Қазақстан Республикасының көлік саласында табиғи монополия құрылымдарын мемлекеттік реттеу

МАЗМҰНЫ

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..

1. Нарық жағдайындағы табиғи монополиялық құрылымдар қызметін реттеудің теориялық негіздері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..

1.1 Монополия мәні және оның құрылымдарын мемлекеттік реттеудің негіздері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.2 Табиғи монополия құрылымдарын реттеу әдістері мен формалары ... ..
1.3 Көліктегі табиғи монополиялардың құрылымдарын реттеу
ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

2. Қазіргі жағдайда Қазақстан көлік саласындағы табиғи . монополия құрылымдарының мемлекеттік реттеу жүйесін талдау ... ... ... ... ... ... ... ... .

2.1 Қазақстан Республикасының көлік саласындағы ұйымдастыру.
құрылымдық реформалау ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
2.2 Қазақстан Республикасындағы көлік саласының даму көрсеткіштерін талдау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
2.3 Көлік саласындағы табиғи монополияны мемлекеттік реттеудің
негізгі бағыттары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

3. Қазақстан көлік саласындағы табиғи монополиялық құрылымдарды мемлекеттік реттеу жүйесін жетілдіру ... ... ... ... ... ... ... ... ...
3.1 Көлік кешенін мемлекеттік реттеу жүйесін жетілдіруді дамыту ... ... ... .
3.2 Көліктегі табиғи . монополиялық құрылымды реттеудің
экономикалық тетіктерін жетілдіру ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

3.3 Бизнес жоспар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .

Пайдаланған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .

Қосымша
КІРІСПЕ

Көлік саласы - Қазақстан Республикасының жалпы транспорт жүйесінің маңызды саласы бола отырып, олардың даму деңгейі мен техникалық жағдайы жалпы мемлекеттің, сондай - ақ жеке аймақтардың да экономикалық және әлеуметтік дамуына ерекше ықпал етеді.
Қазақстан Республикасында саяси - экономикалық және әлеуметтік қатынастардың тұрақтану жағдайында көлік саласын дамыту қазіргі күні экономикалық саясаттың маңызды басымдықтарының бірінен саналады. Көлік саласын тиімді дамыту, Қазақстанның әлемдік экономикамен ықпалдасуы, Отанымыздың әлеуметтік-экономикалық жағдайының тұрақтануы, бүкіл экономика жүйесінің ауқымды қызметімен тығыз байланысты. Нарықтық қатынастардың дамуы және Қазақстан экономикасы жүйесіндегі құрылымдық өзгеріс соңғы он жылдықта көлік саласының қызметіне, кәсіпорынының жұмыс ұстанымдарына және қоғамдық өмірдегі көлік саласының мәніне түбегейлі өзгерістер әкелді.
Қазіргі уақытта өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығының, өңдеуші орындарының тұрақты дамуы, транзиттік қатынастардың өрістеуі, коммуникациялар мен ақпараттың ғаламдық жүйелері, халықаралық экономикалық және қаржылық ұйымдар мен корпорациялардың іс-қимылдары, жүк және жолаушы тасымалдар көлемінің өсуі, сондай-ақ барлық елді – мекендер, аудандар мен облыстар арасында тұрақты көлік саласын дамытуды қамтамасыз етудің қажеттілігі республикада автомобиль жолдары желісін дамытудың маңыздылығын айқындата түседі.
Қазақстан Республикасы тәуелсіздік алғаннан кейін мемлекетіміздің көп салалы секторлары, соның ішінде орта және кіші бизнес, мұнай және газ өнеркәсібі, құрылыс кешендері экономиканың тұрақтануына елеулі әсер етіп отыр. Осы салалардың ішінде жалпы пайдаланудағы көлік саласының маңыздылығы, олардың техникалық жай – күйі мен көрсететін қызметтерінің сапасы халықаралық стандарттардың талаптарына жауап берген жағдайда ерекше орын алады.
Шаруашылықтың жаңа тәсілдеріне көшу көлік саласын дамытудың жаңа үлгісін қалыптастырумен бірге, көлік қызметіне үлкен өзгерістер енгізді. Республикада көлік саласы кешенін реформалаудың өз уақытында дұрыс іске асырылмауы, оны дамытудың жүйелі тұжырымдамасының болмауы көлікпен тасымалдаудың барлық түрлерінің бірнеше рет құлдырап, құрал жабдықтардың және қозғалтқыш құрылымдардың көнеруіне, көлік кәсіпорындарын жекешелендіру үрдісінде келеңсіздіктерге, ірі тасымалдаушыларды дағдарысқа ұшыратты.
Табиғи монополия экономиканың тұтастығы мен тиімділігін қамтамасыз ететін құрылымдық элемент болып табылады, сондықтан жұмыс сапасы мен оны басқаруды жетілдіру - мемлекет және бизнесті шын мәнінде біріктіріп қана қоймай, қоғамда табиғи монополияның және халықтың мүдделерін ескере отырып, табиғи монополияны мемлекеттік реттеу жүйесін жетілдіруге біртұтас және бірізділікпен қарастырған жөн. Мемлекет экономикалық жағынан олардың саяси және әкімшілік ресурстарға, табиғи монополияның қаржы ағымын бақылайтын кәсіпорын-тұтынушы монополиясына айналуына жол бермеу керек.
Белсенді реформа жүргізу кезінде көлік саласын дамыту мәселелерін жан-жақты зерттей отыра, нарық тетіктерін қалыптастыруға бағытталған тұжырымдама жасап, басқарудың жаңа технологиясын енгізу, әсіресе мемлекет тарапынан қолдау көрсетіп, саланы құрылымдық жағынан жаңғырту мәселелеріне терең ғылыми талдау жасау -экономикамыздың өзекті мәселелерінің бірі болып табылады. Табиғи монополияны басқарудағы ұйымдастырушылық, құрылымдық, заңнама негіздерінің жеткіліксіздігі тауар және қызмет көрсету нарығындағы тепе-теңдікті сақтауда қиындықтар туғызуда. Осыған байланысты, атап көрсетілген мәселелер мен оларды жоюдың амал-тәсілдеріне қатысты ғылыми болжам анықталды: біріншіден, табиғи монополияны институционалдық басқару және құрылымдық ұйымдастыру республикадағы әлеуметтік-экономикалық шарттарға сәйкес келмейді; екіншіден, табиғи монополистердің экономиканың дамуына ықпалы мардымсыз; үшіншіден, табиғи монополияны басқаруды реформалау нәтижесінде реттеудің нарықтық тетіктеріне бағытталған бірыңғай саясат қалыптасуы тиіс.
Дипломдық зерттеу жұмысының мақсаты - табиғи монополияның орасан зор әлуетін, еліміздің экономикалык әлуетін арттыруға пайдалану, оның нақты дамыту жолдарын қарастыру және елімізді дағдарыстан шығару олардың мүддесі мен жалпы ұлттық экономика мүддесі арасында шешім табу жолдарын қарастыру.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

1 Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә. Назарбаевтың Қазақстан
халқына жолдауы - Алматы, 19 ақпан, 2005ж., 156.
2 Әзербаев Е.Р. Перспективы и пути газовой отрасли в Казахстане,
Уральск, ИПК "Дастан", 1998, 2406., 936.
3 Алигужинов С. К. Мы работаем на благо людей // Транскурьер, №1,
1995,26.
4 Баяхметов Т. Б. Омаров Б.А. и др. Стратегия развития железнодорожного
транспорта: методы и модели // Сб.докладов Второй международной научно-
практической конференции «Транзит Евразии: взгляд в XXI век», Алматы:
ҚазАТК, 2002, 271-2756.
5 Баяхметов Б.Б., Омарова Б.А. и др. Инвестиционные проекты
железнодорожной отрасли Республики Казахстан // Сб.докладов Второй
международной научно-практической конференции «Транзит Евразии: взгляд
в XXI век», Алматы: ҚазАТК, 2002, 278-284 б.
6 Сатыбалдин Ә. Ә. Казахстан: нарық в АПК, Алматы, 1994, 3056.
7 Исенгарин Н. К. Кому владеть и управлять транспортом Казахстана //
Казахстан: экономика и жизнь, №7, 1993, 5-9 6.
8 Исенгарин Н. К. Транспорт - магистраль экономической интеграции в
СНГ, Алматы, "Атамұра", 1998, 256 б., 2266.
9 Есентүгелов А, Е. Перспективы формирования логистических систем в
общественном пассажирском транспорте Казахстана // Саясат, №4 2004, 39 6.
10 Баймүқанов Б. А. Эффективонсть управления естественной монополией
(на примере железнодорожного транспорта Республики Казахстан),
диссертация на соискание ученой степени к.э.н. по специальности 08.00.05 -
Экономика и управление народным хозяйством (по отраслям и сферам
деятельности), Алматы, ИЭ МОН РК, 2001, 1376.
11 Бекмағамбетов М.М. Методологические основы разработки
транспортного законодательства Республики Казахстан в условиях
становления рыночных отношений // Становление и развитие рынка
автотраснпортных услуг. Сб. Научных трудов. Алматы, АО НИИТ, 1997, 111
б.
12 Авдашев С. Б., Розанова Н.М. Теория организации отраслевых рынков:
Учебник, Москва, ИПЧ "Издательство Магистр", 1998, 3206., 286
13 Белоусов Н.И., Васильев Е.М., Лившиц В.Н. Реформирование
естетсвенных монополий в России: теоретический аспект // ЭКО, №4, 1999,
85-100 6.
14 Могилевкин И. Мировой транспорт: время перемен // Мировая
экономика и международные экономические отношения, №8, 1999, 59 б.

15 Смит А. Исследования о природе и причинах богатства народов, Москва,
Наука, 1992,5116.
16 Протас В.Ф. Микроэкономика: структурно-логические схемы. Москва,
Банки и биржи, 1996, 1266.
17 Чемберлен Э. Теория монополистической конкуренции. Москва, 1996,
176.
18 Ойкен В. Основные принципы экономической политики. Москва, 1995,
2556.
19 Макконел К., Кэмпбел Р. Брю Стенли Л. Экономика, Т. 1, Москва, 1992,
2286.
20 Шерер Ф., Росс Д. Структура отраслевых рынков: Пер. с английского.
Москва, Инфра-М, 1997, 36 б., 698 б.

21 Домнина И. Проблемы взаимодействия естественных монополий с
регионами. // Экономист, 1999, № 11, 306.
22 Гуськова М. Ф., Стерликов П. Ф., Стерликов Ф. Ф. Экономика: 100
вопросов - 100 ответов. Москва, Гуманит. изд. центр ВЛАДОС, 1999, 109-
1106.
23 Фишер С, Дорнбуш P., Шмалензи Р. Экономика. Москва, 1993,1636.
24 Еременко В. И. Законодательство о пресечении недобросовестной
конкуренции за рубежом // Советское государство и право, №12, 1991, 1176.
25 Гражданское и торговое право капиталистических стран /Под. ред. В. П.
Мозолина и М. И. Кулагина. Москва, 1980, 966.
26 Жидков О. А. Антитрестовское законодательство США. Москва, 1963,
34-356.
27 Рыночная экономика: Словарь / Под общ. ред. Г. Я. Кипермана. - 2-е
изд., доп. Москва, Республика, 1995, 306.

28 Frost G. E. Antitrust and Patents. - The United States Experience. -
«Canadian Patent Reporten>, 1972, May, Part 2, p. 180
29 Grendell T. I. The Antitrust Legislation of the United States, the European
Economic Community. Germany and Japan. - «International and Comparative Law
Quarterly», 1980. v. 29, №1, p. 69
30 American Economic Review», June 1970, pp. 265-283
31 A. E. Kahn. The Economics of Regulation. New York: «Journal of Law and
Economics». October 1964, pp. 61-70
32 Whist R. Competition Law. Butterworths, London, 1985, p. 89
33 Андрощук Г. Каким должен быть закон Украины «О недобросовестной
конкуренции» // Евразийское сообщество, 1998, №2, 62 б.
34 Merkin R., Williams K. Competition Law: Antitrust Policy in the United
Kingdom and the EEC. Sweet and Maxwell, London, 1984, p. 318-319
35 Гальперин В.М. и др. Микроэкономика, Москва, 1997, 129 6.
36 Ускенбаев К. Демонополизация производства - основа экономического
роста // Финансы Казахстана, 1999, №4, 68-716.
37 Скрыпник В.И. Энергетика России: естественная монополия на свободе.
// Общество и экономика, 1995, №9, 946.

38 Студенцов В. Государство и естественные монополии. // Мировая
экономика и международные отношения, 1995, №9
39 Никитин С, Глазова Е., Степанова М. Государство и проблема
монополии. // Мировая экономика и международные отношения, 1994, №7
40 Улыбышева Е. Антимонопольное регулирование в EC. // Мировая
экономика и международные отношения, 1994, №2
41 Антимонопольная политика в Казахстане. / Под ред. Своика П.В. -
Алматы, "КЛИШЕ", 1994, 1286.

42 Радостовец К.В. Ценовое и антимонопольное регулирование. /
Реформирование экономики Казахстана: проблемы и их решение. / Под ред.
Кенжегузина М.Б. Алматы, 1997, 1.4 тарау, 52-686.
43 Нұрманбетов Н. Естественные монополии: (Опыт и проблемы
регулирования и дерегулирования) // Мысль, 1999, №6, 406.
44 Лукашенко О. Государственный сектор в странах с развитой рыночной
экономикой (анализ опыта управления) // Вопросы экономики, № 10, 1993,
38-476.
45 Леонтьева Е. Государственный сектор в рыночной экономике //
Проблемы теории и практики управления, № 5, 1995, 246.
46 Нүрманбетов Н. Естественные монополийность казахстанских коров: (О
проекте Закона РК "О естественных монополиях", находящегося на
рассмотрении в Парламенте Республики Казахстан) // Столичное обозрение.
1997, 7 қараша, 4-56.
47 Барышев А.В. Монополизм и антимонопольная политика, Москва,
Наука, 1994,2376.
48 Михайлов А. ФПГ: принципы антимонопольного контроля //
Российский экономический журнал, 1997, №11-12, 256.
49 Yarrow G. Does Ownership Matter? // "Privatization and Competition. A
Market Prospectus". London, 1989, p. 55
50 Domberger S. Economic Regulation Through Franchise Contracts
//"Privatization and Regulation: The UK Experience". Oxford, 1986
51 Averch H., Johnson L. Behavior of the Firm Under Regulatory Constraint
("American Economic Review", December, 1962, vol. 52
52 Лейбенстайн. X. Аллокативная эффективность в сравнении с "X-
эффективностью", Теория фирмы, 1995, 477-5066.
53 Закон Республики Казахстан «О естественных монополиях» от 09 июля
1998 г
54 Қазақстан Республикасының 11.06.1991 жылы қабылданған "Бәсекені
дамыту және монополиялық қызметті шектеу туралы" Заңы
55 А.Н. Никифоров. Ценовое регулирование естественных монополий //
Вопросы экономики, 1998, №4,12-146.
56 Дрозд Н. Полурыночный - полуадминистративный метод загрузки
отечественных НПЗ сырьем вряд ли сработает при сохранении высоких цен на
нефть // Панорама, 2001, №10, 9 наурыз
57 Приказ Агентства по регулированию естетсвенных монополий
Республики Казахстан № 233-ОД от 14 ноября 2001 г. «О взаимодействии
территориальных департаментов Агентства с местными представительными
органами»
        
