рад
4 дәрежелі 700 ... ...

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 40 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жаңажол мұнай-кен орнының радиациалық жағдайын бағалау35 бет
Кеңқияқ мұнай кен орының бу-жылулық өндеу арқылы игеру әдісі57 бет
Мөлшерлі саты. Бақыланатын саты12 бет
Солтүстік Қарамұрын кен орны106 бет
Халықтың радиациялық қауіпсіздігі саласында мемлекеттік бақылау10 бет
Шығыс Қазақстан облысының экологиялық жағдайы53 бет
Қазақстан Республикасының экологиялық кодексі5 бет
Қанжуған уран кен орнын жобалау42 бет
Радиациялық және химиялық қауіптілік6 бет
Радиациялық қауіпті нысандардағы төтенше жағдайлар10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь