Қазақстан Республикасының қылмыстық сот ісін жүргізуде жеке адамның құқығын қамтамасыз ету мәселелері

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3

1 Қылмыстық сот ісін жүргізуде адамның құқығын қамтамасыз етудің жалпы сұрақтары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 15
1.1 Қылмыстық сот ісін жүргізуде адамның құқығы тұжырымдамасы ... .15
1.2 Қазақстанның қылмыстық сот ісін жүргізуде адамның құқығын сақтаудағы халықаралық.құқықтық стандарттар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 36
1.3 Қылмыстық сот ісін жүргізуде адамның құқығын қамтамасыз етудің процессуалдық құралдары мен тәсілдерінің ұғымы, маңызы және жүйесі ... ..46
2 Қылмыстық сот ісін жүргізуде сезікті мен айыпталушының құқықтарын қамтамасыз етудің процессуалдық құралдары мен тәсілдері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...61
2.1 Сезікті мен айыпталушының қылмыстық іс жүргізу мәртебесі ... ... ...61
2.2 Қылмыстық іс бойынша сезікті мен айыпталушының құқығын қаматмасыз етудегі адвокат.қорғаушының қатысуы ... ... ... ... ... ... ... ... .90
2.3 Қылмыстық сот ісін жүргізуде адамның құқығын қамтамасыз етудегі соттың бақылауы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .147
2.4 Қылмыстық іс бойынша сезікті немесе айыпталушыға бұлтартпау шарасын заңсыз қолдануда келтірілген зиянды өтеу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 192
3 Қылмыстық іс жүргізудің түрлері және жеке тұлғаның құқықтары. Қылмыстық іс жүргізуде жеке қатысушылардың құқықтарын қамтамасыз етудің жалпы сұрақтары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..200
3.1 Қылмыстық іс жүргізудің түрлері және жеке тұлғаның
құқықтары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...200
3.2 Қылмыстық іс жүргізуде жеке қатысушылардың құқықтарын қамтамасыз етудің жалпы сұрақтары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .228

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .254

ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕРДІҢ ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ..259
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Диссертация қылмыстық сот ісін жүргізуде адамның құқықтарын қамтамасыз ету мәселелерін зерттеуге арналған. Жұмыста адамның құқықтарын қамтамасыз етудегі адвокат- қорғаушының қызметі, қылмыстық іс жүргізудегі соттқа дейінгі сатыдағы соттық бақылаудың жүзеге асырылуы, қылмыстық іс жүргізу органдарының лауазымды тұлғаларының заңсыз әрекеттері (әрекетсіздіктер) және шешімдерінен зардап шегушілердің құқықтарын қалпына келтіру сонымен қатар, қылмыстық іс жүргізу қатынастарына тартылған адамдарға келтірілген зиянды қалпына келтіру жан-жақты қарастырылған.
Жұмыстың өзектілігі. Соңғы жылдары Қазақстан Республикасының Президентінен бастап қарапайым халыққа дейін барлық деңгейде қазақстан қоғамында адам құқықтары туралы белсенді түрде көп айтылып және жазылып жүр, тіпті бұл жайында адам құқықтарын тұрақты түрде бұзушылардың өзі де сөз қозғауда. Бұл мәселеге деген ынта күннен-күнге артуда, жеке алғанда Қазақстан құқықтық мемлекет қағидаларын, адам құқықтары саласында Халықаралық стандарттарды қолдауын белсенді түрде көрсетіп жүр. Еліміз 1966 жылғы азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пактіге қосылды.
Қазақстан Республикасы Президентімен 24 тамыз 2009 жылығы № 858 Жарлығымен бектілген 2010 жылдан 2020 жылдар аралығына белгіленген Республиканың құқықтық саясат Тұжырымдамасында былай делінген: «мемлекетіміздегі құқықтық саясаттың ең маңызды бөлігі ол құқықтық саясат болып табылады, оны жетілдіру қылмыстық, қылмыстық іс жүргізу және қылмыстық-атқару құқықтарының сондай-ақ құқық қолданудың өзара байланысқан кешенді жолымен жүзеге асырылады» [1, c. 2]. Осының барлығы тұрақты түрде қалыптасқан адам құқықтарын қамтамасыз ету механизмін қайта қарауды талап етеді.
Жалпы қоғам мәдениетіндегі, жеке алғанда саяси мәдениеттегі адам құқықтарының орыны, көп жағдайда еліміздегі саяси режимнің сипатымен, әлеуметтік-экономикалық деңгейдің дамуымен, заңдармен және тарихи дәстүрлермен, сондай-ақ азаматтардың қалыптасқан көзқарастарының ерекшелігімен анықталады. Адамзат дамуының барлық тарихы, жеке тұлғаны қорғауда көрініс тауып жинақталады, басқаша айтқанда ол адам құқықтарын қорғау деген сөз.
Қазіргі заманның рухани құндылықтарының ішінде, адам құқықтары ең маңызды орын алады. Оның үстіне Қазақстан үшін адам құқықтарын қорғау демократиялық құқықтық құндылықтарға бағыт сілтейтін маңызды көрсеткіш, ол қазақстанның стратегиялық дамуындағы негізгі фактор болып табылуы қажет.
1995 жылғы Қазақстан Республикасының Конституциясы адамды, оның өмірін, құқықтарын және бостандықтарын мемлекеттің ең маңызды құндылықары ретінде жариялады.
1 Концепция правовой политики Республики Казахстан на период с 2010 года до 2020 года, утвержденной указом Президента РК от 24 августа 2009 г. № 858 // Казахстанская правда – 27 августа, 2009. – С. 2.
2 Алауханов Е.О, Садыков А.Ж. Право подозреваемого и обвиняемого и подсудимого на профессиональную защиту: Монография. – Алматы, 2009.
- 248 с.
3 ( Казахстан в посткризисном мире: интеллектуальный прорыв в будущее // Казахстанская правда. – 2009. – 14 октября. С. 2)
4 Назарбаев Н.А. Новое десятилетие – новый экономический подъем – новые возможности Казахстана: Послание Президента Республики Казахстан народу Казахстана // Казахстанская правда. - 30 января 2010 года. – С. 2.
5 Ағыбаев А.Н., Алауханов Е.О. Алдын ала тергеудің аяқталуы. – Алматы: Жеті жарғы, 2004. – 136 б.
6 Социальная психология: Учебник для вузов / Под ред. В.Н. Лавриненко.
- М.: ЮНИТИ, 1995. – 320 с.
7 Спиркин А.Г. Основы философии: Учебное пособие для вузов. - М., 1988. – 256 с.
8 Психология и педагогика в правоохранительной деятельности органов внутренних дел: Учебное пособие / Под ред. И.Д. Мариновской. М.: Щит-М, 1997. – 287 с.
9 Платонов К.К. Структура и развитие личности. - М., 1986. – 410 с.
10 Кучинский В.А. Личность, свобода, право. - М., 1978. – 225 с.
11 Матузов Н.И. Личность. Права. Демократия. - Саратов, 1972. – 289 с.
12 Шадрин В.С. Обеспечение прав личности при расследовании преступлений. - Волгоград, 1997. – 311 с.
13 Душенбиев Т.А. Интересы в уголовном судопризводстве (по материалам Кыргызской Республики и Российской Федерации): Автореф. дисс. … канд.юрид.наук: 12.00.09. - М., 1999. – 25 с.
14 Витрук И. В. Основы теории правового положения личности в социалистическом обществе. – М., 1979. – 255 с.
15 Возбуждение и предварительное расследование дел о преступлениях несовершеннолетних. - Волгоград, 1982. – 288 с.
16 Головко Л.В. Дознание и предварительное следствие в уголовном процессе Франции. - М., 1995. – 222 с.
17 Корнуков В.М. Конституционные основы положения личности в уголовном судопроизводстве. - Саратов, 1987. – 267 с.
18 Царев В.М. Эффективность участия защитника в доказывании на предварительном следствии. - Красноярск, 1990. – 297 с.
19 Ожегов С.И. Словарь русского языка. – М., 1990. – 1450 с.
20 Теория государства и права: Учебник для юридических вузов и факультетов / Под ред. В.М. Корельского и В.Д. Перевалова. - М.: Инфра-М – Норма, 1997. – 345 с.
21 Явич Л.С. Право и общественные отношения. - М.,1971. – 299 с.
22 Корнуков В.М. Теоретические и правовые основы положения личности в уголовном судопроизводстве: Автореф. дисс. …д-ра юрид.наук: 12.00.09.
- Харьков, 1987. – 38 с.
23 Азаркин Н.М. Монтескье. - М., 1988. – 300 с.
24 Международное публичное право: Сборник документов. Т. 1. - М.: Юраит, 2007. – 378 с.
25 Дональд Б.Э. Гражданские права в Соединенных штатах. Верховенства права. - М., 1992. – 281 с.
26 Петрухин И.Л. Свобода личности и уголовно-процессуальное принуждение. - М., 1985. – 377 с.
27 Матузов Н.И. Правовая система и личность. - Саратов, 1987. – 277 с.
28 Лукашева Е.А. Социально-психологические аспекты реализации прав личности. Реализация прав граждан в условиях развитого соцализма. - М., 1983. – 345 с.
29 Абдиканов Н. Производство в суде первой инстанции по уголовно-процессуальному праву Республики Казахстан: Учебное пособие. – Алматы: Норма-К, 2009. – 240 с.
30 Шайкенов Н.А. Правовое обеспечение интересов личности.
- Свердловск, 1990. – 295 с.
31 Зинатуллин З.З. Общие проблемы обвинения и защиты по уголовным делам: Учебное пособие. - Ижевск, 1989. – 256 с.
32 Арсеньев В.Д. Сущность и социальное назначение советского уголовного процесса. Проблемы доказательственной деятельности по уголовным делам. - Красноярск, 1985. – 265 с.
33 Лобанов А.П. Функции уголовного преследования и защиты в российском уголовном судопроизводстве. - Тверь, 1996. – 288 с.
34 Якубович Н.А. Процессуальные функции следователя. Проблемы предварительного следствия в уголовном судопроизводстве. - М., 1980. – 275 с.
35 Царев В.М. Эффективность участия защитника в доказывании на предварительном следствии. - Красноярск, 1990. – 298 с.
36 Уголовный процесс: Учебник / Под ред. В.П. Божьева. - М.: Спарк, 2000. – 266 с.
37 Куцова Э.Ф. Уголовно-процессуальные гарантии прав и законных интересов но(советский уголовный процесс): Дисс. …д-ра юрид.наук: 12.00.08. - М., 1986. – 335 с.
38 Халиков К.Х. и др. Судебные реформы в Центральноазиатских странах (На примере Республики Казахстан и Республики Узбекистан): Учебное пособие. – Т.: Turon-Iqbol, 2006. – 432 c.
39 Уголовно-процессуальное право: Учебник. 2-е изд. / Под ред.
П.А. Лупинской. - М., 2005. – 258 с.
40 Токарева М.Е. Современные проблемы законности и прокурорского надзора в досудебных стадиях уголовного процесса. - М., 1997. – 259 с.
41 Умархунов И.М. Международный договор – основной источник международного права // Казахстанский журнал Международного права. – 2001. - №1(4). – С. 25.
42 Капсалямов К.Ж. Меры пресечения в системе уголовного преследования. - Астана, 2004. – 240 с.
43 Международное публичное право: Сборик документов. Т. 1. - М.: Юраит, 2007. – 378 с.
44 Курс советского уголовного процесса: Общая часть / Под ред.
А.Д. Бойкова и И.И. Карпеца. - М., 1989. – 312 с.
45 Самощенко И.С. Охрана режима законности советским государством.
- М., 1960. – 288 с.
46 Строгович М.С. Курс советского уголовного процесса. Т. 1. - М., 1968.
– 297 с.
47 Третьяков Ф.Ф. Сущность и принципы социалистической законности.
- Л., 1971. – 299 с.
48 Кротова Л.А. Процессуальные гарантии достижения задач уголовного судопроизводства: Дисс. ... канд.юрид.наук: 12.00.09. - Казань, 1982. – 160 с.
49 Александров С.А. Содержание, система и развитие уголовно-процессуальных гарантий // Вопросы криминологии, уголовного права и уголовного процесса. - Горький, 1974. – 230 с.
50 Божьев В.П. Уголовно-процессуальные отношения. - М., 1975. – 277 с.
51 Алауханов Е.О., Турсынбаев Д.Е. Борьба с коррупцией в государственных органах Республики Казахстан. – Алматы: КазАТК, 2008.
– 280 с.
52 Витрук Н.В. Основы теории правового положения личности в социалистическом обществе. - М., 1979. – 264 с.
53 Якупов Р.Х. Уголовный процесс: Учебник для вузов / Под ред.
В.Н. Галузо. - М., 1998. – 286 с.
54 Копабаев О.К. Актуальные проблемы конституционного права.
– Алматы, 2002. – 438 с.
55 Кокорев Л.Д., Лукашевич В.З. Процессуальные гарантии прав и законных интересов личности в уголовном судопроизводстве // Вестник Ленинградского университета. – Л., 1977. – 290 с.
56 Халиков К.Х. Некоторые вопросы судебного контроля за прекращением судебных дел // Вестник Министерства юстиции РК. – 1996. - №11. – С. 11-13.
57 Ростовщиков И.В. Реализация прав личности и деятельность органов внутренних дел. - Волгоград, 1996. – 314 с.
58 Строгович М.С. Курс советского уголовного процесса. Т.1. - М., 1968.
– 321 с.
59 Халилов Э.Х. Ижтимоий турмушда хукукий онгнинг урни. – Тошкент, 2000. – 250 с.
60 Гончаренко В.Д. Право человека на свободу от пыток и других жестоких бесчеловечных или унижающих достоинство видов обращения или наказания: теоретико-правовые аспекты: Дисс. … канд.юрид.наук: 12.00.08.
- Волгоград, 1999. – 165 с.
61 Воеводин Л.Г. Юридические гарантии конституционных прав и свобод личности в социалистическом обществе. - М., 1987. – 260 с.
62 Глущенко П.П. Социально-правовая защита конституционных прав и свобод граждан (теория и практика). - СПб., 1998. – 251 с.
63 Полянский Н.Н. Вопросы теории советского уголовного процесса. - М., 1956. – 280 с.
64 Рахунов Р.Д. Участники уголовно-процессуальной деятельности. - М., 1961. – 293 с.
65 Кондратов П.Е. Гарантии интересов обвиняемого как фактор, определяющий формирование и осуществление советской уголовной политики // Гарантии прав личности в социалистической уголовной политике.
- Ярославль, 1981. – 345 с.
66 Добровольская Т.Н. Гарантии прав граждан в уголовном судопроизводстве // Советское государство и право. – 1980. - № 2. – С. 13.
67 Белозеров Ю.Н., МаРКицын П.Г. Обеспечение прав и законных интересов личности в стадии возбуждения уголовного дела. - М., 1994. – 235 с.
68 Кротова Л.А. Процессуальные гарантии достижения задач уголовного судпроизводства: Дисс. … канд.юрид.наук: 12.00.09. - Казань, 1982. – 168 с.
69 Жогин Н.В. Прокурорский надзор по предва¬рительным расследованием уголовных дел. – М., 1968. – 243 с.
70 Строгович М.С. Материальная истина и судебные доказательства в советском уголовном процессе. – М., 1955. – 270 с.
71 Ларин А.М. Уголовный процесс: структура права и структура законо¬дательства. – М., 1985. – 254 с.
72 Вольтер. Избранные произведения по уголовному праву и процессу.
– М., 1956. – 410 с.
73 Феофанов Ю.В. Бремя власти. - М., 1990. – 320 с.
74 Николайчик В.М Уголовный процесс США. – М., 1981. – 318 с.
75 Ковалев В.А. Буржуазная законность: теоретические иллюзии и судебно-полицейская реальность. – М., 1986. – 305 с.
76 Строгович М.С. О правах личности в советском уголовном судо-производстве // Советское государство и право. - 1976. - № 10. - С. 74-75.
77 Мартынчик Е.Г. Гарантии прав обвиняемого в суде первой инстанции.
– Кишинев, 1975. – 225 с.
78 Когамов М.Ч. Предварительное расследование уголовных дел в РК.
– Алматы: Аян Эдет, 1998. – 176 с.
79 Вышинский А.Я. Теория судебных доказательств в советском праве.
– Изд. 3-е. – М., 1950. – 366 с.
80 Лукашевич В.З. Гарантии прав обвиняемого в советском уголовном про¬цессе. – Л., 1959. – 253 с.
81 Пашин С.А. Опыт практической разработки нового уголовного и уголовно-процессуального законодательства // Российская юстиция. – 1994.
- №7. - С. 25.
82 Права человека и статус правоохранительных органов (материалы симпозиума в Санкт-Петербургском юридическом институте МВД России) // Государство и право. – 1994. - № 11. - С. 107.
83 Люблинский П. И. Свобода личности в уголовном процессе. – М., 1987. – 215 с.
84 Сапаргалиев Г.С. Проблемы соотношения Конституции и законов РК // Законотворческий процесс в РК: состояние и перспективы: Материалы международной научной конференции. – Алматы, 1997. – 310 с.
85 Бойков А. Проекты УПК РК: иллюзии утрачены, надежды остаются // Законность. - 1995. - № 3. - С. 3.
86 Михайловская И.Б. Кузьминский Е.Д., Мазас Ю.Н. Права человека в массовом сознании. – М., 1995. – 311 с.
87 Петрухин И.Л. Свобода личности и уголовно-процессуальное при-нуждении. – М., 1985. – 297 с.
88 Комментарий к «Европейской конвенции о защите прав человека». - Совет Европии, 1995. – 710 с.
89 Шейфер С.А. Следственные действия. Система и процессуальная форма. – М., 1981. – 299 с.
90 Бедняков Д.И. Непроцессуальная информация и расследование преступлений. – М., 1997. – 300 с.
91 Давлетов А.А. Основы уголовно-процессуального познания. – Свердловск, 1991. – 211 с.
92 Халиков Х.К. Проблемы судебной власти В РК (теоретическое и уголовно-процессуальное исследование): Автореф. дисс. ... д-ра юрид.наук: 12.00.09. – Алматы, 1998. – 50 с.
93 Ахмеджанов Н. Становление и перспективы развития хозяйственных судов в Республике Узбекистан // Хозяйство и право. – 2003. - №5. – С. 12.
94 Абдиканов Н.А. Судебное разбирательство дела в сокращенном порядке // Вестник КазНУ. Серия юридическая. – 2004. - №3. – С. 21.
95 Баев О.Я. Конфликты в деятельности следователя. – Воронеж, 1981.
– 275 с.
96 Толеубекова Б.Х. Уголовно-процессуальное право Республики Казахстан. Общая часть: Учебник. – Алматы: НАS, 2000. – 340 с.
97 Случевский В. Учебник русского уголовного процесса. – СПб., 1913.
– 356 с
98 Чельцов М А. Советский уголовный процесс. – М., 1988. – 277 с.
99 Тарасов-Родионов П.И. Предварительное следствие. – М., 1955. – 290 с.
100 Строгович М.С. Уголовное преследование в советском уголовном процессе. - М., 1951. – 307 с.
101 Бекешкос П., Матвиенко Е. Подозреваемый в советском уголовном процессе. – Минск, 1969. – 236 с.
102 Алексеев С., Даев В., Кокорев Л. Очерк развития науки уголовного процесса. – М., 1990. – 355 с.
103 Короткий Н. Н. Процессуальные гарантии неприкосновенности лич-ности подозреваемого и обвиняемого в стадии предварительного расследования. – М., 1981. – 211 с.
104 Карнеева Л.М. Подозреваемый в советском уголовном процессе // Социалистическая законность. - 1959. - № 4. – C. 12.
105 Петрухин И.Л. Презумпция невиновности и вопросы доказывания на предварительном следствии. – М., 1989. – 273 с.
106 Михайлов В.А. Меры пресечения в уголовном судопроизводстве.
– Тюмень, 1994. – 270 с.
107 Действующее международное право. - М., 2008. – 244 с.
108 Лившиц Ю.Д Меры пресечения в советском уголовном процессе. – М., 1964. – 301 с.
109 Петрухин И.Л. Неприкосновенность личности и уголовно-процессуальное принуждение. - М., 1995 . – 266 с.
110 Галкин И.И. Процессуальное положение подоз¬реваемого. - М., 1968.
- 288 с.
111 Гуценко К.Ф. Уголовный процесс западных государств. – М., 2002.
– 230 с.
112 Оспанов С.Д. Актуальные проблемы уголовного судопроизводства (теория и практика). – Алматы: АЭ и П, 2002. – 340 с.
113 Ахпанов А.Н. Обеспечение прав и законных интересов личности при применении органами дознания мер процессуального принуждения: Дисс. … канд.юрид.наук: 12.00.11. - М., 1986. – 170 с.
114 Михайлов В.А. Защита прав человека в уголовном судопроизводстве при применении мер пресечения // Проблемы обеспечения прав человека в дея¬тельности органов внутренних дел. – М., 1994. – 270 с.
115 Нуржаубаев К.И. Соблюдение законности и организация прокурорского надзора при возбуждении дела, отказе в нем и прекращения производства по уголовному делу: Методическое пособие. – Алматы, 2002.
- 264 с.
116 Жуковский В., Шуман В. Много ли прав у защитника // Советская юстиция. – 1991 – №1. - С. 4.
117 Тыныбеков С.Т. Принцип обеспечения права подозреваемого и обвиняемого на защиту в уголовном процессе. – Алматы, 1997. - 260 с.
118 Мотовиловгер Я.О. Основной вопрос уголовного дела и его компо-ненты. – М., 1992. – 311 с.
119 Гуляев А.П. Следователь в уголовном процессе. – М., 1981. – 220 с.
120 Строгович М.С. Право обвиняемого на защиту и презумпция невинов¬ности. – М., 1995. – 266 с.
121 Ефимичев С.П. Привлечение к уголовной ответственности в качестве обвиняемого, этап стадии предварительного расследования // Правоведение.
– 1985. - №5. – С. 31.
122 Наташев А.Е., Стручков Н.А. Основы теории исправительно-трудового права. – М., 1967. – 290 с.
123 Огурцов Н.А. Правоотношения и ответственность в советском уголовном праве.– Рязань, 1976. – 256 с.
124 Пцов А.С. Проблемы реализации уголовной ответственности и правового статуса обвиняемого на предварительном следствии // Права человека и правоох¬ранительная деятельность. – М., 1993. – 215 с.
125 Ветрова Г.Н. Уголовно-процессуальная ответственность. – М., 1987.
– 258 с.
126 Калашникова Н.Я. Гарантия права обвиняемого на защиту при изменении обвинения и наказания. – М., 1975. – 298 с.
127 Лупинская П.А. Решения в уголовном судопроизводство. – М., 1976.
– 288 с.
128 Лукашевич В.3. Установление уголовной ответственности в совет-ском уголовном процессе. – Л., 1985. – 299 с.
129 Савицкий В.М. Новый закон о возмещении ущерба невиновным // Суд и применение закона. – М., 1982. – 274 с.
130 Савицкий В.М. Язык процессуального закона. – М., 1987. – 288 с.
131 Макалинский П.В Практическое руководство для судебных следовате¬лей. – СПб, 1907. – 456 с.
132 СУ РСФСР. - 1919. - № 13. - Ст. 132. – С. 8.
133 Наумов А.В. Российское уголовное право: Общая часть. – М., 1998.
- 320 с.
134 Учебник уголовного процесса / Отв. ред. А.С. Кобликов. - М., 1995.
– 298 с.
135 Ларин М. От следственной версии к истине. - М., 1996. – 290 с.
136 Карнеева Л.М., Чувилев А.А. Обеспечение законности и обос-нованности привлечения в качестве обвиняемого. - М., 1976. – 236 с.
137 Хрестоматия по всеобщей истории государства и права. Древний мир и средневековье / Под ред. К.А. Жиренчина. – Алматы: КазГЮА, 2001. – 260 с.
138 Жамиева Р.М. Тактика профессиональной защиты по уголовным делам: Автореф. дисс. … канд.юрид.наук: 12.00.08. - Алматы, 1999. – 24 с.
139 Сартаев С.С., Ким В.А. и др. Конституционное право РК. Вып. №1.
– Алматы, 1994. – 410 с.
140 Алексеева Л.Б. Уголовно-процессуальные функции. Курс советского уголовного процесса: Общая часть / Под ред. А.Д. Бойкова и И.И. Карпеца.
- М.: Юридическая литература, 1989. – 344 с.
141 Ефимичев С.П., Ефимичев П.С. Уголовно-процессуальное законнода¬тельство. - М.: Норма, 2001. – 299 с.
142 Усеинова Г.Р., Валиханов Ч. О судебной реформе // Юридическая газета. – 29 августа, 1996. – С. 4.
143 Химичева Г.П. Досудебное производство по уголовным делам: концепция совершенствования уголовно-процессуальной деятельности. - М.: Экзамен, 2003. – 266 с.
144 Гирько С.И. Уголовно-процессуальные функции милиции (теорети-ческие, правовые и прикладные проблемы): Автореф. дисс. ... д-ра юрид.наук: 12.00.08. - М., 2004. – 30 с.
145 Темиров Е.А. Особенности формирования убеждения по гражданским делам у судей суда второй инстанции // Вестник университета им. Д.А. Кунаева. – 2005. - №4(17). – 320 с.
146 Мотовиловкер Я.Р. Основные уголовно-процессуальные функции.
- Ярославль, 1976. – 283 с.
147 УПК ФРГ. - М.: Манускрит, 1994. – 258 с.
148 Филимонов Б.А. Защитник в германском уголовном процессе. - М.: Спарк, 1997. – 338 с.
149 Nene Zeitschrift fuir Strafrecht. – Germany, 1987. – p. 336.
150 Бойков А.Д. Этика профессиональной защиты по уголовным делам.
- М., 1978. – 332 с.
151 Стецковский Ю.И. Уголовно-процесссуальная деятельность защитника. - М., 1982. – 211 с.
152 Бекешко С.П., Матвиенко Е.А. Подозреваемый в советском уголовном процессе. - Минск, 1969. – 252 с.
153 Уголовно-процессуальное право Российской Федерации: Учебник / Отв. ред. П.А. Лупинская. – М.: Юристъ, 2006. – 348 с.
154 Семеняко Е.В. Предисловие к работе Ю.В. Корнеевского, Г.П. Падвы. Участие защитника в доказывании по новому уголовно-процессуальному законодательству: Практическое пособие. – М., 2004. – 187 с.
155 Петрухин И.Л. Теория доказательств в советском уголовном процессе. - М., 1973. – 288 с.
156 Уголовный процесс: Учебник для вузов. 2-е изд. / Под ред.
А.В. Смирнова. – СПб.: Питер, 2006. – 289 с.
157 Башкатов Л.Н., Безлепкин Б.Е. и др. Комментарий к Уголовно-процессуальному кодексу Российской Федерации (постатейный) / Отв. ред. И.Л. Петрухин. 6-е изд., перераб. и доп. – М.: ТК Велби, Изд-во: Проспект, 2008. – 1090 с.
158 Криминалистика: Учебник для вузов / Под ред. Р.С. Белкина. 2-е изд., перераб. и доп. – М.: Норма, 2005. – 315 с.
159 Белкин А.Р. Теория доказывания в уголовном судопроизводстве. – М.: Норма, 2007. – 277 с.
160 Научно-практический комментарий к Уголовному кодексу Российской Федерации / Под общ. ред. В.М. Лебедева; Науч. ред. В.П. Божьев. 2-е изд., перераб. и доп. – М.: Спарк, 2004. – 678 с.
161 Теория государства и права: Курс лекций / Под общ. ред.
Н.И. Матузова и А.В. Малько. 2-е изд., перераб. и доп. – М., 2004. – 456 с.
162 Власов А.А., Куксин И.В. Адвокат в судопроизводстве. – М.: Норма, 2006. – 310 с.
163 Лобанов А.П. Правоотношения адвоката-защитника со следователем и лицом производящим дознание. – М., 1994. – 288 с.
164 Рыжаков А.П. Защитник в уголовном процессе: Научно-практическое руководство. – М.: Экзамен, 2007. – 211 с.
165 Халиков К.Х С позиции защиты прав и свобод / Казахстанская правда. – 24 июня, 2003. – C. 3.
166 Горя Н. Принцип состязательности и функции защиты в уголовном процессе // Советская юстиция. - 1990. - № 7. – С. 22.
167 Шведов Н., Завидов Б. Готовимся к введению суда присяжных // Российская юстиция. - 1994. - № 5. – С. 12.
168 Ковтун Н.Н. Рецензия на книгу Пастухова М.И. Реабилитация невиновных: основы правового института. - Минск, 1993 // Государство и право. – 1994. – С. 22.
169 Пашин С.А. Доказательства в российском уголовном процессе: состязательное правосудие // Труды науч.-практич. лаборат. Часть II. - М., 1996. – С. 371-372.
170 Корнеевский Ю.В., Падва Г.П. Участие защитника в доказывании по новому уголовно-процессуальному законодательству: Практическое пособие.
– М., 2004. – 265 с.
171 Кудрявцев В.Л. Процессуальные и криминалистические основы деятельности адвоката-защитника в российском уголовном судопроизводстве.
– М., Юрлитинформ, 2000. – 296 с.
172 Капинус Н.И. Процессуальные гарантии прав личности при применении мер пресечения. – М: Буквовед, 2007. – 298 с.
173 Мухин И.И. Объективная истина и некоторые вопросы оценки судебных доказательств при осуществлении правосудия. - Л., 1971. – 277 с.
174 Синайский Э.Д. Основные вопросы защиты в советском уголовном процессе // Советское государство и право. - 1961. - № 5. – С. 71-74.
175 Тыныбеков С.Т. Адвокатура и адвокатская деятельность в Республике Казахстан: Учебник. – Алматы: Данекер, 2004. – 265 с.
176 Горский Г. Ф., Кокорев Л. Д., Котов Д. П. Судебная этика. - Воронеж, 1973. – 252 с.
177 Киселев Я. С. Этика адвоката. – Л.: ЛГУ, 1974. – 268 с.
178 Нарикбаев М.С. Перспективы развития судебной системы РК на современном этапе // Научные труды Карагандинского юридического института МВД РК. Вып. 3. - Караганда, 1999.
179 Бернам У., Решентникова И. В., Прошляков А. Д. Судебная адвокатура. - СПб., 1996. – 298 с.
180 Киселев Я. С. Этика адвоката. – Л.: ЛГУ, 1974. – 268 с.
181 Гольдинер В. Д. Защитительная речь. - М., 1970. – 251 с.
182 Киселев Я.С. Нравственный аспект защитительной речи адвоката: Проблемы судебной этики / Под. ред. М. С. Строговича. - М., 1974. – 290 с.
183 Ария С. Мир спасает доброта. О нравственных началах адвокатской деятельности //Российская юстиция. - 1996. - №2. - С. 50.
184 Владимиров Л.Е. Пособие для уголовной защиты. – СПб., 1911. – 155 с.
185 Краткая философская энциклопедия. - М., 1994. – 1560 с.
186 Ватман Д.П. Адвокатская этика. - М., 1977. – 269 с.
187 Полянский Н.Н. Правда и ложь в уголовной защите. - М., 1927. – 275 с.
188 Васьковский Е.В. Основные вопросы адвокатской этики. – СПб., 1895. – 296 с.
189 Пикар Э. Об адвокате (Парадокс). - М., 1898. – 135 с.
190 Фромм Э. Психоанализ и этика. - М., 1993. – 277 с.
191 Ватман Д. Адвокатская этика. – М.: Юридическая литература, 1977.
– 269 с.
192 Общий кодекс правил для адвокатов стран ЕС, п. 5.1.2. – 250 с.
193 Кулагин Н.И. Организация работы следственного подразделения. ГОВД-РОВД: Учебное пособие. - Волгоград, 1980. – 288 с.
194 Философский энциклопедический словарь / Кол. авт. - М., 2000. – 1255 с.
195 Козлов Ю.М. Административное право: Учебник. - М., 2002. – 288 с.
196 Прокурорский надзор и государственный контроль: история, развитие, понятие, соотношение. - СПб.: Юридический центр Пресс, 2003. – 290 с.
197 Габричидзе Б.Н. Российское административного право: Учебник для вузов. - М.: Норма-Инфра-М, 1998. – 289 с.
198 Студенкина М.С. Государственный контроль в сфере управления. - М., 1974. – 305 с.
199 Большой юридический словарь. - М., 1997. – 1300 с.
200 Халиулин А. Судебный контроль и прокурорский надзор за законностью расследования: границы и возможности // Уголовное право.
- 2000. - № 1. – С. 71.
201 Прокурорский надзор: Учебник. 5-е изд. / Под общ. ред.
Ю.Е. Винокурова. - М.: Юрайт, 2004. – 268 с.
202 Савицкий В.М. Очерк теории прокурорского надзора в уголовном судопроизводстве. - М., 1975. – 358 с.
203 Рябкова О.В. Судебный контроль на стадиях вожбуждения уголовного дела и предварительного расследования: Дисс. … канд.юриднаук: 12.00.09.
- Екатеринбург, 2003. – 165 с.
204 Бойков А.Д. Третья власть в России. - М., 1997. – 311 с.
205 Соловьева А.Б., Токарева М.Е., Халиулин А.Г. Прокурорский надзор за исполнением законов при расследований. - М., 2000. – 322 с.
206 Колоколов Н.А. Судебный контроль в стадии предварительного расследования: Учебное пособие для студентов. - М.: Юнити-Закон и право, 2004. – 296 с.
207 Лебедев В.М. Судебная защита свободы и личной неприкосновенности граждан на предварительном следствии: Учебное пособие. - М.: Городец-издат, 2001. – 278 с.
208 Ковтун Н.Н. Судебный контроль в уголовном судопроизводстве России: понятие, сущность, формы: Автореф. дисс. ... д-ра юрид.наук: 12.00.09. - Н.Новгород, 2002. – 36 с.
209 Гуськова А.П. Процессуально-правовые и организационные вопросы подготовки к судебному заседанию по УПК РК. – Оренбург: ИПК ОГУ, 2002.
– 289 с.
210 Азаров В.А., Таричко И.Ю. Функции судебного контроля в истории, теории и практике уголовного процесса России: Монография. – Омск, 2004.
– 345 с.
211 Зиманов С.З. Конституция и Парламент Республики Казахстан.
– Алматы: Жеті жарғы, 1996. – 345 с.
212 Курс советского уголовного процесса: Общая часть. Т. 1 / Под ред.
А.Д. Бойкова, И.И. Карпеца. - М., 1989. – 425 с.
213 Зинатуллин Т.З. Осуществление правосудия – функция российского уголовного процесса // Российский судья. – 2001. – С. 12.
214 Назаров А.Д. Влияние следственных ошибок на ошибки суда. - СПб.: Юридический центр Пресс, 2003. – 225 с.
215 Миронов В.Ю. Достоверность доказательств и их значение при постановлении приговора: Дисс. … канд.юрид.наук: 12.00.09. - Оренбург, 2006. – 170 с.
216 Горский Г.Ф., Кокорев Л.Д., Элькинд П.С. Проблемы доказательств в советском уголовном процессе. - Воронеж: Изд-во Воронежского университета, 1978. – 345 с.
217 Яцишина О.Е. Внутреннее убеждение как основание свободы оценки доказательств в российском уголовном процессе: Дисс. … канд.юрид.наук: 12.00.08. - Челябинск, 2004. – 168 с.
218 Зинатуллин З.З., Егорова Т.З. Уголовно-процессуальное доказывание. Концептуальные основы: Монография. - Ижевск, 2002. – 355 с.
219 Орлов Ю. Принцип состязательности в уголовном процессе: значение и пределы действия // Российская юстиция. – 2004. – С. 52.
220 Бойков А.Д. Уголовное судопроизводство и судебная этика: Курс советского уголовного процесса: Общая часть. - М., 1989. – 251 с.
221 Макаров З.В. Назначение уголовного судопроизводства // Проблемы противодействия преступности в современных условиях: Материалы международной научно-практической конференции 16-17 октября 2003.
222 Тарасов А.А. Еще раз об истине в уголовном судопроизводстве / Отв. ред. И.Ф. Демидов // Новый УПК России в действии: Материалы круглого стола 13 ноября 2003. - М., 2004. – 380 с.
223 Судебная власть / Под ред. И.Л. Петрухина. - М., 2003. – 296 с.
224 Муратова Н.Г. Система судебного контроля в уголовном судопроизводстве: вопросы теории, законодательного урегулирования и практики: Дисс. … д-ра юрид.наук: 12.00.09. - Казань, 2004. – 290 с.
225 Кудрявцева А.В., Лившиц Ю.Д. О понятии принципа в уголовном процессе // Правоведение. - 2001. - №4. – С. 162.
226 Лазарева В.А. Теория и практика судебной защиты в уголовном процессе. - Самара, 2000. – 298 с.
227 Ковтун Н.Н. Судебный контроль в уголовном судопроизводстве России. - Н. Новгород, 2002. – 300 с.
228 Томин В.Т. Острые углы уголовного судопроизводства. - М., 1991.
– 295 с.
229 Комментарий к Гражданскому кодексу Российской Федерации: Часть вторая (постатейный). Изд. 5-ое, исп. и доп. с использованием судебно-арбитражной практики / Под ред. О.Н. Садикова. - М.: Инфра-М, 2006. – 275 с.
230 Мазалов А.Г. Гражданский иск в уголовном процессе. - М., 1977.
– 265 с.
231 Безлепкин Б.Т. Отраслевая принадлежность института возмещения ущерба реабилитированному // Советское государство и право. - 1989. - №1. – С. 72.
232 Панарин В.Я. Защита имущественных прав личности в уголовном процессе России. - Воронеж, 1994. – 266 с.
233 Ярошенко К.Б. Жизнь и здоровье под охраной закона. - М., 1990. – 290 с.
234 Бойцова В.В., Бойцова Л.В. Реабилитация необоснованно осужденных граждан в современных правовых системах. - Тверь, 1993. – 258 с.
235 Сотников Н.И. Отказ в возбуждении уголовного дела. - Караганда, 1997. - 345 с.
236 Безлепкин Б.Т. Судебно-правовая защита прав и свобод граждан в отношениях с государственными органами и должностными лицами. - М., 1997. – 318 с.
237 Нарижный С.В. Компенсация морального вреда в уголовном судопроизводстве России. – СПб.: Герда, 2001. – 299 с.
238 Громов Н.А., Полунин С.А. Санкции в уголовно-процессуальном праве России. - М.: Городец, 1998. – 256 с.
239 Чельцов-Бебутов М.А. Указ. соч. – 285 с.
240 Владимирский-Буданов М.Ф. Обзор истории русского права. - Ростов на Дону, 1995. – 750 с.
241 Смирнов А.В. Состязательный процесс. – М., 1998. – 286 с.
242 Мещеряков Ю.В. Указ. соч. – 236 с.
243 Фойницкий И.Я. Указ. соч. Т.1. – 456 с.
244 Смирнов А.В. Модели уголовного процесса. – М., 1991. – 299 с.
245 Смирнов А.В. Принципы уголовного процесса: Уголовный процесс. Ч. 1. - СПб., 1996. – 315 с.
246 Тирольский устав 1499 г., Уголовный устав Бамбергского епископства 1507 г., Бранденбургский устав 1516 г. – С. 17.
247 Гельдибаев М.Х., Александров Е.Н. Уголовный процесс в вопросах и ответах. - СПб., 1999. – 285 с.
248 Вандышев В.В., Дербенев А.П., Смирнов А.В. Уголовный процесс. Ч. 1. - СПб., 1996. – 277 с.
249 Калиновский К.Б. Законность и типы уголовного процесса. – М., 265 с.
250 Давид Р. Основные правовые системы современности. - М., 1988.
– 300 с.
251 Случевский В.К. Хрестоматия по уголовному процессу России. - М., 1999. – 285 с.
252 Мами К.А. Защита и охрана прав участников уголовного процесса // Юридическая газета. – Алматы, 2007. - № 21.- С. 4.
253 Божьева В.П. Гражданский иск в уголовном процессе: Курс совет-ского уголовного процесса. Общая часть. - М., 1989. – 355 с.
254 Понарин В.Я. Защита имущественных прав личности в уголовном про¬цессе России. – Воронеж, 1993. – 241 с.
255 Тальборг Д. Гражданский иск в уголовном суде или соединенный процесс. – Киев, 1889. – 245 с..
256 Зинатуллин З.3. Возмещение материального ущерба в уголовном процессе. – Казань, 1974. – 342 с.
257 Милиции С.Д. Предмет регулирования советского уголовно-процес¬суального права. – Свердловск, 1991. – 315 с.
258 Рудннскнй Ф.М. О праве жертв преступлений и злоупотреблений власплп на защит) // Проблемы обеспечения прав личности в современных условиях. – М., 1990. – 228 с.
259 Стецовский Ю.И. Советская адвокатура. – М., 1999. – 387 с.
260 Выявление и устранение следственных ошибок при судебном рассмотре¬нии уголовных дел. – М., 1990. – 285 с.
261 Билалов Б., Акутдев Р. Общественное мнение о борьбе с пре-ступностью // Социальная законность. – 1999. - №10. - С. 2.
262 Божьев В. П. Предпосылки усиления зашиты прав и интересов потер¬певшего в уголовно-процессуальной деятельности // Проблемы повышения качества уголовно-процессуальной деятельности в условиях перестройки. – Ижевск, 1989. – 299 с.
263 Савицкий В.М. Потерпевший в советском уголовном процессе. – М., 1983. – 288 с.
264 Ратинов А. Участие потерпевшего на предварительном следствии // Социальная законность. - 1959. - №4. - С. 33.
265 Стремовский В.А. Участники предварительного следствия. – М., 1994. – 281 с.
266 Ларин А.М. Расследование по уголовному делу: процессуальные функции. – М., 2000. – 300 с.
267 Кузнецов Н.П. Доказывание а стадии возбуждения уголовного дела.
– Воронеж, 1983. – 198 с.
268 Яни П.О признании потерпевшим по уголовному делу // Советская юстиция. - 1992. - №9. - С. 19.
269 Алауханов Е.О., Оразәлиев М. Айып тағу және айыптау қорытындысын түзу: Монография. – Алматы: Нұрлы Әлем, 2003. – 174 б.
270 Квашис В. Поможем жертвам преступлении // Российская юстиция.
- 1994. - № 4. - С. 50.
271 Рогов И.И. Экономика и преступность. – Алма-Ата: Казахстан, 1991.
– 158 с.
272 Алауханов Е.О. Свидетель и потерпевший в уголовном судопроизводстве // Заң. - 1994. - №8. - С. 50.
        
        әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті
УДК 343.152(574)
Қолжазба құқығында
қуаналиева гүлдана амангелдіқызы
«Қазақстан Республикасының қылмыстық сот ісін ... жеке ... ... ету ...... іс ... криминалистика және сот сараптамасы;
жедел-іздестіру қызметі
Заң ғылымдарының докторы ғылыми ... алу үшін ... и с с е р т а ц и ... ғылымдарының докторы,
профессор Алауханов Е.О.
Қазақстан Республикасы
Алматы, 2010
МаЗМҰНЫ
КІРІСПЕ………………………………………………………….......……. ..3
1 ... сот ісін ... ... ... ... ... ... Қылмыстық сот ісін жүргізуде адамның құқығы тұжырымдамасы.....15
1.2 Қазақстанның қылмыстық сот ісін жүргізуде адамның ... ... ... ... сот ісін ... ... құқығын қамтамасыз етудің
процессуалдық құралдары мен тәсілдерінің ұғымы, маңызы және ... ... сот ісін ... ... мен айыпталушының құқықтарын
қамтамасыз етудің процессуалдық құралдары мен
тәсілдері...................................................................
................................................61
2.1 Сезікті мен айыпталушының қылмыстық іс ... ... іс ... ... мен ... ... ... адвокат-қорғаушының қатысуы……………………...……90
2.3 Қылмыстық сот ісін жүргізуде адамның құқығын қамтамасыз етудегі
соттың
бақылауы....................................................................
.................................147
2.4 Қылмыстық іс бойынша сезікті немесе айыпталушыға бұлтартпау шарасын
заңсыз ... ... ... ... іс жүргізудің түрлері және жеке тұлғаның құқықтары.
Қылмыстық іс жүргізуде жеке қатысушылардың құқықтарын қамтамасыз етудің
жалпы ... ... іс ... ... және ... ... іс ... жеке қатысушылардың құқықтарын қамтамасыз
етудің жалпы сұрақтары..…….……………………………..……...228
ҚОРЫТЫНДЫ………………………………………………………..........254
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕРДІҢ ТІЗІМІ.......……………....……..259
КІРІСПЕ
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Диссертация қылмыстық сот ісін ... ... ... ету ... ... арналған. Жұмыста
адамның құқықтарын қамтамасыз етудегі адвокат- ... ... іс ... ... дейінгі сатыдағы соттық бақылаудың ... ... іс ... ... ... тұлғаларының заңсыз
әрекеттері (әрекетсіздіктер) және шешімдерінен ... ... ... ... ... қатар, қылмыстық іс ... ... ... ... ... ... келтіру жан-
жақты қарастырылған.
Жұмыстың өзектілігі. Соңғы ... ... ... ... ... ... ... барлық деңгейде қазақстан
қоғамында адам құқықтары туралы белсенді түрде көп ... және ... ... бұл ... адам ... тұрақты түрде бұзушылардың өзі де
сөз қозғауда. Бұл мәселеге деген ынта ... ... жеке ... ... ... ... адам құқықтары саласында
Халықаралық стандарттарды қолдауын ... ... ... жүр. ... 1966
жылғы азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пактіге қосылды.
Қазақстан Республикасы Президентімен 24 тамыз 2009 ...... ... 2010 жылдан 2020 жылдар аралығына белгіленген
Республиканың ... ... ... ... ... құқықтық саясаттың ең маңызды бөлігі ол құқықтық ... ... оны ... ... қылмыстық іс жүргізу және
қылмыстық-атқару құқықтарының сондай-ақ құқық ... ... ... ... ... асырылады» [1, c. 2]. Осының барлығы тұрақты түрде
қалыптасқан адам ... ... ету ... ... қарауды талап
етеді.
Жалпы қоғам мәдениетіндегі, жеке алғанда ... ... ... ... көп ... еліміздегі саяси режимнің сипатымен,
әлеуметтік-экономикалық ... ... ... және ... ... ... қалыптасқан көзқарастарының
ерекшелігімен анықталады. Адамзат ... ... ... жеке ... ... тауып жинақталады, басқаша айтқанда ол адам құқықтарын
қорғау деген сөз.
Қазіргі заманның ... ... ... адам ... ең
маңызды орын алады. Оның үстіне Қазақстан үшін адам құқықтарын ... ... ... ... сілтейтін маңызды көрсеткіш, ол
қазақстанның стратегиялық дамуындағы негізгі фактор болып табылуы қажет.
1995 жылғы ... ... ... ... ... ... және ... мемлекеттің ең маңызды құндылықары
ретінде жариялады. Құқықтық мемлекет құруғы бекем бел ... ... ... ... ... ... ретінде адам және азаматтың
құқықтары мен бостандықтарын ... және ... ... Бірақ тәжірибе
көрсетіп отырғандай, соның ішінде жетекші ... ... ... де ... нормалар мен құқық қолдану тәжірибесі көп ... ... ... ... ... ... он ... жж.), қылмыстылықтың деңгейімен негізделеді. Атап айтқанда, 1998
жылы – 162494 ... ... 1999 ж. – 139431; 2000 ж. – 150730; 2001 ... 152168; 2002 ж. – 135151; 2003 ж. – 118485; 2004 ж. – 14550; 2005 ж. ... 2006 ж. – 141271, ал 2007 ж. – 128064 ... тіркелген.
Қазақстан Республикасы Бас прокуратурасының құқықтық статистика және
арнайы есеп жүргізу Комитетінің мәліметі бойынша 2008 жылы ... ... 127478 ... және аса ауыр ... 10 % , ... ішінде бандитизм 71,4 %
өскен. 2008 жылдың ішінде Республиканың бірінші инстанция соттарына 89 ... ... 55608 ... іс ... [2, c. ... ... 2009 жылы Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.
Назарбаев әл-Фараби атындағы ... ... ... ... ... ... оқыған дәрісінде былай деді: ... ... ролі ... ... ... оның ... ... басқаруға және мемлекеттік функцияларды жүзеге ... ... ... ... адамдық капиталдың сапасы күшейтіледі». [3,
С. 2].
Құқықтық мемлекет құруға бел байлаған барлық елдерде, осындай ... және оған есеп бере ... ... ... ... мен
олардың лауазымды адамдарының тарпынан болатын келеңсіз ... ... ... ... ... ... Мәселен мемлекетіміздің ел
басшысы Н.Ә. Назарбаев Қазақстан халқына 29 қаңтар 2010 ... ... ... ... ... ... қорғау жүйесін реформалайтын үлкен
жұмыстар тұр. Қазіргі таңда, ... орай ... ... ... басқаруынан, жұмыстрындағы түсініспеушіліктерден, қажетті кадрлық
құрамның жетіспеушілігінен туындаған қиындықтар, сондай- ақ құқық ... ... таза ... ... ... ... тауып отыр» [4,
c. 2].
Жеке тұлғаның құқығын қамтамасыз ету ... ... ... өте ... мәселе болып отыр, өйткені бұл жағдайда адамның
мүддесіне жиі нұқсан ... ... Осы ... ... қылмыстық
процессуалдық мәжбүрлеу шаралары қолданылады, соның ішінде ... ... ... әділ сот ... ... ... мен ... мүдделерін елеулі түрде шектейді.
Бұл жерде қылмыс жасаған адамның ... оның ... ... ... мәселе шешіледі деп айтуға болады. Қылмыстық іс ... ... ... адамдардың және басқа да адамдардың мүдделері
қарастырылады. Алдын ала ... ... ... ... қаматмасыз
етуге аса үлкен мән беріледі. Осы сатыда қылмыстық іс ... ... ... іс ... ... ... ... тарту
басталады. Жасалған қылмыстың мән-жайлары туралы деректер өте аз ... ... ... алғашқы сатысында қамтамасыз ету өте қиынға
соғады. Қылмыстық іс жүргізу қызметі мен жедел-іздестіру қызметінің ... ... ... іс ... ... ... мәжбүрлеу шаралары, тергеу кезінде белсенді ... ... ... ... ... ... ... екі бастамасы тоғысады деп ... ... ... және ... ... Бір ... іс ... жеке
қатысушылары үшін процессуалдық мәжбүрлеу шараларын қолдану қылмыстық сот
өндірісінің міндеттерін ... ... ... ... ... ... ... өзінің құқықтары мен бостандықтарын ... өз ... ... ... ... ... сот ... жеке адам мен мемлекет арасындағы тепе ... ... жол ... ... сілтейді. Процессуалдық мәжбүрлеу
шараларын қолдану тергеу мен сотта іс қарауды ... ... ... ... ... адамды құқықтық қорғаудың сапалы құралы оған қарсы
тұра алуы қажет.
Диссертациялық зерттеу ... ... ... ... ... ... құқықтарын қамтамасыз ету мәселелері көптеген отандық
ғалымдардың еңбектерінде зерттелген. Атап айтқанда, Е.О. Алауханов, ... А.Н. ... Т.К. ... А.Н. ... ... Б.М. Бишманов, И.Е. Қайржанов, Р.М. Жамиева,
С.К. Жүрсімбаев, И.И. Рогов, С.Т. Тыныбеков, Ш.М. Шарипов, А.А. Исаев, ... Д.К. ... К.А. ... С.С. Молдабаев, А.С. Нұралиева,
Т.Е. Сарсембаев, Г.Ж. Сүлейменова, А.Ж. Түкеев, А.А. ... ... Р.Н. ... және тағы да ... тұлғаның құқықтарын қамтамасыз еті мәселесіне орасан зор еңбек
сіңірген келесі Ресей ғалымдарын атауға болады: А.Я. ... О.Я. ... ... А.Д. Бойков, В.В. Вандышев, В.В. Владимирова, М.Х. Гельдибаев,
А.Н. Головисткова, В.Н. Григорьев, К.Ф. Гуценко, Л.Ю. Грудцина, Н.В. ... ... К.Б. ... М.А. ... Э.Ф. Куцова, В.А. Лазарева,
А.М. Ларин, В.М. Лебедев, Ю.Д. Лившиц, Е.А. Лукашева, П.А. Лупинская,
Т.Г. ... И.Л. ... В.М. ... А.В. Смирнов,
М.С. Строгович, В.Т. Томин, В.С. Шадрин, А.С. Шейфер және тағы ... ... ... ... сот ... ... ... ету мәселесін зерттеуге қосқан үлкен үлесіне қарамасытан,
көптеген ... ... ... ретінде қалып отыр.
Осы мәселеге байланысты ғылыми зерттеудің қажеттілігі құқықтық
реформалар поцессімен, соның ішінде ... іс ... ... ... ... отыр. Қазақстан Республикасының Конституциясы, 2010-2020
жылдарға арналған құқықтық саясат Тұжырымдамасы қылмыстылықпен ... және ... әділ сот ... ... ... құқықтары
мен заңды мүдделерін қорғауда баламасы жоқ ... ... ... ... ... Қазақстанның интеграциясы, 2010 жылдағы
ОБСЕ-ге төрағалық ету, адам құқықтары саласында ... ... ... талдауды, шет мемлекеттерде қылмыстық сот ... ... ... ету ... ... қажет
етумен негіздеп отыр. Адамның құқықтары мен бостандықтары, ол жеке тұлғаның
құқықтарын қорғау саласындағы біріңғай халықаралық құқықтық ... үшін ... ... ... ... ... Қазіргі
халықаралық құқық жалпыға танымал және барлық мемлекеттер үшін міндетті
қылмыстық процессуалдық қатынастар ... ... ... құқықытары
мен бостандықтарын анықтайтын нормаларды қамтиды.
Диссертациялық зерттеудің объектісі - қылмыстық сот ... ... ... ... ... қылмыстық процессуалдық
қатынастар болып табылады.
Диссертациялық зерттеудің пәні - халықаралық құқықтық іс ... сот ... жеке ... құқықтарын қамтамсыз етуде пайда
болатын қоғамдық қатынастарды реттейтін қылмыстық іс ... ... ... ... ... қолдану тәжірибесі болып табылады.
Кең мағынада ... ... ... ... жеке тұлғаның
құқығын қамтамасыз ету деп, тергеуге ... ... ... ... ... прокурорлар, анықтама ... ... ету ... сөз. ... процесті жүргізуші мемлекеттік органдар
мен лауазымды тұлғалардың ... ... ... ... ... ... ... ерекшелігі бар және өз алдына үлкен мәселе
болып табылады. Бұл жұмыс ең ... ... іс ... ... ... айыпталушы, азаматтық жауапкер, азаматтық талапкер
құқықтарын қамтамасыз ету мәселесіне арналған.
Олардың ... ... іс ... ... ... ... ... процесс қатысушылары, атап айтқанда айыпталушы,
сезікті және т.б. ... аса ... ... ... ... ... ... қатысты шығарылған, жеке ... ... ... жалпы ережелері, тергеуге қатысушы ... да ... ... болып табылдады.
Диссертациялық зерттеудің мақсаты және міндеттері. Берілген зерттеу
жұмысының мақсаты, ... сот ... жеке ... құқығын
қамтамасыз етуге байланысты мәселелерді кешенді қарау негізінде тұжырымдап
және ... ... ... ... ... Және де осы негізде қылмыстық
сот ... жеке ... ... ... ... ... ... тұжырымдарды талдап шығару және негіздеу.
Осы қойылған мақсаттар негізінде төмендегідей ... шешу ... ... сот ... жеке ... құқығы тұжырымдамасын
ашу;
• Қазақстанның қылмыстық сот өндірісіндегі жеке тұлғаның құқығын
қамтамасыз ету ... ... ... ... ... ... ... қолдануда сезікті, айыпталушының құқықтарын
қамтамасыз етудің процессуалдық ... ... мен ... ... ... құқықтарын қамтамсыз етуде адвокат
қорғаушының қызметін зерттеу;
... ... ... ... ... ... ... және өтеп беру институттарын талдау;
• қылмыстық іс бойынша сезікті, ... ... ... ... ... ... қылмыстық сот
өндірісіндегі соттық бақылаудың орнын талқылау;
• қылмыстық сот ... ... мен ... ... ... ету ... ... ғылыми жаңалығы. Берілген жұмыстың ғылыми жаңалығы
жеке тұлғаның құқықтарын қамтамасыз ету ... ... ... ... ... ... Қазіргі бар жұмыстар, қарастырылып отырған
мәселені толығымен ашып көрсете алмайды.
Жұмыста автор соттық бақылау, ақтау, ... өтеу ... ... ... жеке ... ... қамтамасыз ету механизмінің
компоненттеріне жүйелі ... ... ... ... сот ... ... ... ролі мен орнын қайта қарауға мүмкіндік береді.
Диссертациялық зерттеудің әдістемелік негізін, қазіргі ... ... ... ... ... ғылыми және арнаулы кешенді зерттеу
әдістері (тарихи-заңды, формальды-заңды, формальды-логикалық, салыстармалы-
құқықтық және тарихы ... ... ... ... және т.б.) ... зерттеудің теориялық негізі. Автор диссертациялық
жұмысты дайындау барысында мемлекет және ... ... ... ... және ... да құқық салалары, жедел-іздестіру қызметі және
криминалистика, социология және философияның негізгі ... ... іс ... сот ... ... аспектілеріне қатысты
ғылыми ережелерді басшылыққа алды.
Диссертациялық зерттеудің нормативтік базасын, халықаралық құқықтық
актілер, Қазақстан ... ... ... ... және
Қазақстан Республикасының әрекет етуші заңдылығы (заңдар, жарлықтар,
кодекстер және т.б.) сонымен ... ... ... ... ... ... зерттеудің эмпирикалық базасы. Алынған тұжырымдарды
тексеру және негіздеу үшін, зерттеу ... ... ... толықтықты
қамтамасыз ету негізінде әртүрлі аспектідегі эмпирикалық ... ... ... ... жеке ... және оның басшылық
етуімен еліміздің әртүрлі аймақтарынан 50 ... ... ... ... 40-қа жуық ұсталғандар немесе қамауға алынған сезіктілер
және айыпталушыларды алдын ала тергеу сатысындағы ... ... ... ... аса ... іс зерттелді.
Сонымен қатар, статистикалық мәліметтер, 2009 жылдың наурыз айында
Атырау, Маңғыстау ... және ... ... ... қауіпсіздігі
және қылмыстан зардап шеккендердің ... ... ету ... ... басқа авторлардың социологиялық зерттеулерінің
жарияланған қорытындылары және сот тергеу ... ... ... жаңалығы, қылмыстық іс жүргізудегі адам құқығының
жалпы тұжырымдамасының дамуында, адамды, оның құқықтары мен ... ... ... ... ... ... ... жауап беретін,
қылмысты тергеуде жеке тұлғаның ... ... ... ... ... Осы ... сәйкес, алғаш рет кешенді түрде ... ... ... ... ... жеке тұлғаның құқығын қамтамасыз
ету және тергеу жүргізудің сатысының ... ... ... ... ... және өзара тәуелді сұрақтар зерттеледі. Қорытындысында,
аса маңызды мемлекеттік-құқықтық, әлеуметтік және ... мәні бар, ... ... ... құнды теориялық тұжырымдар мен тәжірибелік
ұсыныстар жасауға қол жеткізіледі.
Диссертациялық зерттеу қорытындысы бойынша ... ... ... ... ... ... ... адам (Қазақстан Республикасының
азаматы, шетел немесе ... жоқ ... ар ... және ... ... бар жеке тұлға болып табылады. Мемлекет адам құқықтарын
шектейтін заңдарды, басқа адамдардың құқықтарын тиісті ... ... ... үшін ... ... ... қоғамда әділетті құлықтылық
талаптары мен қоғамдық тәртіпті қанағаттандыру мақсатында белгілей алады.
Тергеу жүргізуге ... ... ... ... ... сәйкес, адам, оның өмірі, құқықтары мен
бостандықтары ең ... ... ... ... ... ... және адам
құқықтары саласындағы халықаралық қағидалар мен нормаларға (стандарттарға)
сәйкес келуі қажет.
2. Жеке тұлға ... ... ол – ... ... жеке ... ... орны мен ролі туралы жалпы танымал
түсініктер мен көзқарастардың ... Адам ... ... ... ... ... көрсетілген құқықтардың мәртебесі, қылмысқа
тергеу жүргізу барысындағы жеке тұлғаның құқықтарын қамтамасыз ету деңгейін
елеулі ... ... ... ғана ... ... ... ... қылмыстық сот ісін жүргізудің ... ... ... ... ... негіздейді.
3. Қылмыстық сот ісін жүргізу саласындағы процессуалдық ... ол ... сот ісін ... ... қол ... ... заңмен белгіленген құралдар мен тәсілдер және қылмыстық процесске
барлық қатысушылардың өз құқықтары мен ... ... ... ... ... ... іс ... процессуалдық кепілдіктер» ұғымы
«қылмыстық процессуалдық кепілдіктер» ұғымынан әлдеқайда кең. «Қылмыстық
процессуалдық кепілдіктер» ... ... іс ... ... ... тек қана қылмыстық іс жүргізу саласында әрекет ... ... ... ... табылады, ал процессуалдық кепілдіктер ретінде, өз
алдына қылмыстық сот ісін ... ... ... мен ... ... етудің халықаралық-құқықтық, конституциялық тіпті
қылмыстық процессуалдық құралдарын да жатқызуға болады.
Айыпталушы мен сезікті ... ... ... ... ... ... және қылмыстылықпен күрес жүргізудің
жағдайына кері әсерін ... ... ... ... ... ... ... дәрежесі, құрылымы және жағдайы, ең алдымен ... ... ... тыс ... криминогендік мән-жайлармен анықталады.
Жеке тұлғаның құқықтарының тиісті дәрежеде қамтамасыз етілуінің
процессуалдық ... ... ... ... іс ... органдардың тарапынан қызметтерін теріс пайдалану және ... үшін ... ... Бұл келеңсіздік құқықтық мемлекетте болуға
тиісті емес жеке тұла үшін және ... ... үшін аса ... ... ... ... ... тергеу жүргізу барысында
адам мен азаматтардың құқықтарын шектеу қатаң түрде заңға сәйкес ... ... ... фактілік мәліметтер негізінде жүзеге асырылуы
қажет.
Егер де тергеу жүргізуге қатысатын азаматтар Конституцияға сәйкес,
заңмен ... ... ... ... ... ... қорғауға
құқықты болса, онда тергеу ... ... ... ... ... етеді; тікелей заңда рұқсат етілмесе, барлығына тыйым салынады.
4. ... ... ... – ол ... іс ... ... ... қылмыстық іс жүргізуге ... мен ... ... ... ... ... әрекет ететін
процессуалдық құралдар мен тәсілдердің бүтіндей ... Жеке ... ... мен ... ... ... етудің
әділсоттың процессуалдық кепілдіктерінен айырмашылығы, оның объектісі
ретінде, қылмыстық сот ісін ... ... ... ... жеке
мүддесі болып табылады. Міне осы жағдай қылмыстық сот ісін ... бір ... ... ... жеке ... ретіндегі қажетті
қатынастың пайда болуын негіздейді, ал олардың құқықтары мен ... ... ... ... кепілдік түрінің объектісіне
жатқызады. Іс бойынша белгілі бір өндірісті ... ... ... ... ... ... ... қарамастан қылмыстық іс
жүргізуге тартылған азаматтардың, ... ... ... қарамастан
қылмыстық-процессуалдық қызметке қатысушы басқа да тұлғалардың қылмыстық
сот ісін жүргізу саласында жеке мүдделіктері ... ... ... ... құқықтары мен заңды мүдделерін қамтамасыз ету жөнінде,
қылмыстық сот ісін ... ... ... іс ... өзінің
құқықтық мүддесі бар немесе ... ... ... ... және куәлардың құқықтық мәртебесінің процессуалдық
кепілдіктеріне қатысты ... ... ... бір ... ... ... ... азамат ретіндегі және қылмыстық сот ісін ... ... ... ... ... ... мен ... оның
процессуалдық құқықтық мәртебесінің мазмұнына кіреді және ... ... Жеке ... ... ... қылмыстық сот ісін жүргізуге
қатысушылардың процессуалдық мәртебесінің өз алдына жеке бір элементі ... және ... ... ... ... тыйым салынбаған құқықтық
рұқсат етілу арқылы, қылмыстық сот ісін жүргізуге қатысушылардың қылмыстық
іс бойынша қоғаммен ... және ... үшін ... ... ... ұмтылуын білдіреді. Қылмыстық іс жүргізудің, құқықтық реттеудің
жалпы рұқсат ... ... ... ... айырмашылығы, заңды мүдделер
процессуалдық қызметтің құралы емес, құқықтық қамтамасыз ... ... ... ... ... іс ... ... шектулермен байланысты
билік өкілеттігін қолдана алатын сала ретінде, субъектілерге ... ... мен ... ... ... ... қызметтің жеке тәртіп белгілеуімен қарастырылған, құқықтық
реттеудің рұқсат ... ... ... ... ... мүмкін, жеке
және барлығын қамтитын тәртіп белгілеуді талап етеді. Қылмыстық сот ісін
жүргізуге қатысушылардың процессуалдық құқықтарын ... ... ... жағдайда өндірісінде қылмыстық ісі бар лауазымды тұлғаның қатынасты
міндетінің бар болуына негізделіді. Қылмыстық іс ... ... ... ... ... оның ... ... басқа да
құқықтарын (мысалы, конституциялық) пайдалана алады. Бірақ оларды жүзеге
асыру ... ... ... қатынастар, қылмыстық-процессуалдық
қатынастарға жатпайды. Осыған байланысты біздің ойымызша, Қылмыстық ... ... ... ... ... ... құралдармен және
тәсілдермен өзінің құқықтары мен заңды мүдделерін ... ... ... (ҚР ҚІЖК 69 ... 2 бөлігінің, 1 тармағы), сондай ақ
«заңға қайшы келмейтін кез келген басқа да қорғау құралдары мен ... деп ... ... ... (ҚР ҚІЖК 74 ... ... 12 ... олардың қатысуымен пайда болатын қылмыстық-
процессуалдық қатынастарды құқықтық ... ... ... ... ... құқықтарының тізбегінен алынып тасталуы қажет.
8. Қылмыстық сот ісін жүргізуде жеке тұлғаның құқықтары мен ... ... ету – ол ... сот ісін ... ... және оған жеке ... ... бар жеке тұлғаның құқықтыры
мен заңды мүдделерін ... ... ... ... ... асырылатын
және процессуалдық құқықтар мен міндеттерді жүзеге ... үшін ... ... ... қылмыстық сот ісін жүргізуге басқа да
қатысушылардың ... ... ... ... сот ... ... ... табылады.
9. Қорғау функциясы - ол күдік немесе айыптың жалған екенін
дәлелдеу, ... ... ... ... ... ... мән-жайларды ашу, сондай-ақ оның жеке және мүліктік құқықтарын
қорғауға ... ... мен ... ... ... ... мен оның өкілінің, кәмелетке толмаған сезікті мен
айыпталушының заңды өкілінің процессуалдық қызметі ... ... ... мен ... ... заң ... ... кепілдігі (ҚР Конституциясының 13 ... ... ... көрсету, қорғаушының дәлелдеуге қатысуы, сондай-ақ сезікті
немесе айыпталушының құқықтары мен заңды мүдделерін қорғауға ... ... ... ... ... ету ... ... қажет.
11. Қазіргі уақытта сезікті мен айыпталушының тарапынан өз
қорғалушысының құқықтары мен ... ... үшін ... ... мен ... сапалы қолдануға қабілетті білікті қорғаушының
қатысуы икемді. Болашақта қорғаушы ретінде ... ... ... ... ... ... да ... шығаруға болмайды. Бірақ ҚІЖК-
де, заңгер өз қорғалушысына білікті заң көмегін ... ... ... ... ... куәландырылуы қажет деген шартпен шектелуі керек. Осы
мақсатпен заң жүзінде, ... ... ... жатқан адамдарды
қорғауға қатысты кәсіби және ... ... ... ... ... ... үшін ... белгілерді анықтау қажет.
12. Заң әдебиеттерінде айтылған, қорғаушыға параллелді тергеу
жүргізу өкілеттігін беру туралы пікірлермен ... ... ... ... ... ... сот ісін
жүргізуді дамыту, алдағы ... ... қол ... ... ... сот ісін ... қатысушылары, мемлекет өкілімен тікелей және
нақтылы байланыста болмаса, тергеу барысында өз құқықтары мен ... ... ... ... ... ... Қазақстанның
қылмыстық іс жүргізу жүесін бұзып қана, орындауға болады. Ол әрине ойға
сыймайтын ... ... іс ... ... ... ... ассимитриясын қолдануды оң жағынан шешуге тыйым салатын құқықтық
ереженің негізі болып: 1) «Заңсыз тәсілмен алынған айғақтардың ... ... деп ҚР ... көрсетілген норма (77 бап, 3 тармағының
9 тармақшасы); 2) «Қылмыстық сот ісін жүргізуге ... ... ... яғни ... ... және осы Кодекспен өз айқындамаларын
қорғауға бірдей мүмкіндік берілген» деп жария ... ... сот ... ... ... 23 бабының 7 ... 3) ... ... 4) «Заңды бұзу арқылы алынған дәлелдемелер заңдық күші
жоқ деп танылады және айыптаудың ... ... ... ... ... 117 ... ... кез келген мән-жайды дәлелдеу ... ... ... 116 ... 4 ... ... ... заңсыз қолданудан келтірілген зиянды өтеу,
өз алдына жеке құқықтық кепіл, сезікті мен айыпталушының ... ... ... қамтамасыз ету жөніндегі қызметтің ... ... ... ... ... табылады. Азаматтық құқық нормалары,
мемлекеттік органдар мен ... ... ... ... ... зиян үшін ... азаматтық-құқықтық
жауаптылықтың пайда болуымен байланысты материалдық негіздер мен шарттарды
белгілейді. Келтірілген зиянды өтеу құқығы (ҚР АК-ң 923 ... ... кез ... ... заңсыз қолданған жағдайдың ... және ҚР ... 40 ... ... ... түрін жүзеге
асырумен байланысты ... ... ... ... ... ... ... ҚР АК 923 бабындағы келтірілген зиянды ... ... ... ... ... сот ісін ... ... лауазымды адамдарының
кінәсіна тәуелсіз, кейін ақталған азаматтарға қатысты қылмыстық қудалаумен
байланысты олардың жүргізген кез ... ... ... ... заңсыз болып табылады деп талқылауға болмайды. ... ... ... ... соттың әрекеттері мен шешімдерінің заңсыздығы
заңда көрсетілген нақты талаптарды бұзумен, я болмаса ... ... ... адамның өкілеттіктерінің шегінен тыс шығуымен анықталады.
Азаматты ақтау туралы фактінің өзі, оған қатысты ... ... ... ... ... ... Ақтап шығару негізі
бойынша қылмыстық істі қысқарту туралы ақтау ... ... ... шығарылған жағдайда, бұлтартпау шарасы алынып тасталады, өйткені
оның болашақтағы қажеттілігі ... яғни оның ... ... бұл ... қылмыстық іс жүргізудің мақсаттарына қол жеткізіледі.
Егер де белгіленген бұлтартпау шарасы заңсыз деп ... ол ... ... отырған істің соңғы шешімінде тікелей көрсетілуі қажет.
16. Жеке тұлға үшін тиісті лауазымды адамдардың заңсыз ... және ... ... моральдық зиян аса маңызды
болып табылады. Ақшалай ... ... оның ... ... ... зиянды өтеудің төменгі шегін белгілеу қажет. Бір жағынан бұл
әдіс, көрсетілген ... шешу ... ... ... ... тигізеді және материалдық компенсацияның соммасын тағайындауда
анықталған біркелкілікті қалыптасырады. Оның ... ... ... ... мән ... ... және әрбір жеке ... ... ... ... өздерінің ішкі сенімі бойынша бағалауға
мүмкіндіктері болады. Екінші жағынан, бұл әдіс ... ... ... ісі бар ... адамдардың заңсыз әрекеттері
нәтижесінде алынған моральдық және күштеп азапталудың ең төменгі болса ... бір ... ... ... ... береді.
Зерттеудің теориялық және тәжірибелік маңызы. Зерттеу негізінде
алынған талдап қорытулар мен ... ... ... қатысатын
адамдардың құқықтарын қамтамасыз етуге қажетті шарттар белгілеу үшін өз
жиынтығында конституциялық алдын ала анықталған теориялық ... ... жеке ... ... ... ... кепілдіктерін талдап шығару
үшін, сондай-ақ тергеудің ... мен ... ... ... ... ... қалыптасыру үшін маңызы бар.
Зерттеу қорытындылары болашақта қылмыстық іс жүргізуді оқып
зерттеу мен ... үшін ... рөль ... Өйткені қазіргі уақыттағы
жалпы құқық теориясының әдістемесінің және қылмыстық іс ... ... ... заң ... ... ... ... білдіретін,
адам құқықтарының тұжырымдамасына сәйкес, қылмыстық сот ісін ... ... ... ... ету ... ... ала ... уақытта қылмыстық сот ісін жүргізуді әрі қарай дамыту үшін нәтижелі
жұмыс жасау мүмкін емес.
Зерттеудің тәжірибелік маңызы қылмыстық сот ісін ... ... мен ... ... нақты ұсыныстар кешенін
талдап шығарудан көрініс табады.
Диссертанттың ұсыныстары Қазақстанның Конституциясына және халықаралық
құқық талаптарына сәйкес, ... ... жеке ... ... ету ... аяғына дейін жеткізу мақсатында, қылмыстық
процессуалдық заңдылықты жетілдіру ... ... ... қызметте
пайдаланылуы мүмкін.
Қол жеткізілген нәтижелер қылмыстық әділет басқармасы органдарының
тәжірибелік қызметінде, сондай-ақ оқулықтар мен оқу ... ... ... заң ... оқу ... мен ... ... іс жүргізуді
оқытуды жүзеге асыру барысында қолданылуы мүмкін.
Зерттеу нәтижесінің ... ... ... зерттеу
бойынша жүргізілген нәтижелері әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-ң сот билігі және
қылмыстық іс жүргізу кафедрасында талқылау ... ... ... ... ... ... ғылыми конференциялар мен
семинарларда бірнеше мәрте баяндалып талқыланған. Олардың ішінде әл-Фараби
атындағы ҚазҰУ-де 28 қаңтар 2010 жылы ... ... іс ... адам ... қамтамасыз етудің өзекті мәселелері» ... ... ... атауға болады.
Зерттеу процессі барысындағы алынған ... оның ... мен ... ... ... ... Ішкі ... тергеушілерінің тәжірибелік қызметіне, прокуратура және сот
органдарының қызметіне тұрақты түрде енгізіліп ... ... ... ... ... ... құқықтарын қамтамасыз етудегі заңдылықтың
сақталуы бойынша нақтылы әдістемелік ... бар, ... ... ғылыми-тәжірибелік құрал, ІІҚ-ті ... ... ... үшін, еліміздің ішкі істер органдарының барлық
тергеу бөлімдеріне жіберілді. Сонымен ... ... ... ... және басқа да облыстардың прокуратураларында өткізілген аймақтық
семинарлардағы баяндамаларда жүйелі түрде ... ... ... ... ... ... ... дайындап шығарған «Алдын ала тергеуге қатысушылардың құқықтарын
қамтамасыз ету» (дәрістер, семинар және тәжірибелік сабақтар) атты ... ... ... курс аталған жоғары оқу орынының бітірушілерін
қылмысты тергеу барысында ... ... ... ... ... қоя отырып, қазіргі кезеңдегі тәжірибелік қызметке дайындау ... зор ... ... құрылымы мәселені ашудың ішкі логикасымен, ... ... алға ... ... ... және
зерттеудің негізгі мақсаты мен пәніне сәйкес келеді. Жұмыс кіріспе, үш
бөлім және ... ... ... және ... ... ... ... СОТ ІСІН ЖҮРГІЗУДЕ АДАМНЫҢ ҚҰҚЫҚТАРЫН ҚАМТАМАСЫЗ ЕТУДІҢ
ЖАЛПЫ МӘСЕЛЕЛЕРІ
1.1 Қылмыстық сот ісін ... ... ... ... құқықтарын қамтамасыз ету қылмыстық іс жүргізу саласында ерекше
көкейкесті мәселенің бірі болып табылады, ... ... ... қызметінің дәл осы саласындағы ... ... ... ... ... ... туындап, көрініс тауып отырады. Бұл
ретте әртүрлі қылмыстық-процессуалдық мәжбүрлеу шараларын, ... ... ... ... ... тұлғаның құқықтары мен заңды мүдделерін
айтарлықтай шектейтін бұлтарпау шараларын қолдануға болады.
Белгілі қазақстандық криминолог Е.О. Алауханов өз ... ... ... былай жазады: «Құқықтық мемлекеттің ажырамас мазмұны қылмыстық
іс жүргізуге қатысушы тұлғалардың ... оның ... ... және сотталушылардың құқықтары мен заңды мүдделерін қорғау
және қамтамасыз ету ... ... ... ... дамуы және
жетілдірілуінің заманауи жағдайларында тұлғаның еркіндігі, оның ... ... ... ... бұл ... сот ісін ... ... [5, 3 б.].
Қазақстан Республикасы Қылмыстық іс жүргізу кодексінде қылмыстық
істер бойынша іс жүргізудің ... ... ... ... және ... айыптау мен соттаудан, олардың құқықтары мен бостандықтарын заңсыз
шектеуден қорғауды, кінәсіз адам заңсыз ... ... ... – оны дереу және толық ақтауды қамтамасыз етуі, сондай-ақ
заңдылық пен ... ... ... ... алдын алуға, құқықты
құрметтеу көзқарасын қалыптастыруға жәрдемдесуі тиіс. (ҚР ... ... 2 ... Осылайша мемлекеттің құзыретті органдары, олардың
лауазымды тұлғалары ұдайы заң ... ... ... ... ... ... ... болатын, сондықтан да адамды
осыдан қорғау қажет.
Заманауи ғылымда адам ... ... ... ... тәрізді әрқилы аспектілерде қарастырылады. Философияда тұлғаны
адамның даралығы, оның үстіне биологиялық емес, әлеуметтік ... ... ... ... Осы ... ... яғни адамға ... ... ... оның ... ... адамнан тұлға
қалыптастырады [6, 211 б.]. «Тұлға, – деп жазады А.Г. ...... мен ... ... дара жинағы мен көрінісі, әлемді,
құқықтар мен міндеттер, этикалық, эстетикалық және ... ... ... тану және түрлендіру субъектісі болып табылады. Адамның тұлғалық
қасиеттері бұл ретте оның өмірінің әлеуметтік бейнесі мен өздігінен ... ... ... ... ... ... ... қоғамдық тұрғыдан дамыған адам болып есептеледі [7, 461 б.].
Психологияда тұлға деген ... ... ... ... ... және оның ... ... бірізділік пен
тұратықтылық беретін өзекті, интеграцияланатын негізді ... ...... ... орны мен ... ... ... айналысатын және дара ерекшеліктерге ие болатын нақты адам [8, ... ... кез ... ... адам болғандығымен, кез келген
адам тұлға болмауы ... деп ... ... адам өзінің «менін»
сезінген сәттен басталады және өзінің ... ... ... ... ... жету жолын жүріп өтеді [9, с. 227].
Кейбір ғалымдар тұлғаны құқықтық ... оның ... ... ... ... тиіс деп пайымдайды. Осылайша, тұлғаны
құқықтар мен еркіндіктер субъектісі ретінде қарастыра ... ... ... деп ... ... ... ... тұлғаға айналады. Туған
адам тұлға болуы үшін, ол табиғи және әлеуметтік дамудың тиісті сатыларынан
өтуі тиіс, тек дене және ... ... ... бір ... ... ... ... қатар басқа адамдармен қарым-қатынас ... ... ... ... тиіс [10, 27 б.]. ... ... ... есі ауысқан адамдар тұлға болып есептелмейді деген ... [11, 42-43 ... ... ... ... келісуге болмайды. Құқықтық
қатынастарға әдетте ақыл-есі дұрыс және ерік күші бар ... ... ... ... ... қатысушыларында мұндай қасиеттердің
жоқтығы жас және психологиялық ерекшеліктер салдары болып табылатындықтан,
оларда тұлғалық қасиеттер ... ... ... ... ... ... ... өйткені олар еш жағдайда құқықтық қабілеттіліктерін
жоғалтпайды. В.С. Шадриннің құқықтық аспектіде ... - кез ... ... дұрыс көзқарасымен келісуге болады [12, 5-6 б.]. Мұны «тұлға»
терминін құқықтың әртүрлі ... атап ... ол ... ... ... кең ... ... конституциялық, қылмыстық,
қылмыстық іс жүргізу саласында пайдалану талдауы да растайды.
Адам өзінің дамуында тұлға ретінде жетіле ... өзі ... ... және айналадағылардың көзінше өсуі мүмкін, бірақ қилы жағдайлар
ықпалынан төмен түсуі, кері кетуі ықтимал. Алайда, тіпті адамгершілікке ... ... ... ... ... ... ... өзінде-ақ ол тұлға
болып қала беруін тоқтатпайды, және оған ... ... бас ... айта ... жөн. ... қылмыс жасау барысында кінәлі екендігін
тани отырып, сот оны тұлға ретінде санауын ... және оны ... ... бір ... жаза ... өзінде оның абыройына қатысты құқығынан
айырмайтыны хақ.
Сотқа қатысты айтылғандар қылмыстық іс жүргізуші барлық органдар ... ...... тергеушілер, тергеу бөлімінің бастығы,
прокурор, тергеу органы және тергеу жүргізетін тұлғаға да ... ... ... ... ... отырып, сонымен қатар ... ... ... ... олар ... тұлға ретінде қарым-
қатынас жасауға міндетті болып табылады. Қолданыстағы қылмыстық іс жүргізу
заңы олардың ар-намысы мен абыройын түсіруге ... ... ... (ҚР ... 13-бабы).
Юриспруденцияға тұлғаның психологиялық, философиялық, социологиялық
тұжырымдарын сынсыз аударуға болмайды, юриспруденцияда бұл ... ... ... өтуге болмайды. Құқықтық қатынастарға
әдетте ақыл-ойы дұрыс, ерік-күші ... ... ... ... іс ... сот ... ... азаматтарды белгілеу үшін
қылмыстық іс жүргізу заңы әдетте «тұлға» терминін ... ... ... сөзі жеке ... ... ... түрлі ұйымдар, мекемелер
мен кәсіпорындарды білдіретін «заңды тұлғалар» сөз тіркесі де кең танымал
болып ... ... ... ... ... терең
дендеместен, «тұлға» және «адам» ұғымдары бір мағынаны ... ... ... тура ... (заңды тұлғалардан басқа).
Қылмыстық іс жүргізу теориясында сот ісін жүргізуге қатысушы ... ...... іс ... ... іс ... ... «қылмыстық іс жүргізу қызметіне
қатысушылар», «қылмыстық іс жүргізу қатынастарына қатысушылар». Осы ... де ... ... негіздеу үшін тұлғалардың іс ... ... ... іс ... ... істің нәтижесіндегі
мүдделілігі және т.б., ескере отырып, түрлі дәлелдер пайдаланылады.
Жоғарыда ... ... бір ... ұғым – ... іс ... деген атаумен біріктіру ықтималдылығы жөніндегі көзқарас
анағұрлым және ақталған болып ... ... ... іс ... отырып, тұлға қылмыстық іс ... ... мен ... бола алмайды, үнемі қылмыстық іс жүргізу ... ... ... ... ... сонымен қатар қылмыстық іс ... ... ... тек ... ... ... ғана
болуы мүмкін.
«Тұлға» термині қолданыстағы заңнамада да орын ... ... ҚР ... 13, 14 ... ... термин заңда «жеке адам» деп беріледі.
«Тұлға» термині ... ... ... және ... да ... ... кез ... адамға қатысты екендігін білдіреді. Яғни, құқықтық
тұрғыдан «тұлға» және «адам» ұғымдары тек ғылыми абстракциялар ... ... бұл ... ... ... шекара шартты болып қана қалады.
Қылмыстық сот ісін жүргізуге қатысушылар ... ... ... ... ... да ... ... табылады. Олардың бәріне кепілдендірілуі
тиіс қылмыстық іс жүргізу құқықтары мен ... ... ... ... ... ету» ... тек қылмыстық сот ісін жүргізуге
қатысушылардың белгілі бір санатына ғана таралады.
Кеңес билігі үстемдік құрған ... ... орын ... ... ... аса ... ... болатын, бұл қылмыстық іс жүргізудің
бағыттылығы мен мазмұнына әсер ... ... жоқ. Сол ... ... іс ... әлі де ... қылмыстық – іс жүргізу
заңнамасынан және оны қолдану тәжірибесінен біржола кете ... ... ... іс ... ... осы жуырға дейін ұстанымға
айналып кеткен пікір басымдылыққа жетті, бұл ... жеке және ... бір ... ... талпынғанымен, таңдау қажеттілігі
туындаған жағдайда олардың арасында даусыз соңғыға басымдылық берілуі тиіс.
Осындай позиция ... ... іс ... ... ... қолдану тәжірибесінде де тікелей көрініс тапқан болатын. Жалпы ереже
бойынша, жеке мүдделер қанағаттандыруға тұрарлық ... ... ... ... іс ... ... олар қоғамдық мүдделерге сәйкес келсе
немесе оларға қайшы келетін ... ... да ... ... ... бекітіліп отырған. Өзге де жеке мүдделер
заңмен ... ... және ... ... ... ешқандай
қорғаныспен қамтамасыз етілмеген.
Осылайша, қылмыстық іс жүргізуге ... кез ... ... ... ... ... ... мемлекеттің тарапынан өзінің
қадір-қасиетін тану және қорғауға қатысты конституциялық құқықты ... ... ... Дәл осы қадір-қасиетті иелену қылмыстық ... ... ... ... ... қарым-қатынасты алдын ала
анықтайтындықтан, бұл ретте мұның астарында не жатқанын нақтылап алған жөн.
Әдетте «қадір-қасиет» ... ... өзі үшін ... ... ... және зияткерлік ... ... ... ... ... ... ... дегенде парасаттылық,
моральдік ұстанымдар, білім деңгейі, лайықты өмір сүру және т.б., ... ... ... ... ... жиынтығы түсініледі.
Яғни, қадір-қасиет ұғымында өз жиынтығында біртұтас қалыпты түзетін
объективті және ... ... ... ... сәт келесі
аспектілермен сипатталады: 1) адамның қадір-қасиеті, яғни ... ... ... ... ... ... ... 2) жеке қадір-
қасиет жағымды рухани және дене ... ... ... ... ... ... 3) белгілі бір әлеуемттік қауымдастық, топқа
тиесілілікке байланысты қадір-қасиет – ғалымның қадір-қасиеті, ... ... ... және т.б. ... ... ... жалпы адам, нақты тұлға, белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... табады. Дәл осы адамның
қадір-қасиетінің ... ... ... ... ... ретінде тануға
әкеліп соқтырады, бұл ұстаным қазіргі таңда Қазақстан ... ... ... бекіп те үлгерген.
Адамды бойындағы қадір-қасиеттен айыру мүмкін емес дүние. Сондықтан,
қадір-қасиеттен түсіру, қадір-қасиеттен қорғау туралы айту аса анық ... ... ... ... емес, қадір-қасиет сезімі болып
табылады.
Жеке қадір-қасиет сезіміне қол сұғушылық – жәбірленушінің ... және ... ... ... белсенді әрекеттерден
көрініс табатын, адамға деген ашық сыйламау акциясы болып табылады.
Мемлекеттің тұлғаға, оның ... ... ... ... қылмыстық іс жүргізу үшін аса маңызы бар. Ол бір жағынан,
қылмыстық іс жүргізудің сипаты мен ... ... ... орнына
байланысты болатындығында жатқан сияқты. Екінші жағынан – қылмыстық ... ... ... ... ... мен ... көп ықпал
етеді. Сондықтан да, қылмыстық іс жүргізудің жоғары саяси мағынасы бар.
Қылмыстық іс жүргізудегі ... ... ... ... режимнің
сынама тасы ретінде негізделген түрде қарастырылады.
Тұлғаның құқықтарын қамтамасыз ету ... айта ... біз ... ... ... яғни ... ... оның қызметінің
міндеттерін қоюды білдіретін ... ... ... ... ... ... қоғамдық немесе жеке сипатқа ие болуы
ықтимал. ... ... жеке ... ... ... ... қарым-
қатынасынан көрініс береді, оны бүкіл қоғамның игілігі үшін, өзгеше ... ... ... ... ... ... іс жүргізудегі жеке мүдде
жекелеген тұлғаның басқа адамдар мен мемлекеттік ... ... ... ... ... қорғаныс қажеттілігін көрсетеді [12, 16-17 б.].
Дәл осы жеке мүдде белгілі бір қылмыстық сот ісін жүргізудің ... ... ... ... ... қарауға итермелейді.
Біздің қылмыстық іс жүргізу теориясында осы жуырға дейін ұстанымға
айналып кеткен пікір ... ... бұл ... жеке және ... бір мезгілде қанағаттандыруға талпынған жөн, бұл ретте таңдау
қажеттілігі туындаған жағдайда олардың арасында ... ... ... ... Осындай позиция қолданыстағы қылмыстық іс жүргізу заңнамада,
сондай-ақ оны ... ... де ... ... тапқан болатын.
Жалпы ереже бойынша, жеке ... ... ... ... ... да ... іс жүргізу заңында олар қоғамдық
мүдделерге сәйкес ... ... ... ... келетін қандай жағдайда да
кепілдендірілетін субъективтік құқықтар түрінде бекітіліп отырған. Өзге де
жеке ... ... ... ... және ... ... ... қорғаныспен қамтамасыз етілмеген.
Заң әдебиеттерінде мысалы, келесідей түсініктер берілген: «Сот өндірісі
тапсырмаларына сәйкес келетін айыпталушы мүдделерінің ... ... Осы ... ... ... ... ... оларды
қоғамдық мүддеге зиян келтірмей қанағаттандыру мүмкіндігі болып табылады».
Осы ереже жалпы құқық теориясында ... ... және ... ... ... туындағанда «қоғамдық мүдделердің заңды
басымдылығы» қолданылуы туралы түсінікпен алдын ала анықталған [14, 56 ... ... ... ... ойларда, қоғамдық мүдделер дегенде мемлекеттік
мүдделер түсіндірілетін ескерген жөн. Азаматтық ... ... ... ... тек қана қазір бастауын алуда.
Қолданыстағы – ... ... ... демократиялық сипаттағы
бірқатар түзетулері бар қылмыстық іс жүргізу қалыптасқан мемлекет ... ... ... ... келеді: «Жекелеген бостандық пен
мемлекеттің араласу саласының арасындағы кез ... ... ... ... үшін маңызды, ал индивидуум үшін ... ... ... [15, 71 б.]. ... ол бұрыннан қалыптасқан
полицейлік мемлекеттің анықтамасы болып табылады. Ал басқа ... ... ... ... А. Ахутин келесіні жіті байқаған: «Тоталитаризм рухы
бәрінен де «монолитті бірлік» деген сөзбен жақсы ... ... ... ...... ... ... бұқараға айналдыру
болып табылады, оны идеология саласы «халық» деп атайды. Халықтың атынан,
«халық қалауын» ... ... не ... ... бас ... ақтап алуға
болады. Халық мүдделерінің жалауын жамылып, көбінесе түсініксіз, қарама-
қайшылыққа толы шешімдер ақталып келген дей ... А. Д. ... ... ... атты ... ... ... адам орманның тасасында
қалатын ағаш тәрізді көрінбей қалып отырған дейді.
Ғалымдармен қатар, практик заңгерлер де ... ... ... ... ... ... ұстанымдарына байланысты тез өзгеріп, ауысып
отыратын құқық ... ... ... күйі мен ... ... ... назар аударған болатын. Бұл бүкіл қылмыстық іс
жүргізу жүйесінің ... ... ... болуы ықтимал. Оның негізінде басым бұқаралық негіз
жатыр.
Анығында, мемлекет қылмыстық іс жүргізу ... ... ... іске ... болып - жариялық қағидасы табылады. Ол қоғамның
қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін мемлекеттік ... ... ... мен ... ... ... жағдайында қылмыстық істер қозғауға
әрекет ету, айыптыларды ... және ... ... ... ... қабылдауды көрсетеді. Бейнелі тілмен айтсақ, дәстүрлі түсінікте
жариялық ... ... ... қазақстандық қылмыстық іс
жүргізуді жайлаған (алқа сотындағы ... ... ... ... ... ету ... ... өткенде жасалған: қылмыстық іс жүргізудің мақсаты – ... ... ... ... ... қорытынды туындайды.
«Қандай да бір тұлғалардың айыптылығы немесе айыпсыздығының немесе
қандай да бір өзге ... ... ... ... ... ... дұрыс қолдану барысында қылмыстық сот ісін жүргізуді
тағайындау». Осындай аса бірбеткей ... іс ... ... ... ... нәтижелеріне негізделетіні белгілі.
Осыған байланысты қылмыстық іс ... ... мен ... сот ісін жүргізуге қылмыстылықпен күрестің өзіндік бір ... ... ... да таңғаларлық жайт емес.
Қылмыстық іс жүргізудің кеңестік кезеңіндегі қылмыстық істер бойынша
қызметтің лейтмотиві әлбетте, қылмыстық іс жүргізуді ... ... ... ... айрықша мемлекеттік-құқықтық институт» ретінде
пайдалану арқылы мемлекеттің мүдделерін қорғау болып табылатыны хақ.
Қылмыстық іс ... ... ... күшейту күштеу мен озбырлықты
ту еткен және тұлғаны басуға, ... ... ... жүйенің
ажырамас төлтаңбасы болып табылған. Аталмыш құбылыстың түп-тамыры ... ... мен ... ... ... еніп ... ол
мемлекет пен тұлғаның арасындағы қарым-қатынастың ... ... ... ... алға ... биік ... ... адамның
тұлғасына тікелей қатысы бар қандай да бір ... бару ... ... ... ... Көп ... арасында қылмыстық іс
жүргізуді гуманизациялау да орын тепті. Аталмыш мәселенің тарихы жеткілкті
түрде ... ... [16, 85 ... айту мақсатында, анағұрлым ... ... ... ... ... билігі дәуірлеп тұрған тұста да ешқашан анағұрлым
демокартиялық және адамгершілікті қылмыстық іс ... ... ... кеткен жөн. Бұрынырақта бұл тарапта, сонымен ... ... ... ... ... жағатын және «алтын қорды»
құрайтын, осы ... ... іс ... ... ... даму
сабақтастығын қамтамасыз етуге мүмкіндік беретін аз ойлар айтылмады. Алайда
мемлекеттің ... ... ... күштерді жіті қадағалап,
«халықтың биік ... ... ... жатқан желіге» төнген
кішігірім қауіпті байқаған сәтте-ақ ғылыми шығармашылыққа ұялмастан араласа
кетіп ... 1968 жылы М. С. ... ... іс жүргізу
курсының» бірінші томының басылымына қатысты белгілі ... еске ... бұл ... кітап тиражын дайындап болғаннан кейін авторды
идеологиялық ... ... 13 000 ... ... ... ... ... принципін қылмыстық іс жүргізу заңына енгізі туралы
ұсыныстан бас тартуға ... ... ... іс ... ... ... бас тарту жаза басқандық болар еді – олардың ... ... ... ... көп қамтылған. Бірақ, тұтас алғанда, ... ... ... іс ... ... ... талаптарына
сәйкес келмейді және бұл жайт ең алдымен айыпты ретінде де, ... де ... ... ... сот ... ... да ... қорғалуына қатысты болып келеді.
Қылмыстық іс жүргізуде дәл осы тұлғаны бірінші кезекте қорғау идеялары
өзінің әлеуметтік ... ... ... жазалау органдарының
озбырлығынан тұлғаның кепілі ... ... ... ... сапалық
тұрғыдан басқа қылмыстық іс жүргізуді жүзеге асыру бағытында қылмыстық іс
жүргізу заңының қайта құрылуын ... ... іс ... ... ... ... ... сот ісін жүргізуге түрлі ... ... және жеке ... арақатынасы бірмәнді болып келмейді.
Тергеуші, анықтаушы, прокурор, судья және мемлекеттік-билік ... ... сот ісін ... өзге де ... өзінің іс жүргізу
қызметінде қылмыстық сот ісін ... ... мен ... қоғам және мемлекеттің мүдделерін үнемі басшылыққа алып ... ... ... сот ісін ... ... ... мен заңды
мүдделерін қамтамасыз еткен жағдайда аталмыш ... ... ... ... жеке мүдделер иелері ... ... ... ... ... ... Олар жеке мүддеге қол жеткізуді
қадағалай алмайды, өйткені іс ... ... ... ... ... ... анықталған жағдайда олар шеттетуге жатады (ҚР ... ... сот ісін ... ... ... ... ... лауазымды тұлғалары жеке құқықтарды емес, оларға қылмыстарды
тергеу және әділ ... ... ... үшін ... ... қоғам мен
мемлекеттің уәкілеттерін пайдаланады. Яғни, олардың қызметі тұлғаны қорғау
және күзетудің іс ... ... ... әділ ... іс ... ... етіледі.
В.М. Корнуковтың пікірінше, қылмыстық іс жүргізудегі «тұлға» ... іс ... ... ... ... іс жүргізу қызметіне
тартылған азаматты ... үшін ... [17, 47 б.]. ... аталмыш пікірді өте дұрыс деп есептеуге болмайды. Онда
«тұлға», дәлірек ... ... ... деген терминнің қылмыстық
іс жүргізу теориясында қылмыстық сот ісін жүргізу ... ... ... ... айтылған. Бірақ, оны жеке тұлға болып
табылатын ... да ... сот ісін ... ... тарату сондай-
ақ негізсіз болар еді.
Біздің пайымдауымызша, сондай-ақ кәсіби қасиеттері, ... ... ... сот ісін ... тартылған азаматтарда, сонымен
қатар қоғамдық борышқа қатысты қылмыстық іс жүргізу қызметіне қатысушы
тұлғаларда жеке ... ... Бұл, ең ... ... сот ... мен онда ... ... ұсынатын басқа да тұлғалар (алқалы
сот), сонымен қатар қылмыстық іс бойынша өндірісте септігін тигізетіндер
(куәгер, ... ... ... ... ... олар ... жүзеге асыруға септігін тигізеді, сондықтан олардың құқықтары мен
міндеттері әділ соттың іс жүргізу кепілдіктерімен ... ... ... ... мәселе айрықша түрде шешімін табады.
Оның әділ сотқа септігін тигізу ... ... ... ... ... ... нәтижесінде мүдделі болатын жағдайларды есептен
шығармайды. Сондықтан, оның құқықтары мен ... ... тек әділ ... ғана ... ... қатар қылмыстық сот ісін жүргізуде
тұлғаның құқықтарын қамтамасыз етудің іс ... ... ... ... ... оның жеке қызметіне араласудан куәгердің жеке
мүддесін сақтай отырып, ҚР ҚІЖК-нің 3 бабы оған өзіне ... ... ... мен ... ... ... куә болмау құқығын береді.
Қылмыстық сот ісін жүргізуге қатысушылардың дербес тобын қылмыстық істе
өзінің құқықтық ... бар ... ... ... ... ... ... және азаматтық жауапкердің қылмыстық істе
ұдайы олардың іс ... ... ... тергеудегі қылмыс жасау
нәтижесінде туындаған тұлғаның белгілі бір қасиеттерінен пайда ... жеке ... ... Олар ... ... ... ... ауыстыруға келмейтін субъектілері етеді. Қоғамдық мүдде
қылмыстық сот ісін ... ... ... ... ... қабылдауы
мүмкін ықтимал мінез-құлықтың белгілі бір желілері ретінде олардың жеке
мүддесіне қатысты орын алады. Бірақ, тіпті ... ... ... ... отырған күннің өзінде, ол жеке мүддені сіңірмейді. Бұл тек ... осы ... ... ... ие ... ... ... қатысушының құқықтары мен міндеттері тек арнайы іс жүргізу
құралдары мен ... ... ғана ... ... қатар әділ ... ... ... сот ісін ... қатысушыларының қатарына сонымен қатар,
қылмыстық іс жүргізудің басқа да қатысушыларының мүдделерін ұсынатын және
қорғайтын тұлғалар да ... Бұл ... мен ... қорғаушысы,
олардың заңды өкілі, сонымен қатар жәбірленушінің, азаматтық талапкер ... ... ... ... ... ... ... қызметі өзінің қорғалушыларының ... ... оның өзі ... сот ісін ... қоғамның мүдделерін
ұстанады. Қорғаушының қылмыстық іс жүргізу қызметіне бұқаралық ... ... ... [18, с. 10]. ... сөзі – ... тілінен шыққан, ол
«халық» дегенді білдіреді. Орыс тілінде ол «жеке меншік ... ... ... [19, с. 629]. Дәл ... түсінікте аталмыш терминді
қорғау қызметіне ... ... жөн. ... қызметінің бұқаралық
сипаты туралы ... ... ... ... Біріншіден,
қарастырылатын қызметті жүзеге асыру қажеттілігі ... ... және ... іс ... ... мемлекеттік мәжбүрлеу
амалдарын қолданудан қорғау бойынша қоғамдық қажеттілікке байланысты.
Екіншіден, қорғаушы адвокат жеке ... ... ... ... құқық қорғау
механизміндегі аса маңызды рөл – ... ... ... ... ісін ... ... ... ретінде әрекет етеді (ҚР Конституциясының
13-бабы 3-тармағы). Ол адвокаттық ... ... ... шеңберінде әрекет
етуге міндетті болып табылады, оларға қатардағы азаматтармен салыстырғанда
елеулі түрде ... ... ... Үшіншіден, қорғаушының құқықтық
мәртебесінің бұқаралық ... ... ... тануды келесі жағдайлр
растайды: адвокат өзіне қабылдаған ... ... бас ... ... ... ... тарапынан сезіктіге және айыпталушыға заңгерлік
көмек беру мүмкіндігі. Яғни, қорғаушының өзінің ... ... ... жүзеге асыру міндеттемесі заңнан көрініс тапқан қоғамдық
мүдде шеңберімен шектелген.
Қорғаушыдан бір ерекшелігі, өкіл үшін қылмыстық сот ісін ... ... ... ... тану ... болып табылады.
Оның іс жүргізу ұстанымы толық және барлық ... ... ... ... ... ... келуі керек.
Қорғаушының іс жүргізу құқықтарын бұзу, сонымен қатар сезікті ... ... ... ... ... ... ол оған білікті
заңгерлік көмек көрсету тиіс. Яғни, қорғаушының (өкілдің) құқықтары ... ... сот ісін ... өзге де қатысушылардың құқықтары
да қылмыстық іс ... ... ... ... ету ... ... сот ісін жүргізуге белгілі бір қатысушының мүдделері сияқты
тұлғаның мүдделері өзі үшін ... ... бар ... ... ... ... жасаудағы айыпталушы мен ... ... ... ... ... ... пен айыптаудан қорғау және
қылмыстық іс жүргізуге мәжбүрлеу амалдарын ... ... ... мен ... ... ... зәру ... Жәбірленушіге
әділ сотқа қол жетімділік пен қылмыспен келтірілген зиянды өтеу қажет.
Азаматтық ... мен ... ... ... қылмыстық сот
өндірісінде азаматтық талап арыз беру және ... ... мен оған ... кепілдендірілуі тиіс.
Осылайша, тұлғаның өзі емес, оның құқықтық қасиеті (құндылықтары)
құқықтық қамтамасыз етуге зәру ... ... Заң ... қылмыстық
іс жүргізудегі тұлғаның құқықтық сипаттамасын анықтау үшін ... ... іс ... мәртебе тәрізді әрқилы ұғымдар пайдаланылады. Сондықтан
аталмыш ... біз ... мәні ... ... ... ретінде
қарастыратын боламыз.
Қылмыстық сот ісін жүргізуге қатысушының іс ... ... ... оның ... мен ... ... мүдделері, құқықтары мен
заңды мүдделердің ... ... ... үшін ... ... жатады. Қылмыстық сот ісін жүргізуге қатысушылардың
құқықтық жағдайын анықтай отырып, қылмыстық іс жүргізу құқығы, ең алдымен,
оларға өздерінің ... қол ... және ... ... шешу
үшін құқықтар мен міндеттерді береді. Қылмыстық сот ісін жүргізуге
қатысушының ... оның ... ... ... білдіреді. Оған
бірқатар өкілеттіктер кіреді: а) жеке нақты әрекеттер жасау ... ... ... ... ... ... ... қабылдау құқығы; в) ... ... ... ... ету; г) талаптану құқығы - ол міндетті
тұлғаға қарсы мәжбүрлеу аппаратын қызмет жасату мүмкіндігінен тұрады. [20,
342 б.].
Қылмыстық сот ісін ... ... бірі үшін ... ... әрекеттер жасау ықтималдылығы басқалар үшін – тиісті ... ... ... ... жүзеге асыруға кедергі келтірмеу ... ... ... ... тек міндеттену ғана емес, сонымен қатар міндетті
тұлғаның нақты мінез-құлқы деп түсінген жөн. Оның міндетті орындау ... ... ... болмайды. Заңгерлік міндеттерін орындамау немесе
тиісті түрде орындамау құқық бұзушылық болып табылады және мемлекеттік,
соның ... ... іс ... ... ... туындатады.
Заңдық жауапкершіліктің үш басты нысаны ... ... ... қалыс қалу (пассивті мінез-құлық); нақты әрекеттер жасау
(белсенді мінез-құлық); ... ... ... ... ... ... ... (заңдық жауапкершілік шаралары) [20, 343 б.].
Субъективтік құқықтар мен ... ... ... ... Міндетпен қамтамасыз етілмеген субъективтік құқық болмайды ... ... ... ... ... те ... Қылмыстық сот ісін
жүргізуге қатысушының құқықтық мәртебесінің ... ... ... ... ... мен міндеттер қатысушының, қатысуы мүмкін құқықтық
қатынастар нысанын түзеді. Осы құқықтық қатынастардың ... ... ... ... ... ... мен ... диалектикалық
аралығын Л.С. Явич нақты белгілеп берген: «…құқықтық қатынастарда құқықтың
мазмұны ... ... ... қатынастардың тікелей мазмұны оған
қатысатын, құқықтарға ие бола отырып, ... ... ... ... табылады» [21, с. 117].
Қылмыстық сот ісін жүргізуге қатысушының іс жүргізу-құқықтық күйін ол
қылмыстық іс жүргізудегі өзінің ... ... үшін ... ... мен міндеттердің жиынтығы ретінде қарастырған жөн. Құқықтық
мәртебелердің диалектикалық арақатынасы әрбір алдыңғы мәртебенің кейінгінің
негізін құрайтындығын, ал кейінгі ... ... ... кіретіндігін
білдіреді. Жалпы құқықтық (конституциялық) мәртебе салалық мәртебе үшін
негіз болып ... ал ... ... ... ... қылмыстық іс
жүргізу мәртебесі) жеке немесе нақты мәртебенің негізі ... ... ... 12 б.]. ... және ... (қылмыстық іс жүргізу)
мәртебелердің арақатынасын зерттей келе, әрбір сот ісін ... ... іс ... күйі тұлғаның барлық құқықтық мәртебесінің
негізі болып табыла отырып, ... ... іс ... ... негіздерін анықтайтын азаматтың конституциялық мәртебесіне
негізделеді ... ... ... В.М. Корнуковпен келіскен жөн [17, 7-
12 б.].
Қазақстан Республикасындағы тұлғаның ... ... ... және ... деп ... ҚР ... II тарауының ережелері
құрайды. Яғни, қылмыстық сот ісін жүргізуге қатысушы ... ... ... ... ... ... адам және азамат болып табылады.
Мемлекеттің тұлғаға қатынасының конституциялық деңгейіндегі түбегейлі
өзгерісі қылмыстық іс ... ... мен ... айтарлықтай
өзгерісін шарасыз туындатады. Қылмыстық іс жүргізу заңнаманың дамуы ... ... ... және жеке мүдделердің тиісті арақатынасын
қамтамасыз ету қажеттілігінен бастау ... ... ... ... қазіргі таңда да көрініс беріп отыр. ... іс ... ... ... адам ... ең бір ... зор ... оның
кішігірім болса да, бірақ төл ... ... ... ... ... және соны талап етуге құқылы болып табылады.
Қылмыстық іс жүргізуде бірқатар жағдайда заңмен қорғалатын мүдде тіпті
осындай ... тану ... ... әлеуметтік құндылықтан да қымбатырақ
болып табылатындығы әділ айтылған. Мысалы, анықтау ... ... ... ... және жеке ... ... қол жеткізу үшін
қоғам мүддесінде қылмысты ашып, кінәліні қажетінше жазалаған жөн, ... жеке ... ... жәбірленуші қылмыстық істі қозғау үшін
қажетті арыз бергісі келмейді ... ... ... ... ... ... қажеттігі жоқ сияқты, осындай және осыған ұқсас жағдайларда заңмен
қорғалатын жеке мүдде ... ... ... ... ... ... ... бағаланады. Заманауи жағдайларда тұлғаның заңмен
қорғалатын мүддесі оған бұқаралық мүдде мәртебесін беруді ... ... ... құндылық болып табылады және ол кез келген ... ... ... ... мүдде тәрізді қарастырылмауы тиіс.
Жарияланған керемет демократиялық ойлардың Қазақстан халқы өткен өмірде
шектен тыс көріп-естіп үлгерген ... ... ... ... үшін ... ... және салыстырмалы түрде қашықтағы болашақты
есептей отырып, олардың жүзеге асырылуы үшін жағдай ... ... ... жөн. Жаңа ... іс ... заңнамасында адамның жоғары
құндылығы туралы конституциялық тезисті жылдамырақ және толығырақ жүзеге
асыру тілегі зор ... бұл ... ... пен ... ұстамдылықсыз іс
бітпейтін секілді.
Алайда, кез келген жағдайда құқықтық ... ... ... ... түбегейлі жаңа қарым-қатынас негіздері қазірдің өзінде
салынуы тиіс. ... ... ... ... мүдделердің
артықшылығы тұлғаның ... мен ... ... ... ... ... мен ... мемлекеттік билік үшін
шек қоятын жағдайда индивидтің ... ... ... ... ... ... ... ұстанымдарына сәйкес келетін тұлға
мен мемлекеттің өзара қарым-қатынастарының жаңа ... ... ... іс ... ғылымымен қоса, салалық заң ғылымдары ... ... ... ... құқықтың жалпы теориясы заманауи
жағдайларда құқықты, тұлға мен мемлекеттің ... ... ... позитивистік тәсілден бас тартып, табиғи-құқықтық
доктрина ... ... ... Оған ... ең ... әр адамға
туғаннан бастап тиесілі басты құқықтар мемлекет пен оның органдарымен қарым-
қатынаста ... ... ... ... адам үшін ... елеулі
тіршілік салаларына мемлекеттің араласуынан тұлғаны оқшаулауды қамтамасыз
етуге шақырады.
Табиғи-құқықтық ... және ... ... ... ... ... табылмайтындығын атай кеткен жөн. Табиғи – ... адам ... оның ... ... ... ... ... баса мән беріледі. Ол адамның құқығын мемлекеттен жоғары
қояды, оның ... ... ... тәуелділіктен адамның
құқықтарын шектеуге бағытталған. Сонымен қатар оң заңнамада ... ... ... бұлыңғыр қабылданатын болады, бұл мемлекеттің
оларды қамтамасыз ету ... ... ... ... ... ... ... демократиялық мемлекет талаптарына сәйкес
болған жағдайда, заңдарға ... ... рөл ... ... ... таңда қылмыстық істер бойынша іс жүргізу
қызметінің мақсаты, мазмұны мен ... ... ... фактор ретінде
қарастырылатыны белгілі. Адамның құқықтары негізгі болып табылуы, қылмыстық
іс ... ісін ... және ... жаңа ... болмысын
білдіруі тиіс.
Адам құқықтары ұғымының пайда болуы, яғни, осы мәселені ғылыми тұрғыдан
түйсіну ... ... ... ... ... мен ... тікелей
байланысты болып табылады. Б.д.д. V-IV ғғ., өзінде-ақ көне грек ойшылдары
(Ликофрон, Антифон және ... ... ... туғаннан тең
болатындығын және бірдей, табиғат орнатып ... ... ие ... айтқан. Аристотель адамның өзінің табиғатын көрсететін және оның өзіне
деген махаббатына негізделген жекеменшік құқығын негізгі құқықтардың бірі
деп ... ... ... ... ... ... діни
мағыналар телінетін. Кейінірек адамның табиғи құқықтары туралы ілім Локка,
Монтескье, Руссо, Кант, Бентам және өзге де ... ... ... ... ... ... ... дамыған сайын
адамның құқықтары ойдағы санаттан бірте-бірте ... ... ... ... ... бекітіліп, құқықтық ... ... ... да бір ... ... ... ... құқықтары әрбір индивидтің ажырамас қасиеттерінің ... оның ... ... ... ... ... Ш.Монтескьенің адам
құқықтарын заманауи түсінуге айтарлықтай әсер еткен ... мен ... ... ... ... ... бұл заңды тудыратын және оны
анықтайтын ... ... ... [23, 79 б.]. ... ... ... ол тек ... заңда бекітіп, орындалуын қамтамасыз ... ... ... пен ... ... маңызды болып табылатын
игіліктерге қатысты орын алып үлгерген қоғамдық қатынастар заңдық тұрғыдан
рәсімделеді.
Осылайша, адамның ...... ... ... ... ... ... абыройы мен қызмет еркіндігін қамтамасыз ететін
табиғи мүмкіндіктері болып табылады [20, с. 498].
Адам ... ... ... және егжей-тегжейлі заңдық рәсімделуі
тиісті халықаралық-құқықтық актілерден бастау алған. ... ... сот ... ... ... бар ... ... Олардың
арасынан 1948 жылғы «Адам құқықтарының жалпы декларациясы», 1966 ... және ... ... ... ... ... ... қатар 1950
жылғы «Адам құқықтары мен негізгі бостандықтарын ... ... ... және т.б., атап ... жөн [24, с. ... ... ... құқықтарының бір айырмасы егер ол аталмыш
мемлекеттің азаматы қасиетіне ие болса, индивидке тиесілі. Олар ... ... ... бірлестік мүшесі ретінде жіктеп
береді. Азаматтың құқықтары ... ... ... ... ... ... ... өкілеттерді құрайды.
Халықаралық-құқықтық құжаттарда қолданылатын «азаматтық ... ... ... ... ... бір ... тыйым салуға байланысты болып табылады. Олардың астарында жеке
басқа, мүлікке және т.б., қол ... ... [25, 151-152 ... Республикасының Конституциясында «құқықтар» санатымен қатар
«бостандық» термині қолданылады: ар-ұят бостандығы, діни ... ... және сөз ... және т.б., Мәні мен ... жағынан бұл санаттарды
тең деп есептеуге болады. Олар өзара бір құбылыстың әртүрлі тараптары
ретінде ... Егер ... ... баса ... ... бұл ... ... өзінің қарауы бойынша өмір сүру, өзіне ... болу ... ... бұл ... ... ... қоғамында
болуына және басқа адамдардың еркіндігімен ... ... ... ... ... ... ... жөнінде сөз
қозғалған жағдайда, онда бірінші қатарға индивид ... ... ол өзін ... ... ретінде жүзеге асыра алатын рұқсат
етілетін мінез-құлық көлемі шығарылады [12, с. 21]. ... ... ... көп немесе аз дәрежеде, толық немесе ішінара құқықтық
жанама түрде ... ... ... яғни ... еркіндік пішініне ие болады
[26, с. 9].
Адам және азаматтың құқықтары мен бостандықатрының ... ... ... да бір ... ... ... ретінде құқықтық
мәртебесінің негіздерін анықтайды. ... оның ... ... ... қарым-қатынасының субъектісі бола отырып, адам онда өзінің ... мен ... ... ... ... ғана бөлігін іске асырады.
Нақты жағдайда нақты индивидке тиесілі өкілеттіктер құқық ... ... ... ... [12, 49 б.]. Олар іс жүргізу
кепілдіктерімен қамтамасыз етілетін ... ... ... ... ... ... жеке ерекшеліктерін сипаттайды. Оның әлеуметтік толысу
деңгейін, ... ... ... мен ... ... үшін жауап беруін
көрсетеді.
Қылмыстық сот ісін жүргізуге ... ... және ... ... ... ... қамтамасыз ету объектісі болып табылады.
«Заңды мүдделер» термині тек ғылымда ғана емес, сонымен қатар заңнамада ... ... осы ... ... ... мен ... ... зерттеуге қарамастан, ол көптеген ғылыми зерттеулердің ... ... ... осы ... ... осы ... ... заңды табиғаты
мен мәні туралы көп дауласуда. Бұл ... қиын ... ... ... ... ... қатысты көзқарасты талдай отырып, келесідей
қорытындыға келген Н.И. Матузовтың пікірімен атап көрсетіледі: ... ... ... ... ... ... емес, субъектінің қасиеті
емес (құқықтық қабілетсіздік), белгілі ... ... ... табылатын
аса ерекше құқықтық феномен тұр» [27, 115 б.]. ... ... ... мүмкін емес, өйткені ғылым осындай ... шешу ... ... ... ... ұғымы туралы барлық айтылған
ұстанымдар ішінен бейнелеп айтсақ, осы проблематиканың оң жағы ... екі ... ... ... ... ... бірі, заңды
мүддені адамның субъективті құқықтарымен ұқсастыру, теңестіру болып
табылады. Оның ... бірі – В.С. ... ... «субъективті
құқықта мүддені жүзеге асыру мүмкіндігін іске асырудың алдында заң шығарушы
оны тұлға және ... ... ... ... ... ... бекітілген құқық ұстанымдарын ескере отырып, ... ... ... ... субъективті құқық шектерінен тыс
тұлға мүдделерінің заңдылығы ... ... ... Егер ... ... сынағына төтеп берсе, ол субъективті құқық формасына түсуге
құқылы, сондықтан да ... ... ... заңды мүдде ... ... ... ... ... ... үнемі заңды болып
табылады [12, 26 ... ... ең ... ... ... ... тұлға мүддесі
ретінде қарастыра отырып, В.С. Шадрин осылайша мәні ... ... ... ... ... мәнін жоққа шығарады. Оның пікірінше,
«заңды мүдделер» нақты азаматтың құқықтары мен ... ... ... тура ... алдын алатын басқа тұлғалардың ... ... ... ... ... ... ... қарастырыла алады,
мұның қандай да бір субъекті өзінің құқықтарын жүзеге асыру барысында орын
алмағаны ... ... В.С. ... ... В.М. ... ... ... табылады, оның пайымдауынша, тұлға ... ... ... ... мен ... оның ... ... қатысты мәселелердің регламенттелу бөлігінде қылмыстық іс жүргізу
заңнамасын жетілдіруге септігін тигізу ықтималдылығын қарастырады. ... ... ... ... беру ... нәтижеде құқықтық
заңдастырудың тамаша тәсілі болып табылады [17, 86 ... ... Е.А. ... оның ... ... ... ... немесе «құқыққа дейінгі» санат болып табылады, соған байланысты ол оны
құқықтық мәртебенің дербес элементі ... ... ... ... [28, 151 ... және екінші ұстанымның да ортақ кемшілігі ... ... ... ұғымдарының дербес құқықтық мәнін ... ... ... ... ... ... ... құралы ретінде құқық
субъектісін пайдалануға жол бермейтіндігінде болып табылады. Заңды ... ... ... тыс та ... етуі ... ... тұжырыммен де
келіспеуге болмайды. «Заңды мүдделер» терминінің атауының өзі оның мәнін
тек заң ғана ... ... анық ... ... ... ... адамгершілік, этикалық және өзге де әлеуметтік-қоғамдық талаптар
оларға оң құқықтық баға ... ... ғана ... ... ие ... ... ... құқықтық мүмкіндіктері В.С. Шадриннің пайымдауынша
тұлғаның құқықтары мен ... ... таба ... ... [12, 28-
29 б.].
Сонымен қатар, Н.Әбдіқановтың әділ ... ... ... ... ... ... ... нақты заңды міндет тарапынан
кепілдендірудің жоқтығымен ... [29, 5 б.]. ... ... ... ... және жалпыға рұқсат етілген құқықтық реттеу ... ... ... да ... ... ... іс жүргізу қызметінің
құралы емес, құқықтық қамтамасыз ету объектісі ғана болып табылады. Мәселе
қылмыстық іс ... ... ... ... ... ... саласы сияқты тек қана құқықтық реттеудің рұқсат ... ... ғана ... ... ... ... және бәрін қамтитын
регламенттеуді талап ететіндігінде болып тұр. Қылмыстық іс ... ... ... нақты іс жүргізу құқықтар мен ... ... ... регламенттеледі. Қылмыстық іс жүргізуге қатысушылардың іс ... іске ... ... ылғи өндірісінде қылмыстық іс қозғалған
лауазымды тұлғаның корреспонденттеуші міндеттердің болуына байланысты болып
табылады. ... сот ісін ... ... ... жүзеге асыру
үшін оның қатысушылары өзінің басқа да құқықтарын ... ... ... Бірақ, оларды жүзеге асыруға байланысты туындаған құқықтық
қарым-қатынастар қылмыстық-процессуалдық болып табылмайды. Сондықтан, біз
қорғаушының «заңға қайшы келмейтін кез ... ... ... құралдары мен
тәсілдерін пайдалану» құқығын (ҚР ... ... 2 ... ... олардың қатысуымен пайда болатын қылмыстық-процессуалдық
қатынастар, құқықтық ... ... ... ... ... олардың
процессуалдық құқықтары тізбесінен алынып тасталуы қажет.
Қылмыстық іс жүргізу кодексінің мәтінінен аталмыш тұжырымдарды алып
тастауды ұсына отырып, біз осы ... сот ісін ... ... ... болу фактісін жоққа ... ... ... ... тек ... ғана ... сезікті, айыпталушы, жәбірленуші,
азаматтық талапкер, азаматтық жауапкер сияқты қылмыстық сот ісін ... да ... ... ... деп ... ... олардың салалық
қылмыстық іс жүргізу заңнамасында тұлғаның ... ... ... ... олар ҚР ... ... құқықтық мүмкіндіктерін талап ... ал ... ... оң түсіндірілуі жағдайында – халықаралық құқық нормаларына ... ... ... табылады. Алайда, кез келген жағдайда қылмыстық іс
жүргізуде тұлғаның құқықтарының формасындағы құқықтық жол ... ... ... Өзге ... жол берушіліктер (яғни, заңды мүдделер)
тұлғаның конституциялық мәртебесінің деңгейінде құрылады да, қылмыстық сот
ісін жүргізуге ... ... үшін ... ... аяқталуына
мүдделігін білдіреді. Олар іс ... ... ... етілетін
қылмыстық сот ісін жүргізуге қатысушылардың іс ... ... ... ... ... сот ісін жүргізуге қатысушылардың өздерінің іс ... ... ... екі түрлі мүдделерін бөлектеуге болады, олар
материалдық-құқықтық және процессуалды-құқықтық ... ... ... ... іс ... ... ... әрқайсысы үшін
қылмыстық істің анағұрлым қолайлы болып шешілуін тілеуді қамтиды. Аталған
мүдделер ылғи заңды болып табылады, өйткені олар ... ... ... Олар ... сот ісін жүргізуге қатысушыларға ... ... ... мысалы, тағайындалған жазаның әділетсіздігі бойынша айыптау
үкіміне апелляциялық шағым ... ... ... беру ... Бұл ... заңды мүдделерді ескере отырып, заң мүдде субъектісіне
өзінің құқық қабілеттілігін жүзеге асыруға, ... ... ... алу мүмкіндігін береді және кепілдік береді деген Н.А. Шайкеновпен
келіскен жөн болар [30, 156 б.].
Қылмыстық сот ісін ... ... іс ... ... өздерінің материалдық-құқықтық мүдделерінің қандай да бір қорғау
құралдарын пайдалану талпынысын жатқызған ... ... Олар ... немесе
заңсыз болуы мүмкін. Заңды мүдделер – қылмыстық іс жүргізу құқығы тыйым
салмаған ... ... ... ... ... ... ... – тиісінше, қылмыстық іс жүргізу құқығы тыйым салған ... ... ... болып табылады. Соңғылардың іс ... ету ... ... ... ... ойымызша, заңды мүдделер қылмыстық сот ісін жүргізуге
қатысушылардың дербес элементі ретінде заңда тура көрсетілмеген, бірақ ... ... ... сот ісін ... қатысушыларының қылмыстық іс
бойынша өздеріне қолайлы және қоғам мақұлдаған ... ... ... ... құқықтық рұқсатты білдіреді.
Адамды, оның құқықтары мен бостандықтарын жоғары құндылық деп ... ... оны ... ... ... міндетін ұстану мен қорғауды
анықтап берген болатын. Қылмыстық іс жүргізуде мемлекеттің атынан қылмыстық
сот ісін ... ... ... ... мен ... ... ету ауыртпалығы қылмыстық сот ісін ... мен ... ... ... ... ... Сот, ... және алдын ала тергеуші сезікті, айыпталушы, ... ... ... ... сонымен қатар басқа да қылмыстық
сот ісін жүргізуге ... ... ... ... мен
жауапкершілігін түсіндіріп беруі және осы ... ... ... ... етуі тиіс (ҚР ... ... 1 ... Бұл
ретте заң шығарушы заңда жалпы нұсқауларды жариялап қана қоймай (ҚР ҚІЖК-
нің 13 ... ... ... ... ... үшін ... іс ... да орнатқан болатын. Олардың қатарына ... ... ... ... бір ... жатады, оның
ішінде, берілген өтінішті тікелей ол ... ... ... ... ету, ал алдын ала тергеу барысында ... арыз ... ... қабылдау мүмкін болмаса, оған арыз берілген күннен бастап ... ... ... ету (ҚР ... 102 бабының 4 бөлігі);
берілген қарсылықтарға рұқсат ету (ҚР ... ... ... істің
барлық материалдарымен танысу және одан кез ... ... кез ... жазып алу мүмкіндігін беру (ҚР ҚІЖК-нің ... және ... ... ... ... ... сот ісін жүргізу органдары
мен олардың лауазымды тұлғалары осы қызмет міндет болып табылатын қылмыстық
іс ... ... ... мен ... ... қамтамасыз ету бойынша
қызметтің басты субъектілері болып табылады.
Қылмыстық іс жүргізу қызметінің барысында іс жүргізу ғана емес, сонымен
қатар қылмыстық сот ісін ... ... ... мен ... ... ... ... тиіс. Ол үшін заң сотты,
прокурорды, ... мен ... ала ... істі ... ... ... мен ... бұзылмайтындай әрекет етуін
талап етеді. Қолданыстағы ... заң ... істі ... ... толыққандылығы мен объективтілігі туралы арнайы норманы
қарастырмаса да, ... ... ... талаптар болуы керек (ҚР ҚІЖК-
нің 49, 193 баптары және ... ... ... және ... ала ... ... ... іс жүргізу бойынша міндеттеріне сүйене отырып, істі зерттеудің жан-
жақтылығы, ... мен ... үшін ... ... ... қабылдап, айыпталушыны әшкерелейтін, сондай-ақ ақтайтын,
сондай-ақ оның ... ... және ... ... З.З. ... ... ала тергеу органдарының істі жан-жақты,
толыққанды және объективті қарастыру туралы нормаларға ... ... ... ... ... өзі ... қорғаныс функциясын жүзеге
асыруға қатысуы бұрыс, жөнсіз болып көрінеді» деген екен [31, 48-б.]. ... ... ... деп ... Қорғау қылмыстық іс жүргізу
қызметінің басты бағыттарының бірі болып табылады, яғни оған тән ... ... ... іс ... ... ... мен
мазмұны бар функция болып табылады. Іс жүргізу қызметінің осы түрінің басқа
іс жүргізу функцияларынан басты ерекшеліктерінің бірі, оның ... ... Ол ... ... ... ... ... күдіктенуді
теріске шығару, оларды ақтатын, олардың ... ... ... ... ... олардың жеке және мүліктік құқықтарын
қорғаудан тұрады. ... сот ісін ... ... ... ... ... міндеті - қоғамдық мүдделерді қылмыстық қол сұғушылықтан
қорғау болып табылады. Айтылғанды бейнебір ... ... ... ісін жүргізуге қатысушылардың мүдделерін қамтамасыз ... ... ... ... мүдделерінде қылмыстылықпен күреске септігін
тигізбейді деп түсінбеген жөн. Қоғамның мүдделерін ... ... ала ... ... ... ... ... кезектегі
міндеті ҚР ҚІЖК-нің 62-67 баптарының ережелерінен ... ... ... ісін ... болуының өзі қылмыстылықпен күрес, жазалаудың болмай
қоймайтындығы принципін қамтамасыз ету ... ... ... ... [32, 5-7 б.]. ... ... тек ... ... ... мен тек кінә ... ... жағдайларын зерттеу барысын толыққанды, жан-жақты және объективті түрде
жүргізуге, сонымен қатар қылмыстық ... ... ... тұлғаның
құқықтары мен заңды мүдделерін жүзеге асыруға міндеттейді. ... ... үшін ... ... ... ... және
айыпталушының құқықтары мен заңды мүдделерін жүзеге асыру болып табылады.
Осы мақсаттың ... бір ... заң ... ... ... ... ... түрлі міндеттерді шешуге бағытталуы мүмкін:
сезіктінің ... ... ... ... ... қатар оның берген
жауаптарының қылмысқа қатысы жоқ екенін тексеру, жазаны ауырлататын, сондай-
ақ жеңілдететін ... ... ... ... ... және ... қызмет тергеуші жүзеге асыратын қылмыстық қудалау және ... ... ... ... ... сот ... ... талдауына басқа әдістемелік тәсілді пайдаланатын болса,
тергеу функциясы ... ... [33, 45-б.]. Осы ... атап ... ... Якубович былай деп жазады: «айыпталушының кінәсін ақтайтын және
жеңілдететін жағдайларды ... ... ... ... оны ... барлық құқықтарын сақтау міндеті сияқты осымен ... ... ... ... ... ... Оның заңмен
қарастырылған міндеттері бұл жағдайда қорғау функциясының мазмұны емес,
айыпталушының қорғану құқығының кепілі ... қана ... [34, 24 ... ... ... ... айыпталушы, олардың
қорғаушысы, азаматтық жауапкер мен оның өкілі, кәмелетке ... ... ... ... өкілі болып табылады. Сезікті мен айыпталушының
қорғауды жүзеге асыруы – оның құқығы. Ол бұл ... ... ... я
болмаса өзін-өзі айыптау жағдайында да болуы ықтимал. Ал ... ол ... ... ... ... ... құқықтары мен
заңды мүдделерін қорғау үшін арнайы шақырылған сот ісін жүргізуге қатысушы
болып табылады. Оның іс ... ... ... ... асыруы
құқықтық міндет болып табылады. Қорғаушының іс ... ... ... ... мүдделеріне сәйкес келетін осындай нәтиже екені анық.
Нақты жағынан – бұл сезікті мен ... ... ... ... ... ... ... жағынан – осы жағдайларға ... ... және ... ... ... ... ... [35, 16-17 б.].
Осылайша, біздің ойымызша, қорғау ...... ... ... ... азаматтық жауапкер мен оның өкілінің,
кәмелетке толмаған ... мен ... ... ... күдік пен
айыптауды, олардың ... алып ... ... ... ... ... сондай-ақ оның мүліктік және жеке ... ... іс ... ... ... ... бірге, осыған дейін айтылғандай, қорғау, қылмыстарды тергеу,
сонымен қатар ... істі ... ... мен бірінші сатылы
соттың арасында ортақ бір нәрсе бар. Олардың барлығы, ... ... іс ... ... ... ... қылмыстық сот ісін жүргізуге
қатысушылардың құқықтарын қамтамасыз етуге ... Яғни ... ... ... сот ісін жүргізуге қатысушылардың құқықтарын
қамтамасыз ету бойынша ... ... іс ... ... ... ету ... жалпы ұғыммен қамтылады.
«Қамтамасыз ету» және ... ... ... ... ... ... В.А. Азаров РСФСР бабының (ҚР ҚІЖК-нің 26-бабы)
қылмыстық іс ... ... ... ... ету
субъектілері ретінде тек сотты, прокурорды, ... және ... ... ... ... қылмыстық іс жүргізу теориясында сезікті ... ... ... ... ету ... ... құқықтарды иеленушілердің өздері, сонымен қатар осыған міндетті
субъектілер: ... сот ісін ... ... ... ... ... ... жалпыға мәлім [36, 90-92 б.]. ... іс ... ... ... мен міндеттерін қамтамасыз етуді
қылмыстық сот ісін жүргізу саласына тартылған және онда жеке ... бар ... ... мен ... ... ... ... іс жүргізу құқықтары мен міндеттерін жүзеге асыру үшін ... ... және ... тікелей жүзеге асыруға бағытталған алдын ала
тергеуші, тергеуші, прокурор, сот пен ... ... мен ... ... сот ісін ... ... ... ретінде қараған жөн.
Осы тұста С.И. Ожегов «күзету» ... ... ... ... ... екенін айта кеткен. Орыс тілінде «күзету» терминінің
мағыналық мәні «күзету» сөзі арқылы беріледі, бұл ... ... ... ... келіп қорғау ұғымы үнемді пайдалану мен ... ... ... ... жүйесін білдіретін анық көрініс
табатын превентивті сипатқа ие ... ... ... мағынасы - өзгеше.
Қорғау – күзете отырып, қол сұғушылықтардан, жау ... ... ... ... [19, 229, 484 б.]. Яғни, қызмет түрі ... ... ... ... ... бағытталған. Олардың тұлға
құқықтарына қатысты ... ... Н.И. ... ... деп ... айтқан
екен: «Олар ұдайы күзетіледі, тек бұзылған кезде ғана қорғалады» [27, ... егер ... мен ... ... құқықтары мен заңды мүдделерін
қамтамасыз етудің құрамдастары ретінде қарастыратын болсақ, онда ... ... ... ... ие ... Тұлғаның құқықтарын қорғау кез
келген ықтимал ... ... ... ... бақылау мен ықтимал
бұзушулықта әрекет етуге дайындыққа, басқаша айтсақ, - кедергісіз жүзеге
асыру күйін ұстануда болып ... [12, 42-б.]. Ол ... ... ... ... қамтамасыз етудің барлық формаларын құқықтар және
(немесе) заңды мүдделер заң негізінде ... ... ... ... ... мен ... ... қол сұғу, оларды шектеу
немесе оларды бұзу ... ... ... ... ... іс жүргізу
қатысушыларының құқықтары мен заңды мүдделерін қамтамасыз ету бойынша
қызметті сөздің кең ... ... деп ... жөн.
Алайда, күзетті бірін-бірі теріске шығаратын ұғым ретінде қарастыру
дұрыс болмас еді. Барлық құқықтар бірдей емес, ... ... ... ... және олар ... қажет етеді. Тұлғаның басқа да
құқықтары бұл ретте күзетулі күйінде қала береді. ... ... ... ... келтірілмеген құқықтар да тіпті көп ... ... ... қала ... ... өзін де ... формаларының бірі ретінде атауға
болар еді, ... ... ... ... пайдалану тұлғаның бұзылған
құқықтары мен заңды мүдделерін қолайлы пайдалануды ... ... ... ... ... ... ... жалпыға танымал
мақсаттарды ұстанатындығы, ал қорғау ... ... ... ... жеке ... әсер ... болып табылады. Сондықтан,
тұлғаның құқықтарын қамтамасыз етудің басты мақсаты, қылмыстық іс жүргізу
қатысушыларының құқықтары мен ... ... ... ... алу ... ... Э.Ф. Куцовамен келісуге болады [37, 102-103 б.].
Тұлғаның құқықтарын қамтамасыз ету іс ... ... ... асыруда қолайлы жағдайлар жасаудың барлық формаларын
қамтиды. В.С. Шадриннің ... ... тек ... ... күзетіп қана қоймай, оларды қорғау, сондай-ақ тұлғаны осы
құқықтарға ие болуы туралы хабардар ету мен ... ... ... толыққанды жүзеге асыру үшін қажетті жағдайлар жасау, сонымен
қатар бұзылған құқықтарды ... ... [12, 40 б.]. ... құқықтарды
иеленуі туралы хабардар ету мен түсіндіруге, құқықтарды толыққанды ... үшін ... ... жасау, сонымен қатар бұзылған құқықтарды
қалпына келтіруді қылмыстық іс жүргізуде тұлғаның құқықтарын ... ... ... ... өзін ... біз ... құқықтарды
күзету мен қорғаудың бір қатарына қоюдың қажеті жоқ деп есептейміз.
Тұлғаны құқықтарды иеленуі туралы хабардар ету мен ... ... ... асыру үшін қажетті жағдайлар жасау ... ... ... Егер ... іс ... ... ... белгісіз болса және ол олардың мазмұнын білмесе, ол өзі ол
құқықтарды басқара алмайды. ... да бір ... ... ... іс
жүргізуге тартылатын азаматты оған тиесілі құқықтар туралы уақтылы хабардар
ету әдетте тұлғаның ... ... бірі ... [38, ... ал ... түсіндіру – оларды қамтамасыз
етудің құрамдас бөлігі немесе ... ... ... [39, ... ... туралы хабардар ету, оларды түсіндіру құқықтарды толыққанды
жүзеге ... үшін ... ... ... болып табылады. Соңғысы өз
кезегінде, ... ... ... ... ... ... ... құқықтарды қорғау ұғымына сәйкес келеді.
Осыдан келіп мынадай сауал туындайды: тергеуші, прокурор, судья ... ... және ... ... басқалар осы субъектіге қылмыстық іс
жүргізуде тұлғаның құқықтарын ... ... ... үшін қажетті
жағдайлар жасауды ... ... ... ... етуі ... Жауап
бірмәнді болуы тиіс. Оларды қамтамасыз етуге қарамастан, тек ... ... ғана ... ... болады. Қылмыстық іс жүргізу қызметі
заңмен ... ... ... ... құқықтары мен заңды
мүдделерін кедергісіз жүзеге асыру күйінде ... ... іс ... ... ... ... шеңберінде, іс жүргізу нысанында
жүзеге асырылуы тиіс. Яғни, тұлғаның құқықтарын ... ... сот ... ... ... өздерінің құқықтарын заңды түрде жүзеге
асыру мен ... ... ... іс ... ... ... ... білдіреді.
Бұзылған құқықтарды қалпына келтіру сонымен қатар қорғаудың анағұрлым
кең құқықтық ... ... ... ... ... ... ... дербес формасы ретінде конструктивті түрде бөлектемеу құқықты бұзу
фактісі анықталған ... ... да, ... ... ... құқықтарды
олардың бұрынғы қалыпты күйіне әкелуге бағытталған белсенді әрекеттерде
болып табылады. Тұлғаның шек ... ... ... ... қорғауды аяқталған деп тануға болмайды.
Қылмыстық сот ісін жүргізу саласында тұлғаның ... ... ... басқа да нысандары кіреді. Бұл, біріншіден, тұлғаға
мемлекеттік ... мен ... ... ... заңсыз
әрекеттерінен тиген зиянды өтеу; ... осы ... ... ... ... ... қолдану (егер тиісті жағдайда
жауапкершіліктен босату заңмен қарастырылмаған болса).
Осылайша, тергеуге қатысқандардың әрқайсысы (Қазақстан Республикасының
азаматы, ... ... ... жоқ ... ... ... оған ... тиесілі құқықтары бар тұлға болып табылады.
Мемлекет заңдармен демократиялық ... ... және ... әділ ... ... мен басқалардың құқықтарын тиісті
түрде тану және құрметтеу мақсатында құқықтарды шектеуді белгілей ... ... ... ... ... құқықтарын
қамтамасыз ету адам туралы, оның өмірі, құқықтары мен босандықтары туралы
жоғары құндылықтар ретінде ... ... ... және адам ... ... ... мен ... (стандарттар) сәйкес болуы
керек.
Тұлға құқықтарының тұжырымы – қылмыстық іс жүргізуде тұлға құқықтарының
орны мен рөлі туралы ... мен ... ... ... жүйесі
болып табылады. Адам құқықтарының тұжырымы мен оның ережелеріне байланысты
аталмыш құқықтардың басымдылығы ... ... ... ... ... ету ... ... көрсету қажеттілігі ғана
емес, сонымен қатар қылмыстық сот ісін жүргізудің тұтас алғанда мақсаттары,
мәні, ... мен ... ... ... ... қылмыстық сот ісін жүргізуде ... ... ... ... ... ... 2009 ... 24 тамыздағы
Жарлығымен құпталған, ... ... ... ... ... ... және ... құқықтары, сондай-ақ, оның құқықтық қолданылуы кешенді түрде, өзара
байланысты түзетулер енгізу арқылы жүзеге ... ... ... саясат - мемлекеттің құқықтық саясатының аса маңызды буыны болып
табылады» деп атап ... ... ... ҚР ҚІЖК ... ... алып қарағанда, қылмыстық іс бойынша сот үрдісін
жүргізуге дейінгі ... және ... ... мен оның ... және ... негізделген құқықтық мемлекетке тән өлшемдерге
сай келмейтіндіктен, аталмыш ғылыми зерттеулердің өзектілігі еш ... ... ... ... ... ... ... мен
қағидаларына өтпес бұрын, өзге - жеке мәселелерге ... ... ... ... ... ... теңдей болу мәселелеріне) әкеліп
соқтырып жататын, ... ... ... кейбір концептуалды
мәселелеріне тоқталып кеткенді жөн көріп отырмыз.
Қазақстанның ... мен ... ... тәжірибелеріне
жүргізген талдаулардан 1997 жылы қабылданған және ... ... ... ... ... ... жаңа ... Процессуалдық
Кодекс, пайымдалғандай Қазақстан заңнамасын ілгері жылжыта қойған жоқ,
қағидалы сипаттағы өзгерулер орын ала ... ... ... осы ... ... ... сұрақтар енді өз шешімін табар деп үміттенген ... ... ... шешпек түгелі, ... ... ... ... одан әрі ... жіберді.
Мысалы, іс жүзінде қылмыстық-процессуалдық қарым-қатынастар жүйесінің
өзгеруі мен болашақтағы ұтқырлығына негіз бола ... ... ... жасамайды. ҚР Конституциясында: «Республика бекітетін
Халықаралық келісім-шарттар оның Заңының ... ... ие ... ... (4 бап, 3 ... деп атап ... Іс жүзінде
заңгерлердің өздерінің адам құқын ... ... ... бар екендігі және оның маңыздылығы туралы жеткіліксіз деңгейде
мағлұматтандырылмауы ... ... ... ... ... ... ... мемлекетіндегі адам құқына нұқсан
келтіру фактілері анықталған Еуропалық соттың адам ... ... ... және оның ... бостандықтарын қорғау жөніндегі
Конвенцияға Қазақстанның «қол қойғаны» ... ... ... ... әлі ... дейін орыс және қазақ тілдеріне
аударылмаған және ресми түрде жарияланбаған.
Өкінішке орай, қылмыстық сот ... ... күні ... ... ... ... құқы мен ... мүдделерін қорғау емес, қылмыстылықпен
күресумен шектеліп қалуда.
Бірінші инстанциялы сот қылмыстық процестің өз ... ... ... ... негізгі тұлғасына айналған жоқ. Бұрынғысынша оны Жоғарғы
Сот билеп-төстеуде. Судьялар арасында: «Қандай үкім шығаратыныңды білмесең,
заңды үкім шығар!» ... ... мәні ... сөз бар. ... барлығы
дерлік қандай үкім шығаратынын тіпті жақсы біледі. Қасқиған сот ғимараттары
мен көлкілдеген сот ... сот ... ... сөз емес қой?! Сот ... ... болуы тиіс. Жаңа ҚПК негізі бұрынғы «кеңес» қағидаларына сай,
ілгерілеуші елдердің ... ... мен ... ... алып
енгізуге орай қаланған. Қолданылып жүрген құқық жүйесі түбегейлі ... ... жоқ, әділ сот ісін ... асыруға ықпал ететін тосын идеялар
қалыптасқан стереотиптік жағдайларда қылмыстық сот ісінің ойдағыдай ... ... сот ісін ... ... ... дамуының аса маңызды
мәселелерінің бірі – ... пен ... ... ... ... құбылулардың жүйесіздігі, қоғам мен мемлекетті ... ... ... ... және ... міндеттер сот
жүргізу ісі арқылы (жоғары лауазымды шенеуніктер мен ірі кәсіпкерлерге
қарсы қозғалған аты шулы ... ... соны ... ... ҚПК ... ... орасан зор мүдделері көрінеді. Осыған
орай, халықаралық құқық нормасы тұрғысында «заңмен» есептесе алатын, заң
(норма) ... бере ... ... ... ... ... ... жөн
болар еді. Адам құқы бойынша Еуропалық ... сай, «заң ... ... ... заң құқықтық айқындылық немесе ... сай ... ... ... ... тұлғалардың мән-жайларға
сәйкес алдын-ала болжамдауына, олардың әрекеттеріне сай орын ... ... ... ... ... ... ... қалыптасуы
тиіс.
Қазақстанның қылмыстық-процессуалдық заңының құқықтық айқындылығы
біршама келіспеушіліктерді тудыруда.
Заңда баға беру ... саны ... ... «айрықша
жағдайлар, ерекше күрделілік, қылмыстық істердің, ... ... ... тым ... ұзақ уақытқа жалғасуы, т.б.». Құқық
қолданушының көздегеніне сәйкес жағдайлардың кең аяда ... ... жол ... Ал, мақсат- қылмыстылықпен күресу болып
табылатын жағдайлардағы шексіз, қарапайым түсініктемелердің ... ... алып ... ... ... ... төмендеп,
қылмыстық әділет ісінің құрамындағы мамандардың ... ... ... ісіне қайта жөнелтілген жағдайдағы статистиканың шамамен
98% айыптау үкімдерін, соның ішінде, ешбір күнәсіз сотталушылардың ... ... ... ... ... дәлелдей түсетіндей. Бұл жағдай
бүгінде біздің түзету мекемелерінің лық ... ... еш ... ... ... одан әрі ... ... лагерь
болып табылатынынан айқын көрінеді.
Қарастырылып отырған мәселелерге байланысты, қылмыстық процестің
заңдылығы ... ... ... ... мәселесі құқықтану ғылымындағы маңызды мәселелердің бірі,
барша ... ... және ... тұлғалардың осы ... және ... ... ... ... дәл және ... қатысты шарттық талаптарын, бірқатар теориялық және тәжірибелік
мәселелерін тудырады.
Мысалы, әдеби деректерде заңдылық ұғымы құқықтың ... ... ... ... ... тең ... ... теориялық ұғымы меншікті ғылыми мәнінен айырылып, көбіне ... сай ... ... ... жазу қарқынымен идеологиялық
қамтушы («заңдылыққа» ... ... ... ... ... ... ... болуы осыған куәландыратындай.
Қазіргі кезде және құқық теориясында да, қылмыстық процесс ілімінде ... ... ... ... ... ... [39, 62 б], ... бұл мәселе жөніндегі пікірлері әрқалай. Құқық теориясында ... ... ... атап ... ... ... әдісті
ұстанушылар заңдылық мәнін нормативтік талаптар ... ... ... ... пір, ... ал, екіншілері оны процесс және құқықты
әрекеттің түпкілікті нәтижесі ретінде (маңыздысы ... ... ... Н.Н.Вопленко 80-ші жылдары заңның психологиялық, тәжірибелік,
идеологиялық тұстарын бөліп ... ... осы ... ... ... ... ... оны жақтаушылар қатары барған сайын өсіп
келе жатқан, құқық пен заңның айырмашылығын тұжырымдау бағытына орай ... ... ... айқындауға болады:
1. Әңгіме нормативтік актілерді жазып беріп қана ... ... яки, ... ... ... ... құқықтық дәстүрлерді де сақтау
жөнінде болмақ.
2. Заңдылық тұлғалардың іс-әрекеттерін ғана ... ... ... де ... алуы ... ... құқықтық тәртіп ретінде (мәнділігі) белгілі бір сипатта
қоғамның құқықтануынан көрінеді және позитивтік құқық (тиісті) ... яки, ... және ... ... ие ... заңдылықты қоғамдық өмірдегі барлық ... ... ... ... ... білдіретін, заңнама
қағидасы болып ... ... ... ... ... ... ... арқылы көрінетін құқықтық тәртіп ретінде
белгілеуге ... ... ... ... сипаттау қылмыстық процесте
қолдануда оңайға соқпайды және болашақта ... ... ... Құқық ұғымын дамушы жүйе ретінде қарастыра ... ... ... ... ... ... бастап жарыса
қарастырылатын қылмыстық процестердің дамуы ондағы заңдылық мәнінің алуан
түрлілігін ... ... ... іздестіру сипатындағы тергеу органының бір жақты
іске асырылатын еркі басты жылжыту күші ретінде қызмет ететін ... ... ... ... шешу барысында құқықтық реттеудің қандай-
да бір кепілдігін бере алмайтын, әкімшілік әдістер қолданылады. ... ... ... ал, жеке ... ... (тіпті судьяның
өзінде) бір жағынан лауазымды тұлғалардың еркін шектейтін және ... ... ... ... ... ... ... ресми жүйесімен қамти алатын, егжей-тегжейлі реттелген
әрекеттік ... ... ... ... ... мәні
ретінде, сәйкесінше, нұсқаулықтар егжей-тегжейлі орындалып, ал, заңдылық
қағидасы ретінде ... алға ... ... ... дамуы және құқықтық бекітілуі құқықтық реттеудің сот
әдісінің пайда болуына алып ... ... ... ... ... түрі ... ... және жеке мүдделерден тұрады. Әділет
органынан өзге процессуалдық міндеттері айыптау, қорғау және істі ... ... ... ... ... сот ... ... ие белсенді
орында. Істі әділетті шешу үшін, ең алдымен, соттың сол аталмыш тараптардан
тәуелсіздігін және процесті жылжытудың негізгі күші ... ... ... тараптарының арасындағы даудың ықтимал ... ... ... қамти алатын, қылмыстық-процессуалдық нұсқасы туындайды. Демек,
соттың тәуелсіздігі және ... ... ... ... ... заңдылық қағидасының мәні болып табылады. ... ... ... және оның ... бұл ... ... ресімдеме” ұғымына сай келеді.
ҚР ҚПК (23 бабы) ... сот ... ісі ... ... мен ... ... жүзеге асырылады деп жазады. Бұл ереже
Ресейдің қылмыстық процесінің маңызды қағидаларының бірі ... ... ... ... мен азаматтардың (құқық қолданудың айрықша
жағдайларында ерекше ... ие) ... ... ... ... ... ... болып табылады. Заңдылықтың
бұл қағидасы ... өзі де, оны ... да ... ... ... қолы ... мінсіз пірін білдіреді. Соттың шын ... және ... іс ... тең ... ... қол
жетпейтін дүние болғанымен заңдылық тәртібі оларды қамти алатын шарттар мен
кепілдіктер жүйесін пайымдайды.
Қазақстан Конституциясының 2 ... ... және ... деп ... ... Ата ... назарындағы адамдардың басты құқықтары мен
бостандық шарттары сипатталады.
Белгілі бір мемлекетке берілген азаматтық ... ие ... ... сол ... ... өзі ... береді. Адам құқы
міндетті түрде оның сол мемлекеттің азаматтылығына қатысты емес. Сондай-ақ,
Ш. ... адам ... ... ... ұғымына айтарлықтай
ықпал еткен жеке тұлға мен мемлекеттің қарым-қатынасы жөніндегі ілімі осы
заң жайында және оны ... ілім ... ... Адам құқы заң құқықтарына
немесе азаматтық құқықтарға қарағанда бірінші ... ... заң ... құқықтарын өз дегенінше белгілемейді, ол мемлекет пен
адамдарға анағұрлым маңызды ... ... ... ... ... ... тек ... түрде ресімдейді.
Адам құқы туралы бүгінгі күнгі заманауи ұғым, ... ... ... ғасырда пайда болған, он сегізінші ғасырда түпкілікті қалыптасқан,
сол кездегі монархтардың шексіз билігін – ... ... ... ... ... туғанынан берілген» идеяларға
байланысты қабылданады. Ф. М. Рудинский әділ ... ... ... ... ... ұзақ ғасырлар бойы, көптеген халықтардың түрлі
доктриналары, философиялық танымдары, ... ... ... ... ілімдері бар. Осы тұжырымдаманың негізі- адамның абыройы мен ... ең ... ... ... табылатындығында». Қазіргі кезде
халықаралық және құқықтық актілермен бекітілген адам құқы ... ... ... не, ... танымауына қарамастан өмір сүруде. Олар
ішкі мемлекеттік ... ... оның өмір ... ... іспетті азаматтың құқықтарына тығыз байланысты болып отыр.
Оның қайсы-біреуінің болмасын танылуы және ойдағыдай қамтылуы – кез ... ... ... қасиеті болмақ. Осы анықтама
классикалық сипаттағы адам құқы формуласы: «Адам құқы мен оның ... ... ... ... шексіз және аластатылмайды ... - деп атап ... ... ... он ... ... ... Конституциясының 4 бабының 4 тармағына сәйкес
«Республика бекіткен халықаралық келісім-шарттар оның ... ... ие және ... ... оны ... заң шығаруды талап
ететіні көрсетілген жағдайлардан ... ... ... ... ... жалпыға танымал халықаралық-құқықтық қағидалар қылмыстық
сот жүргізуге анағұрлым жақын:
• мемлекеттердің ... ... ішкі ... ... күш қолданбау және күш көрсету арқылы қорқытпау;
• мемлекеттердің өздерінің ... ... ... ... ... ынтымақтастығы және бірлігі;
• гуманизм, адам құқы мен әділеттілікті құрметтеу.
Сонымен, ... ... ... мен ішкі ... ... сай, бірде-бір мемлекет олардың келісімінсіз басқа
мемлекеттердің аумағында оның сот ... ... ... бір ... не ... ... ... құқысыз. Мысалы, егер бұл сәйкес
халықаралық шартпен ... ... ... бір мемлекеттің тергеу
органдарының екінші бір мемлекеттің аумағында жүргізген процессуалдық іс-
әрекеттерінің ... еш ... ... деген сөз. Күш қолданбау және
күш көрсету арқылы қорқытпау ... ... ... өзге ... ... ... ... немесе жаулап алып, әскери
акциялар, т.б. іс-әрекеттермен қорқыту арқылы ... ... ... ... ... ішкі ... ... алмайтынын білдіреді.
Мемлекеттердің өздерінің халықаралық міндеттемелерін адал орындауы
ұлттық қылмыстық-процессуалдық заңнама ... ... бас ... ... бола ... көрінеді. Егер
Заңда мемлекет ... ... ... ... ... нормалар бар
болатын болса, онда осы қағидаға сай, шарттың нормалары қолданылады, ... ... ... ... тиіс.
Мемлекеттердің мелекетаралық ынтымақтастығы және бірлігі қағидасы, ең
алдымен, құқықтық ... ... ... ... істерге байланысты
құқықтық көмек көрсету жөніндегі Халықаралық ... кең аяда ... ... ... ... қабылданған халықаралық-құқықтық
нормалардың қатарына мынадай нормаларды жатқызуға болады:
1. Қылмыстық ... ... ... ... келтіретін, жеке
басына құрметпен қарау құқын ... ... ... жәбір көрсету
әрекеттерін қолдануға жол бермеу ... ... және ... ... ... 3 ... Рим, 50ж. 04.11; 84ж.10.12. адамның ар-
намысына нұқсан келтіретін, жеке ... ... ... ... ... ... ... жәбір көрсету әрекеттеріне ... ... БҰҰ Бас ... 88ж. 09.12. ... ... ... бір сипатта ұсталған және қамалған тұлғалардың ... ... ... 6 қағидасы).
2. Егер: а) оны жәбірлеу немесе оны өлім ... кесу ... ... ... ... ... бар болған жағдайда; б) ... ... ... ... қылмыстарды сұратушы тарап саяси қылмыс деп
қарастыратын болса, не ол тұлғаның берілуін сұрату сол тұлғаның нәсіліне,
дініне, ... ... ... танымына, не сұратуларда көрсетілгеннен гөрі
(Беру туралы ... ... 3 ... ... ... ... қатысты болған жағдайда тұлғаның басқа мемлекетке берілуіне тыйым
салу;
3. Әділетсіз тұтқынға алуға немесе ... жол ... ... ... және ресімдемелерге сай жағдайлардан өзге
жағдайларда ешкім бостандығынан айырылмауы тиіс» ... және ... ... ... ... 9 ... Нью-Йорк, 66ж.19.12;
Адамның құқықтарын және негізгі бостандығын ... ... ... ... ... ... ... ұсталушының заңды түрде
тұтқындалғанын немесе шұғыл түрде ұсталғанын соттың тексеру құқы, яғни,
ақталмаған сымсыз ... ... ... ... ... ... тексеру құқы
(Азаматтық және саяси құқықтар ... ... ... 9 ... ... мен оның негізгі бостандығын қорғау Конвенциясының 5 бабының 3
тармағы; Адамның құқықтары мен оның негізгі ... ... ... ... Конвенциясының 5 бабының 3 тармағы; Қандай-да бір сипатта
ұсталған немесе қамалған тұлғаларды қорғау ... ... 11, ... ... ... ... өзінің таңдауына орай, оның
отбасына немесе өзге тұлғаларға тұтқынға алыну ... ... ... ... орны туралы мәлімет беру құқы; отбасының мүшелерімен
көрісу және олармен жазбаша нысанда хат алысу құқы ... бір ... ... ... ... қорғау қағидаларының Жинағының 16, 19
қағидалары);
6. Ұсталушының немесе ... ... ... ... (Қандай-да бір сипатта ұсталған немесе қамалған тұлғаларды
қорғау қағидаларының Жинағының 24-26 қағидалары);
7. Ұсталушының шешім қабылдау ... ... ... қабілетіне нұқсан
келтіретін тергеу әдістерін қолдануға тыйым салу, соның ішінде, оның
өзіне немесе қандай-да бір өзге ... ... ... ... мақсатында ұсталушының ахуалын пайдалану (Қандай-да бір сипатта
ұсталған ... ... ... ... ... Жинағының
21 қағидасы);
8. Ұстау немесе тұтқындау мақсаты ... ... ... ... немесе тұтқындалушыға қатысты ақталмаған
шектеулердің енгізілуіне тыйым салу (Қандай-да бір ... ... ... тұлғаларды қорғау қағидаларының Жинағының 36
қағидасы);
9. Заңсыз тұтқындау немесе қамау, не ... ... ... ... азаматтың өтемақы өндіріп алу құқы (Азаматтық және ... ... ... ... 9, 14 баптары; Адамның
құқықтары мен оның ... ... ... ... ... ... 5 ... 4 тармағы);
10. Ұсталушының немесе тұтқындалушының өзіне тағылып отырған айыптау
негіздемелері мен ... ... ... ... ... егжей-
тегжейлі және шұғыл тәртіппен мәлімет алу құқы (Азаматтық ... ... ... ... ... 14 бабының 3 тармағы (а);
Адамның құқықтары мен оның негізгі бостандығын қорғау Конвенциясының
6 бабының 3 тармағы (а); ... ... мен оның ... ... ... ... 10 ... Қандай-да
бір сипатта ұсталған немесе қамалған тұлғаларды қорғау қағидаларының
Жинағының 10 қағидасы);
11. Оның кінәсі заңға сай ... ... ... ... ... емес деп ... құқы, яғни, кінәсіздік
презумпциясы (Адам құқының Жалпы декларациясының 11 ... ... ... ... ... ... ... 14 бабының 2
тармағы; Адамның құқықтары мен оның негізгі бостандығын ... 6 ... 2 ... ... құқықтары мен оның
негізгі бостандығын қорғау жөніндегі ТМД елдерінің ... ... 2 ... Заң ... ... ... тәуелсіз, әділетті соттың толық
теңдігіне сай тұлғаның ақталмаған ұстауларсыз тағылған айыптауларды
әділетті және жария түрде ... құқы (БҰҰ Бас ... ... 48ж. 10.12. ... адам ... ... 10 бабы; Азаматтық және саяси құқықтар туралы
Халықаралық пактінің 14 бабының 1 ... ... ... ... ... ... ... Конвенциясының 6 бабының 1 тармағы;
Адамның құқықтары мен оның негізгі бостандығын қорғау жөніндегі ТМД
елдерінің Конвенциясының 6 бабының 1 ... Өзін ... ... мақсатында жеткілікті уақытқа және
мүмкіндіктерге ие болу құқы және жеке өзі ... өзі ... ... өзін ... құқы (Адамның құқықтары мен оның
негізгі бостандығын қорғау Конвенциясының 6 тармағы; Азаматтық және
саяси құқықтар туралы ... ... 14 ... 3 ... (d);
Адамның құқықтары мен оның негізгі бостандығын қорғау ... ... 3 ... (b));
14. Құзыретті адвокат тарапынан білікті заңдық көмек алу құқы (БҰҰ
қылмыстың ... ... ... ... ... ролі туралы негізгі ережелердің 6 тармағы. Нью-Йорк,
1990ж. тамыз);
15. Айыпталушының немесе күдіктінің қорғаушыға немесе ... ... ... ... ... қорғаушы немесе аудармашы қызметін
тегін пайдалану құқы (Адамның құқықтары мен оның негізгі бостандығын
қорғау Конвенциясының 6 бабының 2 тармағы; ... және ... ... ... ... 14 ... 3 ... (d));
16. Айыпталушының өзіне қарсы куәларды сұрауға алу құқы ... және оның ... ... ... ... ... куәлардың
құқықтарымен бірдей талаптарға сай ... және ... ... және ... ... туралы Халықаралық пактінің ... 3 ... (е); ... ... мен оның ... ... Конвенциясының 6 бабының 3 тармағы (d));
17. Тұлғаның өзіне қарсы көрсетулер беруіне немесе өзін айыпты ... ... ... ... және тұлғаның осындай
көрсетулер беруден бас тарту құқы ... және ... ... Халықаралық пактінің 14 бабының 3 тармағы (g));
18. Азаматтық және саяси құқықтар ... ... ... 5 ... ... сай, жоғарғы инстанциялы сот үкімін немесе айыптауды
қайта қарау құқы;
19. «Non bis in idem» ... ... ... екі рет ... - лат.),
яғни, түпкілікті айыпталған немесе ... ... үшін ... ... екі рет ... ... салу (Азаматтық және
саяси құқықтар туралы Халықаралық пактінің 14 бабының 7 тармағы);
20. ... өлім ... ... ... ... ... Сот
инстанциясына аппелияциялық тәртіппен шағым беру және қылмысын
кешіруін ... ... бұл ... ... кешіру немесе үкімді ауыстыру
өтінішін өлім жазасына ... ... ... ... ... беруге болады (БҰҰ Экономикалық және Әлеуметтік
Кеңесінің 84ж. 25.05. 21 пленарлық мәжілісімен құпталған ... ... ... ... ... беру ... 6, ... процесс мәселелеріне қатысты Халықаралық шарттарда жалпылай
қабылданған ... мен ... да, ... тек оған ... қарым-қатынастарын реттейтін нормалар да бекітілген.
Қатысушылардың санына байланысты шарттар көп ... және екі ... ... Қылмыстық процесс үшін қылмыстық әрекет іске асырылған мемлекет
аумағынан тыс ... ... ... тергеу және бақылау әрекеттерін
жүзеге асыру кезіндегі түрлі елдердің сот және тергеу органдарының өзара
қарым-қатынас ... ... ... ... ... шарттардың;
процессуалдық іс-әрекеттерді жүргізу ... ... ... ... зор. ... қаласында 93ж. 22.01. Азаматтық,
отбасылық, қылмыстық істер бойынша ... ... ... және ... ... қол қойылғаны белгілі (94ж.10.12. заңды
күшіне ... ... ... ... ... ... ... көбі дерлік өзге мемлекеттердің құқық қорғау
органдарымен Ішкі істер министрлігімен және Қазақстан ... ... ... жасалған.
Құқықтық көмек көрсету шарттарынан өзге, Ресейдің құқық қорғау
органдарының шет ел ... және ... ... ... ... ... ... де консулдық конвенциялармен реттеледі. Сол шарттарға
сай, консулдар сол елдің сотттарының немесе тергеу органдарының ... өзге де ... бір ... ... ... ... мен
мүдделерін өздері қорғай алмайтындығы жайлы деректер ұсынулары міндетті.
Жалпы қабылданған халықаралық ... мен ... ... ... ... ... ... де, жалпы халықаралық
құқық ... ... ... ... де беріледі. БҰҰ 45ж. 26.06.
халықаралық ... ... сай ... «құқықтық норма ретінде
қабылданған жалпы тәжірибе» дәлелі іспетті анықталған (38 ... 1 ... ... ... ... және құқықтық жүйелерді білдіретін барлық
мемлекеттер болмаса да, көпшілік мемлекеттердің тануының нәтижесінде жалпы
халықаралық құқық меншігіне айналады. Заманауи ... ... ... ... ... қағидалар мен нормалар көп қырлы
конвенциялар мен келісімдерден көретіндіктен, ... ... ... өзге де ... декларациялардан, халықаралық органдар мен
ұйымдардың резолюцияларынан, ... ... ... т.б. көрінетіндіктен ресми кейіпке енеді. Аталмыш құжаттардың
беделі тым жоғары.
Негізгі орынды БҰҰ ... ... ... ... ... құқық бұзушыларға қатысты нормаларды әзірлеу Конгрессінің халықаралық
өлшемдерінің тигізетін ... ... ... сот ... ... ... заманауи қарапайым нормаларының ерекшелігі болып
табылады. Конгрестің ... ... БҰҰ Бас ... бекітеді.
Олардың ішінде лауазымды тұлғалардың құқық тәртібінің орындалуына қолдау
көрсету әрекеттерінің ... (1979), сот ... ... (1985), БҰҰ Бас Ассамблеясы (1985) ... ... ... ... және ... ... ... әділ соттың
негізгі қағидаларының декларациясы, қандай-да бір сипатта ұсталған немесе
қамалған тұлғаларды ... ... ... (1988), ... ... ... ережелер (1990), т.б. атап көрсетіледі. Белгілі бір
норманың жалпылама қабылданғанын негіздемелеу оңай ... ... ... ... ... ... а) нормалардың халықаралық
құжаттарда белгіленуі; б) оның жалпылама сипатына ... ... ... в) ... ... ... ... норманың іс жүзінде танылу (трансформация деп атауға болады)
[40, 25б] шарттары ... ... сот ... жеке тұлғаның ... ... ... ... мәні және ... ... ... мемлекет құру азаматтардың
құқықтарына, бостандығына және заңды мүдделеріне берілетін кепілдіктерді
күшейтуден көрінеді. Бұл ереже азаматтардың жеке ... қол ... ... және жеке басына қол сұғумен, қылмыстық-
процессуалдық мәжбүрлеу ... ... ... ... сот
жүргізу ережелерінің аса маңызды [41, 12 б] шарттары.
Азаматтық және саяси құқықтар жөніндегі халықаралық ... ... ... «Осы ... ... деп танылған кез ... ... мен ... ... ... қорғауға байланысты
пайдаланылатын қарқынды құралы... құзыретті билік ... ... ... ... ... ... (2 баптың 3 тармағы)
[42, 52 ... ... ... сөзі барынша жағдай жасау, мүмкіншілік беру,
іс жүзінде мүмкіндік беру деген ұғымды білдіреді [18, 424б]. Дәл осы ... дара ... ... мен заңды мүдделерінің тұрғысында оның
көксегенін нақты ... ... ... ... сөз ... отырып (мысалы, ҚР ҚПК 26, 28 баптары) заң шығарушы дәл осы жеке
дара тұлға мен оның жеке басының қадір-қасиетін ... ... дәл ... ... ... ... нысаны болып табылатынын атап
көрсетеді.
Қылмыстық процесс теориясындағы ... ... ... ... ... көздерінің» синонимі ретінде «процессуалдық
кепілдіктер» деген сөздер де ... ... ... ... ... ... мәні мен мағынасының бір екенін
көрсетеді. Осыған орай, біз В.С. Шадриннің ... ... ... ... ... ... ... келісеміз [11, 39 б].
Қылмыстық сот жүргізу саласындағы процессуалдық кепілдіктер қылмыстық
процестің ойдағыдай орындалуымен, ... сот ... ... құқықтары мен міндеттемелерінің қорғалып, шын мәнінде іске
асырылуын қамтитын, ал, ... ... ... ықтимал құқық
бұзушылықтардан қарқынды қорғайтын ... ... ... құралдар мен әдіс-тәсілдерін қамтиды.
Заңды кепілдіктерді- арнайы кепілдіктерге жатқызатын болсақ, әлеуметтік-
экономикалық, саяси, идеологиялық (рухани) ... ... ... ... ... ... дұрыс болар еді [43, 211-
212б]. Сәйкес ... ... ... әлеуметтік-экономикалық
кепілдіктер жеке тұлғаны, оның құқықтары мен бостандығын материалдық
тұрғыдан қорғауды, ... мен ... ... қылмыстық-процессуалдық
қызмет барысында қорғауды білдіреді. Саяси кепілдіктер қылмыстық ... ... жеке ... ... мен ... ... ... қамти отырып, қылмысты жылдам және толық ... ... ... ... ... іске асырған тұлғалардың айыбын жылдам ... ашу ... ... ... ... бағытына нұсқайды.
Идеологиялық кепілдіктер қылмыстық сот жүргізудің ... ... ... ... бір ... ахуалын суреттейтін және
азаматтарды қылмыстық сот жүргізу ... алға ... ... ықпал етіп, қылмыстық сот жүргізуге қатысушылардың құқықтары мен
бостандықтарына нұқсан келмеуіне қоғамдық ... ... ... ... жағдайлар жасайды.
Жалпы кепілдіктер жалпы қылмыстық іс ... ... ... ... ... қамтитын жағдайлар кешенін құрайды. Бірақ, олар
қылмыстық сот жүргізу міндетінің және оның ... ... ... ... мүмкіншіліктерін ғана анықтай алады. Бұл кепілдіктер
құқық ... ... ... ғана ... олар
автоматты түрде ғана әсер етеді. Жалпы ... ... ... байланысты тікелей жүзеге асырулар болады. Сондықтан да,
қылмыстық-процессуалдық ... ... ... ... (құқықтық)
кепілдіктерге ерекше орын беріледі. Олардың әлеуметтік міндеті, біріншіден,
жалпы кепілдіктерді нормативтік деңгейде бекітіп, оларға ... ... ... Екіншіден, құқықтық кепілдіктер қоғамдық ... ... ... ... мен ... ... ... мінез-қылығын сомдай отырып, жалпы кепілдік шарттарын ерекше
тәптіштеп, бүге-шүгелеріне ... ... ... ... бір түрі олармен қатар материалдық ... ... пен ... іске ... ... ... нормативтік
дәйектеулер) айрықшаланатын процессуалдық кепілдіктер, мінсіз ... ... ... ... ... ... және ... техникалық-міндеттеуші сипаты) [19, 506 б].
Заң әдебиетінің деректеріндегі ... ... мәні ... ... ... ... Осы ұғымның түсініктемесіне қатысты
пікірлерді бүтін үш көзқарасқа біріктіруге болады.
Бірінші топтағы ... ... ... ... ... ... процессуалдық қамту құралдарын белгілейтін құқық
нормаларын ғана қарастыруға ... И.С. ... ... ... – бұзылған құқықтарды қайта ... ... ... ... ... ... қоғамдық қарым-қатынастың
барлық қатысушыларының (соның ішінде, органдар мен ... ... ... ... құқықтарын таптауларына жол бермейтін)
құқықтық талаптарының бұлтарпай ... ... ... ... құралдар (құқық нормалары және құқықтық санкциялар)»
деп ... [44, 64б]. М.С. ... ... ... ... іс ... ... әділ сот міндетін дұрыс ... ... ... ... ... ... деп ... [45,
56б].
Екінші көзқарасты ұстанушы ғалымдар құқық нормасын іске асыру бойынша
процессуалдық қызметпен құқықтық кепілдіктерді теңестіреді [46, ... Л.А. ... ... қатынастарға қатысушыларды өзінің бір
пішінінде іске асыру барысында қажетті әрекетке жетелейтінін негізге ... ... ... ... ... асырылу үрдісінен тыс құқықтық
кепілдік ретінде қызмет атқаратыны жайлы айту ... ... деп ... ... ... сай, ... кепілдіктерді «нұсқаулардың
қылмыстық-процессуалдық құқық нормаларында көрсетілген белгілі бір
субъектілердің ... ... ... ... [47, ... ойымызша, келтірілген пікірлердің әрқайсысы ішінара ғана рас.
Белгілі бір құқықтық норманың ... ... шын ... ... ... сот жүргізудің негізділігін білдірмейді. Құқық нормаларының
кепілдік ету ... ... ... ... іске асырылуы
арқылы көрінетіндіктен, мұндай қамтулардың шынтуайттылығы емес, ... ... ... мен ... ... ... ие. С.А. ... «Егер заң– құқықтық қызмет негізі
болып ... ... ал, ... ... іске ... ... ... табылады»
деген дәйектеулерімен келіспеуге болмайды [48, 96б]. ... ... ... ... ... сот ... міндеттерін қамтушы
пәрменді құрал болып табылатын қоғамдық қарым-қатынастар субъектілерінің
белгілі бір ... ... ... Бұл әрекет процессуалдық заңмен
рұқсат етілген әрекеттерді іске асыру секілді құқыққа ... ... ... өзін ... де ... ... тек ... қызмет процессуалдық
кепілдіктердің ролін атқарады деген пікірмен ... ... ... ... болу ... өзі ... ... субъектілерінің
мінезіне превентивті ықпал етеді. Олардың қылмыстық сот ... ... ... ... ... ... (жеке, мемлекеттік, қоғамдық
заңды мүдделерін қанағаттандыруы) дәл солардың процессуалдық нормалардың
нұсқаулықтарына сәйкес оларға ... ... ... жетелеп, қылмыстық
сот жүргізу барысында олардың алдында тұрған ... қол ... ... ... ... мен ... пайдалануын түсіндіреді. Екіншіден,
құқықтық нормаларды іске асырудан құқықтық қатынастардың туындауы, ... ... ... ... Олар қылмыстық сот жүргізудің
тағайындалған ... мен ... ... етілген процессуалдық
әрекеттер мен олардың шешімдерінің түрлерін анықтайды. Демек, ... ... ал, ... ... ... онда ... ... құқықтар
мен заңды міндеттемелер құқықтық қатынас нұсқасы болып табылады, ал, құқық
қатынасының субъектілерінің әрекеттері оның ... ... [49, ... Оның ... мен ... тығыз, үздіксіз байланыстылығына орай,
процессуалдық кепілдіктер қылмыстық сот ... ... ... ... және ... нормаларды қолдану
мен іске асыру бойынша олар заңды талаптарға сай, жүзеге асыратын ... ... ... ... ұғым екендігі дұрыс
түсіндіріледі.
Кейбір ғалымдар құқық нормаларындағы секілді және оның ... ... ... ... ... ... ... өз бетінше түрлі
жоспарлы кепілдіктер деп есептейтінін атап көрсеткен жөн. ... ... ... ... ... ... мелекеттік
органдардың, қоғамдық ұйымдардың және лауазымды тұлғалардың қызметін
сипаттайтын ... ... ... атап ... [50, ... Н.В. ... құқықтарды, міндеттемелерді және заңды мүдделерді сәйкес
заңды кепілдіктермен ... ... ғана ... ... ... назардан тыс қалдырмайды. Ол қызметті осындай құрал ретінде
қарастыруды ұсынады [51, 201 б]. ... ... ... даулы әрине.
Құқық субъектілерінің қызметінің табиғаты ұйымдастырушылық емес,
процессуалдық-құқықтық ... ие. Ол ... ... ... және құқықтық қатынас сипатында іске асырылады. Оны автор
Н.В. Витрук ұсынатындай «кепілдіктердің кепілдігі» деп ... ... ... құқық нормасында да, процессуалдық қызметтің де мақсаты біреу-
қылмыстық ... ... өз ... және ... ... сот жүргізу міндеттерін іске асыру мүмкіншіліктерімен қамтуға
қызмет ету.
Бірақ, қарастырылған дәйектеулерді түбегейлі бұрыс деп ... ... ... ... ... нәтижемен қамту бойынша құқық
нормалары мен және процессуалдық қызметтің ролінің өзінің ... ... атап ... бұл ... өз ... екі ... ... тууына
алып келмейді. Қылмыстық-процессуалдық құқық нормалары және процессуалдық
қызмет процессуалдық кепілдіктердің ... ... ... ... ... сот ... ... қол жеткізу құралы мен әдіс-тәсілдеріне
жатады. Қазақ тілінде «құрал» сөзі ... ... ... ... қару (бұйым, әдіс-тәсіл құралдарының ... ... ал, ... ... ұғымы бір нәрсені іске асыруда,
белгілі бір жұмысты жүзеге асыруда қолданылатын әрекет ... ... ... талқыланады [18, 758, 755б]. Сондықтан да, құралдар (құқық
нормалары) мен әдіс-тәсілдердің (процессуалдық ... ... ... бірегей құқықтық ұғымын құрайды.
Қылмыстық –процессуалдық кепілдіктер ... ... ... ... Р.Х. ... а) заң мәртебесі; ә) заңның біртұтастығы
мен нығаюы; б) жеке тұлғаның ... мен ... ... в)
қоғамның заңды мүдделерін күзету; г) мемлекеттің заңды ... ... ... кепілдіктерді айырықша атап көрсетеді [52,
20 б]; О.К. Қопабаев: а) ойдағыдай құқықтық ... ә) ... б) ... айыптаудан; в) құқықтар мен бостандықтардың өзін-өзі
қорғауы; г) айқын қылмыстық бұйрықты орындау ... ... ... ... [53, 103-126 ... ... ... айтарлықтай
маңыздылығына қарамастан, олардың барлығын негізгі екі топқа ... ... сот ... және әділ сот ... ... ... ... мен заңды мүдделерінің кепілдігі. Соңғы мәселені біз тар
мағынада қылмыстық сот жүргізу органдары мен ондағы ... ... ... ... ... құқықтық құралдары мен әдіс-
тәсілдері деп ұғамыз. Олар қылмыстық сот жүргізуді ... ... мен ... ... ... ... ... береді.
Әділ сот пен жеке тұлғаның құқықтарына кепілдік ету бір ... ... ... ... ... яки, ... ... процесс үшін жалпы
сәйкес қызметтің мақсатымен қамтиды.
Сонымен қатар, әділ сот пен жеке тұлғаның ... ... ... тым ... емес ... және ... ... белгісі әрдайым бола бермейтіні жайында ғалымдардың пікірімен
келіспеске болмайды [11, 36 б]. Қылмыстық сот жүргізуде қоғамдық және ... ... ... ... жеке ... мүдделерін қорғауға
көзделген дау-дамайдың өзі тіпті қажетті жағдайларда мемлекеттің мүддесіне
келтіретін пайдасы шамалы арнайы кепілдіктерді көздеп жатады [54, 24 ... де, ... іс ... барысында бір уақытта жеке тұлғаның,
қоғамның және мемлекеттің мүдделерін қамтуды ... ... ... емес ... де ... ... жөн. Жеке тұлғаға қатысты мәжбүрлеу
мүмкіндіктеріне сүйенетін және қылмыстылықпен күресу ... қол ... ... жеке ... ... ... қол сұғу мүмкіндіктеріне
ие мемлекетік билік аясы міндетті түрде қатаң және ... ... жеке ... мен ... мемлекет – бір-біріне қарама-
қайшы, жауласқан тараптар емес. Мемлекеттің мүдделеріне ... ... ... ... тани келе, мемлекетсіз, ол орнатқан және
қамтитын заңды ресімдемелерсіз аталмыш ... іске ... ... ... ... [55, 11-13 б]. жеке тұлғамен өзара қарым-қатынас орнату
барысында құқық биіктігінің негізінде оның басымдылығын ... ... ... жағдайда демократиялық қоғамның кескінін барша заңды
құралдармен пәрменді ... ... ... ... ... жеке ... ... ахуалының кепілі бола алады [56, 26-27 б].
Мемлекет қылмыстық-працессуалдық ... ... ... ... ... ... және ашуына, ол әрекетті іске ... ... ... іс-шараларды қолдана отырып, жазалауға деген орынды
мүддесін қамти алады. Қылмыстық сот ... ... ... ... сипатындағы процессуалдық құралдарды ... ... әділ сот ... ... және оған ... ... залалды өндіріп алу кепілдігі болып табылады. ... ... бір ... ... ... ... қолдану соттың шешімінің әділдігіне ынталы өзге тұлғалар ... ... ... ... сот ... жеке ... құқықтарына кепілдік беру, ең
алдымен, процеске қатысушылардың құқықтары мен бостандықтарын ... ... ... ... ... Олар азаматтарға қылмыстық іс жүргізу
барысында да жеке тұлға ретінде ... ... ... және сот қателерін
жоюға, не барынша бәсеңдетуге мол мүмкіндік ... ... іс ... жеке ... ... ... әділ сот ... арасында белгілі бір қатынас бар ... Жеке ... ... ... қоғамдық мүддені қорғау
мүмкіншіліктеріне нұқсан келтірмеу керек, және ... өз ... ... қорғау жеке мүддені қорғау мүмкіндіктеріне бөгет болмауы
тиіс. Жеке тұлға мен әділ сот кепілдіктерінің қатынастылығы оның ... ... ... ... қылмыстық сот жүргізуге қатысушылардың
мүдделерінің тепе-теңдігін ескеруге бағытталғаны ... Оның ... ... ... ... ... ... саласындағы жеке тұлға мен қоғамның (мемлекеттің) ... ... ... ... ... ... ... жеке тұлғаның кепілдіктерін қылмыстық іс ... ... ... жәбірленушінің және өзге де
тұлғалардың заңды мүдделері мен құқықтарын қорғауға бағытталған әділ ... ... ... түрі деп ... ... ... пікірінің дұрыстығын мойындамасқа болмайды [57, 56 б]. Мәні
жағынан қарама-қайшы емес, дәл осы ... ... өз ... ... ... ... бітұтас ұғымы жүйесінде жеке
тұлғаның құқықтарымен қамту ретінде қарастырған ... ... мәні мен ... ... ... ұғымын қалыптастыруға мүмкіндік береді. ... сот ... ... кепілдіктер – қылмыстық сот жүргізу міндеттеріне
қол ... ... ... ... ... мен ... қылмыстық іс жүргізуге қатысушылардың барлығының өз ... ... ... алу ... негізгі құқықтық сипаты, яғни, процессуалдық кепілдіктердің
негізгі құқықтық сипаты - процессуалдық кепілдіктерді өзге ... ... ... ... деп Э.Х. ... дұрыс атап көрсетіп
кеткен. «Міндетін дұрыс ... әділ сот ... ... ... ... аса ... емес бөлшектерден біршама
сенімді жүйе құрумен қамти алатын ... ... ... ... ... ол. Әділ сот кепілдігінің мәні: 1) жүйе ... ... ... ... ... етуге қабілеттілігі; 2) жекелеген
бөлшектермен кіші жүйелердің артық қорымен қамтиды, яки, ... ... ... демек, жалпы бүкіл жүйенің ... ... ... ... және ақпараттардың кіші жүйелерінің
қосарланған (қосымша) жалғасуын құрайтын ... [58, 34 ... ... ... көкейтесті мәселелерін
қарастыратын ғалымдар түрлі ... сай ... ... ... ... ... кепілдіктердің жекелеген
қырларын ашатындықтан, олардың әрқайсысы өзіндік бағалық мәнге ие.
Адамды жәбірлеу және өзге де ... ... ... адамның ар-
намысын таптайтын жазалауларды қолдануынан еріктілік құқын зерттеуші В.Д.
Гончаренко заңды кепілдіктерді былай атап көрсетеді:
- заңды ... ... ... қорғау және оны іске асыру
шарттарының жалпы (саяси, экономикалық, ... ... ... ... және ... ... ахуалы; әлемдік тәртіп ахуалы;
құқық жүйесінің құқық мәдениеті және ... ... ... ... ... жеке ... ... мәртебесінің негізі болып
табылатын құқықтық қағидалары;
- заңды кепілдіктер -құралдар: оның кепілдік ... ... ... ... ... құқықты іске асыру және оны қорғау
қызметі; құқықшығармашылығы, құқық қолдану, осы құқықты ... ... ... ... ... ... ... нақты құқық пен оның айқын ... ... осы ... және оның ... құқық жүйесіндепысықтайтын халықаралық-құқықтық нормалардың
трансформациясы; аталмыш құқықпен ... ... ... осы ... ықпал ету және марапаттау; сәйкес ... ... және ... ... бұйрық және
ресімдемелік-процессуалдық тәртіп; аталмыш тәртіппен қамту ... және ... ... ... ... жөніндегі
фактілердің анықталуы және оларды болдырмау шаралары; ... ... ... қалпына келтіру, залалды өтеу және одан ... ... ... ... ... ... оның ... тыйым салу: заңды біліктілік және аталмыш
құқықты қамтитын құқық нормаларын талқылау [59, 116-117б].
Осы ... ... ... ... ... және оның әрбірінің құрамдас бөлшектерінің мәнін автордың жеке
түсінігі көрінеді. Процессуалдық кпілдіктерді анықтауға ... ... ... біз аталмыш сыныптаманы міндетті түрде қабылдай
алмаймыз. Субъект құқықтары мен оны іске ... ... ... бір ... ... күмән тудырады. Біз, бұл процессуалдық
кепілдіктердің: мәні мен мазмұнының біртұтас құқықтық ұғымдарының өзара
байланысты ... екі, өз ... ... ... деп ... біріншісі жеке тұлғаның құқықтары мен заңды мүдделерін қамтитын және
қылмыстық сот жүргізудің ... ... қол ... кепілдігін
бере алатын процессуалдық құралдарды белгілеп береді. Бұл топқа жалпы
(экономикалық, саяси, рухани) ... ... ... әсерінің
әлеуеттік мүмкіншілігіне ие болатындықтан заңды ... ... жөн. Ол ... ... ... ... ... әрекетімен іске асырылады. Процессуалдық кепілдіктерді
қолдану бойынша процессуалдық қызметтің барлық түрлері оларды ... ... ... табылады және процессуалдық кепілдіктердің ... ... Бұл ... мәні мен ... ... байланысына орай, бұл
сыныптама тек шартты сипатқа ие ... ... ... ... болар еді.
Заңның әдеби деректерінде келтірілген процессуалдық кепілдіктердің
сыныптамасының көбі дерлік зерттелетін құқықтық құбылыстың мағыналық ... ... Л.Д. ... құқықтың шынтуайттылық және азаматтардың
бостандығы оның әрекетшілдіне байланысты болатын заңды кепілдіктердің үш
түрін атап ... ... бұл, ең ... ... ... ... лауазымды тұлғалардың ерекшеліктері мен азаматтардың
тиесілі құқықтары мен бостандықтарына байланысты мәселелердің ... ... бұл ... асыра сілтеушілікке жол берілуден көрінетін
мемлекеттік органдардың құзыреттілігі. Екіншіден, бұл ... ... ... ... және азаматтардың
нұқсан келтірілген, бұзылған құқықтарының қайта қалпына келтірілуі ... ... ... заңды кепілдіктер екі ... ... ... а) ... ... ... (құқықтар мен
бостандықтардың құқықтық деңгейде іске ... ... заң ... ... ... ... (заңның оларды қорғайтын құралдары).
Кепілдіктердің бірінші тобы жеке тұлға мен ... үшін ... ... ... іске ... ... және құқық бұзушылыққа қатысты
емес. Оған заң күшін сипаттайтын нормалық ... оның ... ... қолданылу аялары, материалдық негізі, олар байланысты болып
келетін ... ... қоса ... ... ... асырылуының
процессуалдық ресімдемелерін кіреді. Жеке тұлғаның ... ... ... әдетте, олар бұзылған күнде: оларды іске асыру
жолындағы бөгеттер, тұлғаның ... ... бас ... ... ... ... тарабының белгілі бір заңды міндеттемелерін
атқармауының салдарынан туындайды [61, 66-67 б].
Жеке ... ... ... ... ... ... Э.Ф. ... процеске қатысушылардың нақты құқықтары мен
міндеттері дәлі осы ... ... ... ... дәйектеулер
жасады. Процессуалдық құралдың жалғыз өзін кепілдіктер қатарына ... ... өзге ... ... ... ... [62, 203 б],
процессуалдық мазмұнын [63, 3б] және тіпті қылмыстық процесстің өзінің [64,
133б].қағидаларын осылай деп есептейді.
Біздің пікірімізше, ... ... ... іске ... іске асыруларына мүмкіндік беретін, өзінің мазмұны жағынан
әрқалай болып ... ... ... ... ... ... кепілдіктер деп санайтын
Т.Н. Добровольскаяның дәйектеулері ең ұтымды дәйектеулердің бірі ... 13 ... ... ... көзқарастық пікірлерді талдай отырып, олардың
әрбіреуінің азды-көпті ұтқыр ... ... ... ... Ғалымдардың
кепілдік ретінде атап көрсеткен процессуалдық құралдары жеке тұлғаның құқын
қамтуға қызмет етеді деген В.С. ... ... ... ... 38-39 б]. ... ... құралды қылмыстық процесске қатысушы үшін
маңызды, белгілі, нәтижеге қол жеткізуге ... бір ... ... құқық қатынастарының аясында ғана процессуалдық ... ... ғана ... ... ... ... негізгі аспаптар
және қосалқы-қамтушы аспаптық құрал ... ... ... ... ... ... қатынаста процессуалдық кепілдік қызметін
атқаратын ... ... ... Егер ... іске ... ... туындайтын болса, нда ол жаңа
құқықтық қатынастың негізгі ... ... ал, оның ... ... ... ... Тек әділ сот кепілдіктеріне немесе жеке
тұлғаның қылмыстық процесстегі кепілдіктеріне ... ... ... тобының тектік сипаты ғана өзгерместен қала бермек.
Бірақ, белгілі бір ... ... ... бір ... кепілдіктермен теңестірілуі оның қосымша міндеттерінің бар
екендігін жоққа шығармайды. Оның ... өзге ... ... ... ... ... қатар, процессуалдық кепілдікті пайдаланған
тұлғаға ... ... ... нәтижеге қол жеткізуге әкеліп ... ... сот ... ... ... заңсыз және
негізсіз тұтқынға алынуы жөнінде жазылған ... ... сот ... ... өзге қатысушылырдың процессуалдық
құқықтарының бұзылғаны анықталады. ... жеке ... ... ... ... мен ... тұлғалардың назарын қажетті іс-шаралардың
қолданылуын талап ететін осы мән-жайлар мен ... бұзу ... ... Сот қажет деп табатын болса өзге жағдайларда да жеке ... ... ... ... (ҚР ҚПК 59 ... 5 бөлімі).
Демек, айыпталушының құқын қорғау тұрғысындағы бір процессуалдық
құралын іске асыру өзге субъектілердің заңды ... ... ... әділ сот қорғауының құқықтық құралдарының әрекеттерін бастауға
қауқарлы.
Жекеше алып қарағанда ... ... ... ... ... құқықтары, лауазымды тұлғалардың міндеттемелері, қылмыстық
процесстің қағидалары, т.б. іске асырылатын жеке тұлғаның құқықтарын ... ... ғана ... ... [66, 24 б]. Процессуалдық кепілдік
жүйесінің жекелеген бөлшектерінің әрекеттерінің бір алқапта бір бағытта
қызмет ... яки, ... сот ... тағайындалуы процессуалдық
кепілдік жүйесінің жекелеген бөлшектерінің өзара ... ... ... ретінде қызмет етеді. Процессуалдық кепілдіктердің көпміндетті
сипаты, олардың ... және ... ... бір ... шешілуін
қамти алуы олардың өзара ұштаса қызмет атқаруларының негізі болып табылады.
Әрбір процессуалдық ... ... ... ... бар ... жеке ... ... қорғалуы мен күзетілуі арқылы ... ... сот ... мақсатына қол жеткізумен қамтиды. Демек,
процессуалдық кепілдіктер ... сот ... ... ... ... ... сот жүргізуге қатысушылардың құқықтары мен
заңды мүдделерін қамту барысындағы ... ... іске ... құралдар мен әдіс-тәсілдердің органикалық бүтіндігі.
Жалпы, процессуалдық кепілдіктердің тізілімінің ашықтығы жайлы пікірді
қолдай отырып, олардың негізгі деректік көзі тек ... ғана емес ... атап ... қажет. Егер қылмыстық сот жүргізу
саласында қолданылатын барлық процессуалдық ... ... ... ... орай ... ... ... үш топты аламыз.
Қылмыстық процессе субъектілерінің құқықтары мен заңды мүдделерін қамтитын
халықаралық-құқықтық ... оның ... ... Екіншісін-
конституциялық, ал, үшіншісін- арнайы түрлері ... ... ... ... атауы оның құрамын ... ... ... ... қарым-қатынастарды реттеуге арнайы құрылған қылмыстық-
процессуалдық заңның нормаларының құрайтынымен сипатталады. Бұл топқа өзге
заңдармен бекітілген қылмыстық-процессуалдық ... да ... ... құқықтық реттеудің жалпы мәні және заңды күші бірдей болуы
біріктіреді.
Сонымен, қылмыстық процестегі ... ... ... кепілдіктер ұғынына қарағанда кеңірек. Соңғысына
қылмыстық-процессуалдық заңда бекітілген және ... сот ... ғана ... ғана ... жөн болады.
Процессуалдық кепілдіктердің барлық түрлерінің үйлесімді үндестікте
атқарған әреккеттерінің нәтижесінде ғана ... сот ... ... қол ... және жеке ... ... қамту мүмкін.
Халықаралық құқық нормалары ұлттық заңнамада белгіленуі тиіс сот ... ... мен ... және олардың арнайы процессуалдық
кепілдіктерінің шағын өлшемдерін белгілейді. Олар қылмыстық-процессуалдық
нормаларды құрайтын Қылмыстық-процессуалдық кодекске және өзге де ... ... мен ... енгізуді міндеттей отырып, заң
шығарушының жетекшілік ететін нұсқаулығы ретінде қызмет ... ... ... ... ... мұндай шарттардың жоқ болуы
жағдайында немесе қазақстанның қылмыстық-процессуалдық нормаларына ... ... жеке ... ... қамту мақсатында ... ... және оның ... әрекетінің негізінде
туындайтын қылмыстық-процессуалдық қарым-қатынас қылмыстық сот жүргізуге
қатысушылардың ... ... ... мен ... қамтиды. Бұл мақсатқа, ең алдымен, өзге ... ... ... ... жеке тұлғаның сол конституциялық құқықтарының өзі,
сондай-ақ, азаматтардың құқықтарының негізсіз ... ... ... ... ... мен ... ... мен
тағайындалу ережелері қызмет етеді. Мұнан басқа, ҚР Ата Заңының қылмыстық
сот жүргізу және ... сот ... ... ... жүйесін жасай
білуі оны салалық заңнамалардың заңды тұғыры деп есептеуге мол мүмкіндік
береді. ҚР Конституциясының нормаларын ... ... ... де, сот
тәжірибесінде де қылмыстық іс ... ... және ... ... халықаралық-құқықтық нормаларын қолдану кепілі болып ... ... ... ... ... ... ҚР Конституциясына
енгізе келе (VII тараудың 13,14,16 ... заң ... ... көзі болып табылатын іс жүзіндегі қолданылатын нормалар
жүйесіне ... ... ете ... ... ... бағышталған ғылыми еңбектерде
қылмыстық-процессуалдық нормаларды қолдану саласындағы олардың сыныптамасы
былай ... 1) ... ... ... ... ... бүкіл
жүйесін қамти алатын нормалармен көзделген, сот жүргізудің негізгі
талаптары, не ... ... мен ... ... ... ... 2) реттеуші әсерімен белгілі бір
сипаттағы ... ... ... нормалармен көзделген
процессуалдық кепілдіктер [67, 106 б].
Процессуалдық кепілдіктердің алғашқы ... ... ... ... ... ... ең ... қылмыстық
процесстің конституциялық қағидалары құрайды. Нормативтік сипатқа ие
құқықтық жүйенің ... ... ой ... олар ... ... ... оның мәні мен маңызын анықтайды. Жеке ... ... ... деп қарайтын және осы жеке тұлғаның ... ... ... сол ... ... міндеті деп санайтын қоғамда
қалыптасқан ұстанымды қағида ретінде іс жүзінде ... сот ... кез ... ... де және ... ... ... да ең негізгі міндеттері болып табылады. Қылмыстық сот жүргізу
ісінің процессуалдық кепілдікті қағидаларының ... ... ... сот ... ... ... ... құқықтары мен
заңды мүдделерін қылмыстық-процессуалдық заң қағидаларына негізделген
нормаларын қолдануы арқылы ... Десе де, ... ... айтып
кеткеніміздей, ҚР Конституциясы оның нормаларының тікелей әсер етуін,
соның ішінде, онда ... ... ... әсер етуін көздейді.
Олардың кейбіреулері қылмыстық сот ... ... ... ... ... ... іске ... механизмінсіз-ақ
қолдануға болатындай етіп қалыптастырылған (мысалы, ҚР Конституциясының 18
бабының 2 тармағы, 25 ... 1 ... 77 ... 3 ... ... ... тікелей, сонымен бірге, жанама түрде ... ... кез ... ... бұзылуы, сөзсіз, қабылданған
процессуалдық шешімдердің бұзылуына, не ... ... ... ... деп ... алып келеді. Сонымен, жалпы
құқықтық кепілдіктердің қағидалық сипаты заң нормаларында ... ... ... ... де, жеке ... құқықтары мен мүдделерінде
қамтудың шынайы құралына айналады.
Олардың реттелген әсері қылмыстық сот ... ... ... ... ... ... ғана ... олар екінші
топқа жатқызылады. Оларға, бірінші кезекте, салалық заңнамада ... ... ... де, ... ... бір ... ... қалыптастырылған жеке тұлғаның құқын қамти
алатын процессуалдық кепілдіктер де жатқызылады. ... 1998 жылы ... БҰҰ Бас ... 43/173 ... ... ... бір сипатта ұсталған немесе абақтыға қамалған барлық тұлғаларды қорғау
қағидаларының жиынтығы тұтқынға ... ... мен ... мен заңды мүдделерінің процессуалдық кепілдіктерін қамтиды.
Процессуалдық кепілдіктердің екінші тобы тек ... ғана ... ... ... ... ... ... тобын одан әрі ... ... ... ... Оның ... ... сот ... ісінің конституциялық құқықтарына сәйкес келуі және
белгілі бір сипаттағы тергеу және сот жағдайларында ... ... ... алуы ... Жиынтығында олар қылмыстық-
процессуалдық құқықтың жекелеген ... ... ... ... ... ... мән-жайлардың негізінде, біз қылмыстық сот жүргізу
саласындағы процессуалдық кепілдіктер – қылмыстық сот жүргізу міндетіне ... ... ... ... ... мен құралдар және
қылмыстық процеске қатысушылардың барлығының өздерінің құқықтары ... ... іске ... ... деп ... процестегі қылмыстық-процессуалдық кепілдіктер» ұғымының
маңызы «қылмыстық-процессуалдық кепілдіктер» ұғымына қарағанда ... ... ... ... ... сот ... ... қатысушылардың құқықтары мен заңды мүдделерін
қамтушы қылмыстық-процессуалдық құралдардың ... өзін ... ... ... тек ... ... ... және қылмыстық
сот жүргізу саласында ғана қолданылатын түрлерін ғана атаймыз.
Айыпталушы мен күдіктінің құқықтарының ... ... ... ... ... және қылымсытылықпен күресу ахуалына кері
ықпал ететін олар лайықты емес ... беру деп ... ... болмас
еді.
Қылмыс деңгейі, құрылымы және қарқыны, ең алдымен, қылмыстық процесстің
саласынан тыс жататын криминогенді факторларға ... орын ... ... ... жеке ... ... ... қорғалмауы тергеу барысын жүргізіп отырған мемлекет тарапынан
асыра сілтеушілікке және тұлғаның құқына немқұрайды ... ... ... ... ... ... қауіп төндіріп, ең соңында, ... ... жол ... тиіс, қоғамның өзіне де қауіп төнуіне
әкеліп соқтырады.
Процессуалдық мәжбүрлеу шараларының қолданылуы, адам құқының кез ... ... және ... ... ... барысында шектелуі, қатаң
түрде ... ... ... ... іс ... сай ... ... тиіс.
Егер тергеуге қатысушы азаматтар ... сай ... ... ... салынбаған барлық әдіс-тәсілдермен қорғауға құқылы
болатын болса, ал, тергеу органдарына қатысты: ... тіке ... ... ... ... ... ... ереже бар.
Процессуалдық кепілдіктер жүйесі- қылмыстық іс бойынша ақиқат орнату
мақсатында қылсыстық сот жүргізуге қатысушылардың ... мен ... ... ... ... ... ... іске асырылатын
процессуалдық әдіс-тәсілдер мен құралдардың органикалық бүтіндігі.
Жеке тұлғаның құқықтары мен ... ... ... әділ сот ... кепілдіктерінен айырмашылығы оның нысанының қылмыстық сот
жүргізу саласына ... жеке ... жеке ... болып
табылатындығында. Дәл осы сипаты қылмыстық сот жүргізудің белгілі ... ... ... жеке ... ... ... ... оның құқықтары мен заңды мүдделерін процессуалдық кепілдіктердің
қарастырылатын ... ... ... ... Сот ... жүзеге асырушы лауазымды тұлғаларда, кәсіби қабілеттері ... ... ... ... ... ... байланысты қылмыстық-
процессуалдық іске араласуы тиіс, қылмыстық ... ... ... сот ... ... жеке мүддесі болмайды. Біздің
пікірімізше, қылмыстық сот жүргізуге ... ... істе ... ... ... ... өзге ... құқықтарын қорғайтын)
мен куәлердің құқықтық мәртебесінің процессуалдық кепілдіктеріне ... жеке ... ... және ... ... қорғаумен қамту туралы
айтуға болады.
Адам, азамат және қылмыстық сот жүргізу ... ... ... бір ... ... ... нақты субъектінің
иеленетін барлық құқықтары мен міндеттемелері оның ... ... ... ... және ... лазым.
Жеке тұлғаның заңды мүдделері қылмыстық сот жүргізу ... ... ... өз ... болып табылады және
заңда тіке көрсетілмеген, ... ... сот ... ... ... ... және өздеріне жағымды қылмыстық істің нәтижелеріне жетуге
ұмтылуына тыйым салынбаған құқықтық мүмкіншіліктерін білдіреді. Құқықтық
реттеудің ... ... ... ... гөрі қылмыстық процессте заңды
мүдделер процессуалдық қызмет құралы емес, құқықтық қамту нысаны ... ... ... ... салуларға байланысты билік ... ... ... ... оның ... нақты процессуалдық
құқықтар мен міндеттемелермен ... ... ... ... тәртібін көздейтін, құқықтық реттеудің рұқсат
берілген сипатының көмегімен ғана ... ... ... ... ... қамтитын тәртібін талап етеді. Қылмыстық сот жүргізу
ісіне ... ... ... іске асыру мүмкіндігі үнемі
қылмыстық іс өндірісінде жатқан лауазымды тұлғаның міндеттерінің жазылуымен
шартталған. Қылмыстық ... ... ... жүзеге асыру
мақсатында оған қатысушылар өзге де (мысалы, конституциялық) құқықтарын
іске асыра алады. ... оны іске ... ... ... ... ... ... болып табыла
алмайды. Сондықтан да, біз ... ... ... мен заңды
мүдделерін заңға қайшы келмейтін құралдармен әдіс-тәсілдерге сай ... ҚПК 69 ... 1 ... УПК РК), ... қорғаушының «заңға қайшы
келмейтін кез келген өзге қорғау құралдары мен әдіс-тәсілдерін пайдалануы»
(ҚР ҚПК 74 ... 2 ... ... ... жүретін қылмыстық-
процессуалдық қатынастардың ... ... ... сай ... ... ... құқықтарының тізілімінен сенімді түрде
алынып тасталуы тиіс
деп санаймыз.
2 Қылмыстық сот ісін ... ... мен ... құқықтарын
қамтамасыз етудің процессуалдық құралдары мен тәсілдері
2.1 Сезікті мен айыпталушының қылмыстық іс жүргізу мәртебесі
Сезіктінің, айыпталушының процессуалдық мәртебелерін талдамас ... ... екі ... ... жалпы ережелерді қарастырамыз.
ҚР ҚІЖК 3-тарауы (қылмыстық қудалау) деп аталады, бірақ заңда ... ... ... жоқ, ол ... іс ... жасап шығарылған.
Бұл ретте сезіктілер мен айыпталушыларды ... ... ... ... ... іс басты түрде жасалған қылмыс ... және ... ... ... ... үшін ... Егер ... іс
қозғалған сәтте белгілі болса онда әшкерелеу ... ... көп ... ... ... ... істе кейінірек пайда
болады немесе қылмыс ашылмаған кезде мүлде пайда болмайды. Сонымен қатар іс
жүзінде қылмыс ... ... ... ... ... істі қозғау да
есептен шығарылмайды. ... ... ... ... ... ықтимал
субъектісін іздейді. Бұл жағдайда қылмыстық қудалау тек ... ... ... және ... ... ... орнына қоюға негіз беретін нақты
тұлға туралы жеткілікті деректер табылған жағдайда көрініс береді. ... ... ... ... ... ... айыптаудың қылмыстық-
процессуалдық функциясының көрінісі болып табылады.
Қылмыстық қудалауға түскен субъекті ... ... ... алады. Бірақ, ылғи емес екені белгілі. Алдымен ол ... ... ... ... болу, содан кейін айыпталушыға айналатын нұсқа
да ... ... ... ... ... ... да айнала бермейді.
Олардың әрқайсысы қолданыстағы қылмыстық-процессуалдық заңнама бойынша
қылмыстық ... ... ... ... орын ... ... ... бір жайт бар: екеуі де қылмыстық қудалауға ұшырайтын тұлға.
Нақты тұлғаларға қатысты қылмыстық қудалау осы ... ... ... ... ... ... туралы айтпай-ақ, мұндай
қорғанысқа қылмыстық қудалауды ... ... ... тиісті мемлекеттік
органдарға өкілеттер беретін мемлекет те мүдделі. ... сот ... ... ... ... сот ... алдын
алу мақсатында қылмыстық қудалау органдарының ... ... ... ... ... ... ... беріктігін тексеруді қажет
етеді.
Қылмыстық іске қорғану мүмкіндігі қорғану ... ... ... ... осы уақытқа дейін әдетте айыпталушы болып есептелген [30,42-
б].
Заңгерлік әдебиетте сезікті мен айыпталушының қорғану құқығы тұлғаға
осы құқықтардың ... ... өз ... ... ... барлық процессуалдық құқықтарының негізі ... ... ... ... ... асыру бірінші кезекте негізгі қылмыстық-
процессуалдық функциялар бірі ретінде қорғаныста деп ... ... Бір ... ... ... құқықтарының субъектісінің мүдде
өкілі ретінде қорғаушының қызметі қорғау болып табылады [57,117-б].
Кез келген құқықты ұсыну оны ... ... үшін ... ... ресмилілікке айналуы мүмкін. Сондықтан қолданыстағы ... ... ... ... жай ғана ... ... ... етуді қарастырады, бұл ретте соңғысы бірінші кезекке шығады.
Сезікті мен айыпталушыға ... ... беру ... ... ... танылады (ҚРҚІЖК 26-бабы). Жоғарыда аталған ... ... ... ... жасайтын органдарға қорғану құқығын қамтамасыз
ету бойынша міндеттер жүктеледі. Оларды орындамау заңды ... ... ... ... іс ... ретінде айыпталушының қорғану
құқығын қамтамасыз ету мәнін аша отырып, М.С. ... оны ... ... ... ... ... ... Сезікті мен айыпталушы құқықтарын тиісті түрде қамтамасыз ету
қажеттілігі ... іс ... іс ... ... ... анағұрлым
өткір қозғалатындығына байланысты. Басты түрде ... ... ... ... шаралары арналады. Қылмыстық қудалау
органдарына, мемлекет пен қоғамға ... ... ... қаншама қайшы
болса да, нақты тұлғаға қатысты айыптау үкімін шығару оның ... ... ... ... ... ғана жол ... “Егер айыпталушы
кінәлілігінің жүз мың ықтималдығына қарсы бір ғана оның кінәсінің жоқтығы
ықтимал болса, онда бұл ... ... ... ... керек, -
деп атап кеткен Вольтер” ... ... ... ... ... ... кездеседі.
Кейде іске тартылатын субъектімен ... ... әсер ... және ауыр ... ... Бірақ тергеуші, жариялылық принципіне
қарай, мемлекет ... ... ... ... ... тек ... әсерлеріне ғана сүйенбеуі керек. Сол кінәсіздік принципінен ол
мұндай субъектімен басқа ойы болса да ... адам ... ... оған кез келген басқа адал азамат ретінде қорғануға құқық беруге
міндетті. Тұлғаны кінәлі деп тану оны ... ... ... ... ... басымдылығы болып табылады, ешқашан айыпталушыға қатысты ақтау үкімі
шығарылмайды деген ... ала нық ... ... ... ... өз жұмыстарының бірінде АҚШ Жоғарғы Сотының мүшесінің
пікірін келтіреді: ... ... ... олар ең бір жағымсыз
тұлғалармен қамтамасыз етілген ... ғана ... ... [72,269-б.].
Бұл ой назар аударуға тұрарлық. Американдықтарды қылмыскерлердің тағдыры
емес, олар өздері үшін ... ... ... ... ... ... құқықтар туралы өздерінің Билі қызықтырады.
Әрине, сол АҚШ және басқа да ... ... ... кепілдіктерді қайтару, адам құқықтарын шектеуге мүдделі
күштер бар. Бұл ... ... ... қылмыстық істің
реакциялық болмысын сындарлы талдау” ұстанымдарында көп ... ... ... тергеу – сот тәжірибесінің бағалауы бойынша осы ... үлгі ... ... ... алуға болмайды, және міндетті түрде
ескеру керек.
Бірақ өзін ... ... оң ... ... ... да дұрыс
емес. Заманауи зерттеулер батыс ғалымдарының ... ... ... ... ... ... және демократизациялау,
тұлғаның процессуалдық кепілдіктерін сақтау және бекітуге қамқорлық жасау
талабы жатыр [74,101-б.].
Біздің ... бойы ... ... ... ... ... батыс елдеріндегідей жағдай жоқ. Өзін құқықтық ел ... ... ... ... ... ... ... енді ғана
жақындап келеді және көптеген параметрлер бойынша, сонымен қатар ғылым, заң
шығару, құқық қолдану және ... істе ... ... ... ету
мәселелеріне жаппай сана-сезімге қатысты мұндай ел бола ... ... жыл ... М.С. ... ... іс ... айыпталушының
құқықтары мен оның кепілдіктерін кеңейту сияқты кейде пайда ... ... ... ... ... деп есептеген [75,74-75 б.].
Өкінішке ... бұл ... ниет ... ... қазір “айыптылығы екенін растығын заңды деп тану қылмыстық ... ... ... ... ... деген тікелей пікірлерді
кездестіре алмайсың [76,85-б.]. Бірақ оның ... ... ... ... ... пайда болды: “айыптылығы екенін растығын заңды деп тану біз
алдымен ... ... ... ... ... ойға симайтын алибилер
көрсетіп, тергеуші мен сотты мазақтайтын ... ... ... мен ... есі ... ... ... жерде анағұрлым
қарқынды болуы керек” [77,60-б.].
Өз кезінде А.Я. Вышинский ресейлік қылмыстық сот ісін ... ... ... ... салу ... ... өтуі туралы ағылшын-американ қылмыстық іс ережелерін енгізуге
талпыныстары [78, 243-244 б.] сыналып, қудаланған ... б.]. ... ... ... ... ... деп ... кез келген
шегіністердің қолайсыздығының ұстанымдарын берік ұстанған. Енді қиын-қыстау
кездердегідей көне жаңғырып, ... мен ... ... ... оң
тұғырларын шайқауға күш салынуда. Айыпталушыға дәлелдеу міндетін артудың
мүмкін еместігі ... ... ... ... ... ортақ жері деп
есептейтін ресейлік ҚІЖК құрастырушыларының бірі С.А. Пашиннің пікірі
бойынша қылмыстық істі ... ... ... ... жалпы
ережелерден шектеулер мен алулар қолдануды талап етеді” [80,25-б.].
Дамыған мемлекеттердің үлгісі – ұстанатын үлгі ... ... ... істің айыптау типін қолданатын елдер – әлі толық ... ... ... ... ... ... растығын заңды деп тану
басқаша қабылданатын ... іске тән ... іс ... қолданатын көп
мемлекеттер бар. Біздің елімізде қозғалған мәселені шешуде ... ... және ... өзінің кінәсіздігін дәлелдеуге міндетті емес” ... ... ... ... ... ... ... жол бермеу қажет.
Қазіргі таңда “жаңа – соңғы ... ... ... ... кепілдікте қылмыстылық пен ... ... ... ...... құқықтарын қамтамасыз етуге жаңғырған
көзқарас назар аударады. “Көптеген себептердің әсерінен (олардың ... ... ... ... тікелей әлеуметтік тапсырысын есептен
шығара алмаймыз), - дейді С.Ф. Милюков, - сезіктінің, ... да ... ... беки түсуде. Бұл құрбан
(жәбірленушінің) және ... ... ... әкеліп соқтырды
[81,107-б.]. Жәбірленуші туралы осындай қамқорлық көрсету тек осы уақытқа
ғана тән ... атай кету ... ... басылымдарда айыпталушы мен
жәбірленушінің құқықтарын қамтамасыз етуді теңестіру қажеттігі ... ... ... ... ... ... ету деңгейін арттыру
жолымен ғана емес, кейбір дәрежеде айыпталушының құқықтарын қамтамасыз ету
деңгейін төмендету есебінен ... ... ... өкілінің орнына іс қатысушыларының қатарына
жәбірленуші ... ... ... ... тең
құқықтары енгізу ұсынылады. Бұл ұсыныста қорқынышты ештеңе жоқ, онда ойлы
негіз бар. Және ... ... ... ... мен ... тең ... ... отырып екеуінің қызметін айыпталушы
ретінде қарастыру, ... ... және ... тану ... шешімдер
қабылданатын тергеушінің әрекеттерінде ғана, сонымен қатар аталмыш іс
қатысуларының бастапқы ... ... ... ... немесе сезіктімен оңашада кейінгі жауап ... ... ... ... ... ... қатысудан алынатын әсерді жоққа
шығаратыны түсініксіз тәрізді.
Әлбетте, жәбірленушінің ... ... ... ұшырайтын
тұлғалардың құқықтары сияқты көп қамтамасыз етуді қажет етеді. Тек ... ... ... ме? Заң ... жәбірленушінің құқықтарын
қамтамасыз етуге жеткілікті назар аудармаған жағдайда “айыпталушының жайлы
өмірі” туралы қамқорлықтың ар ... жеке ... ... ... ... ... ... кезден бері белгілі мемлекет мүдделері
үшін қауіп байқалады. Тұлға құқықтарын қамтамасыз етуді күшейту қылмыстарды
тергеуде қосымша ... ... ... ... ... болмайды.
Бұл жерде белгілі бір өзара байланыс анық көрінеді. П.И. ... ... ... пен ...... екі ұшы, бұл ... ... оларды ұдайы теңестіріп отырудың қиын міндеті жүктеледі” [82,3-
б.]. Қазіргі билік пен ... ... ... тепе-теңдік соңғының
пайдасына қарай бұзылған. Бірақ осы ... ... ... ... ... ... ... тарапынан заңдастырылған.
Сондықтан айыпталушы мен сезіктінің процессуалдық кепілдіктерін күшейту
заңды болып ... ... ... ... ... ... ... пайдаланылуы мүмкін. Алайда, олардың жоқтығы лауазымды
тұлғалардың тарапынан асыра пайдалану мүмкіндігін тудырады, ал бұл ... ... ... ... үшін анағұрлым қауіпті” деген Г.С.
Сапарғалиевтің қорытындысы ... ... ... ... ... ой ... ... істің – мемлекеттің жазалаушы органдарының
озбырлығынан кепіл беруші болу ... ... ... ... ... ... өзі ... мен айыпталушының құқықтарын қамтамасыз ету деңгейін арттыру
біздің елімізде қылмыстылықтың айтарлықтай ... дөп ... ... құбылыстардың арасынан қандай да бір ... ... ... еш ... жоқ. ... деңгейі мен күйі негізінен осы
сәттегі қоғам және мемлекеттегі әлеуметтік – ... ... ... ... ... қылмыстылықтың артуы ... ... оның ... ... ... ... экономикалық
және саяси құрылымдардың бірізді түрде ауысуы, ... ... жаңа ... ... ... ... ... күрт кеміту үшін ең алдымен, қылмыстық істерге қолайлы жағдайды
жою керек. Тұлға құқықтарын ... ... ... ... қосымша қиындықтарға келсек, олар тергеу органдарының ... және ... ... ... ... техникалық жарақтандырылуы
күшейту тергеу тәжірибесіне заманауи криминалистік әдістемелер және т.с.с.
ендіру есебінен өтеле алады. Бұл ... ... ... ... жөн. ... ұзақ ... бойы ... қылмыстылыпен күресті
белсендендіру туралы заң “қоғам қауіпсіздігі үшін ... ... ... ... онда полиция үшін процессуалдық жеңілдіктер
жасау емес, қылмыстық заң ... ... ... мен ... оның ... ... ... айтылған [84,3-б.].
Ғасыр басында И.В. ... ... ... ... ... ... қажет, оны ұстау бойынша әрекеттер барлық
марапатқа тұрады. Егер ... ... ... ... болса,
полиция штатын ұлғайту, әр қылмысты ашу үшін қосымша шаралар қолданған жөн.
Бірақ ... ... ... ... немесе сәтсіздіктерге
қарамастан әділ соттың тарапынан өзінің ... ... ... ... болуға құқылы әр азаматқа “бүкіл қоғам құрығанша бір адам қаза
тапқан жақсы” ... ... ... ... ... оның ... ... алдында бүкіл мемлекет құрметпен
тоқтайтын кепілдік” берілген.
Біздің елімізде сезіктілер мен ... ... ... қамтамасыз ету заңгер мамандардың ... осы ... ... және ... ... күрт өскен қылмыстылықтан шаршаған халықтың
санасында сот қателіктеріне жол беру және ... ... ... ... ... ... Соған байланысты ресейлік
зерттеушілер 1994 жылы ... ... ... ... ... ... 289 прокурор, 220 тергеуші және 133 ... ... ... 76% ... үшін ... соттау, 18% - қылмыскерді жазаламау
анағұрлым қауіпті екендігін ... 5% ... ... ... Ресейдің
10 аумағында 5 103 адамдық халық арасында ... ... ... адамдар қоғам үшін аса қауіпті қылмыскерді жазаламау – 49% деп
есептейтіндігін көрсеткен. Кінәсізді қауіп дәрежесіне ... ... ... ... ... – 36.8%. ... беруге қиналғандар – 14.2%, кінәсізді
соттау қоғам үшін анағұрлым ... деп ... ... ... мен бостандықтарын оларды халықаралық ... ... ... [85,22,26-б.].
Тергеу органдарының құқық қолдану тәжірибесі үшін айыпталушы және
сезіктіге қатысты процессуалдық мәжбүрлеу қолданудың ... ... ... ... ... қарастырылған барлық мәжбүрлеу шаралары
оларға қарсы шығуы мүмкін, бұл ... ... және ... ... ... толық ақталады. Мәселе оның әр ... ... ... яғни ... ... ... заңдылығы мен
негізділігін анықтау дұрыстығында болып табылады.
Қылмыстық істің заманауи теориясында соңғы он ... ... ... ... ... ... – тек ... және
айыпталушыға қатысты емес – осы проблематика бойынша ... ... ... идеяларын көрсететін И.Л. Петрухинмен толық зерттелген
[86,73-б.]. Жалпы ... ... ... ... ... отырып,
оның процессуалдық әрекетке қатысты қолданылатын тұлғаның қабылдануына
байланысты – процессуалдық мәжбүрлеу ... ... ... кейбір ойлар келтіре кеткіміз келеді.
Автордың пікірінше, процессуалдық ... ... ерік ... бөлу критериі – қандай да бір процессуалдық әрекеттердің мәжбүрлі
сипаты емес, азаматтың оған қылмыстық іс үшін ... ... ... тұлғамен процессуалдық қатынастағы оған жүктелген міндеттерге
психикалық ... ... ... ... оған жүктелген осы міндетті
мақұлдайды, оны өзінің ... ... ... қабылдайды, яғни,
мәжбүрлеу жоқ. Егер ол осы ... ... ... шықса, одан өзіне қас
ауыртпалық көрсе, ... ... ... ... ... ... ... мәжбүрлеу болып табылады” [86,49-б.]. Осы көзқарасқа сүйене
отырып, алдын алу шарасы ретінде тіпті ... мен ... ... ... ... ... шаралары болып табылмайды, ал процессуалдық
мәжбүрлеу шараларының тергеу әрекеттері сияқты ұғымы ... және ... орын ... ... ... негізсіз емес және сенімді көрінеді. Шынымен, мысалы
ұрлық және өз үйінде ұрланған заттарды сақтауға ... ... ... ... тұлға оның үйінде ұрланған заттың жоқтығына, ... ... ... ... ... үшін ... ... білдіру мүмкін. Мүдделі тұлғаның пікірімен кез ... ... ... ... ... немесе тұрғын үйге қол сұқпаушылыққа
конституциялық құқықты шектеу ниеті сырттай, сөз ... ... ... ... ... сипаттағы қандай да бір процессуалдық
әрекеттерін ... ішкі ... ... да ... ... ... ... жариялылық бәсекелестік
принциптерінің ... ... ... іс бойынша өндірісті жеке
жүргізетін тергеу барысында болуы әбден мүмкін. ... ... ... ... ... ... аса қарапайым – тұлғаға заңсыз
психикалық әсер ету болып табылады, бірақ оны анықтау оңай емес.
И.Л. ... өзі ... ... ... ... ілу түріндегі
психикалық мәжбүрлеудің түрлі құралдарының болуын атап ... ... ... іс ... ... ... ... прокурорлық қадағалау
немесе практикалық қызмет тәртібінде сезікті немесе айыпталушы сөз жүзінде
өз құқықтарын ... ... ... ... ал іс ... ... ... әрекет ете отырып, қандай да бір ойын көрсетіп отырғанын,
отырмағанын түсіну ... ... ... Осы ... ... тергеу
органдарының тәжірибесінде таралған іс үшін ... бар ... ... “айыбын мойындап келу” ылғи да шынымен еркін түрде бола бермейтіні
белгілі.
Қолданыстағы қылмыстық-процессуалдық заң ... ... ... ... керісінше, ол қолданылатын тұлғаның көзқарасы тұрғысынан пайдалы
ретінде ... ... ... ... ... ... ... артықшылықты бекер жасамайтындай. Тіпті егер азамат
өз үйінде тексеру жүргізуге көндірсе де – ... ... ... ... ... табылады. Сондықтан, заманауи жағдайларда тұлғаның
құқықтарын қамтамасыз етуді ... ... да бір ... ... ... ... ... мәжбүрлі шаралар қатарына жатқызу үшін
көбірек жауап береді. Осыған сүйене ... егер ... ... ... ... объективті түрде қамтыса, оны мәжбүрлі деп
есептеген жөн.
Осындай көзқарасқа сәйкес, егер тұлға ... ... ... ... ... ... ... процессуалдық мәжбүрлеу
әрекеттерін қолдану үшін объективті қолданылатын негіздері ... ... ... қарсы шығады. Дәл осы ... ... ... ... ... Адам құқықтары бойынша еуропалық
соттың ұстанымы ... ... егер адам ... ... ... ... ... де, бұл еркіндікті шектеу заңсыз сипатқа ие болып әркімнің
еркіндік пен жеке ... ... ... ... құқықтары
мен негізгі бостандықтарын қорғау бойынша Еуропалық конвенцияның 5-бабына
қайшы ... ... ... ... шектеу үшін еркін келген негізде
ғана Конвенцияның қорғауынан айрыла ... ... ... ... ... ... түрде
сыналуы керек. Сондықтан “тұрғын үйді тексеру тек онда ... ... ... ... ... прокурор санкциясымен ғана жасалады”
деп айтылатын ҚР ҚІЖК 222-бабы 12-б. ... ... ... ... ... ... “келісіміне” жол беретін осындай редакция
заманауи талаптарға сәйкес азаматтардың тұрғын үйге ... ... ете ... ... ... Франция ҚІЖК 176-бабын ... ... жөн ... еді. ... ... онда ... тұлғаның
келісімінсіз тұрғын үйге енуге тыйым ғана ... ... ... ... ... ... белгіленген: бір 1) келісім “анық
көрсетілген” болуы және 2) “мүдделі ... қол ... арыз ... ... ... мұндай тектес кепілдіктер, ҚІЖК комментаторларының
пікірінше, қияли сипатқа ие болады, өйткені мүдделі тұлға келісім ... ... сот ... ... тұлғалары ұстаудың анағұрлым ауыр
мәжбүрлеу шараларын қолданудың алдын алу үшін келіскен дұрыс ... ... ... ... ... қатаң ұстаным ... ... ... ... ... ... айрықша
көңіл аударуға тұрарлық. Тергеу сатысындағы, әсіресе оның бастапқы
сатысындағы ... іс ... ... ... қылмыс туралы
ақпараттың шектеулі жағдайында жүзеге асырылады, бұл бірақ, ... ашу ... тез және ... ... әрекет ету қажеттілігінен
құтқармайды. Мұндай жағдайлар сезікті және ... ... ... ... төндіретін жағдайлардың туындауының алдын алмайды. Сондықтан
олардың құқықтарын тиісті түрде ... ету ... ... ... ... ... ашықтық пен нақтылықты талап
етеді.
Процессуалдық мәжбүрлеу ... заңы ... ... негіздер” ұғымы арқылы көрініс табады. Осылайша азаматтың
тұрғын үйге қолсұқпаушылық ... ...... ... ... тергеу әрекетінің негіздерін, алдын алу ... ... ... ... ... ... Мұндай тұжырымдама анық
емес, ол заң шығарушының ұстанымын толық ашпайды, оны ... ... ... ... ... бұл жерде негіздер ұғымында нақты не
түсіндірілетіні белгісіз. Заңгерлік әдебиетте де ол әртүрлі шешіледі.
Қалайда да, ... ... ... яғни дәлелдік ақпаратты
табу, қабылдау және бекіту бойынша тергеушінің қылмыстық-процессуалдық
заңмен қарастырылған әрекеттері тергеу ... ... ... ... ... С.А. ... ... тергеуші заңмен жол
берілетін болып саналған көздерден ізделетін ... алу ... ... ... қол жеткізсе, тергеу амалдарының кезектестіру
негіздері анық көрінеді [88,4-б.].
Тұлға құқықтарын қамтамасыз ету мақсатында ең бір ... ... ... ... ... ... оның ... және арамдық немесе шамадан тыс қызметтік құлшынысын ескерген
жөн. Ондайды әзірше есептен шығаруға болмайды. ... мен ... ... ... қиындататын қолданыстағы тергеудің тән
ерекшелігі оларды тану мен ... ... ... ... баса ... ... табылады. Осы күнге дейін аталған құбылыс орта ... ... ... өз ... ... ... ... мәні берілген инквизициялық қылмыстық істің гүлдену дәуіріне дейін
тіршілік етті.
Қылмыстық-процессуалдық заң бір ... ... ... ... жол бермейді. Кінәні мойындау ғана әлі осы тұлғаның
қылмыс жасауын дәлелдемейтінін ... ... ... өзін-өзі ұстап беру
фактілерін кездестіреді. Сонымен қатар ... ... ... ... заң мен ... ... айыпталушы мен сезіктінің
көрсетулеріне ... ... ... ... ... ... ... тоқтатқан жоқ. Дәл сондықтан, қолданыстағы ҚІЖК
мойындауды айыпталушының өз кінәсін мойындауы іс бойынша бар ... тану ғана ... ... ... ... ... ... қазақстандық қылмыстық істе ... ... ... ... ... ... алу және ... пайдалануға шектен тыс бейімділігі біздің көзімізге ғана емес, шетелдік
заңгерлердің көзіне түседі [91,19-б.], ал ... да, ... де ... ... ... ... ісі үшін ... “дәлелдеу көзі және
жазалаудың ықтимал объектісі” ... ... ... ... өз ... ... ... жүзінде тергеушінің тұлға құқықтарын қамтамасыз етуге қатысты
құқықтық нормаларды нақты жүзеге асыру олардың заңда ... ... ... ... ... ... олар ... дөрекі
немесе арамза қолдарда өзінің күші мен ... ... ... [93, 21-
б.].
Айыпталушы мен сезіктінің мойындауын алуға тырысу тергеу органдарын
жауап ... ... ... ... түрткі болады. Осындай
құралдардың бірі ретінде, атап айтқанда, айыпталушы мен сезіктіні ... ... ... ... ... шығуға қолданыстағы ... ... ... ... және ... ... ... шағым
беру мүмкіндігі берілген. Тергеу тәжірибесін мұндай жағдайға дайын болу
керек және қазірдің ... ... ... ... ашуды барлық
мүмкіндіктерін анағұрлым тиімді пайдалануға бейімделуі керек. Мойындау
алуға сену тергеушіні ... ... ... ... қақпандар”
арқылы айыпталушы мен сезіктіге қарсы қоятын құрал ... ... ... “Психологиялық қақпан” әдістері дегеніміз мысалы,
тергеуші жанама ... ... ... ... оны ... ... – олар ... шегінде болады. Оларды адамгершілік
тұрғысынан жол беруге болмайды деп таныған жөн [94,153-154-б.].
Сезікті және айыпталушыға ... ... ... басып
тастайтын жау сияқты қарауға болмайды. Қандай жағдайда да ... ... қана ... ... ... да бұзуға әкеліп
соқтырады. Айыпталушыны тергеу барысында, – тергеу, мысалы шын мәнінде жоқ,
кінәлілікті дәлелдейтін деректерді білетіндігіне ... ... ... ... борышын да, айыпталушыға өзінің кінәсіздігін дәлелдеу міндетін
жүктей отырып, оның қорғану құқығын бұзады. Бұл заңды ... бұзу ... ... ... ... жоғалтпау керек. Тергеушіден ешкім
айыпталушы немесе сезіктінің ... ... ала ... бар ... ... етпейді – тергеушінің өзінің жоспарлары, тергеуші шындыққа сәйкес
келмейтін көрсетулерді ... ... үшін ... бар дәлелдеу мәні барлар
үшін тиімді қолдануға құқылы, қолдана алуы тиіс деректер түріндегі есептер
мен дәлелдері ... ... ... ... ... ... білу
заңды болып табылады276. Тергеудегі адамды тергеу үшін қалаулы сөз ... ала ... ... ... ... ... ... алу немесе
алдау негізінде сезікті мен ... тән ... ... ... иек ... ... жол ... болмайтын әдіс ретінде таныған
жөн.
Белгілі бір шамада криминалистика саласындағы осындай әдістерді жасап
шығару кейде айыптылығын заңды деп тануға қайшы ... мен ... ... ... ... ... ... жол
берілетіндігімен түсіндіріледі. “Психологиялық қақпан” жақтаушысы О.Я. Баев
қылмыстық-процессуалдық құқықтық қатынастар ... ... ... ... ... ... оның ... атайды: тергеуші
– айыпталушы. Қылмыстық-құқықтық жанжал оны жасаған тұлға мен ... ... ... бастап пайда болса, тергеуші кінәсін сот алдында
дәлелдеуді қажет ететін айыпталушымен ғана ... ... Бұл ... ... ... айыпталушының орнында кінәсіз адам түсіп қалып,
нағыз қылмыскер еркіндікте жүріп, жазасыздығын ... ... тағы ... ... ... жасауы мүмкін. А.М. ... ... ... ... ... ... құралдарын
іздеудегі қателіктерге жол беру, қылмыстық сот ісін жүргізудің адамгершілік
және құқықтық нормаларды бұзуды ... ... ... ... деп ... ... терминінің және тіпті “психологиялық ... ... ... ... ... құралдарын (тәсілдер,
операциялар және т.б.) белгілеуде ... ... ... ... ... ... сөзі ... тілінде түрлі мағынада қолданылады – ... ... және ... ... ... жасыратын, қандай бір мақсатқа
жетуде алдау әдістерін қолданатын деп те түсіндіріледі. “Қулық” ұғымының
көпмәнділігі оның ... ... ... ... атап ... ... ... қажетті нәтижеге қол жеткізу үшін пайдаланылмайтындығына
кепілдік бере алмайды.
Адам және ... ... мен ... ... ... жағдайларда тергеу ісі заңның заманауи талаптары тұрғысында осындай
сезікті М.С. ... ... өте қу ... ... ... ... адамгершілік тұрғысынан әдепті ашық жалғандыққа қарағанда
анағұрлым жол берілмейтін ... ... ... болу ... ... сондықтан соңғы кездері шығарылған криминалистика бойынша оқулықтарда
тергеудің психологиялық негіздері мен тактикалық ... ... ... ... ештеңе айтпауға тырысады.
Соңғы кездері айыпталушы мен сезіктілерден қылмысты ашуға қажетті
ақпарат ... ... ... ... күшейген. Бұл бағыттағы
ғылыми ... ... күйі мен ... жағымсыз
үрдістердің дамуына дұрыс қарау құралдар іздеуге байланысты болуы мүмкін.
Осыдан келіп, тергеу теориясы мен ... ... тыс ... ... ... ... ерекше әдістерін енгізуге талпыныстар пайда болуда.
Егер сезікті мен айыпталушы бұл жерде бірінші кезекте қылмыс туралы
мәліметтер ... ... ... ... ... ... ... мүмкіндігін тек құпталады. Егер қылмыстық іс бойынша
пайдалану үшін қосымша ұсынылатын құралдар ... ... ... ... ... ... ... заң және адамгершілік
нормаларына ... ... және сот ... ... ... ғана
құптауға болады. Алайда, дәл осы көзқарас тұрғысынан аталмыш құралдар ... ... ... ... ... бірі – ... ... адамның
арнайы іріктелген сұрақтарға немесе тестіге психофизиологиялық әрекетін
бекітуге арналған құрал ... ... ... ... ... ... сынға қарамастан қазіргі ұшақта көп назар аударуда. Қылмыстық іске
полиграфтың өтірікті ашу ретіндегі идеясына қарсылықтар айтарлықтай елеулі.
Біріншіден, ... ... ... сәйкес келетін психофизиологиялық
әрекеттерінің өзіне тән симптомокомплексі жоқ. Екіншіден, “полиграфтағы
психофизиологиялық ... ... ... ... ... ... іс ... объектіге айналдыру құралының болмысы”.
Эксперименталдық зерттеулердің ... ... ... ... ... ... ... тұлғаның және оның ... ... қате ... ... ... 50% ... ... полиграфты дәлелдеуде тура пайдалану мүмкін еместігін
түсіне отырып, оның жақтастары дәлелдік емес, бағыттаушы, ... ... ... және ... ... ... үшін ... осы аппаратты қолдануды ұсынады. Бір қарағанда, ... ... жоқ, ... ... ... ғана ... ... және негізінен солардың ... ... ... үшін қызмет етеді. Бұл ретте полиграфта мәжбүрлеп
тексерген жағдайда заң мен адамгершілік ... ... ... ... ... күш ... орын ... Алайда, анығырақ қарастыратын
болсақ қылмыстық істе ... ... ... ... ... Біріншіден, негізінен полиграфтың қылмыстық ... ... де ... ... ашу ... ... бірден сеніммен айтуға болады. Полиграфты АҚШ-та пайдалану тәжірибесі
бұған айқын ... ... ... ... ... ... өз ... беру жалған келісім болуы мүмкін. Тексеруден өтуден бас ... ... ... ... ... қабылдауға итермелей отырып, мінез-
құлық айғағы ... ... ...... ... та ... ... қатар біздің тергеу өндірісінде келісім беруге мәжбүр етуді ... және ... ... азаматтар тергеу жүргізуші тұлғалардың
айтып тұруымен жасалатын, жылдар өтсе де ... ... ... еске ... ... ... қылмыстарды тергеу құралы ретінде заңдастыру
полиграфиялық зерттеу нәтижелері іс жүзінде дәлелдер ретінде ... ... ... ... арқылы тергеуді регламенттеу мақсатында
қылмыстық-процессуалдық заңға өзгерістер енгізу күтілуде. ... ... ... ... ... ... асыру
барысында полиграфты кез келген формада пайдалану қолайлы болып табылмайды.
Шұғыл-іздестіру қызметі оны ... ... ... ... – осы ... мәні ... ... жеке мәселе.
Алайда, шұғыл-іздестіру және қылмыстық-процессуалдық қызмет арасындағы
шекара шартты болып ... және ... ... ... болу мүмкін
екендігін ұмытпаған жөн. Тергеу бойынша қылмыстық-процессуалдық қызметті
полиграф немесе оның ... ... ... ... ... қандай да бір жалған формадағы элементтерге енуінен қорғауға
бағытталған арнайы шаралар ... ... ... ... ... ... ұсталуы керек: дәлел ретінде полиграфтық құрылғыларды қолдану
нәтижелерін пайдалануға жол ... ... ... ... қызметінде қылмыс ашу әдісі ретінде
гипноз пайдалану туралы ұсыныстар ауыр әсер ете ... ... ... ... ... ... авторы Аббе Фариа ... ... ... мен ... объектінің психикалық
сезімталдығымен байланыстырады. Гипнотикалық әсер ... ... ... қажетті нәтижеге қол жеткізген оперативтік қызметкерді
ғана емес ... де ... ... ... ... алып ... ... жағдайларда гипноз қолдану саналы қарсылықтарды
тудырады. ... ... ... адам организмнің феноменалды,
табиғаттан тысқары мүмкіндіктері – көріпкелдік, ... ... т.б. ... көп көңіл аударылу туралы да соны айтуға болады.
Аталмыш тақырыпта қозғалған ойлар мен бастапқы танысу бұлыңғыр сезім
тудырады. Алдымен олар ... ... ... ... ... себебі ретінде
қабылдануы мүмкін – мысалы, егер бұлшықет қуаты арқылы адамның көпқабатты
үйдің төбесіне секіріп шығу мүмкіндіктері туралы ... ... ... ... ... ... ... мұндайдың мүмкін еместігі
түсінікті. Алайда, бір қызығы, теоретиктер ғана ... ... да ... ... ... қылмыстылық пен күреске қолдануға
дайын адамдарды кездестіруге тура келеді. Жай өмірде ғажайыпқа сенуге, не
сенбеуге ... ... В. ... биоөрістері, астрология,
экстрансенстер, ой күшімен элементарлық бөліктер ағынын ию және т.б. ... ... ... ... ... деген жалған әсерлер тудыратын жалған
ғылымдар туындату болып табылады деген сөздері ... ... Не ... ... ғалымның сөзіне мән бермеуге де болады. Бірақ ... ... ... ... ... ... сөз ... немесе сенімсіздік туралы мәселе басқаша шешілгені жөн. ... ... де ... бар ... ... бойынша өндірістің жалпы
ережелері кез келген сенімсіз ... ... ... ... ... ... тудырмайтын және сонымен бірге қоғамды қылмыстық қолсұғушылықтарға
сенімді ... ... ... ... ... мен әдістерді
қолдану нәтижелеріне сену қажеттілігінде ... ... ... ... ... және жабайы түсініктерімен шектесетін ғылымға қарсы және
жалған ғылыми идеялар ... ... ... ... кезімізге тән
жалған ғылым, сиқыр мен ... ... ... ... ... аса ірі ... ... миллиондаған адамдардың назарын
рухани қауіпсіздік проблемасына көңіл бөлуді мақсат тұтатын хат ... ... ... және т.б. ... белгіленген фактілерді
телепатия, телекинез, көріпкелдік көрінісі ... ... ... ... ... ... ... зерттеулер мұндай
құбылыстарды барлығын растамайды. А.М. Лари жоғарыда ... ... ... ашу ... көріністерін талдап, бағалау ісін мойнына жүктей
отырып, олар үшін анық және ... ... ... ...
“паракриминалистика жанама ғылыми ілімдер ... Бұл ... ... ... ... ... көп ... дегіміз келеді. Төменде біз
қылмыстық іс бойынша қылмыс жасаған сезіктінің процессуалдық мәртебесінің
анағұрлым проблемалық ... ... ... ... ... мәселе
қазіргі таңға дейін қылмыстық іс теориясында анағұрлым қиындық тудыратын
мәселе ... ... ... Бұрынғыда оны шешу бойынша бірнеше рет ... ... ... деп ... ... ... олар уақыт
пен тәжірибе сынынан өтпей, көп жағдайда бұл мәселе ашық ... ... ... Б.Х. ... пікірінше, қылмысты тергеу барысында
тұлғаны айыпталушы ретінде тануға дейін тергеуші жинаған нақты деректер
белгілі бір ... ... ... ... ретінде көрсететін жағдай жиі
пайда болады, яғни тергеуші осы ... ... ... ... ... келеді [95,56-б.].
Қылмыстық іс бойынша революцияға дейнгі әдебиетті зерттеу көрсеткендей
[96,73-б.], қылмыстық сот ісін жүргізу жарғысы қолданылған кезде қылмыстық
істе ... ... ... ҚСӨЖ-де сезікті мен айыпталушы
арасында нақты айырмашылық болмаған. Олардың ... ... ... ... ... аса шартты болып табылды. Оларды бір нәрсе ғана
біріктіретін – екеуі де қылмыстық ... ... ... ретінде
қарастырылған. Олардың арасындағы айырмашылық тұлғаның қылмыс жасауға
қатысы барлығы туралы ... ... ... ... сот ісін ... кімі және ... бөлікте қандай да бір
тұлғаны ... ... ... мәселе көтерілгеніне байланысты
жүргізілген.
Татуластырушы судьялардың “істі бастау” тәртібі татуластырушы ... ... ... ... ... ... ... көрсетілуі
керектігі айтылған (ҚСӨЖ 46-бабы, 3-т.). Округтік соттың қаралуына жататын
істер бойынша өндірісітің басталуын регламенттейтін және ... ... ... ... ... ... қозғауға себептер
ретінде алдын ала тергеуді талап ететін ережелерге “қылмыстық істе әлде
кімді айыптау” (ҚСӨЖ ... және ... ... ... айтылады.
Егер қылмыс туралы арыз берушінің шағымында адам ... ... онда ... сот ... шақырған кезде (ҚСӨЖ 377-бабы)
және оны әкелген кезде (ҚСӨЖ 394-бабы) ол дәл ... ... ... ... ... ... бастапқы жауап алуды алып тастауы
міндетті және оның келгені немесе ертіп ... ... бір ... алып ... ... ... ... іс қатысушы ретінде сезікті алдын ала тергеу міндетті болып
табылатын қылмыстық істер бойынша іс жүргізуде сезікті ... ... ... ... ... бір ... уақытта келіп тұратын. Сот
тергеушісі бірден тергеуге ... ... ҚСӨЖ ... ... ... ... ... ұстауға негіз ретінде қолданыстағы ... ... ... таңда қарастырылған жағдайларда қылмыс іздерін жою
мақсатында дәлелдерді бекіту ... ... ... ... ... ... жасау міндетті жүктелген. Тергеуші бір қылмыс туралы тергеу
өндірісін ... ... ... ... жоқ басқаның белгілерін тапқан
кезде де тұлға сезікті болып аталған және ... ... ... ... ... ... ... қылмысты зерттеуге”
кірісуге құқық иеленбестен сезіктінің тергеуден жалтару ... ... ... ... ... ... ... ҚСӨЖ-ге сәйкес жалпы ереже бойынша сезікті алдын ала ... ... ... ... ... ... ... Аталмыш ереже
болмысында кеңестік қылмыстық-процессуалдық заңнамамен оны құрудың бастапқы
кезінде қабылданған. 1922 жылғы ҚСӨЖ көбінесе ҚСӨЖ ... ... ...... іс қозғағаннан кейінгі қажет болған ... ... ... ... ... ... ... тұлғаны
ұстауды анықтау органы жүзеге асыратын өндірістің сатысын қарастырған.
Алайда, 1923 жылы ҚІЖК қабылдау және оған ... ... мен ... ... ... жылдардың басында тергеу мен
анықтау арасындағы айырмашылықтар іс жүзінде ... ... ... ... ... ... ... тергеу анықтау органдарының тәжірибесінде
ерекшеліктен нормаға айналды, ал соңында мұндай ... ... ... ... ... тұлға сезікті ретінде тергеліп, ... ... ... ... расталған жағдайда – айыпталушы ретінде іске тартылуы және
тергелуі әдепкі іске айналды [97,277-б.].
Тергеуші және ... ... ... ... сезіктің болмысын
түсіндіру міндеті жүктелмесе, айыптаудың алдындағы тергеу тәжірибесі тергеу
өндірісі ... ... алу ... қолдану мүмкіндігіне
байланыстырылған (16.10.24 ж. өзгерістері мен толықтырулары бар 1923 жылғы
ҚІЖК 102-бабы), ... ... ... ... құқықтарын
қамтамасыз етуге септігін тигізбей, ... ... ... ... ... ... ... ауқымдары мен салдарларын назарға
ала отырып, КСРО прокуратурасы 1937 жылы келесідей ұйғарымдары бар ... №41/26 ... ... “Қылмыс жасауда сезікті азаматтарды
тергеу барысында оларды “сезіктілер” деп атауға жол беруге болмайды ... ... ... ... ... да бір ... ... болуын мүлде алып тастау қажет. Егер қандай да бір ... ... ... жасауын көрсететін деректер болса – бұл ... ... ... іске ... ... керек”.
Аталмыш Циркуляр тек жоғарғы қадағалау органының орын ... ... ... заңдылығына көзқарасының куәсі ... ғана ... ... ... ... ... заң ... қоятын сол дәуірдің ... ... ... ... ... де қызықты. Сол кезде қолданылған ҚІЖК-де прокуратураның аталған
ұстанымына байланысты ешқандай өзгерістер енгізілмеген, бұрынғыдай, сезікті
туралы оның ... ... ... ... ... ... ретінде іске тартқанға дейін сезікті
ретінде ... ... ... жою, ... ... мәңгіге жою, мүмкін емес, тіпті егер “олар туралы” ұйғарым
КСРО прокуроры А.Я. ... ... ... ... ... де ... емес.
Сондықтан қылмыстық іс теориясы мен тәжірибесінде орын алған жағдайда шұғыл
жолдарын іздеу жалғаса берді. Тергеу ... ... ... ... ... ... мәселесі туралы ол мүлде болмағандай бір
ауыз сөз ... да ... ол ... ... бірі ... ... ... анағұрлым тартымды нұсқасын М.С. Строгович – қылмыстық іс
бойынша іс жүргізуде айыпталушы ретінде тартқанға дейін ұстау немесе ... ... бірі ... ... ... деп ... ... 118-б.]. Бұл ретте автор тұлғаны айыпталушы ретінде жауапқа тартқанға
дейін оны ұстау және алдын алу шараларын ... ... ... ... тек ... жатқызған сезіктілерді, қылмыстық
қудалауға ... ... ... ... ... Кейінгіде
мұндай ұстаным, қылмыстық іс теориясында сезіктіні айыпталушымен қатар
қорғану ... ... ... ... ... ... әсер ... тәрізді.
Ғылымда зор беделі бар және жаңа Қылмыстық-процессуалдық кодексті
дайындау бойынша РСФСР жоғарғы кеңесінің Президиумы ... ... ... көзқарасы қазір қолданылатын ҚР ҚІЖК-нің 46-бабында
көрініс тапқан, оған сәйкес сезікті деп: 1) қылмыс ... ... ... ... 2) қылмыс жасауда күдік ... ... ... ... дейін бұлтартпау шарасы қолданылған тұлға (ҚР ҚІЖК бойынша 68-
бабы). Бірақ заңда аталған, бір ... ашық және ... ... ... ... ... ... сезіктінің процессуалдық күйінің
мәселесі шешілмеген. Қолданыстағы қылмыстық-процессуалдық заңнаманың
жетілдірілмеуі мен ... ... ... ... ... ... ... қылмыстық істе сезіктінің
пайда болу негіздерін кеңейту үрдісі ... ... ... ... ... қатысын болжауға мүмкіндік беретін, бірақ
оларға ұстау ... ... ... ... ... оларға айып тағуға
негіз бермейтін деректерге қатысты ... ... ... ... ... ... сезіктілерден жауап ала бастады. Бұл ретте
тергеудің басында олар ... ... ... жауап бергені және жауап
беруден бас тартқан үшін ... ... ... ... ал алынған жауаптар куәгерді тергеу хаттамасында жазылған.
Нәтижесінде сезіктіге белгілі бір шамада ... ... ... ... ... күдіктен қорғану үшін сезіктінің құқығын алуға, сонымен қатар
қылмыстық жазалау қаупімен өзін ... ... ... ... ... бермеу құқығын алу тиімдірек болатын кереғар жағдай пайда болған.
Қозғалған мәселелерде ықтимал шешуге ... ... ... ... істе (әшкереленетін куәгерлер) немесе “сезіктілердің –
куәгерлері” болуына жол бермеушілікке сүйене отырып ... ... ... ... немесе оған түрлі процессуалдық мәжбүрлеу шараларын қолдану
қамтылған, олардың арасында бұлтартпас шаралары мен ұстаумен қоса ... ... ... алу, ... зерттеу үшін үлгілер алу және
т.б. қолданылатын тұлғаны сезікті деп тану ұсынылған [100, 34-37-б.].
Тінту, куәландыру және басқа да тергеу амалдар ... ... ... ... ... немесе жәбірленушілерге де қолданылуы мүмкін. Мүлкі
тұтқынға алынатын адамдар шеңбері одан да үлкен (ҚР ҚІЖК 161-бабы). Мысалы,
тәжірибе ... ... ... ... жоқ ... ... өздігінен
сезіктілер сантына кіріп кететін ... бар ... ... ... ... тұлғада жасалған жағдайларды нақты ажырату мүмкін емес.
Осындай ... ... да бір ... іс ... ... барысында
пайда болуы мүмкін екендігін елестету де қиын.
Бірқатар жағдайларда сезіктіні ... іс ... ... ... жетілдіру идеялар тұлғаны арнайы мотивацияланған қаулы шығару
[101,127-б.] немесе тұлғаны сезікті ретінде ... ... ... ... ... ... деп тану ... аяқталатын [102,52-б.]. Бұл ретте
сезікті ретінде жауапқа тарту айыпталушы ретінде жауапқа тартуға ұқсас
қылмыстық іс ... ... ... әрекет ретінде қарастырылады.
Азаматтарды оларды “куәгерлерді әшкерелейтін” ауыр жағдайдан құтқару
үшін ... ... ... жолымен сезікті ретінде іске қатыстыру идеясында
өзінің рационалды негізі бар. ... ... ... бұл ... ... асыру
теориялық та, іс жүзінде де ақталмаған.
ҚР Конституциясы қандай да бір тұлғаны ... ... ... ... ... өзін-өзі айыптаудан артықшылықты қамтитын
куәгерлік иммунитет ... ... 3-т. 7 тм.). Енді ... ... ... кез ... тұлға тергеушінің қылмысқа ықтимал қатысы
туралы кез келген сұрақтарына жауап ... ... ал ... ... ... ... құқықты түсіндіруге міндетті. Осылайша, ұзақ уақыт
өмір сүрген қылмысқа қатысы барлығы туралы деректері бар азаматтарды ... ... ... ... ... құтқаратын мәселе
шешілген. Күдік ... ... ... ... ... ... ... механизмін жасау туралы сөз қозғауға болады.
Осындай жағдайларда қаулы шығару арқылы сезікті ретінде тұлғаны
жауапқа ... мәні ... Егер ... ... оның ... ... ... болса, оларды тексеру, нақтылау және ... ... ... ... ... тек қана ... айыптау емес, содан
кейін айыпталушы ретінде жауапқа тарту туралы қаулыда оған неден ... ... анық ... мүмкіндігін беретін айыптауды ... ... ... айтылғандай, мұндай жағдайда дұрыс қорытындылар жасауға
тырысу міндетті болып табылмайды.
Екінші жағынан егер күдік тудырған тұлғаға сезіктінің ... ... ... ... беру ... ... болсақ, онда іс
жүзінде тергеушілер ұстағанға дейін ... ... ... ... ... ... жауапқа тартатындығынан үміттену артық ... еді. ... ... тым ... ... ... ... тарту туралы
қаулылар уақтылы шығып тұрса жақсы болар еді.
ҚІЖК-де қылмыстық істе сезіктінің ... ... үш ... ... ... ... ... іс қозғалған,
екіншіден, ұсталған, үшіншіден, ... ... ... ... ... ... деп тану ... іс қозғалатын тұлғаны сезікті деп танудың дұрыстығы ... ... ... ... ... кезінде
айтылған [103,12-б.], бірақ сынға ұшырап, заң шығарушы ... ... ... ... қарсылық азамат үшін сезіктінің күйі ... еш ... ... болып табылды, бірақ сезікті үшін барлық
процессуалдық кепілдіктер белгіленбейді және оған заңда айыпталушы ... ... ... құқықтар берілмейді. Егер қылмыс жасау
айыбы табылатын тұлға ... іс ... ... ... ... ... жағдай аталған тұлғаны тергеу басында айыпталушы ретінде жауапқа
тартуға ... ... ... ... ... ... заңнамалық тұрғыдан қорғану құқығы
бар субъектісі ретінде танылған ... ... ... ҚР ҚІЖК ... ... істе өзі пайда болған сәттен бастап, сонымен қатар ... ... ... ... алу ... қоса, айыпталушының құқықтар
кешенінен көп ерекшеленбейтін құқықтардың үлкен жиынтығы ... ... ... ... іс қозғалған тұлғаны сезікті
деп тану үшін басты кедергі қазіргі кезде жойылуда деп пайымдауға ... іс ... ... ... ... ... есептен
шығару мүмкін емес және олар кең ... ... іс ... ... қару ... пара алу ... беру
және басқа да жағдайларда байланысты қозғалатын болса, осы ... ... ... әдетте іс қозғалған сәттен бастап белгілі болады, және іс
бойынша өндіріс басынан бастап аталған тұлғаға қарсы – ... бір ... ... тұлғаны іс жүзінде сезікті деп танымау азаматты айыптау үшін
жеткілікті дәлелдер болған жағдайда ... ... ... ... ... ... ... жағдайға ұқсас, бұл қорғану құқығын
шектеу ... ... ... ... ... ... үстінен
қылмыстық іс қозғалатын тұлғаны ҚІЖК-де қарастырылған ... ... ... деп тану қылмыстық істе тұлға құқықтарын қамтамасыз ... ... ... ... әдебиетте негізделген түрде айтылатындай, тұлғаны
айыпталушы ретінде жауапқа тартылатын тұлға үшін қауіп ... ... онда ... істі ... ... тұлғаны сезікті деп тану ол
үшін қауіпті емес. Мәселен, оған процессуалдық мәжбүрлеу шараларын қолдану
мүмкіндігін ... ... ... салдарды күтудің қажеті жоқ. Қазір ... ... ... ... ... ... ... болған
жағдайда оны ұстаудың кез келген ... ... ... ... ҚР ҚІЖК ... сәйкес сезіктіге бұлтартпау шараларын, басты
түрде ... ... ... ... ... айналған болатын.
Тергеушілер кішігірім сылтаумен нақты тұлғаларға қатысты қылмыстық іс
ашып, осылайша оларды қажетсіз сезіктіге айналдырмауы да ... ... ... кейін бірден сезіктінің қорғаушысы мен бетпе-бет кездесу
перспективасы қандай да бір ... ... ... ... бар ... ... туралы деректер келтіру арқылы қылмыстық іс қозғалу туралы қаулы
шығаруда тергеушілердің ұстамдылығын ... ... ... ... қатысты қылмыстық іс қозғалатын болса, ... ... ... ... ... мазмұнын білуі тиіс айыптауға
өту қаупі бар ... ... ... ие ... ... ... бастап
қылмыстық-процессуалдық заңнамада тұлғаны ұстау арқылы сезікті ... іске ... ... ... Қамауға алу айрықша,
шегеруді ... ... ... ашу үшін теріс салдардың
туындауының алдын алу үшін жасалатын қамаудың бір түрі, ... ... ... ... деп ... жөн. ҚР ҚІЖК ... тура
көрсетілген жағдайларда анықталған қылмысқа шұғыл (тез) әрекет ету ... ... ... оны ... ... ... ... шешімін
және әдеттегідей, қаулы ... ... ... алдын ала
айқындайды.
Ұстаудың ... мен ... да ... ... отырып, оны
қамаумен қатар бұлтартпаудың өзіне тән ... ... ... ... жазған В.А. Михайловтың пікірі дұрыс көрінеді [105, 28, 122-б.].
Процессуалдық ... ... ... ... тура анықтау
Қазақстанның қылмыстық сот ісін жүргізу саласында ... ... ... ... ... ... мәтінінде қамау мен
ұстауды түрлі сапада болса да, бір ... ... ... ... терминология пайдаланылатын, адам ... мен ... ... туралы еуропалық конвенцияға қосылуына байланысты
ерекше мәнде ие болады. Адамның бостандығы мен жеке ... ... ... ... ... сәйкес қылмыстық
істі жүзеге асыру қажеттілігіне байланысты бостандығынан айырудың ... жол ... ... ... ... ... немесе тұлғаны
ұстау, оның қылмыс ... ... ... ... ... ... алдына барушы немесе оның қылмыс ... ... ... ... қашуына кедергі келтіру қажет болып есептелген жағдайда”
[106, 114-б.].
Жоғарыда келтірілген ережелер оларды Еуропа мемлекеттерінде ... ... ... ... істе ... ... ... жағдайда
бас бостандығынан айыру алдан ала берілген сот бұйрығының (ордері) ... оны ... ... ... жасалады деп түсіну керек. Егер құқық
қорғау органдары белгілі бір жағдайларға қарай сот бұйрығын ... ... ... бас ... айыруға мәжбүр болса, онда осындай
бас бостандығынан айыру “ұстау деп ... Осы ... ... ... екі ... ... ала ... жалпы ұғымы мен оған
қатысты қолданылатын тұлғамен ... ... ... ... кең ... ... ... баптың 1 “с” тармағына сәйкес әрбір
қамалған немесе ұсталған тұлға жедел ... заң ... сот ... ... ... және ... қонымды мерзім ішінде сот талқылауына
немесе сотқа дейін босатуға құқы бар ... ... ... да ... ... ... ... 3-т.) [106, 115-б.].
Осылайша, халықаралық құқық нормаларына ... ... ... іс ... іс жүргізуде бас бостандығынан айыру (алдын ала ұстау)
жалпы ... ал ... ... ерекшелік болып табылады, бұл бірақ, ... ... ... ... ... субъектінің құқықтарын
қамтамасыз етуде түрлі қарым-қатынас мүмкіндіктерін білдірмейді. Айтылған
ережеден екі маңызды қорытынды шығаруға ... егер ... ... ... ... онда ... ... аса шектеулі және ережеден шегінудің ықтимал жағымсыз
салдарынан кепілдік ... ... ... ... тиіс. Яғни, ұстау
мерзімі шамасына қарай аз, ал оны қолдану ... ... ... түрде сақталуы тиіс. Екіншіден, ұсталған тұлға ұстау жағдайлары және
қамалғанға арналған барлық ... ... ... ... мен шарттары, бір қарағанда, заңда анық, толық
айтылған сияқты (ҚІЖК 132-бабы). ... олар ... ... ... ... бір қарағанда даусыз негіз болып көрінетін көзімен көргендер
немесе жәбірленуші тұлғаны ... ... деп тура ... сындарлы
талдау мен бағалауды талап етеді. Қате жібермеу үшін ... ... ... жөн, ... ... қысқа мерзімді болса да,
негізсіз бас бостандығынан айрылуы ол үшін және оның жақындары үшін ... ... ... әдебиетте ұстау туралы шешім негізіне – тек дәлелдер [102,48-
б.] немесе сонымен қатар шұғыл-іздестіру сипатындағы деректер ... ... ... ... ... жоқ [107. 34-б.]. Тұлғаның
құқықтарын қамтамасыз ету тұрғысынан екінші көзқарас тиімсіз болып келеді.
Шұғыл-іздестіру ... ... ... ... жол беру ... соқтырады. Дауыстап айтылмайтын шұғыл деректер қылмыстық ... ... және ... ... мен сот ... ... болып табылады [108, 33-б.].
Ұстаудың процессуалдық режимін кез ... ... ... ... шектеу және заңгерлік әдебиетке бірнеше рет ... ... ... мен ... ... асыра пайдалану
мүмкіндіктерін ұлғайтуда тудырады. Іс жүзінде сезіктіге қысым жасау және
қылмыс жасауды ... ... ... ... кең ... Тіпті
қылмысты көзімен көргендерді олардан ... ... алу үшін ... да ... [109, 20-б.].
Халықаралық аренада құқықтық мемлекет мәртебесін мойындатудан үміткер
заманауи ... ... ... қамтамасыз етуді күшейту мүддесінде
аталмыш жағдайларды ескере отырып, сезікті ретінде тұлғаны ұстау ... ... ... еуропа мемлекеттерінде ол айтарлықтай аз. Егер
бізде ол қазіргі таңда жалпы 72 ... ... ... ... ұстау бір
тәуліктік мерзімге сиып кетеді. Ұсталғаннан кейін келесі күннен кешіктірмей
ұсталушы учаскелік судьяға ... ... ол ... алу ... ... ... ... босатуды ұйғарады (ГФР ҚІЖК 126-параграфы).
Аталмыш норма ГФР ... ... 3-т. ... ... сәйкес
келеді (110).
Азаматты қылмыстық іске сезікті ретінде тартудың тағы бір нұсқасы
тұлғаға ерекшелік ... ... ... ... ... ... ... (ҚР ҚІЖК 142-бабы).
Қазіргі таңда қылмыстық-процессуалдық ... ... ... бұлтартпау шараларын қолданудың іс жүзінде бір ғана шарасы ... ... ... және ... ... ... 72 ... өткенде қолданылады, ал тұлғаны айыптаушы ретінде ... ... әлі ... ... ... көбінесе ұстау мақсаттарының
бірі ұсталушыға қамауды қолдану туралы мәселені шешу болып табылатындығымен
анықталады. ... ... іс ... ... да бір ... ... рөл
беріледі. Көптеген авторлардың дұрыс сендіргендей, сезіктіні ұстау тергеуші
(анықтаушы) қозғаған және іс ... ... ... ... ... ... мүмкін, өйткені қылмыс жасады деген күдіктпен тұлғаны
ұстау үшін қылмыстық іс ... үшін ... ... қылмыстық іс қозғауға
қарағанда көбірек деректер қажет ... [111, ... ҚІЖК ... ... ... барысында жағдайлардың
ерекшелігін анықтау үшін бұлтартпау шараларын қолдану туралы мәселелерді
дұрыс шешу ... ... ... ... ... ... ҚР ҚІЖК ... көрсетілген жағдайларды қарастырған жөн. Сонымен қатар ... ... ... ... ... ... көлемде тек екі
шара – кетіп қалмау туралы қолхат алу мен ... ... ... ... ... ... іс ... не кетіп қалмау туралы қолхат,
немесе қамау қолданылатындығын ... онда ... ... “айрықша
жағдайы” үшін қолайлы көбінесе қамау екендігін түсінікті болады.
А.Н. ... ... ... ... істе ... ... ... болу, сезіктінің нақты ұғымын
анықтау тәртібі мен шартына байланысты өзгеріс енгізу қажет деп ... ... ... ... істе ... құқықтарын, сондай-ақ
құқық қорғау органдары қылмыс жасады деген күдікпен қылмыстық іске тартқан
тұлғаның қорғану құқығын қамтамасыз ету ... ... ... етер ... 78-б.]. ... ... ескере отырып, ҚР ҚІЖК 142-бабы
көбінесе ауыр және аса ауыр қылмыстар жасалған жағдайда, айыптау шығарғанша
тұлғаға ... ... ... ... ... үшін ... және
пайдаланылады. Іс жүзінде аталған шара ... ... ... тыс ... ... Бір ... ол ... қамау сияқты ... ... ... ... ... ... – ұстау сияқты
айып тағылғанша жүзеге асырылады. Соңғы белгісі бойынша оны міндетті ... ... ... және ... ... ... ... деп есептеуге болады, бұл тағы да ... ... ... ұқсастығы немесе жақын туыстығын растайды.
Тұлғаға ҚР ҚІЖК 142-бабында белгіленген он тәуліктік ... ... ... бұлтартпау шарасын ары қарай қолдану мүмкіндігі тұлғаны
әшкерелеу және айып тағу ... ... ... сезіктіні
қамауға алу “тергеу амалдары” сипатына ие ... Осы ... ... ... П.И. ... былай деп жазған: “сыртқы ... ... ... қоя ... ... ... ... кедергілер мен қиындықтардан қауіптенбей, қылмысты үлкен жеңілдік
және байыппен ... ... ... ... қамауға алынғанды қоғамнан
оқшаулап, оны құқықсыз күйге қоя ... ол оған ... ... ... ... билігінің алдында қорқыныш тудырады” ([82, 23-б.].
Аталған ой жүз жыл ... ... ... онда ... ... ... жоғалтпаған. Керісінше, қазір, біздің еліміздің құқықтық
мемлекетке түрлені жағдайында олар айрықша ... ие ... ... ... ... бұзғаны үшін ҚІЖК-ге тұлғаны мойындау, өзін-өзі әшкерелеу
немесе ... мәні жоқ ... ... ... ... ... белгілеу арқылы басқа тұлғаға қарсы жауап беруге тұлғаны
мәжбүрлеу ... ... ... ... ... ... енгізу
ұсыныстары көңіл бөлу мен қолдауды қажет етеді [113, 47-б.].
Сонымен қатар, “... қылмыс жасады деген айып тағу үшін ... ... ... мерзім өткеннен кейін болдырылмауы мүмкін ... ... ... ... ... іс бойынша айыпталушы ретінде жауапқы
тартылуы мүмкін екендігін ешкім теріске шығармайды” [114, ... ... ... заң ... ... айыпқа қатысты ... ... ... ... ескерген жөн.
Ұстау хаттамасы мен танысу барысында (ҚР ҚІЖК 134-бабы) ол ... ... мен ... туралы стандартты жазбаны көреді (ҚР ҚІЖК
134-б.), ал бұлтартпау шарасын қолдану туралы қаулымен танысқан кезде – ... ... ... ... ... да ... ескертпемен
келтірілетін қамаудың негізі туралы жазбамен танысады. Тергеу алдында ... ... ... үшін ... ... ғана жарияланады (ҚР ҚІЖК 216-
бабы 3 б.).
Сезіктіге тым болмаса жалпы мағынада ... ... ... ... бас
тарту алдымен ұсталған, содан кейін он ... ... ... ... ... отырған тұлға күннен-күнге өзінің дәл неден қорғануы қажет
екендігін ойланатын жағдай тудырады. Бұл ... ... ... ... ... ... ... сезіктінің қорғану мәні бірінші
кезекте қылмыс жасалудағы заңдастырылған күдік, ... ... ... ... ... және бұлтартпау шарасын қолдануға байланысты құқықтық
шектеу болуы тиіс [115, 4-б.].
Адам құқықтары мен негізгі бостандықтарын ... ... ... ... ... “әр қамалғанға дереу түрде оған түсінікті
тілде оны қамау себептері мен оған ... кез ... айып ... ... ... ... айып тағу ... тұлғаға оған тағылған
айып туралы хабарлау үшін қарастырылатын жедел тәртіптің өзі екендігімен
келісу қиын ... ҚР ҚІЖК ... ... ереженің әрі
қарайғы қолданылуының заңдылығы күмән ... ... ... ... ... ... ... құқығын қамтамасыз ету
тұрғысынан оны жеңілдеткен дұрыс.
Егер айыпталушы ретінде жауапқа тарту туралы қаулы да тұжырымдалатын
айыптауды ... ... ... қылмысқа қатысу нұсқасы ретінде
қарастыратын болсақ, сезіктіні ұстау үшін берілетін уақыт айыптау тағу ... ... ... ... сатысындағы айыптау ... ... ... ... және оны ... ... ... үшін оған барлық
қылмыс қатысушылары мен салдары туралы егжей-тегжейлі мәліметтер келтірусіз
қылмыстық әрекеттің тым болмаса бір белгіленген эпизодын қосса ... ... ... ... ... барысында әдетте дәл
осылай істейді.
Алайда процессуалистердің ... ... ... ... ... ... ... оның азаматтардың заңды мүдделерін бұзуы мүмкін
екендігін ... ... ... жеткілікті негізсіз сезіктіге
жатқызылатын болады [116, 43-б.].
Жалпы ... ... ... ету ... салыстырмалы түрде
жоғары деңгейде, кез келген заңнамалық актіні ... ... ... ... ... ... ... қылмыс жасаудағы айыпталушының процессуалдық ... ... оған ... ... ... ... айыпталушы
ретінде жауапқа тарту туралы ... ... ... анықтау органының
бастығы айыптау хаттамасын жасаған және ... ... ... ... (ҚР ҚІЖК ... Кінәсінің жоқтығының растығын заңды деп
танудан, ертеректе айтылғандай айыпталушыға қылмыскер ... ... ... Кез келген, тікелей немесе жанама түрде ... ... ... ... жалпы сипатына, сондай-ақ оның құқықтарын
қамтамасыз етуге әсер етеді.
Кінәсіздігін заңды деп тану принципін бірізді түрде қолданысқа ... және ... ... үшін ... ... ... мүдделерінің
конституциялық тұлғыдан белгіленген артықшылықтарының негізінде қайта
бағалау қажеттігін ескере отырып, “айыпталушы ретінде ... ... ... жауапкершілікке тарту” ұғымдарының арақатынасы туралы белгілі
мәселе көкейкестілікке ие болады.
Қылмыстық жауапкершілік және оған тарту іс жүзінде – ... ... ... ... ... ... кезде құқықтық ғылымда қылмыстық
жауапкершілікке тартуды процессуалдық мағынада – ... ... ... бере алу үшін ... ... болған жағдайда тартылатын
қылмыстық жауапкершілік ... ... ... [117, 9-б.].
Нәтижесінде, қылмыстық жауапкершілікке тарту процессуалдық мағынада тұлғаны
айыпталушы ретінде тартудың ... ... ... ұғымдарды осылай үйлестіру айыпталушы үшін ешқандай
зиян келтірмейді және ештеңені өзгертпейді. М.С. Строговичтің жеңіл қолынан
“қылмыстық жауапкершілікке ... ... ... мағынада ғылымның
терминалогиялық айналымына енгізілгенін А.П. Гуляев атап кеткендей [118,
125-б.] “қылмыстық ... ... ... ... ... ... ... қою, айыпталушының қатысуымен осы
мәселені зерттеу ретінде түсінілетіндігін” анықтап берді [119, 30-б.].
Қылмыстық құқықтық ... ... ... ... ... ... қылмыстық жауапкершілікті жүзеге асыру, қылмыс жасаған
тұлғаның құқықтық міндетін жүзеге ... ... ... ... ... ... ... процессуалдық шаралар және
жалпы қылмыстық іс ... іс ... ... ... ... сот үкімі бойынша жазалаумен теңестіріледі. Аталмыш ұстаным “айып
тағу қылмыстық жауапкершілікке тарту болып табылады. ... ... ... ... өндіріс қылмыс жасаған тұлғаны жазалау сияқты іс бойынша
барлық кейінгі өндіріс, – ... ... ... ... ... анық ... [121, 8-Б.]. Осылай ... ... ... ... бар ... ... қолдану әлбетте,
“жасалған қылмыс үшін мемлекеттік мәжбүрлеу болып табылады” [122, 162-б.].
Осылайша қызық ... ... ... ... ... ... да бір түсініксіз ойлардан қылмыстық құқықтың
пайда болу саласында қылмыстық іс саласына ауыстырылған, содан ... ... ... оған ... ... ... ... қатар қылмыстық жауапкершілікке тартылған тұлғаның жасаған қылмыс
үшін мемлекеттік мәжбүрлеу шараларына ұшырау міндеті, жаза ... ... ... бәрі – сотқа дейін, сотсыз, айыптылығын заңды деп
тануға ... ... ... ұстаным айыптылығының растығын заңды деп тануға қайшы болып
табылады және оның талаптарын елемеуге негізделгені күдік ... ... оның ... ... ... сендіреді. Мысалы: “тұлғаға алдын
ала тергеу өндірісінде қолданылатын құқықтық шектеулі (егер ... ... ... ... қатынастар субъектісі болып табылса)
қылмыстық жауапкершілікті жүзеге асыру ретінде қарастырылуы ... ... ... ... сөйлем автордың айыпталушының кінәсіздігінің
растығын заңды деп танудан емес, ... ... ... ... растайды.
Айыптылығының растығын заңды деп тануды қылмыстық іс принцип ... ... ... ... ... ... Тек ... табылатын тұлғаға қылмыстық заң қолданылады деп ... ... 62-б.]. ... ұсыну қылмыс жасаған үшін жауап беру ... және осы ... ... асырудың басталуын білдірмейді [124, 19-
б.]. Айыптау ұсыну арқылы тек қылмыстық жауапкершілік ... ... ... ... [125, 50-б.]. ... іс бойынша іс
жүргізуде қолданылатын процессуалдық мәжбүрлеу шаралары, оның ... ... ... ... үшін жаза ... қамтымайды,
қылмыстық істі кедергісіз жүзеге асыруды ... ... ... ... болып табылады.
Мемлекет пен қылмыс жасаған тұлғаның арасында пайда болатын қылмыстық-
құқықтық қатынас тергеу сатысында жүзеге асырыла ... ... ... сатысына қатысты оның болуы туралы сөз ... анық ... ... ғана ... ... болған қылмыстық-құқықтық қатынас расталады
немесе осы құқықтық қатынасты тудыратын фактінің жоқтығы ... ... ... деп тану және оны ... ... ... ... 17-б.].
Тұлғаны кінәлі деп тану туралы түсінік қылмыстық жауапкершілікке тарту
туралы сияқты осы ұғымның жоғарыда қарастырылған түсіндірмелерінің барлығын
ескере отырып тергеушілерде ... ... олар ... ... ... ... ... алдын ала пікірдің ... ... Ал егер ... ... ретінде қарайтын болса,
оның құқықтарын қамтамасыз ету қажетсіз ауыртпалық рәсімдері ... ... ... ... ... ... жауапкершілікке тарту
ретінде атау мүмкіндігі немесе тіпті қажеттілігін негіздеу үшін анағұрлым
дәлелді келесі аргумент ... ... ... айналысатын тұлғалардың, тергеуші немесе
прокурор алдын ала кінәсізді қылмыстық жауапкершілікке ... ... ... ... арадан бастап аталғандармен қатар жоғары сот ... сот ... ... тағы бір дәлел айтыла ... ... ... ... ... сәтін анықтау барысында
қылмыстық жауапкершілікке тарту күні ... ... ... тарту
туралы қаулы шығарылған күн есептелу керек [127, 32, 35, 43-б.].
Алайда, ... ... бір ... ... ... ... ... Расында да, ҚР ҚК 344-бабында алдын ала
кінәсізді қылмыстық жауапкершілікке ... яғни ... ... тұлға,
тергеуші немесе прокурор айыпталушы ретінде жауапқа тарту ... ... ... ... ... ... ... мінсіз екендігіне
күмән келтіруге негіз бар.
Егер – жол беруді ескеру ... ... ... ... ... қатынастарды жүзеге ... ... ... көтеруі ретінде есептеу – қарастырылатын ұғымдар тек синоним
сияқты пайдаланылатын болса, онда ... ... ... ... және туындамағаны дұрыс. ... ... ... ... құқық ғылымы жасап ... бір ұғым ... Оны ... ... ... ... үшін ... қосмәнділік тудырады, қажет болмаса да, ол үшін
қылмыстық-құқық саласында тән ... ... істе ... ... ... В.М. ... “қылмыстық жауапкершілікке тарту” терминінің
теорияда дұрыс түсіндірілмеуіне және процессуалдық бұлдырылыққа және ... ... ... ... қиындықтарға назар
аударған [128, 9-б.].
Сондай-ақ, ол процессуалдық ... ... ... азаматтық, әкімшілік) “терминнің ұғымға ... ... ... көп ... ... [129, ... ... біз қылмыстық-процессуалдық “айыпталушы ... ... ... ... ... тарту” қылмыстық-
құқықтық ұғымын пайдалану барысында байқаймыз.
Заңды әртүрлі және оны түсіндіру барысында белгісіздіктерді жою ... ... ... ... жауапқа тарту туралы қаулыны
“айыпталушы ретінде іске қатысуға тарту туралы” қаулы деп ... ... бәрі ... ... ... мойындаған жөн. Жоғарыда айтылған
терминдерді қайта атау немесе ауыстыру қылмыстық істе негізсіз ... бұл ... ... ... ... ... ... жауапкершілікке тарту
сияқты көзқарас бұрынырақта осы процессуалдық актінің маңызын ... ... ... ... ... ретінде жауапқа тарту туралы қаулы мен оған байланыстының
бәрі ең алдымен, оны қандай да бір ашық ... ... ... ... қорғану құқығын қамтамасыз етуде қызмет етуі тиіс. Аталған қаулының
нағыз мақсаты тұлғаға ... ... ... ... тағылған
айыптан қорғану мүмкіндігіне ие болу үшін оны айыпталушыға кейінгі ұсыну
үшін қылмыстық іс ... ... ... ... қорытындысын
құжат түрінде көрсету болып табылады. Айыпталушы ретінде жауапқа тарту
туралы қаулының ... ... оған ... айып тағылатынын білу және
оған қылмыстық заңды нақты бұзу ... ... ... ... ... қамтамасыз ету қажеттілігіне байланысты.
Бірақ отандық қылмыстық істің дамуының тарихи ерекшеліктерінің
әсерінен айыпталушы ретінде ... ... ... ... ... да-ақ
оған тән емес қылмысты ашудың қандай да бір міндетті ... ... ... ... ... ... актіге мән беріле бастады.
Белгілі болғандай, қылмыстық іс ұзақ уақыт қылмыстық іс ... ... ... тарту туралы қаулы шығарусыз әрекет еткен.
Қылмыстық сот ісін ... ... оны ... ... ... ... соттар тұлға мүддесінде “күдік тудыратын”
тұлғаларды шақырар алдында сот ісін ... ...... ... ... ... ... туралы қаулы” шығарылды талап ете бастады.
Бұл ретте, әлбетте, “айыпталушыдан жауап алу алдында сот тергеушісі ... басы ... ... ... оған ... айып тағылатындығын
жариялайды” деген ереже әрекет еткен (ҚСӨЖ 403-бабы).
Капиталистік елдердің қылмыстық ісіне айыпталушы ретінде жауапқа тарту
туралы қаулы мүлде белгісіз [130, ... ... ... қылмыстар осы
күнге дейін ашылған және ашылып ... ... ... ... тарту туралы ереже 1919 жылы 12
сәуірдегі “Революциялық Трибуналдар туралы ереже” атауы мен ... ... ... ... ... тарту туралы ... ... ... ... ... (9 т.) [131, 8-б.].
Революциялық Трибуналдар ... ... ... нормативтік акті
қабылданған азаматтық соғыстың нағыз қызған кезінде қандай рөл ойнағанын
егжей-тегжейлі анықтаудың ... жоқ ... ... ... атап ... “Контрреволюция және басқа да әрекеттер ... ... ... ... мақсатта” құрылған, оларға “репрессия ... ... ... ... ... ... жағдайларда, айыпталушының кінәлілігін анықтаудағы ... ... ... және ... ... себебінде Тергеу
Комиссиясының шешімін көрсететін айыпталушы ретінде ... ... ... ... да ... ... алдын ала шешкен. Соңғыға, ... ... ... тек ... ... ... ғана қалады.
Мұндай үрдіс бұрынғы, жиырмасыншы және кейінгі жылдары да көрініс тапқан.
Қазіргі таңда ... ... ... ... ... ... қылмыстық-құқықтық қатынастар және
т.б. ұғымдары мен қатар ... ... ұғым ... ... отырып, оны
тұлғаның қылмыс жасауына мемлекет әрекетінің әлеуметтік болмысы ретінде
анықтайды. Бұл әрекет сот ... ... ... ... ... қылмыскерді
мемлекеттің атынан айып тағу, соттау, жазалаудан көрінеді. ... ... ... ... туралы айыптау үкімін шығарғанша айтудың еш
негізі жоқ, өйткені “тұлғаны қылмыстық жауапкершілікке тарту мемлекеттің
атынан ресми ... оны ... ... ... ... жасауда кінәлі деп тану
және осылайша әрекет және оны жасаған тұлғаға теріс баға беру ... [132, ... ... және ... заңды бұзған тұлғаның арасында
қылмыс жасалған сәтте пайда болатын қылмыстық-құқықтық қатынас соттың
айыптау ... ... ... [45, ... Үкім ... ... нақты тұлғаға қатысты оны айыптау және жазалауға ұшырату ... ... ... және ... қылмыстық жауапкершілікке
тартады. Үкім күшіне енген және сот жаза тағайындаған ... ... ... сәттен бастап қылмыстық жауапкершілікті жүзеге асыру және бір
мезгілде қылмыстық-құқықтық ... іске ... ... ... ... ... жалғыз ғана дұрыс ұстаным сияқты
көрінеді. Одан кез ... ... ... ... ... айыпталушы
ретінде жауапқа тарту сәтінен бастап, немесе ... ... ... ... ... сәттен бастап қылмыстық
жауапкершіліктің көрінуі туралы ... ... ... бұл ... ... ... деп ... қабылдауға жаман әсер етеді және
оларда айыпталушы және ... ... ... ... септігін тигізеді.
Теория жағынан тергеушілерді олар іс жүзінде бейімделмеген ... ... жоқ. ... ... ... ... судьялардың 80% сотталушыны қылмыскер мен теңестіруге
түйсіксіз түрде бейім ... [49, ... онда ... ... бейімділік олардың процессуалдық қызметінің айыптау сипатына қарай
анағұрлым айқын көрінеді. ... емес деп ... ... ... тіпті оны тікелей елемеу ... мен ... ... ... ... ... және ... кінәсіздерді
соттау алғышарттарын тудырады. Сотта осындай фактілерді анықтау қылмыстық
істердің қосымша тергеу үшін қайтарылуын, ... ... ... ... аяқталады, бұл тергеу органдары үшін қаламаған жағдай, атап
айтқанда жұмыстағы көрсеткіштердің нашарлауын білдіреді.
Айыпталушы ... ... ... мәні ... ... оған ... ... актісінің рөлін бекіту, оны маңыздылығы ... ... ... тұлғаның қылмыс жасау туралы анық деректер
негізінде айыпталушы ... ... ... ... ... ... бейімділігі сияқты қылмыстық іс теориясы мен ... ... ... ету ... ... осындай қаламаған
құбылысқа тікелей байланысты [127, 58-б.] бекітіледі: белгілі бір тұлғаның
қылмыс жасағаны ... ... ... қорытындылары айыпталушы
ретінде тұлғаны жауапқа тарту туралы шешімге негіз бола алмайды [133, ... Бір ... ... ... ... азаматты айыпталушыға
айналдырудан сақтандыру талпынысы жатыр. Алайда, іс жүзінде бұл ... ... ... ... ... ... ұзаққа созу, осылайша
оның қорғану ... ... ... қысқартумен аяқталады [27, 165-б.].
Өз кезінде Р.Д. Рахунов, В.З. Лукашевичтің тұлғаны ... ... ... ... ... ... ... мәселе бойынша
тергеу органдарының қателігінен кепілдік тек тергеушінің оның кінәлілігіне
толық сенімді болғанда ғана танудың ... ... ... ... [170,
170-б.], бұл жерде айыпталушының құқықтарының ешқандай кепілдігі туралы сөз
болмайтындығын әділ атап кеткен. Өйткені, біріншіден, ... ... ... іс ... ... сыртынан жүргізіледі, екіншіден,
тергеушінің айып тағуға ... ... беру ... ... ... кінәлілігі туралы “сенімді қорытындысы” – біржақты,
айыптау бағдары ... ... ... ... ... ... ... емес, дұрыс емес, алдын ала, қиындық ... ... ... ... ... ... құқықтарын қамтамасыз ету
мүдделеріне анағұрлым толық ... ... [134, ... Егер тергеушінің
сенімі туралы айтуға болатын болса, онда тек оның ... ... ... ... ... ... мазмұнын құрайтын жағдайлар бойынша ... ... ... ... ... [135, ... айыпталушы ретінде жауапқа тартылған сәтінде тұлғаның
кінәлілігі туралы дұрыс деректер қажет ... ... ... ... ... тартқаннан кейін ақтау негіздері бойынша ... ... ... ... алдын ала тергеу жетістігі ретінде
қарастыруға болмайды ... ... ... ... мұндай көзқарас
қылмыстық қудалау негіздері жойылса, қылмыстық істі ... ... ... жүргізуге ынта жоғалады. Қандай жағдайда да алдыңғы
әрекеттерді ақтау, істі сотқа ... және ... ... қол ... ... болады.
Тергеушілердің айыпталушы ретінде жауапқа тартылатын тұлғаның
кінәлілігіне ... ... ... ие ... ... ... барлық
жағдайлары толық түсіну талпынысы мен қоса ... ... ... сәтіне
жақындауды тудырады. Мұндай бағдар ... ... ... ... ... айып ... саналы түрде созуды ақтау
қабілетті болып табылады. ... ... кең ... ... ... ... көрсетті: әрбір бесінші қылмыстық іс
бойынша айыптау алдын ала тергеу аяқталғанға дейін бір күн ... ... күні ... және ... ... ... іс бойынша – алдын ала
тергеу басталғаннан бірнеше күннен кейін (екіден ... ... ... ... ... құқығын елеулі түрде бұзу болып бағаланады.
Әлбетте, тұлғаны айыпталушы ... ... ... ... Мысалы,
тұлғаны қылмыс жасағанын мойындау негізінде ғана айыпталушы ретінде ... ... ... ... ... Заң ол үшін дәлелдер жиынтығын
тікелей талап етеді (ҚР ҚІЖК ... ... ... ... қамтамасыз етуге зиян тигізе отырып, жауапқа тартуды кешіктіруге
де болмайды. “Жауапқа тартудағы сақтық – ... іс. Бұл тек қана ... ... ... ... талабы. Бірақ сақтық ерте ме, кеш пе
шарасыз жауапқа тартылуы тиіс ... ... ... ... баяу ... ... ... [136, 109-б.]. Тергеуші
айыпталушы ретінде тұлғаны жауапқа тартқан сәтте тергеуші оны айыпталушының
кінәлілігіне сендіретін дәлелдерді ... тиіс ... ... ... – Н.Н. ... В.И. ... Я.О. ... Н.Л.
Гролзинский, П.А. Лупинская, Т.Г. Морщакова, Г.П. Саркисянец, И.Л. Петрухин
және басқаларымен теріске шығарылғанын атап ... ... ... ... тартылған сәттен бастап ... ... ... үшін кең ... ... ... айыпталушы құқықтарының тізімі айтарлықтай ұлғайды. Ең
алдымен, оның қорғаушы алу құқығы елеулі түрде кеңейген. Егер ... ... ... ... ... ала ... ... сәттен бастап қылмыстық
іске қатысуға жіберілсе, енді барлық қылмыстық істер бойынша ... ... ғана ... алдын ала тергеу міндетті болмайтын істер бойынша
анықтау ісін жүргізу барысында ... ... ... сәттен бастап
қорғаушының көмегін пайдалануға құқылы. Мұндай жағдай ресейлік қылмыстық іс
тарихында ... ... ... ... сот бақылауының элементтерін енгізуді
білдіретін маңызды құқыққа ие болды – сотқа оған бұлттартпау шарасы ретінде
қамауға ... ... ... ... қамауға алу мерзімін ұзарту бойынша
шағым беру.
Атап кетілген новеллалар мемлекет және ... ... ... жатқан
өзгерістердің принципиалды сипатын білдіреді, айыпталушыға оның құқықтарын
жүзеге асыруда үлкен ... ... ... ... мәжбүрлеу шарасы ретінде бас ... ... ... ... ... түптеп келгенде, негізсіз соттауға қарсы анағұрлым
тиімді кепілдіктер жасау болып табылады.
Заманауи Қазақстан, әлемдік қауымдастықтың ... ... ... ... ... жаңа қатынастың қалыптасуында адам
құқықтары саласында халықаралық стандарттарға бейімделеді. Олар халықаралық
құқықтық актілерде, атап ... ... және ... ережелер туралы
халықаралық құқықтық фактіде қарастырылады.
Аталмыш Пактінің 14-бабы 3-тармағына сәйкес, әр ... ... кез ... ... ... қарастыру барысында кем дегенде
толық теңдік негізінде келесі кепілдіктерге құқы бар: 1) ... ... ... тілде оған тағылған айыптаудың сипаты мен негіздерінен толық
құлағыдар болуы керек; 2) өзінің ... ... және өзі ... ... ... мен ... ... болу керек; 3) негізсіз
ұстаусыз сотталу; 4) оның ... ... және өзін жеке ... ол ... ... қорғау; егер оның қорғаушысы болмаса, бұл құқық ... болу және әділ сот ... ... еткен кез келген жағдайда оған
тағайындалған қорғаушыға ие болу, оған осы ... ақы ... ... ... болмаған кез келген жағдайда өтеусіз; 5) оған ... ... ... ... алу ... осы ... ... алу құқығына
ие болу және оған қарсы жауап беретін куәлар үшін болатын шарттарда ... және ... алу ... бар; 6) ... ... ... түсінбесе
немесе осы тілде сөйлемесе, аудармашының тегін көмегін пайдалана алады; 7)
өзіне қарсы жауап беруге мәжбүрленбейді немесе өзін ... деп ... ... ... ... Адам ... мен ... қорғау туралы Еуропалық конвенцияның 6-бабының мазмұнына
сәйкес келеді.
2.2. Қылмыстық іс ... ... ... ... ... қорғаушының қатысуы.
Азаматтың конституциялық құқықтарын қамтамасыз етуде қорғаушының рөлі
әсіресе қылмыстық сот ісін ... аса ... ... ... Қылмыстық
сот ісін жүргізуде қорғаушының қызметі сезіктінің, айыпталушының құқықтары
мен ... ... ... және оған ... ... көмек көрсетуге
бағытталған.
Р.М. Жамиев айтып ... ... ... мәселелерін зерттеу
қажеттігі құқықтық мемлекеттің тұжырымдамасының негізгі ережелерін тұтас
қалыптастырған Қазақстан ... ... ... ... ... ... адам құқықтары мен бостандықтары жүзеге асыруды
қамтамасыз етуден пайда болады” [137, 2-б.].
Қорғаушы қорғаныс жағынан үлкен рөл ... ... ... ... ... ... мәселелерін қарастырдық.
Қылмыстық заң қорғайтын қоғамдық қатынастарды бұзу ... ... ... қылмыстар болып табылады. Қылмыстар жасаған үшін
қылмыстық қудалау ... заң ... ... сот ісін жүргізудің шеңберінде жүзеге асырылады. Осылайша, ҚР
ҚІЖК 8-бабына сәйкес “қылмыстық іс ... ... тез және ... ... ... тұлғаларды әшкерелеу және қылмыстық жауапкершілікке
тарту, әділетті сот талқылауы мен қылмыстық заңды дұрыс қолдану”.
Біздің ... ҚІЖК ... ... ... ... сот
ісін жүргізудің мақсатын толық көлемде ашпайды. Қылмыстық сот ... ... ... ... ... ... қылмыстық
жауапкершілікті және нақты қылмыстар жасағаны үшін ... ... ... ... ... ... және әділ ... етуде болып табылады.
Осы басты мақсатты жүзеге ... ... ... ... ... ... жапа ... құқықтары мен заңды мүдделерін қорғау
талаптары сақталады және тұлғаны заңсыз және негізсіз айыптау мен ... ... ... ... ... ... ... қылмыстық сот ісін
жүргізудің мақсатын сипаттайтын талаптар қамтамасыз етілмеген болып қалады.
Құқық теориясында ... ... ... түзетін функциялардың
төрт тобы (жүйелері) ... ... ... ... ... салалық функциялар, құқықтық институттар функциялары мен құқық
нормаларының функциялары бар. Соған ... ... ... құқық саласы үшін тән құқық саласының
функциялары (салалық функциялар) ... ... деп ... Егер функциялар – құқықтық әсердің мақсаты мен бағыты ... онда ... ... ... ... және қорғау функциялары жүзеге асырудың тән формасы болып
табылады [138, 31-б.].
Қылмыстық құқық нормалары тек ... сот ісін ... ... ... ... мүмкін, оның басты мақсаты, негізгі функциясы ... сот ісін ... ... ... ... болып табылады. Бүгінгі таңда функция ұғымының жалпы танылған
анықтамасы жасап шығарылмаған. Шындығында, қылмыстық сот ісін ... ... ҚР ҚІЖК ... ... Осылайша, аталған баптың 2-
ші бөлімінде “қылмыстық ... ... және істі ... шешу ... және түрлі органдар мен лауазымды тұлғалармен жүзеге асырылады”
деп жазылған.
Қолданыстағы заңнамаға “сайыскерлік” ұғымы ... ҚР ... оның ... ... ... мен ... сот ісін ... жүзеге асыру” деп аталады.
ҚР ҚІЖК 1997 жылғы 13 желтоқсанда бекітілгенін еске түсіреміз. ҚІЖК
қабылдағанға дейін ... ... ... мен осы ... ... қорғау және істі шешу функцияларын қабылдағанға дейін
ҚР Жоғарғы сотының бірқатар нормативтік қаулыларында, ... ... іс ... талқылау мәні болып табылған.
Заң шығарушы, ҚІЖК ... ... ... тараптар
сайыскерлігіне байланысты мәселе бойынша және қылмыстық сот ісін ... ... ... ... процессуалис ғалымдардың
талқылауларын ... ... және ... сот ісін ... ... ... ... Бұл мәселелерге дұрыс жауап беру тек
тұлғаның емес, сонымен қатар қоғаммен мемлекеттің ... мен ... ... ... мүмкіндік береді. Тек тұлға, қоғам және
мемлекеттің мүдделерінің ... ... ... асырудың кепілі болады және
қылмыстық сот ісін жүргізу ... ... ... ... ... ... соңында ол қылмыстылықпен күрес күйінде оң әсер етеді.
Л.В. Алексеева, қылмыстық-процессуалдық функциялардың мәселесін ... ... ... ... ... үш
дәстүрлі түрде бөліп көрсетілетін ... ... ... ... ... ... ... талдау
барысында ұстану қажет екі әдістемелік ережелерге назар аудару қажет: а)
функцияларды талдау алдында қылмыстық сот ісін ... ... ... ... ... жүзеге асырылуы тиіс, өйткені әр ... ... ... ... ... немесе арқылы іс міндеттері мен мақсаттарға
туындайды; б) кез келген функциялар жүйесінде олардың арасындағы ... ... ... ... функциялар үнемі өзара байланысты болып келеді”
[139, 112-б.].
Қылмыстық сот ісін жүргізу принцип ретінде тараптардың сайыскерлігі
айыптау ... және ... ... мен оның ... өзінің
дәлелдерінің дұрыстығын сотқа дәлелдей отырып, соттың алдында сайысатын ... ... ... көрсетеді. Бұл сайыскерлік талдау мен
іс материалдарында бар дәлелдерді түсіндіруден көрінбеді. Дәл ... ... тең ... ... ... айыптау органдары
айыптау, сондай-ақ ақтау дәлелдерін жинауы тиіс. Қалған жағдайда ешқандай
теңдік ... және ... ... ... ... ... ... жұмыс
барысында объективті, толық және жан-жақты әрекет етуі тиіс. Олар, билік
өкілеттерін ала ... ... ... ... жариялаған арыздарды орындау
барысында да жүзеге асырады. Кінәні дәлелдеу ... ... ... ... ... ... ... жойылмайтын сезіктер
айыпталушының пайдасында түсіндіріледі (ҚР Конституциясының 77-бабы, 3-
тармағы 8-тармақшасы) [140, 77-б.].
ҚІЖК 23-бабының ... заң ... ... ... ... ... ... және қылмыстық сот ісін жүргізуде
үш ... ... ... 1) қылмыстық қудалау, 2) қорғау, 3)
қылмыстық істі ... ... ... ... ... ... қылмыстық-процессуалдық қызметтің жекелеген бағыттарын” түсінеді.
Оның пікірінше, ... істе үш ... ... ... 1) ... ... қудалау), 2) қорғау, 3) істі шешу
(45, 150-б.).
Ғалымдардың пікірінше, “қылмыстық-процессуалдық функциялар – ... мен ... және ... ... тиісті
бағыттарында көрініс тапқан арнайы мақсат пен оның қатысушыларының рөлі
болып табылады. ... ... ... белгілі бір
функциялардан құралады: анықтау, қылмысқа қатысты деректерді ... ... ... ... сотта қарастыру және қылмыстық істі шешу;
көмекші; жанама” [141, 4-б.].
Г.П. Химичева ... ... ... сот ... ... ... ... мен міндеттері жүзеге асыру
арқылы ... ... ... бағыттары ретінде қарастырған жөн”
деп пайымдайды [142, 17-б.]. С.И. ... ... ... сот ісін жүргізудің мақсатына ... ... оның ... ... бейімделген мазмұны олардың субъектілерінің
арнайы өкілеттері, құқықтары мен міндеттерімен (процессуалдық ... іс ... ... бағыттары ретінде түсінуге болады”
деп есептейді [143, 49-б.] және оларды 1) ... 2) ... ... барысын қамтамасыз ететін, 3) көмекші сияқты түрлерге жіктейді.
Қылмыстық сот ісін ... ... ... мәселелерін
талқылаған басқа авторлар функциялар ұғымы мен олардың тізбесіне ... ... [144, 26-б.]. ... ... олар айтылғандардан біраз
ғана ерекшеленеді.
Қылмыстық сот ісін жүргізуде жүзеге асырылатын үш функцияны белгілей
отырып, заң ... ... іске ... ... ... ҚІЖК ...... қудалау функцияларын жүзеге
асыратын мемлекеттік органдар мен лауазымды тұлғалар: прокурор ... ... ... ... ... ... ... органы (65-
бап), анықтау органының бастығы (66-бап), анықтаушы (67-бап); 9-тарауда –
өзінің немесе ... ... мен ... қорғайтын іс қатысушылары:
сезікті (68-бап), айыпты (69-бап), қорғаушы (70-бап), жәбірленуші (75-бап),
жеке айыптаушы ... ... ... ... ... ... ... талапкер, жәбірленуші, жеке айыпталушының өкілдері (80-
бап). Заң ... ... істі шешу ... сот әділ сотты жүзеге
асыру барысында жүзеге асырады. Мұндай қорытынды ҚІЖК 57-бабының ... мен ... 2-ші ... ... ... шығады.
Осы нормаларды талдау бізді істі шешу функциясын заң ... тек қана сот ... ... ... ... ... Бірақ
қылмыстық істі шешу – бұл мүлде функция, қызметтің бағыты, мақсаты емес.
Бұл өндірісінде қылмыстық іс қаралып ... ... ... ... ... ... ... аралық шешім болып табылады. Соған байланысты осы
функцияның “соттың қарауы және қылмыстық істі шешу” деп ... ... ... ойы ... ... ... ... түсіндірудегі “соттың
істі қарауы мен шешуі” тек қана сот жүзеге асыратын “әділ сот” ... ... ... ... ... қызметті жүзеге асыруға құқылы емес.
Тараптар сайыскерлігін қылмыстық сот ісін ... ... ... атау қиын, өйткені тараптар сайыскерлігі тек сот ... ғана ... ... Алдын ала тергеу ... ... тек қана ... ... ... ... ... құқық берілген
жағдайда мүмкін. Алайда, мұндай жағдайда жариялылық принципі әрекетін
тоқтатады, ал қоғам ... осы ... ... жол ... ... келтірілген қылмыстық сот ісін жүргізуде сайыскерлік ... ... ... ... ... ... растайды. Яғни,
тараптар сайыскерлерді – қылмыстық сот ісін жүргізудің принципі емес, ... ... ... бірі, сотта айыпталушылар, куәгерлер,
жәбірленушілерді қайшылықты жауап алу болып табылады. Заңда ... ... ... функциялар бойынша іске қатысушыларды ... ... ... ... ... жауапкершілікке тартылатын
тұлғалардың құқықтары мен заңды мүдделерін қорғаудағы теріс салдарларға
әкеліп соқтырады. Мысалы, ... ҚІЖК ... ... ... ... ... жатқызылған. Оған тек қана қылмыстық сот ісін жүргізудің
барысында мемлекеттің атынан қылмыстық қудалау ... ... ғана ... қатар анықтау органдары мен алдын ала ... ... ... ... ... ... ... қылмыстық сот
ісін жүргізуне тартылатын барлық тұлғалардың құқықтары мен бостандықтарын
сақтаумен ... ... ... ... ... ... ... өзара байланыста ... ... ... ... ... ... 1995 ... 21 желтоқсандағы №2709
“Қазақстан Республикасының Прокуратурасы туралы” ҚР заңында белгіленген.
Прокурордың қадағалау өкілеттері 1-бапта белгіленген. Онда:
“Қазақстан Республикасының Прокуратурасы – ... ... есеп ... Заң, ... Республикасының Президентінің
жарлықтарын және басқа да нормативтік құқықтық актілерді ... анық және ... ... ... ... анықтау мен тергеу, әкімшілік және атқарушылық өндірісті жоғары
қадағалауды ... ... ... орган болып табылады.
Прокуратура заңдылықты кез келген бұзуларды анықтау және жою бойынша
шаралар қабылдайды, Конституция және ... ... ... ... мен басқа да құқықтық актілерді даулайды, ... ... ... ... заңмен белгіленген жағдайларда, тәртіпте
және шектерде қылмыстық қудалауды жүзеге асырады”.
Біз прокурорлардың қадағалау өкілеттерінің бүкіл ... ... ... ... ... ... заңның 1-бабын санаулы
түрде оқып шықтық. Біз көргендей Қазақстанның қылмыстық-процессуалдық
заңнамасымен ... ... ... ... ... ... ... тек бір бөлігін алатындығын көреміз.
Айтылғаннан прокуратураның негізгі функциясы ҚР Конституциясы және ... ... ... ... болып табылады. Қылмыстық қудалау сол қадағалу
қызметі болып табылады, бірақ оның бір ... ... және ... ... ... Бұл ойды ... ҚІЖК белгілеген тәртіпте және
негіздерде қылмыстық қудалаудан бас тартудан құқылы ... ... ... 1-ші ... ... да ... ... “Прокурор жүзеге асыратын айыптау
функциясы оның ... пен ... ... ... ... ... форма болып табылады. ... ... ... оның ... ... сондай-ақ ақтайтын жағдайларды,
сонымен қатар ауырлататын және жұмсартатын жағдайларды анықтайды. Прокурор
сотқа кез келген қатенің ... ... ... ... деп жазған Я.О.
Мотовиловкердің ойы ... ... ... [145, ... ... ... ... функциясы – қылмыстық қудалауды
орындамай, қадағалу функциясын орындайтындығы растайды. Сотта ... ... ... ... ... ... ... жүзеге асыру болып
табылады. Прокурордың ... істі ... ... ... қойылатын
талап болып табылмайды.
ҚІЖК “Тергеуші” атты 64-бабы “қылмыстық қудалау функциясын ... ... ... мен ... ... ... қамтылған.
Тергеушінің құқықтық мәртебесін ... ... ... ... ... ... ... туралы ой түюге мүмкіндік
бермейді. ҚІЖК 64-бабының 1-ші бөлімінде “тергеуші – қылмыстық іс ... ... ... ... ала тергеу жүргізуге ... ... ... ... ...” деп ... Жалпы алғанда, ҚІЖК 64-
бабы тергеушінің құқықтық мәртебесін регламенттегі тергеушінің ... ... ... ... ... ... жоқ. ... заң
шығарушы тергеушіге қадағалаушы прокурордың іс бойынша кез ... ... ... ... ... ... беру құқығын
береді. Бұл ретте басты, принципиалды мәселелер ... заң ... оның ... ... ... береді. Осылайша,
мысалы, прокурордың айыпталушы ... ... ... ... анықтау
туралы; айыптаудың көлемі туралы; бұлтартпау шарасын таңдау, өзгерту немесе
бас тарту; қылмыстық істі сотқа жөнелту ... оны ... ... ... оны әрі қарай тергеу жүргізуден шеттету; қылмыстық істі басқа
тергеушіге беру ... ... ... ... ... жоғары сатылы
прокурорға шағым бере алады, ал нұсқауларды орындау тоқтатылуы мүмкін.
Жоғары сатыдағы прокурор ... ... ... ... ... ... ... жоқ; ол төменде тұрған прокурордың
нұсқауларын болдырмауы тиіс немесе істі басқа тергеушіге ... ... ... ... ... ... ... Тергеушіде
қылмыстық қудалаудың ешқандай функциялары жоқ және ... да. ... ... ие болмайды, ол үшін жоғарыдағы прокурордың нұсқаулары
міндетті болып табылады, ал олардың шағым арыз беру ... ... ... істі ... ... және ... ... тергеуі
тиіс, кінәні жұмсартатын және ауырлататын барлық жағдайларда анықтау керек.
Тергеудің біржақтылығы, толық еместігі оған ... ... ... үшін ... істі ... негіз болып табылады. Прокурордың
айыптау реңкін, тергеудегі объективтіліктің жоқтығын анықтау қылмыстық істі
басқа тергеушіге беру, оны ... ... ... болуы мүмкін,
тиісінше, тергеушіні айыптау жағынан іс қатысушыларына жатқызу ... Осы ... ... Р.Д. ... ... ... функциясы – айыптау
функциясы болып табылмайды және осы функцияға сәйкес келмейді. Біз тергеуші
айыптау функциясын ... ... деп ... деп пікір білдірген
[63, 47-48-б.] Р.Д. Рахуновтың пікірі дұрыс сияқты. Айып тағу – ... ... ... ... ҚІЖК ... ... тергеу функциясының
элементі болып табылады. Заңда тұжырымдалған функцияларды ескере отырып, іс
қатысушыларын анықтаудың жеткілікті негіздері жоқ. ... ... ... іс ... ... Іс ... кейбір іс қатысушылары –
тергеушілер, ... – осы ... сол ... ... ... ақтайтын дәлелдерді, олардың кінәсін жұмсартатын дәлелдерді
жинау құқығы жоқ деп пайымдай отырып, ... іс ... ... ... ... Осы шатасу қылмыстық сот ісін жүргізундегі
міндеттерді орындауға, оның қатысушыларының құқықтары мен заңды ... ... ... зиян келтіреді.
Қылмыстық-процессуалдық заңды жетілдіру тәртібінде іс қатысушыларының
келесідей анықтамасын енгізген жөн деп пайымдаймыз: 1) мемлекет органдар
мен іс ... ... ... сот, ... ... тергеуші тергеу
бөлімінің бастығы, анықтау органы, анықтаушы; 2) қылмыстық істе өзінің жеке
мүддесі бар іс қатысушылары: ... ... ... ... ... ... және ... өкілдері, қорғаушы; 3) қылмыстық
сот ісін жүргізудің міндеттерін ... ... ... ... ... ... басқа да іс қатысушылар: куәлар, сарапшылар, мамандар,
аудармашылар және басқалар.
Қылмыстық-процессуалдық функциялар – ... іс ... ... ... іс ... қызметінің бағыттарын
анықтайтын, олардың құқықтық мәртебесіне ... ... сот ... ... ... тікелей ашатын, құқық нормалары анықтайтын
бағыттар болып табылады.
Қылмыстық сот ісін жүргізудің негізгі ... ... ... ... ... ... ... ету болып табылады. Бүкіл
қылмыстық сот ісін жүргізудің мақсатынан шығатын іс ... ... ҚР ... және ... сот ісін ... ... регламенттейтін заңдарды ұстануды қадағалау ... ... және ҚР ҚІЖК ...... ... Дайындалып жатқан және жасалған қылмыстар туралы ақпарат анықтау
және қылмыстық ... ... ... ... ...... тергеуші, прокурор үшін;
3) Қылмыстарды алдын ала тергеу (кінәлілерді ... ... ... ... ... ... ... қорғауды қамтамасыз ету) –
тергеуші, анықтаушы, прокурор үшін;
4) Анықтауды, ... ала ... ... және істі түпкілікті шешу
жолдарын анықтау (сотқа жіберу немесе іс бойынша өндірісті
тоқтату) – ... ... ... ... ... ... ... қадағалу – прокурор үшін;
6) Соттың істі алдын ала қарауы – судья, сот үшін;
7) Сот ... және іс ... сот ... ... ... ... – сот үшін;
8) Тергеу және сот талқылауының барысында ... ... ... мен ... ... ...... прокурор, қорғаушы, сезікті мен айыпталушы, жәбірленуші,
сезікті мен айыпталушы, жәбірленушінің өкілдері;
9) Басқа іс қатысушылары ... ... ... ... ... ... мамандар, аудармашылар және басқалар үшін;
10) Жанама функциялар (азаматтық талап ұсыну және одан ... ... ... ... ... ... өкілдері үшін;
ҚР ҚІЖК 23-бабы 2-ші бөлімінде “қылмыстық қудалау, қорғау және ... ... ... ... ... және ... органдар мен лауазымды
тұлғалар жүзеге асыратындығы” туралы ережемен келісе қою қиын.
Сотқа қатысты қылмыстық істі шешу ... әділ ... ... ... болып табылады. Қазақстан Республикасыныңдағы әділ сотты тек сот
қана жүзеге асырады (ҚР ... ... 1-ші ... ... ... соттау үшін емес, істі шешу үшін керек” дейді. Бұл ...... ... ... ... ... ... білдіреді. Егер сотқа берілген, жиналған және тексерілген
дәлелдердің жиынтығы соттың ... ... ... ... ... ... онда сот сотталушыны кінәлі деп таниды және оған тиісті
жаза белгілейді. ... сот ... ... ... ... ... және егер ... жеткіліксіз болса немесе олар сотты сотталушының
кінәсіздігіне сендірсе, онда сот сотталушыдан ... да бір ... ... ... қаулы етеді. Осындай шешім шығара отырып, сот қорғаныс
функциясын орындайды, сотталушыны ақтайды.
Осылайша, әділ ... ... ... ... ... сот ... ... функциясын, сондай-ақ түрлі істер бойынша немесе бір
істің түрлі эпизодтары бойынша, бір ... ... ол ... ... ... эпизодтар бойынша кінәлі деп танып, жазалау белгілей ... ... ... ... ... ... ... алдын ала тергеу сатысында айыпталушының
кінәлілігін растау барысында дәлелдер жиынтығы мен оны осылайша айыптау
функциясын ... ... ... ... ... ... істі сотқа жөнелту арқылы ... ... ... ... ... ... қабылдай отырып және тиісті қаулы шығару арқылы осы
шешімді рәсімдей отырып, олар қылмыстық істі шешу ... ... ... 2-ші ... ... ... бұрыстығы тергеуші,
анықтаушы, прокурор және соттың дәлелдерімен жұмысты регламенттейтін ҚІЖК
басқа да нормаларын талдауды растайды. ҚІЖК ... 2-ші ... іс ... ... ... арыздары бойынша немесе өзінің
бастамасы бойынша оның өндірісіндегі қылмыстық іс бойынша сарапшы ... ... ... жауап алу үшін кез келген тұлғаның шақыруға құқылы;
осы кодексте қарастырылған процессуалдық әрекеттер жасауға құқылы ...”. ... ... ... ... істі ... ... жатады. ҚІЖК
117-бабы дәлелдеуге жататын жағдайлар тізімін ... ... ... сот ісін ... жүзеге асыратын мемлекеттік органдарға
жүктеледі. ... ала ... ... бұл міндет анықтаушыға, тергеушіге,
прокурорға, ал сотта – сотқа жүктеледі.
Дәлелдеуге жататын жағдайлардың әр ... ... ... ... ... мүмкін. Бұл алдын ала тергеу ... ... ... ... ... жинай отырып, айыптау жағында
әрекет ететінін, ал ақтау немесе ... ... ... ... ... ... әрекет ететінін білдіреді. Басқаша оған әрекет ете
алмайды, өйткені айыптау, ... ... ... ...... ... ... отырып, объективті түрде әрекет ету керек. Сот
талқылауында сотта ... ... етуі ... Оның ... айыптаушы,
сондай-ақ қорғаушы ұсынған дәлелдерді теріске шығаруға құқығы жоқ. ... ол ... ... ... ... енді ... ... жағында болады,
яғни айыптау да, сондай-ақ қорғауда ... ... ... ... ... қылмыстық істі шешу функциясын әділ сот ... ... мен ... ... ... ... заңды мүдделерін қамтамасыз етуге жұмылдыруға ... сот ... ... ... бірі болып табылады. Қылмыстық сот ісін
жүргізудің саласына тартылған тұлғаның құқықтары ... ... ... ... ... және ... лауазымды тұлғаларынан бір
ерекшелігі, олар ... ... ... ... ... қатысушылар қылмыстық іске өздерінің қорғалушыларына ... ... ... үшін ... және ... түрлі мүмкіндіктеріне қатысты көптеген
мәселелер бар, бұл ... ... ... ... көп ... ... олардың тек жекелеген әдебиетте көп қозғалмаған мәселелеріне
тоқталамыз.
Халықаралық ... ... ... заңгерлік көмектің қол
жетімділігі, осындай көмек көрсетуі тиіс институттардың тиімділігіне аса
үлкен мән ... Адам ... мен ... бостандықтарын қорғау бойынша
конвенцияның 6-бабы 3-тармағы “с” ... ... әр бір ... жеке немесе таңдалған қорғаушы арқылы, қорғауға немесе егер онда
қорғаушы ... ... үшін ... ... ... ... ... берілуі керек”.
Бүгінгі таңда қылмыстық істегі қорғау институты ... ... ... ... ... ... жағымен оның тең процессуалдық
құқықтары, оның өзіне ... ... ... ... ... ... басқа да қиындықтарды шешу туралы айтудың қажеті
жоқ.
Биліктің кең өкілеттері және қуатты қоры бар ... мен ... ... және акценттелген тергеу әдісі ретінде айыптау реңкің
пайдалану талпыныстарынан ұстап қалу мақсатында ... әсер ету ... ... жоқ.
Айыптау дәлелдерін алу үшін қылмыстық қудалау органы мәжбүрлеудің
айтарлықтай ... ие ... және ... да ... ... арсеналын пайдаланады (психикалықтан бастап күштеуге дейін).
Тергеушінің ... ... ... ... ... сұраулары мен
тапсырмалары барлық бұйымдар, лауазымды тұлғалар және ... ... ... табылады. Тергеушінің процессуалдық емес шұғыл-
іздестіру ... ... ... ... ... ... ... айыпталушы және басқа да тұлғалардың конституциялық
құқықтары мен бостандықтарының шектеулеріне ... ... ... ... ... арыздар прокурордың міндетті және ... ... ... ... ... істе ҚР ҚІЖК 59-бабы 2-ші
бөлімінде бекітілген өкілеттерді ... сот ... қоры тек ... ... және ... ... ... мақсатында
пайдаланылатындығын көрсетеді (ақтау дәлелдері, ... ... ... ұсынады!). Қылмыстық істегі анағұрлым айтарлықтай
процессуалдық мәселелердің бірі ... ... ... ... ... ... бұлтартпау шараларына қатысты нормалар заңнамада анық
тұжырымдалмаған, заңда құқыққорғау ... және ... ... ... ... байланысты ережелері болады. Көбінесе
құқық қорғау тәжірибесінде құқықтық халықаралық негіз құраушы ... ... үшін ... ... ... ... қылмыстық
әрекетті жалғастыру, оның еркіндік және жеке ... ... ... қол жеткізілетін қылмыстық іс бойынша іс ... ... ... шығу ... ... ... бұлтартпау шарасын
таңдау айыпталушының тағылған айыптан, әсіресе ... ұзақ ... ... ... мүмкіндігін елеулі түрде қысқартады. Сонымен
қатар, бұлтартпау шарасын таңдау негізі ... ... ... бұзу ... ... ... бар. ... тәртіп бұзу
– болашақтың жағдайы болғандықтан, осы ... ... ... ие ... ... болашақтағы тәртіп бұзу ықтимал ғана болады. Бұл
жағдай теориядағы даулар мен іс ... ... ... ... ... ... үшін ... нақты фактілерді көрсететін
процессуалдық дәлелдермен белгіленуі тиіс, әйтпесе бас бостандығын шектеу
негізсіз ... ... ҚР ҚІЖК ... берілген, айыпталушыға
бұлтартпау шараларын қолдану негіздерінің бірі түсінбестік тудырады (онда
айыпталушы ... ... ... ... ... ... ... ... негіздер болған жағдайда ... қылмыстық істі
жүргізетін орган ... осы ... ... ... ... ... ...). ... ... оны талқылау мүмкін емес, ... іс ... ... ... ... ... ... қылмыстарда жасау қаупі бұлтартпау шарасын таңдау үшін негіз ретінде
дауланады. Айыпталушының бас бостандығын шектеу “соңғысы мүлде ... ... оның жаңа ... ... ықтимал қаупімен салыстыруға
келмейтін” - деп жазған белгілі орыс криминалисі И.Я. Пойницкий. ... ... ... ... ... ... қылмыстар туралы айтпаса
да, тіпті бұрынғы қылмыстардағы кінәсіздікті ... ... ... ... қайшы келеді (ҚР Конституциясы 77-бабы 3-тармағы ... ... ... адам ... шектеудің
дұрыстығы қажеттілігі тұрғысынан ылғи жөн бола бермейтіндігін қосқан жөн.
Қылмыстық ... ... ... ... ... ... асыра мәжбүрлеу құрайды. Бұл, мысалы, түнгі уақытта үйді ... ... ... ... ... ... туралы сылтаумен, оны заңда
қарастырылған адам құқықтарының барлық кепілдіктерін ... ... ... ... да, ... ... ... жағдайда өндіріс жүзеге
асырылғанда осындай көрініс табады. Асыра мәжбүрлеуге іс жағдайлары ... ... оны ... ... ... кепілге қалдыруға
мүмкіндік бергенде, бұлтартпау шарасы ретінде қамауды таңдау жатады. Мұнда
ұзақтығы сегіз сағат немесе одан біраз ... ... ... ... іс жүргізуді жатқызуға болады.
Асыра мәжбүрлеуді қолдану тергеу қателіктерінің, заңды қасақана ... т.б. ... ... ... Заңды бұзу салдарынан асыра мәжбүрлеу
айыпталушының еркін ... ... қол ... ... оның ... ... қол ... үшін басу тәсілі бола отырып, адамға да,
оның құқықтары мен бостандықтарына сондай-ақ әділ сот үшін ... ... ... мәжбүрлеу мүмкіндігі онда тиісті ... ... ... ... ... бар. ... ... ҚР ҚІЖК бір тұлғаны бір мәселе бойынша неше рет ... ... және ... көп ... жауап алуға бола ма деген сұраққа жауап жоқ.
Тергеу аяқталғаннан кейін тергеуші сот талқылауының шектерін ... ... (ҚР ҚІЖК ... ... одан ... үкім ... ... сот
шешімінің негізі болып табылатын айыптау ... ... ... ... ... келетін айыптау қорытындысы айыптау үкімі бойынша
соттың қаулысын алдын ала анықтайтын ... ... ... ... ... арқылы оларға берілген “қылмыстылықпен күрес”
бағдарламаларын жүзеге ... оның ... ... қауіпті әрекеттер
жасаудағы айыпталушылармен, жекелеген тұлғалармен жүзеге ... ... ... ... көшірмесі айыпталушыға, сонымен қатар оның
қорғаушысына, егер ол осы ... арыз ... (ҚР ҚІЖК ... 2-ші ... де, ол да, ... де айыптау тұжырымдамасына қайшы, ... оған ... ... ... ... көру ... ... қарсылық білдіру құқығы берілмеген. Сонымен қатар, ҚР ҚІЖК,
атап айтқанда, ... ... ... ... ... ... ... апелляциялық шағымға немесе қарсылыққа әкелу
құқығын береді (ҚР ҚІЖК ... 1-ші ... ... және ... сотқа айыптау қорытындысына (хаттама) балама ... беру ... ... болу ... ... ... ... үшін анағұрлым қолайлы сәт ... ... ... ... ... ... және ... етушінің
сотталушыға ол және оның қорғаушысының айыптау мәніне өзінің қатынасын
білдіргісі келе ме ... ... ... кейін, сот тергеуінің басында
ұсынылады (ҚР ҚІЖК ... ... сот ... ... ... ... айыптау
қорытындысына қарсылықтар бере алатындығы туралы фактіні сезіну тергеушінің
тергеу қорытындыларын шығару және ... ... ... ... және ... ... объективті түрде септігін тигізуі керек.
Қорғауға келсек, ол анағұрлым ұйымдасқан бола алады, бағдарлама ... ... ... ... және ... аяқ астынан және
көңіл-күй әсеріне байланысты реприкалары және бағалау пікірлеріне көңіл
бөлмеуі тиіс.
Сот ...... ... ... ... ... ... құрылымдар, прокуратура органдарын қамтыған
қылмыстық әділет деп ... ... бір ... болып табылады. Бұл
жүйеде соттың қажетті жағдайларда тергеу органдары және ... іс ... ... ... ... ... ... Соған байланысты, сотқа ... ... мен ... бұзу, алдын ала тергеу процедурасын ... ... ... ... болып табылғанда, қорғаушының
қатысуынсыз тергеу амалдарының өндірісінде, сонымен ... ... ... ... деп ... ... ... жағдайда) салдарынан
қылмыстық істі тоқтату бойынша қосымша өкілеттер беру қажетті деп ... істі ... ... ... деректер және кейбір
басқа да негіздерді қосу алдын ала тергеу сапасын арттыруға, қылмыстық істе
тұлғаның құқықтары және ... ... ... іс ... ... заңдылықты қамтамасыз етуге септігін тигізуі тиіс. Бұл ұсыныстар
ҚР Конституциясының адам, оның құқықтары мен бостандықтары ... ... ... ... ... ... ... тәсілмен алынған дәлелдердің
заңды күші болмайды ... ... ... және ... ... ... ... айыптау қызметін қарсы қоятындығы (мысалы,
тағылған айып бойынша жауаптар, дәлелдер ұсыну, тергеу амалдарының қатысу),
шындығында ... ... ... ... ... жоқ ... ... қатар айыпталушының оған тиесілі жекелеген ... ... ... оның ... ... ... ... мүмкін.
Осыған байланысты мысалы, кодекстен алынған ... ... ... ... айыпталушының жауап беруге келісім берген жағдайда ол
оның жауаптары оған қарсы пайдаланылуы ... ... ... ... ... ... 217-бабы 2-ші бөлімі).
Бейнелеп айтсақ, науқасқа оған берілген дәрі – ... ... ... ... ... ... оның дозадан артық қабылдауға
болмайтындығы, ... ... ... ... ... туралы ескерту
беріледі. Қылмыстық істе оның кәсіби емес қатысушылары процессуалдық
міндеттемелерді ... ... ... ... ... ... ... қасақана жалған сөз жеткізу, қасақана жалған жауап беру,
алдын ала тергеу деректерін тарату) және т.б. үшін ... ... алуы ... ... ол ... ... оған ... айыптаушы
дәлелдер ретінде пайдаланылуы мүмкін екендігі ... ... ... ... ... ... ... ісіне қызмет ететін, оның кінәсіздігін
заңды деп тануға негізделген маңызды ... ... ... аталмыш
нормасының ішкі мәтінінде болып қалды. Оның редакциясы айыптаушының олардың
тексерілетіндігі, расталуы және ... ... ... етуіне сене
отырып, жауап беруге арандатады. Нәтижесінде, осындай қадамның барлығы
ықтимал салдарлары ... ... ... ... әшкерелеуші
ретінде пайдаланылатын жауаптар береді; осылайша ол өзін ... ... ... ... ... ... құқығы (ҚР ҚІЖК 69-бабы 2-ші бөлімі)
бастапқыда-ақ толымсыз және жеткіліксіз. Ол ... тән емес ... ... және ... тарапынан істің барлық басқа қатысушыларына
тиесілі (ҚР ҚІЖК 125-бабы 4-ші бөлімі). ҚР ҚІЖК кез ... ... ... ұйымдарға осындай құқық бергені түсінбестік тудырады (125-баптың 4-ші
бөлімі). Айыпталушы, қылмыстық іс бойынша өндірістің ... ... тек ... ... құқығын ғана емес, сонымен қатар осы дәлелдер іс
материалдарына қосылу қажеттігі құқығында керек етеді. Аталған баптардың
нормаларын ... ... ... ... мен заттар дәлел
ретінде іске міндетті түрде қосуға жататындығы туралы нақты ... Және бұл ... ... Қылмысты анықтау және істің
жағдайларын белгілеу үшін құрал ... ... етуі ... ... ... ғана мүліктік дәлелдер ретінде танылады және іс материалдарына
қосылады (ҚР ҚІЖК 121-бабының 1-ші бөлімі). ... іс ... ... мәні ... ... ... оларды ақтау дәлелдері ретінде
ұсынған айыпталушы емес (оның қорғаушысы), тергеуші шешетін болады. Осыған
қатысты тікелей ... ҚР ҚІЖК ... 1-ші ... бар: ... ... тұлғалар және азаматтар келтірген немесе ... ... іс үшін мәні ... ... ... ... ... тергеуші ғана ненің қылмыстық іс бойынша дәлел ... ал ... ... ... ... жауап
бермейтіндігін шешеді. Біздіңше, қылмыстық істе тергеу және ... ... ... ... ... ... де, ... және оның
қорғаушысы дәлел ретінде ұсынған деректер де болуы ... ... ... ... ұсыну құқығы ол іске қосу ... ... ... ... ... Тергеуші дәлелдерді бағалауда
сонымен қатар қорғаушы ұсынған дәлелдерді бағалауда еркін, ол ... ... жол ... және ... ... танымауы
және іс бойынша дәлелдер жүйесіне қоспауы ... ... бұл ... ... істе ... керек. Бұл әркез қылмыстық іс бойынша өндірісітің келесі
сатыларында олар сол лауазымды тұлғалардың зерттеу мәні болу үшін ... ... ... ... ... ... ... қатар оның
арызын негізсіз деп танып, тергеушіні оны қанағаттандыруға міндеттей
отырып, ... ... ... ... қатар бұл мәселені шешу тек
өркениетті батыс ... ... ... ... істейтін сот билігінің
қосымша құрылымын – “тергеу судьялары” құру арқылы ғана ықтимал ... Бұл ... сот ... сонымен қатар қылмыстық қудалау
органдарының әрекеттері мен шешімдерінің ... және ... ... ... ... ... ... қорғаушыны сезікті, айыпталушы, оның заңды ... ... ... мен ... ... ... келісімі бойынша
басқа да тұлғалар шақыруы мүмкін немесе ... іс ... ... ... ... ... ықтимал. Анықтаушы, тергеуші,
прокурор немесе сот егер ... ... (ҚР ҚІЖК ... 3-ші ... ... мен айыпталушының өтініші бойынша (ҚР ҚІЖК 72-бабы ... егер олар ... ... ... ... ... оның ... түрде қатысу қажеттігі жағдайларында қорғаушыны
тағайындайды. Бұл ... ҚР ҚІЖК ... 6-ші ... ... ... ... ... кететін шығындар мемлекеттік бюджет қаражатының
есебінен ... ... ... заңгерлік көмектің және қорғау
мен өкілдік етуге байланысты шығындарды өтеу ережелері ... ... ... 1999 ... 26 ... №1247 Қазақстан
Республикасының Үкіметінің ... ... ... ... ... прокурорлар мен судьялар
қорғаушылардың еңбекақысы туралы процессуалдық шешімдер қабылдамауы тиіс,
ал ... ... ... ... ... ... ... еңбекақысын төлеуге арналған сомалар арнайы
қорларда аккумуляцияланып, сол жақтан ... ... ... ... ... өтіп, заңгерлік көмек көрсетуге маманданған қорғаушылар
қауымдастықтарына түсіп, еңбек көлемі мен ... ... сол ... ... көрсетілгендей, сезіктілер, айыпталушылар өздерінде қорғаушы
шақыруға қаражаттың жоқтығын жариялауы мүмкін және ... ... ... олай ... ... Және ... расында да, қорғаушының
қорғалушысының тұрмысы нашар екендігін тексермейді. Мемлекет, ... де ... ... үшін де, ... ... ... үшін ... көтереді. Бұл дұрыс екендігі белгісіз.
Қорғаушыға оның заңгерлік көмек көрсеткені үшін төленетін ... ... істе ... қарай қатысқан кезде, процессуалдық ұстап
қалуларға жатады (ҚР ҚІЖК ... ... 5-т.). Олар ҚР ҚІЖК ... ... олар ұсталуы тиіс тұлғаның ... ... ... ... ... ... ... қорғаушы тиісті түрде
жүзеге асырған тұлғаның мүліктік қабілетсіздігі қылмыстық іс ... ... ... ... ... ... ... үш ай ішінде
алынған отбасының (жалғызбасты азаматтың) ... ... ... туралы
анықтамамен расталуы тиіс.
Қарсы күрестегі ... және ... ... арасындағы
қатынастардың бір деңгейлі сипаты болатын сотта ғана олар тең құқылы болады
және сайыскерлік негізінде әрекет ... ... ҚР ҚІЖК ... ... ретінде қорғаушыға жол
берілетіндігін қарастырады. Қорғаушымен қатар, сезіктілер, айыпталушылар,
сотталушылардың ... мен ... ... ... ... ері ... жақын туыстары немесе заңды
өкілдері, осы бірлестіктердің мүшелерінің істері ... ... ... ... да ... ... ... жүзеге асыра алады. Шетелдік
қорғаушылар бұл тиісті мемлекетпен заңнамада белгіленетін тәртіпте, ... ... ... ... ... қарастырылған болса,
қорғаушы ретінде қатысуға жол беріледі. Бұл ретте, мұндай балама қорғаушыда
заңгерлік білімнің, қандай да бір ... ... мен ... ... ... ... өтілінің болуын заң талап етпейді. Бұл іс жүзінде
сезіктіге, айыпталушыға, сотталушыға білікті заңгерлік көмек алу ... ету ... ... ... ... мемлекеттердің қылмыстық-процессуалдық заңнамасы істің
сотқа дейінгі сатыларында ... ... ... ... ... ... Мысалы, Германияның қылмыстық-процессуалдық
кодексінің 138-параграфында келесідей ... ... ... ... ... ... жұмыс істеуге жіберілген қорғаушылар,
сонымен ... ... ... оқу ... ... ... мүмкін»
[146, 74 б.]. Басқа тұлғалар тек сот шешімімен ғана қорғаушы бола алады.
Германияның 141-параграфы сот талқылауын ... ... ... ... ... ... ала тергеу кезеңінде прокурордың арызы бойынша
қорғаушы тағайындау мүмкіндігін қарастырады. Алайда, егер ... ... орын ... ... басқа тұлғалар кәсіби қатысушымен қатар
және бірге осындай ретінде жіберілуі мүмкін. Іс жүзінде заңның бұл ... ... ... [147, 62-б.]. ... ... бұл ... заңгер
болса да) Карлсруе Жоғары жер сотының шешімдерінің бірінде айтылғандай,
соттар қорғаушы болып ... ... ... ... ... ... қажетті айрықша қабілетке ие болмайтындығына сүйенеді [148, 424-
б.].
Сонымен қатар, қылмыс ... ... ... айыпталушының білікті
қорғауы тек егер кәсіби заңгер қорғаушы ... ... ғана ... ... Қорғаушы қылмыстық-процессуалдық құқықты, қылмыстарды алды-
ала тергеу өндірісінің теориясы мен тәжірибесін жетік білуі, қылмыс жасауда
сезікті ... ... ... ... ... мен ... және көптеген басқа да қасиеттері болуы тиіс. Онсыз ол ... ... ... бола ... ... ... сезіктілер
немесе айыпталушылардың құқықтары мен мүдделерін ... ... ... ... ... ... ... сонымен қатар олар
тыйым салмаған құралдар мен тәсілдерді пайдалана отырып, қылмыстық ... іс ... ... ... ... кәсіби білімі қорғаушы біліктілігінің жалғыз критериі болып
табылмайды. Құзыреттіліктің басқа бір көрсеткіші оның кәсіби этикасы ... А.Д. ... ... ... ... ... толысуы тек
белгілі бір білім, дағды мен машықтардың жиынтығымен ғана ... ол ... ... ... тиісті деңгейіне, оның осы
мамандықтың моральдік талаптарын игеруін де қамтиды» [149, 5-б.]. Сот ... ... ... ... ... ... жоқ) ... реттегіштерге қосымша ретінде әрекет етсе ... ... ... ... оның ... функциясын дұрыс
орындаудың қажетті шарты болып ... ... ... ... ... тергеу жүргізуші тұлға және сот ісін жүргізудің басқа ... ... ... ... қорғалушымен өзара сенімді
қатынастар орната білу ... көп ... ... ... ... ... ... қолданыстағы қылмыстық-процессуалдық заңнамаға сәйкес
қорғаушылар ретінде іске жіберілуі мүмкін барлық ... ... ... тек ... ғана ... заңгерлік қорғауды нақты
жүзеге асыра алады деген қорытынды жасауға мүмкіндік береді. Оның ... ... ... ... ... ... ... қорғаушының мәртебесін жоғары заңгерлік білімі бар тұлға ғана
иеленуге құқылы. Бірақ азамат қорғаушы болуы үшін бір ... ... ... Бұл ... ойлау цензын, яғни адвокатураға қабылдау үшін
қажетті ойлау қабілеттерін ... ... ... қоса,
қорғаушыдан талап етілетін теориялық дайындықтың бір ... ғана – ... ... кем ... үш ... ... өтуі керек.
Қорғаушыны таңдаудың тек заңгерлік емес, сонымен қатар этикалық бастауы
бар. Бұл ... де: ... мен оның ... қалыпты қарым-
қатынастары туындай алмайды, тіпті ... ... ... ... ... да ала алмайды. Қорғаушы көмегімен алу ... ... ... ... білдіруге тұрарлық заңгер болсын деген ... ... ... ... ... алқасының мүшесі болып табылмайтын тұлғаны
қорғаушы ретінде қатысу мүмкіндігі жойылады. Бірақ ... ... ... ... ... ... білікті заңгерлік көмек
көрсетуге қабілетті болу шартымен шектеген жөн, және бұл ... ... ... ... ... ... сәйкес: «Әрбір қылмыс
жасауда ұсталған, қамалған, айыпталушының тиісінше, ұстау, ... ... тағу ... ... қорғаушының көмегін пайдалану құқығы бар». ... ... шын ... қорғаушының заңгерлік көмегімен алу
әрбір тұлғаға оның ерсми процессуалдық мәртебесіне қарамастан, ... егер ... ... ... осы ... қатысты бостандық пен жеке
қол сұқпаушылық нақты ... ... ... ... ұсталған
немесе сезікті деп тануға кепілдік беріледі.
Аталмыш конституциялық норманы дамыта отырып, ҚІЖК қорғаушы тұлғаны
айыпты ретінде жауапқа ... ... ... ... сәттен бастап іске
қатысуға, ал нақты тұлғаға қатысты қылмыстық іс қозғалған, қылмыс жасауда
сезікті ... ... ҚР ҚІЖК 132, 134 ... ... ... ... қолдану, қылмыс жасауда сезікті тұлғаға сот-
психиатриялық сараптама тағайындау туралы қаулыны оқыған, ... ... ... ... ... ... ... мен
бостандықтарын қозғайтын басқа да процессуалдық әрекеттерді жүзеге асырған,
– нақты тұлғаға қатысты қылмыстық іс қозғалған сәттен ... ... ... сезікті тұлғаны нақты ұстаған сәттен бастап, немесе қылмыс жасауда
сезікті тұлғаға ... ... ... туралы қаулыны
оқыған сәттен бастап, яғни ... ... ... ... жасауда
сезікті тұлғаның құқықтары мен бостандықтарын қозғайтын басқа ... ... ... ... ... ... іске ... белгілейді. Осылайша, кез келген бұлтартпау ... ... ... ... ... ... ... құқығы бар.
Сезікті немесе айыпталушы қорғаушысының процессуалдық ... ... ... бір түрі болып табылады. Оның болмысы, ... ... ... ... ... ... ол
жекеменшік-бұқаралық сипатқа ие. Екіншіден, оның ... ... ... ... ... шығару, олардың жауапкершілігін жоққа ... ... ... ... ... қатар олардың жеке және
мүліктік құқықтарын қорғау болып табылады. ... ... ... ... ... ... ... сәйкес
келетін іс бойынша осындай нәтижеге қол жеткізуі болып ... ... және ... ... ... ... жағынан – бұл
айыпталушы мен ... ... ... ... ... ... ал ... тұрғыдан – осы жағдайларға сәйкес заңды және
негізделген шешім шығару болып ... [34, 16-17 ... ... ... асыру үшін қылмыстық істе ... ... да, ... те дәл ... күтеді [150, 9 б.]. ҚР Конституциясының
16-бабына сәйкес, қорғаудың басты мазмұны сезікті мен ... ... ... ... ... ... Осы ... ереженің нақты
мәні бойынша қорғаушының қылмыстық істегі рөлі қорғалушыға өзінің ... ... ... тұрғыдан білімді түрде жүзеге асыруға көмек
көрсетуге саюы керек. Бірақ, қорғау функциясының жанама түрі бола ... ... ... біртекті болып табылмайды. Оның
көпаспектілі сипаты бұлтартпау шарасы таңдалған ... ... ... мен ... ... ... ету бойынша
қорғаушының қызметінің түрлі ... ... ... Олардың
ішіндегі негізгілері:
1) Сезікті немесе айыпталушыға құқықтық көмек көрсету;
2) Қорғаушының ... ... ... ... айыпталушының құқықтары мен заңды мүдделерін қорғау.
Осы анықтаудың негізіне қылмыстық істегі қорғаушының алдында тұрған ... ... ... ... ... белгіленген тәртіпте сезіктілер
немесе айыпталушылардың қорғауын ... ... және ... қылмыстық іс
бойынша іс жүргізуде заңгерлік көмек көрсететін ... ... ... ... тікелей көрсетілген (ҚР ҚІЖК 72-бабы 1-т.); қорғаушыға ҚР
ҚІЖК 125-бабы 3-б. ... ... ... ... көрсетуге қажетті
дәлелдер жинау және ұсыну өкілеттерін бере ... ҚР ҚІЖК ... ... ... арыздар мен қарсылық жариялау және т.б.
Сезікті немесе айыпталушының құқықтарын ... біз ... ... ... ... түрі ... оның (құқықтарды қорғау) қылмыстық істе
тұлғаның құқықтарын қамтамасыз ету ... ... ... ... ... ... процессуалдық қызметінің міндеттері мен
түрлерімен толық сәйкес келмейтіндіктен ... ... ... мен ... қорғаушының білікті заңгерлік көмегімен алу
бойынша конституциялық кепілдігі қорғалушыға ... ... ... ... ... сонымен қатар сезікті немесе айыпталушының
құқықтары мен заңды мүдделерін қорғауға бағытталған.
Білікті заңгерлік көмек әсіресе ... ... ... ... іске ... ... кезеңінде әсіресе маңызды. Сот талқылауы
сәтінде сотталушы өзінің құқықтарымен ... ... ... ала тергеу
барысында пайдаланудың белгілі ... ие ... ... ... сот ісінің сайыскерлігі мен жариялылығы оған ... сот ... ... ... осындай құқықтарды қалай іске асырғандығын
көріп, естуге мүмкіндік береді.
Қорғаушы көрсететін ... ... ... түрлі тікелей міндеттерді
шешуге бағытталған. Жалпы түрде оның ... ... ... ... сезікті немесе айыпталушыға қылмыстық іс жүргізу ... ... ... ... орын ... күдік немесе айыптаудың болмысын түсіндіру;
в) қорғалушы үшін жағымды (оның жауапкершілігін ақтаушы, жұмсартушы
немесе жоққа шығарушы) және ол үшін ... ... мен ... ... жасауда әшкерелейтін) жағдайлардың мәнін түсіндіру;
г) қорғаушының, сонымен қатар қылмыстық іс жүргізу ... ... ... ... мен ... түсіндіру;
д) қорғалушыларға арыз, шағым және басқа да процессуалдық құжаттар
жасаудағы ... ... іс ... ісін ... ... ... ... лауазымды тұлғалар мен органдардың алдында қорғалушының
мүдделерін ұсыну.
Әлбетте, әр іс ... ... ... ... ... көлемін
алдын ала тура анықтау мүмкін емес. Оның сипаты көбінесе нақты қорғалушы
жасады деген ... ... ... ... ... ... ... түрі мен санатына, сонымен қатар оның құқықтық
мәдениетіне ... ... ... ... бірі тек ... шектелсе, екіншілері – процессуалдық құжаттарды ... ...... ... және материалдық заңды
түсіндіруге зәру болуы мүмкін, ал ...... ... көмек керек болады.
Сезікті немесе айыпталушыға қорғаушының заңгерлік көмегімен алу ... ... ... ... ... тармақтар шеңберінен шығып кетуі
де ықтимал. Біз ... іс ... дәл ... ... бұлтартпау шарасы
таңдалған сезікті немесе айыпталушыға берілетін құқықтық көмектің мазмұнын
құрайтындықтан, бөлектеп ... Осы ... ... ... ... біз атап ... алты тармақтың шегінде өзінің
қорғалушысына берген толық құқықтық көмегімен ... ... жөн ... ... ... оның құқықтық мәртебесін түсіндіру қызметіндегі
негізгі орынды сезікті немесе айыпталушыға оның ... ... ... ... ... кеңестер мен нұсқаулар беру алады. Қорғалушының өз
құқықтарымен танысу маңыздылығын ... ... ... ... сезікті немесе
айыпталушы олардың мәнін түсініп-білгенше және оларды қалай ... ... ... ... оның қылмыстық сот ісін ... ... ... ету ... ... ... Осы ... сезікті немесе айыпталушыға қысқа мерзім ішінде оған берілген
қызметтердің бүкіл кешенінің маңызын есте ... мен ... ... Біз ... ... айтып кеткендей, тәжірибе осы іс қатысушыларына
тергеу ... ... ... құқықтарын түсіндіруі оларды толық
көлемде есте сақтауды да қамтамасыз ... ... өз ... ... ... есте ... ... бірі біз ертерек ұсынған тергеушінің сезіктіге оның ... ... ... ... ... беру ... ... Алайда, сезікті, сондай-ақ айыпталушы өз ... ... ... ... үшін ... жай ғана білу ... ... түсініп, дұрыс қолдана білу қажет. Әрине, осының бәрін қылмыстық іс
жүргізу қатысушыларына анықтаушы, тергеуші және ... ... ... ... ... ... бұл ... үнемі жете бермейді, өйткені
қылмыстық қудалау жүргізіліп жатқан тұлға көбінесе қате түсінік ... ... ... сөздеріне сенбейді. Сондықтан, қорғалушыға оның
құқықтарын пайдаланудың болмысы мен процессуалдық тәртібін ... ... ... ... тиіс ... ... ... бірі болып табылады.
Іске уақтылы кіріскен қорғаушы өзінің қорғалушысымен бірінші жауап
алуға ... ... ... ... ... қабылдау, өзгерту немесе
болдырмау туралы мәселені шешу үшін осы тергеу амалының маңыздылығын ескере
отырып, ... ... ... ... ... ... ... мен жауап беру – ... ... ... ... табыла
бермейтіндігін түсіндіруі тиіс. ҚР Конституциясының 77-бабының 3-т. ... ... ол ... қарсы, өзінің жұбайы мен ... ... ... ... ... емес. Сезікті немесе айыпталушының жауап
беруден бас тартуы, ... ... ... ... айту оған ... ... да жауапкершілік шараларын қолдануға негіз болып табылмайды.
Сондықтан, одан жауап алу сезікті немесе айыпталушы ... ... ... ... ... асырылуы мүмкін.
Сол мезгілде қорғалушы өзінің жауаптары тек дәлелдер көзі емес, сонымен
қатар заңсыз немесе ... ... ... ... қорғаныс
құралы болып табылатындығын да білуі тиіс. Қамау немесе басқа да ... ... ... ... ... асырылуы тиіс бірінші жауап алу
кезінде ... ... рет ... ... беру ... ... ... Ол тергеушінің бұлтартпау шарасын тудыратын, немесе таңдалған
бұлтартпау шарасын біраз жұмсағырақ ... ... ... ... қажеттілігіне көзін жеткізетін мәліметтерді хабарлауы мүмкін.
Сонымен қатар, ... ... ... ... ... ... ... айыпталушы өзінің жауаптарымен тергеушінің оны қолдану
үшін негіздердің ... ... ... ... ... шығаруға
қабілетті және, осылайша өзінде келу туралы міндеттемені алып алу туралы
анағұрлым жайлы шешілуіне ... ... ... ... оның ... ... ... қорғаушы
қорғалушының оған берілген құқықтық қорғану құралдарын пайдалану тактикасы
мен әдістемесіне байланысты мәселелерге назар ... ... ... мен ... ... немесе айыпталушыға өзінің құқықтарын
өздігінен қамтамасыз етуге және солардың көмегімен ... ала ... ... ... ... қорғау мүмкідкітерін қамтамасыз етуге
бағытталуы ... ... ... ... іс ... ... ... тек
құқықтарға ие болып қана қоймай, қорғаушы түсіндіруі тиіс ... ... Осы ... ... ... бір ... атап ... жөн, өйткені заңда олардың шағын тізімі ... ... ... ... тура ... және тек ... сипатқа ие, олар заңда тыйым салынбаған белгілі бір әрекеттер
жасауына жол ... ... және ... ... ... ... ... яғни
сезіктінің позитивтік сипаттағы белгілі бір әрекеттер жасау міндеттерін
тудырмауы тиіс ... ... ... [151, 85-86 б.].
Сезікті, айыпталушы сияқты да екі ұшты мағынадағы міндеттер ... бірі ... ... ... бір әрекеттерге жол бермеуде көрініс
табады; басқалары қажеттілік туындаған ... ... ... ... ... ... ... құқықтық регламенттеу сипаты да әртүрлі.
Сезікті міндеттерінің кейбіріне заңда ... ... ... анықтаушы, тергеуші, прокурордың шақырулары бойынша келу (19-
тарау), басқалары осы міндеттерді корреспонденциялайтын ... мен ... ... ... ... ... сот ... тәртіпке қатысты заңды жарлығын орындау міндеті
(ҚР ҚІЖК 327-бабы) және басқ.).
Қорғаушы үшін бостандығынан айыруға ... жоқ ... ... ... мен айыпталушының процессуалдық міндеттерін түсіндіру
әсіресе маңызды болып ... ... ... ... ... ... ... мінез-құлқы туралы заң талабы нені білдіреді; оның тергеушіге немесе
сотқа ... ... ... ... ... қандай жағдайлар оның келмеуіне
тиісті дәлел болып танылуы мүмкін және т.б..
Қорғаушының қорғалушыға оның ... іс ... ... ... ... ... ... ол соның көмегімен
қылмыстық іс жүргізуде өзінің заңды мүдделерін қорғай алатын конституциялық
құқықтарының мәні жеткізілмеген болса, ... деп ... ... ... қатарында қорғаушы айыпталушыға да, сезіктіге де
кінәсіздік принципінің мәнін ... ... мен ... ... ... ... ... алған күдіктену мен айыптаудың мәнін түсіндіруде ... ... ... ... осы ... ... жасады деп айыпталған
қылмыстың нақты жағын, заңгерлік ... мен ... ... ... ... ... және оның ... дұрыс түсіну айыпталушының өзінің
қорғану құқығын мақсатты түрде жүзеге асыруда маңызды ... ие ... ... біле отырып, азамат, оның ішінде, ол көрсеткен куәлардан
жауап алу, оның ... ... ... ... ... ... қажеттілігін жоққа шығаратын, дәлелдік мәні бар, құжаттар мен басқа
да нақты деректер талап ету ... арыз ... ... ... ... ... ... әдетте, қиналмайды.
Сондықтан, қорғаушының міндеті осы іс бойынша қолданылуы мүмкін қылмыстық
заң баптарында болатын құқықтық ... ... ... ... ... ... ... ашық әңгімеге сүйене ... оның ... ... ... барлығы немесе жоқтығы туралы ашық
айтуы тиіс. Өзінің ... ... білу ... іс ... ... таңдауына септігін тигізеді.
Қорғаушы айыптауды теріске шығару құралдары мен тактикасы мәселелері
бойынша кеңестерден аулақ болмауы ... Біз ... ... ... ... ... ... сендіру мүмкіндігін
болдырмайтын ... да бір ... ... ... ... ... ... беріле алады деп қана есептейміз. Әрине, бұл ... ... ... психологиялық ерекшеліктерін ескеруді
талап етеді.
Сезікті немесе айыпталушыға ол үшін ... және ... ... ... ... ... ... өйткені олардың барлығы немесе
жоқтығына бұлтартпау шарасын таңдау байланысты болып ... ... ... ... ескерілетін жағдайлардың ... ... ... оның ... ... ... ... мәліметтерді
қорғаушыға хабарлауы немесе тергеушіге өзі бере алады, немесе өзінің ауыр
отбасылық жағдайы немесе науқас ... ... ... ... ... немесе өзгерту туралы арызын түсіндіруі тиіс.
Сезікті немесе айыпталушыға оның құқықтарын қорғаушының өзі ... іске ... ... ... тиіс. Қорғаушы қорғалушыны
өзінің міндеттері туралы да хабардар етуі тиіс. ... оның ... және ... этика талаптарына сәйкес, тек заңды құралдар ... ... ... ... ... ... керек, өйткені қорғаушының
кез келген заңды әрекеттері оның қорғалушысы (сенім ... ... мен ... ... бірақ кез келген заңсыз әрекеттер –
қорғаушы үшін жеке ... ... мен ... тудырады.
Қорғаушы сезікті немесе айыпталушыға оның істің жағымды ... үміт ... да, өзі ... ... бас ... ... жоқтығы туралы
түсіндіруге міндетті.
Қорғалушы өзінің қорғаушысының құзыреті туралы құлағдар болса, ол
соңғының ... ... ... ... ... толық
пайдаланатындығы туралы үлкен негізбен ойланатын болады. Бұл, өз ... ... ... ... ... белсенділік танытпаған
қорғаушыдан бас тарту мүмкіндігін береді.
Сезікті немесе айыпталушы қорғаушыдан осы іске қатысушы қылмыстық істің
басқа да қатысушыларының ... мен ... ... ... алуы ... ... ... процессуалдық ережелерін түсінуге және соған
сәйкес, өзінің мінез-құлық желісін анықтауға, қандай да бір ... ... ... ... ... ... ... да процессуалдық құжаттар
жасауда көрсетілетін ... ... ... ... сезікті немесе
айыпталушы қорғаушысының қызметінде маңызды орын ... ... ... іс жүргізу ісіне қатысушылардың көп дәрежеде өзіне ... ... ... ... әсерін
сезінетіндігінде болып табылады. Сондықтан, олардың қорғаушысының бірінші
кезектегі міндеті тергеушінің (соттың) ... ... ... мен басқа
да процессуалдық шешімдерді қабылдаудағы ... пен ... ... табылады. Егер ол қылмыстық іс бойынша іс ... ... ... ... ... ол ... қорғалушыға хабарлап, оған
заңсыз немесе негізсіз процессуалдық әрекет немесе шешім, ... ... ... ... туралы шағым жасауға көмектесуі керек.
Заң сезікті немесе айыпталушы арыздар, шағымдар жазу және т.б. ... ... ... ... ... арнайы формасын
қарастырмайды. Бірақ, сезікті немесе айыпталушының шағымы неғұрлым ойлы
және негізді түрде ... ол ... ... органдарының лауазымды
тұлғасының түсінуіне де жеңіл болады. Алайда көптеген ... ... ... ... ... жоғары болса да, осындай құжаттарды
жасау барысында қиындық көруі мүмкін. Егер халықтың құқықтық ... ... ... мен ... ... ... ... болсақ,
мұнда тұрған еш таңғаларлық жағдай жоқ. ... ... ... мұндай жағдайларда қорғаушының құқықтық көмегі қажет.
Егер қатысушы іске қатысса, арыздар, ... және т.б. ол ... ... ал ... мен айыпталушы тек қорғаушының пікірлеріне қосылады
деген түсінік қалыптасуы мүмкін. Шындығында, осындай ... жиі орын ... ... ... ... тек қорғалушының атынан ғана жасалатын жағдайлар
туындап отырады. Мысалы, қорғаушы сезікті мен айыпталушының ... ... да бір арыз ... ... ... ... жағдайларда
қорғаушы өзінің қорғалушысына оның көзқарасын заңдылық тұрғысынан сауатты,
анық және мүмкіндігінше, негізді ... ... ... міндетінен
босамайды.
Біз бөлектеген екінші бір жайт сезікті мен ... ... ... ... оның ... іс ... ... болып табылады. Дәлелдеудің қылмыстық іс ғылымында екі мәні
болады: 1) объективті ... ... үшін ... іздеу, жинау,
бекіту, тексеру және бағалау мағынасындағы ... және 2) ... ... оны белгіленген деп есептейтін алға тартылған
тезисті ... ... ... ... ... іс» ... – құқықтық
әдебиетте былай анықтайды: «заңда белгіленген тәртіпте ... ... ... ... ... қарастыру және шешу бойынша қызмет» [152,
19-б.]. Бірақ қылмыстық істі шешу үшін ... ... ... ... ... ... мен кінәсіздігін дәлелдеу керек. Осыған
байланысты әдебиетте дәлелдеу – ... ... ... ... өзегі
болып табылатындығы туралы негізді түрде жазады [153, 7-б.].
Қылмыстық істер бойынша өткенде орын ... ... ... ... ... ... деп ... үшін олар жайында ілім жинақтау
керек, оларды тану ... ... ... ... бірі - ... табу [18, 838-б.] ... ... сондықтан қылмыстық іс үшін мәні
бар барлық жағдайларды ... ... ... ... ... ... және ... байланысты құбылыстар). Қылмыстық іс жүргізуде дәлелдеу
тану ... бір түрі ... ... ... бұл ... ... ... өтеді. Кері жағдайда тану ... ... ... ... ... дәлелденбеген болып есептеледі. Қылмыс жасауда
нақты орын алған жағдайды анықтаудың бүкіл барысының екі жағы ... ... ... ... туралы мәліметтер (ақпарат)
анықтау бойынша қызмет танымдық сипатқа ие болады. ... ... ... ... ... ... расталады; аталмыш қызмет
растаушы сипатқа ие болады [154, 289-б.]. Осылайша, ... ... ... мазмұнында танымы болады, ал танылған мәліметтерді растау
қылмыстық-процессуалдық дәлелдеудің формасы болып табылады.
Қылмыстық іс ... ... іс ... қорғаушының қатысу
мүмкіндігіне қатысты талқылаулар жүріп жатыр. Бірінші кезекте ... ... ... ... ... ... ... іс жүргізуінде
қылмыстық іс бар лауазымды ... ... ... іс ... ... таныла ала ма? Осы жолдардың авторының пікірінше, анағұрлым маңызды
көзқарастарды бөліп көрсетейік. Осылайша, А.В. ... пен К.Б. ... ... былай деп жазады: «Біздіңше, тараптардың теңдігі принципіне
сәйкес, ... ... ... оның процессуалдық қарсыластары –
тергеуші, анықтау органы жинаған ... ... ... ... ... …» [155, ... И.Б. ... пікірінше, «… қорғаушы
жинаған мәліметтер тиісті түрдегі процессуалдық ... ... ... ... мәртебесіне ие болмайды. ... ... тек ... ... ... оларды іс материалдарына қосу туралы
шешімнен кейін ғана осындай мәртебеге ие ... [156, ... ... және ... ... қолдаушы басқа да
ғалымдардың пікірі дұрыс. Осы ғалымдармен келісе отырып, және ... ... ... өз ... айтар алдында келесідей түсіндірмелер
бере кету керек.
Біріншіден, «… ... ... ... сонымен қатар дәлел жинау
барысында қатаң айтқанда, дәлел емес, ... ... ... ... ... де ... (қандай да бір себептерге қарай) иеленуі мүмкін қылмыс
туралы ақпарат пайда ... бұл ... ... ... ... ... жағдайда нақты қылмыс туралы ақпарат жинау туралы қозғалса, дәлел
мәртебесін алуы мүмкін. Бірақ заң бұл жағдайда ... ... ... айтады,
бірақ ҚР ҚІЖК 86-бабының мәтіні бойынша (ҚР ҚІЖК 125-бабы) сөз «болашақ»
дәлелдер туралы ... деп атап ... Р.С. ... ... жөн ... [157, ... отандық ҚІЖК-де дәлел – дегеніміз «… негізіндегі…нақты
деректер» (ҚР ҚІЖК 115-бабы 1-б.), бұл ... ... анық ... өйткені дәлел бастапқыда фактілер, яғни сөзсіз дұрыс мәліметтер
ретінде қарастырыла алмайды, олар сот және ... ... ... ... және олар басқаша бағалауы мүмкін. Өзгеше айтсақ, ... ... ... қажетті белгісі болып табылмайды – дәлелде
бар ақпарат ізделетін және ықтимал фактілерді көрсетуі мүмкін. ... ... ... ... қорытынды тек дәлелдердің барлық
жиынтығын түпкілікті бағалауда ғана ... ... Осы ... ... келесі туралы негізделген түрде жазады: «Объективті нақтылық ... ... оны ... ... ... оны тану, оның болмысын
түсінуге байланысты болмайды. Факті дұрыс бола алмайды, өйткені ... ... ... емес, факті туралы ілімнің қасиеті болып табылады. Факті
туралы болжам дұрыс болмауы мүмкін. Факті бар ... жоқ, ... ... ... егер фактінің өзі – дұрыс немесе ықтимал болып табылмайтын
нақтылық болып табылса, онда осы ... осы ... ... ... сипаты туралы айтуға болмас. Фактінің бары немесе жоқтығы
туралы мәліметтер дұрыс немесе ықтимал, болжамды болады» [158, ... егер ... ... ... ... онда ... «дұрыс емес»,
«ықтимал» терминдерін қолдануға болмайды. «Дұрыс емес» немесе «ықтимал»
«дәлел – мүлде дәлел емес, ... ... ... ... ... ... болады. Біз дәлелдердің болуы туралы мәліметтер алатын
дәлелдер көзі ғана ... ... ... емес ... ... ... Ресей Федерациясының ҚІЖК-де берілген қылмыстық іс
бойынша дәлелдің анықтамасы дұрыс болып табылады, оның 1-бөлімінде ... ... ... кез ... ... ... іс бойынша
дәлелдер болып табылады» [159, 166-б.].
Үшіншіден, «Қорғаушының өкілеттері» деп аталатын ҚР ҚІЖК ... ... ... ... көмек көрсетуге қажетті заттар, құжаттар ... ... және ... құқылы деп жазылған». ҚР ҚІЖК 74-бабы 2-
б. және ҚР ҚІЖК ... 3-б. ... ... ... ... осы
нормалар арасындағы коллизия анық көрінеді, бірінші жағдайда заң шығарушы
қорғаушының ... ... және ... құқығы бар екендігін, ал
екіншісінде, ... ... ... мен ... ... ... анықтайды. Осы коллизияны анықтау үшін келесіні басшылыққа алу
керек.
Құқық ... ... егер ... және ... ... ... орын алса, онда арнайы норма қолдануға жататындығы белгілі [160,
471-б.]. Біздің жағдайда (яғни, дәлелдер жинау мәтінмәнінде), арнайы ... ҚР ҚІЖК ... 3-б.. ... ... ҚР ҚІЖК ... 1-б. ... жинау сотқа дейінгі іс жүргізуде және ҚР ҚІЖК-де қарастырылған тергеу
және сот әрекеттерін ... ... сот ... ісінде жүзеге асырылады.
Процессуалдық әрекеттер болса, белгілі болғандай, қылмыстық істі жүргізетін
лауазымды ... ғана ... ... Бұл ... заң ... ... ... терминін анықтаған, ол тілдік түсіндіру ережелерін
білдіреді, егер заң шығарушы ... ... ... (заңның жалпы
нормаларында берілген анықтамалар) ... ... ... мәнін
анықтаса, онда осы мағынада оны қолданған да жөн.
Енді, жоғарыдағы қорғаушы жинайтын және ... ... ... ... ... ... ... қорғаушы
жинаған анықтама да, сипаттама да, басқа да объектілер де ... ... ... бола ... өйткені олар жол берушілік сияқты
дәлелдердің осындай міндетті ... ... ... Олар процессуалдық
тәртіпте және процессуалдық формада алынбаған және ... ... ... ... ... олар іс ... тұлғаларға
берілгеннен кейін дәлелдер болуы, іс бойынша мәні бар болып танылуы мүмкін
және қажетті процессуалдық форма ... атап ... ... ... ... ... ... жауап алу ережелері бойынша жауап
алынуы тиіс; анықтамалар, құжаттар ... ... ... ... қаулымен (анықтамамен) қосылған. Қорғаушы жинаған
мәліметтер оның арыз беруіне ... ... ... етуі ... ... жасау туралы.
Дәлелдер жинаудың процессуалдық формасын сақтамау түрлі жағымсыз
салдарға әкеліп соқтырады. Осылайша, ҚР ҚІЖК ... ... іске ... оның ... анық ... және ... ... кең өкілеттер береді. Заңда ... ... және ... да ... алу ... қарастырылмаған. Бұл
ретте, қорғаушы ҚР ҚІЖК 74-бабы 2-б. сәйкес, сезікті немесе айыпталушымен
оңашада, құпия түрде ... ... ие ... яғни ... ... аталмыш іздерді алуға, сонымен қатар процессуалдық ... ... ... ... ... ... ала ... Сонымен қатар, қорғаушының
тұрғын үйден құжат алу тәртібінде прокурор немесе соттың ... ... ... ... және басқа да мәліметтер алу ... ... ... үшін ... ... ... ашу бойынша қылмыстық қудалау органдарының мүмкіндіктерін
айтарлықтай тарылтады.
Сезікті қылмыс ... ... ... ... оны жасауға да
қатысты болуы мүмкін екендігін және сондықтан ... ... ... ... жөн. Соған байланысты олар қорғаушыға мысалы,
қылмысты дәлелдеуге мүмкіндік беретін мекеменің қаржылық қызметі ... ... бере ... Және заң ... осы ... ... ... етеді: қорғаушы құжаттар, сонымен қатар құжаттардың
түпнұсқаларын алуға құқығы бар. ... ... ... талап етуге
қол жеткізу қиын болуы мүмкін, өйткені, ол алынған ... ... ... ... және ... жай ғана ... алуы»
мүмкін.
Осылайша, қорғаушы-адвокат қатыстылық қасиетіне ие болып ... ... ... ... ... ... ... кейін оны іс
бойынша іс жүргізетін тұлғаға жол берушілік қасиетін алу үшін ұсынады, яғни
осы сәттен ... ... ... ... (олар осылайша
«заңдастырылады» немесе дәлелдерге «түрлендіріледі»). Яғни ... ... ... бойынша қызметі іс бойынша іс жүргізетін тұлғалардың
қызметі арқылы жүзеге асырылатын жанама ... ие ... ... біз ҚР ҚІЖК ... 3-б. заң ... ... тұжырымдаған
деп есептейміз, мұнда: «Қорғаушы…дәлелдер ұсынып, мәліметтер ... деп ... ... ... ... ... мәліметтер
жинауы мүмкін екендігі түсініксіз! Дәлелдер ұсынудың алдында, әдетте, осы
дәлелдерді жинау орын ... ма, ал ... ... қорғаушы дәлелдер емес,
мәліметтер жинайды деп жазылған. Соған байланысты біздің түсінбестікті ... пен И.Н. ... де ... олар ... істі ... барысында
адвокаттың қызметінде дәлелдерді анықтау, ... және ... ... қатысу айрықша орын иеленетіндігін» атап көрсетеді [161, 136-
б.]. Яғни, егер қорғаушы- адвокат қылмыстық іс жүргізетін ... ... ... ... онда оның осы дәлелдерді ... ... ... ... жасау қажет.
Бірақ, біз қорғаушы-адвокат жинаған объектілер (яғни, тергеуші және
басқа да өкілетті ... іске ... іс ... ... ... ... деген қорытындыға негізді түрде келгендіктен, біз ҚР ҚІЖК 125-бабы
3-б. мәтінмәнінде қорғаушы-адвокат ҚР ҚІЖК 125-бабының 3-б. ... ... дәл ... ... ... ... ... ұсыну» термині бойынша нені түсіну
қажеттігін анықтап алған жөн. Қылмыстық-процессуалдық заң ... ... ... ... ... ол әртүрлі түсіндіріледі. Бір ғалымдар
дәлелдер ұсыну ... ... іс үшін ... ... мен ... түсінеді [162, 75-б.]. Басқа процессуалистер ... ... ... тек ... ғана ... ... қатар арыздар беру,
сондай-ақ, тергеу амалдарына қатысуды түсінген [163, 122-б.].
Осылайша, «дәлелдер ұсынудың» кең және тар ... бар. Біз ... ...... ... айналысатын тұлғаға анықтамалар,
мінездемелер (құжаттар) беру. Ол дәлелдер ұсыну қылмыстық-процессуалдық
заңда қолданылатын ... ... ... ... арыз ... ... ... да ҚР ҚІЖК 74-бабы 2-б. қорғаушы-адвокаттың дербес
құқықтары ретінде атап көрсетілген.
Тергеу ... ... ... ... материалдар ұсыну қажетттілігі
туралы мәселені қорғаушының өзі ... Оның ... ... мен ... істе ... ... ... сүйене отырып,
ұсынылатын дәлелдер не ... ... ... ... ... қамтуы тиіс екендігі айқын. Тергеуші де, анықтаушы
да, ... ... ... сот қорғаушыға ол өзі ұсыну қажет деп
есептемейтін материалдарды жинауды тапсыруға ... ... ... ол өзі де
соттың тергеу органының орнына өздігінен дәлелдерді жинап, бекіте алмайды.
Сондықтан бұл бағытта қорғаушы ... ... ... ... құқылы
емес болып табылады.
Жоғарыда аталғандарға сүйене отырып, ҚІЖК 125-бабы 3-б. ... ... ... ... да бір түсінбестіктің алдын алу үшін біз заң
шығарушыға осы норманы келесідей жазуды ұсынамыз:
«3. Осы ... ... ... іске ... ... ... көмек көрсетуге қажетті мәліметтерді жинауға және ... (әрі ... бәрі ҚР ... ... ... аталған ҚР «Адвокаттық қызмет туралы» Заңының 14-бабы 3-т. 3-
тармақшасына жатады, мұнда адвокат, ... ... ... ... ... ... деп ... «заңгерлік көмек үшін қажетті
нақты деректерді дербес жинау және, дәлелдер ұсыну» (осы норманың мәтінінен
көрінгендей логикалық ... ... бар). ... ... ... ... кемшіліктері туралы өте көп айтады және жазады. Мысалы, К.Х.
Халиковтің айтуынша, қолданыстағы ... ... Заң ... ... ... ... ... берілген құқықтар мен оларға
артылған міндеттер ... ... ... ... ... жазаға тарту тәртібі регламенттелмеген. Адвокаттар
қызметінің түбегейлі жаңа сипаты адвокаттардың қызмет саласы ... жаңа ... ... ... ... туралы заңды
қабылдаудыталап етеді» [164, ... ҚІЖК ... ... атап ... ... ... ... қажетті дәлелдер ұсыну мен ... ... ... олардың келісімімен тұлғалардан жауап алу, сондай-ақ ... ... осы ... ... ... ... ... міндетті
ұйымдардан анықтамалар, мінездемелер мен басқа да ... ... ... келісімімен тұлғалардан жауап алу ... ... ... ... ... ... ... асырады. Қорғаушының
өтініші бойынша жауап беруші оған белгілі жағдайларды түсіндірме ... ... ... ... ... сонымен қатар қорғаушы жазған өз
сөздерінің дұрыстығын ... ... ... ... екі ... жазбаша
формада өзінің мәліметтерін жазуды сұрағаны жөн екендігі ... ... ... ... жөн. Біріншіден, тергеуші тұлғадан жауап алу
туралы ... ... ... бас ... жағдайда және
екіншіден, жауап алудың заңсыз әдістерін қолдану ... оның ... ... ... ... ... Осы құжатқа қол жеткізе отырып,
қорғаушы үлкен негізбен ... ... ... ... ... ... ... анықтаушы, прокурор, судья мен соттың
тиісті ... ... ... бір ерекшелігі жалпыға міндетті сипатқа
ие болмайды.
Тергеуші, анықтаушы, прокурор, судья мен ... ... ... ... ... ... қорғаушы олардың ақтау сипатқа ие екендігіне көз
жеткізуі тиіс. Кейде дәлелдерді бағалау ол үшін ... ... ... ... ... игермеген саладағы білімді талап етеді.
Сондықтан, тергеушіге ... ... беру ... ... ... ... жөн. Одан басқа, қорғаушы ол алған ақпаратты бекіту үшін
арнайы құралдар мен ... ... ... ... ... көмегіне жүгіне алады. Үшінші тұлға дайындаған (техник, фотограф)
жоспар, ... ... ... ... ... ... ... ретте қорғаушы емес, маманнан қажет болған жағдайда куәгер ретінде
жауап алынады.
Қорғаушының өзінің дәлелдік мәні бар ... ... ... жүзеге
асыру олардың тиісті өтініштер жариялау арқылы орындалады. ... ... ... мен ... дәлелдер ретінде іске қосу туралы өтінішін
қарастыра отырып, тергеу жүргізуші ... ... ... және ... ... ... керек. Ықтимал дәлелдің қатыстылығын
тексеру ... ... ... ... ... ... мен ... және дұрыс тергеу үшін мәні бар ... да ... ... ... ... ... ... дәлелдік мәні бар
деректерді ұсына отырып, қорғаушы «іс бойынша куәға айналып ... ... ... оны бұл ... ... қолына қалай түскені, оны жатқан-
тұрған жерінен кімнің алғанын, табылған жерден алынғаннан ... ... ... жағдайларда сақталғаны бойынша жауап алуы тиіс» деген ... [32, 101-102 б.]. ҚР ҚІЖК ... 2-б. 1) ... ... отырып, тергеуші қорғаушыдан ұсынылған зат немесе құжаттың оның
қолына ... ... ... ... ... ... ... Алайда біз
қорғаушы ұсынған дәлелдік мәні бар деректерге талаптар қойылуы тиіс деп
есептейміз. ҚР ҚІЖК ... 6-б. ... ... ... қатысты, яғни егер оны ұсынған тұлға өзі құлағдар болған ... ... ... ... дәлелдер ретінде қызмет ете ... ... ... ... кімнен және қандай жағдайда алынғанын
өтінішінде көрсетуі тиіс. Бұл жағдайда, тергеуші қорғаушы ... ... ... алу ... бар. ... ... тергеушінің өзіне
ұсынылған құжаттар мен заттардың қатыстылығы мен дұрыстығын анықтау бойынша
жұмысын жеңілдетуге неғұрлым көп күш салса, ... ... іске ... ... үміт ... ... көпшілігі қорғаушы өзінің процессуалдық
міндеттерін «параллель ... ісін ... ... ... ... ... деп ... бұл терминнен «қорғаушы ақтаушы қорытынды
немесе айыпталушының жауапкершілігін ... ... ... ... баяндай келе, ақтау немесе ... ... ... ... ... ... ... бір мезгілдік тергеу
амалдары[165, 22-б.].
Заңгерлік әдебиетте басқа да көзқарастар айтылған. Атап ... ...... мен ...... ... да бір нұсқаның пайдасына
өздері жинаған дәлелдерді бекітетін «өздерінің жеке» істерін жолдау ... ... [166, с. ... ... ... қылмыстық іс жүргізу үшін ... ... олар ... ... мен ... негізінде сот ісін
жүргізу туралы принципке ... істе ... ... ... (ҚР ҚІЖК ... Алайда, сайыскерлік, оның элементтерін тергеу
сатыларына әрі қарай да енгізу мен күшейту ... ... ... ... талқылауында берілетін мәнге жете алмайды. Аталмыш идеяларды тек
қазақстанды іс ... ... ... қана іске ... болады.
Сайыскерліктің ұсынылатын формасы ағылшын-американ ... іс ... ... табылады. Сондықтан, «параллель тергеудің» қарсыластары батыстық
үлгідегі сайыскерліктің ережелерін бұған бейімделмеген қазақстандық ... ... ... ... ... тек ... ... қалыптасқан
тәртібін бұзуға ғана қабілетті болатындығын негізді түрде пайымдайды [167,
22-б.].
Дәлелдеу ... ... ... тағы ... мәселе ауызекі тілде «дәлелдерге жол берушілік ережелерінің
асимметриясы» деп ... ... ... ... ... табылады.
Белгілі болғандай, заңды бұза отырып алынған мәліметтер қылмыстық ... ... ... ... ... (ҚР ҚІЖК ... Бірақ кейбір
ғалымдар мен практиктер дәлелдерге жол бермеушілік ережелері тек айыптаушы
дәлелдерге ғана жатады, ал заңды бұзу ... ... ... ... ... ... ... деп есептейді. Оны басқаша ... жол ... ... ... деп атайды.
Бұл ретте дәлелдер алу ережелерінің жақтастары айыпталушы ақтаушы
дәлелді құртқан ... ... үшін ... ... сүйенеді. Мысалы, С.А. Пашин былай деп жазады: «тұлғаның
кінәлілігін дәлелдеу ауыртпалығы айыптау жағына ... ... ... ... ... сондай-ақ кінәлілік дәлеліне
күмәндануға құқылы болып табылады. Соңғы жағдайда ол қарсы ... ... тиіс ... ... ... алады» [168, 371-372-б.].
Дәлелдерге жол берушілік ережелерінің ... ... ... ... ... да сөз ... ... Ю.В.
Корнеевский және Г.П. Падваның ... ... ... ... ... құқықтарын бұзу арқылы алынған және осы негізде жол
берілмеген болып ... ... ... ... ... ... болады. Егер осындай қорғау тарапын осындай құқықтан
айыратын болса, дәлелдер алу барысында жол берілген ... ... ... айыпталушы көтеретін болып шығады, бұл ретте айыпталушыға
және оның қорғаушысына осындай тәртіп бұзулар үшін жауапкершілік артылады»
[169, 39-б.]. Және ... ... ... үшін ... мысал
келтіреді: «Айыпталушының өтніші бойынша ... ... ... ... куәлардың жауабын алған. Тергеушінің ... ... ... ... үшін ... ... ескерту алмаған. Егер
осы куәгердің қайтадан жауап беруі мүмкін болмаса, оның жауаптарын дәлелдер
қатарынан алып тастауға, ... ... ... ... барысында ескермеуге бола ма? Біз болмайды деп есептейміз. Кез
келген жағдайда қорғаушы ... ... ... ... ... пайдалануға құқылы, бұл әлбетте, барлық басқа дәлелдермен тең
аталған жауаптардың ... ... ... ... ... 40-б.].
Басқа да ғалымдар керісінше дәлелдерге жол ... ... ... ... ... растайды [170, 81-б.]. Осыған
байланысты, профессор Н.И. Капинус өз жұмыстарының бірінде негізді түрде
былай деп атап ... ... іс ... ... жол ... ... ... мәселесін оң шешуге мүмкіндік бермейтін
негізгі құқықтық ережелер келесілер болып табылады: 1) ... бұзу ... ... жол ... ... ережелер; 2) сотттың алдында қылмыстық
сот ісін ... ... ... ... 3) дәлелдердің біртұтастығы
принципі; 4) заң ... ҚІЖК ... (ҚР ҚІЖК ... ... ... кез келгенін [171, 215-б.], ҚР ҚІЖК бойынша: 117-
бап (ҚР ҚІЖК 116-бабы 1-б.), яғни дәлелдеу мәні ретінде дәлелдеу үшін ... ... ... ... емес деп тану мүмкін емес».
Әрине, адамгершілік тұрғысынан қорғау тарапын тергеуші заңды бұзу
арқылы ... ... өз ... ... ... үшін ... айырған әділ бола қоймас. Бірақ, дегенмен, біз ... ... ... ... ... ... ... ғалымдардың
ойы ғана дұрыс деп есептейміз. Бұл ретте біз Н.И. ... ... ... келесіні қосамыз.
Тергеушінің міндеті – жан-жақты, толық және объективті тергеу ... іс ... ... бірі ... ... (ҚР ҚІЖК ... ... сотта іс қарастыру үшін айыптаудың дәлелдеу базасын дайындау
қажет. Тергеуші ақтаушы дәлелдерді де ... ... ... ... жасау үшін ғана. Өзінің қызметі үшін жауапкершілікті ол тергеу
бөлімінің бастығы, прокурор, ... ... ... ... ... қорғайтын тараптың алдында көтереді. ... ... ... мен айыпталушының және қорғаушының мүддесінде дәлелдер ... ... ... табылады, және ол сапасыз дәлел алғаны үшін
жауапкершілік көтереді, сапасыз ... алу іс үшін мәні бар ... ... алу, ... ... ... немесе тиісінше, ол ұсынатын тұлғаның
құқықтары мен заңды мүдделерін қамтамасыз ... ... ... ісін жүргізу туралы өтініштерді қанағаттандыру болып табылады
(ҚР ҚІЖК 102-бабы 1-б.). ... ... бұл ... ... ... туындаған жағымсыз салдар тартады, өйткені қорғауды қызықтыратын
жағдайлар анықталып, ... ... Егер ... ... іске асырылмаған күйінде қалса, онда бекітілетін фактілер (мысалы,
алиби) өзге жағдай дәлелденбесе ... деп ... Ал ... ... тергеу амалын жүргізіп, тиісті дәлел алуы қажет, ал
мұндай мүмкіндік болмаса – айыпталушы үшін ... ... ... ... ... яғни жойылмаған күдіктер оның пайдасына
түсіндіріледі (ҚР Конституциясының 77-бабы ... ... және ... сот ... айыпталушы мен қорғаушының нұсқалары
назарға алынбайтындығы, еленбейтіндігі, оларды ешкім тыңдамайтындындығы
нұсқаларынан көрініс табатын ... ... ... мәселесі –
басқа мәселе болып табылады, сондықтан істе кімнің де айыптау бұлтаруын
толық немесе ішінара ... ... ... ... ақтаушы
дәлелдер болуына қатысты адвокаттардың ... ... де, ... ... ... мен әділ ... жүзеге асыратын тиісті мемлекеттік
органдардың және олардың лауазымдық ... ісі ... ... ... заң ... ... оны дұрыс түсінуде.
Бұл ретте ақтаушы дәлел ... ... ... ... айтарлықтай бұзу
салдарынан жол берілмейтін дәлелге айналады.
Осылайша, дәлелдерге жол берушілік ... ... ... ... келмейді, сондықтан оны қылмыстық сот ісін жүргізу
тиімсіз болып табылады.
Айыптаудың ... ... істе бар ... ... ... жауапкершілігін жұмсартатын жағдайлардың болуы туралы өз
тұжырымдарын растай отырып, ... ... ... ... жүзеге асыруы тиіс. Оның ерекшелігі сезікті немесе айыпталушыны
әшкерелейтін ... ... ... ... ... сондай-ақ,
олардың дәлелдік мәніне шүбә келтіруге немесе ... ... ... ... ... басқа да фактілермен осындай ... ... ... табылады. Сезікті немесе айыпталушының ақтаушы
дәлелдерін зерттей отырып, қорғаушы олардың дәлелдік мәнін күшейтетін ... ... ... ... ... ашуға тырысады.
Ғылыми әдебиетте қорғаушы ... ... ... ... ... ... ол жасаған бағалау қызметі процессуалдық
сипатқа ие ... ... ... ... ... [172, 60-б.]. Мұндай
тұжырыммен келісу дегеніміз – ... іске ... ... ... ... болып табылады. Қорғаушының дәлелдердің сапасы мен мәні туралы
ойлар онда және осындай ... олар ... ... ... қол ... ... шамада процессуалдық мәне ие болады
[34, 60-б.]. Алдын ала тергеудегі осындай формалар қорғаушының ауызша және
жазбаша өтініштері болып табылады. ... ... ... ... ... тергеуші, прокурор және сот оынмен танысуға міндетті
болатындығына қарай, ал келіскен жағдайда – оның ... ал ... – оның ... ... ... мәнге ие болады (ҚР
ҚІЖК 13 тарауы). Осылайша, өзінің қызметі арқылы қорғаушы ... ... ... ... ... оның ішкі сеніміне, осылайша ол
қабылдайтын шешімге де әсер ете ... ... ... ескере
отырып және оны айыптау нұсқасымен салыстыра отырып, ... ... мен сот) ... дұрыс қорытындыға келу және іс жағдайларын жан-
жақты, толық және объективті түрде зерттеуді қамтамасыз ету ... ҚІЖК ... ... ... ... әрбір дәлелдің
қатыстылық, жол берушілік, дұрыстығы ... ал ... ... ...... істі ... ... тұрғысынан жүзеге асырылуы
тиіс. Бағалау ... ... ол іс ... ... ... ... ... және осы қорытындының дұрыстығына
сенімділікті білдіреді. Қылмыстық іс ғылымында қорғаушы дәлелдеуді ... ... ... да ... деген пікір айтылған [173, 71-74
б.]. Мұндай ұстаным ... ... ... ... және ... ... субъектісі болып табылмайтындығымен, сонымен қатар ... ... ие ... яғни тек ... ... ... ... оның жауапкершілігін жұмсартатын жағдайларды анықтауға
бағытталғандығымен түсіндіріледі.
Біз ... ... ... болып табылады деп есептейміз. Я.О.
Мотовилловкер негізделген түрде көрсеткендей: ... ... ... ... ... ... сипаттайды. Адвокат
анықтайтын жағдайлар шеңбері … прокурор сот ... ... ... болып табылады, бірақ адвокат ... ... оның ... ... ... және ... түрде анықтап,
бағалайды» [145, 58-б.]. Айтылғандарға қорғаушының ҚР ҚІЖК 128-бабында
көрсетілген ережелерді ұстана ... ... ... ... ... және ... ... заңдарының талаптарын ескереді, яғни,
оларды ұстану қорғаушының ойлау мәдениетінің қарапайым шарты ... ... тек ... бір ... ... ... ... ол, шынымен де, қылмыстық сот ісін ... ... ішкі ... ... ... ... ... дәлелдеу
қызметінің мақсатын сипаттайды. Қорғау функциясының біржақтылығы қорғаушы
беретін ... ... ... ... ... яғни іске қатысу
нәтижелері бойынша қорытындыларды негіздеуден көрінеді. Бір ... ... мен ... ... ... ... ... мақсаттары мен
дәлелдеудегі психологиялық мақсаты әртүрлі болғандықтан, бірдей қорытындыға
келуі тиіс екендігін білдірмейді.
Осыған сүйене ... ... ... ... дәлелдемеуі тиіс,
дәлелдерге жол берушілікті бағалау оның қызметінде айрықша маңызға ... Осы ... ... ... ... ... заңды бұзбастан
алынған дәлелдерді пайдалануға жол ... ... ... ҚР
Конституциясының 77-бабының 3-тармағы 9-тармақшасы ... ... ... дәлелдердің жеткіліктілігі туралы дұрыстығын бағалаудың ажырамас
қасиеті ретінде ішкі сенім рөл ойнайды. ... ... да бір ... жол ... ... ішкі ... негізінде емес, осындай заң
бұзуларды табуға байланысты дәлелдерге жол бермеушілік туралы мәселе ... ... сот ісін ... қызметіндегі түрлі
мәселелерді қарастыра отырып, оның ... ... ... ... болмайды.
Адвокатура әділ сотты анағұрлым табысты жүзеге асыруға септігін ... ... ... ... тағайындау бойынша қылмыстық іске ... ... ... ... ... да, , ... ... зор
қоғамдық маңыз функциясын өздігінен жүзеге асыратын қылмыстық сот ісін
жүргізу қатысушысына айналады: ... ... ... ол ... сот ісін ... ... жүзеге асыруға септігін тигізеді.
Адвокат сотқа ақиқатты анықтауға, ... ... ... ... жұмсартатын деректерді анықтауға және заңды дұрыс
қолдануға, әділ жаза ... ... ... артылған міндеттер мен функцияларды қаншалықты тиімді
орындайтындығына тек жекелеген тұлғаның ғана емес, ... ... ... ... ... ... де айтарлықтай дәрежеде байланысты
болады [174, 7-б.].
Қорғаудың өзіне тән ерекшелігі оның біржақтылығы болып табылады. Қорғау
функциясының дәл осы біржақты ... ... ... ... ... ... да сотталушылармен, сот құрамымен, прокурор, қорғау бойынша
серіктестермен қарым-қатынастарда басшылыққа алатын этика ... ... ... ол тек ... ... ... ... міндетті болып қана қоймай, сонымен қатар ... ... ... ... міндетті жағдайлар тұрақты түрде туындап
отырады. Осы ережелердің ... ... ... олар еш ... және ... ... міндетті сипатқа ие
болмайтындығында болып табылады. ... ... бұл ... әр ... және оларды ұстанбау кәсіби этиканы бұзу, ал кейбір жағдайларда
өзінің кәсіптік борышын орындамау болып есептеледі.
Адвокаттық ... ... мен ... ... жоғары түсінік,
қоғамдық бедел мен адвокат мамандығы ... ... ... ... ... ... және көп зерттелмеген мәселелерін зерттеуді
қадай талап етеді. Заңмен адамгершіліктің негізгі бастаулары ... ... ... ... ... мен ... мүмкін емес.
Осы этикалық негіздерді белгілеу үшін сотталушыны қорғау ... ... ... адамгершілік тұрғысынан рұқсат етілетін,
ненің рұқсат етілмейтінін ... ... ... ... ... ... ... критерийлерімен анықталады, адвокаттар оны кеісп өтпеуі
үшін бір ғана жол бар тәрізді, ол – олардың кәсіби ... ... ... ... ... ... ... болып
табылмауы ықтимал” деген пікірмен келісу қиын [175, 158-б.].
Тек іс ... ... сөз ... меңгеру, заңды ұстана ... ... ... этикалық принциптер мен нормалардың
маңызы зор және адвокаттың адамгершілік талаптарынан сәл ғана шегінісінің
өзі оны тура ... ... ... ... ... ... қызметінің жұрт
алдында өететіндігін де ұмытпаған жөн. Кез ... сот ... ... ... ... да міндеті) — істі шеше отырып, сот ... ... ... оған ... ... ... ... бойынша сабақ беру болып табылады.
Өз кәсіби міндеттерін жүзеге ... ... ... этиканы
ұстанбаудан бас тартатын адамды адвокат деп санау мүмкін емес, өйткені кез
келген ... ... өз ... этика бастауларына сүйенетіндігіне шүбә
келтіруге болмайды.
Адамгершілік мәселелері коллизиялық ... ... ... қарама-қарсы мүдделеріндегі адвокаттардың өзара қарым-
қатынастарында, адвокаттың өзі ... ... ... және ... өзіндік формасы – адвокаттың қорғалушымен
қарым-қатынастарынан анағұрлым анық көрінеді.
Қылмыстық-процессуалдық әдебиетте (әсіресе соңғы жылдары) коллизиялық
қорғау мәселелері ... ... ... ... ... оның ... және ... мәні бар.
Коллизиялар бар. Коллизиялар – дегеніміз өмір, коллизиялар көбінесе ... ... олар көп ... ... шындық. Я. С.
Киселев бейнелеп айтқандай: ... ... іске ... ... орналасып, өзін өте сенімді сезінеді” [176, 73-б]. Сол мезгілде
коллизия, әдетте, жекелеген адамдардың да, әділ сот үшін де ... ... ... ... ... істі шешу ... ... жауапкершілікті жою немесе
оны азайту мақсатында сотталушылар мен олардың қорғаушыларының қарама-қарсы
мүдделері мен талпыныстарының қақтығысы ретінде анықталуы мүмкін.
Адвокат өзінің қорғалушысы үшін ... алу ... ие бола ... ... ... ... ... жағдайын аурлата алмайды. Жалған
қарама-қайшылықтар жасау, қарым-қатынастарды шиеленістіру, сотталушылардың
мүдделерін ... ... ... ... ... және ... істегі басқа да сотталушылардың пайдасына қызмет
ететін адвокаттарда немесе ... ... ... ... ... туралы, ал содан кейін сотталушының тағдыры туралы ... ... ... ... септігін тигізбейді және процессуалдық
қарсыласқа көмектеседі деп ойлауға ... ... ... мен ... көрініс табатын сотталушылар арасындағы
қарама-қайшылықтардың өзінің теріс жағы да бар: қорғаушылардың әрқайсысы
өздерінің ... ... ... ... Ал, М. С. ... атап кеткендей, “соттталушыға қарсы бағытталғанның бәрі оны айыптауға
қызмет етеді ” [177, 109-б]. ... ... ... тек ... айыптап қана қоймай, қарсыластың отын өршітіп, - өзінің
қорғалушысын айыптайды.
Топтық істерде, ... ... ... ... сотталушыларды айыптамай,
олардың тағдырын ауырлатуға септігін тигізбей, қорғалушының ... ... ... ... ... ... орыс ... дейінгі
процессуалист В. К. Случевский былай деп жазған: “Егер бірнеше ... ... ... ... ... тұлғаларға қатысты қорғау
оларға көп ... ... ... жағдайларын нашарлатпауға
тырысуы керек, өйткені оның ... ... ... ... емес,
соттталушының пайдасына айитылуы мүмкін жағдайдың бәрін анықтау арқылы,
сотқа ақиқатты табуға септігін тигізу болып ... ” [96, ... ... ... ... ... ... не істеу керек,
нені дұрыс ойлану керек: сотталушылар арасындағы іс ... ... ... ... ... ... болады дегшен сұрақтар туындайды.
Сенімнен шықпаған коллизияның алдын алу үшін ... ... ... іс бойынша ұстанымдарды талқылаған, біртұтас қорғау
желісін табуға тырысқан жөн [178, 78-б].
Орын ... ... ... ... жаңа ... тудырмауға тырысқан жөн, керісінше соттталушылардың мүдделері
мен талпыныстары жақындатуға әкелетін жағдайларды ... ... ... ... ... ... ... қорғаудың ортақ
желісі барлығын ұмытпау керек және осы ... ... ... ұстануы
тиіс. Нәтижесінде, адвокат жала жапты деп әшкерелеген тұлға айтарлықтай
ауыр жаза ... ... оның ... егер ... ... ... ... “...есеп басталу нүктесі неғұрлым жоғары ... ... ... үшін де ... ... болады” деп сендірген Я. С.
Киселевпен келіспеу қиын [179, ... ... ... бір ... ... ... ... қорғаса, сотталушының өз кінәсін мойындауы тек іс бойынша басқа
дәлелдердің жиынтығын мойындауды растау ... ғана ... ... ... ... ұмытпаған жөн. Сондықтан, егер сотталушы-жала
жабушының ... ... ... ... ештеңемен расталмаса,
егер осы мойындау жауаптары тек жала жабу ғана емес, сонымен қатар ... жала жабу ... ... ... онда ... өзі үшін айыптау
көлемінің азайғаны қажет болады. Осыған байланысты әділ соттың мүддесінде
және ... ... ... ... осындай жауаптарын даулай
алады және даулауы тиіс. Бірақ, ең ... ол оған ... ... жат ... оның ... қабілетсіздігін түсіндіріп,
қорғалушыға өзі-өзіне жала жабудан, одан әрі біреуге жала ... ... ... ... ... ... кейбір істерде коллизияны айналып өту мүмкін емес. Мұндай
жағдайларда қорғаудың ... мен ... ... ... В. ... ... былай деп түсіндірген: “Соттталушылардың өзара ... ... ... ... ... болған
жағдайда ғана, және нақты қажеттілік шектерінде айыптаудан қорғану керек ”
[180, 106-б].
Адвокат қорғамайтын ... ... ... ... ... ... орын алуы ... және ... ... ... шамада басқаша жолмен қорғау ... ... ... деп ... ... ... Л. Д. Кокоревте осындай
пікірді ұстанады [175, c. 158].
Я. С. Киселев, ... ... ... отырып, егер
сотталушылар арасында коллизиялар туындаса да, бұл басқа сотталушыларды
айыптау үшін ... ... ... табыла бермейді деп сендіре
дәлелдейді. Адвокат өзінің қорғалушысын оған дұрыс ... ... ... және ешетеңемен алмастыра алмайтын тәсілі ... ... ғана ... ... ... ... ... Кері
жағдайда тіпті коллизия болған жағдайда сотталушылардың жағдайын ауырлату
заңды қорғаудың адамгершілік тұрғысынан мойындалған тәсіл болып ... ... ... этикалық негіздерін бұзу болып табылады [179 70-
б].
Егер сотталушылардың мүдделері қарама-қайшы ... және ... ... ... ... да бір ... басқа сотталушылардың жағдайын
ауырлататын болса, адвокат өзінің ... ... ... ... ... ... бірақ ол басқа соттталушыларға ... ... ... ... емес [181, 262-б].
Қорғаушының басқа сотталушыларға қарсы барлық әрекеттері онсыз
қорғалушысының қорғауы ... ... ... ... ... ғана
ақталады. Бұл жағдайларда басқа соттталушылардың күйін ауырлата отырып,
адвокат өзінің қорғалушыларының ... ... ... ... ... ұстанымына
органикалық түрде туындамасы толық жойылуы ... тым ... ... ... ... қорғауына жол берілмейді бұл адамгершілікке
жат қылық. Бұл сотталушылардың ... кінә ... ... ... ... ... да, ... құқықтық анықталуы туралы
мәселе бойынша қарама-қайшылықтарына жатады.
Сот тәжірибесінде қорғаушы өзінің қорғалушысының ... ... ... ... өзі ... ... соттталушылардың жағдайын
нашарлататын жағдайлар болуы мүмкін. ... ... ... ... ... еңбегіне сақтықпен қараудан да көрінуі ... ... ... ... ... бұза отырып, олардың қорғау аумағына
қажетсіз кірмеген жөн. Мүдделердің нағыз ... ғана ... ... ... болады” деген С. Арийдің пікірімен келіспеуге болмас [182,
50-б.]
Белгілі орыс заңгері Л. Е. ... ... істе ... ... ... ... ... қорғауы тиіс. Егер істен немесе басқа
деректерден ол ... ... ... еместігін немесе айыптау
актісінде оны қалай әшкерелегенін көрсе немесе оны істе ... ... ... ... ... ... құрбаны болғанын
түсінетін болса, ол қорғалушының мүдделерін қоршайтын әділ ... ... үшін ... осы ... ашуы ... [183, ... ... ұстанымы мүмкін, бірақ В. Д. Гольдинер ... ... ... ... ... ... ... жағдайда ғана, және нақты қажеттілік
шектерінде айыптаудан ... ... [180, ... ... басқа сотталушылардың кінәлілігінің дәрежесін ... ... ... ... ... ... туралы
өзінің қорғалушысының нұсқасын қолдау құқылы да және ... ... ... табылады. Адвокат осындай нақты бар коллизияға
қатысудан бас тарта алмайды және бас ... ... ... ... жағдайларда
тиісті дәлелдерді анықтау қорғаушының тікелей борышы мен міндетін ... ... ... ... қорғау қорғаушының
процессуалдық қызметінің бір түрі ретінде кез келген ықтимал ... ... ... ... ... бақылау және ықтимал тәртіп бұзуға әрекет
етуге дайындықта, басқаша айтсақ, - кедергісіз жүзеге асыру ... ... ... ... ... ... санкция болмаған жағдайда қауқарсыз
болатындай, ... ... да ... ... яғни ... қол ... ... шектеу немесе оларды бұзудың нақты қауіпі
пайда болған жағдайда жүзеге ... ... ... мәні ... ... ... айыпталушының құқықтарын тиісті түрде қорғау
мақсатында қорғаушы оның қорғалушысының бұзылған құқықтарын, бостандықтары
мен заңды ... ... ... бағытталған құқықтық құралдардың
белгілі бір жиынтығы берілген.
Біздің көзқарасымызша, қоғамдағы тәртіп пен тұрақтылық кем дегенде екі
құрамдассыз – ... ... ... ... ... ... мен заңдарға құрметсіз мүмкін ... ... емес ... ... тұрса да, бір де бір индивидум ... ... ... өмір ... ... ... пен ... туралы айту
қиын, өйткені құқықтық тәртіпсіздікте оны кез келген уақытта ... ... ... ... адам және ... негізгі құқықтарынан айыруы мүмкін.
Сол мезгілде, ... ... ... ... тек ... және ... болуын ғана емес, оларды азаматтар және ... ... ғана ... ... міндетті тәртіпте, жұртшылықтың Заңның
атынан әрекет ететін адамдарға – судьялар, ... ... ішкі ... ... ... ... салық
инспекциялары және полиция мен т.б. құрметін білдіреді.
Қатардағы азаматтардың заңмен қарым-қатынасының көбісі ... және ... ... ... ... ... асырылады. Әрине,
құқық қорғау органдары қызметкерлерінің (ең бастысы - полиция) әрекеттері
де көзге ... ... ... ... ... ... ... ғана. Осылайша, егер ЖПБ (МАИ) инспекторы заң талаптарын ... ... ... ... пара ... өзінің өкілеттерін асыра
пайдаланбаса, онда біз, ... ... ... ... да ... келсек, басқа мәселе. ... ... ... бұзылған
құқықтарды қорғауды сұраймыз. Адвокаттың абыройсыз ... арам ... пен оның ... ... ... ... ылғи талқыланады.
Яғни, адвокаттың жағымсыз қылығы туралы адамдардың тар шеңбері біліп алуы
мүмкін. Мамандықтың ... ... ... мамандығына деген құрметке
қамқорлық жасай отырып, адвокаттар мемлекеттің бүкіл ... ... ... ... қатардағы азаматтар үшін адвокаттық ... ... ... қызметшілерінің» қызметіне жеңіл экстраполирленеді,
ал ... атап ... ... ... ... те ... Осылайша,
адвокаттарға кәсіби этика және мінез-құлық стандарттарын ұстану тұрғысынан
ең жоғары талаптар қойған жөн.
Біз ... ... ... ... ... ... адвокаттың
өзінің қоғамдағы маңыздылығы мен рөлі туралы жеке ішкі пікірі қаншалықты
жоғары болу керектігін қозғамаймыз. Бұл – аз ... ... ... бірақ
басты мәселе де болып табылмайды. Мамандықтың беделі ішкі ... ... ... ... бағасымен анықталады.
Бүгінгі таңда отандық адвокатураның әрі қарайға ... үшін ... ... ... ... ... туралы заңға өзгерістер
мен толықтырулар енгізу сияқты, кәсіби этикалық ... тура ... ... ... ... ... ... дауласпайтын шығар. "Ережесіз
ойынның" неге әкеліп соқтыратынын біз іс жүзінде жақсы ... ... ... адвокаттардың өзара егестерге, өсек-аяңға, ... ... ... айыптауларға бата отырып, бірін-бірі құрта бастайтындығы
болып табылады. Клиенттерді қағып алу мен өзара қорлау ... ... ... де ... ... ... психологиясы қалыптасуда.
Сонымен қатар этикалық принциптерді мойындамайтын адвокатура қоғамның
сеніміне ие ... ... ... ... ... ... ... ісіне араласуы күшее түсті, бұл адвокатура құқық
қорғау ... ... ... ... ... ... нақты
тәуелсіздігін шектеуді тудырған.
Бұл ретте адвокаттық қауымдастықта этикалық мәселелердің туындауы үшін
өзінің айтарлықтай объективтік себептері бар екендігін түсіну ... ... біз ... ... жекелеген еңбегіне негізделген, кез келген
маманның өз саласында анағұрлым ... ... ... ... ... ... Алайда, адвокаттардың арасындағы бәсекелестік
мақсатқа ... ... ... ... дұрыс болып табылатын дарвиндік
тіршілік үшін ... ... ... ... ... Мұндай күрес табиғи,
содан да ықтимал болып келеді. Бірақ ол ... ... ... шықпауы
тиіс.
Осылайша, адвокаттық этика дегеніміз не? Бұл ұғымның мазмұны қандай?
"этика" термині грек тілінен ethos - әдет, ... ... ... ... оны ... ... айрықша саласы –
практикалық философияның белгісі сияқты, өйткені ол біз не ... ... ... ... ... ... ... енгізген [184, 543-б.]. Жалпы
этиканың реттеу мәні кез келген мамандығы бар ... ... кез ... ... мінез-құлқы болып табылады.
Адвокаттық этиканың мәні, тиісті корпорация мүшесінің, көбінесе ол дәл
кәсіби ... ... ... ... ... өзінің мамандығын ұсынған
жағдайларда немесе айналадағылар ... ... ... ... жағдайда осы мамандық өкілінің мінез-құлқы болып табылады.
Бұл ретте адвокат адам ретінде кез келген этикалық ілімді, кез ... ... ... ... деп бірден ескерте кеткен маңызды,
өйткені, корпорация мүшесі ретінде оған тек ... ... ... ... тек кәсіби мінез-құлықтың стандарттар жинағы ғана мүмкін.
Әлбетте, адвокат ... ... да бір ... ... ... ... ... анықталады, бұл жердегі әңгіме
таза этикалық негіздер туралы емес, Заң ... ... ... да
қозғалады, бұл, адвокат үшін өздігінен ... ... ... ... ... ... ... ережені тұжырымдап шығаруға болады: адвокаттық
этиканың мәні ол үшін нақты мінез-құлық ережелерін белгілемеген жағдайларда
корпоративтік ережелермен ... ... ... мүшесінің
құқықтық нормалары болып табылады.
Адвокаттың кәсіби мінез-құлқының этикалық нормаларының ... ... ... әрекеттерінің бостандығын шектейтін), қандай
да бір дәрежеде ... ... ... ... ... ... мүмкін деп есептеу үлкен қателік екендігін ескерген жөн. ... ... алу үшін ... кәсіби міндеттері" бұл не ... ғана ... оны ... ... ... дәрежеде істеу қажеттігі
екендігін еске түсірген жеткілікті.
Әлемдік тәжірибеге адвокаттардың этикалық кодекстері – адвокаттардың
кәсіби мінез ... ... ... ... ... ... ... белгілі. АҚШ-та 1908 жылы 70 ... ... сот ... ... ... ... адал көзқарас, адалдық
пен ашықтық, қаламақы тағайындау мәселелеріндегі шектеулілік ... ... ... ... ... Кәсіби этика ережелері пайда
болған [185, 27-б].
Бізде болса, осы уақытқа ... ... ... ... ...... ... моральдік кодексі ғана қолданылған.
Қандай да бір ... ... ... ... ... ... байсалды
сөз қозғаудың кез келген талпыныстарын обкомның идеологиялық бөлімдері ... ... ... ... ... жай ғана ... ... бір мораль,
бір адамгершілік, бәріне бірдей этика ... ... ... ... Ескі терминологияны пайдалана отырып кәсіби этикалық кодекстерді
жасау идеясы бұқараның ойын жаулап алды деуге ... ... ... және ... бизнесменнің кодекстері талқылануда. Біздің пікірімізше,
адвокаттың кәсіби мінез-құлқының этикалық кодексін жасау барысында жалғыз
дұрыс әдіс ... ... ... этикалық ережелерді, адвокаттардың кәсіби
мінез-құлқы принциптерін жасау болып ... ... ... ... ... ... ... рецептілер беру емес, бірақ адамгершілікпен
ойлау мәдениетін үйрету, нақты жағдайларды шешу үшін ... ... ... ... тән талаптарына сәйкес, маманның адамгершілік
негіздерін қалыптастыруға әсер ету, адвокаттық тәжірибемен жасап шығарылған
құқықпен реттелмеген ... ... ... ... ... деп ... А.Д. ... пікірі дұрыс [149, 25-б].
Алайда, "бұл ойлар кеңістігінде кең мазмұны бар кез ... ... ... ... талқылауда оның жекелеген бөліктері ескерусіз
қалмаған, сонымен қатар осы бөліктердің ... ... ... ... ... ... ... шешім соғылатын нағыз кедергілер болып
табылады" деп жазған профессор Н.Полянскийдің ... ... ... [186, ... талқылаулар адвокаттық боллмыстың практикалық ... ... ... келісейік. Негіз құраушы ... кез ... ... жағдайдағы адвокаттың ... ... ... бір ... олар оған жол ... ... ... мінез-құлық мәселесін шешу барысында бағдар жүйесі ретінде ... ал ... ... ... ... ... практикалық мазмұнға
толтыра отырып, адвокаттар алқасының тәртіптік ... ... ... ... ... ... ... жүйесіне үйренбеген
қазақстандық құқық танушылар үшін мұндай әдіс ... ... ... ... ... ... ... американ және канадалық этикалық кодекстері
де дәл осылай жасалғанын және мінсіздіктің ... бір ... ... ... жөн. ... ... кодекстелген континенталдық
құқық ізбасарлары болып табылатын біз ... ... ... ... сол ... ... Сондықтан бізге жаңалық ашудың қажеті не?
Бұл ретте өз еңбектерін осы ... ... ... ... ... аулақ болуға тырысқанымыз жөн
екендігі түсінікті, олар ... ... ... реттеу
мәселелеріне көп көңіл бөлген. Азаматтық істегі өкіл-адвокат айтарлықтай
дәрежеде олардың нысанасынан қалыс ... ... ... ... анағұрлым ауыр, керек десеңіз, клиенттердің ... ... ... ... саласына арнаған мамандық иелеріне келсек,
онда олар ... ... ... ... (бұл, ... осы ... ... үшін мүлде жаңа мамандық екендігімен түсіндіріледі).
Advocatus сөзі латындық advocatio – көмекке жүгіну, сот ... ... ... ... ... ... міндеті ылғи оған көмек
сұрап келген адамға өзінің білімі, дағдысы, тәжірибесімен көмектесу болған,
болатындығы бірден ... ... ... ... ... ... ұғымдары мен принциптерін тұжырымдай келе, біз қарапайым да түсінікті
ереже – адвокат келесі жағдайларда өзінің клиенті үшін аса ... ... ... ... ... ... Осы жерде барлық қиындықтар
басталады. Осы шарттар адвокаттың өз мамандығының ... ... ... корпоративтік мүдделерін сақтауы, оның азамат және
құқықтық ... ... ... ... және ... да көптеген
жағдайлар тексеріледі.
Барлық кезеңдер мен халықтардың белгілі заңгерлері осы ... ... бас ... ... ... Және де даудың басы
белгілі бір ... ... ... ... деп ... да
қарабайыр түсінік болып табылады (мысалы, коммунисттік, ... ... ... ... ... аса белгілі эволюцияға дейінгі
процессуалисттердің бірі Е.В.Васьковский ... ... ... ... ... қоғамның өкілетті тұлғасы деп жазған [187, 40-б]. ... бұл сөз ... ... ... ... ... ... қайраткерлерге тән сияқты көрінеді. Және, керісінше, ... 1927 жылы ... ... ... да ...... ...
қорғаудың нақ өзі» деп атай ... әділ ... ... ... Мұндай
пікірталастар батыста да жүріп жатты. Белгілі бір дәрежеде ... және ... ... ... Э. Пикар тұжырған: "компастың
магнитті тілі солтүстікті көрсеткендей, адвокат та ең алдымен қорғауы тиіс"
[188, 31-б].
Қазір мұндайды ... ... ... ... қырықтан астам жыл бұрын,
Сталиннің өлімінен кейін, 1954 жылы М.В. ... ... ... ... деп ... ... қорғалушы жоққа шығарған фактілерді тани алады.
2. Қорғаушы сотталушы мойындамаған ... ... ... ... ... ... да бір ... ақиқатқа сәйкес
келмейтін деп тани алады [189, 63-б].
Мұндай көзқараспен адвокат өзінің клиентінің емес, "ең бір ... ... ... ... ... ... ұсынады. Әдетте,
соңынан М.В.Чельцовтың осы атақты пікіріне түсінік берген барлық ... екі ... ... ... ... сұраққа жауап таба алмаған.
Осылайша, адвокат, сөзсіз, ең ... өз ... ... ... ... адвокатты белгілі бір ... ... ... осы ... ... ... де бар. ... адвокат оның атынан сотқа пара бергенін қалайды. Қорғалушы үшін
тергеу изоляторына есірткі алып өтеді. ... ... беру үшін ... ... ... ... ... заңға қайшы және сондықтан рұқсат
етілмейтін болып ... ... ... да ... ... олар заңға
қарсы ғана емес, әділ сотқа қатысты ... емес ... ... бір мысалды алып көрейік. Клиент адвокаттың жауапкерді сотта
ақымақ және ... ада ... ... ... ... да солай көрсетсе ғой), оларды күлкі етіп, масқараландығы қалады
делік (қазіргі көпшілік ... ... ... ақша төлесе, бәрін
істеуге болады деп пайымдайды). Адвокат осындай «тілекпен» келісуге құқылы
ма? Заңнан тікелей тиімді ... ... ... ... құқыоы
емес. Адвокат кімнің болса да адамдық абыройын қорлай ... ... ... ... ылғи әріптестеріне құрметпен қарауға міндетті. Адвокат сот
мінберін кез ... ... ... ... үшін (осы ... ... ... да) пайдалануға құқылы емес. Адвокат
соттың көзінше ... ... ... ... жол ... ... ... керек.
Неліктен бәрі осылай болуы керек? Заң бұған тыйым салмайды ғой! «Неге
құқылы емес?» деген сұраққа ... ... ... ... ... жөн.
Осылайша, адвокаттық этиканың басты ұғымдарын тұжырымдауға тікелей
кірісе отырып, біз ең алдымен келесіні түсіндіргіміз келеді. Осы, ... ... ... ... ... кодексін айырықша бөлім
принциптері бойынша жасауды түкке тұрғысыз деп ... ... ... ... ... қанша оқиғаны кодексте сипаттауға тура ... ... ... Және бәрі бір ... ... ... өтіп,
мастанған клиенттің «тілегін» орындауға мүмкіндік беретін ... ... ... болса, клиент те адвокаттан адвокаттық-этикалық кодексте
тыйым салмағанды талап етуге құқылымын деп есептейтін ... Және ... ... ... біз ... ... емес ... мінез-құлқы
деп танылатын тәртіп бұзулардың тізбесін жасауға тырыспаймыз да. Кез келген
тізбе, ... ... ... емес деп тану ... ... біз ... кодексіне адвокаттың соттағы мінез-құлқының принциптерін, оның
әріптестерімен, істегі ... ... ... ... ... болды, мәселе өздігінен шешіледі. Адвокатта клиенттің
«тілектерінің» оған – адвокатқа рұқсат ... ... ... бағалау мүмкіндігі пайда болады. Осылайша клиенттің мүдделері
бәрінің орнына емес ... ... ... ... ... бізге басты ұғымдарды анықтап алған, жетекші мінез-құлық
принциптерін жасап шығарған маңызды болып көрінеді. Қалғанын әрбір ... үшін өзі ... ... ал ... шешімдердің дұрыстығын – тиісті
адвокаттар алқасының этика жөніндегі комиссиясы ... ... ... ... ... ... біз негізінде тиісті кәсіби мінез-
құлық принциптер мен адвокаттардың аумақтық алқалары жасап шығарған ... ... ... ... ... ... ... «жинағын» аламыз. (жақшада көрсетіп қояйық,- жергілікті дәстүрлер
мен әдет-ғұрыптарды ескеру арқылы да мүмкін).
Қандай ұғымдарды біз ... ... " ... ... деп атап
өте аламыз, адвокаттық этиканың болмысын құрайтын ... ... ... ... ... ... ... тест» ұсынғымыз келеді: Сіз
өзіңіздің өмірлік тәжірибеңізге жүгініп, адам ... оның ... ... және ... маман ретінде сөз қозғауға дайын екендігімізді еске
түсірейікші. Тәжірибенің әлеуметтік туралығын күтпей-ақ, ... ... ғана ... ... ие ... болжап көрейік. Әдетте, біз
мұндай анықтауыштарды көп қолданбаймыз және оларды ... ... ... ... деп ... ғана ... ... ретінде «береміз». Егер
адам құзыретті және адал болса, біз одан аса ... және аса ... ... ... ... ... Бізге елдің жұбатулары мен көңілі емес, ... көп ... ... сын ... дәл ... ... маманнан көмек
сұрауға тырысамыз. Осы қасиеттер біз әдетте жақындарымыз бен достарымыздан
іздейтін қайырымдылық, көмекке даярлық және сыпайлылыққа ... дәл ... біз үшін ... болап табылады.
"Адалдық", "құзыреттілік", "таза ниеттілік" сияқты үш маңызды ұғымды
атап көрсетіп, олардың мағынасын анықтай келіп, біздің ... ... ... ... болмыстың сондай "блоктарын", осы ұғымдар өзінің іс
жүзінде өзінің қолданысын табатын қызмет ... да ... ... еді. Олар адвокаттық қызметтің түрлі аспектілерінде ... ... ... ... ... ... кезде, сотта, басқа да
бұқаралық жерлерде. Ал егер "әрекет жағдайлары" бойынша айтатын ... бұл – ... ... сот ... ... қарым-
қатынастарда, мүдделер қайшыласқан жағдайларда, мемлекеттік қызметтен
босағаннан ... ... ... кездерде.
"Іс жүргізу барысындағы мінсіз адалдық – қоғамдық ... ету ... ... басшылық принципі болып табылады" [190, 38-б].
Қоғамдық түсінікте адалдық принципі шындық принципін де ... бұл ... ... деп те ... Бізді
қызықтыратын тақырыпта көп жазған Н.Н. Полянский "шындыққа сүйену ... ... ... үшін болмаса да, адвокаттық корпорация мүшесі үшін
корпорацияның жақсы қасиеттері аумағына ... ... ... ... [186, ... көзқарас тұрғысынан, шынайылық және ... ... ... ... бар ... принципі тек қана шынайы,
субъективті шын ақпаратты ... ... ... ... ... кең, және ... ... басқа, жекелеген бағалаулар,
жеке пікір, ... ... ... ... ... адал ... ... қатар адвокаттың оны қоршаған адамдар: әріптестер,
клиенттер, сот, құқық қорғау, ... ... ... БАҚ ... қарым-қатынастардағы адал (яғни, тәртіпті, абыройлы, адамгершілікті)
болуы тиіс.
Адвокатқа сенім білдіру ... ... және оның ... немесе сот арасындағы қарым-қатынастарда қажетті элемент болып
табылады. Адвокат адал болмаған жағдайда, оның клиент үшін пайдалылығы ... ... ... ... болады. Бұл жағдайда адвокатты тіпті
оның кәсіби құзыреттілігі мен өз міндеттерін ... таза ... ... ... кәсіптегі адалдық принципінің тағы бір көрінісі клиентке
құқықтық ... ... ... ... ... ... ... немесе
басқа да қылмысты саналы түрде марапаттамауы немесе клиентке заңды қалай
бұзу немесе қылмыс іздерін ... ... ... ... тиіс. Осыған
байланысты адвокат кейде осындай ... ... ... ... ... ... Шаруашылық-құқықтық мәселелерде маманданатын
адвокаттық ... ... ... ... айталық, салық инспекциясына ұсыну
үшін тоқсандық баланс есебін жасауға көмектесу туралы өтінішпен жолығады.
Бұл ретте клиент есептің ... ... ... бір бөлігін жасыру
мақсатында және ... ... ... ... ... ... ... клиент адвокаттан қылмыстың іздерін жасыруға көмектесуді
сұрайды. Әлбетте, жалпы ереже бойынша, адвокат былай ... ... ... бұл ... бір ерекшелік бар. Экономика саласында, әсіресе оның "
салықтық" ... ... ... айтқанда келесі жағдай орын алады:
мемлекет тауар өндірушілерден неғұрлым көп алуға талпынады, ал ... аз ... ... Егер осы ... ... ... бойынша жүзеге
асырылатын болса (яғни, қолданыстағы заңнама ... оның ... ... ... ... ... ... "жаңалықтар" пайдалану
арқылы), онда бүкіл әлемде ... ... ... ... ... Біз ... бұл ретте қолданыстағы салықтық заңнама оның ...... ... ... ... экономикалық тұрғыдан
ессіз болып табылатындығына сүйене отырып қана, клиентке көмектесетінін
айтып отырмыз. Кез ... ... ... ... ... "заңның
аты заң" принципіне сүйенуге міндетті. Адвокат клиентке қандай да бір
бастапқы құжатты қолдан ... ... ... ... ... есепте
қандай да бір операцияны көрсетпеуге кеңес бере алмайды. ... ... ... заң ... ... төленуге жататын салықтың
мөлшерін азайтатындай ... ... ... бере ... ... ... "ақтандақтары" туралы, қолдангыстағы ... ... ... ... өз ... бөлісе отырып, клиентке көмектесуге
құқылы. Яғни клиенттің мүддесінде әрекет ете отырып. ... оған ... ... ... бере ... бірақ қалаған нәтижеге қол жеткізу үшін
өзіне белгілі барлық заңды ... ... ... және ... ... сөйлескеннен бастап, адвокат клиентке көмектесе
отырып заңды бұзбайтындығын, бірақ көп күш және білімді ... ... ... ... және ... клиенттің мүдделерін қорғайтындығын
нақты белгілеп алу керек.
Өкінішке орай, "ақшаны кім төлесе – музыканы да сол ... ... ... ... ... таңда аса танымал және тіпті клиент пен
оның адвокат арасындағы қарым-қатынастарда салтанат құрады. Іс ... ... ... ... ... сенім білдірушісі немесе
қорғалушысының тілектерінің соқыр орындаушысына, заңға қарсы және адал емес
әрекеттер жасайтын ... ... ... ... ... жатамыз. Мұндай жағдайларда адвокаттың клиент алдында, сондай-
ақ жалпы сот және қоғам ... ... ... ... ... ... – дербес тұлға және клиент пен соттың өзара қарым-
қатынастарында өзінің мінез-құлқы және ... ... ... ... ешқашан ұмытпаған жөн. Тіпті азаматтық істе де, тіпті
клиенттің атынан ... ... ... ете ... ... ... ... өкілі болып қалады және оның қылықтары өзі ... ... ол ... ... табылатын адвокаттар алқасына көлеңкесін түсіреді.
Сондықтан, егер ... ... оның ... ... үйлеспейтін
қылық жасауына түрткі болса, адвокат осыны біле отырып, мұндай тапсырманы
қабылдамауы ... ... бұл ... ісін әрі ... жүргізуден бас
тартуға толық моральдік құқығы бар (егер мұндай бас ... заң ... ... адал емес ... ... емес мінез-құлқы адвокаттың өзінің
беделіне ғана емес, сонымен қатар басқа да алқа ... ... ... ... әділ соттың бүкіл жүйесінің абыройына ... атап ... жөн деп ... ... ... егер ... ол туралы ақпарат сенімді де адал маман ретінде атағына ... ... ... ... ... ... ... мұндай адвокатқа тиісті тәртіптік жаза қолдануға барлық құқықтары
болуы керек.
Адвокат өзінің кәсіби ... ... ... ... мен таза ... адвокат көрсеткен заңгерлік көмектің
жоғары ... мен ... ... ... ... болып
табылады.
Осы тараудың мәтінмәніндегі ... ... ... ... ... білу ғана ... сонымен қатар адвокатта осы
білімді іс жүзінде, сонымен қатар, іс ... ... ... ... ... ... қатар оларды клиенттің ... ... ... ... ... Біз ... көмекке зәру
тұлғаның кез келген адвокат оның мүддесінде кез келген туындайтын заңгерлік
мәселелерді ... шешу үшін ... ... мен ... ... ... құқылы деп ойлаймыз.
Осындай үміттерді ақтау және өзміндеттерін орындауда жоғары кәсібилік
деңгейіне қол жеткізу үшін әрбір адвокат ол өз ... ... ... саласындағы заңнаманың дамуын (өзгеруін) мұқият қадағалап
отыру керек, өзінің ... ... ... ... ... ... ... қолдауға, құқық қолдану тәжірибесінің ... ... ... адвокаттың өз құзыреттілігінің деңгейі мен оның нақты
іс бойынша білікті құқықтық ... ... үшін ... ... ... ... ... табылады. Осы мәселені шешу барысында адвокат
үшін анықтаушы критерийлер келесі факторлар болуы тиіс: қойылған ... мен ... ... осындай сағаттағы іс жүргізудегі
алдыңғы тәжірибесі, іске дайындалу сатысындағы қосымша ... ... ... ... осы тапсырмасын орындауға байланысты
мәселелерді шешу ... ... ... бағытындағы (маманданымдағы)
адвокат пен кеңесудегі қажеттіліктің болуы, және, ... ... ... ... ескеру арқылы осындай тапсырманы қабылдау
дұрыстығы.
Егер адвокат өз ... ... ... ... ... ... ... мүмкіндіктерінің жеткіліксіздігін түсінсе, ол одан
бас тартуы ... ... осы ... ... ... ... немесе
осындайадвокатпен бірлесіп жұмыс істеуге клиенттің келісімін алуы керек.
Бұл ретте ... ... тек ... ... ... немесе қандай да білім
саласының маманымен кеңесу құқығын ғана емес, сонымен ... ... ... ... ... ... ақпаратты ашу құқығын, сондай-ақ осындай
кеңесу өткізуге байланысты шығындарды келісіп алуға ... ... ... клиентке қатысты адал емес ретінде танып, оны ... ... ... ... ... ... стандарттарға сәйкес
бағалаған жөн.
Ықтимал клиентке кеңес беретін және осы ... ... ... ... оның ... ... бас тартуға мәжбүр
болған адвокат мұндай клиентке осы ... ... шеше ... ... ... беруге де дайын болуы керек. Мұндай көмек ішкі сенім бойынша
жүзеге асырылуы тиіс және ... ... ... ... ... ... да бір сыйақы алуға байланысты болмауы керек.
Таза ниеттілік принципі, өз кезегінде, өзінің кәсіби ... ... ... ... түрде әрекет етумен қатар, өз күші ... ... көп салу ... әрекет етуі және клиентке қысқа
уақытта және соңғының мүдделерін көп ескеру арқылы білікті заңгерлік ... үшін ... ... ... білдіреді. Атап айтқанда, бұл адвокаттың
саналы түрдегі шапшандықпен ... ... ... ... ... ... ... адвокаттың барлық басқа кәсіби міндеттемелерін
орындаудағы ... ... ... клиентке көмек көрсетуде ұзақ кешіктіруді немесе оған
клиенттің мүдделерін қорғауды тиісті ... ... ... ... басқа да жағдайларды негізді ... ... ... ... ... ... басқа да іс жүргізу салдарынан үлкен кәсіби
жұмыс салмағынан), клиент бұл туралы бірден хабардар етілуі ... ... ... клиентке тиісті сападағы құқықтық
көмекті ... ... ... ... өзінің мамандығын жоққа шығарады
және бүкіл адвокаттық корпорацияның жаман атағының ... ... ... ... ... ... ... ештеңе
істемейтін адам ғана қателесетіні туралы белгілі нақылды да ұмытпаған ... ... ... ... ... ... толық кәсіби
мінсіздігін білдіретін талаптар ретінде түсінгенін ... ... кез ... ... тіпті егер ол адвокаттан клиенттің пайдасына
зияннан сотпен өндіріп алуға негіз болса да, оны ... ... ... ... ретінде бағалаған дұрыс. Кез келген жағдайда,
осы мәселені шешу алдында адвокат ... ... ... зерттеу
жасалуы керек (алқаның тәртіптік органының мүшелері).
Ең ... ... емес ... ... ... зерттеудің
алдыңғы тарауларында біз ашып көрсеткен ... ... ... ... және таза ... ... жүзеге асырылатын
тәжірибе түсіндіріледі. Осыған ... ... біз ... қоғамдық
қызметінің – оның корпорация және қоғам алдындағы адвокат қызметтеріне
жүгінген ... ... емес ... ... ... ... ... басқа адвокаттар тарапынан абройсыз немесе заңсыз мінез-құлықтың
басқа да фактілерінің алдын орау ... ... ... ... ... жеке ... қажет деп санадық.
Адвокат оған сеніп тапсырылған барлық істер үшін ... ... ... ... Бұл тезис бізге аса ... ... ... ... ... ... ... заңнамада мұндай
тұлғалардың мәртебесі нақты анықталмағандығына қарамастан, өз ... ... ... ... ... және бұл ... ... Мұндай көмекшілер ретінде заңгер студенттер, сондай-ақ ... бар, ... ... да бір ... алқа ... ... ... алуға болады. Біз үшін, адвокаттың өз ... үшін ... ... ... ... ... осы санаттар
арасында айырмашылық жоқ болып ... ... ... көмекшілер не
техникалық жұмысты, немесе дайындық немесе ақпараттық жұмысты ... ... ... да бір іс үшін нормативтік база іріктеуді
тапсырғанының несі жаман? Немесе талап-арыз жобасын ... ... па? ... бұл оның өз ісі. Бірақ, егер адвокат өз көмекшісінің жұмысын
тексермесе немесе оның ... мен ... ... үшін ... бұл ... болмайды. Бұл жағдайда адвокатураның қоғам алдындағы
айырықша жауапкершілігі туралы тезисінен түк қалмайды, ... ... ... ... және таза ... ... ... кепілдік болмайды, өйткені клиент ... ... ... ... ... ... ... жүгінеді.
Осылайша, мамандық беделі мен тиімді, түсінуге қол ... ... ... көрсету саласында қоғамның беделін түсірмеу үшін адвокат
көмекшілерін жұмыс барысында үйреткені дұрыс, бірақ бұл ... ... ... ... ... ... ... тиіс. Осыған
байланысты адвокаттың аса маңызды міндеті ретінде нақты міндеттер ... ... ... ... мен ... ... және ... қамтамасыз етуді таныған жөн. Заңнама және ... ... ... ... ... ... және ... шектеулерді
ескере отырып, адвокаттың көмекшісі оған адвокат берген кез келген жұмысты
орындай алады, бұл ретте ... ... ... ... жасап,
жасалған жұмыс үшін толық кәсіби жауапкершілік ... ... ... ... тиіс ... ... ... құқылы
емес және жалпы адвокаттың міндеттер аясына кірмейтін міндеттерді орындай
алмайды. Жалпы ереже бойынша, ... ... ... құқықтарды бере
алатындығы туралы мәселе бір жағынан көмекшінің арнайы білімі және ... ... ... ... ... болып табылады.
Бақылау дәрежесі заңгерлік мәселенің типіне, оның стандарттығы ... ... ... ... ... ... ... келген жағдайда, дербес іс жүргізетін, толық емес жұмыс күні
режимінде жұмыс ... ... ... ... ... тек кәсіби
маманның қарастыруын қамтамасыз етуін және заңгерлік ... ... ... ... ... ... адвокаттың немесе оның өзінің атынан
жүзеге асыруын болдырмауы тиіс.
Заңгерлік көмектің тиісті сапасын ... ... тағы бір ... ... ... ... Бір де бір ... ешқандай түрде де
адвокаттар алқасынан қандай да бір тәртіп бұзғаны үшін ... ... ... ... ... ... ... нәтижесінде адвокаттық
қызмет жүргізу құқығы уақытша тоқтатылған адвокатты жұмысқа алмауы ... ... ... ... ... ... ... тікелей
келісімін бермеген жағдайда). Кері жағдайда, корпорация жалпы алғанда нақты
тәртіп бұзушымен серіктестікке жол ... деп ... ал ... ... ... ... басқа шешім қабылдаған жағдай орын
алады. Бұл тура этикалық ереже болып табылады, ... "де юре" ... ... "өндірістік-шаруашылық" қызметіне араласуға құқығы
емес. Бұл ... әр ... өз ... ... ... беделі мен ол қабылдаған ... ... ... ... туралы сөз қозғалады.
Сайып келгенде, тағы бір өте маңызды, бірақ адвокаттық корпорацияның
қызметіндегі адалдық, құзыреттілік және таза ... ... ... ... ... аса жауапты мәселе туралы атпай кетуге
болмас. Копорацияның мүдделері жеке алынған бір адвокаттың ... ... біз ... атап ... Егер ... ... ... сотқа арнап пара алғаны немесе өзге де қылмыс белгілері бар
басқа да теріс қылық жасағаны ... ... не ... ... Бұл ... бірақ шешім қабылдауға – бұл қылық туралы алқаның басқарушы
органына ... ... ... ... заң ... ... ... мұндай міндет адвокаттық корпорацияның мүшесіне
де артылады, оған ... ... ... ... алынған құпия
ақпаратты асыра пайдалану немесе ол ауыр зиян ... ... ... ... ... басқа да бұзуға жол бергені бойынша негізделген болжамдар
болған жағдайда (мысалы, мүлікті сенімді ... ... ... ... ... алақол мінез-құлқы туралы ... ... ... ... ... ... ... мінез-құлқы туралы
хабарлау қажеттілігі клиенттер мүдделерін, бүкіл корпорация, барлық ... ... ... қорғау қажеттілігімен түсіндірілетіндігін және
сондықтан еш жағдайда хабар ... ... сөз тасу ... тиіс екендігін атап көрсетеміз. Егер адвокаттың кәсіби емес
мінез-құлқына тиісті және уақытылы бұлтартпау шараларын ... ... ... ... ... ... ... басқа адвокаттың кәсіби
этика және мінез-құлық стандартарының ережелерін ... ... ... оны ... талқылауына (аумақтық алқаның басқарушы органы)
шығару – сөгетін ... ... ... ... ... келген жағдайда, адвокат ... ... ... ... қаскөй
тілексіз немесе қандай да бір жасырын жеке себепсіз тәртіп ... ... ... Бұл ... адвокат тіпті клиенттің мүддесінде басқа адвокат
клиенттен ... ... емес ... егер ... адвокатты осындай
әрекеттерге немесе аумақтық алқаның ... ... осы ... туралы
хабарлауға тікелей өкілеттемесе жеткілікті негізсіз алған болжауды
қаражатты қайтаруды ... ... ... ... ... Адвокаттың жоғарыда аталған ережелерді тиісті түрде
орындауы адвокаттық корпорация мүшелерінің ... ... ... заңгерлік көмекті азаматтар мен ұйымдарға көрсету жағдайларының
алдын алуға немесе ... ... ... ... ... өкінішке
орай, адвокаттық корпорация бірінің құрамына ... және ... ... ... емес ... «құрбандары» санын қысқартуға
қабілетсіз болып келеді. Бұл жағдайда қандай амал ... жөн? Амал ... ... Және ең ... ... мен ... қызметтер
көрсететін басқа да тұлғалар, атап ... ... ... неде ... ... ... барлық ол жетімді
және заңды тәсілдермен қол жеткізу. Жай адамға олардың адвокат ... ... ... бәрі неге ... ... ... (кейде жалпы заңгер) ... ... ... ... ... үшін жеткілікті түрде техникалық
немесе жеке қабілеттерге ие бола алады ... ... ... ... және т.б. ... бірақ ол кәсіби
бақылауға жатпайды, а оның ... ... ... ... ... ... ... Тиісінше, ол кәсіби емес теріс қылық
жасаған жағдайда (адвокаттық көзқарас ... ... ... ... ... ... ... алдында жауапкершілік
көтермейді. Мұндай тұлғаның құзыреті мен адалдығы жалпы білікті заңгерлік
көмекті ... ... ... мүдделерін білдіретін тәуелсіз
органының ... ... ... ... беру ... ... және ... деңгейінің қажетті бақылауын жүзеге
асыруды қажетті шамада қамтамасыз ететіндей деп ... ... ... заңгерлер біздің елімізде ылғи жетерлік болған. Бір дипломы ... ... ... ... ... ... ... кім
және қалай кепілдік бере алады?! Сонымен қатар, ресми түрде заңгер болып
табылатындардың арасында ... ... ... ... ... бойы
мамандығы бойынша жұмыс істемеген ... ... ... Тіпті мамандығы
бойынша – мысалы АХАЖ органдарында жұмыс істей жүріп, олар енді ... ... ... ... ... бойынша клиенттердің мүдделерін
қорғап, кедендік мәселелерді шеше бастаған. Басқаша ... ... ... ... беру ... ... бақылау жасаған сияқты болса
да, шын мәнінде ешқандщай бақылау мүлде болмаған. Сонымен ... ... ... ... және ... ... ... іс туралы қамқорлығының кәсіби критерийлері, сот ... ... ... ... ... бізө қарастырып отырған
адвокаттың кәсіби этика ережелеріне қатысты ережелер таралатындықтын
"адвокат-клиент" ... ... ... ... ... ... жұртшылықтың құлағына құя беру керек. Біз үндемей жүргенше
немесе ол туралы анық та дауыстап ... өз ... ... мен ... ... ... ... мен жауапсыздығы
жағынан таң қалдыратын "құқықтық" кеңестерінің ауыр салдарын көре ... ... ... ... ... ... адвокаттың өз
әріптестерімен дұрыс қарым-қатынас жасауы маңызды мәселелердің бірі ... ... ... ... қарау сияқты айқын дүниелерге егжей-
тегжейлі тоқталудың қажеті жоқ ... Бұл ... ... ... туындайтын «жалпы» ұғымдар болып табылады. Адвокат белгілі бір
жағдайларда өз әріптестеріне ... ... тиіс ... және ол
тартынуы тиіс әрекеттердің толық тізімін бере алмауымыз мүмкін. Иә, өмірдің
кез келген ... мен ... ... болатындығы рас. Біз айтып
кеткендей, принциптерді түсінген маңғызды.
Осы қатынастардың басты принципі біздің ... «ЕО ... ... ... ... кодексінде» жақсы тұжырымдалған –
«адвокат Мемлекеттер бірлестігіне мамандық бойынша әріптес ретінде кіретін
барлық басқа ... ... және ... ... ... ... ... сәйкес қарым-қатынас жасауына міндетті» [191, 52-б].
Сондай-ақ біздің оқырманға ескі ... ... ... ... ... ... еске түсіре кеткіміз келеді. Бұл құбылыс аса
жаман ... ... ... қайта жаңғыртуға тұрарлық. «Мундир абыройы»
деп ... ... ... ... тек жағымсыз реңкте пайдаланылатын
ұғымды осы сөздерді дұрыс түсінген жағдайда көптеген мамандықтар өкілдері
үшін пайдаланған дұрыс болар еді, бұл ... ... да ... ... ... осы ... ... адвокат Д. Ватманның: «Мамандығы
жағынан өз ... оның ... ... және ... беделіне деген
құрмет адамгершілікті міндеті өз атағының абыройы мен ... ... ... ... әрбір адвокат үшін жетекші ереже болуы
керек. Бұл – адвокаттық этиканың әліпбиі болып ... ... ... ... биік ... ... сот күресінің қызуымен
өз қарым-қатынастарында өзара сыпайылық, байсалдылық және ... ұйым ... ... күте ... деген сөздері түседі [190, 59-
б].
Ереже ретінде, осы этикалық негіз келесідей тұжырымдала алады:
Адвокаттың басқа ... ... ... ... өз ... тиіс.
Барлық осы оң тілектер адвокат үшін іс жүзінде өзін-өзі ... ... емес ... ... ... ... ... мүдделерін корпорацияның мүдделеріне бағындыру, кәсіби мінез-құлық
ережелері мен стандарттарына бағындыру ... ... ... ... ... ... адвокатпен кеңескен клиент келген жағдай
жиі кездеседі. «Қабылдаушы» адвокат, этикалық ойларға сүйене отырып, ... ... ... ... ... оған ... «өту» фактісі
туралы ескертуге міндетті деп пайымдаймыз. Әлбетте, ... ... ... ... ... мысалы, бұрынғы адвокаттың ресми негіздер
бойынша іс жүргізуден бас тартуы (егер оның ... ... ... ... ... іс ... құқықтық ұстанымы болмаған жағдайда
бас тарту, басқа ұзақ істегі жұмысының көптігі, нашар физикалық сезіну және
т.б.
Бұл ... істі ... ... үшін ... жоқ және оның ... ... ... ықтимал қателіктен сақтану және өзін-өзі ... ... көп ... ... ... болып табылады.
Бірақ егер осындай «өтуге» адвокат және клиент арасындағы жанжал себеп
болса, ... ... ... ... ... мінез-құлқында сақтық және
сыпайлылық танытуы ... ... ... оның ... ... ... сәйкес келмеуі мүмкін деп ойлаған жағдайда, өзінің
кеңесін тұжырымдауда айырықша сақ ... ... ... абыройы ұдайы
биікте тұруы керек. Әрине, бұл ... қате ... ... ... ... әртүрлі болуы мүмкін. Содан ... ... ... ... ... адвокат «құқықта» қателессе, заңнаманы білмесе
немесе оны ... ... бір ... Ал ... мүддесіндегі құқық
нормаларын пайдалану тактикасы туралы сөз қозғалса, басқа шаруы. Мысалы,
ылғи: «Екі ... бар. ...... ... ... ... екіншісі – мынадай. Бірінші нұсқа қойылған мақсатқа ... ... ... ... сияқты көрінеді. Екіншісі болса, (осы адвокаттың
кеңесі) – жеңілрек, қарапайым, көп жағдайда ... ... ... ... ... осындай бір түрде айту керек. Клиентпен кейінгі сұқбат
барысында адвокат оны ... ... ... кеңес берген жолды ұстануда
ақырын ғана бас ... ... ... ... еш ... ... ... өзінің жағымсыз бағасын елге естіртіп бермеуі
керек. Осының өзі ... ... ... ... болып
табылады. Ал клиенттен бірінші адвокаттың заң тұрғысынан қате ... ... ... – осы ұғымның жаман мағынасындағы корпоративтік
ынтымақтастық ... ... ... клиентке кеңес берген адвокат, өз кезегінде,
(қабылдаушы) адвокатқа іс ... ... ... ... «ілеспе»
факторларға да байланысты ... ... ... ... ... ... ... бірден көрінбейтін істің құқықтық
жағдайлары сияқты ықтимал қиындықтар туралы әріптесіне ескерту ... ... ... ... этикалық міндеті болып табылады.
Ешбір жағдайда, тіпті клиенттің тиісті талабы болған жағдайда да «өткізуші»
адвокат ... ... іс ... объективті түрде кедергі
келтірген жағдайлардың болуын жасыруға құқылы емес. Мысалы, егер клиент іс
жүргізудің рұқсат етілмейтін ... ... ... ... ... істі «өткізуші» адвокаттың ақысын төлеуден бас тартса, ... ... ... мүмкіндігі мен жөндігіне қатысты дұрыс шешім
таңдай алу үшін ... ... ... ... жөн. Біздің
көзқарасымызша, бұл жағдайда әріптестерге ... ... ... ... ... ... ... болуы керек, ... ... ... ... әділ сот ... ... жағдайлар
ғана болуы керек.
Адвокаттық этика ешбір жағдайда кіммен болса да сөйлескен кезде басқа
адвокаттың іскерлік ... жеке ... ... ... ... жол ... ... тағы да атап көрсетеміз. Кез келген басқа
адвокатқа қатысты қажетсіз объективсіз қандай да бір сын ... ... ... тарту немесе клиент «қағу» мақсатында сын ... ... де ... ... ... егер бір адвокат өзінің әрекеттерімен
клиентке шығын келтірсе, корпоративтік ынтымақтастық басқа ... ... ... ... сотпен өндіру туралы істі қабылдауға кедергі
келтірмеуі ... сот ... ... ... осы ... Д.П. Ватманның сөздерімен беруге болады: "Сот жарыссөздерінің
барысында адвокаттардың бірі ... ... ... ... ... ... ... бөлу, сыпайлықтан жұрдай қарсы шығулар,
кемсітетін дауыс ырғағы және соған ұқсас басқа да ... ... ... ... сөз таластыру сот мінберіндегі мызғымас мінез-құлық
ережесі болуы керек.» Өте дұрыс сөздер.
Адвокат әсіресе сот ісі ... ... ... ... болған
немесе бар кез келген жағымсыз сезімдердің адвокатқа оның ... ... ... қатар клиенттерге қатысты әсер етпеуі керек.
Нақты іспен ... ... ... жеке өшпенділік оның істі
дұрыс қарастыруға кедергі келтіруіне, ал соттың шешімі көңіл-күй әсерімен
қабылдануына ... ... ... ... кез ... жағдайда адвокат қатаң тәжірибеден, яғни
екінші жақтың ... ... ... оның ... ... ... барысына әсер етпесе және ... ... ... ... ... ... жөн ... арасындағы жеке сипаттағы ескертпелер, басқа адвокатты
«сату», өз әріптесінің ... оның ... ... ... сыни
тиісулер, оның аз кәсіби тәжірибесін ... ... ... сот ісі барысында жол берілмейтін қылықтар ретінде бағалау
керек. Көпшілік жағдайлардағыдай, осы ... ... ... ... де, ... ... ... үшін де маңызды мәні бар. Ұйымның мүшелері
бірін-бірі өздері сыйламаса, себеппен және ... ... ... «бірыңғай ойлаушылар террариумы» болып табылса, оны басқа біреулер
құрметтейді деп үміттену қиын.
Адвокаттың өз әріптестеріне қатысты ... ... ... ... біздің көзқарасымызша, сонымен қатар сол ... ... ... даудағы қарама-қарсы тараппен қандай да ... ... ... жол ... сияқты қарапайым ережелерді де
жатқызған жөн: адвокат осы ... ... ... сол ... ... адвокат ұсынатын істе тікелей басқа тараптан қойылған даулы
мәселені талқыламауы тиіс. Сондай-ақ, әңгімелесушімен келісілмеген (атап
айтқанда, ... ... ... ... ... ... ... жол
берілмейді. Кейбір жағдайларда, адвокат оны құпия түрде ... ... ... ... ... ... процессуалдық заң ережелерін тиісті түрде орындамағаны ... мен сот ... жеке ... ... ... ... ... табылады. Біз істі шегеру клиенттің заңды мүдделерімен ақталмаса,
түрлі процессуалдық ... ... ... істі ... жол
бермеушілік туралы айтып отырмыз. Егер адвокатқа ... ала ... ... ... онда ол осы ... сот және іске ... ... ... ... Бұл – ... ... уақытын
үнемдеу де, бір жағынан оған, сотқа және дауға ... ... ... ... ... ... ... арада қалалық адвокаттар алқасының бірінде орыниалған,
сонымен қатар адалдық принципін ұстану қажеттігін айқын ... ... ... ... А ... ... ... даудағы
тараптардың бірінің мүдделерін қорғаған. Тиісінше, ... ... ... Б ... ... оған ... істе ... істейтіндіктен
істі тыңдау күнін ауыстыру туралы бірігіп судьядан сұрайық деген ұсыныспен
келген (іс сот ісін жүргізуде бір ... ... ... ... А ... ... ол ... іске «бірігіп» келмеудің істі шегеруді
тудыратындығына қарсы келмейтіндігін және оның ... ... ... ... ... ... жауп ... Бұл ретте, шынтуайтында
мәселе өте үлкен іс, және ылғи жолдас ... ... ... епкі өте
белгілі мәскеулік адвокаттар туралы қозғалғанын атай кету ... Б ... және оның ... ... келмеген және келіскендіктен бұл туралы
судьяны ескертіп жатпады. (Бұл жерде біз адвокат-сот ... ... бұзу ... өзі үшін де, ... оның ... де ауыр жағымсыз салдарға әкелетіндігін ... А ... ... ... және ... екінші тарап болмаса да істі қарауға көндірмекші
болған (оған сот келіспеген), талапты қамтамасыз ету бойынша шара ... ... ... ... ... мүлкін тайым салу таралы өтініш жасаған
(мұны сот орындады) ... ... А ... ... ... өзінің клиенттің
талабы бойынша осылай істеуге мәжбүр ... ... ... оның ... ... дерлік, судьялар, құқықтық
тақырыптарға жазатын журналисттер құлағына да ілмеді. Ол неге Б ... ... ... өз ... ... ... ... деген
қарапайым сұраққа жауап бере алмады. Қызық бір ... іс Б ... ... ... шешілген, ал кейбір мәскеулік адвокаттардың
арасында әріптеспен адал қызмет жасамау ... ... ... ... ... ... өзара қарым-қатынастарындағы кәсіби этика
мәселелерін талдау бойынша ... ... ... ... ... ескермесе немесе айтпай қалса, бір жақты және ... ... ... деп ... ... ... еді. Бір ... адвокат өз
әріптестерімен өте адал болуы керек, ол ешқашан және еш жағдайда да ... ... ... ... ... ... Сонымен қатар, оның
белгілі бір сұраққа жауаптан тайсақтауға ... ... ең ... ... оның ... ... зиян келтіретін жағдайлар жиі кездеседі.
Бірнеше қысқа мысалдар келтіре кетейік. ... ... ... ... ... ... белгілі бір жағдайлардың дәлелі бар ма
деп ... (ол ... бір ... ... күәларды шақыра ма). Осындай
тактикалық ойларға сүйене отырып, ... ... ... ... ... ... дұрыс емес деп есептеуі мүмкін. Бұл оның ... ... ... ... ... бірақ оған қасақана жалған
жауап беруге құқылы ... ... ... ... ... ... жұмысы қалай, қандай мөлшерде төленгендігін сұрайды. Тура
сондай жағдай – ... ... жол ... ... шынайы жауап берудің
де қажеті жоқ.
Адвокаттың ... ... ... ... ... үшінші
тұлғалардың – клиент контрагенттерінің мүдделерін ... ... ... орындау мерзімдерін шектеуге және айыппұл
санкцияларын төлеуге жататындармен бірге, мүмкін емес, жүзеге асырылмайтын
немесе ашық ... ... емес ... ... ... мәміле)
байластыруға тырысатын мінез-құлқы сыпайы емес және дұрыс емес ... ... ... ... ... ... ... адвокат тарапынан
өзінің әріптесіне оның кәсіби қызметіне көп септігін тигізуге, ... ... ... ... ... құқықтық дау, коллизияны талқылауға
көмектесуге дайындықты тануға болады. Бұл ... ... ... ... ... ... ... көп қырлы ісін жүргізе отырып, өзінің
басқа әріптесінің көмегіне жүгінетін жағдайлар кездесіп ... Анау ... ... бойынша таза кеңес беру функциясынан бөлек, оған жатпайтын
мәселелерді – іс ... ... ... ... саясаты және т.б.
шешуді өзіне ала бастайды. Егер ол осындай мәселелерді тек өзінің әріптесі
– іс ... ... ... ... еш ... жоқ. ... оның ... білдіру үшін шақырған жағдайдан бөлек бұл мәселелерді клиентпен
талқылауы сыпайы емес және, тиісінше, ... ... ... ... ... ... ... міндетіне сондай-ақ оған соңғының құзыретіне жататын
кез келген мәселе бойынша аумақтық алқаның ... ... ... арызға
дереу әрекет ету де кіреді. Алқаның басқарушы органының ... ... ... ... ... ... немесе алқа жарғысында
бекітілетіндігін атап өткен жөн. Дегенмен, біздіңше, бұл жеткіліксіз.
Аталған ... ... ... ... ... сөз қозғалады емес
пе. Адвокатты оған алқаның басқарушы органының жолдауына дереу әрекет етуге
міндеттейтін ережемен ... ... ... ... ... ... адвокат және алқа ... ... ... да ... көрсетеміз. Бұл бізге маңызды болып
көрінеді.
Осылайша, адвокат этикасын дамыту қылмыстық қорғаудың күрделі, ... ... ... ... сот ісін ... адвокаттың қатысуы
мәселелері тұрғысынан маңызды адамгершілік мәселелерін шешуге ... ... ісін ... ... ... ... ету
тергеушілерге, прокурорларға және ... ғана ... ... ылғи ... ұстанып қоймай, сонымен қатар судьялар, прокурорлар,
тергеушілермен бірге іске басқа қатысушылардың ... ... ... ... етуі тиіс ... да ... ... жағдайда
адвокаттың принципиалдылығы әділ сот ісіне қызмет етеді.
Осылайша, қорғау функциясы – сезікті және айыпталушы, оның қорғаушысы
азаматтық жауапкері және оның ... ... ... ... ... заңды өкілінің күдік немесе айыптауды теріске шығару,
сезіктіні ақтайтын жағдайларды ... оның ... ... ... жұмсартатын жағдайларды анықтау, сонымен қатар оның ... ... ... ... ... ... ... болып
табылады.
Айыпталушы мен сезікті тұлғаның қорғаушының білікті заңгерлік көмегін
алуға конституциялық кепілді (ҚР Конституциясының ... ... ... ... ... ... ... дәлелдеуге
қатысуына, сондай-ақ сезікті немесе айыпталушының ... мен ... ... ... белсенді қылмыстық-процессуалдық қызметін
талап етуі ретінде түсінілуі ... ... ... ... ... ... мен ... үшін барлық заңды құралдар мен әдістерді ... ... ... ... ... ... айыпталушының тарабынан
қатысуға басымдылық беріледі. Болашақта қорғаушылар алқасының ... ... ... ... ... ... ... туындауы
ықтимал. Алайда ҚІЖК-де мұндай мүмкіндік таңдалған заңгердің өзінің
қорғалатын тұлғасына ... ... ... ... ... ... ... расталу шартымен шектеледі. Осы мақсатта заңнамада
қылмыстық ізге түсу ... ... ... ... жеке ... ... кәсіби және басқа да ... ... ... анықтау қажет.
Заңи әдебиеттерде қорғаушыға паралельді зерттеу ... ... беру ... ... ... іске алғысыз болып көрінеді.
Биліктің құзырынсыз қылмыстық процессуалды қатынастарда ... ... ... ... ... ... ... орындау мүмкін емес.
Мемлекет өкілдерінің тікелей және нақты байланысына сүйенбей қылмыстық іс
жүргізудің қатысушылары істі зерттеу процессінде өз ... іске ... ... ... ... ... алмайды. Қазақстанның қылмыстық
іс жүргізу процессінің жүйесі түбегейлі өзгертіп қана, аталған идеяларды
жүзеге асыруға ... ... ... ... жол бермеу ережелерін
қолдану мәселесін оң шешуге мүмкіндік бермейтін негізгі құқықтық ... ... ... 1) ҚР Конституциясында «заңсыз әдіспен алынған
дәлелдер заңды күшке ие болмайды» (77-баптың 1-тармағы ... ... 2) ... іс ... ... ... тең құқылы, яғни
өз позициясын қорғауға ... мен осы ... тең ... (ҚР ҚІЖК ... ... деп ... 3) ... қағидасы; 4) заңнамамен ҚР ҚІЖК ... ... ... дәлелдеу үшін рұқсат етілмеген дәлелдерді
пайдалануға жол берілмейді деп ... (ҚР ҚІЖК ... ... сот ісін ... ... ... қамтамасыз етудегі
соттың бақылауы
Кезеңдерге бөлінген, құқықтық жүйе ретінде қылмыстық іс ... ... ... ... кейін келесі кезеңді бақылау заңды әрі
әдеттегі жағдай болып табылады. ... ... ... бір ... ... ... мемлекеттік басқару саласына жатады [192, 13-б.].
Сот бақылауының институты қылмыстық іс жүргізудің барлық кезеңдерінде
сот-бақылау ... ... ... ... ... ала ... ... соттың бақылау функцияларын бөлу қажеттілігі
азаматтардың конституциялық құқықтарын, бостандығы мен мүдделерін қорғау
маңыздылығымен ... ... ... ... сот бақылауының
институты бір мағыналы қатынасқа ие емес, ал ҚР ҚІЖК ұзақ сонар ... ... ... ... шеше ... ... процессте сот бақылауының категориясын
талқылаушы авторлар бүгінгі таңда сот бақылауы түсіні мен ... ... ... ... жоқ. Заңи ... де сот ... нақты және айқын
түсініктеме бере алмайды.
«Сотқа дейінгі өндіріс барысында сот ... деп нені ... ... ... үшін ... ... ... ашу қажет.
Сонымен, философиялық тұрғыда «бақылау» дегеніміз – бұл ... ... ... [193, 221 б.]. ... ... ... ... тексеру немесе қадағалау мақсатында тұрақты бақылау
ретінде түсініледі [18, 292 б.].
Әкімшілік ... ... ... - бұл бекітілген параметрлерден
жою мақсатында объектінің қызмет ету процессін ... және ... [194, 433 ... ... өзара ұқсас және бақылаудың – ... ... ... және ... ... ... ие тексеруші
(бақылаушы) арасындағы қалаптасатын қатынастар екенін көрсетеді. ... ... ... - ... ... орын ... ... органдардың әрекеттерінің ... ... ... ... ету ... ... табылатыны белгілі.
Осылайша, бақылауды заңды параметрлерден алшақтауды жою мақсатында және
тәртіп пен құқықтық тәртіптің заңдылығын қамтамасыз ету үшін ... ... ие ... іске ... ... қызмет ету процессін
тексеру және бақылау ... ... ... ... бақылау туралы заңдылықты қамтамасыз ету әдісі ретінде ... ... ... айта ... оны ... ... белгілерді
бөліп қарауға болады.
Біріншіден, бақылаушы орган (лауазымды тұлға) мен бақыланушы арасында
негізінен ... ... ... бағыну қатынастары орын алады.
Екіншіден, бақылау объектісі бақылаушы ... ... ... ... араласуға құқылы болғанда, оның қызметінің саналы,
сондай-ақ заңды болуы деуге болады.
Үшіншіден, бақылаушы ... ... ... ... ... ие ... сәйкес жағдайларда бақылаушы жіберілген заң бұзушылықтары
үшін бақыланатын тұлғаға ... ... ... ... құқылы.
Заңдылық пен құқықтық тәртіпті қамтамасыз ету үшін қызмет ететін мұндай
бақлау қызметі әртүрлі органдар мен ... ... ... ... бір ... ... функцияларын көптеген органдар – заңнамалық,
атқарушы, сот органдары орындайды. ... осы ... ... ... мен рольдерін ескере отырып, бақылау бірнеше
түрлерге бөлінеді. Бақыланатын ... ... ... ... ... ... ... ала, ағымдағы және кезекті
бақылау болып бөлінеді [195, 166-168 б.]. ... ... ... сот
билігі, қоғамдық ұйымдар) тарапынан атқару органдарымен жүзеге асырылатын
бақылау ... деп ... ал ... өз ... ... ... бақылау ішкі деп аталады. Салалық ... ... ... ... ... ... ... мәселелер бойынша
сала аралық үйлестіру органдарымен жүзеге асырылатын ведомстволық бақылау
болады [196, 326-327-б.].
Бақылаудан ... ... ... ... тағы бір ... бар, бұл
– қадағалау. Бақылау мен қадағалау қалай байланысатынына ... ... ... ... авторлар бұл ұғымды теңестіреді. Атап ... ... ... бір түрі деп аталады, себебі бақылау
міндетті ережелерді – заңдар мен басқа да ... ... ... мәселелермен шектелмей, басқарудың әртүрлі салалары мен
аймақтарын ... ... ... ... ... мен аймақтарда
қолданылатын арнайы нормалар мен жалпыға міндетті ... ... ... ... [197, 18-б].
Басқа авторлар бұл екі ұғымды еш жағдайда теңестіруге болмайды деген
пікірді айтады, олардың пайымдауынша ... ме ... ... ... ... Ю.М. ... ... қадағалау заңдылықты
қамтамасыз ету ... ... ... ... ... ... ... анықтау мақсатында арнайы мемлекеттік органдардың оларға
бағынышты тұлғалардың немесе ... ... ... ... ... ... ... табылады. Бұл ретте заңды бұзушылықты ... ... ... Осы ... ... ... бағалау саналық тұрғысында емес, заңдылық тұрғысында жасалады.
Сондықтан ... ... ... кезінде бақыланатын органның
ағымдағы әкімшілік-шаруашылық қызметіне араласу жүргізілмейді [194, ... Бұл ... ... ... ... ... егер заңдылықты қамтамасыз
ету бойынша мемлекеттік органдар қызметінің бір формасы ... ... ... ... ... [198, 385-б], қадағалау қызметі
бақылауға қарағанда анағұрлым тар әрі тек заңдылыққа ғана тұжырымдалған.
Бір қарағанда, қарастырылған түсініктер ... және ... ұғым ... алайда осыған қарамастан, бақылау мен ... – бір ... ... ... ... категориялар [199, 71-б.].
Осылайша, қадағалау – жүйелі түрде және заңдылықты сақтау ... ... ... жүзеге асырылатын қызмет, ал бақылау, өз ... ... ... ... және оның ... ... ... негізділік пен саналылық болып табылады.
Жоғары айтылғандарға прокурорлық ... да ... ... ... ... ... ... асырылатын, мемлекеттік прокуратура
органдарының спецификалық қызметі ретінде танылады және ҚР ... ... және оның ... ... ... ... тұрады
[200, с. 9].
Кеңестік сот ісін жүргізу кезінде В.М. Савицкий өз пікірін ұсынған
болатын, оған ... ... заң ... ... үшін ... ал бақылау мұндай заң бұзушылықтарға жол бермеу үшін қызмет ... с. 20]. ... ... ... ету ... ала) ... кең бақылау
құзіретіне ие, оларды жүзеге асыру арқылы тұтқындауға (тұтқындау ... үй ... ... ... ... ... құқықтары
мен бостандығына әсер етуі мүмкін, тергеу әрекеттерін (тінту, тартып алу
және ҚР ҚІЖК ... ... ... да ... әрекеттері) жүзеге
асыруға рұқсат береді.
Қылмыстық процесс шеңберінде бақылау-қадағалау функциялар прокурорлық
қадағалау, сот ... және ... ... ... іске ... дейінгі жағдайларда олардың барлығына ортақ жай сот, прокурор, ... ... ... ... ... сияқты субъектілердің қатысуы
болып табылады, қалған жағдайда әрқайсының өз ерекшеліктері бар.
Ведомстволық бақылау әкімшілік басшылар тарапынан жүзеге асырылады, ... ... ... ... ... органдарының басшылары және
анықтау органдарының жетекшілері ... ... бұл ... ... ... анықтаушылар) жұмысын ұйымдастыру
үшін қызмет етеді, құқық қорғау органдарында жүйе ... ... ... ... бірақ қылмыстық іс жүргізу ... ... іске ... ... ... ... ... дербестігімен, прокурорлық қадағалаумен және
т.б. байланысты белгілі ерекшеліктерді ескере отырып құрылады [202, 39 б.].
Прокурорлық қадағалау мен сот ... ... ... күрделірек.
Ғылыми әдебиеттерде соттың бақылау құзіретін кеңейту және прокуратураға
тек айыптау функцияларын қалдыруды қолдау пікірлері де [203, 59 б.], ... ... ... де ... [204, 73 б.].
Заңдылықты бақылауда (қадағалауда) сот және ... ... ... бір ... ... түрде сәйкес келеді. Екінші жағынан –
прокуратура құзыреті соттан әлдеқайда кеңірек, ... бұл ... ... да, сот ... да біріңғай сипатта, себебі прокурор мен сотпен
бірігіп жүзеге ... Н.А. ... ... мұнда өзіндік
кезектілік пен инстанциялық ... ... мәні ... ... ... болып аяқталған соң, тексеру органдарының және тергеушінің
әрекеттерінің заңдылығы мен негізділігін тексеруде [205, 42 б.].
Прокурорлық қадағалау сот ... ... оның ... ме ... ... қадағалау аясына – азаматтардың
мемлекеттік органдарға өтінішін қабылдау және қарастыру тәртібін сақтау да,
бюджеттік қаражаттардың заңды ... да, ... ... көп ... ... және тағы ... заңмен
белгіленген жеңілдіктерді қамтамасыз ету де, ... ... ... қылмыстар туралы өтініштер мен хабарламаларды тіркеу, ... және шешу ... ... ... да ... Сондықтан да прокурорлық
қадағалау саласына түсетін адамдар да көп.
Соттың және ... ... ... ... ... ... де ... Сот оларды тек мүдделі тұлғалар
бастамасы бойынша, азаматтардан, ұйымдардан келіп түскен ... ... ... түсу ... ... және ... сотта істі қарай жолымен
іске асырады. Сот заң бұзушылықпен кездесе ... өз ... ... ... ... немесе прокурор сотқа жүгінбейінше оның түзету
бойынша өз бастамасымен әрекеттер жасауға құқылы ... ... ... қарайтын территориядағы құқықтық тәртіп жағдайын талдайды, оның
талдауы нәтижесінде заң ... ... және жою ... өз қызметін
жоспарлайды. Прокуратураға тексеруді бастау үшін ... ... күту шарт ... қадағалау құзіретін жүзеге асыру формаларының ерекшелігі
прокуратураға біріншіден сотты бұл ... ... ... ... тыс,
оперативті тәртіпте өз бастамасымен және мүдделі тұлғалардың өтініштері
бойынша мемлекет пен ... ... ... ... мен
құқықтарын, заңды бұзуына өз бетіме жол бермеуге, екіншіден объективті
түрде сот ... ... емес ... ... ... қадағалауға
мүмкіндік береді. Екінші жағынан бірқатар ... ... ... ... ерекше сипатқа ие, ал ... ... ие ... ... ... және барлығы үшін міндетті. өз құзыреті ... ... ... және ... қорытынды шешімдері бойынша
міндетті болып табылатын сот бақылауының ... ... ... тәртіп пен
заңдылықтың нығаюына, сот пен прокуратураның өзара ... ... ... ретінде қызмет етеді. «Сот және ... ... ... бір біріне тәуелсіз жүзеге асырады. Сонымен
қатар, А.И. Михайловтың пайымдауынша прокурорлық қадағалау мен сот ... ... ... ... ... ... ... және
автономды түрлері болып табылады» [113, 43 б.].
Олардың әрқайсы заңнамамен бекітілген шектерде және ... ... мен ... ... етеді.
Заңдылық, объективтілік, тәуелсіздік, жариялылық, үнемділік,
мемлекеттік, коммерциялық және басқа да ... ... ... ... ... орындау қандай да бір дара және ... ... ... ... ... ҚР ... ... ережелерді
ескере отырып, осы органдардың әрқайсы өзінің «бақылау» ... ... ... ... туралы келесіні айтуға ... ... мәні ... уәкілетті мемлекеттік органдары (заңнамалық, атқарушы,
сот билігі) және қоғамдық ұйымдар ұйымдық-құқықтық әдістері мен құралдарын
қолдана отырып, бақыланатын органдарда және ... ... ... қандай да бір заң бұзушылықтардың жол берілмегенін ... егер ... ... орын ... ... дер ... жояды, бұл ретте
бұзылған құқықтар қалпына келтіріледі, кінәлі тұлғаларды жауапқа тартады,
заңды, құқық тәртібін және ... ... жол ... ... қолға
алады.
Сот билігінің бақылауы сияқты, мұндай процессуалды институт табиғатын
айқындау үшін сот ... мен сот ... ... қатынасын талдау
қажет. Қазіргі сәтте қылмыстық-процессуалды әдебиетте осы мәселе бойынша
бірнеше позициялар ... ... Сот ... сот ... ... ... ... [206, 37 б.]. Осылайша, Ковтун сот ... тән ... мен ... ... ол ... сот ісін ... саласында
сот төрелігін жүзеге асырудың ерекше, дербес нысаны болып табылады ... [207, 27 б.]. А.П. ... бұл ... ... ... дейді:
«Бүгінде, саналы түрде сот төрелігінің шекаралары кеңейтілуде, себебі ... ... жаңа ...... ... іс ... сот ... асыру функциясына ие болды» [208, 13 б].
Айтылған позиция, ... ... ... ... ... деп
айтуға келмейді. Сот төрелігінің функциясының негізгі мазмұны тараптардың
ұсынған дәлелдерін соттың ... ... және ... ... толық шешу,
яғни айыпкердің кінәсі (немесе кінәсіздігі) туралы мәселені шешуде және оны
кінәлі деп тапқан жағдайда оған жаза ... ... ... ... іс ... ... ... орындай отырып, сот ... ... ... ... ... және жаза ... бұл қызметті соттың істі қарауы деп толық атауға ... ... ... ... ... сот ... ... болып табылады. Мұндай позицияны Н.А. Колоколов ұстанады [205, 44-
45 б.]. өз ... ... ... ... ... ... ... 1) бақылау функциясын сот билігінің сот-органы және дара ... ... ... ... 2) ... ... ... асыру
олардың бекіткен тәртібінде, заңмен қарастырылған нысанда іске асырылады;
3) алдына ала тексеру қатысушыларының ... ... ... болған жағдайда соттың бақылау функциясын жүзеге асыру процедурасы
мен сот бақылауының ... ... және ... ... 4) ... сот ... ... нақтылау.
Біздің пайымдауымызша, автор позициясы толық негізделмеген. «сот
төрелігі» және «сот ... ... ... ... ... ... пайымдарды негіз ретінде алуға және осылайша сот
бақылауын сот төрелігіне ... ... ... Сот ... өз ... ... функция болып табылады
[209, 22 б.]. С.З. Зиманов сот бақылауын сот төрелігімен қатар, сот ... ... ... бірі деп ... ... сот ... адам
құқығының негізді шектелуі мен заңдылығын ... ... ... шара ... ... ... айтады [210, 98 б.]. В.А. Азаров
пен И.Ю. Таричко сот бақылауының соттың жеке ... сот ... ... ... ... ... ... бұл ретте «сот төрелігі» соттың
аталған бақылау ... ... [209, 181 ... позиция біздіңше, ең дұрысы болып көрінеді. Алдын ... сот ... осы ... ... ... сот ... ... ол сот билігінің өз алдына жеке әрі ... ... ... ... шын мәнінде істі шешуде қылмыстық процесстің сотқа дейінгі
кезеңдерінде қабылданатын шешімдермен де, ... ... ... ... де байланысты емес.
«Кеңестік қылмыстық процесстің курсы» авторлары сот төрелігіне келесі
анықтама береді – ол соттың ... ... ... ... мәжбүрлеумен қамтамасыз етілген, жалпыға міндетті шешімдерді
(сот төрелігінің актілерін) шығарумен, қылмыстық істерді қарастыру ... ... ... ... ... [211, 26 б.]. Бұл ... сот
төрелігінің маңызды құрамдас бөлігі – мемлекеттік мәжбүрлеумен қамтамасыз
етілген, жалпыға міндетті шешімдерді, кінәлілік пен ... ... ... ... [209, с. 135], ал ол ... ... іс
жүргізуде соттың бақылау құзыретіне кірмейді. Осы тұрғыда ... ... атап ... жөн көрдік, ол былай дейді: «Сот төрелігі
қатысушының рұқсаты бойынша, атап айтқанда қылмыстық іс, ... ... ... ... соттардың процессуалды қызметі ғана. Қалғанының
барлығы қылмыстық істер бойынша сот төрелігінің функциясын жүзеге ... ... [212, 12 б.]. ... сот ... ... ... ... өздігінен іске асырылып, оның өзегін құрап, ... ... ... ... ... табу және ... әділ
жазалауды орындауды қамтамасыз етеді [209, 139 б.].
Осылайша, қылмыстық процессте сот билігін жүзеге асыру тек ... ... ғана ... ... ... ... жеке ... болып
табылатын, сотқа дейінгі өндірістің заңдылығын сот бақылауының әртүрлі
формалары ... де ... Бұл ... ... ... ала тексеру мен
тергеуді жүргізетін органдардың және азаматтардың ... ... ... ... ... ... ... негізділігін және әділдігін тексеру, осылайша қылмыстық сот
ісіне тартылған, тұлғаның заңды ... мен ... ... болып
табылады. Қойылған мақсаттарға жету үшін сот алдына ... ... ... ала ... ... ... мен ... заңсыз
әрекеттері мен шешімдерін іске асыруымен азаматтардың
конституциялық құқықтары мен ... ... ... ... ... ... ... алдын ала тергеу мен тексеруді
жүргізетін ... мен ... ... ... ... ... бөлу;
3) Бұзылған құқықтар мен бостандықты қалпына келтіру.
Қойылған мақсаттарға қол жеткізу және міндеттерді шешу үшін сот ... ... ... ... ... мен құқықтардың
бұзылуын негіздеуші, алдына ала тексеру мен тергеуді жүргізетін ... ... ... ... ... Бұл ... дәлелді бағалау
сияқты, процессуалды категория бірінші кезекке шығады. ... ... ... ... бөлігінің бірі ішкі сенім, ал мақсаты ... ... ... ... ... шындық мәніне , әсіресе соттың алдын ала сот бақылауын
жүргізуі кезінде, атап айтқанда соттың жазалау ... ... ... ... ... ... ... қабылдауы кезінде немқұрайлы қарауға болмайды.
Тұтқындау (тұтқындау ... ... үй ... алу ... ... таңдау үшін негіздеме сот мәжілісінде мұқият тексерілуі,
тұлға, оның немен айналысатыны, тұрақты мекенінің ... жас ... ... отбасы жағдайы, асырауындағы адамдардың, кәмелеттік
жасқа толмаған балалардың болуы және ... да азар ... ... ... ... Жазалау шараларын таңдау турал қолдаухатты
шығару туралы қаулыда сезікті немесе айыпталушының жазалау шараларын таңдау
қажеттілігіне ... ... ... мен ... ... ... ... таңдауға жол бермейтін жағдайлар көрсетіледі. ... ... ... ... ... қоса ... ... Басқа сөзбен айтқанда, алдын ала ... ... ... бір ... ... үй қамауына алу немесе ... ... ... ... ... қажеттілігін дәлелдеуі қажет. Мұнда
бір мәселе туындайды – шындықты анықтау ... ... ... ... ... дәлелдеу мақсаты болып табыла ма – және ... қол ... ... ... пе, ... ... іс ... анықталатын
шындық сипаты қандай?
Негіздемелердің, уәждердің және дәлелдердің соттық тексерісі ұсынылған
құжаттардың тек ... ... ... және ... ... ... тексеруге сүйенбейді. Сот тексерісі
элементтерін (сот ... ... ... ... ... тыңдау,
тараптардың дәйектерін тексеру, қолдаухатты шешу және т.б.) пайдаланумен
процессуалды мәжбүрлеу шарасын ұзартуға немесе оны ... ... ... ... ... ... қылмыстық әрекеттің болуының және оған
қамауға алынған тұлғаны тұтқындау түріндегі шара ... ... ... ... ... Дәл ... ... тұлғаға
тағылатын әрекетті жасау айыбының дәлелін зерттеу сотқа білікті түрде, дер
кезінде тұлғаның қол ... ... ... ... ... тергеу қателіктерін анықтауға және жоюға мүмкіндік береді
[213, 208 б.].
Барлық заманауи процессуалшылар ... ... ... ... ... Мысалы В.Ю. Миронов былай дейді: «Қазіргі замандағы қылмыстық
кодексте қылмыстық іс жүргізуде қылмыстық ... ... ... ... баға беру ... ... ... қол жеткізу болып
табылмайды. Кері ... да ... ...... ... өз ... және енді ... мақсат болып табылмайды, сөйтіп дәлелдеу
қызметінің мақсаты мен ... ... ... ... ... ... бұл заң ... қалауымен жасалған» [214, 134 б.]. ... ... ... ... ... мұны ... түрде дәйектейді.
Біздің ойымызша, шындығында қандай да бір фактінің (мысалы, қылмыстық
әрекетті жасау күдігі түскен, айыпталушының) дәлелдеудің ... ... қол ... ... ... ... және ... категориясына барлық
зұлымдықтан құтылу жолы ретінде қарауға болмайды.
Әдетте қылмыстық-процессуалдық шындық деп «анықтау, тексеру және ... ... ... және заңи ... ... ... ісі ... толық және дәл сәйкестігін» түсіну ... с. 62]. ... да бір ... ... туралы қорытынды жасауға
мүмкіндік беретін жетілікті ... ... ... ... ... ... және ... жасырылуы тексеруге кедергі жасауы)
шындыққа қол ... ... ... деп ... Осы орайда Ю.В.
Корнеевский мен Г.П.Павда пікірлерін айта кету керек, олардың ... ... ... барлық заңи белгілерімен жасалғанын және ... ... ... ... ... [169, 7 ... сот бақылауының тәртібінде сотпен ... ... ... Бұл ... мақсат – соттың әділ шешім шығаруы және ... ... ... қылмыс немесе басқа жағдайлар
ауырлығына байланысты шындығында ... ... ... ... ... жазалау шарасын қолдану.
Сотпен белгіленетін шындық объективті, себебі а) сот істің нақты
жағдайларын бұл іс ... ... етіп ... б) ... ... сипатта, себебі оның негізінде дәлелдерді бағалау мен зерттеу жатыр
[216, с. 145]. Бұл ретте «өз мазмұны бойынша ... бола ... ... ... ... [217, с. ... сот ... бойынша жазалау шарасын қолдануы туралы мәселесін
шешуі ... ... ... ... ... ... шарасын қолдану
қажеттілігін негіздейтін барлық жағдайды ғана ... ... ... заң ... ... ... іс жүзінде ашылады. Соттың
алдына қойылған мәселені шешудің тамаша нәтижесі ... ... ... ... ... ... қажет. Мұндай әдісте қол
жеткізілетін шындықты заңи ... деп ... ... ... Ю.К. Орлов өте орынды жазады: «Егер шындыққа ... онда ... ... пен ... ... туралы айтуға келмейді.
Кінәлі жауапкершіліктен құтылады, тигізілген зиян өтелмейді немесе одан ... ... адам ... тартылады. Біз бұл нәтижені қалай деп атамасақ ... ... ... заңды шындлық десек те, бұл түптеп келгенде ештеңе
өзгертпейді. ... ... емес ... ... немесе қате (жаман жағдайда)
болып қалады» [218, с. 52].
Қылмыстық процессте шындық «ең биік ... ... ... [219, с. 205], ... барлық қылмыстық сот ісін жүргізудің
әлеуметтік мақсатының маңызы анықталады. З.А.Макаров былай дейді: ... ... ... ... құқықтың әлеуметтік құндылығы
оның барлық қоғамның, сондай-ақ әрбір адамның және ... ... және ... ... ... ету, ... ... табылады» [220, 106 б.]. Сондықтан жазалау шараларына лайықты емес
тұлғаның конституциялық құқықтарының бұзылуын тек ... ... ... ... ... А.А. Тарасов былай дейді: «... сәйкес билік ... ... ... емес, дәл осындай шешімді қабылдау үшін негіз
болған жағдайды шынайылықпен анықтау қажет» [221, 78 ... ... ... ... ... ... – бұл
өзіндік «презумпция», ол тану қызметінің барысын бағыттауға, қылмыстық
кодекс мақсаттарын орындауды ... ету, ... ... сот ... ... функциясын іске асыруға жағдай жасау, сот төрелігінің
адамгершілік ... ... ... Бұл ... И.Л, Петрухин
былай дейді: «Қылмыстық сот ісін жүргізудің мақсаттары ... екі ... ... ... іс ... ... жету және ... ... тұлғаның құқығын қорғау. Екі ... та өте ... ... ... ... ... ... бекіту мүмкін емес, алайда
процесстің қандай да бір ... ... ... ... ... де
құрбандыққа айналдыруға болмайды. Осы екі ... ... ... [222, 631 ... ... ... да бір ... сот билігін іске асырудың ... ... ... ... ... ... ... сотпен жүзеге
асырылатын бақылау барынша ерекше. Ол әкімшілік ... тән ... ... мен ... ... зиян ... және ... шектеуші тергеушінің, анықтаушының және прокурордың шешімдеріне
және ... ... ... іс ... ... ... ... ғана емес, сонымен қатар ... мен ... ... шектеуші алдын ала тексеру,
жекелеген актілеріне рұқсат беру нысанында да жүзеге асырылады.
Сот қызметінің аталған түрлерінің әрқайсы ... ... ... өз ... ие және осы ... ... ... жүзеге асырылуы тиіс. Бір жағдайларда сот ... ... ... ... ... ... ... міндетті шарты ретінде өтініш қарау тәртібін, нысаны, арызды
қарау мерзімі мен ... ... ... ... ... нысан азаматтардың конституциялық құқықтарын шектейтін, тергеу
әрекетінің өндірісі туралы шешімдерді қабылдаудың ерекше ... Сот ... ... ... ... ... шешімді
шағымдау процедурасын, соттың өзінің бақылау функцияларын жүзеге ... ... ... ... және ... ... нысан тұлғаның құқығы мен бостандығын қамтамасыз етудің заңды
кепілдіктерінің бірі болып табылады, ол мемлекеттік органдардың қызметінің
тиімділігінің ... ... ... ... ... ... олардың әрекеттерін бақылауды жеңілдетеді, қателіктерге жол
бермейді, заңның сақталуын қамтамасыз етеді.
халықаралық құқықтың ... ... ... ... ... ие ... сот бақылауы белсенді жетіле бастады, жаңа
түрлер мен ... ие ... ... сот ... ... туралы
айтпас бұрын, оның белгілерін бөліп, оның анықтамасын нақты мазмұнға
толтыру қажет. ... ... ... сот ... тек оның ... тән ... тән.
Біріншіден, бұл қызметті тек соттар ғана жүзеге асырады.
Екіншіден, сот ... ... ... ... ... шығарылатын,
шешімдердің жалпыға міндеттілігі.
Үшіншіден, сот бақылауының объектісі – азаматтардың ... ... және ... да ... сот ... ... – азаматтардың құқықтары мен
консттуциялық құқықтарын ... ... ... ... ала ... ... Муратова басқа пікірді ұстанады. Ол сот бақылауы ... ... ... сот ... іске ... ... қылмыстық сот ісін
жүргізудің қағдасы болып ... [223, с. 113]. Бұл ... біз ... ... іс ... ... – бұл қылмыстық істерді шешу және
тексеру бойынша қызметтің әлеуметтік маңызын және ... ... ... ... негізгі идеялары [224, 162 б.]. Қылмыстық
сот ісін жүргізудің ... іске ... ... іс өндірісінің
міндеттеріне қол жеткізуге жағдай жасайды. Сонымен қатар, олардың негізінде
өзара ... ... ... ... ... қағидалары құрылатын
талаптар болады.
Қылмыстық сот ісінің негізін салушы ережелердің санатына сот ... ... деп ... ... соттың бақылаушы функциясы
қылмыстық процестің бірінші деңгейдегі ... ... және ... сипатқа ие емес, яғни қылмыстық процестің барлық кезеңдерінде
және пішіндерінде міндетті түрде көрінбейді. ... ... ала ... ҚР ҚІЖК 59-бабына сәйкес сот тиісті ... ... ... ... ғана бақылау функциясын жүзеге асырады.
Сәйкесінше, сот бақылауы қылмыстық сот ісінің қағидаларына тән ... ... ... ... ... болып табылмайды:
1. Соттың алдын ала (рұқсат ететін) бақылауы алдын ала тексеру
жүргізуші ... ... ... ... ... ... ... алу және т.б.) байланысты процессуалдық ... ... ... ... ... қараудан және рұқсат
етуден тұрады.
2. Тергеу кезеңінің шегінде кейінгі ... ... ... ... азаматтардың конституциялық құқықтарын бұзатын
негізсіз шешімдеріне және әрекеттеріне шағымдарды соттың қарауынан ... ... ... ... істі дұрыс тоқтатпауына шағымдар және
т.б.).
3. Процестің сот кезеңдеріндегі кейінгі бақылауы – бұл ... ... ... барысында және процестің кейінгі кезеңдерінде жол ... ... [225, 75 ... Муратова сотқа дейінгі істің барысында сот бақылауының келесі
формаларын анықтайды: біріншіден, ... ... ... ... ... ... сот ... қатысушыларының мүдделерін
қозғайтын бөлікте анықтау органының, анықтаушының, тергеушінің, прокурордың
әрекеттеріне және ... ... ... (ҚР ҚІЖК ... ... ... және процессуалдық әрекеттердің ... ісі ... сот ... ... ... ... ала
тыңдауларды жүргізу туралы мәлімделген өтініштерге рұқсат беру [223, 136-
138 ... ... және И.Ю. ... сот ... ... ... ... тергеу әрекеттерін жүргізуге және азаматтардың мүдделерін ... ... ... қолдануға рұқсат алу туралы алдын ала
тергеу органдарының өтініштерін қарау;
- тергеу органдарының және ... ... ... ... ... заң күшін беру, онсыз осы әрекеттердің нәтижелеріне
дәлел мәртебесін беру мүмкін емес;
- ... ала ... ... процесске қатысушылардың маңызды
құқықтарына және заңды мүдделеріне нұқсат келтіретін немесе сот ... ... ... тергеу органдарының шешімдеріне және әрекеттеріне
тұлғалардың арыздарын және шағымдарын қарау.
Дәлелдердің сапасын бақылау – ... ... ие және ... ... ... ... сот бақылауын жүзеге асырудың ерекше
формасы [209, 159-б.].
Әртүрлі ... ... ... сот ... ... ... ... Келтірілген көзқарастың әрқайсысында алдын ала ... ... ... ... ... ... алдын ала
бақылау секілді сот бақылауының осындай Формасы орын ... Біз ... ... ... бөлу толық негізделмеген деп есептейміз,
өйткені бұл жағдайда сот «таза түрде» ... ... ... ... ... тұлғаны қамауға алуға рұқсат береді. Алдын ала ... ... ... өтініштерін қарау бойынша сот қызметі соттың бақылау
функцияларының ... ... ... іс ... ... ой ... тексеруді, не тексеру мақсатында бақылауды білдіреді.
Этимологиялық тұрғыда «тексеру» бірдеңенің дұрыстығына көз ... ... [18, ... Бұл сот ... ... орындай отырып, сот
(судья) ҚР ҚІЖК 109-бабына сәйкес органдардың атқарып ... ... және ... ... білдіреді. Түсіндірме
сөздіктің авторлары «рұқсат ету» ... ... ... әлденені атқаруға
келісім беру дегенді білдіретіндігін көрсетеді [18, 567-б.]. Осылайша, сот
(судья) ҚР ҚІЖК 59-бабына сәйкес ... ... ... ... нақ
рұқсат ету тәртібінде қабылдауға құқылы.
Соттық қорғауға құқық ҚР Конституциясының 13-б. 2-т. бекітілген, ... кез ... ... және ... ... соның ішінде
қылмыстық істер бойынша алдын ала тергеуді жүзеге асыратындармен дауласуда
өз құқықтарын қорғау мүмкіндіктерін әрбір ... ... ... ететін
мемлекеттік міндетін білдіретін тұлғаның қадір-қасиетін қорғау ұстанымынан
келіп шығады.
Қылмыстық істі қозғау және алдын ала ... ... іс ... ... дейінгі кезеңдері болып табылады, оның негізгі мақсаты қылмыстық
істер бойынша сот ... ... ... ... үшін ... қамтамасыз
етуден тұрады. Айыптаушы қорытындымен (айыптау актісімен) қылмыстық ... ... ... ... нақ осы ... сот ... ... жағдайларын зерттеу негізінде істі шеше отырып, сотқа дейінгі істің
процессуалдық актілерін және ... ... ... ... ... жағдайда сот, соның ішінде мүдделі тұлғалардың шағымдары және арыздары
бойынша процеске қатысушылардың ... және ... ... ... органдарының осындай әрекеттерін және шешімдерін
тексереді.
Алдын ала ... ... ... сот ... ... ... сот қорғауына құқықты бұзу ретінде бағалана алмайды, ... ... ҚР ... 13-б. (2-т.) осы ... ... ... ... анықтамайды, қылмыстық істі сотқа бергеннен
кейін де ... ала ... ... ... және ... соттың тексеруі мүмкіндігін жоққа шығармайды.
Бірақ егер тергеу органдарының тиісті әрекеттері және ... ... ғана ... сондай-ақ тұлғаның
конституциялық құқықтарын және бостандығын елеулі ... ... ... ... ... туындататын болса, сот талқылауы кезеңіне дейін
осындай әрекеттердің заңдылығын және негізділігін текеруді кейінге қалдыру
нұқсан ... ... оның ... ... ... ... болмауы мүмкін.
Бұл жағдайларда қылмыстық істі қарау кезінде, істің келесі кезеңінде ... ... сот ... ... ала ... органдарының әрекеттерін және
шешімдерін бақылау бұзылған құқықтарды қалпына келтірудің тиімді ... ... және ... ... тұлғаларға тергеу барысында сотқа
дереу шағым беру мүмкіндігі ... ... ... ... сот осы ... ... ... актілерді алдын ала
зерттеу кезеңіндегі тексеру кезінде кейіннен қылмыстық іс ... ... мәні ... ... мәселелерді алдын ала шешпеуі тиіс.
Керісінше жағдай бәсекелестік ... ... ... ... ... ... ... және әділ жүзеге асыруды кепілдендіретін сот
тәуелсіздігінің конституциялық қағидасына қайшы келеді (ҚР ... ... ... ... ... алудың, айыпталушыларды қамауда ұстау
мерзімін ұзартудың заңдылығын және ... ... ... ... ... ... ҚІЖК 220-1, 220-2 б. енгізгеннен кейін дереу ... ... ... Бұл ... ... сөзі төмен тұрғандардың
қызметін жоғарғы соттардың «прокурорлық қадағалау» және «сот ... ... ... ... ... ... ой ... Бірақ
«қадағалау» және «бақылау» ұғымдары бірін-бірі жоққа шығармайды, керісінше
бірін-бірі толықтырады. Прокурорлық қадағалауды ... ... ... ... ал сот ... – бұл ... ... іргелі тексеру
ретінде түсінген дұрыс болар еді. Сонымен бірге ҚР ҚІЖК бойынша бақылаушы
прокурор ... ... қана ... ... ... алдын ала тергеу
кезеңінде барлық заңсыз шешімдердің күшін жоюға құқылы. Соңғы ... ... «сот ... терминін арызды қабылдаудан бас
тартудың заңдылығын және негізділігін ... ... ... ... ... Жоғарғы Сот Алқасының қадағалауы тәртібінде сот-бақылау
қызметінің барлық спектрін түсініп, кеңінен талқылайды [226, 57-б.].
Қылмыстық сот ісін ... ... ... ... ... ... мәні, оның процедураларының әлеуметтік ... ... ... ... ... және ... дұрыс түсіну
шартында билікті бөлісу доктринасының мәтінінде ғана толық көлемде ұғынылуы
мүмкін.
Сот-бақылау әрекеттерін ... оңай ... ... ... ... – сот-бақылау өндірісі бастаушысының құзыреті. Соңғысының
тұлғасында айыптаушы тарапты танытатын мемлекеттік ... ... ... ... кез ... басқа қатысушылары әрекет ете алады.
Формасы бойынша сот ... ... ... ... ... ... ... бірдей тарамайтындығымен
шартталған. Осылайша, тергеу әрекеттерін жүргізуге рұқсатты бере ... ... осы ... ... ... үшінші тұлғалар не ойлайтындығы
мүлдем қызықтырмайды.
Соңында, ... ... ... сот бақылауы алдын ала тергеу кезеңінде
превентивті болуы ... ... ... ... ... мүмкін. Бірінші
жағдайда сот анықтаушының, ... және ... ... ... ... ... ... елеулі
түрде шектеу ниетінің ғана заңдылығын, негізділігін тексереді. Екіншісінде,
сот негізді ... ... ... қатысушылардың конституциялық және
процессуалдық құқықтарын іс жүзінде бұзушылыққа тап болады.
Алдын ала тергеу кезеңінде ... ... екі түрі ... біріншісіне келесілер бойынша соттың құзыретін жатқызу керек:
сезіктілерге, айыпталушыларға қатысты үй қамауы және қамауға алу ... ... (ҚР ҚІЖК 149, 150 ... ... ұстау мерзімін ұзарту (ҚР ҚІЖК 153-б.);
- қамауда жоқ сезіктілерді, айыпталушыларды сәйкесінше, сот-медициналық
немесе сот-психиатрлық сараптама ісін ... үшін ... ... ... ... (ҚР ҚІЖК 58-б, 1 ст. ... түрі – алдын ала тергеу органдарының және ... ... және ... ... ... сот ... ... 109-б.).
Қылмыстық сот ісінің сотқа дейінгі ... сот ... – бұл ... ... ... ... бостандықтарын
және заңды мүдделерін қорғау саласындағы ... ... ... ... ... ... ... қалпына келтіру.
Осы тақырыптың ерекшелігі күшінде осы тарауда ашық (жабық) бәсекелестік
процесс пішінінде ... ... сот ... ... ғана
қарастырылады.
Оның үстіне, осы зерттеуде азаматтардың конституциялық ... ... ... жүргізу туралы алдын ала тергеу органдарының
(прокурорлардың) өтініштерін қарастыратын сот ... ... сай ... ... ... қарау процесін ұйымдастыру
бойынша іс жүзіндегі нұсқаулар келтіріледі. Бұл ... ... ... ... сондай-ақ тұлғаның негізгі ... ... ... ... ... ... қадағалау
қажеттілігіне назар аударылады. Сот бақылауының осы ... ... ... ... алдын ала тергеу органдарының және
прокурорлардың ... ... және ... ... ... ... қорғау тарабының позициясын дұрыс анықтауға рұқсат
береді.
Соңында сезіктілерге, айыпталушыларға қатысты ... ... ... ... ... ... ... туралы өтініштерді
соттың қарауы кезінде бәсекелесуші процеске ... ... ... ... ... ... ... заңнамаға сәйкес сот ісінің сотқа
дейінгі кезеңдерінде қылмыстық істі қозғаудан бас тарту туралы, ... ... ... ... ... прокурордың қаулыларына
сотта шағым жасауға жол беріледі. Қылмыстық сот ісінің ... ... және ... ... ... қабілетті
не азаматтардың сот төрелігіне қол жеткізуін қиындататын ... ... ... (әрекетсіздік) тең тұрғыда алдын ала тергеу ісінің орны
бойынша сотта шағым ... ... ала ... ... анықтаушының, тергеушінің және прокурордың
шешімдеріне, әрекеттеріне (әрекетсіздігіне) шағым ... ... ... ... ... ... ... ҚР ҚІЖК 13-т. қарастырылған тәртіпте біріншіден,
нақты ... ... ... ғана ... ала ... ... шешімдеріне, әрекеттеріне (әрекетсіздігіне) шағым жасалуы
мүмкін.
Қылмыстық істі қозғаудан бас тарту туралы қаулыға шағым ... ... ... ... ҚР ҚІЖК 144 б. 5-б. ... 125 б. ... ҚР ... ережелері бойынша қылмыстық істі қозғауға себеп ... ... ... ... (ҚР ҚІЖК 140-б. 1-б. 1-п.), ... келуді (ҚР
ҚІЖК 140-б. 1-б. 1-п.) құзыретті органның қабылдаудан бас ... ... Бұл ... шағым жасалған (дайындалып жатқан) қылмыс
туралы арызды қабылдау, тіркеу, қылмыстық істі ... ... ... ... істі қозғаудан бас тарту) туралы арызды ... ... ... ... ... арызды жіберу міндеті заңмен жүктелген
органның әрекеттеріне немесе шешіміне шағым жасалынады.
Екіншіден, ... ... ... ... тең ... жүргізуге арнайы өкілеттенген анықтаушының, тергеушінің және
прокурордың шешімдері, ... ... ғана ... ... және ... процесте айыптаушы тарапты танытады.
Бір мезгілде бірнеше лауазымды тұлғаның, ... ... ... ... және ... шешімдері, әрекеттері (әрекетсіздігі)
шағымдалуы мүмкін, олардың ... ... ... шартты.
Үшіншіден, қылмыстық сот ісіне ... ... және ... ... ... ... нұқсан келтіруге іс
жүзінде қабілетті не азаматтардың әділ сот төрелігіне қол ... ... мен ... (әрекетсіздік) шағым жасалынады.
Алдын ала тергеу органдарының және прокурорлардың шешімдерінің және
әрекеттерінің (әрекетсіздігінің) заңдылығына және ... ал ... ... ... сот ... ... ... тәжірибесі әі де
қалыптасу процесінде тұр, өйткені қылмыстық сот ісінің ... ... ... ... шегі ... ... аяқталған жоқ.
Бірақ оның қалыптасуындағы үрдіс байқалады. Соттардың сот ... ... алу ... ... ... болады. Соңғысы
ҚР ҚІЖК 13-т. тәртібінде алдын ала тергеу органдарының және ... ... кез ... ... ... кез келген әрекетіне
(әрекетсіздігіне) шағым жасауға болатындығын білдіреді.
Осы тәжірибенің ... ... орын ҚР ... ... ... ҚР ... Соты ... 2002 ж. 27 желтоқсанындағы сқрауымен
және бірқатар азаматтардың шағымдарымен ҚІЖК 116, 211, 219 және 220 ... ... ... ... туралы іс бойынша
қаулыда қылмыстық істі қозғау туралы қаулыға мүдделі тұлғалардың ... ... ... қана ... ... бұл ... «қылмыстық істі
қарау кезінде сот талқылауының мәні болуы мүмкін мәселелерді алдын ала
шешпей оның ... ... ... юрисдикция сотының өкілеттіктер
шегі сызылды.
Осы сәтке дейін ресейлік қылмыстық процесс теориясында алдын ала ... сот ... ... қозғалуына кедергі ... ... ала ... ... шешімдеріне және әрекеттеріне
таратпау керектігі туралы пікір үстемдік етті.
Сонымен бірге қылмыстық істерді қозғау ... ... ала ... және ... ҚР ҚІЖК 448-б. және 20-т. ... ... бермейтіндігі жалпыға мәлім, соның ... ... ... және ... ... мен шешімдері
мерзімі ұзартылған сот бақылауы нәтижесінде қалпына келтіріле алмайтын
тұлғаның конституциялық құқықтарын және ... ... ... ... ... ... ... шығатын салдарларды
тудырады».
ҚР Конституциялық Сотының принципиалды позициясының ... 1998 ... ... ала ... мерзімдерін ұзартумен, тінтулерді, алуларды
жүргізумен, мүлікке тиым ... ... ... ала ... ... ... (әрекетсіздігінің) заңдылығына және
негізділігіне ... ... ... қалыптастырылды.
Қылмыстық сот ісінің сотқа дейінгі кезеңдерінде сот ... ... ... ... нақты сот-бақылау әрекеттерін жүзеге
асыру кезінде, сонымен ... осы ... ... ... ... ... ... қолданушыларда қалыптасқан дәстүрлердің және
дағдылардың жоқтығына шарт жасайды.
Нақты қылмыстық істі ... ... ... ала ... барысында
қатысушылар арасында қалыптасатын өз қылмыстық-процессуалдық қатынастарды
қылмыстық процеске жай ғана ... ... және ... ... ... ... ... тәртіптік, еңбек және басқа қатынастардан
бөлектеуге арыз берушілердің қабелітсіздігі кеңінен тараған қателік болып
табылады. Қылмыстық-процессуалдық ... ... тыс ... әкімшілік және азаматтық сот ісі аясында шешіледі.
ҚР ҚІЖК 102-б. 1-б. ... ... ... ... оның
қорғаушысымен, заңды өкілімен тікелей не ... ... ... ... ... ... В
Көріп отырғанымыздай, заманауи заң шығарушы алдын ала ... ... ... ... шешімдерінің, әрекеттерінің
(әрекетсіздігінің) тізімін шектеп қана ... ... сот ... ... ... сондай-ақ осындай шағымды беру құқығын іс жүзінде
шектелмеген тұлғалар ... ... ... туралы арызды қабылдаудан бас тартуға, қылмыстық істі
қозғаудан бас тарту туралы қаулыға қатысты ... ... беру ... ие: ... беруші (жеке және заңды тұлға); 2) жасалған қылмыс туралы арызды
қабылдаудан бас ... ... істі ... бас ... ... ... байланысты конституциялық, соған тең процессуалды ... ... ... ... ... бойынша қылмыстық істі
қозғаудан бас тартылғандарды, сонымен қатар құжаттың резолятивті бөлігінде
нақты ... ... ... да, аты-жөндері ... ... ... жатқызу керек, бұл ішінара
құқықтың басқа салалары үшін преюдициалды мәнге ие. Бұл жағдайда шағымдар
олардың ... ... ал ... ... ... қорғаушыларымен әкелуі
мүмкін.
Көріп тұрғанымыздай, анықтау органының осындай қорытындысы жанама болса
да ҚР КоАП ... ... ... ... ... ... сот ісі ... зиянды өтеу туралы талап арызды ұсыну ... шешу ... ... мағынаға ие болады.
Қылмыстық істі қозғау туралы қаулыға шағымдарды енгізу құқығы қылмыстық
іс қозғалған тұлғаға, оның ... ... ... ... ала ... органдарының (прокурорлардың)
шешімдеріне және әрекеттеріне сотқа шағым жасау құқығымен ... 1) ... 2) ... ... өкілі; 2) азаматтық
қуынушы; 3) азаматтық қуынушының заңды өкілі; 4) арызы бойынша қылмыстық ... ... ... және ... ... 5) ҚР ҚІЖК 132-134 б. ... бойынша ұсталған тұлға; 6) сезікті ретінде іс бойынша тергеу ... 7) іс ... ... ... ... тұлға; 8) айыпталушы
ретінде іс бойынша тартылған тұлғалардың қорғаушылары және заңды ... ҚІЖК 132-134 б. ... ... ... ... іс ... ... 9) азаматтық жауапкер; 10) азаматтық жауапкердің заңды өкілі;
11) тінту, алу және басқалай түрде ... ала ... ... ... тұлғалар; 12) алдын ала тергеу процесінде ... тиым ... 13) ... ... ... шешімдерімен және әрекеттерімен
(әрекетсіздігімен) конституциялық құқықтарына және ... ... ... әрекеттермен (әрекетсіздікпен) және ... ... қол ... ... ... ... емес ... шағым келіп түскенде судья себептерді көрсетіп,
тиісті емес арыз берушіге хатын қосып қайтарады.
Алдын ала ... ... ... және ... ... ... ... бірізділігіне және болашақта
соттылығына, алдын ала тергеуді жүргізуші (анықтаушы) органның ... ... ... ... соттарға ведомстволық бағынышты.
Басқа өңірде жекелеген процессуалдық (тергеулік) әрекеттерді орындаған
жағдайда шағымдар анықтауды, ... ала ... ... кейін прокурорлық
қадағалауды жүзеге асыратын тұлғаны міндетті түрде тартумен ... ... ... орындаушы органның орналасқан жері
бойынша қарастырылады.
Сот-бақылау ісінің аясындағы барлық шешімдерді ... ... ала ... органдарының (прокурорлардың) шешімдеріне және
әрекеттеріне шағымдар тікелей ... ... ... ала ... ... ... іс ... нақты қаулыларының
заңдылығын және негізділігін, соған сәйкес әрекеттерін сот ... ... ... ... арыз ... ... заңды
өкілімен анықтаушы, тергеуші, тергеу бөлімінің бастығы, прокурор, жоғары
тұрған прокурор арқылы ... ... ... ... шығармайды.
Бұл жағдайда процестің жоғарыда аталған қатысушылары іс бойынша
жүргізілген ... ... ... ... заңдылығын және
негізділігін растайтын материалдармен бірге шағымды сотқа қайта жіберуге
міндетті.
Қамауда ұстау ... ... ... ... ... бағытталған шағымдарын сотқа дереу жібереді (ҚР ҚІЖК 126-б).
Қылмыстық істі қарау кезінде сот бақылауының мәні болған органдардың
және ... ... ... (әрекетсіздігі) мүдделі
тұлғалармен тек ҚР ҚІЖК 10-бөлімінің ережелері бойныша бақылау тәртібінде
ғана шағымдалуы мүмкіндігін есте ... ... ... ... ... сот ... жүзеге асыру барысында алдын
ала тергеудің аяқталғандығы, қылмыстық ... ... ... бірге
сотқа жіберілетіндігі айқындалатын болса, онда арыз берушінің келісімімен
жинақталған материал сот талқылауының ... ... үшін ... ... ... ... қаулының күшін прокурор жойған жағдайда (соңғысына
қатысты – ... ... ... ... сот отырысында шағымдарды
қарағанға дейін қарау үшін сотқа қылмыстық істі берген жағдайда сот-бақылау
ісі тек арыз ... ... ғана ... ала ... ... немесе уақытша тоқтату туралы шешімді алдын
ала тергеу органының қабылдауы анықтаушының, тергеушінің және прокурордың
шешіміне, әрекетіне (әрекетсіздігіне) ... ... ... ... ... заң ... ала тергеу органдарының ... ... ... ... шағымдардың құрылымына
қойылатын қандай да бір белгілі талаптарды ... ... да, ... ... қамтуы тиіс:
шағым берілетін соттың атауы;
процессуалдық қалпын, тұрғылықты жерін немесе орналасқан жерін көрсетумен
шағым беруші ... ... ... ... ... авокат беретін болса, онда
оның іске қатысуына тәуелсіз оған ... ... ... егер ... ... болып табылмайтын заңды өкілі беретін болса, онда
оған сенімхат қосып тіркеледі);
Шағым жасалынатын қаулыға, басқа шешімге, ... ... ... оны ... не жүзеге асырған (асырмаған) алдын ала тергеу ... ... ... ... ... қарастырылған негіздерді
көрсетумен шағым беруші тұлғаның дәлелдері;
Шағымға қосып ... ... ... ... ... құжаттардың көшірмелері, анықтамалар, мамандардың
қорытындылары және т.б. кіруі ... оны ... ... қол қояды.
Егер шағым жоғарыда көрсетілген талаптарға сәйкес келмесе және бұл оны
қарауға ... ... ... онда ... ілестірме құжатпен оны арыз
берушіге ... ала ... ... сот ... ... кірмейтін алдын ала
тергеу органдарының және ... ... және ... шағымды судья ілестірме хатпен арыз берушіге қайтарады.
Қылмыстық істі қарау кезінде ғана бағалауға және сот ... ... ... ... жүзеге асыру өтініштерімен анықтаушының,
тергеушінің және прокурордың ... ... ... ... деп тану ... ... заңнамада ... және ... ... ... (әрекетсіздігіне)
шағымдарды беру мерзімі шектелмеген.
Шұғыл-іздестіру шараларын жүргізумен, алдын ала тергеумен, прокурорлық
қадағалаумен және ... ... ... ... (соттармен) жүретін
сот-бақылау ісінің әртүрлі ... ... ... ... ... ... ... процестің кез келген ... ... ... ... сот ... сотқа дейінгі
кезеңдеріндегі қылмыстық іс бойынша оның ... ... ... ... ... ... сот бақылауы ескертуші және құқықты қамтамасыз
етуші сипатқа ие болатындығын ескерумен сот-бақылау ісіне қатысушы ... ... оның ... іс ... ... позициясымен
анықталады.
Қылмыстық істе қорғаушы (өкіл) рөлінде бір адвокат қатысатын болса, ал
қандай да бір ... ... ... ... (істерінің) аясында
аталмыш функцияларды жүзеге асыруға басқасы (басқалары) тартылған болса,
онда ... ... ... ... ... ... ... міндетті,
өйткені заң бойынша ... бір ... ... ... ... іс ... ... жәбірленуші өкілі, азаматтық
талапкер немесе азаматтық жауапкер қатысуын болдырмайтын жағдайлар ҚР ҚІЖК
97 б. ... ... ... және ... ... жағдайда мүдделі тұлғалар, олардың ... ... ... мен ... ... мен әрекеттеріне
(әрекетсіздіктеріне) ... ... ... іс жүргізу қатысушыларының конституциялық және процессуалды
құқықтары бұзылмай лауазымды ... ... ... ... беру ... ... деп тану ... соттық бақылау – бұл азаматтардың конституциялық және басқа
құқықтарын шектейтін қылмыстық құдалау ... ... ... заңдылығы мен негізделгендігін қамтамасыз ету мақсатында
тексеру шараларымен жасалатын сот ... ала ... ... ... шешімдері мен
әрекеттеріне берілген шағым бойынша сот жұмысы сотқа ... ... ... есте ... ... ... ... сотта жеке
іс қозғалады, оған шағым, тараптар берген ... ... ... деректер, сот мәжілісінің хаттамасы, шағымды қарастыру нәтижелері
туралы сот қаулысы, тексерілетін қылмыстық іс ... ... ... ... ... ... қосылады. Судья тыңдауға
дайындық тәртібінде қажетті ... ... ... ... ... тоқтатылған қылмыстық істі, қайтару материалды, сонымен
қатар басқа құжаттарды (мысалы, жасырылған айыпталушыны ... ... ... ... ... бірден талап ... ... ... ... ... сот мәжілісін жүргізу уақыты мен
жерін бекітеді, қатысушылар шеңберін анықтайды.
ҚР ҚІЖК сәйкес сот мәжілісіне келесілер шақырылады:
шағым берген тұлға;
оның ... ... ... ... өкілі;
мүдделеріне шағым түскен әрекет (әрекетсіздік) немесе шешім тура әсер
ететін басқа тұлғалар;
тікелей шешімдері мен ... ... ... ... ... ... жетекшісі); тергеуші (тергеу бөлімшесінің
жетекшісі) және ... ала ... ... ... ... асырып жатқан прокурор
(жоғарғы прокурор).
Шағымды қарастыру уақыты туралы уақытында ... және ... ... талап етпейтін көрсетілген тұлғалардың келмеуі
шағымды соттың қарастыруына кедергі болып табылмайды (ҚР ҚІЖК 125 б. 3 ... іс ... ... ... ... қатысуымен қарастыруды
талап еткенде, оның қарастырылуы кейінге қалады. Егер ... ... іс ... ... ... ... ... сот
анықтаса, шағым оларсыз қарастырылады.
Барлық процесс қатысушылары шағымды сот мәжілісінде ... ... ... бойынша іс жүргізу материалдарымен де, тоқтатылған
қылмыстық іс материалдарымен (қайтарылған материалмен) де танысуға; ... ... ... арыз бен ... ... ... шағым беруге
құқылы.
Жоғары көрсетілгендей, заң алдын ала тергеу органдарының ... ... ... ашық сот ... ... кедергі жасамайды.
Сонымен бірге, шағымның қарастырылуы тергеу мүдделеріне немесе ҚР ҚІЖК 29
бабымен ... ... ... ... ... де, ... тұлғалардың өтінішімен де судьямен ... сот ... ... ... болғанда судья процесс қатысушыларына алдын ала ... ... мен ... алдын ала рұқсатысыз таратуға
болмайтыны туралы ескертеді, олардан осыған ... ... ... ... ... ... біз ... ала тергеу органдары мен прокурорлардың шешімдері
мен әрекеттеріне ... сот ... ... тәртібін
қарастырғанмыз. Алдын ала тергеу органдарының, прокурорлардың шешімдері мен
әрекеттеріне (әрекетсіздігіне) шағым бойынша соттық ... ... ... іс ... ... бойынша жүреді.
Сот мәжілісінің басында судья қарастырылуға жататын шағымды хабарлайды;
өзін сот мәжілісіне келген ... ... ... ... ... ... ... арыз беруші, сот мәжілісіне қатысып ... ... одан ... сот мәжілісіне келген басқа тұлғалар тыңдалады. Арыз
беруші сот мәжілісіне келмеген жағдайда шағымы мағынасын судья немесе ... ... ... ... ... ... ала ... кезеңінде прокурорлық қадағалау мен соттық ... бірі ... ... ... келген процесс қатысушаларының
соңғы болып ... ... ... тыңдалады, өйткені сотта сөйлеудің
көрсетілген қатысушыларына ... ... ... ... ... кез ... ... бұзушылықтарды жедел жою құқығы бөлінген.
Судья процесс қатысушыларына күйлерін анықтау мақсатында бірі біріне
сұрақ қою құқығын береді. Қажет ... ... ... сот та қоюы
мүмкін.
Осыдан кейін арыз берушіге реплика айту мүмкіндігі беріледі.
Қолданыстағы заң алдын ала тергеу органдары мен ... ... ... ... ... тек ... мен оның ілікпе
материалдары ... ғана ... ... ... ескертеміз.
Шағымдар бойынша іс жүргізілгенде іс материалдарын талдаудың ревизиялық
тәртібі заңда қарастырылмағандықтан, олар бойынша тексеріс бәсекелестік ... ... ... ... ... ... Сондықтан,
соттық тексеру шектері барлық ... ... ... ... ... ... бойынша келесі қаулылардың біреуін шығарады:
тиісті лауазымды тұлға әрекетін (әрекетсіздігін) немесе шешімін заңсыз
немесе негізсіз деп тану ... және оның ... ... жою ... ... қалдыру туралы.
Шағымдардың барлық түрлері қарастырылғанда сот мәжілісінің хаттамасы
жүргізіледі.
Алдын ала тергеу органдары, прокурорлар шешімдеріне және ... ... ... ... ... қаулылар тараптармен
апелляциялық тәртіпте шағымдануы мүмкін.
Қолданыстағы қылмыстық-процессуалды заң соттық-бақылау іс жүргізу
нәтижелері ... ... ... ... ... ... ... жасамайды.
Қылмыстық іс қозғаудан бас тарту туралы қаулыларға шағымдарды қарастыру
тәртібі. Қылмыстық іс ... ... ... жағдайда прокурор,
тергеуші немесе анықтаушы қылмыстық іс ... бас ... ... қаулы
шығарады. Қылмысты