        Нормативтік сілтемелер
Қазақстан Республикасының Конституциясы (1998 жылдың 7
қазанындағы Қазақстан Республикасы Заңымен енгізілген өзгертпелер мен
қосымшалармен бірге) - Алматы, TOO «Баспа», 2001
2001 ... 2 ... ... ... Үкіметінің №
591 қаулысы
Салықтар және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдер.
(Салық кодексі) - Алматы, ЮРИСТ, 2002
1998 ... 9 ... ... ... ... ... ... жылдың 19 қаңтарындағы № 144-П «Бәсекелестік және
монополистік әрекеті ... ... ... ... ... ... ... «Табиғи монополиялар туралы» Қазақстан
Республикасы Заңы
1998 жылдың 15 қарашасындағы Қазақстан Республикасы Үкіметінің
№ 1713 қаулысымен бекітілген ... ... ... ... бәсекелестікті қорғау Агенттігі туралы» қарары
1992 жылдың 26 маусымындағы «Тұтынушылар құқығын қорғау
туралы» Қазақстан ... ... ... 6 тамызынағы Қазақстан Республикасы табиғи монополияларды
реттеу және бәсекелестікті қорғау Агенггтігінің № 59-ОД ... ... ... субъектілерінің тауарлары, жұмыстары,
қызметтеріне баға (тариф) бекіту және енгізу тәртібі туралы» ... ... МЕН ... ... - ... ішкі ... - ... ұлттық өнім
ЕО - Еуропалық одақ
ЕКҚБ - Еуропалық көмір-құрыш бірлестігі
ЕЭҚ - ... ... ... - Жеке баға индексі
МҚК - Монополия және олардың ... ... ... - Әділ ... ... - ... құн салығы
ҒЗжТКЖ - Ғылыми-зерттеу және тәжірибелік конструкторлық жұмыстар
ҒТП - Ғылыми техникалық прогресс
БАҚ - Бұқаралық ақпарат құралдары
АКК - Автокөлік ... - ... ... құн
ЖҚӨ - Жалпы қоғамдық өнім
ГБК - Газ бөлістіру компаниясы
ГКК - Газкөлік компаниясы
МТҮК - ... ... ... ... - Жолаушылар автокөлік кәсіпорны
ТШИ - Тікелей шетелдік инвестиция
ММӨӨБ - ... ... ... ... бірлестігі
АННОТАЦИЯ
Диплом жұмысының тақырыбы: Қазақстан Республикасының көлік
саласында табиғи монополия құрылымдарын мемлекеттік реттеу
Орындаған ... ... ... ... ... ... аса ... секторларының бірі
ретіндегі Қазақстан Республикасының көлік саласы алынды
Зерттеу пәні: Көлік саласындағы ... ... ... реттеу жүйесін қалыптастыратын ұйымдастыру-экономикалық
қатынастар жиынтығы ғылыми ... пәні ... ... ... ... ... аса ... секторларьшың бірі ретіндегі Қазақстан
Республикасының көлік саласы алынды.
Зерттеу мақсаты: ... ... ... ... ... ... мемлекеттік реттеу жүйесін ғылыми-тәжірибелік және
теориялық - әдіснамалық тұрғыда танып білу диссертациялық ... ... ... ... ... кіріспеден, 3 тараудан, қорытынды және ... ... ... Нарық жағдайындағы табиғи монополиялық құрылымдар қызметін ... ... мәні және оның ... ... ... ... монополия құрылымдарын реттеу әдістері мен формалары......
1.3 Көліктегі ... ... ... ... ... жағдайда Қазақстан көлік саласындағы табиғи - монополия
құрылымдарының ... ... ... ... Республикасының көлік саласындағы ұйымдастыру-
құрылымдық ... ... ... ... саласының даму көрсеткіштерін
талдау......................................................................
....................................................
2.3 Көлік саласындағы табиғи монополияны мемлекеттік реттеудің
негізгі ... ... ... саласындағы табиғи монополиялық ... ... ... ... ... ... реттеу жүйесін жетілдіруді дамыту.............
Көліктегі табиғи - монополиялық құрылымды реттеудің
экономикалық ... ... ... ... - Қазақстан Республикасының жалпы транспорт ... ... бола ... ... даму ... мен техникалық жағдайы
жалпы мемлекеттің, сондай - ақ жеке аймақтардың да ... ... ... ... ықпал етеді.
Қазақстан Республикасында саяси - экономикалық және ... ... ... көлік саласын дамыту қазіргі күні
экономикалық саясаттың маңызды ... ... ... ... ... ... Қазақстанның әлемдік экономикамен ықпалдасуы,
Отанымыздың әлеуметтік-экономикалық жағдайының тұрақтануы, ... ... ... ... ... ... Нарықтық қатынастардың дамуы
және Қазақстан экономикасы жүйесіндегі құрылымдық өзгеріс соңғы он жылдықта
көлік саласының қызметіне, кәсіпорынының ... ... және ... ... саласының мәніне түбегейлі өзгерістер әкелді.
Қазіргі уақытта өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығының, ... ... ... ... ... ... ... мен
ақпараттың ғаламдық жүйелері, халықаралық экономикалық және қаржылық
ұйымдар мен ... ... жүк және ... ... ... ... барлық елді – мекендер, аудандар мен ... ... ... ... ... ... етудің қажеттілігі
республикада автомобиль жолдары желісін дамытудың ... ... ... ... ... кейін мемлекетіміздің көп
салалы секторлары, соның ішінде орта және кіші бизнес, мұнай және ... ... ... ... ... ... әсер ... Осы салалардың ішінде жалпы пайдаланудағы көлік ... ... ... жай – күйі мен ... ... ... ... талаптарына жауап берген жағдайда ерекше
орын алады.
Шаруашылықтың жаңа тәсілдеріне көшу көлік саласын дамытудың жаңа ... ... ... ... ... ... енгізді.
Республикада көлік саласы кешенін ... өз ... ... ... оны ... ... тұжырымдамасының болмауы көлікпен
тасымалдаудың барлық түрлерінің бірнеше рет ... ... ... қозғалтқыш құрылымдардың көнеруіне, көлік кәсіпорындарын жекешелендіру
үрдісінде келеңсіздіктерге, ірі ... ... ... ... ... тұтастығы мен тиімділігін қамтамасыз ететін
құрылымдық элемент болып табылады, сондықтан жұмыс сапасы мен оны ... - ... және ... шын ... ... қана ... ... монополияның және халықтың мүдделерін ескере отырып, табиғи
монополияны мемлекеттік реттеу ... ... ... ... қарастырған жөн. Мемлекет экономикалық жағынан олардың ... ... ... ... ... қаржы ағымын бақылайтын
кәсіпорын-тұтынушы монополиясына ... жол ... ... ... ... ... көлік саласын дамыту мәселелерін жан-
жақты ... ... ... ... ... ... жасап, басқарудың жаңа технологиясын енгізу, әсіресе мемлекет
тарапынан қолдау көрсетіп, саланы құрылымдық жағынан жаңғырту ... ... ... ... ... ... ... бірі болып
табылады. Табиғи монополияны басқарудағы ұйымдастырушылық, ... ... ... ... және ... ... ... сақтауда қиындықтар туғызуда. Осыған байланысты, атап
көрсетілген мәселелер мен оларды ... ... ... ғылыми
болжам анықталды: біріншіден, табиғи монополияны институционалдық ... ... ... ... ... ... ... екіншіден, табиғи монополистердің экономиканың
дамуына ықпалы ... ... ... ... ... ... реттеудің нарықтық тетіктеріне бағытталған бірыңғай
саясат қалыптасуы тиіс.
Дипломдық зерттеу жұмысының мақсаты - ... ... ... ... ... ... ... арттыруға пайдалану, оның ... ... ... және ... дағдарыстан шығару олардың мүддесі
мен жалпы ұлттық экономика мүддесі арасында шешім табу жолдарын қарастыру.
1. Нарық жағдайындағы табиғи монополиялық құрылымдар ... ... ... 1. ... мәні және оның ... мемлекеттік реттеу негіздері
Табиғи монополиялар майда фирмаларға қарағанда ірі ... ... ... ... ... ... ... кез келген көлемде өсіре
алатындай сипатқа ие. Экономикасы ... ... ... ... ... ... ахуалында табиғи монополия пайда болады. Өнімді
жалғыз фирма ғана ... ... ... ... ... ... да
шығын аз болады. Басқаша айтсақ, кез ... ... ... ... ... санын ұлғайту әр қайсысының ... ... ... ... ... ... зораюына алып келеді. Елді мекендерді сумен
қамсыздандыру - табиғи ... ... ... ... ... ... сумен қамсыздандыру үшін фирма бүкіл ғимаратты қамтитын су
құбырлары жүйесін салуы ... Егер осы ... ... екі не одан ... ... бәсекеге түссе, олардың әрқайсысы өз су құбырын ... ... еді. Егер ... ... бір ғана ... ... ... онда
сумен қамтамасыз етуге кеткен шығынның орташа қосындысы аз болады. Егер
фирма ... ... ... онда ... жаңадан қосылғандар оның
бәсекелестігін бұзуы азаяды. Басты ... ... ... ... ... ... толық тәуелді монополиялар өздерін сенімді ... ... мол ... ... жаңа қалаушыларды тартады, ал одан
кейін нарықтағы бәсекелестік нығаяды. Керісінше, табиғи монополияның
нарыққа енуі ... ... ... ... секілді аз
шығынға қол жеткізе алмайтынын мойындады, себебі жаңа ... ... ... ... ... ... ... жағдайда, табиғи монополияның
пайда болу факторларының бірі нарық өлшемі болып қалады. Мысалы, тұрғындар
саны аз болса, көпір ... ... ... ... ... ол ... ... өтуді толығымен қанағаттандырады. Дегенмен, тұрғындар саны
көбейген сайын, көпірден өту жүктемесі өсе түсуі себепті бір не ... ... салу ... ... табиғи монополия нарығының кеңеюінен
бәсекелестік деңгейі өсуі мүмкін. Сонымен, жетілмеген бәсекелестіктен келіп
шыққан табиғи монополия, ерекше ... ... ... және ... ... пайдаланатын өзгеше құқыққа ие ... шыға ... ... ... бір ... ... тиімділігінен болса, тағы бір
жақтан, әлеуметтік қажеттіліктер шарт түзеді. Осыдан барып, ... ... және ... емес ... ... ... ... Табиғи монополияның экономикалык тиімділігі
үшін кірісті максималды арттырып, шығын шегінде салыстырмалы түрде бағаның
өсуінің алдын-алу шарт.
Демек, ... ... ... ... ... және ішкі ... ... байланысты. Бұл үрдісте ... - ... ... ... және оның ... ... ... мүмкіндік
беретін мемлекеттік реттеу тетіктері басты орын ... ... ... экономиканы қоса алғанда, ықпал етудің
барлық ... ... ... ... ... ... ғана дамиды (Сурет 1).
Сурет 1. Табиғи монополиялар жүйелерін ... ... ... ... салалық саясаттың тік және көлбеу
деңгейлерінің оңтайлы ықпалдастығы арқылы ... ... Дәл осы ... ... ... ... ... атқарады. Құқықтық нормалармен
айқындалған, экономикалық саясат белгілеген ... ... ... дәстүрлі даму негізінде қалыптасқан табиғи монополия жүйесінің
қызмет стратегиясы мен ... ... ... ... ... ... экономикалык көрсеткіштерге ықпалы мығым болса, көлбеу
байланыстар ... ... ... талаптар негізінде қалыптасады.
Блоктың келесі жүйесі жоғарыда берілген өлшемдердің барлығына белсенді
араласады және ... ... ... ... және ... ... көрсете түседі. Монополиялау және бәсекелестікті реттеу ... ... бірі ... ... реттеу болып табылады.
Бәсекелестіктің еркін дамуы ... ... ... алып ... бұл ... ... жаңа өндірістің туындауына қуатты ынталандыру болады
және ... бір ... не ... ... ... ... Тек ... үрдісіне және тұтынушылар мүддесіне қайшы
жағдайларда ғана монополияға ... ... ... ... ... тарапынан
жүргізіліп жатқан экономикалық саясатта, бір жақтан, үш өлшемнің жәрдемі
мен ... ... де, ... да) ... ... ретінде қуаттайды (жаңа салалар жасалатын база ретінде);
орталықтануға мәжбүрлеу (тек біріккен ... ғана ... ... ... ірі ... ... түзу ... не мешеу
салада, бірақ маңызды) және басқалар. Тағы бір жақтан орта және ... ... ... ... ... жүргізеді (монополиялық қатпарлар
монополияланбаған дәстүрлі базистің болуына ... ... ... бұл үшін шағын бизнесті қуаттайтын арнайы заң шығаруды қолданумен
бірге (бұл ... ... ... жеке ... ... ... ... Сөйтіп Қазақстанда экономиканың көлік секторы
кең капиталды болып табылады, инвестициялық ... ... ... ... ... ... ... сараланымдарының бірі болып
табылады және әлеуметтік ... ... рөл ... ... ... ... ... шоғырлану тән. Сонымен қатар 90-шы ... ... ... және орта бизнесті, оның ішінде экономиканың автокөлік
секторы да бар, ... ... үшін ... ... ... ... мысалы, шағын және орта ... ... ... ... сол ... ... саясатының кейбір шаралары
қолданылады және т. ... ... заң ... ... ... ... ... тепе-теңдікті басқаруды қолдау, нарықта "ойын ережесін" ресми
орнату, сондай-ақ ... ... ... ... Ол жалпы
шаралар жүйесімен тығыз байланыста болып, сол арқылы мемлекет нарыктық
қатынасқа және ... ... ... ... ... ... ... дөрекі және көз көрінеу тәсілдерін шектейді,
бәсекелестік ... ... ... ... ... ... ірі
корпорациялардың маңызды мүдделеріне ешқашан тиіспейді. Монополияға қарсы
әрекеттің ... ... ... ... ... үкімет тарапынан
жасалады және жүзеге ... ... бұл ... ... ... ... ... кіріп, бұл жекелеген іскерлер тобының
мүддесін, кейбір әлеуметтік топтардың ... ... ... ... ішкі
және сыртқы экономикалық, әлеуметтік, саяси ауқымның мүддесін білдіруі
мүмкін. Бұл, ... ... заң ... ... қолданудың және
монополияға қарсы саясатгың әсері ... ... ... ... өзгеріп отыратынын білдіреді [1].
Әр түрлі мемлекеттердің монополияға қарсы заң шығаруының ... ... көп ... олар ... Бәсекелестікті қорғау
және кеңейту; нарықта үстем болып ... ... ... ... ... бақылау; бағаларды бақылау; тұтынушылардың мүддесін
қорғау; майда және орта ... ... ... және ... секілді жалпы мақсаттарын анықтауға болады. Мұндай мақсаттарға
қол ... ... ... ... ... ... яғни ... ресурстарын тұрақты қолдануға, капиталдың салааралық
құйылуындағы тосқауылдарды алып тастауға, табысты тең ... ... ... т.б. алып ... ... [2]. ... ... капитал ауыстыру, нәтижесінде кірістің аймақтар бойынша бірдей
бөлінбеуі дәл осы ... ... тән ... ... алу ... өзі де ... ... құрамында болғаны аз
еместігі, оның монополияға қарсы реттеу сферасына белсенді араласуының ... ... ... бұл ... ... алу ауқымына тиесілі. Кәдімгі
коммерциялық бәсекелестік шектелген, мемлекеттік ... ... ... ... ... көтеруге не болмаса сатудың ... ... ету ... ие. ... ... ... ... әр түрлі торабы
өз кезегінде, шағын шеңбердегі сатушыларды тауар мен қызмет көрсетудің
бүкіл бір мемлекеттік ... ... ... ... ... ... жою үшін әр түрлі әдістер, негізінен бұлар - ... ... ... заңға сидыру мақсатында келісімге ... ... ... ... не ... ... бақылау орнату,
сонымен қатар осы әдістердің түрліше қосындылары қолданылады. Азаматтық
және қылмыстык ... да ... ... қарсы заңның әр түрлі
бөлімдерін ... және ... ... ... нақты жағдайға,
больш жатқан экономикалык үрдістердің ерекшелігіне байланысты. Қазіргі
жағдайдағы монополияға қарсы реттеудің бар ... оның ... ... қарай ой жүргізсек, осы уақытқа дейін қолданып келе жатқан белгілі
бір ... табу қиын ... ... ... заң шығару
бәсекелестікті реттеудің даму тарихында бір ғана бұл емес ... ... ... Бәсекелестік қатынастарды ретгеу ең алғаш, XIX ғ. ортасында
бәсекелестіктегі әділетсіздікті тыю, бәсекелестікті жүргізудің әдістері ... ... ... ... - ақша ... ұйымсыздықтан сақтау
үшін пайда болған. Бәсекелестіктегі әділетсіздіктен қорғау нарықтағы ... ... ... ... ... ... қарсы заң
бәсекелестіктегі шектеулерге бағытталып, бұл жеңіл өндіріс ... ... ... іскерлерге тиесілі болады [4]. Монополияға қарсы заң
шығару ... ... ... ... заңның екі түрінің тарихи
қалыптасқанын белгілеуге болады. Олардың біріншісі, ... ... ... ал ... ... ... ... құрылған және олардың бұзушылығын шектеген [5]. Сөз АҚШ ... ... заң және ... ... ... ... ... жағдайын бұзушылыққа қолданбауын бақылау ... ... ... заң ... ... болып отыр. Монополияға қарсы
заң шығарушы мемлекеттердің еуропалық ... ... ... ... тиым салу бойынша белгілі келісімдерді тіркеу қарастырылған.
Бұл келісімдер ... ... ... ... жағдайда олар жарамсыз
(осындай келісімдерді тіркейтін мемлекеттік ... ... ... немесе сот тарапынан) деп танылады. Бұнда ... ... ... ... ... өйткені тарихи
жағынан Қазақстанда монополиялық құрылымдарды мемлекеттің өзі ... ... ... ... арасындағы айырмашылықтар ұстанымдық
сипатта емес екенін айта кету ... Олар ... ... ... және ... ... көбірек байқалады сонымен
бірге монополияға қарсы заңдар қағидаларын әкімшілік пен сот ... ... ... жойылады. Мәселен, монополияға ... заң ... ... аргентина және басқа да мемлекетгер тарапынан
қабылданған. Ал еуропалық жүйе Батыс Еуропада ... ... ... ... ОАР мемлекеттерінде қызмет етеді. Жапония мен ГФР де осы екі заң
жүйесінің ... ... ... Бұл ... ... ... түсіндіруге болады: бұл мемлекеттердің ... ... ... ... тиым ... ... ... қатар
бұл қағидалардың кейбірлерін жоққа шығару қарастырылған.
Треске қарсы заң ең алғаш 1883 жылы Алабама штатында қабылданған. ... ... ... ... ... заң ... штатында қабылданады. 1889-1890
жж. мұндай заңдар Мэн, ... ... ... ... ... ... ... қабылданған болатын [6]. Көптеген штаттарда
треске қарсы заңдарды кабылдау осыған сәйкес заңды ... ... алып ... 1890 - жыпы ... Заңы деп ... заң ... АҚШ тағы треске қарсы заң шығарудың бастамасы болды. Осы заңның басты
ерекшелігі монополияға бейресми тыйым салу ... ... бұл ... ... заңдарына қарағанда біршама қаталдығымен
айырмаланды. Оның ... ... ... ... ... заң ... ... сауда мен коммерциялық іс-әрекетке ... ... ... әуел ... ... ... ... алмастыру және бөлу
(сату) сферасында бірігіп пайда бөлуімен түсіндіруге болады, одан ... олар ... ... ... ... т.б. ... бола бастады. Бұлардан
басқа, бірінші дүние соғысына дейін монополияға қарсы заңдар аз ... ... ... ... қайшы келетін еді. Экономиканы
мемлекеттік реттеуге көшумен байланысты треске қарсы заңдар, жалпы ... ... ... ... ... белсенді қолданыла бастады. Бұл
монополияға қарсы заң шығаруды жаңа ... ... ... ... 1914 жылы ... ... Заңы және ... сауда
комиссиясы туралы заңдар Шерман заңын ... ... және ... ... ... товарларды сату, акциялар ... ... ... ... ... ... төмендетуге алып
келетін, диктатурамен сабақтасқан және басқа ... ... ... ... ... [7]. ... бұл үш акт нормалары бұдан
кейінгі өзгертулер мен толықтырулар арқылы АҚШ тың ... ... ... ... ... қарсы реттеудің ары қарай дамуы осы іс-
шаралармен үнемі жаңа ... ... банк ... байланыс, көлік
тағы басқалар қамту және бұл іс-әрекетті заңдарға кіргізу жолымен жүрді.
Бұлардан басқа, АҚШ та ... ... ... бақылайтын арнайы
агенттіктер құрыла бастады. Қазіргі кезде көптеген дамыған капиталистік
мемлекеттердің монополияға ... ... ... бөлістіру, сату
сферасында, ал қызмет көрсету сферасында аз дәрежеде қолданылады. Дегенмен
кейінгІ кездерде көптеген мемлекеттердің заң ... ... ... көлік секторына үкіметтің араласуының кеми түскен ... ... егер ... кейін (40-50 лок.) монополияға қарсы
зандар, негізінен нарықтық қатынастарды реттеуге бағытталып және ... ету ... ... ... ал ... кезде дамыған
мемлекеттердің заң шығарулары ... ... ... және ... ... мен ... ... құрылымдарын есепке ала
отырып шоғырландыру, олардың даму қарқыны мен ... тағы ... ... ... ... монополияға қарсы заң шығару белгілі бір
мөлшерде экономикалық өмірдің барлық жақтарын дерліктей белгілеп тұрады.
Мысалы, канадалық заң ... ... шек ... алып келетін
белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... 1947 ж. Жапонияда қабылданған «Жеке
монополиялармен еркін сауданы ... ... ... салу ... Заңы
кәсіпорындардың бәсекелестік мүмкіндіктерін жоққа шығаруға әкеліп
соқтыратын басқа кәсіпорындардың кез ... іс- ... ... ... мен іс-әрекетіне тыйым салады [14]. Егер монополияға қарсы
заңдардың қолдану сфераларын ... ... ... ... ... ... заң шығарушылық тек қана ... ... ... ... ... айтқанда фирмалардың операцияларын ұлттық
аймақ шегінде ғана ... ... Тек АҚШ, ... және ЕЭҚ заң ... ... ғана ... екендігі байқалады. Дегенмен,
кез келген заң ... ... ... ... ... да өзіндік
жетімсіздіктері бар. Мәселен, монополияға қарсы зандарды басқа ... ... ... ... мен ... ... ... не болмаса
қолданулар шектеулі. Көптеген елдерде бұлар ауылшаруашылығы, ... ... ... радиобайланыстар, қоғамдық көлік, электрмен
қамсыздандыру, газбен қамсыздандыру, сақтандыру, биржа және ... ... ... ... ... ... ... қызметтер
антимонополиялық реттеу салалары болып табылады. Бірқатар мемлекеттерде
монополияға ... заң ... ... ... иелік ететін жекелеген
кәсіпорындар мен саудаға қолданылмайды. Монополияға қарсы заң шығару әдетте
фирмаішілік операцияларға, кәсіподақ ... ... ... еңбекақыға байланысты және еңбек ... ... ... ... ... ... сферасындағы
операцияларға қолдану да шектеулі. Бұлардан басқа, барлық ... ... ... ... ... ... ... мен
бірлескен іс-әрекеттерді, өндірістің тиімділігін арттыру және ҒТП ны
дамытуды, сондай-ақ ұлттық ... ... аса ... ... ... Ұлыбритания мен АҚШ заң шығарулары бағаның өсуі мен
төмендеуіне қатысты шектеулерді, келісімдерді реттемейді; ЕЭҚ заңшығарулары
тұтынушылардьщ ... ... ... болса келісімдер мен біріккен іс-
әрекеттерге тыйым салмайды; ... ... ... салынғандардың ішінен
"табиғи монополия" деген секілді ... - ... ... ... т.б. жол ... ... монополияға қарсы заңдардьщ
толығымен не болмаса ... оның ... ... жартысынан көбіне
қолданылмаған ахуалдар аз емес.
Қазіргі күні ... және оның ... ... ... ... ... ... бәсекелестік. Басқаша айтсақ,
монополизмнің келеңсіз салдары бәсекелестікті ... ... ... ... ... тиімділігін жабуы мүмкін. Бұған,
патенттік заң шығарудың еуропалық жүйесін ұстанатын Ұлыбритания ... бола ... ... ... бұл ... треске қарсы заң
шығаруларға қарағанда босаңдау, өйткені олар ... ... ... (келісім) саясаты ізімен жүреді және іскерлердің шаруашылық ... ... ... араласуын кеміте түсті [15]. ... ... ... ... аймақтық Еуропалық одақ деңгейінде
көбірек көрініс тапты. ... ... ... ... салу ... ... мен ... бірлестігі) және ЕЭҚ ... ... орын ... Бұл ... ... өндірістік сипаттағы
маңызды да көлемді көздер баршылық, атап ... ... ... мен ЕО ... ... ... және соттық актілерді
айтуға болады. Теориялық жоспарда бәсекелестікті реттеу проблемасын ... ... кең ... біз бұны ... ... ... ішінде қарастырамыз, бірақ олар екі тармаққа бөлінеді:
бәсекелестіктегі арсыздықтардан қорғау ... және ... ... ... ... дамыған мемлекеттердің заң шығару тәжрибесі бәсекелестіктегі
әділетсіздіктерге тыйым салуды құқықтық реттеу туралы әр түрлі көздер және
монополиялық іс-әрекетті ... ... ... жеке ... және бәсекелестіктегі арсыздықты тыию ... ... ... ... ГФР, ... Жапония); бәсекелестіктегі әділетсіздікті
тыю аумағындағы монополияға қарсы заңдар және ... ... ... (АҚШ, ... әділетсіздікті және монополистік іс-әрекетті ... ... ... заң ... ... социализмнен кейінгі
«өтпелі экономикадағы» (Болгария, Венгрия, Молдавия, ... ... ... ... ... ғана тән [16]. ... ... заң шығаруларын талдау мынадай құқықтарға қарсы істерді
бөліп ... ... ... ... ... ... ... тік
шектеу, саудада үстемдік ... ... ... ... да бәсекені
шектеулер. Бәсекені көлбеу шектеулер өндірістің бір ғана деңгейінде жұмыс
істейтін не ... ... ... ... бөлістіруде тараптар
арасындағы келісімдер ретінде анықталады. Олар ... ... көп ... ... ... ... түрленуі мүмкін.
Көлбеу шектеулерге жататындарына сауданың бір ғана шартын ... ... ... ... ... ... бөлетін, сонымен бірге ... ... ... ... ... санкцияларын қоса
алғанда, картелді келісімдерді жатқызуға болады. ... ... ... ... заңдарды жіті бұзушыларды да жатқызады. ... ... бір ... ... қоятын шарттар қабылданады,
өйткені саудада билік жүргізіп отырған ... ... ... ... атау мүмкіндігіне ие. Бәсекені тік шектеулер санатына негізінен
ерекше сауда операциялары (белгілі бір алушыға ғана сату немесе белгілі ... ғана ... алу ... сөз ... ... ... келісімдер жатады,
байланыстырушы келісімдер (мәжбүрлеу ассортиментін сату, басқаша айтқанда
сатушы негізгі ... ... ... қатардағы тауарлар алумен
сәйкестендіргенде, негізгімен байланысты), екінші қайтара сату бағаларын
орнату ... ... ... ... өндіріс меншігіне (беру
келісімдері және лицензиялық ... беру ... ... ... ... бәсекені көлбеу шектеулерден тік шектеулерді ... ... ... ... ... ... ... қатысты құқықтарды
қиылысқан лицензиялауда немесе бәсекелес кәсіпкерлер бірін-бірі ... ғана ... ... ... ... да ... саудадағы озық ахуалын квалификациялауда бірқатар факторлар
ескеріледі, атап ... ... ... ... оның ... ... өнімдерінің саудаға түсуі мен сатылуы, басқа ... ... және ... да ... ... ... тосқауылдар, сондай-ақ бәсекелестің басқа да кәсіпорындарға
қайрылу мүмкіндігі. Жоғарыда ... ... ... ... ... заң ... ашық, айқын. Ұлыбританияда жеңіл өндіріс меншігі
аумағында құқық қарсы әрекеттердің ... ... ... ... көлбеу және тік болып бөлінеді. Реттеу субъектілері болып мемлекеттік
басқару ретінде федералды және ... ... ... ... ... ... заң ... орындаушылар және соттаушылар ұстанымдары
негізінде бөліп қолданады [34]. ... ... ... монополияға
қарсы саясат - бұл бір жолғы шара ... ... ... іске ... ... ... (экономикалық ахуалдарға қарай бейімделіп алмасып
тұрса да), ... және ... ... ... ... ... ... реттеуде қолданатын шараларды, әр түрлі өлшемдерде
жіктеуге болады. Бұл күнделікті тәжірибеде аяқастынан қолданатын шаралар,
тиым ... ... шек ... ... т.б. болуы мүмкін.
Белгіленген бір ... ... ... ... кез ... ... ... көрсетіледі: реттеу мақсаты; реттеулер қамтитын экономика
секторларының шекаралары; реттеуді жүзеге асыратын үкімет ... мен ... ... ... ... ... ... әдістері мен аспаптарын таңдап іріктеп алу кіреді. АҚШ - тағы штаттар
аралық сауда жөніндегі ... ... ... ... және ... да көлік
түрлерін бақылайтын Комиссиясының ... ... ... қарастырып
көрелік (бұл бізге мұнайгаз кешеніндегі негізгі ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттік
институттар статустары негізгі роль ойнайды, атап ... ... ... ... ... яғни ... ... Олар атқарушы биліктің
органы ретінде өз іс-әрекетінде қолданылып жүрген заңшығаруларды басшылыққа
алады, және ешқандай жоғары биліктерге ... ... ... ... ... ғана ... ... Осы статус күшімен штаттар аралық сауда
бойынша Комиссия өзінің құзыретін билік басында отырған екі саяси партияның
ешқайсысына ... ... ... ... ие, ол ... ... қауіпінен сақтандырылған. Комиссияның іс-әрекетін өзгерту тек қана
конгресс шешімімен жүзеге асады. Комиссияның алдына ... ... ішкі ... толық жауап береді. Комиссияның іс-әрекеті ... ... ... арасындағы тең салмақты реттеуде бәсекені
алмастырады, баға ... ... ... және ... ... ... көздейді. Сонымен монополияға қарсы ... ... да ... саласындағы оларда жүріп жатқан шаруашылық
үрдістерді реттеуге ... ... ... мемлекеттік ықпал етудің
белгілі бір аспаптар жүйесін қолдануды қарастырады. Бұл ... ... ... ... ... ... ойымызша, мынадай базалық
блоктарды бөлуге болады:
мемлекеттік құқықтық тетіктер;
реттелуші салаларға жеке капиталды жеткізу шарттарын белгілеу;
- баға жасау тетіктері.
Өнеркәсіптері бұрынғы ... ... ... мұра ... біздің елімізде қызметтің әр түрімен айналысатын ... ... ... бар, ... ... реттеу мәселесі
және нарыққа енген мекеме-монополистердің рөлін арттыруға жол бермеу ерекше
маңызды болып табылады. Сөйтіп, шетелдік тәжірибені ... ... ... бар. ... ... мен Қазақстандағы биліктік
бақылау органдарының антимонополиялық саясатты жүзеге асыру ... ... ... бір-біріне ұқсас. Алайда монополиялық жоғарғы
баға анықтамасына және мекеме-монополистердің ... ... ... ... ... ... айырмашылығы бар.
Осыған байланысты бақылаушы органдардың қоғамға пайда келтіру ... ... ... ... ... ... ... шараларын
әзірлеуі антимонополиялық басқарудың маңызды мәселелерінің бірі ... Ол ... ... ... ... ... ... жүзеге асырыла алады. Бұл шараларды, біздің ойымызша, сүлбамен екі
топқа бөлуге болады.
Бірінші топ - монополиялық құрылымды қолдау үшін: ... ... ... ... деңгейде белгілеу; жаңа технологияға мақсатты түрде қаржы
бөлу және т. б. ... ... құру ... ... ... ... тікелей араласу шаралары.
Екінші топ - табиғи монополиямен үйлесетін және оны қоғамға пайдалы
деңгейде тиімді тәртіппен ... ... ... ... ... ортаны құру
және қолдау үшін мемлекеттің жанамалай ... және ... ... ... тобы арқылы) араласу шаралары. Қазақстандағы
қоғамдық әл-ауқаттың ең көп шығындары ... ... ... ішкі ... басымдылық күшінде мекеменің- табиғи
монополистердің ... мен ... ... ... ... болатынын
атап өткен жөн.
Осыған орай, біздің зерттеуіміздің барысында осы мекемелердің тауарлары
мен кызметтеріне «әділ» тариф белгілеу мәселесін қарастыру ... ... ... ... және ... формаларына байланысты
туындаған мәселелерді қарастыру қажеттілігі туындады.
2. . Табиғи монополиялық құрылымдарды реттеудің әдістері мен ... ... ... ... ... ... ... күші, оған қарсы тұруға қабілетті тек қана ... [36]. ... ... оларға шек қоятын және нарықтық ортадағы әрекет,
жорықтарының ... ... ... мемлекеттің ролін күшейтуге
бағытталып, жекелеп алғанда тариф саясаты төңірегінде, бақыланбайтын жеке
монополияны, мемлекеттік монополияны шектеу, ... ... ... ... ... бұру ... тиіс. Мемлекет алдында күрделі мәселе
тұр - ол ... ... зор ... ... ... әлуетін
арттыруға пайдалану, оны нақты дамуларға итермелеу және ... ... ... мүддесімен жалпы ұлттық экономика мүддесі
арасында ... ... ... ... ... мынадай тұтқалары
бар: мемлекеттік меншік, компаниялардың іс-әрекетін ... ... ... ... ... ... ... және монополиялық
субъектілердің іс-әрекетінің шегін ... ... ... реттейді,
олардың қызмет сапасының минималды стандартын белгілейді. ... ... ... ... оларды реттеу не болмаса іс -
әрекетін шектеу түрғысынан ғана қарастырылады. Әйтсе де табиғи монополия іс
- ... ... ... ... ... ... болып табылады.
Сондықтан табиғи монополия проблемасын мемлекеттік басқару аясында тұтас
қарастыру бұдан кейінгі зерттеулердің негізі бола ... ... ... даму ... және ... ... өзара қатынас аспектісінде, сонымен бірге мемлекетпен де
бірыңғай ұстанымдарға негізделеді. Осыдан барып, табиғи монополияның ... ... ... мен ... ... заңдылықтарын жасау
кешенді және жүйелік сипатқа ие ... Көп ... ... ... табиғи монополия аясын жүйе ретінде ... ... ... ... Осы ... негізінде монополияға қарсы заң шығару,
тарифтік және ... ... ... монополия субъектілерінің
ұйымдастырушы құрылымдары қалыптасады. Қазіргі таңда ... ... ... ... ... басқару проблемасы жеткілікті
зерттелмеген, ал осының өзі ... ... ... ... ... сәттері болып табылады. Дамыған елдердің тәжірибесі
көрсеткендей, реттеу жүйесі мемлекеттік басқару формасында ... ... ... бұл ... бөлім ретінде қарастырылады. ... ... ... ... ... маңызы,
ең алдымен, мемлекет атқаратын ролімен, сондай-ақ нарықтық жағдайда
экономиканың мемлекеттік секторының ... ... ... анықталады.
Батыс Еуропалық бірқатар ... ... ... ... сондай-ақ АҚШ, Жапония секілді басқа да елдердің дәстүрлі
ұсыныстарына ... ... ... ... айта ... бөлек тағы да бір ерекшелігін атап өту ... ... ... ... қашанда мемлекеттік кәсіпорындардың мүліктеріне
қарағанда көп. Бұл, мемлекетке кіріс әкелетін ... табу ... ... ... коммерциялық құрылымдардан басқа, коммерциялық емес
ұйымдардың да болуымен ... олар ... ... ... мемлекеттік секторды ұйымдастырудың ерекшелігі
және шетелдерде қалыптасып қалған мемлекеттік реттеу жүйесі олардың тарихи
және экономикалық даму ... ... ... ... меншігін реттеуді макродеңгейде талдауда әдетте үш моделді бөліп
қарастырады -америкалық, батыс еуропалық және ... [46, 47]. ... ... ... ... келе ... бір қатар
жағдайлардың бар екені белгілі болды. Мәселен, АҚШ та ... ... ... 20% ... бұл Франциядан төмен, ал ГФР және
Ұлыбританиядан жоғары. ... ... ... ... ... ... салу ... өз мойнына алады, меншікті капитал үшін
коммерциялық қызығу тудырмайтын шаруашылық салаларына инвестициялар ... ... ... ... жаңа әрі ... ... ... электрондық, лазерлік және ғарыш өндірісіне жұмсалады. Мемлекет
өз қаржысының 90% ын авиация ... және ... ... 70% ға ... және ... ... жұмсау арқылы ... ... ... АҚШ та ... ... ... ... Конгресс шешімімен түзілген ... ... ... ... істеп тұратын комиссиялар жататынын атап
айтуға болатыны белгілі болды. Мәселен, ... ... - ... ... ... ... "Тенесси
аңғарын басқару", "Табиғи ресурстарды игеру бюросы" ... ... ... ... Мемлекеттік атом өндіру кәсіпорыны атом
энергиясы жөніндегі Федералдық комиссияға бағынады, ... табу ... -АҚШ ... ... және т.б. Мемлекеттік секторды басқарудағы
америкалық моделдің ерекшелігі болып мемлекеттік кәсіпорындарды оперативті
басқару және ... жеке ... ... өткізіп беру больш
табылады. Мемлекет өзінің басқарушыларына ... ... ... да бере ... ... меншіктеуші ретінде мемлекет
бұлармен ... ... ... сату ... де өз ... алады, және
сәйкес тапсырушыларды да ... ... ... те ... моделді
Қазақстан жағдайына қолдану біздің елімізде экономиканың мемлекеттік
секторын қысқартуды ... ... ... жаңғырту барысында,
бұрынғы тік- иерархиялық басқару жүйесінде істеп тұрған ... ... ... ... ал оларды алмастыратын жаңалары жасалмады.
Бұлармен бірге АҚШ та ... ... ... іс-әрекетін
реттеу және үйлестіру ... ... ... ... ... ... түзіледі. Олар кәсіпорындардың бағыныштылығына ... ... мен ... ... ... бұл өз ... ... соңғысының табысты қызмет етуіне кедергі болады. ... ... ... ... өзі оны ... ... өткізіп беру бойынша келісім-шарттарды түзу процесіне араласу
дәрежесін ... ... Бұл ... ... ... іскерлік
жұмысын барлық үш тарапқа бірдей өзара пайдалы ... - ... ... ... ... Біздің шарттарымызда еуропалық моделді
пайдалану, бір ... ... ... ... тән ... ... талап етеді. Тағы бір жақтан, Шығыс Еуропаның ... ... ... ... ... Кәсіпорындарды реттеу жүйесінің
дәстүрлі батыс ... ... осы ... әр ... мемлекеттері
қалыптастырады, олар көптеген өлшемдер бойынша ұқсастықтарға ие. ... ... ... ... ... және басқа көптеген
қазақстандық сауда-саттықта жұмыс істейтін ... ... ... ... Бұлардан бөлек, көрсетілген елдердің әр қайсысында өзіне
тән мемлекеттік сектордағы басқару ... ... ... ... ... АҚШ тағы секілді мемлекеттік меншікті басқару,
кәсіпорын іс-әрекетіне араласушы құқықтық ұйымдастыру фирмаларымен ... үлес ... ... Бұлардың ішінде - ұзақ
мерзімді парламенттік не болмаса үкіметтік қаулылары негізінде істеп ... емес ... және ... мен ... ... ... емес ... (30-35% мемлекеттік
кәсіпорындар); мемлекет тарапынан сәйкес органдар мен мекемелер, холдингтер
арқылы жанама түрде бақыланатын, мемлекеттік және ... ... ... ... ... ... кәсіпорын (65-70% мемлекеттік
кәсіпорын). Италияда мемлекеттік ... үлес ... 42% ... ... ішінде жеңіл өндіріс 30%, бұл ... ... ... ... ... ... ... Мұнда меншік
компанияларды құлдыраудан сақтау бойынша мемлекеттік операциялардың ... жаңа ... ... ... ... ... жүзілік
соғысынан кейін мемлекеттік сектордың тұрақты дамуымен сипатталады. Осы
уақытқа ... ... ... бұл елде ... ... ... ... болып келеді. Бірақ ол нарықтық қағидаларға
сүйеніп даму барысында, негізгі өнім мен ... ... ... ... ... ... ... реттеушісі. Мемлекет өз
меншігін, баға саясатын жүргізуде, еңбек ... ... ... ... монополияға қарсы іс-шараларда аспап ретінде ... ... ... ... ерекшеліктері ретінде үш ірі
мемлекеттік компанияның мүліктерінің мемлекеттік мүліктер ... ... ... - жоғарыда ескертілген ИРИ, ЭНИ және акционерлік
араласу мен өңдеуші өндірісті қаржыландыру ... ... ... бюджет қаржысынан түратын, облигация эмиссияларынан, ... ... ... ... ... ... алынған, қуатты мемлекеттік қаржылық холдинг ... ... ... ... басқа да елдерінде түзілген,
мысалы, Ұлыбританиядағы кәсіпорындарды Ұлттық ... ГФР де ... Бұл ... ... мен ... жарғыларында көрсетіліп,
онда олардың ниеттерін орындауды қамтамасыз ... ... ... іс-әрекетінің әдістері айқындалған. Барлық
елдерде мемлекеттік холдингтердің, сонымен бірге ... да ... ... ... бақылауында болып үкімет тарапынан белгіленеді.
Ал мемлекеттік кәсіпорындардың үстінен сәйкес министрліктер қарайды ... ... ... және ... ... жетекшілікті,
министрліктердің жергілікті өкілдері ретінде үкімет қызметкерлері іске
асырады. ... ... ... ... есеп ... мысалы,
Францияда есепшілер палатасына. Мемлекеттік кәсіпорын құлдырауға жатпайды,
олардың ... ... үшін ... Жеке компаниялардан
айырмашылығы, оларға, басқаруда ... ... үшін ... кәсіпорынды жою түріндегі санкциялар қолданылмайды. Бірақ бұл
мемлекеттік кәсіпорындар салық төлеуге, бухгалтерлік есеп жүргізуге ... ... ... мен ... сөйкес басқа да қаржылық
құжаттарды тәртіп ... ... ... ... ... ... корпоративті басқару жүйесі Батыс Еуропа елдеріне де тән екенін
белгілеуге болады. Бұлармен бірге мұнда әлеуметтік-экономикалық ... ... ... ... ... ... ... негізгі
әдістері болып, осы күні кейбір өзгертуге үшырап отырған ... ... ... ... жеке ... ... ... және т.б.
дамытудың мемлекеттік бағдарламасының сипаты және бағдары ... ... ... жүзеге асыруға бөлінген ... ... ... ... де тәжрибеде орын алуда, ал шығындар
жекелеген фирмалар мен ... ... ... есебінен
жабылады.
Табиғи монополияны кіріс нормаларын шектеу арқылы реттеу, ... қосу ... ... ... АҚШ та кең ... ... ... Компанияларға белгілі бір көлемде салықтан кейінгі түсімнен
таза кіріс ... ... ... ... ... ... ... іс-
әрекет аспектілері - тарифтер, ... ... - ... ... (АҚШ та ... ... ... ұйымдарда, штаттарда,
графстволарда және муниципалитеттерде), жіктеп отырып құқықтық реттеулер
жүргізіледі. Бұлардан басқа, мұнда ... ... ... ... ... төмен де коммуналдық кәсіпорындар бойынша кеңестерді көпшілік алдында
тыңдаулар өткізіліп ... ... ... ... ... әділетсіз алалаудан сақтау үшін бөлшектенеді. Тарифтер әрбір сатылушы
не болмаса қызмет сипаты үшін орнықтырылуы керек, бұл әдетте ... ... ... негізінде жалпы шығындар бойынша ... ... ... сату ... тікелей шығындар көлемі, ... ... ... ... ... ... компания оларды қайта қарау
талабымен қайрылғанша жұмыс істей береді, ал бұл көп жағдайда кіріс ... ... ... ... ғана жасалатын шара. ... ... ... ... ғана ... алып қоймай, сонымен бірге
олардың құрылымын өзгертуге де тіпті кейде оларды ... де ... ... ... мынадай үш кезеңнен тұрады: 1) ағымдағы
шығындарды анықтау; 2) инвестиция; 3) ... ... ... ... ... ... тек қана таза ... ғана түрмайды. Штаттардың көпшілік комиссиялары, барлық
компанияларға тең ... ... ... ... ... ... баға мен ... алудан, не болмаса жоғары еңбек ақы ... ... ... ... ... бас тартудан, және қызмет
көрсету салдарынан артық шығындарға ... ... ... ... - осы ... ... пайдаланудағы кәсіпорындарды
реттеудегі ең бір күрделі аспектілерінен болып саналды. Капиталдық
салымдарды ... ... ... ... алу ... ... соң); ... қалпына келтіру бағасында; және ең ... ... ... ... ... осы ... көрсетуге
пайдаланған жабдықтау емес. Іс ... ... ... ... алу ... бағалауға жол беріледі, себебі оны ... ... ... анықтау өте қиын. Мүмкін болған кірістер ... ... ... Оның ... шегі ... ... бағасы, ал
жоғарғысы - инвестициядан алынған түсімдер болып олар да сол бәсекелес
саладағы ... ... ... ... ... түсімдер
нормасыньщ үлкендігін есептеу көптеген таза техникалық сұрақтарды ... ... ... ... ... бағасы болып не нәрсе қабылдануы
керек - нақты компания үшін берілген баға ма ... ... ... па, ... ме ... болашақта күтілген үлкендігі ме; түсімді есептеген
кезде салықты ескеруді қалай жүзеге ... ... ... бе ... ... ... ма. Компанияның рұқсат етілген түсімі, қолданыла ма
жоқ па оған қарамастан, еңбек ... ... ... ... ... мен қағидаларын тиімді пайдаланған жағдайда, бүкіл
капиталға есептеледі.
Реттеудің мұндай моделінің артықшылығының ... ... ... ... ... ... бере отырып оның тұтынушылар мен
өндірушілерді қорғауына, сондай-ақ көрсетілген ... әділ ... ... ... ... монополиялық жағдайын пайдаланып
орынсыз жоғары шығындар түрінде не болмаса түсімдерді өсиет ету ... ... және ... ... ... ... ... қарағанда, бұл модель орнықтырылған баға
қалыптастыруды ынталандырады ... ... ... ... және ... тұтынушылардың өтеуіне жол береді. ... ... ... кіріс» қағидасы бойынша жүргізілуінің кемшілігі
болып капитал салуға ынталандыруды бұзуы, шығындарды олардың бірінен ... ... ... ... ... әр ... ... нарықта қызмет істесе) жасауы, қызмет көрсету шеңберін кеңейтуге
ынталандырудың жеткіліксіздігі саналады. Белгілі шарттарда, атап ... ... ... етілген нормасы капиталдың ... ... бұл ... артығымен инвестициялауға ынталану пайда болады. Кейінгі
уақыттарда АҚШ та реттеудің бұл моделінен бас тарту ... ... ... бұл ... ... ... бар.
Біріншіден, тұтынушылар зейін қоятын мәселенің ең бастысы және бірегейі -
баға деңгейінің өлшемдері.
Екіншісі, әр ... ... ... ... мен ... ... мүмкіндігі.
Үшіншісі, компаниялар және реттеуші органдар үшін процессті жеңілдету.
Компания тарифтердің деңгейі мен құрылымын ... ... ... ... ие, ал ... ... зерделейтін ауыр тәртіпке
және инвестициялық бағдарламаның алыс болашағын пайымдауға араласпауы
керек.
Төртіншіден, ... ... ... ... ... пайданы зерделеу мен X ... ... ... ... ... ... сүйенсек дефлятор динамикасы мен шығын бағасының ... ... ... X ... ... ... ... керек.
Берілген «дефлятор-Х» моделі тиімсіз жұмсалған ... және ... ... ... онша тәуелді емес. Себебі компанияның
барлық түсімді өзіне ... ... бар, бұл ... ... ... ... ... өндіріс тиімділігін арттыруға ынтасын арттыра
түседі. X өлшемдерін дұрыс анықтаған ... ... ... бір ... тұтынушыларға, бұрынғыға қарағанда төмендетілген
баға түрінде беріледі [51]. Дегенмен, бұндай реттеулер моделін пайдалануда
инвестицияның ... ... ... секілді ахуалдар көрініс беруі
мүмкін. Мұнда кіріс нормаларының тербелу мүмкіндігі, түсімнің ... ... ... моделдерге қарағанда айта қаларлықтай жоғары.
Сондықтан кейбір зерттеушілердің ... ... ... ... болған
кезеңдерде реттеуші органдарда тарифтерді қатайту, ал кірістер төмендеген
кездерде, керісінше оларды босаңсыту секілді ... ... ... ... инвестицияларға тәуелділігін, және реттеуші органдардың
болашақтағы іс-әрекеті өндірушілерге ... ... ... ... шектеулер қою арқылы кірістің азаюына аз да ... ... ... ... ... ... ... арттыруға
мүмкіндік береді, өйткені фирма (жоқ дегенде ... ... ... ... ... ... ... Дегенмен, ынталандырушы
тиімділік, көбінесе бағаны ... ... ... ... ... ... дәл ... және қаталдығына байланысты болады [52]. Көрсетілген
X ті қайта қарастыру түрлерінің белгісіздігі капиталдың бағасының өсуі не
болмаса оның ... ... ... ... X ті ... ... анықтамаларының да теріс жақтары бар, өйткені ол шығынды
төмендету мен бағаны төмендету (мүмкін болған) арасында ... кері ... ... X ... ... ... ... тиімділігін
жоғарылату ерікті түрде емес мәжбүрлеу түрінде болады. Бұл жерде олардың өз
қүлшыныстарына үміт артуға ... - ... ... ... ... ... ... қысқа мерзімді пайда тауып кірісті өсіру қатаң X
арқылы жабылуы мүмкін және сол ... ... ... ... мен тіпті ағымдағы кезеңде де оның төмендеуіне алып ... ... ... ... ... ... ... тиімділігі
салыстырмалы түрде алғанда, жақын арада тарифтерді қайта қарау байқалмаған,
бірақ оны нөлге дейін ... ... ... ... ... өте зор.
Басқаша айтқанда, қайта қарау сәттері жақындаған сайын ... өз ... ... ... ... ... болады, сол арқылы ол өзі
үшін баға қалыптастырудың «кеңшілік» тәртібін орнатуды ... ... ... көп ... үстемдік алған мәліметтерге байланысты. Егер реттелген
түсім саладағы ... ... ие ... ... жұмсалуын
жоғалтқандары мен алынған кірістердің негізділігІн анықтау мүмкін емес. Бұл
проблеманы, белгілік бәсекелік туралы ... алу ... ғана ... Ол ... ... ... шектеулі саудаға қызмет
еткен жерде, бір фирманың іс-әрекет көрсеткіштерін басқа ... ... ... ... пайдаланғанда ғана мүмкін болады. Әрине
компаниялардың сипаттамасы және олардың қызмет істеу жағдайлары қаншалықты
ұқсас ... ... ... және соншалықты ... да ... ... ... мен ... (қызмет көрсету
себетіне тариф орныққан жағдайда) туралы тезистерге қарсы контрдәлелдер
болып, бұл жерде ... ... ... ... алып ... ... тастауға бағытталған қиылысқан субсидия жіберу мүмкіндігі
саналады. ... ... ... пікірі бойынша,- «табиғи
монополияны бақылаудың жаңа ... ... ... баға ... ... ... ретінде қалып отыр». Келтірілген моделдердің ... ... ... ... де ... мен ... арасындағы сауданы
көрсетеді. Реттеуді құру жүйесінің ұстанымдары бірдей - екеуінде ... оны ... үшін ... ... анықтау негізге алынады.
Айырмашылығы, бір жағдайда тарифтер арқылы ... ... ал тағы бір ... -ол ... ғана ... ... кіріс есептелетін шығынның минималдылығы ынталандырылады). Баға
қалыптастыру тәртібін айқындау ... ... ... жоя ... X ... ... үшін инвестициялар мен кіріс ... ... тек одан ... ғана сол бағалаулар базасында осы
саладағы бағаның өсуіне ... ... ... ... ... ... екі модулінде де қосымша қиындықтар фирманың ... ... ... ... болады, осының өзі реттелетін ... ... ... шекарасын бөліп алуды айтарлықтай
қиындатады. Бұл ... ... ... ... жеке ... беру не болмаса таратуды шектеу ... ... ... ... компания «қомақты» таратуды тек қана реттеуші органдардың
келісімімен жүзеге ... ... ... Бағаны реттеудің де, кірісті
реттеу секілді ... ... ... бар. ... өсуіне қойылған
бағаның жоғарғы шегін айқындауға, қызмет көрсету сапасын төмендету есебінен
қол жеткізуге болады. Демек, мұндай ... ... ... ... ... орнықтыру жолымен жүзеге асыру сөзсіз. Осы екі жағдайда
да негіздеулер ... ... ... ... - ... екіншісінде компаниядан. Келтірілген «дефлятор-Х» реттеулер
моделінің ерекшелігі және ... ... ... ... ... ... ... кейде әр түрлі
ахуалдарға байланысты өзгеріп тұратын мерзімге (4-5 жыл) ... ... ... ... ... айқындалмайды. Компания кез келген сәтте
жаңа тариф ... ... ... ... ... мүны орнықтырылған ереже
жол берсе тездетуіне де болады,
Екіншіден, іс жүзіндегі тәжрибеден ... ... ... ... өткен
кездердегі нақты берілгендер, айқындалған кіріс нормалары, «дефлятор-X»
болжамы бағалар базасына негізделеді. Егер ... ... іске ... бұны ... ... болар еді.
Үшіншіден, "дефлятор - X" ... ... ... ... ... ... қол жеткізеді. Кіріс нормаларын ... ... ... ... пайда болады және ол тек ... ... ... ... ... ... анықтауға
байланысты болып, аяқталмаған өндіріс, тағы басқалардың кіріс нормаларына
есептеледі.
Төртіншіден, тарифтердің салыстырмалы шегін ... ... ... ... ... және ... ... белгілі заң
тәртіптерінің шегінен шығарылған, соның салдарынан, оларға ... ... ... ... ... ... интенсивті бақылау көбінесе
реттеуші органның саясатымен, ал соңғысы оның жетекшісінің ... ... ... ... ... шаруашылық формаларын, соның ішінде
реттеуді де, бір әлеуметтік-экономикалық ортадан басқа ... ... ... алу, ... ... бермеген ахуалдар жиі ... ... ... пайдаланудың кепілі болып, оны сын ... ... ол ... алғанда жаңа жағдайлардың спецификалық шарттарына және
экономикалық саясатына бейімдеу. Реттеудің жоғарыда ... ... ... өз ... әділетсіз пайдалануының бетін қайтарады,
алайда, олардың іс-әрекетіне мемлекеттің араласуы табысты және ... ... ... ... Атап ... ... ... нақты және қажетті шығымдарының сәулесі болған өнім ... ... емес ... ... ... үшін өте ... ... (бұл бүгінгі күні Қазақстанда және ... да ... ... Бұндай жағдайларда, бағаны, оның төмен ұстау үшін,
тек кана әкімшілік жолмен орнықтыру қажеттілігі туындайды, бұл ... ... ... ... ... ... ... зиянын субсидия
арқылы толықтыруға шарт түзеді. Бұл ... ... ... қаржы
іздегеннен гөрі, бағаны тоқтату жеңілірек секілді, оның үстіне табиғи
монополистердің ... ... ... ... ... динамикасы бойынша пайызбен индексациялау т.б.) басқаларға
қарағанда ... ... еді. ... келтірілген реттеу моделін қазақстанның
табиғи монополиясында пайдаланса, онда тарифтің салыстырмалы жоғары шегін
орнықтырудың тиімділігі артықша болар еді, ... ол ... - ... талап етпейді және басқаларына қарағанда тұтынушылардың мүддесін
ескеруге көбірек бағытталған. Десек те, ... ... ... ... не болмаса аралас жүйені қолдануға болады. ... ... ... осындай үлгілеріне өту тез арада нәтиже бере ... ... ... ... монополияларын реттеу моделін ... ... ... ... сол ... ... ... әдістерді таза
әкімшілік әдістермен қоса пайдалану керек, ал ... ... ... бетін қайтару мәселесін басқаша шешу жолдарымен толықтыруға
болады. Қазақстандағы табиғи ... ... ... ... ... олардың ықпалдылығы мен мемлекет, ... ... ... арасындағы тепе-теңдікті қамтамасыз ету қабілеттілігі
бойынша антимонополиялық әкімшіліктің жеткілікті түрде ... ... ... рет ... ... мен оларды өзгерту мерзімі
1991 жылдың «Табиғи ... ... ... және 1993 жылдың 09
шілдесінде шыққан Қазақстан Республикасының «Табиғи монополиялар туралы»
Заңымен заңнама ... ... [53, 54]. Оған ... ... ... Республикасы Үкіметінің Қаулысымен бекіткен тәртіп пен
мерзімді, Республикалық антимонополиялық ... ... ... ... ... ... және бекіту жөніндегі ескі нүсқаулықты басшылыққа
алатын. ... ... ... ... ... ... нормативтік
құқықтық база мақсаттары мен міндеттері ... ... ... мен ... ... шектеу туралы» Заңда және бірнеше салалық
заңдар мен үкімет қаулыларында заңды түрде бекітілді [55]. Реттеу ... ... ... ... ... ... және ... бизнесті
қолдау жөніндегі агенттікке жүктелген болатын. Бұл жағынан ... ... оның ... ... ... ... ... антимонополиялық саясатты жүзеге асырып отырады. Соңғы уақытқа
дейін реттеу сала бойынша сараланған тиімділіктің шектік ... ... іске ... ... (2 сурет). Табиғи монополияны мемлекеттік
реттеу монополистің Мемлекеттік тізілімінің ... және ... сол ... ... аймақтык бөліміне енгізілген және
тізілімнің ... ... бар ... ... көптеген бөлімдері сөз
болады. Пайдалылықты шектеуге тырысу ешқандай нәтиже берген жоқ, бұндай
идея тіпті баға мен ... ... ... және ... ... Баға ... ... мемлекеттік комитетінің күшті
аппараты болған ... де ... ... ... монополия саласындағы
қазақстандық түрлендіру тәжірибесіне жан-жақты ... ... ... ... ... монополия тарифінің көтерілуімен тығыз байланысты ... ... ... ... тыс ... ... Төлем
қабілеттілігіне сұраныс дағдарысынан басқа субъективтік фактор да, ... ... ... ... сенімді болғандықтан, тауар мен
қызметке көтерілген тариф бойынша төлегісі ... де ... ... Ол көпшілігінде әлемдік тәжірибеге түбегейлі қайшы келетін ... ... ... ... ... ... ... мен нақты кірісі туралы ақпараттың ... ... ... ... ... ... ... бағалық реттеу мәселелерінің әлеуметтік маңызын есепке ала
отырып, өтінім беру, ... ... және ... тұтынушылармен заңды
қарым-қатынас жасау сипаты, көпшілік-ақпарат құралдарында және тұрғындармен
түсінік беру жұмыстарын ... ... ... ... ... мән беріледі. Табиғи монополияны мемлекеттік реттеудің қолданыстағы
жүйесі, сол ... ... ... ... жүргізетін іс-
әрекеті компаниялармен «жеке келісімдік» сипатта болады, «еріксіз ... ... ... ... Бүған мемлекеттік реттеу органдарының
темілжол көлігі және әуе ... ... ... ... бола алады [56].
Сурет 2. Қазақстан Республикасындағы табиғи монополия
қызметін реттеуші заңдар
Республикамызда көлік саласының монополияландырылу деңгейін көтеру үрдісі
күшейіп ... ... ... ... ... ... ... «Қазақстан темір жолы» және "Air Astana" ЖАҚ құрылуы куә бола
алады.
Қазақстандағы мекеме-монополистер ... ... ... ... ... ... ... оны құрған кезде еліміздің экономикалық даму
ерекшеліктері ... ... жоқ. ... ... реттеудің
қазіргі кездегі әдістерінде XX ғасырдың ортасында АҚШ-та ... ... ... ... реттеу жүйесінің амал-тәсілдерін тікелей
қолданылып отыр. Ол ең ... ... ... ... бөлуге, реттеу тәсілдерінің рөлі мен мәнін ... т.б. ... ... ... ... ... қолданыстағы жүйесін, сол сияқты
олардың түрлері мен әдістерін төмендегі сүлба түрінде ... ... 3. ... ... ... ... реттеу
құрылымы, түрлері және әдістері
Қазақстан Республикасының Табиғи монополияны реттеу ... ... ... ... мен жеке тұлғалар қатыса алатынын
атап өткен жөн. Бұндай өзара ... ... ... ... құжаттар арқылы реттеледі:
- Қазақстан Республикасының «Табиғи монополиялар туралы»
Заңының 10-бабы арқылы табиғи монополия субъектілерінің қызметін
пайдаланушылардың өкілетті органдарға шағым жазу және ... ... ... ... ... ... сол ... олар
қабылдаған шешімдерге сот арқылы наразылық білдіру; табиғи монополия
субъектісінің Қазақстан Республикасының заңдарына қайшы келетін
әрекеттерін өкілетті органға және ... сот ... ... ... ... ... аталған заңнама және басқа да нормативітік - құқықтық актілер
арқылы, Агенттіктің пікірі ... ... ... шешімдер
қабылдаған кезде анықтылықты қамтамасыз ететін табиғи монополия субъектісі
көрсететін қызметтің бағасы мен ... ... ... ... ... Республикасының «Бәсекелестік пен монополиялық қызметті шектеу
туралы» Заңының 11-бабына сәйкес антимонополиялық орган ... ... ... ... органдар өкілдері мен нарық субъектілерінен
құралған Сараптамалық кеңестер құрылып, күшіне енеді;
Баға және тариф ... ... ... ... анықтылықты
қамтамасыз ету мақсатында «Агенттіктің аумақтық департаменттерінің
жергілікті ... ... ... ... ... 2001 ... ... № 233-ОД Агентгіктің Бүйрығында неғұрлым ... ... мәні бар ... ... ... біріге отырып талданады
[57];
Агенттіктің аумақтық департамент ... ... ... ... ... туралы» заңының 13-бабына, ҚР «Табиғи
монополиялар ... ... ... ... ... сәйкес
көпшілік талдауында қарастыру үшін тиісті маслихатқа тауардың бағасы мен
тарифтеріне енгізілетін ... ... ... ... мен ... ... материалдар үсынуы қажет. Көпшілік тыңдауды
биліктің жергілікті органдарының тұрақты ... ... ... ... мекеме-монополистердің бағалары туралы материалдар
қосымша ... ... ... ... ... органдар шешім қабылдаған кезде,
сондай-ақ көпшілік ... ... ... ... пен анықтық заңның
төмендегі нормалары мен ережелері арқылы қамтамасыз етіледі:
Қазақстан Республикасының 1998 ... 9 ... ... ... Заңының 17-бабы;
Қазақстан Республикасының табиғи монополияны реттеу және
бәсекелестікті қорғау бойынша Агентгігінің 1997 жылдың 6 тамызындағы N
59-ОД бүйрығымен бекітілген тауар бағасын ... ... және ... табиғи монополия субъектісінің жұмысы мен қызметінің тәртібі
жәніндегі нұсқау [59];
Қазақстан ... ... ... ж. № 1713 ... ... туралы ереженің 11-тармағы 2-тармақшасы [60];
Қазақстан Республикасьшың 2001 ж. 19 қаңтардағы № 144-И ... ... ... ... ... ... ... [61];
Қазақстан Республикасының 2001 ж. 23 ... № 144-П ... ... ... ... ... Заңының 13-бабы
[62].
Сонымен, Қазақстан Республикасында табиғи монополияларды мемлекеттік
реттеудің ... ... ... ... ... оны ... ... белгілерін атап көрсетуге болады (кесте 1).
Кесте 1 - Табиғи монополияны мемлекеттік ... ... ... ... ... |
|1. Табиғи монополия қызметін реттеу саласында ... ... және ... ... ... ... ... |
|2. Нарықтан монополиялык орын алатын субъектілердің |Тікелей, әкімшіліктік|
|қызметін реттеу процесінде қолданылатын ... | ... | ... Агенттік жанында мамандандырылған Сараптамалық |Қызмет етеді |
|кеңестің болуы | ... ... ... орын ... субъектілердің |Бар ... ... ... ... | ... сот ... ... фактілері | ... ... шет ... ... ... ... монополияны мемлекеттік реттеу жүйесі үнемі даму үстінде және оның
қазіргі кезде берік институционалдық ... ... ... қалыптасу
сатысындағы кез келген басқа жүйелер тәрізді осы ... де ... ... Әлі ... шейін құрылымдық-қызметтік мәселелер,
бақылау саласындағы қызметтерге шек қою, ... және ... ... мен жауапкершіліктері ретке келтірілмеген,
қадағалау жүйесі мен ... ... ... ... ... ... ... монополиялардың құрылымдарын реттеу ерекшеліктері
Көлік ұлттық экономиканың қалалық сипаттағы саласы болып, сол себепті
көлік кешенін ... ... ... ... бұл ... түрде осы саланы монополиядан шығару секілді өте ... ... ... және жолаушыларды жеткізудің төмен жылдамдығы, көлік қызметінің
экономиканы және мемлекетіміздің халқына ... ... ... техникалық мүмкіндіктерінің жеткіліксіздігімен түсіндірмелеу
қалыптасқан. Дегенмен, көлік ... ... және ... арттырудың басты
және жалғыз ғана жолы көлікті ... оның әр ... ... арасындағы
бірлескен қимылды жетілдіру, еліміздің көлік желісіндегі барлық ... ... ... ... ... ... ... түрлерінің толығымен
шаруашылық есепке өтуіне байланысты тиімді басқарудің ролі күшейе түсті
[63].
Көлік кешенін ... ... ... құру ... ... ... ... институттың қызметі негіздерін өзгерту, яғни реттеу дегеніміз,
белгілі бір сипатта өзара байланысқан ... ... ... ... ... тәуелді бірліктердің (элементтер, желілер) жүйеде
кейбір қызметтер өтейтіндерді, салаішілік реттеулер емес, көліктің ... ... ... сала ... тұрғандағы ықпалы ретінде болады
деп ... Өз ... ... ... ... монополияны
реформалау теориясы тұрғысынан саланы монополиядан шығаруда көрініс беретін
көлік ... ... ... ... ... ... бөлігі -
монополияда, сол сияқты Қазақстанның транспорт сферасында да ... ... ... ... ... ... ... меншік түрлері мен меншік субъектілерін алмастыруда; ... ... ... құру ... мен тәсілдерін айқындауда болып бұны
қалыптастыру нақты ... ... ... ... және ... және ... дамыту факторларына ықпал ету дәрежесін ескеру.
Бірақ, бүкіл көлік саласын реттеуді қайта құру ... ... ... ... ... ... олар ... әрбір түрлерін
реттеудің бір бөлігі қазіргі кезде мемлекеттік органдар тарапынан ... ... ... ... және ... ... бола алады.
Көліктің бұл түрлерін реттеудегі мемлекеттің ... ... ... қажетті экономикалық, құқықтық, ұйымдастырушылық қажетті шарт туғызу,
ал көліктің осы түрлерінде қызмет етіп ... ... ... оны ... ... ... саясатына ықпал ете алмай отыр.
Бірақ, бұлармен ... ... ... ... және ведомстволары
сипатында айта қаларлықтай мығым, әсіресе бұл басты басымдығы ұлттық
компанияны ... ... ... әуе ... ... саласын басқару жүйесін қайта құру мәселесіне ... ... ... алу ... бұл проблеманы жойған жөн. ... ... ... ... ... ахуалында қызмет етіп
тұрғанын басшылыкқа алу және оның ... ... ... өте зор ... ... керек. Сөйтіп, көлік кешенін басқару
жүйесін қайта құру ... ... ... ... ... ... мен ... болжамдық танып - білу қажет. Бұл бізге
қайта құрудың жалпы және ... ... ... және ... ... саласына жүйелеуге мүмкіндік береді.
Табиғи монополия деген ұғым отандық экономика ғылымына жақында ғана
салалық экономиканы ... ... ... ... ... ... ... айырмашылығы, құрау үрдістерінің туындылары
бола тұрып не болмаса мемлекеттің артықша араласуынан, табиғи ... ... ... ... ... мүмкін емес өндіріске және тауарларды сатуға,
қызмет көрсетуге, монополизмге шарт түзілген не болмаса ... ... ... немесе бүкіл мемлекеттің және халықтың экономикалық
пайдасын ... ... ... нарықта, бір ірі фирма тауарларды барлық басқа бірнеше
үсақ фирмаларға қарағанда төмен шығынмен өндіре ... ... ... ... ... Табиғи монополияға өндірудің орташа шығынын ... кез ... ... ... ... алу мүмкіндігімен сипатталып,
ірі фирманың өндіріс тиімділігі майда фирмаларға ... ... ... ... ... негізгі себептері: ... ... ... орай кез ... көлемде өнімді шығаруының пайдасы
зор. Масштабтан оң пайда табу, ұзақ ... ... ... ... ... шарт ... ... үнемдеуге); әр түрлі атаудағы
өнімдер шағаратын, өнім ... ... ... барлығына бір ғана
өндіріс қуатын пайдаланатын фирмалар; тиімділігі минималды ... ... ... ... жеткіліксіздігі.
Қазіргі Қазақстанның экономикалық ахуалы дамымаған инфрақұрылымдық және
өндірістік сектордың қызметінің дағдарысты ахуалымен, шетелдік капитал ... ... ... қатылдығымен, табиғи монополиялық
кәсіпорындардың материалды - ... ... ... сипатталады,
сондай-ақ оларда ірі жобаларды инвестициялауға қаржылық мүмкіндіктерінің
жоқтығы, өндіріс ... ... ... ... ... ... өсуі, өндіріс масштабының тиімділігінен айта қаларлықтай
шектейді.
Табиғи монополия салаларындағы ... ... ... қосқанда қалыптасқан бәсекелестік ортаның жоқтығы жағдайларында
қазақстандық монополиялардың тегін ескерсек күмән туғызады, ал ... ... ... ... ... ... ... бір субъект шеңберінде қосылуы жүзеге ... ... ... ... ... ... монополиялау үрдісін анық
бақылап отырған барлық дамыған мемлекеттердеп ... іс ... ... ... ... барған жоқ. Шындап келгенде қазіргі күні де
Қазақстандағы «табиғи монополия» жалпы танылған ... тура ... бұл ... ... ... ол заң ... және ... актілермен сәйкес құрылған, және монополиялық нарықтың тауарлар
шекарасын, ... ... ... ... іс-әрекетін
бақылау және реттеу формаларын, сондай-ақ бақылаушы органның хабардарлығын
анықтайды [20], бұл өз кезегінде табиғи ... ролі мен ... ... ... ... төмендететін факторлармен, және соның салдары
ретінде, көлік саласын монополиялауға болған оң ... ... ... ... ... ... ... болады, оларды
Қазақстанда қолдану табиғи монополияны реформалаудың аса ... ... ... ... аса ... тиімді шығаруды
минималды төмендету және орташа шығын деңгейін минималды ... ... ... ... салдарынан пайда болу мен жаңа ... ... ... ... тиімділігін жоғарылату және орташа
шығынның деңгейін жоғарылату ... бұл да ... пен ... көрсетудің
қосылған көлемін ұлғайтумен не болмаса технологияны ... ... ... аса ... ... табылады. Монополия -
бұл басқарудың үлкен жауы [15], Біз айтып ... ... ... ... өнім ... оң тиімділігінің масштабын басып өтеді, және
орташа шығын ... ... ... өсе ... ... қоғамның
жоғалтуларының қосындылары игілік теориясы ... ... ... тиімсіз бөлістіруге келіп тіреледі. ... ... ... ... монополистер өндірісті қысқартады, ресурстарды құндылығы
төмен талаптарды қанағаттандыруға бағдарлайды және тұтынушылардың игілігін
азайтады [12, ... ... ... ... бөлістіру олардың қызметіне нүқсан
келтіретін мынадай салдарын туындатады:
артық шығындар - ... тыс ... ... ... көбеюі, монополия саудасына ену үшін жасанды
тосқауылдарға кеткен жұмсаулар [16,17];
монополияның X - тиімсіздігі. Әлсіз ... басу ... ... және бар ... өнім ... максималды
шығаруға ынтасын төмендетеді. Монополист сала ресурстарын тиімсіз
пайдалануы ... ... ... ... ... мен монополистің
нақты шығындар деңгейі арасындағы айырмашылық, тиімсіздік өндірістің
монополиялық жағдайында X- тиімсіздік ... ... ... ... ... ... ... тиімділігі аз болып
саналады [18];
3) монополия түсімдерін белгілі меншіктер тобына жинақтау.
Мемлекеттің кірістерінің қосындыларын қоғамның әр ... ... тең ... ... ... азғантай адамдар тобының
қолында ұстауымен байланысты. Мысалы, америкалық зерттеуші ... ... ... ... ... 1890 -■ 1962 жж. 3% ЖҮӨ АҚШ, жеке
байлықтың үлес қосындысын, бақылайтын 2,4 % АҚШ тың ең бай ... дан 17% ... ... [52, ... ... мен ... ... еңбек ақысы, бәсекелік бар
салаларға салыстырғанда монополиялық билігі бар салаларда негізсіз жоғары
болу мақсатына ие. Бұл ... ... ... ... ... түсіндіріледі, бұл өз кезегінде сауда ... ... ... ... өсіп ... құрайтын негізгі қаржылар, өндірістің ағымдағы шығындарының орнын
толтыру, өнімді сатудан және ... ... ... ... ... ... құралады. Кірістер, бұлармен қатар рұқсат етілген ... ... ... сиымды» нормалар базасына құрылған түсімдерді
қамтуы тиіс. Мұнда ережелер ретінде төмендегі ... ... ... ... ... ролі не жоғары, не төмен болуы мүмкін:
кіріс нормаларының салалараралык салыстырмалығы;
реттелуші бәсекелес салаға меншікті капиталдарды тарту;
оның күрамындағы компаниялардың бір бөлігінің ... ... ... ... ... ... беру және сол
секілділер.
Кірімдер массасы, оның «база» деп аталатын компанияның реттелуші
бизнестерге амортизацияланбаған ... ... ... ... анықталады. Бұл инвестициялардың ағымдағы құны бүрынғы капитал
салымдарының бағасына байланысты болып, олардан ... ... ... қойылатын талаптар анықталған соң, осы саланы реттейтін
мемлекеттік ... ... мен ... ... ... ... ... тарапынан қуатталған кіріс деңгейін қамтамасыз етуі керек. Бұл
деңгей реттеу мақсатын және тәртіптерін қайта қарағанға ... іске ... ... проблемалардың көпшілігі осы әдіснаманы іс
жүзінде ... ... ... ... ... бұл үшін ... ... бюрократтықтар жиынтығын жасап шығып ендіру ... ... ... ... ... және ... ... қор құнын
бірдей деп санайды. Кірістің «рұқсат етілгенінің» деңгейі (кіріс ... ... ... және ... жылдық көрсеткіштердің жеткілікті
үзартылған кезеңіндегілер негізінде есептеп шығарылған ұзақ мерзімді қарыз
пайызы бойынша болады.
Бірақ мұндай ... ... ... кейбір бөлімдерін ғана шешуге
мүмкіндік береді. Бір жақтан «реттелуші» монополия, өзіне монополиядан тыс
түсім ... жол ... ... қоя алмайды. Ал бір жағынан, мемлекет
тарапынан ықпал етудің мұндай әдісі баға ... ... ... ... тең, ... ... осы деңгейінен тиімді ауытқуы
кейбір бүрын болмаған ... ... ... мен ... ... ... Белгілі бір уақытта бағаны жасанды түрде орнату және
айқындауда ресурстарды ... ... ... ... басқа, инвестицияның нақты құны негізінде, ең соңында осы база
негізінде баға анықталып, жалпы ... ... ... айта қаларлықтай алмасып тұруы мүмкін, мысалы, реттелуші
өндірістердің тауары не ... ... ... не болмаса
инфляцияға байланысты. Осының ... ... ... ... көрсеткіштері), баға қойылған кезде белгіленген
мақсаттан айтарлықтай айырмаланып тұруы ... ... ... баға белгілеудің тағы бір тәсілі - өндірістің бұрынғы
шығындары базасында баға анықтау. Ол ... ... ... ... ... тұру үшін ... ... 80-жылдардың бас кезінде
бірқатар америкалық экономистер оны денсаулық ... ... ... үшін ... ... [41, ... бұл кеңінен қолданыс тапқан жоқ. Бұл ... ... ... не
болмаса оның жоғары шегін бұрын қандай болса сол деңгейде ұстап ... егер сол ... ... бір объективті себептерден өндіріс шығыны
өсіп кетсе, онда ... ... ... ... Бұл әдіс ... жиі қолданылады, Жүк тасымалы және жолаушы ... 2 ... ... қарастырылатын көптеген жалпыэкономикалық
факторларға байланысты өзгеріп отырады (әдетте өсіп отырады).
Толығымен, мемлекеттік ... ... ... жаңа ... ... ... өзгеруіне және жалпы экономикалық шарттарға
байланысты бағалардың жоғары шегін ... ... ... тура ... ... ... ... кейбір түрлері жетпей қалуы не ... ... ... ... ... ... ... төмендеуі
мүмкін.
Реттелуші салаларда баға жасаудың мемлекеттік әдістерін қолдану, оларға
қатысуға кезегімен ... ... ... сүйемелденеді. Мұнда
«реттелуші» бизнесті жүзеге асырып отырған ... ... ... оның ... ... ... де ... Салада бұрыннан
орнығып қалған фирмаларға өз бизнестерін жалғастыруға жол ... ... ... бар агенттік монополистік тәжрибеге және ... ... ... ... ... америкалық экономистер осы тәсілді
шығармашылықпен қолдануды өндіріс ... қол ... ... ... ... деген терминді монополияға қарсы, яғни
қоғамның ... ... ... деп ... реттелуші
салалар, бағаны өндіріс шығындары базасында анықтауда, реттеудің нормативті
әдістерін ... бір ... ... [43]. ... ... ... лицензиялар беру, іс жүзінде баға деңгейін реттеуді
алмастыра алмады. Бәрінен бұрын, экономикалық, әлеуметтік, экологиялық ... ... өте көп ... ... ... осы ... ... ықпал ету дәрежесін бағалау, фирмаларды ... ... ... ... өте ... ... ... басқа, осы әдіснаманы жүзеге
асыру ұзақ уақытқа созылған таңдауларға, ал қабылданған шешімдер, белгілі
бір мүддені ... ... ... топтардың қайшылықтары не болмаса
айып тағу үшін нашар болып шықты. Баға ... ... ... ... ... монополияға қарсы тиімді тұтқаларды
қолданудың қаншалықты маңызды екендігін анықтауға болады. Бұнымен бірге
реттелуші объектілердің теңсіздік табиғатына ... ... ... ұғынып
алған жөн. Осы іспетті, жекелеген ... ... ... ... да, ... ... көлік саласында бір ғана мақсатты
көздейді - қоғамның экономикалық игіліктерінің өсуін қамтамасыз ететін ... және ... ... ... ... ... ... бетін
қайтарады. Шындап келгенде, монополияға қарсы заң шығару және мемлекеттік
реттеулер осы ... қол ... екі ... ... ... Егер ... бұл ... саланың институттық құрылымына және шаруашылық
субъектілердің қүқына жанама түрде ықпал ету ... ... ... ... - бағаны анықтау және кейбір жағдайларды географиялық,
әкімшілік немесе сатуды экономикалық ... ... ... өндірілген
тауарларға не көрсетілген қызмет сапасы мен көлеміне талаптар ендіру арқылы
тікелей шешеді. Сөйтіп, ... ... ... ... ... монополиядан шығару, республикамыздағы көлікті ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттік реттеулер ендірудегі мақсат монополияға қарсы болып,
ол қоғамды ... баға ... ... ... ... ... және өндіріс пен қызмет көрсетуді салыстырмалы
қысқартудан сақтайды. Сол себепті ... ... ... ... ... ... өлшемдері, бағаның неғізгі өлшемдері. Осы ... ... ... олардың қарамағындағы корпорациялар тарапынан
ұсынылған тауарлар мен қызмет көрсетуіне жеке ... ... ... Бұл ... ... ... өндіретін және сататын,
телефондар байланысы, авиация, темір жол және ... ... ... ... шүғылданатын салаларға кең тараған [44].
Сонымен, табиғи монополияның қалыптасуы мен ... ... ... ... ... сол ... оларды реттеу әдістері ... ... ... яғни ... саласындағы табиғи монополияны реттеу
ерекшеліктерін есепке ала ... ... ... ... ... қызметін тиімді түрде реттеу үшін, біздің ... ... ... және институционалдық блоктарды бір мезгілде қолдану
керек. Тек сынақтан ... және ... ... жаңа ... ... қолдана отырып, осылай жүйелі түрде жүргізгенде ғана көлік саласы
экономикалық өсудің қозғалтқышы бола алады және ... Н.Ә. ... - 2030» ... ... ... ... ... негізгі
міндет болып саналатын Қазақстанның берік дамуын қамтамасыз ете алады [45].
2. Қазіргі жағдайда ... ... ... ... - ... ... реттеу жүйесін бағалау
2.1 Қазақстан республикасының көлік ... ... ... ... ... ... халықаралық
бағыттар қалыптастыратын көлiк магистральдарын пайдалану үшiн қолайлы
жағдайлар жасап, сонымен қатар ... ... ... мен ... арасында сауда ағындарының серпiндi дамуына ықпал етуде.
Нарықтық қатынастарды тұрақтандырумен қатар ... ... ... ... ... өте ... мән
берiп отыр. Республикалық және халықаралық транспорттық бағыттар
экономикалық ... ... ... жолы бола ... ... ... яғни ... ресурстардың экспортын,
тұтыну тауарлары мен азық-түлiктер ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасында көлiк түрлерiне қарай жүк
тасымалы мен ... ... ... ... ... ... байқауға болады.
Кесте 2 - Көлiк түрлерi бойынша жүк тасымалы және жүк айналымы
|Көлiк |2001 ж. |2005 ж. |2005 ... 2001 ... | | ... %-дық ... ... |жүк |тасым, |жүк |жүк |жүк |
| |жүк ... |жүк ... ... |айналымы |
| ... ... ... |млрд.ткм | | |
| ... ... | | ... |183,8 |135,7 |225,9 |173,8 |122,9 |128,07 ... |33,0 |1500,6 |46,8 |139,34 |141,81 ... |0,5 |0,04 |0,8 |0,09 |160,0 |225,0 ... |0,1 |0,04 |0,02 |0,1 |200,0 |250,0 ... |143,3 |56,6 |191,0 |76,7 |133,28 |135,51 ... |1404,51 |225,35 |1918,32 |297,49 |136,58 |131,99 ... ... ... ҚР ... ... 2006 жылғы |
|анықтамалық жинағы негiзiнде жасалған. ... ... ... ... ... ... жүк
тасымалының алатын үлесi 2001 жылы 76,67% ... ал 2005 жылы ... 78,22 ... дейiн жоғарылап отыр. Бiрақ, автокөлiкке келетiн
жүк айналымының ... ... және ... жол ... ... ... ... автокөлiкпен орындалатын жүк тасымалының саны жоғары болса да,
жүктiң тонна/шақырымға шаққандағы айналымы төмен. Оның себебi ауыл ... ... мен ... ... ... ... ... жолдардың,
сонымен қатар облыс орталықтарын жалғайтын ... ... ... ... техникалық жағдайына байланысты алыс қашықтыққа
автокөлiкпен ... ... ... әлi де ... ... ... келедi.
Республика көлемiнде көлiк түрлерiне қарай жолаушылар тасымалы ... ... ... ... ... ... ... сипаттауға болады.
Кесте 3 - Көлiк түрлерi бойынша жолаушы тасымалы және жолаушы ... |2001 ж. |2005 ж. |2005 ... 2001 ... | | ... %-дық қатынасы|
| ... ... ... ... ... |жолау |
| |жол ... |жол ... ... |айналымы |
| |млн.ад. ... ... ... | | ... |21,6 |10384 |16,4 |12109,3 |75,92 |116,61 ... |71287 |9769,8 |91600,3 |124,37 |128,49 ... |0,03 |0,6 |0,04 |0,4 |133,33 |66,6 ... |0,9 |1901 |1,7 |3293,0 |188,88 |173,22 ... |150,9 |635 |130,1 |548,0 |86,21 |86,29 ... | | | | | | ... |8028,53 |84207,6 |9918,04 |107551 |123,53 |127,72 ... ... ... ҚР ... агенттiгiнiң 2006 жылғы |
|анықтамалық жинағы негiзiнде жасалған. ... ... ... ... автокөлiкпен орындалған жолаушылар
тасымалының деңгейi 2001 жылы 97,84 пайызды, 2005 жылы 98,5 ... ... ... ... 2001 жылы 84,66 ... 2005 жылы ол 85,17 ... отыр. Бұдан шығатын қорытынды жолаушылар ... мен ... ... қызмет көрсететiн автомобиль транспорты болып саналады.
Осы орайда айта ... ... ... автомобиль транспортымен
орындалатын қызметтердiң көлемiн әрi қарай дамыту үшiн ... ... ... ... мен ... ... ... халықаралық стандарттардың талаптарына жауап беретiн жолдардың
құрылысын жүргiзiп, халықаралық сапа менеджментiне сәйкес ... ... ... ... отырып, жол қауiпсiздiгi мен қоршаған
ортаны ... ... ... ... ету ... деп санаймыз.
Қазақстан Республикасының экономикалық даму шеңберiнде Батыс ... ... орын ... өйткенi мұнда iрi өнеркәсiп орталықтары ... бiлiм ... ... ... ... ... ... келедi.
Сондай-ақ Ресейдiң көршiлес Саратов, Самар, Волгоград, Орынбор облыстарымен
тығыз мәдени, экономикалық, саяси байланыста орныққан.
Батыс ... ... ... ... ... ... мен
техникалық жағдайы 4-кестеде көрсетiлiп отыр.
Кесте 4 - Батыс Қазақстан облысы бойынша автомобиль жолдарының ұзындығы ... ... 2005 ... ... ... ... | ... | |
| |км ... |км ... |км |үлес |
| | ... | ... | ... ... |8,66 |335 |26,69 |175 |3,78 ... | | | | | | ... |1569 |26,65 |722 |57,53 |847 |18,28 ... | | | | | ... | | | | | | ... |45,56 |198 |15,78 |2484 |53,63 ... | | | | | | ... | | | | | ... | | | | | | ... |19,13 |- |- |1126 |24,31 ... |5887 |100 |1255 |100 |4632 |100 ... ... ... ... ... облысы статистикалық ... 2006 ... ... ... ... ... |
Республика бойынша жалпы пайдаланудағы автокөлiк жолдарының құрамында
Батыс Қазақстан облысының автомобиль жолдарының үлес салмағы 2005 жылы ... ... ... ... ... микроэкономикалық масштабы, нарықтық
экономикада белгілі бір қызметтерге ие болумен, меншікті секторлардың
істеріне ... ... ... ... және бақылау арқылы оларды
басқарады, мұндағы мақсат басқа атқарушылар орындай ... ... ... ... беру ... ... жүйенің тиімділігін
арттырумен шұғылданады [13].
Табиғи монополия сауда-саттығына қатысты ... ... ... ... мемлекет тарапынан белгілі бір іс-шаралар қолдану ... ... және ... ... ... қол ... ... экономист В. Ойкеннің [18, 606.] және ресейлік ғалымдар С.Б.
Авдашев пен Н.М. Розановтардың пікірлері ... ... ... ... ... ... ... реттеудің үш негізгі
формасы бар: табиғи монополия ... баға ... ... ... ... ... табиғи монополия сауда-саттығында жұмыс
істеп жатқан кәсіпорын меншіктерінің арасындағы ... ... ... б.]. Антимонополиялық саясат, табиғи монополияны мемлекеттік реттеу
формасы қатарында, ... ... ... ... ... негізгі мақсаты, өндірісті ... мен ... ... ... ... ... саналады.
Реттеудің негізгі әдістері: бағаны ретгеу, яғни бағаны (тарифті) тікелей
анықтау немесе олардың шектік ... ... ... ... ... үшін ... анықтау немесе оларды қамтамасыз етудің ең кіші
деңгейін белгілеу. ... ... оның ... ... ... ... ... комитеттің міндеттеріне,
меншіктік күқық алу бойынша мәміле, ірі инвестициялық жобалар, мүлікті ... ... ... қоса ... ... монополия субъектерінің түрлі
қызметтерін бақылау жүктеледі.
Қазақстандағы табиғи монополиялық құрылымды мемлекеттік реттеу саласына
магистральды құбыр бойымен мұнай және ... ... ... ... газ ... ... тасымалы, автожол көлігі, сол сияқты көлік
терминалдары, портгар және әуежайларының қызметтері жатады.
2.1.1 ... ... ... ... көлігі әуел баста КСРО-ның жол қатынастар Министрлігінің
қарамағында болды. Тәуелсіздік алғаннан ... ... ... ... ... және ... жақтан біртұтас ірі
ұйымға ... ... үш жеке ... ... ... ... ... Целиналық темір жолдар болып бөлінді.
Мұндай үш жекелеген темір жолдың болуы Қазақстан теміржолын ... ... жіті ... туғызатын болды [16]. Мысалы, ... ... ... өз ... жүк ... контейнерлер сатып
алуға, жаңа магистралдар салуға не болмаса ... ... ... емес ... ... ... әкелетін прогрессивті ғылыми-
техникалық әдістерді ендіруге қүлықсыз болды.
Республиканың үш ұйым ... ... зор ... кез ... бағыттар бойынша үш жолға бірдей темір ... бір ... ... ... мүдделі бола алмады. Осының салдарынан, жоғарыда санап
өткен темір жолдар күрыш магистралдар ... ... ... ... ... Ал жаңа ... салу және ... қайта жаңғырту
қажеггігі өткір мәселе болған, болып тақала бермек [3, 26.].
Теміржол көлігіндегі дағдарыс шыңы дәл осы үш өзінше жеке жол ... ... (1991- 1996 жж.) тура ... яғни тасымалдау жылдамдығының
ең бір қүлдыраған шағына тура келгені, темір жолды дамытудың ... және ... ... ... ... ... жақсаруына 1997 ж. Қазақстан Республикасының ... ... № 129 ... ... ... ... осы ... сәйкес үш
жеке дара темір жолдың ... ... ... ... ... ... кәсіпорыны құрылды [17].
Осы РМК-ның "Қазақстан темір жолы" қалыптасуымен, кейін келе (2002 ж.)
оның Акционерлік қоғам "Қазақстан ... ... ... ... ... ... болған барлық шегерулер алып тасталды да, оның ... ... ... ... ... таңдау ендірілді,
катынастардың барлық ... ... ... ... күн ... ... ... кірістер есепке алынды және осы
саланы жақсарту бойынша көптеген басқа да шаралар жүзеге ... ... ... ... ... ... бақылау жүйесі,
орталықтандырылған ... және ... ... салыстырмалы қысқа
уақыт аралығында темір жолдың қаржылық-экономикалық ... ... ... ... ... көлігінің дамуы көрсетіп отырғандай,
бұл шаралардың пайдасы оншалықты бола қойған жоқ. Нақтылап айтсақ, ... үш ... ... ... бір ірі ... құрылым
түзіліп, ол осы саланың әлуеті мен ішкі ... ... ... бұл ... ... жол қызметіндегі дағдарысты тоқтата алған жоқ. ... атап ... бұл сала ... ... дәл ... ауыр ... ... проблемасы республиканың темір жол көліктерін жөндеу,
өзгертуге арналған ... ... ... ... ... да
қиыны, қазіргі темір жол саласының ... ... ... көтеру арқылы ғана қанағаттандыра алатындығында және ... әр ... ... ... ... ... ... АҚ
"¥К Қазақстан темір жолы" жетекшілерінің айтуына қарағанда, жолдың ахуалын
тек қана темір жол ... ... ... өз жағдайын жақсарта алады
[28].
Қазіргі кезде Қазақстан Республикасының ... және ... ... ... көлігін басқару жүйесін жақсарту бойынша
тұжырымдамалық сипаттағы бірқатар шаралар қолданылуда, ... ... ... даму ... ... ... ... саланың монополиялық ахуалы,
көптеген теріс көрсеткіштерді байқатып отыр. Мәселен, ... ... ... ең ... ... бір басты идея - темір
жолды осы саланы монополиядан шығару арқылы ... ... ... ... ... ... ... және бәсекелестікті ынталандыру
автомобилмен тасымалдау ісіне де қатысты: мемлекет ... 5% ... ... ... ... ... ... реформалардың бас кезеңінде қоғамдық
пайдаланудағы автомобиль көлік іс-әрекетін, ... ... ... ... 14 ... және ... ... өндіріс бірлестіктерімен қамтамасыз
етілді. Автокөлік кәсіпорындарының саны 480-нен асып, олардың ... ... ... ... ... ... жылдың бас кезінде аяқталған, жекешелендірудің бірінші кезеңінде,
бұл кәсіпорындар қаржылық және ... ... ... ... ... көлігі қарамағында болған ... ... ... деген мемлекеттік концерн болып қайта құрылды, бұл ... ... ... ... ... құрылымдардың өз еркімен
қосылған бірлестігі ретінде ойластырылған болатын.
Келесі кезең 1992 жылдың наурыз айындағы бүкіл жергілікті автокөліктерді
коммуналдық ... ... беру ... ... кәсіпорындары базасында
холдинг типіндегі облыстық акционерлік ... ... ... әкімшілік
делегаты ретінде мемлекеттік (коммуналдық) меншікті және акция үлесін
басқару ... ... Бір ... ... ... кіретін
кәсіпорындар мен ұйымдар шеңбері белгіленіп, оларды басқару және пайдалану,
иелік ету қүқығы ... және ... ... ... ... ... шара ... көлігі тарапынан республикалық бюджетке салмақ түсіруін
аумақты билік органдарының қаржыларын ... ... ... ... ... көлігіне еркін тарифтер ендірумен және ... ... ... ... ... нәтиже қолға кірген жоқ. Бұл
керісінше, республикалық ... ... ... ... ... ... ... жүйелерінің күйреуіне алып келді.
Мемлекет, автокөлік кәсіпорындары иелерінің есебінен зор ... ары ... ... түра ... ... салдарынан, іс жүзінде
бүкіл авто парктер аукцион арқылы сатылды не болмаса ақысыз-пүлсыз халыққа
берілді.
Қазақстан автомобиль ... ... ... ... ... және ... ... біздің пікірімізше, жоғарыда біз
келтірген қазіргі ахуалы куә бола алады. ... авто ... ... жеке ... ... олар еліміздегі жүк және жолаушылар
тасымалдаудың ... ... ... ... ... өзі ... көлігінде
жекелеген кәсіпкерлердің пайда болғанын көрсетеді [50]. 4,9% жуық ... ... ... және 0,1% ... ... ... ... заңды тұлғаларының меншігінде, ... ... ... ... ... шектен тыс ыдырап кеткен.
Осыларға байланысты қазіргі кезде автомобиль көлігін басқару ... ... ... туралы айту қиын, себебі көптеген жеке меншік
кәсіпкерлердің іс-әрекеті әрқайсысы өз ... жеке ... ... ... да ... ... тарапынан бақылауға не болмаса реттеуге
келмейді. Десек те, бұларға қармастан ... ... ... іс-әрекеті шығын мен нәтиженің ... ... және ... ... ... ... ... отыр. Басқаша айтсақ,
автомобиль саласының қызметі тұтасынан алып карағанда оң ... ... өзі ... ... ... ... ... үстіне, қазіргі қалыптасып отырған заң шығарушылық және экономикалық
ахуалда отандық ... ... ... ... ... нарығынан шығып қалуыда мүмкін. Осыған орай саланы
басқарудың ... бір ... ... ... ол бәсекелестікке қабілетті
дамыған экономикалық жүйеге барабар қызмет істеуге ... ... ... ... шарт ... осы ... басқару жүйесін
қалыптастыру пайдалы болар еді. Осы қорытындыларымызды, ахуалы бұдан ... ... ... ... ... да пайдалануға болады. Алайда
зор ... ... ... мен бай ... ... олай бола ... да автомобиль көлігінің іс-әрекеті тұтас ... ... ... ... ... ... дағдарысты
қызмет етуіне алып келген көптеген әр түрлі факторлардың бар екенінде сөз
жоқ, бұл ... - ... ... мен қосалкы материалдардың қымбаттығы, алыс
жолдармен ... ... ... ... ... жол түрі мен ... ... парктерінің негізгілерінің көнеруі, шетелдік
көлік компанияларының катал бәсекелестігі және басқа да көптеген ... ... ... ... жаңғыртуға қосалқы бөлшектер
сатып алуға, контейнермен тасымалдау нарығын жасауға, өркениетті ... ... ... және ... ... ... жүктерді "есіктен есікке дейін" ... ... ... ең ... және ... ... болып отыр.
Сонымен, Қазақстан Республикасының автомобильмен тасымалдауы, теміржол
көлігімен тасымалдау ... ... ... ... ұйымдастырушылық
бағытында шара қолдану керектігін, мемлекеттік секторды түбірінен ... ... ... ... ... институттық инвесторлармен тығыз
интеграцияланған меншіктің жаңа формасының аяққа тұруына арналған ... Әуе ... ... әуежолы көлігін басқару жүйесі өте жиі ... ... ... ... ... дейінгі кезеңде қатаң
орталықтандырылған құрылым болып, орталыққа тікелей ... ... ұйым ... ... ... ... - ... авация
басқармасы - біріккен авиаотрядтар. Басқару теориясы тұрғысынан қарағанда
бұл біртараптық ағымдағы, кейбір ауытқулар және тежеулермен ғана ... ірі ... ... және т.б. жүйе болатын.
Кеңестер Одағы күйреген соң да әуе көлігін басқару жүйесі сол ... ... ... ... ... ... бұл ... жүйе болып, тек қана
орталықты - министрлікті жойды, ал оның ... ... ... ... ... авиация басқармасына (ҚААБ) өткізіп берді. Өз ... ... ... ... байланысты тоғысқан біріккен
авиаотрядтар деп аталатындар да болды.
Ең ... ... ... ... - ҚААБ ... зор ... ... - 800 ге жуық ұшақ және тік ... бар, ... ... қатарында саналатын. Барлык 19 облыста жарақтанған авиатехникалық
базалар мен әуежайлар, сондай-ақ екі жөндеу ... ... ... ... ... ... және басқа да инфрақұрылымдары болды [41].
Авиация көлігіндегі ахуалды жақсарту үшін 1993 жылы ҚР ... ... ... ... ... ... Қазақстан азаматтьщ авиациясының
басқармасы базасында Ұлттық акционерлік әуекомпания ... ... ... құру ... ... жаңадан құрылған компания нарықтық
жағдайларға бейімделмеген болып шықты да ол бүрынғы ҚААБ, ға ... ... ... айналып саланың іс-әрекетін тиімді ұйымдастыруға
қабілетсіздік байқатты.
Осы холдингтік ... ... ... ... Әуе Жолы"
компаниясының үш жылдық ... ... ... ... ... ... көрсетті, өйткені эмиссия жоспары еш ... ... ... ... 29 ... ... біріктірген қандай да бір қосынды
болып, олар, шындап келгенде, өзара ықпалдаса алмады және әрқайсысы жеке-
жеке ... ... ... Әуе ... ... ... ... компания төлемдерге қабілетсіз болды. Мысалға алсақ,
1996 жылғы компанияның кредиторлық қарызы 9,3 млрд. теңге ... ... ... ол 5 млн. ... және ... "Александр Хауден"
қамсыздандыру компаниясына 25 млн. доллар қарыз ... ... ... орташа айлық шығын 65 млн. теңгені құрады [32].
Авиакөлігін басқару жүйесін реформалаудың келесі кезеңі ҮӘАК ... ... ... ... деп ... ... 100% мемлекеттік акция
үлесімен "Air Казахстан" ЖАҚ ұлттық ... құру ... ... ... ... ... 3 млрд. теңгеге теңелген мүлік ... ... жаңа ғана ... бұл ... ... жобаларын
қаржыландыруды АҚ "Казкоммерцбанк" өз міндетіне алып ... ... ... ... өзі шындап келгенде, Қазақстанның әуе көлігін
институттық инвестормен интеграциялауының алғашқы ... ... ... ... болғаны, біздің пікіріміз бойынша, көзкөрінеу, ... ... ... ... және ескіні жөндеу мен өзгертуге қаржы жоқтығының кез-
келген жағдайында, АҚ ... ... ... ... әуе ... өте бір ... кезеңде, оның аяққа түруына
көмектесті.
"Аіг ... ... ... ... ... бөлігі болатын
- ірі ұлттық тасымалдаушыны ... ... ... ... ... саясаты жүзеге асырылмақ. Ірі ... ... ... ... ... ... "Аіг
Қазақстан" авиакомпаниясы сыртқы нарықтық ортада Қазақстанды танытуы тиіс.
Осы компанияның дүниеге келген кезінен бастап оның стратегиясы ... ... ... айту ... "Аіг ... аз ғана ... ... халықаралық стандарттарға сәйкес келетін авиациялық техникаларды
жалға алды, алыс және ... ... ... ... ... ... ... тарифтерді тиімді күйге келтіріп, ... ... ... ... ... ... ұшу ақысы ретінде ... ... ... ... ... көптеген майда
тасымалдаушылардың болуына байланысты, ол саланың тұтас және толық мөлшерде
дамуына ... ... ... қатар шетелдік ірі компаниялар
тарапынан бәсекенің күшеюіне байланысты мемлекет 1999 жылы ... ... ... ... ЖАҚ "Air ... ... қүрды. Бұл жаңа құрылымның құрамына ЖАҚ "Air ... ... ... ", "Атырау - Аэропорты", "Атырау Әуе Жолы", "АТМА
- ... ... және ... ... ... ... оларға
Казаэронавигацияның мүліктерінің бір бөлігі арендаға берілді. Ал, ЖАҚ ... Group" ... 100% ... ... ... ... ... "Air Astana" деген қосымша жаңа авиакомпания
қүрды (қазіргі ... ... ... мемлекет ішіндегі үшатын рейстерді осы
компания ғана орындайды, дәл осы ... ... "Air ... ... ... шешілді және бұл компания банкрот деп танылды),
мемлекет бүған болашаққа бағытталған ... ... және ... - ... авиа саудасының тәуелсіздігі, жаңа
авиатехникаларын сатып алуға ... ... ... ... ... ашу, ұлттық авиа компаниясының беделін көтеру, ... ... ... және басқалар. Сонымен бірге жаңа компания құру
пайдасына қатысты дәлелдердің ... ішкі ... ... шамамен 100
млн. долларға бағаланьш, ол қүрып ... 38 емес 2-3 ... ... ... ... мен ... ВАЕ Systems
бірлесіп "Air Astana" авиакомпаниясын қүрды. Бүған ниет ... ... жылы ... ... ... қол ... ЖАҚ "Air
Astana" 2001 жылы 14 ... ... ... болатын. Қол қойылған
келісім бойынша Қазақстан осы құрылған авиакомпанияның 50% акциясына ... ал онын ... қоры 17 млн. ... құраған [53].
Қазіргі кездегі ахуалды алатын болсақ, Қазақстандағы азаматтық авиация да
республиканың басқадай көлік саласының ... ... ... және ... ... ... ... Сонымен бірге авиацияны басқаларға
қарағанда, саланы басқару жүйесінің ... ... жиі ... ... ... болады. Көлік саласына нарықтық қатынастарды жан-
жақты ... ... ... ... бүкіл әуе жолы көлігінің ... ... ... ... Қазақстан Республикасының көлік саласын реформалаудың экономикалық
салдары
Қазақстан Республикасының темір жол, автокөлік, әуежолы, су және ... ... ... қазіргі көлік жүйесі халық шаруашылығының
базалық салаларының бірі болып ... ... ... ... дәл осы ... тән, ... оның ... тиімділік деңгейімен
қоғамдык өндірістің дамуы және бүкіл нарықтық қайта ... ... ... 5 - Қазақстан Республикасындағы пайдаланудағы жол қатынастарының
ұзындығы, мың км.
|Көлік түрлері ... ... ... ... өтетін, |14,1 ... ... ... жол | ... ... км |120,1 ... ... км. |363,9 ... ... ... - ... |17,1 ... ішінде: | ... ... |6,9 ... ... |10,1 ... ... тасымалдау жолдары |4,0 ... ... - ... |88,0 ... кең ... ... жол ... бар: 14061,8 км. - темір
жол, Қазақстан территориясынан өтеді, 88 мың км. - автомобиль жолы, 4 ... ... ішкі ... ... жол және 17,1 мың км. ... ... жолы бар ... 5).
Қазіргі уакытта республика экономикасында көлік кешенінің дамуының өсу
ролі тұрақтанғаны байқалады. Егер де 1990 жылдардың бас ... ... ... ... ... төмен болса (6 кесте), 2004 жылы ... ... ... ... прогресті ең алдымен ЖІӨ-дегі экономиканың басқа
салаларының төмендеуімен түсіндіруге болады.
Кесте 6- Қазақстан Республикасының ЖІӨ құрылымы, %
|Аталуы |1990 |2003 |2004 |2005 ... |100,0 |100,0 |100,0 |100,0 ... |20,5 |31,0 |29,4 |31,1 ... ... |34,0 |9,0 |7,3 |7,9 ... |12,0 |5,4 |6,2 |5,9 ... |8,2 |13,3 |12,1 |11,3 ... |8,6 |10,1 |12,1 |12,2 ... |16,7 |31,2 |32,9 |31,6 ... ... ... ... үлесі 1990 жылы 8,4%-дан 1998 жылы
9,8% ға дейін өсті. Егер 1992 жылы ең ... ... 3,2% ... ... жылдарда инвестицияның жалпы көлеміндегі көліктің үлесінде ... ... ... 2003 жылы ... ... ... ... есебінен салынған капитал 121,6 млрд. тг. қүрады (кесте 4).
Кесте 4 - Көліктің жеке ... ... ... ... ... (айғақты істегі бағалар, млн. теңге)
|Аталуы |2002 ... % |
| |ж. | ... ... ... ... ... | |2171 ... ... | |1 ... және жол көліктері | |741 ... | |254 ... | |4 ... | |8 ... ... | |443 ... | |48 ... | |8 ... | |11 ... | |77 ... | |576 |
7 - ... ... ... ... бәсекелестік қағидаларын
дамыту үшін шарт түзілген, көптеген мемлекеттік емес көлік кәсіпорындары
жұмыс істейді. Дегенмен ... ... даму ... ... ... ... тиімділігіне автомобиль, әуежолы және өзендегі көлік
түрлерінде көбірек шарт ... ... әлі ... ... ... көлік кәсіпорындарының қызмет
етуіне мүмкіндік беретін республика ішілік көлік қатынастарының тұрақты
торабы ... ... ... ... Қазақстанда территория
алаңының бір бірлігі темір жол не болмаса автомобиль жолдарымен қамтамасыз
етілуі өте төмен. Қазақстандағы темір жол ... ... ... ... 5,2 км ... ... үшін Еуропаның дамыған
елдерін алсақ, бұл ... 50 км ден 110 ... ... ... ал ... ... - 1000 ... 23-тен 38 км-ге дейін.
Қазақстандағы үсті қатты затпен жабылған ... ... ... ... 1000 ... км-ға 29,8 территорияны қамтиды.
Мысалы, территориясы жағынан Қазақстанға карағанда аз ... ... ... ... және ... ... ... жолдарының
тығыздығы 1000 шаршы км герриторияға 243-296 км тура ... ... ... ... проблемасы республикадағы өндірістік күштерді
тиімді дамыту және орналастыруды, оның сыртқы ... ... ... ... ... ... бірқатар әлеуметтік
проблемаларды шешуді күрделендіреді және көлік кешенінің маңызды мәселелері
болып қалуда.
Көлік ... ... ... ... ахуал одан ары нашарлауда. Шындап келгенде, көлік
саласын қаржыландыру мәселесі аса ... ... оны шешу ... ... саласының ары қарайғы қызмет ету жағдайын айкындайды.
Белгілі болғандай көлік секторы, оның ... және ... үшін ... ... талап етеді. Сондықтан ол капиталдық қорларды талап
ететін ... көп ... ... ... күні ... саласын
қаржыландыру, көбінесе, мемлекет ... ... ... ... коммерциялық банктер тарапынан жүзеге асады. Бұлармен бірге
бұл қаржылардың инфрақұрылымдық объектілерді ... не ... ... құруға
жіберілетіні ереже ретінде болып қалған ... және ... ... ... ... құруға т.б.).
Бірақ осы көздерден алынған мәліметтердің сөзсіз ерекше ... ... ... бір ... да бар, олар сол ... ... шектеулілігімен байланысты, өйткені олар қосылғанда
мемлекеттің сыртқы қарыздарын үлғайтып жіберуі ... ... ... ... ... бір көздерінің
болмауына сәйкес тарифтердің өсуіне алып ... ... ... ... ... формасына қарамастан көлік косіпорындары өз ... ... ... ... ... ал бұл ... өсіру арқылы ғана мүмкін болып отыр. Іс ... ... ... және ... өнімдеріне бағаның өсуі белгіленген, бұл өз
кезегінде тез арада жүк және ... ... ... ... ... да ... ... жыл сайын өсуіне қарамастан (1999
жылы олар - 3,7 %, 2000 жылы - 30,2% ... ... жол ... ... тиімді болмай қалды. 2003 жылы жүргіншілер
тасымалдаудың шығыны 16 млрд. теңге ... ... ... жол ... ... ... ... бәрінен бүрын әлеуметтік-
экономикалық мәнділігіне байланысты. Жолаушылар тасымалдауға ... ... ... ... ескере отырып қалыптасады, бұл
оны пайдалы деңгейде орнықтыруға жол бермейді. Бұдан ... ... ... ... ... ... ... білуге
болады: жүргіншілер ағымының ... ... ... ... мен локомотив парктерінің көнеруі. Автомобиль және
әуежолымен тасымалдау тарифтерінің өсуі де жолаушылар ағымын кеміте ... 8 - ... ... жүк ... көлік түрлерінің үлес
салмағы, %
| |1999 |2000 |2001 |
| ... ... ... ... |
| | ... ... ... ... ... ... ... жолдан басқа|
|Республикасы |көлж министрліп |мемлекеттік |да ... |
| | ... ... ... ... ... ... бөлінген |
|Республикасы |көлік ... ... |
| ... | | |
| | ... | |
| | ... | ... ... |- ... |
| ... | | ... ... және|- ... |
| ... ... | ... ... ... ... ... |
| ... | | |
| | ... | |
| | ... әуекөлік| |
| | ... | |
| | ... | |
| | ... қызметі | ... ... ... | ... |
| ... ... | ... ... |- ... |
| ... | | ... ... ... - магистраль экономической |
|интеграции в СНГ. - ... ... 1998 [8, 106 6.1 | | ... ... қазіргі кезеңде Қазақстандағы экономика жүйесінің
нарықтық қатынастарға өтуіне қарамастан және шаруашылық қатынастардың жаңа
үлгідегі принциптерінің ... ... ... рөлі ... ... ... дамыту үрдісіне араласуы жоғары дәрежеде ... ... ... ... ... ... кешенінің қазіргі
ахуалы куәлік етеді.
Біздің пікіріміз бойынша, көлік кешенінің қазіргі ... ... ... оның ... ... қоса ... ... негізгі
қорытындымыз, көлік кешенін ары ... ... ... ... дәлелденуі. Мұнда, Қазақстан көлік ... жаңа ... ... іс-әрекетінде, қалыптастыру мен корпоративті
құрылымдардың қызметін заң шығару және ... ... ... ... ... ... ... жоғарыда айтылғандарға орай, дамыған шет мемлекеттердің
үлгісі бойынша ... ... - ... ... ... жөніндегі Комитет құру қажеттілігі туындап отыр. ... ... ... мен ... ... Әкімшілік-
инспекциялық комитет, АҚШ-та - Байланыс жөніндегі федералдык ... ... ... ... ... Англияда Әділ сауда басқармасы мен
Монополия жөніндегі комиссиялар жұмыс істейді. Бұл ... ... ... қызметін атқарып қана қоймай, саланың дамуына, оның басқа
салалармен ... ... ... ... ... ... қатар бағалық
нормативтерді олардың арасындағы салааралық ... ... ... Дәл осындай орган Қазақстанның көлік саласын дамытудың
Стратегиясын ... ... біз ... көрсеткен блоктар шеңберінде
жүргізе алар еді. Болашақта ... ... ... ... ... қажеттілік туындайтыны сөзсіз, себебі олардың неғүрлым
тиімді ... сол ... ... ... ... ... ... аймақтардағы жұмыста және т. б. ... ішкі сала ... ... маңызды болмақ. Бұндай органды құрудың Қазақстан
Республикасының Президенті Н.Ә. ... 2005 ... ... ... жүк ... ... ... кластердің одан әрі
өркендеуі үшін де өте маңызды .
Көлік саласын мемлекеттік реттеудің негізінде ең басты ... ... - бұл ... ... барлығына бірдей тасымалдау және соған
байланысты сервис қызметін көрсетуге ... ... ... ... ... ... Даму ... құрылуы кезінде негізгі
назар, нарық субъектілерінің ... ... ... ... ... барлығының тиімді дамуына жағдай жасауға ... ... ... өз ... ... ... ... қалуы керек,
ал маңызды тасымалдау коммуникацияларын (магистралды автомобиль жолы және
темір ... су ... ... және көлік инфра құрылымдарының қажетті
объектілерін (республикалық ... ... ... ... әр ... ... ... т.б.), олардың тек ұлттық қауіпсіздікке
қатысы жоқ сонымен бірге жол қимылдары қауіпсіздігіне қатысы жоқ ... ғана ... ... ... ... ... ... мемлекеттің қатысуын оңтайлау
мақсатында нормативті ... ... ... ... Бұнымен
бірге оларды жетілдірудің негізгі міндеттері мыналар болады:
- ... ... ... ... ... ... етуді жасау;
-тасымалдау қызметі нарығында монополиялық жағдайды иемденіп отырған
көлік салаларын қайта құруды ары қарай жалғастыру;
-тасымалдау қызметіне ... ... ... ... ... тасымалдау шығындарын төмендетуге альш келетін, сондай-ақ айналымға
түсіру үшін, тасымалдау құралдарының парктерін ... ... ... ... ... ... жетілдіру;
-қызмет көрсетуге құқық беретін қалалық және аймақтық, қалааралық сонымен
қатар халықаралық қатынастар бойынша тендірлік ережелерді құқықтық бекіту;
-жекеменшік және ... ... ... салу және ... ... ... заман тасымалдау технологиясы- логистика және ... тағы ... ... ... ... және ... ... инвестиция, лизинг, концессия секілді т.б. тартудың заманалық
ережелері мен оларды құқықтық реттеудің тетіктерін жасау;
- тасымалдаудың кейбір түрлерін лецензиялау тәжірибесына қайта
оралып, олардың ... ... ... және ... ... ... ... "ашықтық" және жүзеге асыруда
компитенттілігін қамтамасыз ету;
-көлік секторында сертификаттау жүйесінің нормативті базасын жетілдіру,
сонымен қатар ... ... ... пайдалану ережелерін
халықаралык стандарттарға сәйкестендіру;
Барлық тасымалдау іс-әрекетін шектейтін ... және ... ... ... ... ... ... талаптарына сай
немесе соған жақындастырылып жасақталуы тиіс, сонымен бірге ... мүше ... ... ... ... да ... ... ескерілуі керек;
Мемлекеттік реттеудің басқа бір құралы, біз жоғарыдағы бөлімдерде айтып
өткен, әкімшілік ... ... Бұл ... ... ... ... ... жөніндегі комитеті оның негізгі қызметі болуы керек:
көлік және коммуникация Министрлігінің басқару іс-әрекетін кешенді
дамытуды қамтамасыз ету және ... ... ... ... мен ... барлық іс-әрекетін үйлестіру мақсатында оңтайлау;
тасымалдауды басқарудың аймақты органдарының қауіпсіздікті
қамтамасыз ету сферасындағы қызметін қалыптастыру және күшейту,
лицензиялау мен ... ... ... және саланы
дамытудың республикалық бағдарламасы мен үсыныстарын әзірлеу, олардың
жүзеге асуын, сондай-ақ бюджеттен бөлінген қаржыны пайдалануын бақылау;
сыртқы ... ... ... ... ... ... ... мен ведомостволардың
қүзіретін ажыратып және бекітіп беру;
-аралас қатынастардағы ... ... ... жұмысын бағдарлау,
сонымен бірге жаңа территорияларды игеруде көлік түрлерін дамытуды да
бағдарлау және бар ... ... ... логистикалық орталықтар мен экспедиторлық компаниялардың рөлін
нығайту;
- республикадағы мемлекеттік кәсіпорындарды ары қарай оңтайлау;
Көлік саласын тариф саясаты, ... және ... ... ... ... ... Комитеттің негізгі қызметі мыналар:
- қатал тарифтік үлгімен қызмет істеуден біртіндеген кезеңнен кейін
шегініп ең жоғары рентабелді орнату қағидасын қолдануға және одан ... ... ... дамуын ескере отырып, тасымалдау қызметінің
еркін бағаларын орнату механизмін жасау;
- тариф шектеулерінің индекстеу тетіктерін әзірлеуде ... ... қоса ... ... ... нарық субъектілерінің негізделген жаңалықтарын үсыну,
жолаушыларға тасымалдау қызметін көрсету бойынша әлеуметтік-мәнділерін
үсыну, әсіресе ауылдағы елді мекендерде;
Көлік саласын ... ... ... ... ... ... тасымалдау қызметі нарығын мүмкіндігінше кеңейту мен жетілдіруге
жан-жақты күш салуы керек, іскерлікті дамытуға және ашық ... ... ... ... ... дамытуы және тасымалдау қызметінің
сапасын арттырып, әрбір пайдаланушы өзіне керекті көлік түрінің ... ... ... және ... ... етіп ... ... еркін таңдап алуына шарт түзу.
Көлік кәсіпорындарының барлық ... ... ... ... ... ... тасымалдау қызметін көрсету сапасын
арттыру жалпы көлік ... ... - ... ... жүзеге асыруға жағдай туғызады,
Көлік саласын дамытуды үйлестіру жөніндегі комитетінің ықпалы бойынша
қызмет көрсету және жұмыс сапасының белгілері ... ... ... ... ... қарау, қайта жасау талабы қойылады, сонымен
катар көліктік-экспедиторлық қызмет ... ... ... мен
міндеттеріне кепілдік беретін кодекс және жарғылар, көлік түрлеріне қатысты
біріктірілген ережелер қабылдау қажет. Тасымалдау ... ... ... ... ... ... және оларды бағалау әдістерін,
мемлекеттік бақылау тетіктерін түзу мен ... ... ... ... ... ... жүргізу әдістерін жасау,
сондай-ақ сапаны басқарудың типтік бағдарламасын ... ... бар ... - ... тасымалдау құрыльшдарының,
мемлекеттік органдардың, көлік ... ... ... ... - ... ... ... және міндеттерін, нарық
жағдайындағы өзара жауапкершілігін тәртіпке келтіру қажет.
Мемлекеттің ... ... ... баға ... ... ... ... тенденцияны жүзеге асыруды көздегені жөн, сонымен бірге еркін
тасымалдау тарифтерінің ... ... ... және тасымалдауда
сұраныс ақысын төлей алатындай болуы ескеріледі. Осыған ... ... ... ... комитеттің қызметіне мыналар кіруі керек:
- бәсекелестігі жоғары деңгейдегі көлік секторлары нарығында еркін баға
қалыптастырумен және ... ... ... ... ... ... ... кәсіпорындарының рентабелділігі және нақты
шығындарын бақылауды іске асыру;
-табиғи ... ... ... баға ... ... ... шараларын басқа да ... және ... ... ... саясатын жетілдіруді қамтамасыз етуде және ... ... ... көлік тарифтерін анықтау ... ... ... ... жүргізу туралы келісімге сәйкестендіру;
Тариф жүйесін жетілдірудің негізгі бағыттары болыи оларды ... ... ... ... бірге мемлекетгік көлік саясатының
басымдылығын ескеру болып табылады. Рентабелді іс-әрекет түрлері ... ... ... пен зияндыларына көмектесуді тоқтату керек. ... ... ... тариф саясаты халықаралық және ішкі ... ... ... әлеуметтік мәнде тасымалдаулар
қамтамасыз етілетін болады.
Республикада жақын жылдарда, монополия сферасындағы мемлекеттік реттеуді
кезең-кезеңімен ... ... ... ... ... байланысты
қатерді төмендету қажет. Бәрінен бұрын бұл ... ... заң ... ... және ... ... ... монополия
туралы" Заңының халықаралық транзитті тасымалдау бөлімдеріне өзгертулер
ендіруге қатысты.
Инвестициялау ... ... ... ... және республикалық
бағдарламалары негізінде жүзеге асады. ... ... ... басым бағдарламалар мемлекет ... ... ... қолдау табуын сақтаған жөн. Мүнымен бірге мемлекеттік
инвестиция белгіленген басымдықтарды ескерумен таңдап алу сипатында болуы
керек. Олар ең ... ... ... ... ... ... ... қоршаған ортаны қорғау және қауіпсіздікті сақтауды ... жөн. ... ... ... ... және ... жеке ... ресурстарын, банктік кердиттерді тағы басқа да
қосымша бюджеттік емес қаржыларды тартуды ұйымдастырушы болуы тиіс.
Көлік саласын дамыту жөніндегі Комитеттің ... ... ... ... ... болып саналады:
бюджеттен қаржыландыруға жататын басымдықты жобаларды
айқындау және оларды бюджеттің сәйкес деңгейлеріне ... жеке ... ... ... ... ... ... құрылым жасақтау;
автомобиль жолдарын босату, темір жол учаскелерін күшейту,
сондай-ақ ... ... ... ... ... ... қаржылық және техникалық көмек бере алатын халықаралық
ұйымдар және ... ... ... ... ... асыруды конкурстық негізде
қамтамасыз ету (ҚР дағы ... ... ... ... ... ... ... нарығьшың, дамыған қаржылық-несиелік
жүйенің, инвестицияны өсіруді ынталандыратын салық ... ... ... ... ... ... және компаниялардың
өзіне қуатты да теріс ықпал етуде.
Мемлекет экономикасының тұрақты дамуы жағдайында және және ... ... өз ... есебінде инвестициялау ары қарай даму
табады. 2003- жылдан бастап портфельді инвестицияны ендіру көзделген.
Бұл үшін көлік ұйымдары тарапынан ... ... ... т.б.
шығару қарастырылып, оларды сыртқы және ішкі құнды қағаздар саудасына салу
қарастырылған. Инвестициялау сферасында негізгі күш салу және ... - ... ... ... көтеруге топтастырылғаны дұрыс
болар еді.
Біздің ұйғаруымыз бойынша зерттеулердің басым бағыттары мыналар:
бірыңғай өндірістік -техникалық ... ... және ... ... ... үшін тасымалдауды дамытудың тиімді
жолдарын іздестіру;
республика және аймақты масштабта ... ... ... қызметі нарығында бәсекелік ортаны дамыту бойынша ұсыныстар
даярлау;
- тасымалдау үрдісінің прогрессивті технологиясын жасап
(мультимодельді тасымалдау, логистика) оны Қазақстан Республикасындағы
нақты экономикалық ... ... ... ... ... ... ақпарат технологиясын
пайдалану;
-тарифтерді есептеу, ... ... және ... ... ... бойынша үсыныстар әзірлеу;
- көлік саласында импортты орнықтыру аумағын зерттеу (жинау өндірісін
және басқаларды жасақтау).
Көлік кешенін тиімді ... ... ... ... іске ... ғылыми зерттеуден өтуін сақтау және салалық ғылымды дамыту ... ... ... ... ... ... ... тасымалдауының тарифтік Түжырьшдамасын жасау;
әуежолымен тасымалдау қызметінің тарифтерін ... ... ... ... ... ... және
машинаның қосалқы бөлшектерінің номенклатурасын кеңейту.
Көлік кешеніндегі табиғи монополия кәсіпорындарының ... ... ... ... атқаратын мынадай қызметін
белгілеуге ... және ... ... ... мен ... ... ... бағьггталған мемлекеттік саясат пен
стратегияны жүзеге асыру;
көлік кешеніндегі мемлекеттің үлесі және заңды тұлғалардың акция
пакеттерін иемдену және ... ... ... жекешелендіру
мәселелерін шешуге араласу;
көлік кешенін дамыту, оның қызметіне қатысты, конструкторлық
және жобалаудың маңызды проблемалары ... ... ... ... ... қатысты нормативтік күқықтық
актілердің жобасын сараптауды ұйымдастыруға араласу;
тасымалдауға орныктырылған нормаларды қадағалау сондай-ақ
бақылауды жүзеге асыру, сертификаттауды жүргізу және басқа да
нормативтердің техникалық ... ... және ... ... ... ... тапсырыстарына бөлінген қаржыларды пайдалануды
мемлекеттік тапсырысты орналастыруды бақылауға араласу және оны
жүзеге асыру;
әуе кеңістігін пайдалануды бақылауды жүзеге асыру;
құқықтық - нормативтік актілерді ... және ... ... ... ... іс-әрекетін үйлестіру
және мемлекеттік реттеуді жүзеге асыру;
көлік кешеніндегі мемлекеттік секторларды қорғау ... ... ... ... және ... ... үшін ... мен
сарапшыларды жұмысқа тарту.
Сонымен, көлік саласын мемлекетгік реттеудің тиімді жүйесін қалыптастыру
аясында оны дамыту бірқатар теориялық себептермен ... ... ... өмірдегі көліктің рөлі, оның әлеуметтік және
экономикалық сферадағы маңызы сонымен бірге стратегиялық болашағымен.
Екіншіден, кез ... ... жүйе ... ... ... ... мен даму заңдарының ... ... ... бір кезеңде жүйені басқаруды жетілдірудің немесе ... ... ... ... ... отырады.
Үшіншіден, тасымалдау қызметінің факторларымен ... ... ... аспектілерді дамыту түрғысынан алғанда аса маңызды түстарын
айқындауға мүмкіндік берді. Олардың ішінде ұйымдастыру факторының рөлінің
зор ... ... ... ... бар ... ... әдіснамалық қағидалар төңірегінде реформалау керек екені
анықталды:
салалық нарықтағы ұйымдастыру теориясы.
табиғи монополияны реформалау теориясы.
Саланы ... ... жіті ... бұл көлік саласының қазіргі
жағдайы. Соңғы он жылда барлық ... іс ... ... ... ... өндірістік қорлардың көнеруі және оны қалыбына келтіру
қажеттігі, ... және ... ... ... көрсетедІ. Бұлардан
басқа, көлік саласының ахуалын жоғарыда ... ... ... көлік саласын дамытудың жаңа жобаларын жүзеге асыру үшін ... ... да ... біз ... өткен талдаулар көрсеткендей, қозғаушы құрамдардың
моралдық және материалдык жақтан ... ... өте ... ... ... ... ... сипаттайды, инфрақұрылымның нашар ахуалы, көлік
саласының ғылыми және техникалық жақтан ... ... ... ... және ... ... ... ақпараттық байланыстың
біркелкі болмауы.
Осыған орай республикадағы тасымалдауды, оның ішінде көлік кешенін реттеу
жүйесін ... ... ... ... көрсетті.
Көлік саласы кешенін реттеу құрылымын қайта құруды ... ... ... ... үлгісі - "нарық құрылымы оны жүргізу -
нәтижеден" бастап іске асыру қазіргі заман талаптарына сай, әрі ... ... ... жинақтасақ, қазіргі кездегі көлік саласының құрылымы,
автомобиль көлігінен басқасы, табиғи монополия секілді ... ... ... көлік компаниясының озықтығы, шындап келгенде, ... ... да ... ... ... ... құрылымын салалар
бойынша дифференциялау төмендегідей көріністе:
-теміржол келігі - "Ұлттық ... ... ... ... ... ... ұлттық монополиясы;
әуе жол көлігі " Air Astana " АҚ тасымалдау компаниясының ресми
монополиясындағы ұлттық әуетасымалдауы;
құбырлар арқылы тасымалдау - ЖАҚ МТҮК "Қаз ... ... ... ... - ... ... озық тұратын, ешқандай
мемлекеттік не болмаса басқадай компаниялары жоқ;
Автомобильмен тасымалдаудың нарықтық ... ... ... тек ... ... салу ... ғана "Қазақстан жолдары" АҚ бар және
оның өзі монополиялық ... ... ... ... ... ... болып отыр.
Қазіргі кезеңде, біздің пікіріміз бойынша, дәл осы көлік саласындағы
тұрақты құрылымды анықтап ... ... бұл ... осы ... ... ... қаншалықты көлікті дамыту шындығына ... ... алу және ... ... келіп шыққан қорытындылардың салдары ретінде
алыс болашақтағы осы ... ... ... ... шешу ... ... ... көлік дамытудың алысты көздеген ... ... ... ... ... бір ... ... қатар көлік кешенінің және шаруашылық- ұйымдастырушы бірліктердің
мүддесін түгелімен қоса қарамағына алатындай болғаны дұрыс.
3.2 Көліктегі ... ... ... ... ... ... жеделдету қажеттігінен ... ... ... ... ... реформалар мемлекеттің экономикалық
ролін арттыруды, ресурстарды тұрақты пайдалануға толық жауапкершілікті және
өндірістің тиімділігінің өсуіне мүдделі жеке ... ... ... ... күш ... ... етеді. Монополиялық құрылымдардың болуын
жоспарлы - бөлістіру ... ... ... ... ретінде санау, әрине,
жаңсақтық десек те бұл біздің еліміз үшін зор маңызға ие.
Әлемдік тәжірибе көрсеткендей, нарықтағы бәсекелестік ... ... ... пайда болуына кепілдік бере алмайды. Әділетті
бәсекелестікті және монополияға қарсы бақылауды қуатты да қатаң ... ... ... Міне ... ... және ... ... саясат экономикалық реформаларды жүзеге асыру тиімділігінің дәлелі
бола ... ... ... ... ... мыналар үшін қажет:
тұтынушылардың мүдделі тепе-теңдігін (лайықты баға) және
реттелуші кәсіпорындарды қамтамасыз ету (қаржы нәтижесі,
кредиторларға тартьшдыжәне жаңа мүдделер);
әділ принціптер негізінде және әр ... ... ... ... ... ... қатысты тарифтік
құрылымдарды анықтау;
кәсіпорындарды шығындарды қысқартуға және артық жұмсауға,
қызмет ету сапасын жақсартуға, инвестицияның тиімділігін
арттыру;
бәсекелестіктің дамуына шарт түзу ... ... ... ... ... ... ... қамтамасыз ету).
Соңғы кездерде табиғи монополияны тиімді ... ... ... ... келеді. Өйткені табиғи монополия, саладағы ... ... ... жүмсайтын шығыны орташа болып екі не одан
да көп фирмалардан аз болуы мүмкін, егер де олар ... ... ... алса, онда бағаға әсер ететін, табысқа салықты шектеу, ең
болмаса меншік формасын өзгерту, Дегенмен өндіріс масштабын ... ... ... ... ... тұрақты экономикалық саясат
қажет болар еді.
Монополияның экономикалык іс-әрекеті, оған кіретін табиғилары, әлемдік
экономиканы ... және ... ... корпорациялардың
бәсекелестігінің қаталдануымен астарласа қарастырылуы тиіс. Дәл осы ... ... ... ... ... ... бөлімін
қабыстыратын негізгі субъектісі болып отыр. Бұл компанияларды жасақтау және
жақсылап дамыту зор күш пен уақытты, игілікті ... ... ... үкімет
деңгейінде қолдауды талап етеді. Ұлттық экономика ... ... ... экономикалық қатынастарда салғырттық рөлде болып қалады.
Шаруашылық іс-әрекеттің мұнайгаз өндірісі, электр энергиясы, ... ... және ... ... ... тек ... ... ғана
жүзеге асырылатындары шындап келгенде табиғи ... ... ... ... ... тиіс ... белгілеп өткеніміз дұрыс болады.
Шаруашылық іс-әрекеттің басқа ... ... ... ... ... ... етеді, бірақ бәсекелестік ортаны жасау бірдей құрылымдық
өзгертулердің болуының ... ... ... ... ... ... өндірістерде, сондай-ақ энергетикада ресурстарды
тасымалдау және бөлістіруге қарағанда объективті ... ... ... ... қалааралық және халықаралық телефондык байланысы
секілділері табиғи ... ... ... ... қазірше
көпжағдайда жергілікті телефон желілері, оның ... ... ... ... ... ... есептеліп және де
реттеулерге түсуі керек. Теміржол көлігін тасымалдаудың басқа түрлері ... не бар, не ... оның ... ... үшін ... шарттар
туындауы керек. Теориялық жағынан теміржолмен тасымалдаудың жекелеген
кәсіпорындары арасында ішкі ... ... болу ... ... ... басқарудың осы күнгі жай-күйінде оны реформалауды ... ... егер ... ... ... ... жасалып іске
қосылса, өзінің негізгі қол жеткізгендерімен ... және ашық ... ... ... ... ... ... қүтқару мәселесін шеше алатындай бола алса.
Көлік саласының тағы бір проблемасы болып инвестицияның ... ... заң ... ... және ... ... жүзеге
асыру және институционалды орта қалыптастыру, мемлекет мүддесін ... ... ... ... және ... бір ... ... тұтынушылардың сүранымын және өндірушілердің инвестицияға
бейімділігі тағы бір ... ... ... ... ... жоғарылығы
және баяулығын ескере отырып, Қазақстанда инвестициялық климатгы жақтау
бойынша бүгінгі ... ... ... ... ... қарағанда батыл болғаны жөн.
Салық тәртібінің бейімділігі мен ... ... ... ... іс-әрекеттің (ең ... ... ... ... тетіктеріне байланысты) түтқиылдығын төмендету Қазақстанның
инвестиция тарту мүмкіндігін жоғарылататын ... ... ... ... бір ... ... ... емес, ҒТП
иелігіндегі тікелей инвестцияларды, стратегиялық инвесторлардан ұзақ мерзім
негізінде ... Бұл - ... ... яғни ... бір ... ... үшін ... инвестиция болып, инвестицияны қайтару осы жобаның
өзімен тоғыстырылған қаржылық ағымдар есебінен ... ... ... көліктегі инвестиция дағдарысын жоюға мыналар ... ... ... құны ... ... ... ... болмаса, кедендік бажы және ҚҚС ғын төлеуден
уақтылы босату;
-көліктер үшін ... ... ... ... экономикалық ынталандыру
жүйесін қалыптастыру;
инвестициямен қаржыландырудан шығып келе жатқан компанияны
барлық кірістеріне салынатын салықтан босату;
салық Кодексінің схемасымен қарастырылып берілетін
инвестициялық салықтық несие қызметімен қамтамасыз ... ... ... жоқ компанияның инвестициялық қарыздары
бойынша олармен ұзақ мерзімді келісімдер ... ... не ... сату ... ... қамтамасыз етілген, қайнар бұлағы
инвестициялық қарыздар болып табылатьш компанияларды ... ... ... ету;
Сөйтіп, инвестициялық реттеу, біздің үйғаруымыз бойынша, қаржылық ... ... ... жүйелерге, ғылыми- зерттеу базаларына
бағытталуы тиіс. Ең басты ... ... ... ... ... қол ... қажет:
капитал жүмсалатын жобалар мен бағдарламаларды
қаржыландыруға мемлекеттің тікелей қатысуы; айналымдық
құралдарды жаңғырту және алмастыру үшін мемлекеттік лизингтер
ендіру;
дамытудың ірі жобалары мен бағдарламаларын ... ... ... ... қорын құру.
Көлік саласындағы қаржылық- экономикалық нашарлаудың ... ... ... ... табылады. Сала өз өнімдерін мемлекетке үсыну және
басқа салаларға несие беруге мәжбүр.
Төлемеу дағдарысын жою және ... ақша ... ... ... төлемдердің қаншамен өтелуін арттыру (жұмыстар, қызметтерді), соның
ішінде энергоресурстарын және ... ... ... етіп ... ету) және оның ... алып келетін себептерді жою, біздің
пікірімізше, мынадай ... ... ... ... кәсіпорындар,
минералды тыңайтқыштар өндірушілер және басқалар) санаты
үшін жеңілдік баға ендіру ... ... ... тікелей алып алатын нормативті актілер мен
заңдарды қабылдауға жол ... ... ... ... ... үшін қарыздарын өтеу
кестесін және келісімді қалыптастыру бойынша үкіметаралық
деңгейдегі жұмысты белсенді қолға алу.
Көлік ... ... және ... ... ... мен тәсілдерінде
экономикасы дамыған елдердің әр ... ... ... ... ... ең бір ерекше формасы - қызмет көрсетушілерғе лицензиялық жүйе
құқығын беру. ... ... ... ... ... ... бар: ... саласының қажетті деңгейі мен көлемін өсіруге,
алдыңғы қатарлы технологиялар ... ... ... барлық
деңгейлеріне қаржы аудару, көлікте және ұқсас салалар тағы басқаларда жұмыс
орындарының ... бір ... ... қол жеткізу .
Сөйтіп, сала деңгейіндегі не болмаса бүкіл экономиканы реттеу проблемасы
тек қана ... ... ... ... ... ... ... де қамтиды. Ең алдымен бұл монополист-кәсіпорындары тарапынан
мынадай қағидалардың ... ... ... бақылау, оларды сөз
біріктіріп алуға жол ... ... ену үшін ... жасатпау, баға
дискриминациясынан бас тарту. Көрсетілген қағидалар заңшығару ... ... ... Саланы басқарудьщ белгілі бір моделін қабылдау
мына қағидаларды сақтауға байланысты:
- тек бір ғана саланы дамытуды емес бүкіл ... ... ... ... тиімділікті қамтамасыз ету;
- әлемдік көлік нарығында қазақстандық мүддені қорғау және нығайту.
Әрине жоғарыда көрсетілген іс-шаралардың барлығының жақын
болашақта жүзеге аса ... ... ... бірге осы бағыттағы
қозғалыстар мүмкін және қажетті жерлерде бәсекелестік орта жасау ... ... ... ... асыруды оларсыз болмайтын сфераларда
ғана ... жол ... Бұл ... ... пайда алып келеді:
тұтынушыларға - төмен баға ... ... ... -нарықты
барынша жақтау формасында; реттелуші кәспорындарға - ... ... ... ... жаңа ... мен ... ... игілікті
шарт түзеді.
Тағы бір жақтан, осы уақытқа дейін, сәйкес ... ... ... ... ... ... ... емес, бұл тиімсіздікті және
жоғары шығындарды тоқтатуға, қор нарығындағы акция ... ... ... ... және кәсіпорындар мен реттеуші органдар
арасындағы қарым-қатынас қақтығыстарын тоқтатуға шарт түзеді.
Реттеуші органдардың реттеу үрдісінде ... ... ... ... қомақты дәрежеде табиғи монополиялар саласын қайта құру
масштабына байланысты. Сауданың ... күші ... ... реттеуші
органдардың негізгі міндеті "ойын ережесін" жасау болады, мұндағы мақсат
бәсекені дамыту және ... ... ... ... құрудың жоқтығынан
мемлекеттік реттеулер үнемі қымбат түратын және іс- әрекеті мен ... ... ... ... ... ... ... бас тартып отырған
реттеу типтері бағытында дамиды. Қазақстан мұндай ... ... ... ... - ... ... жүзеге асуын болашак көрсетеді.
Ұзақ мерзімді жоспарда мемлекеттік реттеу моделінің ең ... ... ... табиғи монополия саудасына бәсекелестікті
ендіру, өз уақытында және үтымды, сонымен ... ... ... ... ... батыл тәсіл болып табылады. Тек ... қай ... ... да ынталандыру, саудада көлік қызметін бәсекелес
субъектілерді көбейту жолымен шоғырландыру ... ... ... ... ... алу ... ахуалын түп тамырынан өзгертіп
және әлеуметтік- экономикалык ... ... ... монополияны реформалауға таяуды негіздеуде ресейлік
ғалымдар Н.И. Белоусова, ... ... [13], екі ... ... жол ... Біріншіден, қарастырып отырған саладағы табиғи
монополия сферасы анықтамасында, табиғи монополияның көп ... ... ... ... ... ... ұқсастыру мыналармен байланысты:
Біріншіден, ол күрделі шаруашылық құрылымға ие, және әлуетті бәсекелестік
секторды өз ішіне ... ... ... ... ... ... ... көп кезеңді ереже, әрі бірізді қадамдармен жекелеп талдауды
талап етеді.
Бір сөзбен айтқанда, не ... ... ... ... ... не болмаса бәсекелес ортада табиғи монополиямен
бірлескен заң шығарушылық және ... ... ... ... ... ... саудасында дәстүрлі бәсекелестік формасы болып, салаға
не болмаса оның сабақтас және табиғи монополиямен бірлескен ... ... ... ... ... табылады, олар – Демесец бойынша бәсеке
типіндегі ... баға ... ... Франчайзинг - табиғи
монополияны мемлекеттік реттеу әдістерінің бірі, бәсекелестерге белгілі бір
іс-әрекет ... ... ... ... ... ... тәуелсіз
фирмаларға сатуға негізделген. Франшизді ... ... ... ал оның ... ... іс-әрекетіне байланысты
келісім шарттарда айтылады.
Табиғи монополия салаларын реттеу тәсілі ... ... ол ... ... ... ... ... береді,
өйткені, егер оның шарттары дұрыс орындашаған ... ... қою ... ... бар. ... ... ... ендіруге болады: бәсекелес фирмалардың өз ара тіл ... ... ... іріктеп алу белгілерінің объективті болмауы;
келісім-шарттың қысқа мерзімді болуы; ... ... ... ... ... ... бір формасы табиғи монополия іс-әрекеті сферасы
үлгісіндегі ... ... ... мүмкін, және табиғи
монополиялардың монополиялық істерін моделдеумен бірге ... ... ... ... ... құрылымының іс-әрекетін реттеу
бойынша басқаруға ықпал етуде ... рөл ... ... ... ... жаңа ... ... ынталандыруға
негізделген және экономикалық тосқауылдардың болмауы, contestable типіндегі
сауда бар болса ғана мүмкін (бәсекелеске қабілетті ... Бір ... ... типіндегі сауда да іс жүзінде атқару бәсекеге
қабілетті әлуеттілерін құрылымдық ... және ... ... ... Бұл ... араласу шекарасын тарылтып,
монополияның өндіріс шығындарын, нақты сала ... ... ... ... ... ... ... өз алдына дамуына,
монополиялық қысымды сезінбеуіне мүмкіндік береді.
Бәсекенің тағы бір түрі, ... ... ... ... үшін ... болады, ол Чемберлен бойынша монополиялық ... ... [17]. ... ... ... нәтижелері
монополиялық бәсекенің көбінесе материалдық сфера да, өндірісте, алмасуды
және қызмет көрсетуде ... ... ... ... ... мақсатты емес бәсеке үлкен ролге ие. ... ... ... ... ... ... ... тек көлік түрлері
ғана бәсекеге түсе алады, ол да егер, жүк ... бір ... ... ... ие ... ... ... Мүның, өндіріс
салаларынан айырмашылығы, өнімді дифференциациялау бір шама ... ... ... ... ал ... монополиялық бәсекенің
табысты болуы жол қатынастары желісінің әр көлік түрлеріне ... ... - ... ... ... өзіндік құнының маңызды элементі
энергияны жұмсау болып табылады, себебі ол нарық жүйесінде қомақты ... ие, ... ... ... пайдалану жағдайында 40-50%. Баға
энергия тасымалдаушыларға жіберілгенде тонна-километрдің құны ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасы энергия
ресурстарына баға қалыптастыру стандарты бойынша әлемдік ... Бұл ... ... ... ... ... қальштастырудағы
ең проблемалы сүрақ, өйткені энергияға бағаның өсуі қозғаушы құрамды, одан
гөрі өнімдірек энергияны үнемдейтін локомотивтер мен вагондарға ... ... ... ... іс ... таусылған, ал
инвесторлар күдікшіл.
Кесте 12 - ... ... ... ... үшін ... ... әр алуан көлік факторларының ролі
|Рет | |Көлікпен ... ету ... | ... ... | | | ... рөлі |
|1 | ... ... турі | |100,0 |
|2 | ... ... ... ақысы) | |78,6 |
|3 | ... ... | |75,3 |
|4 | ... ... | |65,5 |
|5 | ... ... ... | |61,1 |
|6 | ... ... қауіпсіз | |59,4 |
|7 | ... ... | |32,1 |
|8 | ... ... | |31,8 |
|9 | ... үлкендігі | |28,5 ... | ... ... | |28,4 ... | ... ... | |14,6 ... | ... ... | |13,9 ... | ... және басқа факторлар | |11,6 ... Baum, H., Lankes, W. Die ... zur |
|- ... ... |Ermittlung und ... ... der im | ... ... Koln, 1972 [121] | ... - ... ... ... ... құны - ... ақыны төлеуге
кеткен шығын - өзіндік құнның айта қаларлықтай бөлігін қүрайды (Қазақстан
Республикасының көлік статистикасының ... ... ... әр ... ... ... басымдықтары, бір түрінің тиімділігін
басқа түрлерімен салыстырмалау арқылы анықталады, бұл әсіресе мәнділігі
бойынша ... ... ... жақсы, Қазақстанда бұл темір ... 36,0% ғана жүк ... ... ... ... ... ... түрлері республикада саны жағынан аз ғана жүк ... ... ... үлесі де аз ғана мүмкіндіктерімен айқындалады. Сөйтіп, экономикалық
тиімділігі жағынан жүк ... тек ... жол мен ... ... жүйе ... ... салыстырмалаған жөн: табыстылығы,
өзіндік құны, түсім және рентабелділігі.
Табиғи монополияны мемлекеттік ... ... ... ... ... - табиғи монополия саласын басқару жүйесін қайта құрудағы ... ... ол, ... ... ... кезеңцерден түрады: монополист-
фирмаларды ірілендіру (монополиядан шығару); оларды ... ... ... ... ұзақ ... ... ... даму мақсаттарын
толымдырақ көрсететін, жалпы қабылданған негізгі нарьщтық құрылымға сиятын,
әлеуметтік-экономикалық, ... ... ... ... көп құрылымды компаниялар қалыптастыру, саяси мәнді және
жүйенің даму заңдылықтарымен сәйкес дамуы. Бүнда ... ... ... құру ... біз ... дәуірлеуде, бұл тек табиғи
монополияны реформалау үрдісінің тек ... ... ... Олар ... заң ... әлеуметтік- психологиялық шарттарға сәйкес,
саланы қайта құру арқылы бәсеке ендіруге бүрынғы тәжірибеге тәуелсіз ахуал
жасау. Атап ... ... ... ... ... және жаңа
нарықтық құрылым қалыптастыру бірыңғай проблема болмауымен бірге ... және ... ... ... барлық ықпал ету нұсқаларын
шаруашылық субъектілердің санын арттыруды терең тәптіштеп және ... ... ... ... ... кешенін басқару жүйесін қайта құру және
монополиядан шығару үрдісін зерттеуді салалық нарықты ... ... ... ... ... еді. Ол нарықтық құрылымдардың қалыптасуы
мен қызметінің заңдылықтарын танып-білуге, сала ... ... ... ... қылықтардың нәтижелерін,
мемлекеттің салалық саясатының нұсқаларына ... ... ... ... ... ... микроэкономика теориясы негізінде
пайда болған, алайда, салалық нарықтың мамандануы ... ... ... іс-әрекетінің нәтижелерін, олардың сандық және
институттық ... ... ... ... шықты.
Салалық нарықты ұйымдастыру теориясы экономиканың салалық ... екі ... ... көрсетеді: баға теориясы түрғысынан ... ... ... ... ... Алғашқы таяу,
өндірушілер мен тұтынушылар қақтығысатын, экономика ... ... ... ... ... ... ... үшін
экономикалық таңдау проблемасын зерттейтін баға теориясына негізделіп, ... ... айта ... ... және белгілі бір сыртқы
жағдайларда ... ... ... мен ... ... ... монополиядан шығару сүрақтары мұнда аздап қана көрсетілген, соның
салдарынан бұл таяну біз үшін ... ... ... ... үшін, америкалық экономистер Эдвард С. Мейсон и
Джой Бейн 30-50 жылдары үсынған екінші таяну ... ... ... дәл ... ... нәтижелілік пен сала құрылымдары арасындағы
байланысты айқындау және оның бәсеке ... ... ... ... ... ... саудадағы ахуалын, алмасушының қасиеттерін
айқындау мақсаты қойылады.
Республикадағы тасымалдауға, ... ... ... ... ... саласындағы, кәсіпорындардағы езгертулер бойынша реттеу
жүйесіне бірқатар батыл шаралар қолдану не ... жаңа ... ... ... ... ... түрткі болып отыр.
Қазіргі бар көлік саласының құрыльшдары нарығында, тасымалдау ... ... ... инфрақұрылымдарда мемлекеттік ұлттық
компаниялардың ... ... ... анық ... ... ... саласының мұндай басым болуы, әрқашан, ... ... ... ... ... танытьш отырғанын байқатады.
Бүған мына төмендегідей саланың құрылымдық өлшемдері куә:
1) ірі көлік ... ... ... ... ... ... ... бір немесе бірнеше тасушылардың
деңгейінің басым болуы;
өнімдер желісі делінетін фирмалардың диверсификациялық
деңгейі;
тік интеграцияның ... біз ... ... ... ... ... және ... көрсеткіштерді талдау, монополияның бар екендігін және кейде
көлік саласы үрдістерін ... ... ... ... ... ... атап ... мүрындық болуда.
Бұған қарамастан, көліктің кейбір түрлеріне монополияның ... ... ... стратегиялық маңыздылығымен, техника-технологиялық
спецификасымен, бұлармен бірге масштабтың тиімділігімен басқаша ... ... ... ... ... сөз қозғағанда, бөліп қарауға
болмайтын нәрсе больш саналады. Алайда бұлармен бірге, ... ... ... бір ... ... ... де атап өткен жөн,
солардың ішінде нарықтың ... ... ... басқаруды
ұйымдастырудың тиімділігі, елдің масштабы, жұмыс ... саны ... де ... ... ... белгілі бір қиындықтармен байланыста
болса, жекелеп айтсақ - ... ... зор ... ... ... өзгерту мен жаңғыртуға қаржының жоқтығы, негізгі
өндірістік қордың көнеруі және ... қоса ... ... ... тұрақсыз монополиямен ісіміз байланысты болады да, монополия билігінен
қоғамдық жоғалтулардың басты бір ... ... ... ... ... бәсекелестікті нығайтуға алып келеді.
Бұл ретте күрделі мәселелердің бірі бәсекелестіктің оңтайлы өткірлігін
анықтау ... ... ... ... мүлдем жоқтығы монополияның
артықша билігіне алып келеді және ... ... ... ... шектен шығуы инвестицияның ... әрі алыс ... ... ... зиян ... ... мәселесінде әрбір нақты жағдайда айғақты және әлуетті
бәсекелестік өзінше, ерекше шешімді талап етеді. ... ... ... монополия нарығына сәйкес анықтау қажет және мүмкіндігінше іс-әрекет
сферасьш тарылтып, бәсекелестік жоғалту не болмаса оған жол ... ... ... ... ... кейбір көлік түрлерін ұлттандыру да, монополизацияға
үмтылу мақсаты да объективті болып мұнда бәсекелестік мүмкін және ... ... ... да ғажап емес. Әсіресе бұл мемлекеттік түрғыдағы әуе
жолымен ... ... ... ... ... ... ... мемлекет, сыртқы нарықта бесекелестікке қабілеттілік
көрсете алатын қуатты әуекомпанияларына ие ... ... ... ... бұл ... бәсекелестіктерге шектеулер қою жолымен болмай,
бүкіл әуе нарығын ашық ... ... ... ...
Аэрофлотта мемлекеттік ұйымдастыруда болған монополияның барлығына ... ... ... болғандай, кез келген реформаның негізгі мақсаты реформаланып
отырған ... ... ... ... арттыру.
Көрсетілген "құрылым-қылық-нәтиже" жіктемесі түрғысынан алғанда жекелеген
нарықтың нәтижесі баға ... және ... ... ... ашық ... ... ... және жарнамалық стратегия, зерттеулер мен
қолданбаларға кеткен шығын, өндіріс жабдықтарына инвестиция, заң ... ... т.б. ... сатушылар мен сатып алушылардың қылықтарына
байланысты. Әрекет өз кезегінде сауданың сәйкес ... ... ... ... ... мен ... алушылардың саны және
оларды бөлістіруге; бәсекелес өнімдердің болуы мен жаңа ... ... ... ... ... және ... айырмашылығының болмауы, шығындар қисығының
конфигурациясы, фирманың тік ... ... ... ... ... сатуға дейін және фирма өндірісінің диверсификациялық
деңгейімен.
Мұнда құрылым көптеген базалық ... ... ... ... ... ... ... түрлеріие меншік және оны жайғастыру;
сәйкес ... ... ... ... ... қимылдарына
үлестіру; өнімді қолдану мерзімінің ұзақтығы; өнім ... ... ... бағалардың болуымен баға икемдігіне сұраныс; алмастырушы ... өсу ... мен ... ... ... сатьш алу әдістері; заң шығарушы орта т. с.
Біздің ... ... ... ... ... ... ... болып түрған кезде, проблеманың дәл осылайша қойылуы -
монополиялы, олигапольді, ... ... не ... онда ... ... ... ... саласын дамытудың басымдықтарын
анықтауға мүмкіндік ... ... ... ... және ... анықтау, көлік басқаруды тиімді ұйымдастырушы- экономикалық
тетіктерін қалыптастыру олардың қызмет етіп ... үшін ... орта ... ... ... жіктемесі базасында табиғи
монополияны реформалау ... ... ... ... және ... ... құруды қарастыру, меншіктеушіні алмастыру және ... ... ... ... саяды. Десек те көптеген экономистердің
пікірлері бойынша, қоғам өзінің даму шарттарьша ... ете ... ... ... ... емес, меншікті жүзеге асыратын құқықтық нормалар
болып табылады. Олар кез келген ... ... ... ... ... шектеулер болып, бұлар меншікті өмірдің барлық түстарына
әсер етіп ... ... ... ... ... ... біздің пікірімізше, меншік формасы өндіріс тәсілі және ... ... ... ... ... оның ... ... іс-әрекетін басқару формасын анықтайды, сол арқылы қажетті
ұйымдастырушы ... ... ... айтсақ, фирмалардың,
корпорациялардың, кәсіпорындардың, ... ... ... ... ... өз ... ... субъектілерінің артуына байланысты
басқару сапасымен анықталады.
Меншіктеуші ... ... арта ... ... ... нарықтағы қылықтардың ережелерін жоюы реттеуден шығаруға ... бұл ... ... ... ... ... ... Бұлармен қатар, реттеуден шығару ... бұл ... ... емес және ол ... ... жүйе ... аяққа тұруы деуге болады.
ҚОРЫТЫНДЫ
Табиғи монополияны тиімді дамыту сыртқы және ішкі ... ... ... Бұл ... ... ... ... және оның әлеуметтік мәнін айқындауға
мүмкіндік беретін мемлекеттік реттеу тетіктері басты орын алады. ... ... ... ... ... қоса ... ... барлық түтқалары, салааралық, басқару жүйесінің институттық
блоктары тоғысқанда ғана дамиды.
Монополияға қарсы заң шығару тегіне ... ... ... екі түрінің тарихи қалыптасқанын белгілеуге болады. Олардың
біріншісі, монополияға бейресми тиым салынған, ал екіншісі,
монополиялық бірлестіктерді ... ... ... ... ... шектеген.Шетелдік тәжірибені Қазақстанда қолданудың
айтарлықтай маңызы бар. Еуропа мемлекеттері мен ... ... ... ... саясатты жүзеге асыру бойынша
жүргізілетін жұмыстар жүйесі бір-біріне ұқсас. Осыған байланысты ... ... ... ... түрғысынан олардың нәтижелі жұмыс істеуін
қамтамасыз етуге бағытталған шараларын әзірлеуі антимонополиялық басқарудың
маңызды мәселелерінің бірі болып табылады. Бұл шараларды, ... ... екі ... ... ... қарсы және бұлардан басқа да экономика саласындағы
оларда жүріп жатқан шаруашылық үрдістерді реттеуге болатын мәселелерді
шешуде мемлекеттік ықпал етудің белгілі бір ... ... ... Бұл жүйені сапалык жақтан қүрайтын негізгілері ретінде, біздің
ойымызша, мынадай базалық блоктарды бөлуге болады: ... ... ... салаларға жеке капиталды жеткізу шарттарын
белгілеу; баға жасау тетіктері.
Көптеген дамыған шет ... ... ... ... монополияны мемлекеттік реттеу жүйесі үнемі даму
үстінде және оның қазіргі кезде берік институционалдық келбеті қалыптасқан.
Алайда қалыптасу сатысындағы кез келген ... ... ... осы ... кейбір кемшіліктер кездеседі. Әлі күнге шейін құрылымдық-қызметтік
мәселелер, бақылау саласындағы қызметтерге шек қою, ... ... ... ... мен жауапкершіліктері ретке
келтірілмеген, қадағалау жүйесі мен мемлекет қабылдаған бағдарламалар
нәтижесінің ... ... ... ... ... және ... ... көлік саласын монополиялауға болған оң көзқараспен қатар, табиғи
монополияның тиімсіз іс-әрекетінің ... ... ... оларды
Қазақстанда қолдану табиғи монополияны реформалаудың аса маңызды
алғышарттары болады. Біздің ойымызша, аса маңыздылары: тиімді шығаруды
минималды ... және ... ... ... ... ... ... сұраныстарын үлғайту салдарынан пайда болу мен жаңа ... ... ... ... ... жоғарылату және орташа
шығынның деңгейін жоғарылату болып, бұл да өндіріс пен ... ... ... ... не ... технологияны алмастырумен
байланысты; өндірісті басқарудың аса ... ... ... ... мемлекеттік реттеулер ендірудегі мақсат
монополияға қарсы болып, ол ... ... баға ... ... ... ... бөлістіруден және өндіріс пен қызмет
көрсетуді салыстырмалы қысқартудан сақтайды. Сол себепті монополияға
қарсы реттеудің басты аспабы компанияны ... ... ... ... Осы ... ... органдары, көбінесе олардың
қарамағындағы корпорациялар тарапынан ұсынылған тауарлар мен қызмет
көрсетуіне жеке меншіктегі ... ... ... Бұл ... энергиясын өндіретін және сататын, телефондар байланысы, авиация,
темір жол және автомобильмен жүк тасымалдауды жүзеге асыратын,
шүғылданатан салаларға кең ... ... ... қалыптасуы мен іс-қимыл жасауының
теориялық негізін, шетелдік тәжірибені, сол сияқты оларды реттеу әдістері
мен ... ... ... ... ... ... саласындағы табиғи
монополияны реттеу ерекшеліктерін есепке ала отырьш, Қазақстанның көлік
саласындағы компания монополистер қызметін тиімді түрде реттеу ... ... ... экономикалық, салалық және институционалдық
блоктарды бір мезгілде қолдану керек.
Қазақстандағы табиғи монополиялық құрылымды мемлекеттік реттеу
саласына магистральды құбыр бойымен мұнай және ... ... ... ... газ тасымалдау, теміржол тасымалы, автожол
көлігі, сол сияқты көлік ... ... және ... ... Жаңа ... ... көлігі кәсіпорындарының
жұмыстарын талдау, олардың жұмыстарының ... ... ... ... ... бар ... анық ... Кез
келген өндірістік қатынастардың жүмылу үрдістерін көрсететін шаруашылық,
көлік-коммуникациялық ... ... ... үнемі ізденулер,
қайта құрулар, өзгерістермен сипатталады.
Барлығын жинақтай ... ... ... ... даму кезеңіне жоғарыда
берілген талдаулардың қорытындысы ... ... ... ... біз ... түрлері қанағаттанарлық ахуалда емес, өйткені
саланы қаржыландырудың тарифтерді көтеру мен ... ... ... ... ... жоқ. ... қызметі
саудасындағы кейбір компаниялардың монополиялық ахуалын ескерсек, онда
монополиялар өз ... кері ... ... ... ... ... ... бұл өз кезегінде әр түрлі әлеуметтік-экономикалық
келеңсіздіктерге ... ... ... тиімділігінің әсерін тигізеді.
Бүгінгі күні Қазақстанда ... ... ... ... ... ... кәсіпорындарының іс-әрекетін ұйымдастырып реттейтін, жаңа
қаржылық құйылымдар ... ... ... ... ... ... заманалық автомобиль қызметін жасауға мүмкіндік
беретін корпоративтік құрылым қалыптастыру қажет.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә. Назарбаевтың ... ... - ... 19 ... 2005ж., 156.
Әзербаев Е.Р. Перспективы и пути газовой отрасли в Казахстане,
Уральск, ИПК ... 1998, 2406., ... С. К. Мы ... на ... ... // ... ... Т. Б. Омаров Б.А. и др. Стратегия развития железнодорожного
транспорта: методы и модели // Сб.докладов Второй международной научно-
практической конференции «Транзит Евразии: ... в XXI ... ... 2002, ... ... Б.Б., Омарова Б.А. и др. Инвестиционные проекты
железнодорожной отрасли Республики Казахстан // Сб.докладов Второй
международной научно-практической ... ... ... ... XXI ... Алматы: ҚазАТК, 2002, 278-284 б.
Сатыбалдин Ә. Ә. Казахстан: нарық в АПК, ... 1994, ... Н. К. Кому ... и управлять транспортом Казахстана //
Казахстан: экономика и жизнь, №7, 1993, 5-9 6.
Исенгарин Н. К. Транспорт - магистраль экономической интеграции в
СНГ, ... ... 1998, 256 б., ... А, Е. ... ... ... ... в
общественном пассажирском транспорте Казахстана // Саясат, №4 2004, 39 6.
10 Баймүқанов Б. А. Эффективонсть управления естественной монополией
(на ... ... ... ... ... на ... ученой степени к.э.н. по специальности 08.00.05 -
Экономика и ... ... ... (по ... и ... ... ИЭ МОН РК, 2001, ... Бекмағамбетов М.М. Методологические основы разработки
транспортного законодательства Республики Казахстан в условиях
становления рыночных отношений // Становление и развитие ... ... Сб. ... ... ... АО НИИТ, 1997, 111
б.
12 Авдашев С. Б., Розанова Н.М. Теория организации отраслевых рынков:
Учебник, Москва, ИПЧ "Издательство Магистр", 1998, 3206., ... Н.И., ... Е.М., ... В.Н. ... ... в ... ... аспект // ЭКО, №4, 1999,
85-100 6.
Могилевкин И. Мировой транспорт: время перемен // Мировая
экономика и международные экономические отношения, №8, 1999, 59 ... А. ... о ... и ... ... народов, Москва,
Наука, 1992,5116.
Протас В.Ф. Микроэкономика: структурно-логические схемы. Москва,
Банки и ... 1996, ... Э. ... ... конкуренции. Москва, 1996,
176.
Ойкен В. Основные принципы экономической политики. Москва, 1995,
2556.
Макконел К., Кэмпбел Р. Брю Стенли Л. Экономика, Т. 1, ... ... Ф., Росс Д. ... ... ... Пер. с английского.
Москва, Инфра-М, 1997, 36 б., 698 ... И. ... ... ... ... ... // Экономист, 1999, № 11, 306.
Гуськова М. Ф., Стерликов П. Ф., ... Ф. Ф. ... ... - 100 ... ... Гуманит. изд. центр ВЛАДОС, 1999, 109-
1106.
Фишер С, Дорнбуш P., Шмалензи Р. Экономика. ... ... ... В. И. ... о ... ... за ... // Советское государство и право, №12, 1991, 1176.
Гражданское и торговое право капиталистических стран /Под. ред. В. ... и М. И. ... ... 1980, ... О. А. ... ... США. Москва, 1963,
34-356.
Рыночная экономика: Словарь / Под общ. ред. Г. Я. Кипермана. - 2-е
изд., доп. ... ... 1995, ... G. E. ... and Patents. - The United States ... ... Patent ... 1972, May, Part 2, p. 180
Grendell T. I. The Antitrust Legislation of the United States, the ... ... Germany and Japan. - ... and ... ... 1980. v. 29, №1, p. ... Economic Review», June 1970, pp. 265-283
A. E. Kahn. The Economics of Regulation. New York: «Journal of Law ... October 1964, pp. ... R. ... Law. ... London, 1985, p. ... Г. Каким должен быть закон Украины «О недобросовестной
конкуренции» // Евразийское ... 1998, №2, 62 ... R., Williams K. ... Law: ... Policy in the United
Kingdom and the EEC. Sweet and Maxwell, London, 1984, p. 318-319
Гальперин В.М. и др. ... ... 1997, 129 ... К. ... ... - ... ... // Финансы Казахстана, 1999, №4, 68-716.
Скрыпник В.И. Энергетика России: естественная монополия на свободе.
// ... и ... 1995, №9, ... В. Государство и естественные монополии. // Мировая
экономика и международные отношения, 1995, ... С, ... Е., ... М. ... и ... // ... экономика и международные отношения, 1994, №7
Улыбышева Е. Антимонопольное регулирование в EC. // Мировая
экономика и международные отношения, 1994, №2
Антимонопольная политика в ... / Под ред. ... П.В. ... ... 1994, ... К.В. ... и ... регулирование. /
Реформирование экономики Казахстана: проблемы и их решение. / Под ред.
Кенжегузина М.Б. Алматы, 1997, 1.4 тарау, 52-686.
Нұрманбетов Н. ... ... ... и проблемы
регулирования и дерегулирования) // Мысль, 1999, №6, 406.
44 Лукашенко О. Государственный сектор в ... с ... ... ... ... управления) // Вопросы экономики, № 10, 1993,
38-476.
45 Леонтьева Е. Государственный ... в ... ... ... теории и практики управления, № 5, 1995, 246.
46 ... Н. ... ... ... ... ... ... РК "О естественных монополиях", находящегося на
рассмотрении в Парламенте Республики Казахстан) // ... ... 7 ... ... ... А.В. ... и ... политика, Москва,
Наука, 1994,2376.
48 Михайлов А. ФПГ: принципы антимонопольного контроля //
Российский ... ... 1997, ... ... Yarrow G. Does Ownership Matter? // "Privatization and Competition. A
Market Prospectus". London, 1989, p. ... ... S. Economic ... Through Franchise Contracts
//"Privatization and Regulation: The UK Experience". Oxford, 1986
51 Averch H., Johnson L. Behavior of the Firm Under ... ... Economic Review", ... 1962, vol. 52
52 Лейбенстайн. X. Аллокативная эффективность в сравнении с ... ... ... 1995, ... ... Казахстан «О естественных монополиях» от 09 июля
1998 г
Қазақстан Республикасының 11.06.1991 жылы қабылданған "Бәсекені
дамыту және монополиялық қызметті шектеу туралы" Заңы
А.Н. Никифоров. ... ... ... ... ... ... 1998, ... Дрозд Н. Полурыночный - полуадминистративный метод загрузки
отечественных НПЗ сырьем вряд ли сработает при сохранении высоких цен на
нефть // ... 2001, №10, 9 ... ... ... по ... ... ... Казахстан № 233-ОД от 14 ноября 2001 г. «О взаимодействии
территориальных департаментов Агентства с местными представительными
органами»
3.4. ... - ... «PSP – 5 АЖБ» - ... ... комплексі
Мекен-жайы: PSP – 5 АЖБ –і ... ... ... ... ... солтүстік айналма көшесіндегі 55 – ... ... ... АЖБ-ның оңтүстігінде сауда орталығы мен киім базары орналасқан.
Солтүстік және солтүстік шығыс бөлігінде өндірістік аймақ жатыр.
Сымтетік: 8-32534 ... ... ... ... ... тақырыбы: Көлік қызметін дамытудың бизнес жоспары.
Фирма аты: «PSP – 5 ... PSP – 5 АЖБ –і ... ... ... ... батыс
бөлігінде, солтүстік айналма көшесіндегі 55 – нөмірлі мекен ... ... ... ... ... мен киім ... ... және солтүстік шығыс бөлігінде өндірістік аймақ жатыр.
Телефон: 57 48 83
Орындаған: Ақылбек Айбек Ақылбекұлы
Бизнес сферасы: қызмет көрсету комплексі бар жаңа АЖБ ... ... ... АЖБ –гі ... –жағар майды өткізу.
Басталу мерзімі: 07/07/2007 жыл
2. Түйін ... ... PSP – 5 АЖБ ... ... қарастырамыз.
Көрсетілген объектінің кірісін жоғарлату мақсатында, сол көрсетілген орында
қызмет көрсету комплексі бар жаңа АЖБ соғу ... Ол ... ... ... АЖБ –де 6 түрлі жанар –жағар май (Аи - 80, Аи - 85, Аи - 92, Аи- ... ... ... ғимараты (магазин - кафе)
- төрт авто жуу бекеті
Бәсекелестік ортасы:
Солтүстік айналма көшесіндегі АЖБ-нің бәсекелестік ортасының ... ... ... ... ... ... отырған бөлігінде,
Рысқұлов көшесінен солтүстік батысқа қарай 8 км жолда құрылыс ... ... ... ... егер жолдың екі бағытын есепке алсақ, онда PSP - ... – ның ... 13- АЖБ ... яғни ... батыс бағытында (PSP - 5 АЖБ осы бағытта орналасқан), 2 «Гелиос»
АЖБ, 1 ... АЖБ, 1 «Ойл ... АЖБ, 1 ... АЖБ, 1 аты жоқ ... ... ... ... батысында : 1 «Гелиос» АЖБ, 1 «Сонар» АЖБ, 1 «Тума» АЖБ, 1
«ҚР» АЖБ, 1 «STATS OIL» АЖБ, 1 аты жоқ ... ... ... – 5 АЖБ – ң іске ... ... сипаттама
АЖБ –гі жанар –жағар майды өткізу.
PSP – 5 АЖБ Жанармайдың 3 түрін (Аи -80, Аи- 85, Аи-92, ... ЖТК ... ... ... ... 25 резервуар;
Ескі оператор ғимараты (м/ө төлем терезеден);
Шатыр бар;
Жанар май құюшылар қызметі бар;
Дүкен және қосымша сервис ... ... ... отырған АЖБ күніне 1100-1300 литр өнім
өткізеді. Оның ішінде Аи- 80 -70%, Аи -85 - 15% ... ... PSP – 5 АЖБ – ң ... ... ЖЖМ ... көлеміне
болжау жасау.
PSP – 5 АЖБ жолдың батыс бағытында орналасқан. Оңтүстігінде PSP – 5 – 4 ... екі АЖБ ... ... ... ... орталығына бір
–бірінен 150 м. қашықтықта): «НурМ» АЖБ және «Гелиос» АЖБ ... ... – 6-7 куб ... – 5 АЖБ – ң ... ... ... үшін ... орналасқан;
PSP – 5 АЖБ – нен 20 м. ... ... ... ... ... ... төмендетеді, бұл да қосымша АЖБ –не кіруді
ынталандыру.
Кемшіліктері:
Солтүстік айналма көшесіндегі қарастырып отырған бөлімдегі транспорттың 99
% 6-7 мың АҚШ ... ... ... ... АЖБ ... алушы
клиенттердің деңгейі орта және ортадан төмен. Және сату ... ... ЖЖМ сату ... ... ... 2-4 ... ... бойынша жоғары өнімділікті болжау қиын, оны негізгі тұтынушылар трассада
– қалааралық автобустар және ... ... ... ... ... аз ... (жүк тасушылар, яғни 1- ... ... ... ... қаладан немесе базадан қалаға ... АЖБ ... 1. ... ... анықтау» (есептеу жұмыс күндеріне сәрсенбі -
бейсенбі, жүргізілген)
|Уақыты ... » ... ... ... ... ... формуламен
анықтаймыз:
Q жүк. = Км Ч 5 % Ч 45 – жүк автомобильдері ... ... = Км Ч 5 % Ч 35 – ... үшін үшін
Q жеңіл. = Км Ч 5 % Ч 20 – ... ... ... жүк. = Км Ч 5 % Ч 45 – ... ... түрі ... :
Q = ... ...... ... ,«35», «20», «40» - цифрлар –жағармайдың орташа шамасы, яғни
машинаның бір құйған кездегісі.
Осы жағдайда, қарастырылған АЖБ мұнай өнімін өткізу ... ... ... ... ... ... ... бойынша, есеп-
қисап мәні, яғни бәсекеелестікке түсе алатын ... 21,7 м ... ... ... АЖБ – ң ... ... өткізу көлемі тәулігіне
шамалап алғанда, бәсекелесу есебінің бағасы 7-9,5 м – ты құрайды
(«Пессимистік болжау»).
4. Менеджмент
1. Бизнесте жұмыс ... ... ... ... ... ... – менеджер, жасы - 21
мекен-жайы: ОҚО, Шымкент қаласы
телефон - 8-702-161-33-66. 6-11-01
Оның бизнестегі орны ... ... және ... ... ... ... қаласында орналасқан
Жалақысы: қазір 35000 тенге болашақта өндіріс айналымы жоғарлаған
сайын жалақы да өзгереді.
Жұмыс істеу тәжірибесі – жанар- жағар майды өткізу
2. Жеке ... ... іс ... ешқандай жеңілдіктер
әзірше жоспарланбаған
3. Жеке кәсіпкердің қарамағындағы құрылыс заттарын сату өз жұмысына
деген ынтасы жоғары, қажетті біліктілігі, тәжірибесі талаптарға сай
4. ... саны ... ... - ... ... жұмысты атқарушы
көмекші жұмысшылар саны - 2, алдағы уақытта сатудың көлемі, тапсырыс
ұлғайған жағдайда қосымша жұмысшылар ... ... ... ... ... ... ... – шығындар.
1. Мұнай өнімін өткізуден келетін кіріс бөлімі. PSP – 5 АЖБ ... ... ...... ... ... саудалық бағасы
қысқа мерзімді перспективада (3-4 жыл) құрауы:
Аи - 80 – 6-8 теңге/ литр
Аи - 52 6-8 теңге/ литр
Аи - 92 8-10 ... ... - 96 10-12 ... литр
Д-ж -5-8 теңге/ литр
Автогаз 9-11 теңге/ литр
6. Маркетинг жоспары
1. Жарнамалау бөлімінде ... аса ... болу ... қоса өз ... шет елге де шығару жоспары орындауға әзір екенін және кез ... ... баға ... да ... ... өнімді өндіруді жалғастырып
келеді. Жарнама жоспары жақсы жетілген. ... ... ... ... ... және ... жарнамаға қажетті қаржы-қаражатты толық
қолдап оған ... ... ... төлеуде.
2. Қосымша бизнестен келетін кіріс.
Кіші маркет + ... –гі кіші ... пен ... ... түсетін түсімнің орташа тәуліктік
көлемі 50000 теңгені құрайды. Айына 150000 теңге. Маржаның орта шамасы 20 %
құрайды. Сонда, айына кіші ... пен ... 300000 ... ... келеді.
PSP – 5 авто жабдықтау комплексінің шығыс бөлігі.
Комплексті эксплуатациялаудың барлық шығындарының қосындысы, айына ... мың ... ... және ... ... ... кеететін
шығындар бар. Шығыс бөлігін есептеу негізінде ... ... 40 ... яғни 8- 10 куб.м. мұнай өнімін өткізсек, онда 870 – 1000 мың
теңгені құрайды.
«АЖБ кіріс есебінде» салыстыру үшін төрт ... ... № 1 7000 л. ... ... ... ... көлемі онда АЖБ
жылдық таза пайдасы 73750 АҚШ ... ... №2 ... 9500 л. ... мұнай өнімін өткізу. Берілген
деңгейдегі өткізу нәтижесінде АЖБ ... таза ... 92327 АҚШ ... №3 – 11500 л. ... ... ... ... онда АЖБ-ң
жылдық пайдасы 106575 АҚШ долларын құрайды.
Вариант №4 ... 21683 ... ... ... ... ... ... АЖБ таза жылдық пайдасы 184108 АҚШ долларын
құрайды.
Вариант№2 негіз ретінде қабылданды.
7. Ұйымдастырушылық ... ... ... Жеке ... - ... ... ... АЖБ басқару бөлімінің бастығы
8. Қаржылық жоспар
№2 варианты бойынша 5 жылдық таза пайда қосындысы 461635 АҚШ долларын
құрайды. Сонда қажетті ... ... ... ... 350 мың ... ... Несие жылына 12,5 % пайызды құрайды, ақша шамасында 109375
мың АҚШ доллары. Барлығы – 4599375 АҚШ ... өтеу ... ... – 350000 АҚШ ... қайтару уақыты – 5 жыл
Банктік сыйақы – жылына 12,5 %
Жалпы несие төлеу сомасы – 459375 АҚШ доллары
|Уақыты ... ... ... ... 12,5% ... ... |
| ... өтеу |АҚШ дол. ... ... АҚШ |
| |АҚШ дол. | ... АҚШ |дол. |
| | | |дол. | |
|1 жыл |0 |350000 |43750 |43750 |
|2 жыл |87500 |262500 |32812,5 ... |
|3 жыл |87500 |175000 |21875 |109375 |
|4 жыл |87500 |87500 |10937,5 |98437,5 |
|5 жыл |87500 |0 |0 |87500 ... |350000 | |109375 |459375 |
1. ... несиеңіз және оның пайызы. 350000 АҚШ доллары - пайыз 12,5 %
2. Бизнесіміздің қысқа мерзімді мақсаты - Аталған ... ... ... ... ... ... ... пайда түсіретін бағытты
ұстап бекініп алу, нарықтың шегін ұлғайту
3. Бизнесіміздің болашақтағы мақсаты - Бәсекеге қабілетті мұнай өнімдерін
өткізу , сату ... ... ... ... ақысын жоғарлату
PSP – 5 АЖБ қалпына келтіру шығынының оптимальды шамасы – 350 мың АҚШ
доллары
PSP – 5 АЖБ қалпына ... ... ... ... ... ... ... |
| | |$ АҚШ |
|1 ... ... |-15000 |
|2 ... ... жұмысы: (дүкен ғимараты / операкторлық,|-80000 |
| ... ... 4 ... бастырма) | |
|3 ... |-10000 |
|4 ... ... жөндеу |-60000 |
|5 ... ... 4 ЖТК – сы, ... |- 150000 |
| ... құбыржелілер, сыйымдылық ыдыс | |
|6 ... ... ... бұйымдар |- 25000 |
|7 ... |- 10000 |
| ... |- 350000 |
9. ... ... ... мен ... ... PSP – 5 АЖБ қызмет көрсету комплексінің ... ... 15 ... ... түр келтіру
Мамыр 2008
4.Өндіруге қажетті материалдарға тапсырыс беру
Сәуір 2008
5.Өндірісті және өнім шығаруды бастау уақыты
15 ... ... ... ... ... ... 2008 ... Жобаның тәуекелділігін (сезімталдылығын) талдау
-----------------------
Макро
деңгей
Микро
деңгей
Экономикалық әдіс
Салааралық
әдіс
Институционалдық
әдіс
Салықтық-бюджеттік, инвестициялық және тариф саясатының тиімділгі
Ұйымдастыру-құрылымдық жүйешелерінің ж.б. институционалдық механизмдерінің
тиімділігі
Табиғи монополиялар қызметінің тиімділігі
“Мемлекет ... ... ... тиімділгі
Трансакциялық шығындар тиімділігі
Өсу мен баға белгілеу стратегиясы
Фирмаішілік
менеджмент
Тікелей байланыс
Ақпараттық байланыс
Қазақстан Республикасында табиғи монополияны ... ... ... ... және монополиялық қызметті шектеу туралы заң
Табиғи монополия туралы заң
Бәсекелестікті ынталандыру. Тұтынушы мүддесін қорғау.
Кәсіпкерлікті ... ... ... қызметті мақсатты түрде инвестициялау
Еркін бәсекелестікті қолдау
Жаңа мекемелерді құру
Баға мен ... ... ... ... ... ... анықтау
Монополиялық қызметті, адал емес бәсекенің алдын алу және шектеу
Мемлекетітк органдардың бәсекеге шек ... ... жол ... басымдылық жағдайын пайдаланып қиянат жасауға жол бермеу
Бәсекені шектейтін актілер мен ... жол ... ... мемлекетітк реттеу жүйесі
ҚР Табиғи монополияны мемлекеттік реттеу жөніндегі агенттігі
Бәсекелес нарық
Табиғи монополия
Мемлекеттік монополия
Монополиясыздандыру және монополистерді қайта ... ... ... ... ... субъектінің күруіне кедергі жасайтын іс-
әрекеттерге шек қою
Адал емес бәсекелестіктің жолын кесу
Бағалық және қаржылық мониторинг
Монополистік көріністермен күрес
Қызметті ... және ... ... бақылау жасау
Бағалық кемсітушілікті болдырмау
Ақылы қызметтерге баға белгілеу тәртібін анықтау
Бағаны қолданудың дұрыстығына бақылау жасау
Нарықты монополиязауияоау мүмкіндігін шектейтін әкімшілік және ... ... ... көлік саласындағы табиғи монополияларды мемлекеттік
реттеудің негізгі бағыттары
Құқықтық блок:
-монополияға қарсы заңдарды жетілдіру;
-көлік саласындағы үлестік меншік мәселелерін реттеу заңдарын жетілдіру;
-табиғи монополия мен ... ... ... жетілдіру;
-мемлекеттік мақсат пен міндет есебінен сала мүліктеріне жекешелендіру
жүргізу.
Экономикалық блок:
-инвестициялық ... ... ... ... жетілдіру;
-көлік қызметін экспорттауды дамыту;
-бәсекені дамуты;
-әлеуметтік серіктестікті дамыту;
-көлік саласында салық ... ... ... тасымалдаудын барынша тиімді технологиясын енгізу.
Институционалдық блок:
-автомобиль және темір жолдары жүйесіндегі жалпы қолданыстағы мемлекеттік
меншіктің базалық бөлігін сақтау;
-құрылыс және автомобиль мен ... ... ... жағдайларын қамтамасыз
ету;
-қолданыстағы топтастырылған жолдарды жетілдіру.
Салалық блок:
-көлік және басқа салалар арасындағы өзара ... ... ... ... және ішкі ... ... дамытудың ұзақмерзімдік
бағдарламаларын жасау;
-ішкі салалық көлік саласының нығаюы және өзара ... ... ... кеңістігін, экономикалық және біріңғай саясатты
дамыту және сақтау;
-геостратегиялық кешен міндеттерін шешу;
-жобалық шикізат базаларын кешендік игеруді ынталандыру;
-аймақтың ... ... ... ... жасау;
-экоологиялық аспект және т.б.
Көлік саласының тұрақты дамуы

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 77 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Конвейердің майысқақ тарту органы бар құрама элементтері7 бет
«Достық» станциясы арқылы халықаралық көлік қызметінің болашақтағы даму жолдары5 бет
«Көлік шинасының резина үгіндісінің мұнай битумының сипаттамаларына әсерін зерттеу»26 бет
«Көліктегі қылмыстар».4 бет
«Сауда - көлік компаниясы» ЖШС кадрлық саясаттың қазіргі жағдайы мен даму деңгейі 58 бет
«Қазақстан көлік жүйесіндегі темір жол көлігі»49 бет
Автомобиль көлігінің ұғымы және бұл көлікпен жасалатын жүк тасымалының сипаттамасы13 бет
Автомобильді не өзге де көлік құралдарын заңсыз айдап әкету үшін қылмыстық жауаптылық83 бет
Автомобильді немесе өзге де көлік құралдарын ұрлау мақсатынсыз заңсыз иеленгендігі үшін қылмыстық жауаптылық белгілеу мәселелері бойынша кездесетін сұрақтар мен кемшіліктерді толықтыру және оны құқық қорғау органдары қызметкерлерінің тәжірибеде қолдану тиімділігін жетілдіру жолдарын теориялық тұрғыда анықтау101 бет
Алматы қаласы Гоголь көшесі бойындағы жол-көлік оқиғаларын төмендету бойынша іс-шаралар жасау96 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь