Әл – Фарабидің қоғам туралы философиялық, әлеуметтік - саяси тұжырымдамалары

Кіріспе
І.тарау. Әл . Фарабидің қоғам туралы философиялық, әлеуметтік . саяси тұжырымдамалары
1.1. Әл.Фараби шығармаларындағы қоғам жөніндегі философиялық, әлеуметтік.саяси идеялары мен көзқарастары.
1.2. Әл.Фарабидің еңбектеріндегі мемлекет және саясат туралы тұжырымдамаларының мазмұны мен мақсаты.
II.тарау. Әбу Насыр әл . Фарабидің мемлекеттік билікті іске асырудағы ұтымды ойлары туралы
2.1. Әл.Фараби шығармаларындағы мемлекеттік билікті қалыптастыру және жүзеге асырудағы әдіс.тәсілдер.
2.2. «Қайырымды қала тұрғындарының көзқарастары» және «Азаматтық саясат» трактаттарының мазмұны мен маңызы.
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Зерттеудің өзектілігі: Асқар таулар қоршаған қазақ жері, жусан иісі аңқыған ежелгі Қыпшақ даласы бұдан он мың жылдар бұрын жүріп өткен мұз көшкінінен, тарихшылардың айтуы бойынша, мұз дәуірінен аман қалғаны рас болса, онда адамзаттық өркениеттің туған бесігі – біздің байтақ өлкеміз деуге толық негіз бар.
Шындығында да туған даламыздың құнарлы топырағы рухани суат көзі болып ашылып, әлемге сирек ұшырасатын кемеңгер тұлғаларды жарық дүниеге әкелгені ақиқат[1].
Халық өзінің ұлы адамдарының өсиеттерін негізге ала отырып, қоғамдық құрылымы мен әлеуметтік жағдайын, адамдардың өмір сүру деңгейін, бостандық пен демократия принциптері және тағы басқа жоғары адами құндылықтарды жаңартып, дамытып отыруға қол жеткізеді.
Қай халықтың болсын, өткенін таразылап, болашағына көз жүгіртуі тек белгілі бір тарихи кезеңмен, жеке алмағайып дәуір атымен ғана байланысты емес. Ертеңін ойлаған ел әр тарихи белесті артқа тастағаннан кейін, уақыт бедеріне түскен ізін бағамдап, пайымдауы – бұрын да болған, қазір де бар және алда да жалғаса беретін кәделі іс.
Ұлттық мемлекетіміз шынайы тәуелсіздікке бет бұрған кезеңде халқымыздың тарихи зердесін жаңғыртып, оның елдігін, ерлігін паш ететін асыл мұраларын түбегейлі жан-жақты пайымдап жинақтау – азаматтық парыз.
Халқымыздың әлем елдері түскен бірыңғай даму жолына кірігуге ұмтылысы, осы ыңғайда есесін жіберіп алмай, ұлттық мүддесіне нұқсан келтіріп алмай қимылдау талабы үнемі есте тұруы тиіс. Ал бұған әкелетін жолдың басы – халқымыздың рухани кемелденуі.
1. Алдаспан-№1-2-2003-7б.
2. Мемлекеттік «мәдени мұра» бағдарламасы «Әлемдік саясаттану антологиясы» І-том, Алматы:Қазақстан-2006-303б.
3. Қазақстан Ұлттық энциклопедиясы «А-Ә» І-том, Алматы-1998-613б.
4. Сонда-614б.
5. Құрманалаева А.Д. «Әл-Фарабидің іліміндегі әлеуметтік танымның әдіснамалық негіздері» Алматы-2002-5б.
6. Сонда-5-6б.
7. Алдаспан-№1-2-2003-8б.
8. Конюхов Л.Ф. «Аль-Фараби и современный мир» Усть-Каменогорск-2003-120стр.
9. Қасабеков А., Алтаев Ж. «Қазақ философиясы» Алматы:Ер-Дәулет-1996-78-79б.
10. Нысанбаев Ә. «Қазақ даласының ойшылдары» Алматы:Ғылым-1995-6б.
11. Дербісалиев Ә. «Қазақ даласының жұлдыздары» Алматы:Рауан-1995-14б.
12. Сонда-15-16б.
13. Қазақстан Республикасы Президентінің «Қазақстан халқының әл-ауқатын арттыру – мемлекеттік саясаттың басты мақсаты» халқына жолдауы Астана- 6 ақпан-2008ж.
14. Сонда.
15. ҚазҰУ хабаршысы. Саясаттану сериясы-№1-2006-73б.
16. Қазақстан Республикасы Президентінің «Қазақстан халқының әл-ауқатын арттыру – мемлекеттік саясаттың басты мақсаты» халқына жолдауы Астана-6 ақпан-2008ж.
17. Ақиқат-№7-1996-91б.
18. Әл-Фараби «Әлеуметтік-этикалық трактаттар» Алматы:Ғылым-1975ж.
19. ҚазҰУ хабаршысы. Философия сериясы-№2-2006-56б.
20. Сонда-57б.
21. Сонда-57-58б.
22. http://www.google.kz/ru
23. Нысанбаев Ә. «Қазақ даласының ойшылдары» Алматы:Ғылым-1995-41б.
24. ҚазҰУ хабаршысы. Философия сериясы-№2-2007-58б.
25. «Наследие аль-Фараби и мировая культура» Алматы-2001-163стр.
26. Сонда-169б.
27. Әл-Фараби «Философиялық трактаттар» Алматы:Ғылым-1972-324б.
28. Нысанбаев Ә. «Қазақ даласының ойшылдары» Алматы:Ғылым-1995-32б.
29. Сонда-42-43б.
30. http://www.rambler.ru
31. Мұхамедов М., Сатершинов Б., Сырымбетұлы Б. «Саяси-құқықтық ілімдер тарихы» Алматы-2002-85-86б.
32. Келімбетов Н. «Ежелгі дәуір әдебиеті» Алматы:Ана тілі-1991-116б.
33. Сонда-117б.
34. ҚазҰУ хабаршысы. Саясаттану сериясы-№1-2006-42б.
35. Келімбетов Н. «Ежелгі дәуір әдебиеті» Алматы:Ана тілі-1991-117б.
36. Қабылова А.С. «Әбу Насыр әл-Фараби және араб-мұсылман философиясы» Алматы:Қазақ Университеті-2004-36б.
37. Сонда-36б.
38. Сонда-37б.
39. Көбесов А. «Әл-Фараби» Алматы:Қазақстан-1971-383б.
40. Ақмамбетов Ғ. «Философия және мәдениеттану» Алматы:Жеті жарғы-1998-134б.
41. Көбесов А. «Әл-Фараби» Алматы:Қазақстан-1971-383-384б.
42. Мемлекеттік «мәдени мұра» бағдарламасы «Әлемдік саясаттану антологиясы» І-том, Алматы:Қазақстан-2006-305-307б
43. Көбесов А. «Әл-Фараби» Алматы:Қазақстан-1971-378б.
44. Әл-Фараби «Әлеуметтік-этикалық трактаттар» Алматы:Ғылым-1975-378-379б.
45. Ақмамбетов Ғ. «Философия және мәдениеттану» Алматы:Жеті жарғы-1998-133б.
46. ҚазҰУ хабаршысы. Саясаттану сериясы-№1-2006-42б.
47. «Наследие аль-Фараби и мировая культура» Алматы-2001-270стр.
48. Сонда-270стр.
49. Сонда-271стр.
50. Әл-Фараби «Әлеуметтік-этикалық трактаттар» Алматы:Білім-1973-255б.
51. http://www.google.kz/ru
52. Қазақстан Республикасы Президентінің «Қазақстан-2030» халқына жолдауы Алматы:Білім-1998-28б.
53. Право и государства-№1-2004-23стр.
54. Сапаргалиев Г.С., Таукелев А.Н. «Государственно-правовые взгляды аль-Фараби» Алматы:Наука-1975-32стр.
55. Аль-Фараби «Избранные трактаты» Алма-Ата:Наука-1994-221стр.
56. Сапаргалиев Г.С., Таукелев А.Н. «Государственно-правовые взгляды аль-Фараби» Алматы:Наука-1975-69стр.
57. Право и государства-№1-2004-22стр.
58. Григорян С.Н. «Великие мыслители Средней Азии» Москва-1958г.
59. «Наследие аль-Фараби и мировая культура» Алматы-2001-271стр.
60. Аль-Фараби «Избранные трактаты» Алма-Ата:Наука-1994-46-47стр.
61. Қазақ тілі мен әдебиеті-№10-2006-50-51б.
62. ҚазҰУ хабаршысы. Шығыстану сериясы-№4-2006-91б.
63. Әл-Фараби «Әлеуметтік-этикалық трактаттар» Алматы:Білім-1973-195-196б.
64. Келімбетов Н. «Ежелгі дәуір әдебиеті» Алматы:Ана тілі-1991-117б.
65. Мұхамедов М., Сатершинов Б., Сырымбетұлы Б. «Саяси-құқықтық ілімдер тарихы» Алматы-2002-87б.
66. Келімбетов Н. «Ежелгі әдеби жәдігерліктер» Алматы:Алатау-2005-153-154б.
67. Қыраубаева А. «Ежелгі дәуір әдебиеті» ІІ-том, Алматы:Ана тілі-19991-83б.
68. http://www.rambler.ru
69. Қоңыратбаев Ә., Қоңыратбаев Т. «Көне мәдениет жазбалары» Алматы:Қазақ Университеті-1991-282-287б.
70. Әлемдік философиялық мұра «Әл-Фараби мен Ибн Сина философиясы» ІV-том, Алматы:Жазушы-2005-566б.
71. Машанов А. «Әл-Фараби» Алматы:Жазушы-1970ж.
72. Көбесов А.«Әл-Фараби» Алматы:Қазақстан-1971-380-381б.
73. ҚазҰУ хабаршысы. Философия сериясы-№2-2007-59б.
74. Мемлекеттік «мәдени мұра» бағдарламасы «Әлемдік саясаттану антологиясы» І-том, Алматы:Қазақстан-2006-309б.
75. Дербісалиев Ә. «Қазақ даласының жұлдыздары» Алматы:Рауан-1995-17б.
76. Ақиқат-№7-1996-92б.
77. Ақмамбетов Ғ. «Философия және мәдениеттану» Алматы:Жеті жарғы-1998-132б.
78. Право и государства-№1-2004-23б.
79. Оңтүстік Қазақстан-16 наурыз-2006-3б.
80. «Аль-Фараби и развития восточной философий» Астана:Елорда-2005г.
81. «Философия аль-Фараби и исламская духовность» Алматы-2005г.
82. Әл-Фараби Әбу Насыр «Трактат және өлеңдер» (аударған Ә.Нысаналин) Алматы:Жазушы-1974-39б.
83. «Тұңғыштар» Алматы:Кітап-2007-20-22б.
84. Дала мен қала-30қараша-2007-24б.
85. Сегизбаев О. «История казахской философии» (учебник для ВУЗов) Алматы:Наука-2001-455стр.
        
        Кіріспе
«Көненің көзін зерттеу –болашақ».
Зерттеудің өзектілігі: Асқар таулар қоршаған қазақ жері, жусан иісі аңқыған ежелгі Қыпшақ даласы бұдан он мың ... ... ... ... мұз көшкінінен, тарихшылардың айтуы бойынша, мұз дәуірінен аман ... рас ... онда ... өркениеттің туған бесігі –біздің байтақ өлкеміз деуге толық негіз бар.
Шындығында да туған ... ... ... ... суат көзі болып ашылып, әлемге сирек ұшырасатын кемеңгер тұлғаларды ... ... ... ...
Халық өзінің ұлы адамдарының өсиеттерін негізге ала отырып, қоғамдық ... мен ... ... ... өмір сүру ... ... пен ... принциптері және тағы басқа жоғары адами құндылықтарды жаңартып, дамытып отыруға қол жеткізеді.
Қай халықтың болсын, өткенін ... ... көз ... тек ... бір тарихи кезеңмен, жеке алмағайып дәуір атымен ғана байланысты емес. Ертеңін ойлаған ел әр тарихи белесті артқа ... ... ... ... түскен ізін бағамдап, пайымдауы –бұрын да болған, қазір де бар және алда да жалғаса беретін кәделі ... ... ... ... бет ... ... ... тарихи зердесін жаңғыртып, оның елдігін, ерлігін паш ететін асыл мұраларын түбегейлі ... ... ... ... ... әлем ... ... бірыңғай даму жолына кірігуге ұмтылысы, осы ыңғайда есесін жіберіп алмай, ұлттық мүддесіне нұқсан келтіріп ... ... ... үнемі есте тұруы тиіс. Ал бұған әкелетін жолдың басы ... ... ... Осы ... ... шығыс халықтарының заңды мақтанышы болып қана қоймай, адамзаттың ... ... ... үлес қосуымен бүкіл әлемдік деңгейдегі елеулі тұлғалар санатына қосылған Әбу Насыр әл-Фарабидің ғылыми мұрасына қатысты ... ... ... саяси-философиялық тарихын жүйелеу ісіне тың серпін беріп, жаңа өріс аша алатындығымен құнды болмақ.
Әр дәуір, әр ... өз ... ... ... Көне ... ... өткізе отырып, оларды жаңамен сабақтастыра, жалғастыра білу біздің салтымыз. Тарихи ... ... ... өмірі олардың нанымдары мен дүниетанымына байланысты. Бүгінгі ықпалды ... ... ... ... және ... ақырғы дәрежеге ие болғандары кенеттен адамзат ақыл-ойына билік жүргізді. Жеке адамдардың рухани әлемінің дамуы оның материалдық мұқтаждықтарынан ... озып ... ... тарихтағы бақытты кезеңдер, қоғамның оның мәдениетінің, білімінің, экономикасының бақытты даму дәуірі басталды. Қайта өрлеу ... және одан ... ... ... дәл ... ... болса керек. Ал бұл дегеніңіз қайта туу, қалпына келтіру, мәдениеттің қайсыбір классикалық жағдайына оралу мен рухани мәдениеттің маңыздылығына мән ... ... ... ... ... жандануы, қазақтың халық болып қалыптасуы, қазақ хандығының құрылуымен ... ... ... ... ... ... жүздер бір халық болып бірікті. Қазақ халқының қалыптасу процесінде оны ... ... ... тайпалар мен әлеуметтік топтарда аса ірі ойшылдар болды.
Қасиетті қазақ халқының даласы талай ғұламаларды дүниеге келтірді. Қазақ топырағында ... ... ояу, көзі ашық ... ... ... араб, парсы мәдениетін меңгеріп, шығармаларын көпке ортақ тілде жазып, ... ... мұра етіп ... ... ... ... елдерді философиялық көзқарастарының терең танымдылық қасиеттерімен таң қалдырған қаншама ұлы ғұламалар дүниеге келген. Қазақ ... ... ... ... ... өте бай. Оның ... ең ... биігі ислам философиясының негізін салушылардың бірі, тарихымыздағы ұлы тұлғалардың бірі, атағы әлемге танымал, ... ... ... ұлы ... - Әбу Насыр әл-Фараби.
Адамзаттың ұлы перзенті, асқан білімдарлығынан «екінші ... деп ... ... ... әр ... ... аса маңызды, құнды пікірлер, тұжырымдар, философиялық сындарлы мұралар қалдырған кемеңгер. Әл-Фараби бүкіл дүниежүзінің халықтарына ... ... ... ... қана ... ... қазақтың ұлы ұрпағы екенін жер шары халықтарына шүбәсіз мойындатты.
Қазақ даласынан шыққан ұлы энциклопедист –ғалым, ... ... ... астролог, музыка теоретигі Әбу Насыр әл-Фараби (870-950ж.ж.) араб, парсы шежірелерінің деректеріне ... 870 жылы Арыс ... ... құяр ... ... (кейін Отырар) қаласында әскербасының отбасында дүниеге келген. Заманында Екінші ұстаз (Бірінші-Аристотель) атанған ол Таяу және Орта Шығыста ... ... ... ... ... ... ең атақтысы, ең мәшһүрі атанған ұлы ғұлама. ... ... аты- жөні Әбу ... Мұхаммед ибн Тархан ибн Узлағ әл-Фараби[2].
Шығыс тарихында Фараб ғылым мен мәдениеттің ... ... ... ... оның ... ... қарағанда, кітап саны жағынан тек әйгілі Александрия ... ғана кем ... ... ... ... ... Фараб медреселерінің бірінде алған. Кейіннен Александрия, Каир, Дамаск, Бағдат қалаларында тұрып, білімін ұштап, қызмет атқарды. Талай уақыт өз білімін араб ... ... және ... орталығы Бағдатта молықтырды, өмірінің соңын Дамаск (Шам) қаласында өткізді.
Әл-Фарабидің жас кезінен ... ... екі сыры бар еді. ... сол ... ... ... ... Аббас әулетінің сенімді уәзірлері негізінен түркістандық Фараб ... ... ... ... ... ғылым мен өнер жолына бет алған адамдарға қақпасын кең ашып, барынша ... ... ... ... ... атты ... үйі және ... ең бай кітапхана болған[3].
Мұсылман өркениетінің, оның ішінде ұлтымыздың саяси-философиялық ойы тарихында терең із қалдырған ұлы ойшыл, жерлесіміз әл-Фараби шығармашылығы ... ... ... ... ... ... Себебі бұл дара тұлға екі жақты рухани ... яғни ... пен ... ... және ... ... белсенді рухани сұхбаттасу, іштесу шарттылығында кәсіпқой философ деңгейіне көтерілді, адамзат танымының көкжиегін кеңейтті.
Әл-Фарабидің дүниетанымы екі әлемнің - ... мен ... ... және ... пен ... ... өзара байланыстарының нәтижесі. Оның заманы «Жібек жолы» бойындағы қалалардың, оның ішінде Отырардың экономикасы мен мәдениетінің дамыған ... ... ... ... көп ... ... философ, логика, этика, метафизика, тіл білімі, жаратылыстану, география, математика, медицина, музыка салаларынан жүз алпыс төртке жуық ... ... ... ... көне грек ... ... Аристотельдің «Метафизика», «Категория», «Бірінші және екінші аналитика» сияқты басты еңбектеріне түсіндірмелер жазған. Арабтың атақты ғалым-географы ибн-Хаукалдың «Китаб-ал-масалик уә-л-мамалик» ... ... және XIII ... өмір сүрген ибн-Халликанның «Уфиат әл-алан фи әз-заман» атты еңбегінде әл-Фарабидің арғы аталарының есімдері (Тархан, Узлағ) таза түркі ... ... ... заманында әлемге әйгілі болған қазақтың данышпан ұлдары дүниежүзілік тарихта дарынды да шынайы ұлы рухани мұралар қалдырды. Сондықтан да ... ... ... ... аса ... ... орын алуға мүмкіндігі зор болды.
Отырарлық ойшылдың адамгершілік, достық, салауаттылық, әділеттілік тәрізді этикалық қазына ... ... ... ізгі ... яғни, «қайырымды қала» жасау идеясы сан ғасырды көктей өтіп келіп, осы заман келбетіне ... орта ... мен жаңа ... ... бітімді үйлесіміне, жарасымды ұрпақтар сабақтастығына айналары сөзсіз.
Түптеп келгенде, әл-Фараби мұрасының өзегін құрайтын «бақыт» мәселесі –адамзаттың ... ... ... сан ... ... ... болады. Әйтсе де нағыз сарасы –ақиқатқа ғылыми таным арқылы жетуге ... Шын ... ... ... ... ... тоймайтын кіріптарлықтан, таусылып бітпейтін мұқтаждықтан арылып, рухани дүниесін ғұмырының ... ... ... ... ... ... жеке адам мәдениетінің деңгей-дәрежесі арқылы өркениет дамуының көрсеткіші, өлшемі түзілетіндей биікке көтерілуі. ... ... ... ... жер ... жұртшылығы ықылым заманнан бері жақсы таныған. Ендігі таңда оны қайта жаңғырту, жаңалау керектігі сөзсіз. Ал сол ертедегі тарихи тамырларымызды қалпына ... ... ... ... да ... ... болса керек.
Зерттелу деңгейі: Дүниежүзінің көптеген ғалымдары Әбу Насырдың өмірі мен шығармаларын орта ... ... ... ... ол күні ... дейін жалғастырылып келеді.
Әлемдік өркениетте әл-Фараби алатын мәртебелі орын соған сәйкес оның мұрасын танып-таныту ісінің де ауқымын белгілеп ... ... ... орта ... ... ... да ... нысанасы болудан таныған емес. Осы орайда аты мәшһүр Ибн Синаның өзі грек ойшылдарының шығармаларын жүз қайыра оқып, әйтсе де ... ... ... сол ... берген түсіндірмелерін бір-ақ мәрте оқып ұққаны белгілі.
Жаңа дәуірде әл-Фараби мұрасын зерттеу ойшыл ... ... ... тілдерінде жарық көру кезеңімен тұспа-тұс келеді. Бұл кезеңде батыстағы ... ... даму ... ... ... И.Мадкур, Л.Массиньон, Г.Дайбер, Г.Дэвидсон, У.Уотт және тағы басқалардың ғылыми еңбектері әл-Фараби мұрасының зерттеуден тыс ... ... ... ... ... ... ... Одағы дәуірінде қарқынды жүргізілді. Мәселен, М.М.Хайруллаевтың «Мировоззрение аль-Фараби и его значение в истории философии» ( Ташкент, 1967 ) атты ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік танымындағы ерекшеліктерін де жан-жақты қарастырумен бұл іске ... ... ... ... редакциялауында жарық көрген «Избранные произведения мыслителей стран Ближнего и Среднего Востока» жинағы (Москва, 1966 ) ... ... мен орыс ... оқырманның тікелей танысуына мүмкіндік туғызды, жинақ ойшылдың онтологиялық, әлеуметтанулық көзқарастарын айқындау ісіне үлкен қозғау салды. ... «Абу Наср ... ... ... ... ... ... беделін биікке көтеріп, бұл өреде жинақтаушы еңбектің алар орны ерекше екендігін ... ... ... фарабитану сөз болғанда, алдымен А.Х.Қасымжанов, А.Ж.Машанов, М.С.Бурабаев, А.К.Көбесов, ... ... ... ... Осы ... ұзақ ... зерттеулерінің нәтижесінде ғұлама өз кіндік қаны тамған топырақта танылып, танытылып қана ... ... ... Азия ... ірі ... ... салынды. Осы орайда әл-Фарабидің логика, философия, жаратылыстану, әлеуметтік этика саласындағы еңбектерінің ғылыми түзімімен жарық көруі ... ... ... ... ... ... ... К.Тәжікова, Б.Ошерович тәрізді ғалымдар ерекше еңбек сіңірді. Ал трактаттардың қазақ және орыс тілдерінде жарық көруі А.С.Иванов, Г.К.Құрманғалиева, С.К.Сатыбекова, А.Н.Таукелов, Г.Б.Шаймұхамбетова, ... және тағы ... ... зерттеу жұмыстарына мұрындық болды[6].
1868 жылы Қазақ КСР-ы Ғылым академиясының Философия және ... ... ... ... Республикасы Білім және Ғылым министрлігінің Философия және саясаттану институты) әл-Фараби мұрасын зерттеумен ... ... ... топ құрылды. Ол 1991 жылы фарабитану бөлімі болып аталса, одан кейінгі жылдарда бұл бөлім фарабитану және шығыс философиясы деп аталады[7]. ... ... ... ... ... ... оның мұрасына аса маңызды зерттеу монографияларын жариялады. Әл-Фараби мұрасын жүйелі зерттеумен ... және ... ... ... ғана ... ... атындағы Қазақ Ұлттық университетіндегі «Әл- Фараби» ғылыми зерттеу орталығының қызметкерлері де айналысады.
Әл-Фараби тәрізді айтулы тұлғаның мол ... ... ғана ... ... Бұл ... әлем ... бір ... ретінде, соның ішінде Қазақсатнның рухани мәдениетінің төркіні ретінде жалпыұлттық философия ғылымының нәр алар бұлағына айналып ... ... ... ... жаңа ... ашуға, ең бастысы Батыс пен Шығысың диалогына, әр түрлі елдер мен халықтардың дүниетанымдарының өзара жақындай түсуіне, ... ... енді аяқ ... жаңа ... ... пен келісімнің салтанат құруына септігін тигізетіні де ақиқат.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен міндеттері: ... ... ... - ... ... мемлекеттік басқару саласы мен дәл қазіргі таңдағы елбасымыз ... ... ... мемлекетті басқаруда жүргізіп отырған саясатымен ұштастыра, байланыстырып салыстырмалы түрде талдау жасау. Осы мақсатқа орай туындаған басты міндеттер деп, мына ... ... ... Фарабидің туып-өскен, өмір сүрген, қызмет еткен тарихи кезеңінің ... ... ... мен ... ... ... әсер еткен орта ғасырлық мұсылман шығысындағы қоғамдық ой-сананың, философиялық, саяси-әлеуметтік ойдың, экономикасы мен ... даму ... ... ... ... ... ... әрі қарай дамуына тікелей әсер еткен тарихи жағдайлар мен негізгі идеялық арқау болған философиялық, саяси-әлеуметтік, ... ... ... мен ... алғы ... ... дүниетанымының қалыптасуының өзіндік алғы шарттарын ойшылдың төл туындылары негізінде айқындау;
әлеуметтік таным негізін құрайтын этикалық білім мен саяси философия ... ... ... ... ... адам ... төңірегінде қарастырып, жетік адамның онтологиялық біліміне көз жеткізу;
«қайырымды қала» құрудың ... ... ... ... ... ... ойлары мен Қазақстан Республикасының Президенті Н.Назарбаевтың елді басқарудағы саясатымен салыстыра талдау;
әл-Фараби шығармашылығындағы мәдениеттер синтезінің, қазақ ... ... ... ... анықтау, оның бүгінгі Қазақстанда қалыптасқан мәдени жағдайға байланысты маңыздылығын ескеру, ... ... ... Бұл ... ... келе, сегіз қырлы бір сырлы қазақ даласынан шыққан ұлы энциклопедист, ғұлама ғалым, ойшыл, философ, математиг, ... ... ... ... ... ... Әбу Насыр әл-Фараби бабамыздың бойынан табылатын қасиеттері мен дарындылығын оқып біліп, өз білімімді молайттым деуге негіз бар. Бұл ... өзге де ... ... байқадым. Атап айтқанда:
Шығыс елдерінде тұңғыш сындарлы педагогикалық жүйе жасаған ағартушы, оқымысты;
Орта және Таяу ... ... ... ... ... салушылардың ең кемелділерінің бірі;
өз дәуірінің көрнекті ақындарының бірі, ... ... ... шұғылданған;
жетпіске жуық тіл білген;
дүниежүзі халықтарына қазақ халқының даңқын шығарып, қазақтың ұлы ұрпағы ... жер шары ... ... ... ... ... ... саласындағы ой-пікірлері ойшылдың төл туындыларын негізге ала отырып зерттелуімен белгіленеді:
әл-Фарабидің әлеуметтік танымы жеке адамның құлықтық харекеті мен ... ... ... ... ... ... ... туындаған бақыт туралы ілімнің нақ өзі екеніне көз жеткізілді;
«Қайырымды ... ... мен ... ... әдіснамалық принциптеріне адам баласының этикалық-имандылық келбеті негіз етіп ... ... ... идея мен ... –тарихи процестің екі жағы болып табылады. Тарихтағы идеялар –толыққанды мемлекеттілік принципімен қосылып, жеке тұлғалардың өмір сүруінің қажетті рухани бастамаларына айналады[8].
Әбу ... ... ... ... осы күнгі өтпелі заманның ырғағына орамдас екенін, бүгінге дейін өз маңызын жоймағандығын айта ... ... ... Әбу Насыр әл-Фараби бабамыздың мемлекетті басқару саласына байланысты жазылған еңбектері.
Зерттеудің құрылымы: Зерттеліп отырған тақырыптың мазмұнына сай кіріспеден, екі ... әр ... екі ... және ... ... тұрады.
І-тарау. Әл –Фарабидің қоғам туралы философиялық, әлеуметтік - саяси тұжырымдамалары
«Ғалымдардың сиясы –шәкірттердің ... ... ... әл-Фараби.
Әл-Фараби шығармаларындағы қоғам жөніндегі философиялық, әлеуметтік-саяси идеялары мен көзқарастары.
Ұлы ғұлама ғалым Әбу Насыр әл-Фарабидің ... ... ... жасау - өте маңызды әрі қиын. Әл-Фараби өздігінен оқып жетілген ғалым. Ол ең алдымен грек ғылымын, оның ... ... ұлы ... ... ... ... оқыған. Ибн Халликанның айтуына қарағанда Әбу Насыр Аристотельдің «Метафизикасын» қырық, «Жан туралы» еңбегін жүз, ал «Риторикасын» екі жүз рет оқып ... ... ... ... арқасында ғана ол Аристотельдің ғылыми мұрасын еркін игерген. Ибн Халликан өз еңбегінің тағы бір жерінде жерлесіміз жайлы: «Ол ... ірі ... ... бірі. Оның деңгейіне жеткен ешкім жоқ. Тіпті, Әбу Әли ибн Сина ... ... ... жазу ... оның ... ... сол ... мәшһүрлікке жеткенін еске алады»- деген[9].
Әл-Фараби ерекше әлеуметтік философияны дамытты. Ол ... ... ... ... сол ... өмір сүріп отырған мемлекет жүйесінің мәселелерін терең талдап берді. Осы күнге дейін әл-Фарабидің «Қайырымды қала» атты ... ... ... мен ... ... дамудың мәселелерін зерттеп, зерделеуге игі ықпал етуде[10].
Орта ғасырлық тарихшылар оның ... аса ... ... ғана ... ... ... ... барынша аулақ ұстаған адам бол- ғанын тәптіштей жазған. Күндіз ол көбінесе қаладағы бақта күзетшілік қызмет ... ... ... ... ... шырақ жарығымен түні бойы кітап оқумен шұғылданған[11]. Әл-Фараби алғашқылардың бірі ... ... ... ... Оның ... адам бақытты болуға лайықты, сол бақытын ол табуға тиіс. Оған өзінің іс-әрекетінің, ... ... ... мен ... нәтижесінде жетуге болады. Ал адам жақсы да дұрыс басқарылатын қоғамда ғана шын мәнінде бақытты өмір сүре ... ... ... Шығыс пен Батыс мәдениетінің, ғылымының, білімінің, сенімдерінің біте қайнасып кеткен ошағы Бағдат қаласында көп мағлұмат ... ... ... ол өз ... ... ... ... одан ары жалғастырып, жетілдіреді. Исфахан Хамадан, Рей және басқа қалалардағы ғылыми мектептерде ұлағат алады. Жас ... ... ... ... тіл үйренуге, ғылымның түрлі салаларын өздігінен меңгеруге бағыштайды. Соған орай ... ... ... ... грек ... ... ... бұл тілдерде трактаттар ғана емес, өлеңдер де жазғаны белгілі. Оның тіл білу қабілеті орасан зор ... ... Өзі ғана ... ... ол кісі тіл ғылымдарының өркендеуіне зор көңіл бөлген. Тарихи деректер ... ... ... жуық тіл ... Жетпіс тілді білсе де ана тіліне құрметпен ... Көп тіл ... ... Ибн ... ... Әбу ... Халабқа алғаш келген кездегі Сайф ад-Дауламен танысуы жайлы қызықты ... ... ... ... ... ... ... Сайф ад-Даула өзінің нөкерлерімен мәжіліс құрып отырған үстіне кіріп келгенде, Сайф ад-Даула оған «Отыр!» деп әмір ... ... «Қай ... ... сіз отырған жерге ме, жоқ әлде өзім тұрған жерге ме?»-дейді. Сонда Сайф ад-Даула: «Өзіңе қай жер лайық деп тапсаң, сол ... ... ... әл-Фараби Сайф ад-Дауланың қасына келіп, оны орнынан ығыстырыңқырап қасына жайғасады. ... өзі және ... ... ғана ... құпия сарай тілімен оларға: «Мен мына кісіге қазір бірер сұрақ қоямын, егер ол лайықты жауап бере алмаса, жазалаңдар»,-дейді. Сонда әл-Фараби ... Сайф ... өзі жаңа ғана ... ... ... «О, ... сәл сабыр ет. Әр істің артын баққан жөн ... ... ол ... ... ... сіз бұл тілді қайдан білесіз?»-дейді. Сонда әл-Фараби: «Ия, мен жетпіске жуық тіл білемін»-деген екен[12].
Әл-Фараби көптеген тіл білгеніне ... ана ... ... ... ... ... еліктеуге тұрарлық асқан үлгі бола алады. Дәл осы тұста тәуелсіз еліміздің Президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевта 2008 жылғы «Қазақстан халқының әл-ауқатын ... ... ... басты мақсаты» деген тақырыпта Қазақстан халқына жолдаған жолдауында «Тілдердің үш тұғырлылығы» мәдени жобасын ұсынды. Бұл жобаны іске ... ... ... ... ... ... ... Бүкіл қоғамымызды топтастырып отырған мемлекеттік тіл ретінде ... ... ... ... ... қажеттігіне ерекше назар аударды[13].
Халықаралық тәжірибелерге сүйене отырып, қазақ тілін оқытудың қазіргі заманғы озық ... мен ... ... ... ... Мемлекеттік тілді тиімді меңгерудің ең үздік, инновациялық әдістемелік, тәрбиелік оқу-құралдарын, аудио-бейнематериалдарды әзірлеу керек деді. Қазақ тіліндегі оқулықтар шығаруға арналған ... ... ... ... ... ... ғана бар. ... оқулықтардың сапасын жақсарту үшін қандай бәсекелестік бола алады. Сол үшін де осы ... ... ... ... ... бір ... ... қабылдауды тапсырды[14].
Әбу Насыр әл-Фараби сезім мен ойлау, тәрбие мен іс-әрекет жүйесін жетілдіру мәселесіне қайта айналып соғып отырды. ... ... ... ... адам ... абзал қасиеттерін тани алмайды. Жан дүниені тәрбиелемей үлкен ... жету жоқ. ... мен ... ... ... ... ... жол ашылмақ. Мінез-құлқын түзей алмаған адамның ақиқат ғылымға қолы ... деп ... ... ... ... ең ... ... ерекше назар аударады. Біліммен тапқан дүниенің маңыздылығына ден ... ... ... басты қағидасы –ақылда»,-дейді.
Ең алдымен, әл-Фараби білімнің маңыздылығына ... ... ... ... ... қоғамдық өмірді жақсарту –барлығы да білімділікке байланысты, шын мағынасындағы білімділік –үлкен адамгершілік қасиет. Білімді болу ... ... ашу ... ие болу деген сөз. Зиялылық –адамның көркем ... ... ... ... яғни ар-ұждан қасиеттері арқылы қалыптасады. Ақылды болу үшін ... ... өнер ... ... ... Білім алудың алғы шарты, әдісі дегенде әл-Фараби: «Ғылым-білім үйренемін деген жас адамның ақыл-ойы ... ... ... тек ... пен ... ... ғана ... тиіс, онда ғылымнан жай ләззат іздеу болмайды. Адамның көздеген мақсатына жету үшін бұған жетудің тәсілін, жолын жақсы ... ... ... соң оны ... кірісуі қажет. Бір кәсіпті не бір өнерді игеру үшін адамға бәрінен бұрын табандылық керек. Ғылымды ұғу үшін үнемі сол ... ... ... ... Адам ... ... парасатты болуға, ақыл ойының жан-жақты дамуына ерекше көңіл бөлуі қажет. Парасаттылық адамға өзінен-өзі келмейді. Ол көп еңбек етіп, ... ... ... ... ... ... жолы – ... айналысу» деп есептеген әл-Фараби барлығын білімге, оқуға, ағартуға ... ... ... ... толы ... ... Қазақстан Республикасының бүгінгі күнгі ұмтылыстарына сай келеді. Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев та ... ... ... ... ... саясаттың басты мақсаты» деп аталатын 2008 жылғы Қазақстан халқына жолдауында осы мәселеге тоқталып өтті.
«Білім беру саласының басты ... ... ... білім беруді дамыту жөніндегі мемлекеттік бағдарламаны орындай отырып, осы саланың сапалы қызмет көрсету аясын кеңейту ... ... ... және ... ... заманға сай білім алуға және озық технологияларды игеруге мүмкіндік беретін білім берудің ... ... ... ... ... ... мемлекеттік холдингтерге облыстардың, Астана және Алматы қалаларының әкімдерімен ... ... ... ... ... одан әрі ... ... әзірлеп, іске асыруды тапсырды. Бұл бағдарлама ел ... үшін ... ... ... ... ... білім салаларына шетел ғалымдарымен оқытушыларын тартуды көздеуі тиіс»[16].
Дегенмен де осы заманғы дүниетаным, елбасымыздың ... және ... ... ... ... мен қойылатын талаптардың арасында айырмашылықтар да болды. Әл-Фарабидің заманында материалистік дүниетаным қалыптаса қойған жоқ-ты. Сол ... ... ... ... ... ... ... туатын идеалистік іліміне ғұламаның өз заманының биігінен қараған жөн. Ал әл-Фараби діни-технологиялық бағыттағы топшылауларында еркін ойға, ақыл-парасатқа айрықша көңіл бөледі. ... ... атап ... ... ... ... ... идеализм мен материализм арасындағы ауытқу философиясы[17].
Шығармаларында әл-Фараби қоғамның пайда болу ... ... ... және бұл қоғамдардың өмірге қабілеттілігін бағалау сияқты мәселелерді қозғайды. Бұл жағдайда ол ... ғана тән жеке ... ... ... кез ... қоғамдық байланыстарды қарастырудың басты критерийі деп қарастырады. Бас әкімнің тұлғасына баса назар аудара отырып, ол ... ... мен ... ... ... ... асырудың негізгі шарты деп білді. Қоғам мен организмнің арасындағы ұқсастықты мейлінше мұқият қарастыра отырып, ол сонымен бірге бұлардың арасында айқын ... бар ... ... Тірі организмнің мүшелеріндей емес, жеке адамдарда өзінің еркі болатынын, ол тұтас бір системаның элементі ретінде ғана ... ... атап ... ... ... ... ... Қоғамның өзі адамдардың ағзасы сияқты «қайырымды қала» дене ... бәрі де ... ... ... ... оны ... ... ету үшін бір-бірін толықтырып тұратын адамның сау тәні ... ... ... ... да оның ... ... тұрады және олар да бір-бірін қажетсінеді. Адамның әлеуметтік теңсіздігі туралы айтқан әл-Фараби «адамдардың әуелден тоқымашы немесе хатшы ... ... ... ... пен жаман әрекеттер де әуел бастан жаратылысынан дарымайды» олар адамдардың бір-біріне деген ... ... ... ... ... ... ой түйеді.
Фарабидің өмір сүрген заманы саяси-қоғамдық, мәдени, идеялық ... ... еді. ... билік әлсіреп, халифат бірнеше жеке мемлекеттерге бөлініп, мұсылман ... ... ... ... ... ... құндылықтар ұмытылып, діни сана әлсіреген заманда өмір сүрген Фараби бұл ... тыс ... Оның ... қала ... идеясы ортағасырлық араб-мұсылман қоғамының саяси-қоғамдық, рухани-тарихи жағдайының көрсеткіші. Бұл еңбек оның ішкі идеялық әлемі мен оның өзі өмір ... ... ... және ... ... ... Ол өмір сүрген қоғамның тарихи ерекшеліктеріне тоқталсақ, Фарабидің жаңашыл, жасампаз талпынысының қаншалықты қажетті және маңызды ... ... ... ... ... бірлік, жүйе және әділеттілікті орнатуды мақсат тұтты. Ол әр адам өзінің функциялық қабілеттілігі мен табиғи бейімділігіне сәйкес қауіпсіздік, ... және ... өз ... ... деп есептеді[19].
Фараби бұл жөнінде екі шешімді ұсынды: біріншісі ... ... ... ... бірлігі. Пікірдің бірлігіне келсек, Фараби мектептердің көптігіне қарамастан, философиялық ... ... ... Ол ... мен ... ойларын біріктіруге тырысты. Алайда жоғарыдағы грек философтары ақиқаттың бірлігі турасында қарама-қайшы көзқараста болды. ... ... ... ішкі ... жеке ... ... ... мен «Тазалық ағайындары» сияқты философиялық принцип ретінде ... Оған ... ... ой ... ... ... Сол ... кезеңде Фарабиден басқа «Тазалық ағайындары» атты ағым да шариғаттың ... оның ... ... пен ... ... алға ... оны философия арқылы тазартпақшы болды. Олар гректік ... мен ... ... ... екеуі де мінсіз толық болады деген идеяны таратты. Фараби бұл ойын ... ... ... да, одан ... ... наным мен гректік ойды біріктірді. Ал бұл жайт өз кезегінде еврей философы Мұса бэн Маймунның, одан ... ... ... ... берді[20].
Қоғамның бірлігіне келсек, Фараби қоғамның тұрақты негіздерге, өзгеріссіз заңдарға сүйенгенін қалады. Ол әр ... ... ... ... ... барлық топтары арасында әділеттілік пен жүйені орнатуда тұрақты ғаламдық құрылымдық негіздерге жүгінді. Сонда ғана саяси тұрақтылық орнайды деп түсінді. Осы ... ... ... үшін ... ... метафизикалық, саяси және этикалық білімдерін біріктіреді. Яғни, тіршіліктегі барлық заттар «бар болуы ... ... ... заттың болуын, сондай-ақ өздігінен бар болуы мүмкін заттардың және басқасы тарапынан бар болуы қажетті заттардың болуын қажет етеді[21].
Орта ... ... Әбу ... қанаусыз, зорлықсыз бақытты қоғам орнату жөнінде батыл болжам жасаған. ... ... ... ол мемлекет басшысының ақылымен, білімімен, адамгершілігімен байланыстырған.
Табиғи адамгершілік пен ... оның ... ... бір ... ... ықпалымен қалыптасады. Әл-Фарабише айтсақ, ұлы қоғам –жер бетіндегі барша адамдар қоғамының ... ... ... ... бір ... ғана ... ... ал, кішігірім қоғам –жекелеген халықтың өмір сүріп отырған жерінің азғантай бөлігін алып жатқан ... бір қала ... ... ... емес ... ... ауылдың белгілі бір көшесінде немесе үйінде тұратын адамдардың жиынтығы. Бұл төменгі сатыдағы қоғамды құрайды[22].
Әл-Фарабидің философиялық, әлеуметтік-этикалық, саяси көзқарастарын ... ... де ... Олар: «Бақыт жолын сілтеу», «Азаматтық саясат», «Мемлекеттік қайраткердің нақыл сөздері», «Қайырымды қала тұрғындарының көзқарастары», «Бақытқа жету ... деп ... ... ... ... ... бірге бұл трактаттар әл-Фарабидің дүниетанымын айқын танытатын туындылары болып ... ... бұл ... ... ... ... әлеуметтану сияқты және басқа да көптеген мәселелері бірімен бірі таспадай ... өз ... ... ... ... ... ... өз зерттеулерінде этика, мораль мәселелеріне ерекше назар аударып отырған. Этиканың зерттеу объектісі –мораль, мінез-құлық, әдептілік нормалары екенін ... ... ... ... ... ... ең ... категориясы –бақыт болып табылады. Сондай-ақ ол адам бойындағы ақыл-парасатты этикалық-адамгершілік қасиеттерден бөліп қарауға болмайды дегендей пікір ... Ақыл мен ... ... ... табиғи түрде байланысып жатқан құбылыстар екенін түсіндіреді. ... ... ... адам ... ... жетілдіре түсу үшін, ең алдымен, ол өзіне-өзі мейлінше адал болуы тиіс. Сонда ғана адам өз бойындағы ізгілікті қасиеттерді барынша ... ... ... ... ... ... әлеуметтану, саясат, логика сияқты салаларының іргетасын қайта қалаған, әр ғылым саласын жеке пән ... ... ... ... ... олардың мәнін айқындап, мазмұнын ажыратуға тырысқан. Ғалым философияны үйрену үшін ежелгі грек ойшылдарынан ... ... ... ... ... ... салады да, соңында өз ойларын айтады. Фарабидің пікірінше, ғылым мен философия адамы болу үшін қойылатын ең бірінші талап –ол ... жан ... ар ... бүкіл адамға, өз халқына деген таза махаббаты, ғылым мен білімге деген ... ... мен ... Бұл шарт ... ... адам ... үйрене де алмайды, үйрете де алмайды. Арың таза, жаның мөлдір, ділің адал болмайынша ғылым әлеміне ену ... ... ... да әл-Фараби өзінің «Философияны оқып-үйрену үшін алдын ала нені білу керек?» деген трактатында: философияны ... үшін ең ... алғы шарт ... ар ... мен жан тазалығына ден қояды[23].
Философия мәселесі, жекелеген адам мен тұтас қоғам үшін оның пайдалылығы мен ... ... жас ... ... ... және ... мәні, оның жан-жақты қызметі - әл-Киндиден Ибн Рушдке дейінгі араб тілдес философтар көзқарастарындағы орталық тақырып. Фараби үшін философия ... ең ... ... қайырымдылықты дарытудың ең жақсы жолы. Қоғамның мінез-құлық, процесіне қажетті шарттылық. Ойшылдың ежелгі екі ... ... ... қала ... ... қоғамға», жер бетін мекендеуші барлық адамзатты –ұлылар қоғамына жатқызады. «Адам» деген түсініктің өзін Фараби ежелгі грек ... ... ... ... ... ... ... шектелмейді. Ондағы адам - әлем азаматы. Фараби өзі өмір сүрген қоғамда ... ... ... ие ... ұмтылыс жасады. Тек философияның дәнекерлігі арқылы жер бетінде ақыл-ой, бақыт және қайырымдылық ... ... ... ...
Әл-Фараби даналықты (философияны) негізге ала отырып, адам қоғамын жан-жақты түрде зерттейді. Сонымен бірге ол ... ... ... де толықтыру енгізіп, адам қоғамын өзінше талдады. Оның ойынша, қоғам неғұрлым үлкен болса, ол соғұрлым ... ... ... ... ... өзара қауымдастығы, еңбек бөлінісі, рухани қарым-қатынастары бір-бірін толықтырып, ... ... ... мемлекетті даналардың билеуіне мүмкіндік жасайды. Ал енді қоғам толық емес деп есептелетін себебі жолдағы уақытша аялдаған жерлердегі адамдар, яғни ... бір ... ... жерге көшіп жүретін көшпелілер жататын топтар. Мұндай жерлерде халықтың аз ... ... ... ... мен мәдениеттің өркендеуіне кедергілер де көп кездеседі. Бірақ әл-Фараби жетілген қоғамға ерекше көңіл бөледі. Өйткені, қоғамдағы ең басты мәселе ... ... ... ... ... ... пікірінше, даналық (философия) адам мақсатының тамаша көркемдікке ие болуы. Бұл адамның іс-әрекеті даритын қасиеті бар заттарды танудың негізінде білім ... Бұны ... ... және ... философия деп аталады. Бұл өз кезегінде Аристотельдің классификациясына ұқсас этика және ... ... ... ... және ... ... ... әрі бір-бірінсіз өмір сүре алмайды. Себебі дана үшін «білім –билік, әрі ең ... биік ... ... Сондықтан да қазақ даласындағы ғұлама бабаларымыз даналығының өзі биік мәртебелік, ... ... ... ... ең ... ақыл-парасатпен өлшенеді[26].
Әл-Фараби жердегі адамдардың бәрі қосылып ұлы қоғамды құрайтынын айтады. Сонымен қоса олардың орташа қоғам, кіші қоғамға ... әр ... ... ... бар ... тоқталады. Әсіресе, ғұлама құндылықтар әлемін (шынайы немесе жалған) қалалардан іздейді. ... ... ... ... бар: ... ... шынайы бақытқа жеткізетін істерде өзара көмектесу мақсатын қойған қала қайырымды қала болып табылады, ал адамдарды бақытқа жеткізу ... ... ... ... ... ... қоғам. Барлық қалалары бақытқа жету мақсатымен бір-біріне көмектесіп отыратын болса, бүкіл жер жүзі осылайша қайырымды болмақ»[27]. ... өз ... ... ... көре отырып, қоғамның өзіндік моделін –адамдар жан-жақты жетілгенде жүзеге асыруға болатын «қайырымды қала ... ... ... Оның бұл ойы, яғни ... ... ... ... күн тұрғысынан алып қарағанда да маңыздылығын жоймаған, өзекті мәселелердің бірі ... ... ... ... ... ... ол ... өзгеше сипаттағы философия. Оның белгілі тармақтарын белгілі бір дәрежеде әл-Фараби тұжырымдап берді.
Бұл жерде оның ... ... ... болған басты үш мәселені тұжырымдап атап өтуге болады.
дүниені мәңгілік деп тану;
зерттеу принципі ретіндегі детерминизм;
парасат жайындағы ілім.
Әл-Фарабидің ... ... ең ... ... біріне –парасат жайындағы ілім жатады. Әл-Фараби: «философия дүниені тану, сезіну екендігін, оның бар ... ... ... бар ... дәлелдеп айтады»[28].
«Парасат» деген ұғымды әл-Фараби ұсына отырып, ойлау мен болмыс пара-парлығының ... ... ашып ... ... ... ... дейін екі тараптан потенциалды болады. Субъект тарапынан алып қарағанда, парасат - өзін әлі көрсете ... ... ... ... ... ... тарапынан алып қарағанда, парасат –заттың ойландыруға, пайымдалуға қабілеттілігі себепті потенциалды.
Әл-Фараби парасаттылық, парасатты адам дегенде, мұны интеллект, интеллекция актісі деп түсінеді. ... ... ... ал, ... ... ... Парасатты деп қайырымды адамды –жақсылықа асық, жамандыққа қашық адамды айтады[29].
Оның пайымдауынша, қайырымды, ақылды, ... адам ... бұл ... ... ... ... жасау үшін немесе бұзақы істерден аулақ болу үшін қолданатын адам ғана парасатты адам деп саналады.
Әбу Насыр әл-Фараби ғұмыр бойы ... ... Оның ... жолына келуі былай басталған делінеді: «Бірде әл-Фарабидің жақын адамдарының бірі оған ... ... оны ... қоюын өтінеді. Бұл кітаптардың арасында әрине Аристотельдің көптеген ... ... еді. Сол ... ... оны одан әрі жалғастырады». Сонымен бірге Әбу Насыр бабамыз –әмбебап ғалым болған. Себебі әл-Фараби ғылыммен айналыспас бұрын сот қызметін атқарған ... ... де ... алға ... және өз ... қол жеткізе алатын адам болмысына тән гуманистік принциптер, Фараби ілімінде ақыл-ой, бақыт, қайырымдылық ретінде әрекет етеді. Адамды осы құбылыстарға шартты ... ... ... тірі дене ретінде қарастыра отырып, Фараби алдыға жылжу, даму адамның кемелдену идеясын бекітеді.
Ұлы ғұлама Әбу Насыр әл-Фарабидің ... ... ... ... ... ... ... салаларындағы пікірлерімен, ғылыми тұжырымдарымен жете танысу, оның дәуірін терең ... ... ... береді.
Оның ғылыми ой-пікірлері өзінен кейінгі дәуірдегі Шығыс пен Батыс Еуропа халықтарының философиялық, әлеуметтік, қоғамдық-саяси ой-пікірі мен өнерінің дамуына, ... ... ... дамуына әсер етіп, оларға үлкен ықпалын тигізуде.
Әл-Фарабидің шығармаларынан өз қоғамындағы философиялық, әлеуметтік-этикалық, саяси көзқарастарынан бүгінгі ... ... ... да ... ... ... ... еңбектеріндегі мемлекет және саясат туралы тұжырымдамаларының мазмұны мен мақсаты.
Тарихқа неғұрлым терең үңілген ... біз жеке ... ... мен ... ... ... оқшау дамиды деген теорияның негізсіздігін соғұрлым айқын көреміз. Дүниежүзі мәдениетінің дамуында із ... сол ... ... ... ... мәдениетінің бірлігін паш етіп келеді. Әл-Фараби осындай дүниежүзілік тарихи тұлғалардың санатына қосылады. Ол туған елінің мәдени байлығын, иран, ... ... ... ... бойына дарытты. Сондықтан да ол тайыз ұғымдар мен соқыр сенімдерден жоғары көтеріле біліп, өзінің ойлау ... ... да ... ете білді. Әл-Фараби өз заманындағы өнер-білімнің ең асылын таңдап ала ... өз ... ... ... ... ... ... әл-Фарабидің еңбектерінде орта ғасырлық араб философиясындағы саясат, мемлекет және билік пен құқық туралы ойлары жан-жақты талқыланды. Саясат, мемлекет және ... ... ... ... ... араб ... бұл ... синонимдер ретінде бағалап саясат пен саяси ілімнің басқа нұсқаларын ұсынды. ... ... ... ... философиясы көп жағдайда ежелгі грек философиясына, әсіресе Платон,Аристотельдің көзқарастарына сүйенді. Саясат олардың көпшілігі үшін ... ... ... деп ат қойған идеалды мемлекет істері туралы ғылым болып саналады. Мұндай ... ... олар ... ... ... бір, бір ... бағынған шағын қауымнана бастап Араб халифатына дейінгі адамдар қауымдастығын түсінді. Ал, араб ... ... ... ... ... ... теория қайырымды басқаруды сақтау мен оны ұйымдастырудың тәсілдерін, қала ... ... пен ... ... ... және бұл нәтижеге қандай жолмен жетуге болатындығын оқытып үйретеді деп атап ... ... ... ... ат ... зерттеу жүргізбеген ғылым саласы жоқ деуге болады. Ол философия, мемлекет, саясат, астрономия, медицина, әдебиет теориясы, музыка және тағы ... ... ... ... ... көп ғылыми еңбектер жазды. Алайда оның көптеген шығармалары ел ... ... ... ... ... жоғалып қала берген. Фараби еңбектерінің кейбір тізімдері ғана сақталған. Соның өзінде ұлы ғалым еңбектерінің саны жөнінде нақтылы деректер жоқ. Мәселен, ... ... ... ... ... ... жүз он жеті ... десе, түрік ғалымы А.Атеш жүз алпыс, ал совет ғалымы Б.Ғафуров екі жүз трактат деп көрсетеді. Ұлы ғалымның ... ... ... ... ... ... ... ұрпақтың қолына тигені қырыққа жуық шығарма деуге болады. Әйтседе осы қырық шақты еңбегінің өзі-ақ әл-Фарабидің энциклопедист-ғалым, дарынды әдебиетші, ... ойлы ақын ... ... ... Әбу ... ... ең алдымен кезінде «Шығыстың Аристотелі» атанған есімі әлемге мәшһүр философ болды. Ол көне заманның Платон, Аристотель, Гален сияқты ақыл-ой ... ... ... ... ... мен түсіндірмелер жазды. Сөйтіп, Фараби Шығыс пен Батыстың ғылыми қауымын грек ... ... ... ... ... ... ... роль атқарды[33].
Әбу Насыр әл-Фараби ғылымның сан саласы бойынша артына көптеген мол мұра қалдырды. Оның қоғам , мемлекет, саясат және тағы ... ... ... ... қала ... ... «Азаматтық саясат», «Мемлекеттік қайраткердің нақыл сөздері», «Бақытқа жету жолдары», «Ғылымдардың шығуы», «Даналық және қайырымдылық», «Сөз ғылымдарының классификациясы туралы», ... ... ... ... ... ... және тағы ... көптеген трактаттары мен еңбектері бар. Бұл еңбектерінде ол дүние, қоғам, мемлекет, саясат және адамдардың өзара қарым-қатынасы туралы өз ... үшін ... ... айтады. Әл-Фараби басқару мен жоғарғы өкіметтің негізі болып табылатын ... ... мән ... ... ... көп ... ... байланысты «Коллективтік қала» деген анықтамасы да осы Бағдат қаласына қатысты. Бұл жерде қала деп тоырғаны мемлекет болып табылады. ... өз ... ... ол ... ... ... қала –бұл әрбір тұрғыны не қаласа, соны істеуге ерікті қала. Мұның тұрғындары бір-біріне тең... ... қала ... ... ... ... ең ... ... болады және өзінің сыртқы бейнесі жағынан ең сәулетті, ең сұлу қала ... да, ... ... ... сүйікті баспанасына айналады, өйткені бұл қалада қайсыбір адам болсын өзінің қалауы мен талабын қанағаттандыра ... ... ... ... ... адам ақыл-ойының жан-жақты дамып, табиғат пен қоғам сырын толық ашуы мүмкін екеніне кәміл сенеді, адамзат қоғамындағы барлық проблемаларды шешуге қабілетті ең ... күш ... деп ... ... ... ... адамдардың емін-еркін, азат өмір сүретін, қоғам мүшелерінің бәрі тең, бірін-бірі құтметтейтін, ... ... ... ... Бүкілхалықтық бақытқа жетудің бірден-бір жолы ғылымды, білімді игеруде деп білді. Утопист ретінде ол феодализм жағдайында қайырымды мемлекет, ... ... ... ... армандады. Ал, енді Фараби ұлы гуманист ретінде феодалдық соғыстарға, ел-жұртты ... тақ пен тәж үшін ... қан ... әділетсіздікке қарсы шықты, адамның еңбекке, білімге, бейбіт өмірге деген ... ... ... ... ... даму ... белгілі бір биік белес ретінде қарастырылатын ортағасырлық ислам философиясының көрнекті өкілі Әбу Насыр әл-Фараби төл шығармаларында сарапталған әлеуметтік-саяси, этикалық және ... ... ... ... ойшылдарына ой-түрткі болғандығына бірде-бір зерттеуші күмән келтірмейді. Оның ұлан-ғайыр дүниетанымы келешек философиялық ағымдар үшін үлкен ғылым ... жол ... баға ... білім бұлағына айналды. Атағы әлемге жайылған жерлесіміздің тарихи-мәдени философиялық ғылыми ... ... ... күні ... өз ... жаратуда[36].
Ғылыми әдебиеттерге жүгінетін болсақ, әл-Фарабиді рухани ұстазым деп таныған ойшылдардың бірі –бұқаралық Әбу Әли ибн Сина (980-1037ж.ж.). оның туындыларынан Екінші ... ізін ... қалу ... емес. Мәселен, Ибн Синаның ғылымды практикалық және теориялық деп бөлуіне қарағанда Әбу Насыр еңбектерімен ... ... ... бірге төл туындыларында қоғам құрылымы жөніндегі мәселелер әл-Фараби ұстанымдарымен үндесіп жатады[37].
Билік баспалдағын сипаттаған кезде Ибн Сина ... ... ... өзін-өзі басқаруына назар аударып отырады. Ибн Синаның ойынша мемлекет адамдардың арасындағы қарым-қатынастардың қажеттілігінен туындайды. Адамдар ... ... өзі заң мен ... және заң жүйесін жасаушыны қажет етеді. Жақсы жетекші азаматтарды қайырымды ... ... ... ... билік өнерінде Ибн Сина пайғамбарлыққа ерекше мән береді. Бұл Әбу Әли ибн Сина мен Әбу Насыр танымындағы ортақтастықты ... Ибн ... ... әр ... патшалықтар мен қалаларды сипаттаудағы үрдісі Екінші Ұстаз ... ... және ... ... мінездемесімен туыстас[38].
Адам өмірін жәй ғана сүрмей, үнемі қайырымдылық жасауға, ізгілікке, жақсылыққа қарай ұмтылуға қажеттігін ескертеді ұлы ... ... қоса ... ең негізгі рухани құндылықтарға «өзара көмектесуді» жатқызады. Бұл әлеуметтік ... ... ... ... нәр ... ғана ... ... қалыптасатынына меңзейді.
Әл-Фарабидің азаматтық, саяси, адам, мемлекет жөніндегі ойлары «Мемлекеттік ... ... ... ... ... трактатында қаралады. Бұл трактаттың тақырыптары әр түрлі болса да, негізінен бір мақсатқа –адам мен қоғамның арақатынасы, оның ... ... ... ... тән ерекшелік сипаты –тәндік және рухани құбылыстардың ... ... ... «Азаматтық саясат» деп аталатын еңбегінде қоғамды талдауды қаладан бастаған болса, «Мемлекеттік қайраткердің нақыл ... ... ең ... ұядан, отбасынан немесе үйден бастайды. Аристотель сияқты ол үйді бірнеше ... ... мен ... ... мен ... ... мен ... мүлкі және иесі деп бөледі. Үйдің өзіне тән мақсаты болады, бірақ қаланың бір бөлшегі болғандықтан, ол қала ... ... ... ... ... ... ... бұл арада адамдардың өз басының мүдделерін қоғам мүдделеріне бағындыру туралы пікір айтылады. Бұл жерде Фарабидің қала ... ... деп ... ... оның ... ... азаматтық гуманизмнің биік көріністерін табамыз. Мұнда тек жеке басының мүдделері ғана емес, қоғам мүдделерін жоғары санауы үлкен азаматтықтың, ... ... ... деп ... ... бірге мұнда ол: «адам ғылымға түрліше тосқауыл жасайтын мемлекеттен кетіп, ... ... ... елде ... ... қайраткердің нақыл сөздері» трактаты әлеуметтік-этикалық, онтологиялық, психологиялық, медициналық мәселелерді қарастыратын нақыл сөздерден тұрады. Дегенмен де, жоғарыда атап өткендей ... әр ... бола ... да, олардың бәрі бір мақсатқа –адам мен қоғамның жетілуіне арналған. Мұнда қайырымдылық істерді және табиғи бейімділіктерді ... ... ... ... ... ... ... ұштасқанда ғана қайырымдылық, кеңшілік немесе өнер болып шығады. Сондықтан адам өз бойында қайырымдылықты тәрбиелеп, қажетті жігер мен табандылық ... ... өз ... ... ... ... ғұлама адам ақыл-ойының жан-жақты жетілуінің нәтижесінде табиғат пен қоғам сырын толық біліп алуына мүмкіндігі бар екенін айта келіп, адамзат ... ... ... ... танып-білуде, қабілетті ең басты күш ақыл-парасат деп білді. Сондықтан да әл-Фараби өзінің бұл ... ... күші ... ... пайымдауына, ғылым мен өнерді ұғынуына жақсылық пен жаман қылықты айыруына көмектесетін күш. Бұл күш практикалық және теориялық деп ... ... ... күш ... дүниеде бар және қасиет жағынан біздің жасауымызға немесе бір қалыптан екінші қалыпқа өзгертуімізге келмейтін заттарды танып білуімізге ... ... деп адам ... дүниені танып білуде ерекше орын алатындығын баса атап көрсетті.
Адамдардың бір-бірінен айырмашылығы ... ... ... ... ... ... ... зерделілігі мен ой-тұжырымы әбден жетілген адамдар, істердің сол саласы бойынша үлкен беделге ие ... ... адам ... ... ол бір мәселе хақында айтса да, оның пікірі даусыз қабылданады және тексеруді ... ... Адам бұл ... тек ... келе ие ... Өйткені, жанның бұл бөлшегі ұзақ тәжірибені керек етеді, ал тәжірибе тек ұзақ уақыт ... ... және ол ... ... айтылған қорытындыларымен яғни беделімен нығая түседі.
Әл-Фараби медицина мен әлеуметтік өмірден алынған мысалдарды үнемі өзара ... ... ... ... ... ... ... Мысалы:
1-ші нақыл. Жан мен дененің күйі салыстырылады: жан істерінің сапасы дененің сау немесе науқасты ... ... ... ... саулығы жанның әрекеттерінің ұшталып, мінсіз болып шығуына көмектеседі, мұның керісінше, дене науқасты болса, «жан ... ... ... ... ... кем орындайды». Бұған байланысты мемлекеттік қайраткерді дәрігермен салыстыру ... ... ... ... емдеуі сияқты, мемлекеттік қайраткер адам жанын емдейді, мұның үшін оның адам ... ... ... керек. Сөйтіп, мемлекеттік қайраткердің адамдарға өзінің ақылымен, өнегесімен қалай жетілу жолын ... ... ... рөлі атап ... ... ... «Мемлекеттік қайраткердің нақылдары» трактатынан бірнеше нақылдарға тоқталып өтелік.
27-ші нақыл. Шын әкім –қалаларды басқарғанда өзі қолданатын өнерде көксегенінің мақсаты мен ... ... де, ... ... да шынайы бақыты деп білетін әкім, өйткені басқару ... ... мен ... ... ... ... қаласының әкімі ең бақытты адам болуға тиіс, өйткені ол қала ... ... ... себепшісі болып табылады.
28-ші нақыл. Кейбір әкімдердің қалаларды басқарғандағы мақсаты ... ... пен ... ... мен ... ... бағыну, сыйлау мен мадақ деп ойлайды. Олар құрметке ... ... ... ... ... басқа бірдеңелер үшін емес өздері үшін ұмтылады. Қалаларды басқару үшін қажетті әрекеттерді олар соның арқасында сол ... жету ... етіп ... Ал ... бір қала әкімдері қалаларды басқару мақсаты –байлық деп біледі. Басқарғанда қолданатын әрекеттерін олар солардың көмегімен байлыққа жетуге пайдаланады. Қала тұрғындары үшін ... ... олар сол қала ... байлық табуға көмектесетін заңдарға айналдырады және де егер олар қандай да бір игілікті құп көріп, осы бағытта жұмыс ... оны тек ... ие болу үшін ... Енді бір қала әкімдері қала басқарудағы мақсат –ләззат алу деп біледі. Өзге біреулері мақсат –солардың үшеуін де, яғни ... де, ... да, ... да ... ... деп ... қала ... ләззат пен байлыққа ие болудың құралына айналдырып, соған озбырлықпен жетеді. Ерте заман адамдары олардың бірде-бірін «әкім» деп ... ... ... ... ... бар барлық нәрсенің болмысы тәуелді түпкі себептерді және себептері бар ... ... ... ... ... ... ... анық білу және олардың не және қандай ... олар ... көп ... да, белгілі тәртіппен біртұтас болмысқа саятынын, ол болмыс әлгі ... ... мен ... ... ... себебі екенін біздің білуіміздің арқасында қол жетеді...
63-ші нақыл. Соғыстар не қалаға сырттан басып кірген ... ... ... не ... ... ... бірақ қаланың оны алуға құқығы бар мүлкаманды қолға түсіру үшін, не болмаса басқалар үшін емес, нақ солар үшін ең ... ең ... ... егер олардың өздері мұны білмесе және мұны біліп, оларды бұған сөзбен шақыратындарға бағынбаса, сол адамдарды көндіру үшін жүргізіледі деп ... ... егер ... ... орны ... құл болу өздері үшін ең жақсы, ең пайдалы (шабуыл жасаушы жақтың пікірінше) екенін ... құл, ... ... ... ... ... қаланың оларға толық құқығы бар, бірақ олар мұны мойындамайтын (қала тұрғындарының санатына жатпайтын) адамдарға қарсы соғыс ... ... деп ... Бұл арада соғыстың бірден екі мақсаты қылаң береді: бірі –қала үшін ... алу, ... ... ... әділеттілік орнату қажеттігі. Бұл өздерінің белгілі бір қылмыстары үшін жазалануға тиісті адамдарға қарсы, олардың енді ... ... ... және басқалардың қалаға қарсы шығуға батылы бармауы, шайтанға ермеуі үшін соғыс жүргізуге де қатысты. Бұл ... қала ... ... да бір ... ... олардың қолды болған өз үлесін және олар үшін ең жақсысы - ... ... ... ... тойтару үшін жүргізілетін соғысқа да қатысты...
83-ші нақыл. Абсолюттік мағынасындағы ... ... ... түрлерінің тегі емес, соған сәйкес келетін, бірақ мәні мен табиғаты бойынша ... ... ... ... ... секілді болып табылады. Жақсылығы мол полития мен надан политияның барлық тұрпаттарының арасында ешқандай ортақ нәрсе жоқ.
84-ші нақыл. Жақсылығы мол ... ... - әкім тек сол ... ... қол ... ... жақсылық әкелетін мемлекеттік құрылыс. Бұл адамның қолы жететін жақсылықтың ең ұлысы...
87-ші нақыл. Надан полития бір-бірінен айырмашылығы зор сан ... ... ... ... ... өте жаман, ал енді біреулері болмашы ғана зиян келтіреді, бірақ жекелеген адамдарға зор пайда келтіреді...[42].
Әл-Фарабиді біздің қазіргі болмысымызбен рухани ... ... ... ... ... Кез ... ... адам бақытты болуға ұмтылады. Бұл табиғи, тарихи қажеттіліктен туындайтын ұмтылыс. Әл-Фараби бақытты болудың жолын ұсынады. Көзге бірден түсетін жағдай –бұл ... жету ... ... және ... ... ... ... бұл өзі үшін ғана ізденетін қайыр, жақсылық. Бақытқа жетуге көмектесетін ерікті әрекет –бұл әдемі әрекет. Оларды тудыратын адамгершілік пен ... ... ... ... деп ... ... Насыр «Бақыт жолын сілтеу» («Китаб ат-танбихала сабил ас-са ада») трактатында осы жоғарыда атап өткен бақытқа, оған жетуге бастайтын ... ... ... ... ... ... ... кейінгі баянсыз бақыт туралы емес, тірі адамдардың бақыты туралы айтады. Оған жету үшін адам ... ... ... қиын ... өтуі керек. Адамдардың табиғи қабілеті өздігінше жақсы қылықты да, ... ... да ... ... ... ... Адамдардың жетілуі мінез-құлықтың жетілуімен үйлес келеді, осыдан келіп бақытқа жету мен мінез-құлықтың ... ... ... ... ... дана ... бұл трактатында адам баласының қалауымен болатын талпыныс нәтижесіндегі игілікті мақсаттардың ішінде ең пайдалысы –бақыт болып табылатыны тағы да сөзсіз айтылады. Оған қолы ... тірі ... әр ... ... тұту ... ... ... әркімнің бақыт туралы ұғымын түрліше түсінікте қабылдауына әкеліп ... ... ... және тағы ... Әл-Фарабидің пікірінше, бақытты көксеу әр адамнан өз бақытының шыңына жету жолының әдісі мен амалын табуды талап етеді.
«Бақыт ... ... және ... да ... әл-Фараби Аристотельдің әрекеттену мен қайырымды істердегі орта шама ... ... ... ... ұстамдылықты жақсы құлық деп есептейді, ал ұстамды болу үшін, шамадан тыс молшылық ... одан ... ... ... ... ... ... керек және керісінше жетіспеушілік болса, біз молшылық жағына қарай ауытқуымыз керек, сөйтіп, ... ... ... ... ете ... ... ... айтылғандар әл-Фарабидің адам өміріндегі «жақсылық» пен «жамандық» тәңірден болмай, оларды адамдардың өзі таңдауға болатын жағдайда белсенді әрекет факторына ... зор ... ... көрсетеді[45].
Халық өзінің дана адамдарының өсиеттерін негізге ала ... ... ... мен әлеуметтік жағдайын, адамдардың өмір сүру деңгейін, бостандық пен демократия ... және тағы ... ... ... ... ... дамытып отыруға қол жеткізеді. Фарабидің өз заманындағы адам, саясат, мемлекет және ел басқару жөніндегі айтылған құнды ... ... ... да ... маңызы барлығына көз жеткізіп отырмыз.
II-тарау. Әбу Насыр әл –Фарабидің мемлекеттік ... іске ... ... ... ... ... шығармаларындағы мемлекеттік билікті қалыптастыру және жүзеге асырудағы әдіс-тәсілдер.
Әбу Насыр әл-Фараби бабамыздан бұрын да, кейін де даналар болды. ... ... ... дәл Фарабидей барлық ғылым саласына бірдей ұлы үлес қосқан, аса ірі жаналық ... ... табу ... Ол ... ... ... және жан-жақты ғалым-энциклопедист болғандықтан қоғам мен мемлекет және құқықтану мәселелеріне де көп көңіл бөлді. Әл-Фараби мемлекеттің мәні мен құбылысын, ... мен ... ... мен ... ... ... парасатты азаматтық қоғам мен мемлекет жобасын ұсынды.
Әл-Фарабидің мемлекет туралы ілімінің бастаулары, шын мазмұн-мағынасы, негізгі өзегі қандай ... ... ... бергенде, көп жағдайда, зерттеушілер перипатетикалық мектеп пен ... ... ... ... алыстап шықпайды. Әрине, Аристотель мен Платон идеяларының Фараби ... зор ... ... ... ... болмысқа, қоғамға, мемлекетке байланысты айтылған ойларын есепке алмай, ... ... ... ... ... ... ... логика, метафизика салаларындағы ерекше ықпалдарын баса айта отырып, қоғам, мемлекет, музыка ілімдері сияқты ... Әбу ... ... ... ерекшеліктерінің басым болғанын арнайы айтып, зерттеуіміз қажет. Себебі, бұл салаларға уақыт, дәуір, ұлт, мәдениет, әдет-ғұрып, дін, діл, тіл, ... ... ... ... ... Мұхаммед қазақ топырағында дүниеге келіп, жас шағын түркілік болмыс мен ... ... ... оның ... деңгейдегі ғалым атының қалыптасуына Араб халифатында кешкен ғұмыры, интеллектуалдық ізденістері, араб ... мен ... ... дүниежүзілік философия мұрасымен танысуға мүмкіншіліктері үлкен септігін тигізеді.
Фарабидің мемлекеттік-құқықтық ілімі бойынша, мемлекет адамдар қажеттігі мен керегін қанағаттандыру мақсатындағы бірлестік нәтижесі. Бұл ... ... ... ... ... жер ... ... әр түрлі адамдар мен халықтардың «ұлы» бірлестігі. Оның құрамында бірнеше ... ... ... ... ... бірлестіктерін асқақтайды. Осы біртұтас мемлекет шеңберінде қала ретіндегі «кіші» әкімшілік-аумақтық бөлшектер болады[47].
Әл-Фараби мемлекет құру барысында бірнеше даму сатысынан өтетінін айтады. Даму ... ... ... ... мен даму ... ... ондағы адамдардың арасындағы ғибраттылық, құлықтылық, өзара жәрдемдесулік, түсінушілік, достық, ... ... ... ... ... ... ... қоғамдық өмірдің деңгейіне байланысты. Осы қоғамдық қатынастар молайып, күшейген сайын, мемлекет сатысы да жоғарылап кемеліне келген қайырымды ... ... ... ... ұлы ... бабамыздың тұжырымдамасына сәйкес қайырымды қоғамда кедей, күйі нашар, байғұс адамдар мүлдем болмайды. Ал ... ... ... ... ... ... әділеттілік орнатып, құқық бұзушылықпен күреседі. Бұл күрес шараларын Фараби былайша атап көрсетеді:
өзінің тәртібімен үлгі ... ... оның ... ... ... ... ... жағымсыз қылықты қайталамауын оған деген жақсы ниетін білдіре отырып өтіну;
егер ол жоғарыда айтылғандардың бірін де қабылдай алмаса, ... ... ... ... ... ... ... бәрінен нәтиже шықпаған жағдайда, жағымсыз әрекет иесінің ісін мұндай мәселемен айналысуға ... ... бар, ... білімді сот мекемелеріне, билерге тапсыру. Бірақ олардың айыпкерге күш көрсетуге, олардан пара алуына құқықтары жоқ. Тек қайырымды қоғамның ... ... шара ... ... адам жалпы қоғам пайдасына еңбектенуге тиісті және әрқайсысы өзіне лайық бір кәсіппен немесе бір жұмыспен ... ... ... ... ең ... ... иесі ... әр түрлі топтарын тәртіпке келтіруі керек, тайпадағы әрбір адамның ... ... ... яки ... ... болуы тиіс. Бұл я қызмет мәртебесі, я билік ету мәртебесі болуы мүмкін. Бұл басқару мәртебелері ең ... ... ... өзге ... мәртебелерімен аяқталады. Осындай жағдайда қаладағы әр бір жан басқамен тығыз аралас, берік байланысты болар еді. ... ... ... ... ... жүйе орнауы қажет. Бұл «ең әуелгіден» басталып, алғашқы материямен аяқталатын тіршіліктегі жағдайға ... Одан ... ... өзара байланыстылығы мен бір-біріне қарама-қайшылығы өзінен өзге тіршілік иелері мен заттарды бар етуші алғашқы себепке ұқсайды. Тіршіліктегі бұдан ... ... ... ... ... олардың әрқайсысы басқарушы және басқарылушы болып, ең ... ... ... ... керісінше қызмет етуші, басқасы үшін бар болушы болуы мүмкін ... ... ... халқының ұлы ойшылы «екінші Аристотель» аталған Әбу ... ... ... көзқарастарында мемлекетте билік жүргізу мәселелері ерекше орын алады. Оның бұл саладағы көл-көсір шексіз ойлары тәуелсіз Қазақстанда мемлекеттік қызметті жетілдіруге ... ... ... ... Ол ... ... ... алғашқы мағынасын «адамдардың өмір сүру жағдайы, билік ... және ... ... ... деп ... Ал «Мемлекеттің қайраткерлердің нақыл сөздері» деген трактатында «полития абсолюттік ... ... ... ... шығу тегі ... ... өзінде түйісетін, бірақ табиғатына және мәніне ... ... ... ... ... жалпы атауы болып табылады» деп түсініктеме береді[50]. Оның пайымдауынша, жеке тұлғалар да, ... ... да ... ... отырған саясатпен тікелей байланыста болады. Бұл пайымдама қазіргі кезеңде мемлекетіміздің басты қағидаларының біріне айналды. Конституцияның 3-ші ... 1-ші ... ... ... ... ... ... –халық болып табылады. Сондай-ақ Ата заңымызда республика азаматтарының тікелей және өз өкілдері ... ... ісін ... ... ... ... қызметке кіруге тең құқығы бар екендігі аталып көрсетілген.
Әл-Фараби өз ... ... ... ... ... ... Оның ... қала –адамның ең жоғарғы игіліктері мен лайықты тұрмыс құруына ... ... ең ... табиғи үлгі. Сонымен қатар қала тұрмысының басты қағидасы болып белгілі бір ережелерге қатаң түрде бағындырылған және ... ... ... ... ... ... ... бірнеше топқа бөліп қарастырады:
1) қайырымды қала;
2) надан қала;
3) өнегесіз ... ... қала ... ... ... құбылмалы қала келтіріледі)[51].
Оның идеалы болған қайырымды қала - өз тұрғындарының тіршілік ... ... ... қауіпсіздігіне және ақиқат болмысқа қол жеткізе алатын қала. Мұндай қаланың азаматтық қоғам қалыптастыру негізінде әлеуметтік мемлекет құруға бағытталғандығын ... ... ... ... ... ... Әбішұлы Назарбаев Республика халқына «Қазақстан –» жолдауында: «Мен мемлекет басшысы ретінде біздің еліміздің ... ... ... ... әділеттілікке тән, әрі күллі халқының экономикалық әл-ауқаты тартқан тәуелсіз, гүлденген және саяси тұрақты Қазақстанды сомдау деп ... деп өз ойын ... ... ... қайраткердің нақыл сөздері» деген трактатында «басқару мен қызмет етуге қатысты қала (мемлекет) тұрғындары бір-біріне өздерінің бойындағы қасиеттері мен алған ... ... ... ... ... билеуші –ол әрбір топтың және әр топтың жеке мүшесінің бойындағы ... сай оның ... ... ... ... ету ... ... айқындап беретін тұлға болып табылады. Басқару сатылары жоғарғы билеушіге жақын, алысырақ және одан өте алыс орналасады»,-деп мемлекеттік қызметшілердің жоғарғы билеушіге ... ... ... ... Республикасының 23 шілде 1999 жылғы «Мемлекеттік қызмет туралы» заңында мұндай құбылыс өз көрінісін тауып отыр. Аталған заңның 7-ші ... ... ... ... лауазымдары саяси және әкімшілік болып екіге бөлінеді. Мемлекеттік саяси қызметші –тағайындалуы (сайлануы), босатылуы және қызметі саяси-айқындаушы сипатта болатын және ... ... мен ... іске ... үшін жауап беретін мемлекеттік қызметші. Ал мемлекеттік әкімшілік қызметші –мемлекеттік саяси қызметшілердің ... ... ... ... тұрақты кәсіби негізде лауазымдық өкілеттікті жүзеге асыратын мемлекеттік қызметші. Әрине, бүгінгі күні олардың мемлекет басшысына жақындығына емес, атқаратын ... ... мән ... ... ... ... санаттарға бөлу олардың қызметінің тиімділігін арттырары сөзсіз. ... заң ... ... ... ... олардың арасындағы келіспеушілікке әкеліп соғуы мүмкін[53].
Әл-Фараби мемлекетті басқаруда әсіресе мемлекет ... көп ... ... Оның ... ... ... ... бірден-бір шарты басқарушы тұлғалардың білімділігі, біліктілігі болып табылады[54]. Өйткені, мұндай басқарушы тұлғалар қайырымды мемлекеттің тіршілігінің, ... оның ... ... ... ... ... ... болады. Сонымен қатар мемлекет басшысына 12 түрлі талап қояды:
толыққанды жетілген дене мүшелерінің болуы, бұл ... күші ... ... ... ... ... үшін мейлінше жақсы бейімделген, сонда егер басшы әлдебір мүшесінің жәрдемімен әлденендей бір қарекетке кіріссе, ол мұны оп-оңай атқаратын ... ... ... ... ... және ... айтылған сөзді көз алдына келтіре алуға қабілетті болуы, сөйлеушінің нені айтып тұрғанына және істің жай-жапсарына сәйкес пайымдай білетін болуы керек;
өзі ... ... ... қабылдаған нәрселерді ештемесін қалдырмай толық есіне сақтай алуы, бұлардан ешнәрсені ұмытпайтын болуы керек;
зерделі және зерек болуы, бір ... ... ғана ... ... ... сол нышанның нені ишаралайтынын тез аңғаратындай алғыр да көреген ақыл иесі болуы шарт;
әсерлі сөз иесі яғни ... ... ... өзі ... және ... ... ... анық, түсінікті етіп айтып бере алатын ділмар болуы шарт;
үйренуге және ... ... ... оқу мен тоқуға сүйіспеншілікпен қарауы, оқудан ешқандай шаршауды білмеуі, осыған жұмсалатын еңбектен қиналмай, бұған оңай жететін болуы керек;
тамаққа, ішімдік ... ... ... түсуге ұстамды болуы, жаратылысынан сауыққұмарлықтан аулақ болып, бұдан алатын ләззатқа жирене қарауы шарт;
шындықты және оның ... ... ... пен оған ... жек көруі керек;
жаны асқақ және абыройға ие ... ар ... ... қастерлейтін болуы шарт;
дирхем, динар сияқты күнделікті тіршілік атрибуттарын жаратпауы, дүниауи ... ... да ... ... ... ... ... және оның жақтастарын сүйіп, әділетсіздік пен тиранияны, сондай-ақ осылар кімнен шықса соларды жек көруі, өзіне ... ... және өзге ... да әділетті болуы, жұртты әділеттілікке баулып, әділетсіздіктен зардап шеккендердің залалын өтеп, ... ... өз ... ... пен ... сыйлап отыруы шарт;
өзі қажет деп тапқан әрекетті жасағанда тайсақтамайтын, қорқыныш пен жасқану дегенді білмейтін ер жүректік, батылдық танытуы керек[55].
Оның пікірінше, тек ... ... ... жауап бере алатын тұлға ғана билік басына келе алады. Бүгінгі күні де ... ... ... ... ... ... 41-ші ... 2-ші тармағына сәйкес Республика Президенті болып тумысынан Республика азаматы болып табылатын, ... ... ... ... тілді еркін меңгерген әрі Қазақстанда кемінде 15 жыл бойы тұратын Республика азаматы сайлана алады. Әрине, әл-Фарабидің ... ... ... ... ... кезеңде жанама сипатқа ие болып отыр. Ол «барлық мемлекеттік құрылым ... ... ... ... ... иерархиялы. Мемлекеттік аппаратта адамдар орынды олардың байлығы мен атағына емес, қабілеттілігіне қарай ... ... ... ... ... ... да ерекше мән береді[56]. Дегенмен, нақты талап қою арқылы ел ... ... ... ... ... ... ... айқын кескінін айқындап алу бүгінгі күннің өзекті мәселесі болып отыр. ... ... ... ... 13-ші ... сәйкес, мемлекеттік қызметке кіретін тұлғаларға мынадай талаптар қойылады:
Қазақстан Республикасының азаматы болу;
жасы он сегіз ... кем ... ... ... ... ... болуы және белгіленген біліктілік талаптарына сәйкес келуі тиіс.
Сонымен қатар осы баптың 4-ші ... ... ... қызметке кіру үшін қойылатын қосымша талаптарды Қазақстан ... ... ... деп атап ... ... Республика Президентінің 10-наурыз 2000 жылғы №357-ші Жарлығымен бекітілген «Мемлекеттік қызметті өткеру туралы» ережесіне сәйкес мемлекеттік саяси ... тек бір ... ... ол ... ... ... ... кіру кезінде арнайы тексеруден өтуі. Бұдан біз саяси ... ... ... ... келу ... көре аламыз. Өйткені нақты айқындалған талаптар болмаса талапкерлерді тек жекелеген ... ... ... ... ... ... ... бойынша, демократия жарияланып, ондағы адамдардың, жұртшылық пен көпшіліктің пікірі, ойы, санасы, сезімі, діні мен діліне ешбір ... ... әр ... ... ... ... оның ойынша, кез келген адам белгілі бір бақыт пен жақсылық құбылысының ақиқаттығына иланады[58]. Әбу ... ... ... мен құқықтану ілімін нақтылы мемлекеттік-құқықтық ғылыми теориядан ажыратуға болмайды және ол антика заманынан орта ғасырға, одан жаңа ... ... ... ... ... құрылымның даму барысында арнаулы орын алды.
Қазіргі егемен Қазақстанның мемлекеттік құрылысы мен конституциялық даму барысы әл-Фарабидің көзқарастарымен тікелей ұштасады, ал ... ... ... ... ... ... ... мың төрт жүзден аса жыл бұрынғы ұлы бабамыздың қайырымды мемлекет туралы армандаған қиялы осы заманда елімізде жүзеге ... ... ... ... құрылып, кең рухани дем алып, тарихи дамудың сара жолына шығудың арқасында жаңа құқықтық жүйе қалыптаса бастады. Міне, осы кезде әл-Фарабидің ... ... ... ... ... баға ... дамытып, жаңғырту егемендігімізді қамтамасыз етудің құрамдас бөлігі болып ... ... қала ... ... және ... ... ... мазмұны мен маңызы.
Әл-Фараби өзінің дүниеге деген көзқарастарын ... ... ... ... философия мәселелері негізінде қалыптастырған, осы салаларда артына көптеген мол мұра қалдырған. Солардың арасында «Қайырымды қала тұрғындарының көзқарастары», «Азаматтық саясат» деп ... ... ... ... жағынан сирек кездесетін өз заманындағы қоғамның көрінісін ерекше әлеуметтік тұрғыдан көрсетіп, әдетті әкімнің бейнесін суреттеп, мемлекеттің қашан, неліктен пайда ... ... ... және ... тұрғысынан бөлінуін сипаттайды. Сонымен бірге адам қоғамының тегі туралы, мемлекеттік құрылыс туралы, қоғамдық тіршіліктің түрлі формалары, адамдардың этикалық және басқа да ... ... ... баяндалады[60].
Ибн Әбу Усайбинаның көрсетуінше, ғұлама бұл трактатын Бағдатта бастап, 942 жылы ... ... ал 943 жылы ... ... ... бұл ... қайта қарап, қайта жазып шыққан. Мәселен, оқырмандарының бірінің ... ... ... ... ... ... бөлімдер мен бөлімшелерге бөліп, олардың әрқайсысына лайықты ат қою туралы ... ... ... бұл ... да ... ... Мысырда болған 948-949 жылдары ғалым осы іспен шұғылданып, кітабын үлкен-үлкен алты бөлімге бөледі[61].
948 жылы ... ... ... қала ... ... ... - әл-Фарабидің ең кемел туындыларының бірінен саналады . Ол бұл еңбегінде қала тұрғындарының бақытты өмірге қол жеткізуіне ... ... ... ... ... ... ... бөледі
«Қайырымды қала тұрғындарының көзқарастары» еңбегі әл-Фарабидің біршама зерттеліп, жиі ... ... ... ... ... Ол алғаш рет 1895 жылы Лейденде баспадан шығады[62]. Әл-Фарабидің бұл еңбегінің ... үшін ... ... ... ақыл-ойы мен ілімінің толысып, кемел шағында жазылған туындысы. Екіншіден, бұл еңбек әл-Фараби философиясының әр ... ... ... ... ... саяси қырларын қамтиды.
Қоғамдағы рухани құндылықтардың ішінен әл-Фарабидің атап ... ... ... ... ... болып табылады. «Қайырымдылық екі түрлі болады,- дейді ғұлама: этикалық және интеллектуалдық. Интеллектуалдық –жанның ақыл-парасаттық ... ... ... мәселен, даналық, парасат ақыл-ойдың тапқырлығы мен өткірлігі, ұғымталдық. Этикалық қайырымдылық –жанның ұмтылу жағына жататын қайырымдылық, мәселен, ... ... ... ... ... ... да ... бөлінеді»[63].
«Қайырымды қала тұрғындарының көзқарастары» трактаты ғұлама ғалымның дүние, қоғам, мемлекет және ... ... ... өз ... ... ... сипаттаған. Мемлекеттің мәні мен құбылысын, нысанасы мен мазмұнын түсіндіріп ... ... ... ... ... ... әлеуметтік, этикалық мәселелерді сөз етеді. Бұл еңбегіндегі «қала» деп алып ... ... ... бұл шығармасында мемлекеттің пайда болуы, ондағы теңсіздіктің өмірге келуі, идеал қала халқының моральдық ... ... қала ... ... адамгершілік қасиеттер, әр бір адамның бақытқа жетуі үшін бүкіл қоғам болып, бірігіп тіршілік етуі керектігі, тағы ... ... ... өз ... ... салады. Алайда Фараби өз дәуірінің перзенті еді. Сондықтан ол халық бақытты өмір сүру үшін елді жақсы әкім ... ... деп ... Ал, жақсы әкім - әділ, инабатты, мейірімді, жан-жақты білімді, жақсылыққа жаны құмар, жамандықтан жиіркенетін, батыл, ... өнер мен ... ... адам ... ... ... ... басқаратын адамға осындай биік талаптар қояды[64].
Қайырымды қаланың қайырымды билеушісі туралы айта келіп, әл-Фараби қала ... ... өмір ... ... ... ... ... деп ой түйеді. Ол өзінің қарамағындағы халыққа ... ... ... ... ... ... ... ежелгі грек ойшылдарының «қайырымды қала туралы» ілімін одан әрі дамытты[65].
Әл-Фарабидің ... ... ... ... ... ... жеткізетін –ақыл-парасат, адамның ақыл-ойы. Сондықтан адам аянбай, тынбай ғылымды, білімді игеруі керек. Әл-Фараби: «Ақыл-парасат күші ... ... ... мен ... ... және ... ... пен жаман қылықты айыруына көмектесетін күш»,-деп көрсетеді 0. Ұлы ойшыл «Қайырымды қала тұрғындарының көзқарастары» атты саяси-әлеуметтік трактатында қайырымдылық пен ... ... ... ... ... ... ... әділдік, бақыт және теңдік идеяларын құптаған ежелгі ойшылдар дәстүріне сүйенді. Тек бақыт туралы нақты білімі бар, оған жету ... ... ... ... ... әрекет жасайтын қауым ғана қайырымдылыққа икемді екенін ескертті.
Ғұлама бұл ... ... ... ... және ... сияқты ұғымдарға түсінік бере келіп: «жүрек –басты мүше, мұны тәннің ешқандай ... ... ... ... ... ми ... бұл да басты мүше, бірақ мұның үстемдігі бірінші емес»,-дейді. Әл-Фарабидің «қайрат», «ақыл» және «жүрек» ... осы ... ... ... он ... қара ... өзінің логикалық жалғасын тапқан сияқты. Абайдың осы сөзінде «қайрат», «ақыл» және «жүрек» үшеуі әрқайсысы өзін мықты ... ... ... ... «ғылымға» келіп жүгінеді. Сонда ғылым: бұл үшеуіңнің де айтқандарың рас, үшеуің де ... «Ей, ... ... еш ... ... да рас, ... ... қарай қаталдығың да мол, пайдаң да мол, бірақ залалың да мол, кейде жақсылықты берік ұстап, кейде жамандықты ... ... ... ... ... ... ... кейін «ғылым» өз шешімін «ақылға» айтыпты: «Жаратқан тәңіріні де сен танытасың. Жаралған екі дүниенің жайын да сен білесің. ... ... ... амал да, айла да ... сенен шығады. Жақсының, жаманның екеуінің де сүйенгені, сенгені – сен, екеуінің іздегенін тауып беріп ... ... ... ... ... кейін Абай осы үш категория жайында түйін жасап, әл-Фарабидің жоғарыда айтылған пікірін өз оқырманының ұғымына лайықтап жеткізеді. Абай: «Осы үшеуің ... қос, ... де ... билет деп ұқтырып айтушының аты «ғылым» екен. Осы үшеуің бір кісідей, менің айтқанымдай табыссаңдар, табанының топырағы көзге сүртерлік қасиетті адам сол. ... ала ... мен ... ... ... ... ... таза сақта, құдай тағала қалпыңа әрдайым қарайды деп кітаптың айтқаны осы»,- депті деген қорытындыға келеді[66]. ... ... бұл ... ... ... адамдардың өз қажетін бірлесіп қоғамдық жолмен жақсылап қанағаттандыру үшін жасаған ұйымы деп ... Оның ... ... ... үшін күрес айтарлықтай ықпал етеді. Сондықтан адамдарды бір-біріне көмектестіріп, ... ... ... ... қам жеп, ... ... ... қана өз міндетін атқара алады. Мұнда әлеуметтік-саяси құрылыс туралы идеяларын өрбітеді.Бұл мемлекет –қалада әмірші бодандарының қамын жеген білімді ... Онда ... езу мен ... болмайды, олардың арасында достық пен өзара көмек қатынастары орнайды. Әмірші парасаттылықтың, ... ... пен ... биік ... сай ... ал ... ... жарасым, оның түрлі жіктері, өзара тәуелді әрі бір-біріне бағыныста ... ... ... ... мен тәртіпті сақтайды.
Аристотельдің этикалық ұстанымдарын басшылыққа алған отырарлық ойшыл Платонның салған ізімен жүрді. Қалаларды әртүрлі категорияларға жіктеген ... оның ... екі ... ... және ... қалаларды бөліп көрсетеді. «Бақыт- әрбір адам ұмтылатын ұлы мақсат» екендігін атап ... ... ... ... мен ... ... ғана ... болады, ал ондай мүмкіндік қайырымды қала тұрғындарында көбірек болатындығын ... Оған ... ... ... мен ... болып табылады. Қайырымды қаланың билеушілері қала тұрғындарының мүддесі үшін қызмет етсе, қайырымсыз қала билеушілері алдымен өз ... ... ... ... ... ... ... екі түрлі болады: бірі басшылықтың қарекеті, құлықты, ерік қасиеттерін бекітіп, ... ... шын ... қол жеткізеді, мұның өзі қалалар мен халықтарды жақсылықпен басқару. ... ... бір түрі ... шындығында бақыт емес, жалған бақытқа қол жеткізетін ... мен ... ... Мұндай басқару –қайырымсыз надан басқару.«Бақытқа жету» еңбегінде ол: «бақыт дегеніміз –игіліктердің ішіндегі ең қадірлісі, ең үлкені және ең жетілгені» деп атап ... және әр ... оған ... ... бар дейді. Ал ондай құқыққа ие болуға қайырымды қала тұрғындарының ғана ... бар. ... да ... билеушілер билеген қала тұрғындары ғана бақытқа жете алатындығын айтады. ... ... ... ... ... айырмашылығы және негізгі белгісі жоғары тәртіп пен оның тұрғындарының мәдениеттілігі, сыпайыгершілігі және билеушілердің қайырымдылығы, ақыл-парасаты. Сондықтан, әл-Фараби бұндай ... өмір ... ... ... мен ... ... жауап бере алатын билеушіге тікелей байланысты деп тұжырымдайды[67].
Әл-Фараби «Қайырымды қала тұрғындарының көзқарастары» туралы ... қала ... бес ... ... Оның ... ... қала бес түрлі адамдар тобынан құралады: ең құрметті адамдардан, ... ... және ... ең ... ... ... ... адамдарды, маңызды істерде беделге ие болғандарды жатқызады. Екінші топтағы шешендерге –діни қызметкерлерді, ақындарды, ... ... сол ... ... жұмыспен айналысатындарды, ал өлшеушілерге –есепшілерді, дәрігерлерді, астрологтарды, математиканы оқытушыларды қосады және төртінші топтағы адамдарға –жауынгерлер, қорғаушылар, сақшылар жатады. Фараби бойынша ... ... ... байлық табатындар, егіншілер, мал өсірушілер, саудагерлер мен қолөнершілер[68].
«Қайырымды қала тұрғындарының көзқарастары» трактатында ... ... ... пен ... ... ... ... туралы ой қозғайды. Мұндай қоғамды ұлы ойшыл «әрбір адам ... ... өмір ... ... ... ... ... көмектесетін адамдарды біріктіру арқылы ғана адам өз табиғатына сай жету дәрежесіне ие болатын» қоғам түрінде елестетеді. Халықтың аз қамтамасыз ... ... ... ... туралы бұдан мың жылдан астам бұрын айтылған ғұлама идеясы бүгінгі күні де мемлекеттің ішкі саясатындағы басты міндеттердің бірінен саналады. Осындай ... ... ... ... ... ... жасау, көмектесу, қолдау, ұжымдасу адамдардың өмірлік қажетіне айналады». Әл-Фараби мұндай қоғамды тумысынан ... ... он екі ... бар ... ... ... ... билікті –ізгілікті билікпен ұштастыратын, адам қасиеттерін бағалауға қабілетті адам басқаруы ... ... ... орын тепкен мемлекеттің басшысына және басқару тәсіліне үлкен маңыз берді. «Қалада,-дейді ол,-белгілі бір адам бастық ... ал ... ... дәрежесі жағынан оған жақынырақ адамдардың әрбіреуі өзінің жағдайына немесе қабілетіне сай басшының алдына қойған мақсатын жүзеге ... ... ... табиғатынан басқаруға бейім болса, басқару соның үлесіне ... ... ... ... ... басқалар жол көрсетпейді. Өйткені, ол- кемелденудің ең жоғарғы деңгейіне жеткен ақыл-парасат иесі. Яғни ол табиғи жолмен ойлау қабілетінің ең ... ... ... ... Әл-Фараби қайырлы мемлекеттегі адамдар өздерінің қоғамдық жағдайына ... ... ... ... ... ... бақытын таба алады, себебі бұл мемлекетті ойлауға және білуге қабілетті адамдар басқарады. Ондай адам адамдық жетілудің, ... ең ... ... ие ... Ал ... ... болмауын әл-Фараби мемлекет үшін аса бақытсыздық кесапат деп ... ... ... ол ... ... ... ... яғни әкім қандай болу керек, оның қандай қасиеттері болуға тиіс деген мәселені де жан-жақты ойластырады[70].
Адамның мінез-құлқында жақсы қасиеттерді қалыптастыру ... ... мына ... алға ... адамгершілік, ізгілік, мейірімділік, достық, көпшіл және осы қасиеттердің ... ... ... Адам ... ... атты ... алып ... артық бақыттылық жоқ. Нағыз бақыт осы дүниедей ғана, оны басқа жерден іздестірудің қажеті жоқ. ... ... ... ... ... ... ол үшін бірлесіп, қоғамдасып әрекет ету керек.
Ал басшы –адамдардың ешқайсысының құзырында болмайтын адам. Ол –имам, ол –қайырымды қаланың ... ол ... ... ... және ... ... мекенделетін бөлігінің басшысы. Фарабидің пікірінше, өз бойына туа біткен қасиеттерді ұштастырған кісі ғана сондай адам яғни ... бола ... ... ... ... ... ... да сөз қозғайды. Адамда достық екі түрлі болады, адал дос, ... ... ... дос. Адал ... ... зор ... ... одан айырылып қалмау жағын көздеген дұрыс, достар бір-біріне жақсылық, өзара қамқорлық жасауға тиіс. Жақсы достың сенімін ... ... ... ... ... бір түрі ... негізінде құрылады. Мұндай досқа адам өзінің құпиясын, мінез-құлқындағы кемшіліктерін айта берудің қажеті жоқ, ... ... ... да ... ... деп, ... анықтамасын береді.
Басшының бойында табылуы тиіс қасиеттердің бәрі бір адамның бойында болуы қиын ... ... да ... ... ... дарыған адамдар өте сирек кездеседі, мұндайлар тым аз. Сондықтан егер, жақсылық қаласынан осындай адам табылса және ер ... ... ... шарттардың алғашқы алтауы немесе бесеуі оның бойына біткен болса, онда елестету қабілеті ... ... ... нақ сол осы қаланың басшысы болмақ. Ал егер зәуде белгілі бір кезеңде ... адам ... ... онда қала басшысы мен оның ізбасарлары болып ... ... ... ... ... мен ... ... отырады.
Әл-Фараби қайырымды қала басшысында жоғарыда атап өткендей кем дегенде алты түрлі қасиет болу керек деп есептейді. Олар ... ... ... ... ... ... ... болуы, соғыс өнерін жетік білуі, денсаулығының мықты болуы. «Осының бәрін өз бойында ұштастыратын адам барлық уақытта ... ... ... ... ... айтқан сөзі мен ақылына құлақ қою керек екенін көрсететін үлгі болады. Мұндай адам ... ... ... ... ... Сонымен бірге Фараби қаланы билеудің алқалық түрін де жоққа шығармайды. Басқарушы мен биліктің бұл түрі ... ол ... деп ... ... ... ... өз бойында ұштастыратын адам болмаса, бірақ бұл қасиеттер бір топ адамдардың арасында жеке-дара дарыған болса, онда бұл топтың мүшелері ... ... ... орнына ие болады, оларды жұрт жақсы басшылар және қадірлі адамдар деп атап, ал олардың басқаруы қадірлі адамдардың басқармасы деп атады»[71].
Ал егер де осы ... ... өз ... ... адам ... ... бірақ екі адам табылып, оның бірі –кемеңгер, екіншісі басқа шарттарға сай келетін болса, онда осы екеуі де қала ... ... еді. Егер осы ... топ ... басына бөлек-бөлек біткен болса, сөйтіп бірінде даналық, екіншісінде тағы бір қасиет, үшіншісінде тағы бір, төртіншісінде тағы бір,бесіншісінде тағы бір, ... тағы бір ... ... онда осы ... ... ... ... бәрі де жақсы басшылар болмақ. Егер әйтеуір бір кезде басшылықта даналық ... ... онда ... ... шарттардың бәріне сай келе тұрса да, жақсылық қаласы ағзамсыз ... және ... ... ... бұл ... ... бола алмайды, ал қаланың өзі құрып кету қатеріне ұшырайды. Ал егер осы басшыға ақылшы етіп қоярлық бір кемеңгер табылмаса, қала ... ... ... ... құритын болады.
Қайырымды қала надан яғни қайырымсыз қалаға, өнегесіз қалаға, алдау қаласы мен ... ... ... ... ... қалаға жеке адамдар –осы қаланың өкілдері де кереғар. Надан қала дегеніміз –ешқашан бақытты көріп-білмеген, оған талпыну ешқашан ойына да ... ... ... Олар мұны ... көрген емес, бұған ешқашан сенген де емес. Игілікке келсек, олар тек жұрттың ойынша игілік саналатын алдамшы нәрселерді ғана, ... ... ... ... ... көрінетін нәрселерді ғана біледі, мәселен, тән саулығы, байлық, ләззат, құштарлыққа салыну бостандығы, құрмет пен даңқ осындай ... Осы ... ... ... ... ... тұрғындарының көзіне бақыт болып көрінеді.
Әбу Насыр әл-Фарабидің дүние, қоғам, мемлекет және адамдардың қарым-қатынасы жайында ... тағы бір ... ... ... ... ... алмаданийа») деп аталады. Бұл еңбегіне метафизикалық қағидаларды енгізіп отырған. ... ... ... ... проблемаларға арналған еңбектерге енгізуін былайша түсінуге болады. Ол аспан әлемінің құрылысын адамзат қоғамының құрылысымен өзара байланыстырады. Ал ... ... ... ... оның ... ... мән мен дүниежүзілік көлемде үйлесуіндегідей, бірінен бірі туатын сатылар негізінде дамиды[72].
Адам саяси бірлестіктерге енгенде өзінің ... ... ... ... алады. Адамның қоғамдағы орнын белгілей келе әл-Фараби бұл арқылы «коллективизмнің» қажеттігін жақтайды, мұнсыз адам өзінің азаматтық атрибуттарынан айырылады, сөйтіп ... жете ... деп ... ... бұл ... ... бар және ... қабілеттері бар есті жануар өзіндейлермен біріккенде «саяси» немесе «азматтық» жануар болып шығады. Ұмтылушы, қиялдаушы және сезінуші ... ... ... ... да ... ... да тән қасиеттер, тек ақыл-парасаты қабілет қана адамдарды басқа жануарлардан ерекшелеп шығарады»,-деп жазды.
Адамдардың қоғамдағы орнын белгілей келе ... адам ... ... ... өзіне «саяси» немесе «азаматтық» орнын белгілеп алғанда ғана қойған мақсатына жетуі мүмкін дейді. Адам ақыл ... ... ... ... ... көтерілген жағдайында ғана ақыл- парасатының биік сатысына көтеріле алады. Фараби әрекетшіл ақыл-парасатты «адал рух», «қасиетті рух» деген атаулармен атаған жөн ... ... ... ... адам ... мен өнерлерді меңгереді және мінез-құлықтар мен әрекеттердің жамандарынан жақсыларын ажыратады. Осының көмегімен ол нені істеу, нені ... ... ... пайымдап, сонымен бірге пайдалы мен зияндының, жағымды мен ... ... ... ... деп ұлы ... адамдарды білімге ақыл-парасаттылыққа, адамгершілікке шақырады[73].
Азаматтық ғылым еріктен өрбитін қарекеттер мен мінез-құлық түрлерін; осы қарекеттер мен ... ... ... ... ... ... мен мінездерді; сол қарекеттердің мақсатын; бұлар адамда қандай болуы керектігін; оның ... ... ... ... қарай олар қалай орналасу керектігін; адамда олардың сонда сақталу тәсілдерін зерттейді. Мақсаттар сол үшін осы қарекеттер жасалатындығына және ... нақ осы түрі ... ... ... ... ... ... шын бақыт, қайсысы жалған бақыт екендігін түсіндіреді, шындығынды бұл олай емес. Шын бақыттың бұл өмірде болуы мүмкін емес, ол осы ... соң ... ... өмірде ғана болады, ал бұл айтып отырғанымыз –о дүние. Жалған бақытқа келсек –бұл ... ... ... ... ... қарекеттер мен құлық арасын ажыратып көрсетеді. Ол мысалы, шын ... ... ... ... және ... ал ... басқасының бәрі жамандық, былапыт және сырқау екендігін түсіндіреді.
Азаматтық ғылымды әл-Фараби екі ... ... Оның бір ... ... ... ... ... шын бақыт пен қиялдағы бақыт арасындағы айырмашылықты ашып көрсетеді. Екінші бөлімінде игі қасиеттерді ... мен ... ... ... ... олардың сипаты және тағы басқалар да сөз болады[74].
Әл-Фарабидің саяси мұраттары әсіресе оның ... және ... ... ... ... көрінеді. Данышпан ойшылдың мұраттары оның төңірегіндегі шындық өмірмен үйлеспеді, сондықтан ол ... ... ... ... тұрғысынан өзінің көзқарастарын баяндап, мұны нақты өмірде көргісі келді.
Қорытынды
Әбу ... ... өз ... ... ... бірі және ... әр ... саласының дамуына үлкен үлес қосқан ғалым. Ұлы дана халықтар достығын насихаттады. «Бақытқа жету жолында барлық халық бір-біріне көмектесетін ... жер беті ... ... ... ... ... тап ... күнге сәйкес келіп тұрған ғой. Оныншы ғасырдың бірінші жартысы тәмамдалған уақытта Әбу Насыр ... ... ... соғуын тоқтатты. Бәлкім, сексен жасында фәниден бахиға аттанған Әбу Насыр:
«Қашықтасың туған жер ... ... ... алау ... мен, ... ... ... жолға сарсылып қарауменен.», - деп барып көз жұмған болар, сірә.
Нақтырақ айтар болсақ, ұлы ... ... жыл ... 339 ... яғни 950 жылы ... ... қаза табады. Дамаскіден Асқалан қаласына сапар шегіп бара жатқан әл-Фарабидің көшіне жол ... ... ... ... ... қолдарында бар қымбат заттарды, көліктерін, киім-кешек, қару-жарақтарын беруге дайын болғанымен, олардың тірі жібермейтіндігін білген әл-Фараби атынан түсіп, ... ... ... ... ... ... атуға өте шебер еді, қаза тапқанынша шайқасты»,-дейді Ибн Байһақи[75].
Сирияның ... Сайф ... бас ... ... тек атақты адамдар, дәулеттілер әулеті жерленетін «Баб ас-Сағир» («Кіші қақпа») зиратына өз ... ... ... ... біз өмір сүріп отырған қоғамда үлкен роль атқарады. Өйткені, жаңа нарықтық эканомикаға өту ... ... ... білу ... ғана ... ... ең бастысы –адамдардың парасатты қабілетінің интеллектуалды ой-зердесінің жоғары болуын көздейді.
Ғұламаның ғылыми-философиялық еңбектерін ... ... ... ... оның ... ... ұлы тұлғалардың бірі болғандығын көреміз. Сонымен бірге ол – Шығыс ... ... ... ... жүйе ... ағартушы оқымысты болғандығын да байқауға болады[77].
Әл-Фарабидің ғұламалығы мен даналығы оның ... ... ... ... қалдырып келген әлеуметтік-саяси, діни-философиялық мәселелерді шешуге, көне грек философиясы жауап бере алмаған қарама-қайшы, даулы және күрделі сұрақтарға жауап ... ... да ... ... ... ... ғұлама ғалым әл-Фараби тұтас өмірін адамзат жасаған ілім-білімді ... және оны ... ... сай ... адам ... ... ... арнады. «Ғалымның хаты өлмейді, Жақсының аты өлмейді» дегендей, артына өлшеусіз рухани мұра қалдырды. Шығыс пен ... ... ... ... ... төтенше зор роль атқарды. Білімді болудың, білім алудың негізгі жүйесін қалап кетті. Ұлы отандасымыз әл-Фарабидің айтылған пікірлері біздің заманымызға, ... даму ... ... ... жас ... ... мен ... нығайтуға қызу кіріскен бүгінгі қазақ халқына, қоғам-мемлекет басшыларына арналып айтылған ұлы өсиет сияқты.
Орта ғасырлық қанау мен соғыс дәуірінде де күштеусіз, ... және ... ... ... жер бетіндегі халықтар арасындағы бейбітшілік және достық ... ... ... ... ... ... сара ... егемен Қазақстан халықтары бүгін де жалғастырып отыр. Әл-Фарабидің қоғам, адам және дүниетаным көзқарастары, оның қалдырып ... ... ... біз өмір ... ... қоғамның даму мәселелерімен үндес. Өркениеттік даму тұрғысынан алғанда бұлар аса маңызды мұра, батыл принциптер екендігіне дау ... ... ... ... ... ... ... синтезіндегі «кемелденген адамды» сөз ету ондағы табиғи дарындылықтың өзегін нақтылау, оның мұралап кеткен құнды шығармаларының мақсат-мүдделерін адамзат игілігіне бағыштауға дәнекерлік ... ... де ... шешім.
Қорыта айтқанда, қаншама ғасыр өтсе де әл-Фараби еңбектері өз мәнін ... жоқ және ... ... ... ... жатқан өзгерістердің алғы шарты бола алады. Ол армандаған мемлекет пен мемлекеттік аппаратты құру бүгінгі күні де біз үшін басты мақсат және ... ... ... жоқ. Ұлы ... ... ... жүргізу мәселелері хақында көтерген мәселелері осы күні де тәуелсіз Қазақстанда іс жүзіне асуда, оның артына ... ... ... құнды еңбектері болашақта да мемлекетіміздің дамуына өз ... ... ... «Әлі де қолың жете қоймаған нәрсеге қарай әрқашан, барлық кезде де ұмтыла беру керек» - деп американ саясаткері Т.Джефферсон айтқандай, ... ... ... - өз ... ... асқақ армандарын ұштастырып, болашаққа нақты қадам жасау болып табылады[78].
Әл-Фарабиді біздің қазіргі болмысымызбен рухани ... ... ... ... атап ... ... ... Кез-келген қоғам, адам бақытты болуға ұмтылады. Бұл табиғи, тарихи қажеттіліктен туындайтын ... Ұлы ... ... ... ... ... ... толы гуманистік идеялары Қазақстан Республикасының бүгінгі күнгі ұмтылыстарына сай келеді.
Мұсылмандық ренессанстың көрнекті өкілі, ... ... ... мен ... Қазақстанның тұңғыш президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың бүгінгі салиқалы саясаты мен жасампаз еңбегінің арасында рухани ұқсастық бар. Оның күре ... ... ... ... ... адам болмысы үшін теңдесі жоқ экзистенциалдық құндылық екеніне назар аударып, оған жетудің ... ... ... ... ... ... осы ... жандандырып, оған жаңа серпіліс сыйлап, қайтадан түлетуге барынша тырысып жатқан –қазақстандықтардың бүгінгі ұрпағы. Туған жеріне қайтадан оралған ... рухы ... ... ... ... әрбір жаңа ұмтылысын қолдап, демеп отырсын демекпін.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Алдаспан-№1-2-2003-7б.
Мемлекеттік «мәдени мұра» бағдарламасы «Әлемдік саясаттану антологиясы» І-том, Алматы:Қазақстан-2006-303б.
Қазақстан Ұлттық ... ... ... ... А.Д. «Әл-Фарабидің іліміндегі әлеуметтік танымның әдіснамалық негіздері» ... Л.Ф. ... и ... мир» ... А., ... Ж. ... философиясы» Алматы:Ер-Дәулет-1996-78-79б.
Нысанбаев Ә. «Қазақ даласының ойшылдары» Алматы:Ғылым-1995-6б.
Дербісалиев Ә. «Қазақ даласының жұлдыздары» Алматы:Рауан-1995-14б.
Сонда-15-16б.
Қазақстан Республикасы Президентінің «Қазақстан халқының әл-ауқатын ... ... ... ... ... халқына жолдауы Астана- 6 ақпан-2008ж.
Сонда.
ҚазҰУ хабаршысы. Саясаттану сериясы-№1-2006-73б.
Қазақстан Республикасы Президентінің «Қазақстан халқының әл-ауқатын ... ... ... басты мақсаты» халқына жолдауы Астана-6 ақпан-2008ж.
Ақиқат-№7-1996-91б.
Әл-Фараби «Әлеуметтік-этикалық трактаттар» Алматы:Ғылым-1975ж.
ҚазҰУ хабаршысы. Философия сериясы-№2-2006-56б.
Сонда-57б.
Сонда-57-58б.
http://www.google.kz/ru
Нысанбаев Ә. «Қазақ ... ... ... ... ... сериясы-№2-2007-58б.
«Наследие аль-Фараби и мировая культура» Алматы-2001-163стр.
Сонда-169б.
Әл-Фараби «Философиялық трактаттар» Алматы:Ғылым-1972-324б.
Нысанбаев Ә. «Қазақ даласының ойшылдары» Алматы:Ғылым-1995-32б.
Сонда-42-43б.
http://www.rambler.ru
Мұхамедов М., Сатершинов Б., ... Б. ... ... ... ... Н. ... дәуір әдебиеті» Алматы:Ана тілі-1991-116б.
Сонда-117б.
ҚазҰУ хабаршысы. Саясаттану сериясы-№1-2006-42б.
Келімбетов Н. «Ежелгі дәуір әдебиеті» ... ... А.С. «Әбу ... ... және араб-мұсылман философиясы» Алматы:Қазақ Университеті-2004-36б.
Сонда-36б.
Сонда-37б.
Көбесов А. «Әл-Фараби» Алматы:Қазақстан-1971-383б.
Ақмамбетов Ғ. «Философия және мәдениеттану» Алматы:Жеті ... А. ... ... ... ... ... «Әлемдік саясаттану антологиясы» І-том, Алматы:Қазақстан-2006-305-307б
Көбесов А. «Әл-Фараби» Алматы:Қазақстан-1971-378б.
Әл-Фараби «Әлеуметтік-этикалық трактаттар» Алматы:Ғылым-1975-378-379б.
Ақмамбетов Ғ. «Философия және мәдениеттану» Алматы:Жеті жарғы-1998-133б.
ҚазҰУ ... ... ... ... и ... ... Алматы-2001-270стр.
Сонда-270стр.
Сонда-271стр.
Әл-Фараби «Әлеуметтік-этикалық трактаттар» Алматы:Білім-1973-255б.
http://www.google.kz/ru
Қазақстан Республикасы Президентінің «Қазақстан-2030» халқына жолдауы Алматы:Білім-1998-28б.
Право и государства-№1-2004-23стр.
Сапаргалиев Г.С., Таукелев А.Н. «Государственно-правовые взгляды аль-Фараби» Алматы:Наука-1975-32стр.
Аль-Фараби «Избранные ... ... Г.С., ... А.Н. ... ... ... Алматы:Наука-1975-69стр.
Право и государства-№1-2004-22стр.
Григорян С.Н. «Великие мыслители Средней Азии» Москва-1958г.
«Наследие ... и ... ... ... ... ... Алма-Ата:Наука-1994-46-47стр.
Қазақ тілі мен әдебиеті-№10-2006-50-51б.
ҚазҰУ хабаршысы. Шығыстану сериясы-№4-2006-91б.
Әл-Фараби «Әлеуметтік-этикалық трактаттар» Алматы:Білім-1973-195-196б.
Келімбетов Н. «Ежелгі ... ... ... ... М., ... Б., ... Б. «Саяси-құқықтық ілімдер тарихы» Алматы-2002-87б.
Келімбетов Н. «Ежелгі әдеби жәдігерліктер» Алматы:Алатау-2005-153-154б.
Қыраубаева А. «Ежелгі дәуір әдебиеті» ІІ-том, Алматы:Ана тілі-19991-83б.
http://www.rambler.ru
Қоңыратбаев Ә., Қоңыратбаев Т. ... ... ... Алматы:Қазақ Университеті-1991-282-287б.
Әлемдік философиялық мұра «Әл-Фараби мен Ибн Сина философиясы» ІV-том, Алматы:Жазушы-2005-566б.
Машанов А. ... ... ... ... хабаршысы. Философия сериясы-№2-2007-59б.
Мемлекеттік «мәдени мұра» бағдарламасы «Әлемдік саясаттану антологиясы» І-том, ... Ә. ... ... ... Алматы:Рауан-1995-17б.
Ақиқат-№7-1996-92б.
Ақмамбетов Ғ. «Философия және мәдениеттану» Алматы:Жеті жарғы-1998-132б.
Право и ... ... ... и развития восточной философий» Астана:Елорда-2005г.
«Философия аль-Фараби и исламская духовность» Алматы-2005г.
Әл-Фараби Әбу Насыр «Трактат және ... ... ... Алматы:Жазушы-1974-39б.
«Тұңғыштар» Алматы:Кітап-2007-20-22б.
Дала мен қала-30қараша-2007-24б.
Сегизбаев О. «История казахской философии» (учебник для ВУЗов) Алматы:Наука-2001-455стр.
Ф –ОБ ...

Пән: Философия
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 49 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазан төңкерісі қарсаңында Оңтүстік Қазақстандағы саяси - қоғамдық ұйымдар54 бет
Қазан төңкерісі қарсаңында Оңтүстік Қазақстандағы саяси-қоғамдық ұйымдар41 бет
Қазақстан тарихы жоғары және арнаулы орта оқу орындарына арналған оқулық440 бет
Қоғамдық қатынастардың мәселелері10 бет
«Арабтардың философы» - әл – Кинди9 бет
Бұрынғы көрнекті ойшылдар мен ғұламалар16 бет
Ортағасырлық араб-мұсылман философиясы11 бет
Фарабидің философиялық көзқарастары19 бет
Ұлы ғалымның өмірі мен ғылыми ортасы (Әл-Фараби)31 бет
Әбу Насыр Әл-Фараби және оның ғылыми- философиялық еңбектері18 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь