«Аққу» концептінің лингвомәдени ерекшелігі

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 3
1 ТІЛ БІЛІМІНДЕГІ ЛИНГВОМӘДЕНИЕТТАНЫМДЫҚ ЖӘНЕ ДҮНИЕТАНЫМДЫҚ БАҒЫТ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .6
1.1. Концепт: лингвомәдениеттанудың базалық ұғымы ... ... ... ... ... ... ..11
1.2.Тіл біліміндегі концепт мәселесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 16
1.3. Ой . Ұғым . Тіл (Сөз) ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 19

2 «АҚҚУ» кКОНЦЕПТІСІНІҢ ҰЛТ МӘДЕНИЕТІНДЕГІ КОНЦЕПТУАЛДЫҚ ТАБИҒАТЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 38
2.1. «Аққу» концептісінің поэтикалық сипаты ... ... ... ... ... ... ... ... ...40
2.2 «Аққу» концептісін танытатын қазақ тіліндегі паремиялық және фразеологиялық қабаттардың сипаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 50

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 52

Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .54
Диплом жұмысының тақырыбы. «Аққу» концептінің лингвомәдени ерекшелігі.
Диплом жұмысының жалпы сиаттамасы: Қазіргі ғалымдардың зерттеудің антропоцетристік жүйесінде қарқынды дамып келе жатқан когнитивтік лингвистика мен линговомәдениеттануға ортақ термин концепт мәселесі. Концепт мәселесі орыс тіл білімі мен катар қазақ тілі ғалымдарының да қызығушылығын тудырған ғылыми бағыт . Концепт халықтың дүниетанымын ай қындайтын ерекше тілдік бірлік. Біздің жұмыстың нысаны болып отырған аққу концептісі өз кезегінде қазақ халқына тән әлемнің тілдік бейнесіндегі тазалық, махаббат сияқты жалпы адамзаттық ұғымдардың бейнелеуін айқындайды.
Диплом жұмысының өзектілігі. XX ғасырдың 90 жылдарында тіл мен мәдениеттің өзара байланысы идеясы негізінде "... тілде көрініс тапқан және тілде бекіген мәдениет көріністерін зерттейтін" жана ғылым лингвомәдениеттану пайда болды. Бұл сайып келгенде, тілге де, мәдениетке де тән кумулятивтік кызметі - бір жағынан, кез келген ұлттық мәдени ерекшеліктерін бейнелесе, екінші жағынан, мәдениет тілдік концетілердің пайда болуына тікелей ықпал ететіндігін көрсетеді.
Лингвомәдениеттану пәнаралық ғылым болғанымен, оның бұл сипаты екі ғылымның жай ғана қосындысы шеңберінен шығар өзіндік күрделі ерекшеліктерімен дараланады. Қазіргі таңда тіл білімінің лингвомәдениеттану саласы қандай да болмасын жаңа ғылымға тән оның пайда болу алғы шарттары, дербес жаңа ғылыми сала болып қалыптасу кезеңін өткізуде. Лингвомәдениеттану алғышарттары В. Фон Гумбольдтың тіл мен мәдениеттің өзара байланысы идеясы мен Э.Сегтир мен Уорфтың "тілдік ықтималдылық болжамымен" ұштасьп жатыр.
Лингвомәдениеттану саласындағы басты бағыт - ұлттық тіл мен ұлттық мәдениеттің бір-біріне өзара ықпалы болып табылады.
Лингвомәдениеттану - соңғы жылдарда лингвистика мен мәдениеттанудың түйіскен тұсынан туындап отырған жаңа ғылым.
Соңғы жылдардың ізденістерінде танымның басты концептілерін мәдениет, философия, тіл және этнография тұрғысынан зерттеу үрдісі байқалады. Адамның шындық болмысты танып білуге бағытталған барлық әрекеті логикалык категория шеңберінде жүзеге асады. Жалпы адамзат тарихында болмыстың барлық дүниетанымдық рухани құндылықтары, адамның жеке тұлғаның - этностың, кең көлемде - адамзаттың өмір сүруінің маңызды жақтарымен байланысты уақыт, тағдыр, бақыт, өмір т.б. абстракты концептілерінде жинақталып көрініс тапқан.
1 Алдашева А. Аударматану: лингвистикалық жэне лингвомэдени мәселелер: Филол. ғыл. док. дис... – Алматы, 1999. - 140 б.
2 Апресян Ю.Д. Интегральное описание языка и толковый словарь // Вопросы языкознания. - 1986. -№1. - С. 8-17.
3 Арутюнова Н.Д. Образ: (Опыт концептуального анализа) // Референция и проблемы текстообразования. - 1988. - С. 123 с.
4 Бабушкин А.П. Типы концептов в лексико-фразеологияческой семантике языка, их личностная и национальная специфика: Дис... д-ра филол. наук. - Воронеж, 1998. - 160 с.
5 Әмірбекова А.Б. Концептілік құрылымдардың поэтикалық мәтіндегі вербалдану ерекшелігі (М. Мақатаев поэзиясы бойынша): Филол. ғыл. канд. дис... автореф. – Алматы 2006. - 26 6.
6 Жампейісова Ж.М. Ак - қара концепті: Филол. ғыл. канд. дис... –Алматы, 2007.- 128 6.
7 Жанпейісова Е. Қазақ тілінің этномэдени лексикасы. –Алматы : Ғылым, 1989.-288 6.
8 Қазақ мақал-мәтелдері. – Алматы : Раритет, 2004. - 439 б.
9 Қайдар Ә. Қазақ тілінің өзекті мәселелері. –Алматы : Ана тілі, 1998.-304 6.
10 Қайдар Ә. Т. Халық даналығы. – Алматы : Толағай, 2004, - 560 б.
11 Қайырбаева Қ. Қазақ тіліндегі этномәдени атаулардың символдық мәні. – Алматы , 2004. - 152 б.
12 Қарағұлова Б. Қазақ тілінің салт-дәстүрге байланысты рухани мәдениет лексикасы. Сөзтаным. - 2003. - №3 - 28-33 бб.
13 Қарсыбекова Ш. Қазақ тіліндегі мақал-мәтелдерді топтастырудың этнолингвистикалық принцптері: Филол. ғыл. канд. дис. автореф. –Алматы , 2004. - 164 6.
14 Кеңесбаев I. Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігі. – Алматы : Ғылым, 1977.-712 6.
15 Кенжеахметұлы С. Қазақтың салт-дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары. –Алматы : Алматы: Ана тілі, 1994. - 343 б.
16 Копиленко М. М. Основы этнолингвистики. – Алматы : Еврвзия, 1995.-200 с.
17 Краткий словарь когнитивных терминов. — М.: МГУ, 1996., 90
18 Кубрякова Е.С. Об одном фрагменте концептуального анализа слова. Память // Логический анализа языка. Культурные концепты. - М. Наука, 1991.-191 с.
19 Күркебаев К. Когнитивистика теориясы. ҚазҮУ хабаршы филология сериясы - 2006, №3(102). - 89 б.
20 Күркебаев К. Өлшемдік ұғымдардың концептілік сипаты // ҚазҮУ хабаршысы. Филология сериясы. -2003. — №5 (67). - 181-183 66.
21 Логический анализ языка. Культурные концепты. - М. Наука, 1991.-415 с.
22 Лосев А.Ф. Знак. Символ. Миф. Труды по языкознанию. - 1982. -263с.
23 Маслова В.А. Лингвокультурология. - М.: Академия, 2004. - 228 с.
24 Маслова В.А. Лингвокультурология. – Москва , 2001. - 208 с.
25 Маслова В.А. Связь мифа и языка // Фразеология в контексте культуры. -М., 1999. - С. 15-24.
26 Прохорова С.М. Национальные социокультурные стереотипы речевого общения и их роль при обучении русскому языку иностранцев. -М., 1996.-289 с.
27 Серебренников Б.А. Роль человеческого фактора в языке. Язык и картинамира. -М.: Наука, 1988.-143 с.
28 Сыздық Р. Сөздер сейлейді. –Алматы : Санат, 2004. - 247 б.
29 СыздықоваР. Сөз құдіреті. – Алматы : Санат, 1997. -101 б.
30 Телия В.Н. Русская фразеология: Семантический, прагматический и лингвокультурологический аспекты. - М.: Школа, 1995. - 231 с.
        
        Мазмұны
Кіріспе ……………………………………………....………………………… 3
1 ТІЛ БІЛІМІНДЕГІ ЛИНГВОМӘДЕНИЕТТАНЫМДЫҚ ЖӘНЕ ДҮНИЕТАНЫМДЫҚ
БАҒЫТ.......................................................................
..........6
1.1. Концепт: ... ... ... ... ... ... мәселесі ………..…………………………….. 16
1.3. Ой – Ұғым - Тіл ... ... ... ҰЛТ МӘДЕНИЕТІНДЕГІ КОНЦЕПТУАЛДЫҚ
ТАБИҒАТЫ....................................................................
.... 38
2.1. «Аққу» концептісінің поэтикалық сипаты ... ... ... ... қазақ тіліндегі паремиялық және
фразеологиялық қабаттардың сипаты ... ... ... ... ... ... «Аққу» концептінің лингвомәдени ерекшелігі.
Диплом жұмысының жалпы сиаттамасы: Қазіргі ғалымдардың зерттеудің
антропоцетристік жүйесінде ... ... келе ... когнитивтік
лингвистика мен линговомәдениеттануға ортақ термин концепт мәселесі.
Концепт мәселесі орыс тіл ... мен ... ... тілі ... ... ... ... бағыт . Концепт халықтың дүниетанымын ай
қындайтын ерекше тілдік ... ... ... ... ... отырған аққу
концептісі өз кезегінде қазақ халқына тән ... ... ... ... ... ... адамзаттық ұғымдардың ... ... ... XX ... 90 ... тіл ... өзара байланысы идеясы негізінде "... тілде көрініс тапқан және
тілде бекіген ... ... ... жана ғылым
лингвомәдениеттану пайда болды. Бұл сайып келгенде, тілге де, мәдениетке де
тән ... ... - бір ... кез ... ұлттық мәдени
ерекшеліктерін бейнелесе, екінші жағынан, мәдениет ... ... ... ... ықпал ететіндігін көрсетеді.
Лингвомәдениеттану пәнаралық ғылым болғанымен, оның бұл ... ... жай ғана ... ... шығар өзіндік күрделі
ерекшеліктерімен дараланады. Қазіргі таңда тіл білімінің лингвомәдениеттану
саласы ... да ... жаңа ... тән оның ... болу алғы ... жаңа ... сала болып қалыптасу кезеңін ... ... В. Фон ... тіл мен мәдениеттің
өзара байланысы идеясы мен ... мен ... ... ... ... жатыр.
Лингвомәдениеттану саласындағы басты бағыт - ұлттық тіл мен ... ... ... ... ... ... - ... жылдарда лингвистика мен мәдениеттанудың
түйіскен тұсынан туындап отырған жаңа ғылым.
Соңғы жылдардың ізденістерінде танымның ... ... ... тіл және ... ... зерттеу үрдісі байқалады. Адамның
шындық болмысты танып білуге бағытталған барлық әрекеті логикалык категория
шеңберінде жүзеге асады. ... ... ... ... барлық
дүниетанымдық рухани құндылықтары, адамның жеке тұлғаның - ... ... - ... өмір ... ... жақтарымен байланысты уақыт,
тағдыр, бақыт, өмір т.б. абстракты концептілерінде жинақталып ... Олар ... ... ... ... ... ие ... белгілі бір ... тән ... де ... ... ... ... ... басты
ғылыми ұғымдарының болуы шарт. ... ... бірі - ... ... зерттеу нысаны. Қазақ тіліндегі «Аққу» концептісі
қатысты тілдік бірліктер.
Диплом жұмысының ... ... ... ... ... ... әдіснамалық негіздері. Зерттеудің әдіснамалық негізі деп
Арутюнова Н.Д., Бабушкин А.П., Кубрякова Е.С., ... В.А., ... ... қатар, Алдашева А.М., Әмірбекова А.Б., ЖампейісоваЕ, Қайдар
Ә.Т т.б ... ... ... әдістері. Салыстырмалы, салғастырмалы, сипаттамалы талдау.
Зерттеудің дереккөздері.Қазіргі қазақ тілінің ... ... ... тілі бойынша лексикографикалық еңбектер: «Қазақ тілінің
түсіндірме сөздігі» (1974-1986), «Қазақ тілінің ... (1999), ... ... сөздігі» (1977, 2000), Қазақ мақал-мәтелдері. Жинап,
құрастырған: Ө Тұрманжанов (1977).
Диплом жұмысының ... ... ... ... ... тілдік ұжымның күнделікті санасында тарихи түрде қалыптасқан
және тілде ... әлем ... ... ... шындықты
концептуализациялаудың белгілі бір көрінісі. Әлемнің тілдік бейнесі туралы
ұғым В. Фон Гумбольдт және жаңа Гумбольдтшылдықтың ... т.б.) ... ... ... ... ... ... және американдық
этнолингвистиканың идеяларына, негізінен Сепир-Уорфтың лингвистикалық
салыстырмалылық ... ... ... ... ... ... ... мақсат-міндеттері
негізінде қазақ менталитетіндегі ... ... аққу ... ... яғни ... ... ... бағыты алынып отыр.
Жұмыстың жаңалығы. Концептіге берілген анықтамалар түрліше. Көптеген
зерттеушілер онын мәдениетпен байланысын көрсетеді. Кей ... ... деп ... енді ... ... деп ... Біздің ойымызша,
концептінің негізгі қасиеті болып оның белгілі бір мәдениетпен, қоғамның
мәдени ... ... ... ... өзін ... ... ... айқын және оның бойында өмірлік ... ... ... тән ... ... ... берік орын алатыны
белгілі. Солай бола тұра, осы аталған ұғымдар ұлттық ... ... ... отырып, ұлттың ұлт болып айқындалу белгісі ретінде де
қолданылады. Мәдениетке қатысты концепті адам мен ол өмір ... ... ... байланыстырушы ретінде қызмет атқаратындықтан ... ... зор ... ... ... аққулардың сұлулығына, көркемдігіне қызығып
адамзаттың ... ... ... ... ... де ... болған. Аққуды
қазақ халқы ежелден қастерлеп, бақыттың бастамасы, жақсылықтың жаршысы,
пәктіктің, сұлулықтың белгісі деп ... әрі ... құс ... ... еш ... оқ ... Жұмысымыздың жаңалығы да осында. Бүгінге дейін
Аққу атауының ... ... ... зерттеліп келсе, бұл жұмыста
тілдік тұрғыдан зерттеліп ... ... ... . ... ... ... негізгі бөлім,
қорытынды, пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады. Негізгі бөлім екі
тарауға бөлінеді. Бірінші тарау: «Тіл ... ... ... ... лингвомәдениеттанулық бағыт», «Аққу атауының ұлт мәдениетіндегі
концептуалдық табиғаты» деген үш ... ... ... тарау: «Аққу
атауының қазақ поэзиясындағы қолданысы (көркемдік құралдар)», «Ақ атауымен
байланысты ... мен ... ... екі ... ТІЛ ... ... ЖӘНЕ ДҮНИЕТАНЫМДЫҚ БАҒЫТ
XX ғасырдың 90 жылдарында тіл мен мәдениеттің ... ... ... "... ... ... ... және ... бекіген мәдениет
көріністерін зерттейтін" жана ғылым ... ... ... ... ... ... де, ... де тән кумулятивтік кызметі - бір
жағынан, кез келген ұлттық мәдени ерекшеліктерін бейнелесе, екінші ... ... ... ... болуына тікелей ықпал ететіндігін
көрсетеді.
Лингвомәдениеттану пәнаралык ғылым болғанымен, оның бұл ... ... жай ғана ... ... шығар өзіндік күрделі
ерекшеліктерімен дараланады. Қазіргі таңда тіл білімінің лингвомәдениеттану
саласы ... да ... жаңа ... тән оның ... болу алғы ... жаңа ... сала ... қалыптасу кезеңін өткізуде.
Лингвомәдениеттану ... В. Фон ... тіл мен ... байланысы идеясы мен Э.Сеғтир мен Уорфтың "тілдік ... ... ... ... ... бағыт - ұлттық тіл мен ұлттық
мәдениеттің бір-біріне ... ... ... ... - соңғы жылдарда лингвистика мен мәдениеттанудың
түйіскен тұсынан туындап ... жаңа ... Бұл ... объектілері,
единицалары мен пәні жайындағы орыс тіл біліміндегі алғашқы ... ... [2], В. ... ... ... ... да ... жаңа
ғылымға қатысты түйіндеулердің болжам айту, бағыт сілтеу тұрғысынан әртүрлі
болатындығы сияқты, ұлттық тіл мен ұлттық ... ... ... ... және ... ... әсерін пайымдайтын анықтамалық
тұжырымдар да әрқилы. Алайда осы ғылым саласының обьектісі ... ... ол ... ... ұлттык мәдениеттің тілдегі
көрінісін зерттеу.
Тіл-тілдердің лингвомәдени ерекшеліктері әдебиет, тарих, ... ... ... ... ... қарағанда ғана
кешенді, жүйелі шешіледі.
Лингвомәдениеттану саласы этнолингвистикамен де, лингвоелтанумен де
ортақтасатын ғылым; алайда оның ауқымы соңғыларға ... ... ... ... ... ... ... бір халықтың төл
элементі, халық тілімен ... ... келе ... өз ... ... ... емес, өз меншігіндегі сөз, сөз тіркесі, афоризм, ... ... ... ... ... «бет-пішіні» бар деп есептелген
сөз ... ... ... ... ... тұрмыстық нормалары
мен қағидаттарын қандай мәлімет жеткізе алады ... ... ... [3, 140 ... ... мақсат міндеттері бар, ол "тарихи да,
қазіргі заманның да ... ... ... ... ... ... ... міндеті - тіл мен мәдениеттің өзара қатынасын қазіргі заман
мәдени ұлттық сана-сезім тұрғысынан қарастырып және онын ... ... ... Бұл ... ... мәдениет пен ... ... ... ... ... ... белгілердің ішкі
формасында көрініс тапқан мәдениет ықпалы негізінде ... ... ... отырып, этностың, ұяттың, халыктың дүниені мәдениет
ұстанымдары арқылы танып білу процестерінде ... ... ... ... ... ... тіл мен мәдениет арақатынасын зерттейтін
ғылымдар салаларынан ерекшелігі - оның кез келген нысанды зертеуде ... ... ... тең қарастыруы. Қазіргі ... ... ... ... ... ... салалары айқындалды. Соңғысы белгілі бір тіл мен
мәдениеттің байланысын практикалық мақсатта атап айтқанда, ... ... ... мен аударматануды зерттейтін этнолингвистиканың қолданбалы
бөлігі - елтанумен тығыз байланысты. Аударматанудың ... ... ... аспектілерін зерттеген А. Алдашева "этнолингвистика
мен елтануға қарағанда лингвомәдениттанудың ауқымы өте кең" деп ... ... ... ... ... ... ... азды-көпті айырмашылықтар байқалып қалады. В.Н. Телия
лингвомәдениеттанудың пәні ретінде тек бір ... ғана ... ... ... мәдениеттерге де тән әмбебап сипаттағы ақпарат деп түсінсе [5, 27
], В.А. ... оны тек бір ғана ... тән ... ... деп ... ізденісте лингвомәдениеттану пәнін бір ұлтқа тән ... ... ... ... ... ... де тән ... ақпарат деп
түсінеміз. Өйткені, ізденіс барысы мен ... оның ... ... ... ... Бұл ... ізденіс барысында
дәйектелінеді. Ал қазақ ғалымы А. ... ... ... зерттеу жұмысын жазып, онда ғалым лингвомәдениеттану аясында карым-
қатынастағы сөз этикетін, сонымен қатар қатысымда жүзеге асып отыратын және
вербалды ... ... ... ... ... да ... ... мәселелерін орыс тіл білімінде де түпкілікті
зерттеп, зерттеу жұмыстарының ... ... етіп ... ... ... ... [7] мен А.Т. ... [8]. Сонымен қатар басқа да ғалымдар
ғылым саласының осы түріне қалам тартып, көптеген еңбектер шығарған.
Жалпы ... ... - ... калыптаса бастаған, әлі
де болса ғылыми ұстанымдары мен межелері, ... ... ... ... түсінік тудыратын пікір-тұжырымдар да бар; ... XXI ... ... ... ... ... болатындығы
сөзсіз.
Соңғы жылдардың ізденістерінде танымның басты концептілерін мәдениет,
философия, тіл және этнография тұрғысынан зерттеу үрдісі байқалады. ... ... ... ... ... барлық әрекеті логикалык категория
шеңберінде жүзеге асады. Жалпы адамзат тарихында ... ... ... ... адамның жеке тұлғаның - этностың, ... - ... өмір ... ... ... байланысты уақыт,
тағдыр, бақыт, өмір т.б. ... ... ... ... Олар ... ... контекстерінде жалпылық сипатқа ие ... ... бір ... тән ... де ерекшеленеді.
Лингвомәдениеттанудың өзіндік ... ... ... ... ұғымдарының болуы шарт. Сондай ұғьшдардың бірі - ... ... Л. ... Г.Х. фон Вригт, М. Хайдегер, Х.Г.
Граммер, М. Бубер жэне т.б. ... ... ... жасамас
бұрын, алдымен тіл білімінде түрлі пікір талас туындатын ... мән ... ... ... ... Орыс ... ... "ұғымның" (понятие) мағынасы өзінің ішкі формасы бойынша бірдей. Ю.С.
Степанов оларды әр ... ... ... деп ... ... логика мен философияда қолданылса, "концепт" логикалық
математикада және ... ... ... ... ... лингвистика ғылымының қажаеттілігінен туындай отырып,
лингвистикалық ақпаратты ... ... ... әрекетімен
ұштастырады, яғни "сананың әртүрлі субстратты бірліктері -түсінік, образ,
ұғым".
"Концепттің", "ұғымнан" ... ... ... энциклопедиялық
ақпарат беріледі, яғни ұғым ғылыми білімнің нәтижесін білдірсе, "концепт"
сөздіктегі мағынамен қатар, алғашқы формасы ... ... ... ғана ... өте ... ... қазіргі заман ассоциациясы мен
модустік бағасын және т.б. жинақтаған көп қабатты күрделі құрылым және оның
әр қабаты "әр ... ... ... ... ... табылады.
Концептті айқындауда логика-философиялык, когнитивтік және лингвомәдени
бағыттары айқындалады. Біріншісінде, ... ... ... ... тіл ... ... ... бір бөлігі ретінде
карастырылады. ... ... ... ... екі ... түсініледі:
біріншісі - рухани мәдениеттің өзекті сөзі, екіншісі -сөздің пайда болуына
дәнекер алғашқы түсінік. Екі ... да ... мәні бір ... соң ... ... байқалады. Тілші ғалымдар бұл ... ... ... мен ... ... ... концепт дегеніміз
өзінің атауы бар және адамның шындық болмысы туралы мәдениет ... ... бір ... ... ... ... ... ұжымдық санадағы белгілі бір формада бейнеленген жан-жақты мәдени
маңызы бар әлеуметтік психологиялық кұрылым және т.б. ... олар ... ... ... анықтамалар екені айқын байкалады.
Сөйлеу кызметіне байланысты зерттеушілер, соның ішінде Е.С. Кубрякова
Р. Джекендоффқа сілтеме ... ... ... ми ... ... ... бір ... деңгейі бар екенін айтады. Ол деңгейде тілдік,
сенсорлық жэне ... ... ... ... толықтырып,
концептуалдык деңгей түзетінін айта келіп, былай деп ... ... ... адам ... ... бар, бұл ... ... өзінің образдары,
түсініктері мен ұғымдарымен қоса, ортақ концептуалды жүйе ... өте ... ... ... бар".
Когнитивтік бағыт концептті "белгілі бір жалпылық ... ... ... ... ... ... деп ... түсіндіреді. Ал лингвомәдениеттануда "концептті" анықтауда
қарама-қайшылық жоқ десек те болады, тіл мамандарының ... ... ... ... этнос мәдениетінің басты элементі, адамның
менталды әлемінің ... ... деп ... С.Г. ... пікірі
бойынша мәдени концепт - тілдік ... және ... ... ... білім сананың бірлігі."
Ресей ғылымында "концепт" термині алғаш рет 20-30 жж. ... ... тіл ... ... ... ... ... болды.
Д.С. Лихачев [9, 3-9 бб.], В.В. ... ... ... өз ... атала қоймаған, бірақ қазіргі уақытта өзекті болып табылатын орыс
философы С.А.Аскольдов-Алексеевтің 1928 жылы ... ... ... ... "Концепт и слово" деген еңбегіне сілтемелер береді. С.А. Аскольдов-
Алексеев концептіні былайша түсінетінін айтады: "...некое общее понятие как
содержание акта ... ... ... ... ... ... неуловимым мельканием чего-то в умственном ... ... ... произносении и понимании слов: Концепт есть ... ... ... нам в ... мысли неопределенное множество
предметов одного и того же рода".
Ғалым теориясының назар аударар жағы - дерексіздіктің үлкен деңгейіне
дейін ... ... ... ... ... ... ... түсіндіруі бойынша концеггт сөз бен оның мағынасының арасына ... ... ... адам ... ... ... ... сондықтан мағыналық элемент ретінде ұғым емес, ықшамдалған ең
алғашқы ойдағы түсінік - менталдық ... ... ... ... табылады. Егер автордың пікіріне жүгінсек, концепт ықшамдалған
түсінік ... ... ... "эмбрион понятие так как раньше и ... ... ... та ... ... те обшие и ... ... ... ... в ... ... уақыт пен
кеңістіктегі сөздердің идеялық-туыстық ... ... ... Нақтылы және потенциалды (элеуетті) сөздердің байланысы, олардың
беретін ассоциациялары бір тірек сөз концептіге ... ... ... ұғымын казіргі зерттеулерде ... ... ... ... келіп, былай дейді: «концепт - ... ... ... ... ... ... дамудың ең соңғы шегі.
Мәдени таңба ретіндегі сөз мағыналарының даму нәтижесіндегі ... ... ... яғни ... ... ... ... ұғым концепт бола
алады» [10].
Бұл ... ... ... ... ... мағыналы бола алады деген
ойларды дәлелдей түседі және сөздің мәдени ... ... ... ... ... ... қажеттілігін нақтылайды.
Концептілерді зерттеуге әлемдік лингвистикада бірінші болып көңіл
аударған С.А. ... ... ... ... - ... ... ... бір затты ойлау кезінде оны сол ... ... бір ... - деп ... ... әдіс ... негізгі қызметі
орынбасушылылық қызмет екенін көрсетеді.
С.А.Аскольдовтың ойларын жалғастырушы Д.С. ... ... ... ... ... ... значения) деп ұсынды. Ғалым:
"Ауызша және жазба ... ... ... яғни ... ... сүйенеді, себебі адам мағынаны оның барлық күрделілігімен ... ... ... ... ... ... ал ... өзінің біліміне,
жеке тәжірибесіне, белгілі бір ортаға жататындығына, мамандығына ... оған өз ... ... ... - дейді [11,7 б.].
Концептің орыс мәдениетіне қатысты ... ... ... қоғамының рухани өмірінің ұжымдық қазынасы" деген анықтамасын басқа
мәдениеттер контексі ... де ... ... ... Концептің
семантикалық құрамына прагматикалык ақпарат, сөздің танымдық жадысы және
мәдени ... ... ... ... ... ... ... яғни сөз семантикасының синхрондық деңгейде сақталатын немесе
ұмытылатын тарихи мәдени уәжділігінің сөздің мәдени жадысынан ... тіл кең ... ... - ... ... ... ... Мәдени этникалық компонент тілдік белгінің семантикасының
ұлттық ... ... ... бір ... ... суретін
бейнелейді.
А.П.Бабушкиннің пікірі бойынша ... ... - ... ... дүние нәрсесінің вербалды бейнеленген күйінде тіл иелерінің ұлттық
жадында сақталатын ұжымдық ... кез ... ... ... ... ... ... дегеніміз "жеке түлғамен қатар, жалпы
лингвомәдени коғам үшін экзистенционалды мэні бар ... ... ... [12, 160 ... басты белгілерінің бірі - оның мәдени реңкте ... ... ... ... ... ... ... болып
саналады. Сонымен концепт дегеніміз - этномәдени санада сақталатын, белгІлі
бір ұлттың үрпақтан-ұрпаққа берілетін ... әрі ... ... ... ... ... кұндылықтары жөніндегі сан ғасырлық түсінігін
білдіретін құрылым.
Д.С.Лихачевтың ... ... ... бір ... ... ... ... бар. Соның ... ... ... басты айрықша таным түсінікті білдіретін семантикалық кұрылымдар
болады [13, 7-16 б.]. Ал ... ... ... ... ... - дүниенің
тілдік суретінің басты элементтерін атау.
1. Концепт: лингвомәдениеттанудың базалық ұғымы
Кез келген ... алыс ... бері ... ... ... салт ... материалдык және рухани мұралары — сол халықтың ғұмыр
жолының ... ... ... жеткен мұралары бүгінгі ұрпак үшін тек
тарихтьщ қарапайым куэгері гана емес, ... ... ... сан тарау
мәдениетіміздің бой көтерген берік тұғыры да. Адам баласының таным-түсінігі
толысқан сайын өзіне ... ... ... ... және ... зертттеп, игеруге деген қажеттілік арта түспек. ... ... ... ... да, ... пен ... де, ... білім өрісі
мен сауатында, ойдың орамдылығы мен тілдік құнарлығын да ... ... ... ... ең ... ... татымына
дейін мәдениеттің аясына сыйғызады. Демек, мәдениет ... - ... ... мен ... ... ... ... бәрін
қамтиды. Әрине, «мәдениет» атауының мэні кең. Материалдық, рухани мәдениет
деп екіге ... ... де ... бар. Осы ... ... ... ... лексемаларды (атауларды) «мәдени концепт» ретінде
когнитивті тұрғыда қарау қажет. Жеке бір ... ... ... ... және ассоциациялық ... ... ... ... және ... ... ... болатын акпараттың қүрамында
когнитивті және прагматикалық мағыналарынын элементтері бейнеленеді. Біз
бүдан "мәдени концепті" деп танылатын ... ... ... ... ... қатары, ассоциациялық байланысы бар жэне семантикалық
өрісі кең атауларды концепт ретінде танимыз.
«Концепт» термиінінің теориялық ... Д.С. ... Н.Д. ... ... А.Н. ... ... В. ... В.В. Колесов,
В.А. Маслова, А.Я. ... А. ... ... эр ... Н.Д. ... ... концептілер туралы былай дейді:
"...каждое из этих слов обладает своими ... ... ... и ... ... и ... ... каждого культурного
концепта, мы открываем доступ к соответствующему понятию".
Концепт сөздерінің терминдік мағынасы эр ғылым саласында әртүрлі. ... ... ... ... ... ... ... еркіндік т.б.
сөздерді колданса да, олардьщ мағынасын анық ... ... ... Ол
сөздердің беретін үғым-түсінігін түсіндіруі адамның тілде беру ... ... ... ... беретін ұғымын түсіну арқылы жеке адамнан ... ... ... бір ұлттың, халықтың ой-өрісінің, дүниетанымының
ерекшеліктері ... Бұл ... ... ... ... оның элементтері ретінде таңбалай отырып. олардың мән-
мағынасын камтиды. Бұл өз кезінде бұрынғы ... жаңа ... ... ... ... ... сөздерге. ғылыми терминдерге
жэне идеологиялык сөздерге қарама-карсы ... ... ... бұл ... ... ... бөлу себебі, біріншіден, атқаратын
қызметінІң, ... ... болу ... үшіншіден, беретін
ұғымдарының әр түрлілігіне байланысты [29, 54-55 б.]. Ғылыми терминдерді
жеке тұлғалар жасайды, ... алға ... ... - жаңа ... ... ат қою, олар ... ... қамтиды. Мәдени сөздерді
элеумет жасайды, олардьщ міндеті - тілдегі кейбір түсініктерді, үғымдарды
сол әлеуметте бар ... ... олар ... ... ... ... сөздерді жекелеген түлғалар дүниеге әкеледі, ... ... ... ... - үгіт ... ... жэне иллюзиялық
түсінікті, яғни болмысты әсерлеп түсіндіруді қамтиды. А.Н. ... ... ... ... ... ... мынада:
терминдер бір тілден екінші тілге оңай ұғынылады, ал мәдени сөздерді ... ... дәл ... беру үлкен қиындықтар туғызады, ... ... сол ұлт ... ... ... Дерексіз сөздердің
өзі де концепт(мэдени сөздер) бола ... ... ... ... да
қандай да бір рухани-мэдени ұғымды ... ... ... ... немесе дерексіз категориялардың негізінде ғана ... ... ... ... ... ... ... сөздердің (түрмыс, мінез-күлық, батырлық т.б.), тіпті нақты іс-
әрекеттердің (ән салуға, суға жүзу, аңға ... ... ... егін ... ... ... Жекелеген халық үшін бұл сөздер ... ... ие бола ... ... олар қандай да бір мәдени ерекшеліктерді
білдіреді. Мэдени концепт сөздердің аясы ... ... ... ... ... ... Мысалы, үй, отбасы, соғыс, қару, қайық,
байлық т.б. көптеген өсімдік пен ... ... ... ... атаулары жекелеген үлттың өзіндік менталитетіне байланысты
ерекше концептілік мэн алуы ... ... ... мен ... ... ... ... компоненттерімен ерекшеленеді.
Орыс және шетел ғалымдарының концепт пен сөзге байланысты "ұғымның
жұмырланған көлемі" (закругленных объемах смысла), ... ... ... ... ... тыс ...... содержаний)
сияқты ой-пікірлері А.А. Потебняның сөздің "ішкі формасы" туралы іліміне
жақын.
Сөздің пайда болу кезеңінде, концепт оның "ішкі ... ... ... қолданушының санасьт оған дейін бар ... жаңа ... ... ... жаңа ... байланысты қаралады. Содан кейін, сөзді
игеру кезеңінде, концепт бірде ... ... ол ... ... ... ғана ... бірде ұғымға (егер оның ... ... ... отырады. Бірақ, бейне мен ұғым - олар концепт емес, ... - ... ... ... ... ... жаңа бір түрі. Бұл кезде
кониепт ... мен ... ... ... ... ... бір ... байланысты сөздің үғымды жағы сол беріген сөз ... ... кілт ... ... ... мэдени символдарға дейін дами алады.
Соңында сөздің мәдени - ... ... ... ... ... сөздің
ұғымдык құрылымның бөлігі ретінде және сонымен бірге осы құрылымды түсіну
кілті ... ... ... айқындай алады. Концептті жеке
сөздердің ... ... ... ... ... ал ... мідени құбылыстың ерекшелігін түсінудің кілті ... ... ... ... мәдени-тілдік бейнесін үғынуға
мүмкіндік береді.
Концептінің құрылымы күрделі. Оның құрылымына этимология -сөздің түп-
төркіні, мазмұн тарихы, қазіргі ... ... ... ... терминінің құрылымы өте күрделі болып ... Бір ... оған ұғым ... ... ... ... жағынан -концепт
құрылымына оны мәдениет фактісі етіп отырған - бастапқы мағынасы да ... ... ... ... ... ... тарих;
қазіргі ассоциациялар; баға және т.б. ұғым мәселесіне тоқталатын болсақ,
оның логика мен ... ... ... ... ... осы ... ... болып келетін заттар тобын, яғни - көлем және
ұғымның осы топка сәйкес келетін ... және жеке ... ... ... деп түсіндіреді. Математикалық логикада концепт термині деп тек
ұғымның мазмұнын ғана атайды; ... бұл ... ... термині мағына
терминімен синонимдес болып кетеді. Оған қоса ... ... де ұғым ... синонимдес болады. Мәдениет туралы ғылым саласында ... ... ... ... ... тек құрылымға қатысты
айтылғанда ғана қолданылады. Осы тұста ... тіл ... ... ... да ... ... негіз бар.
З.Д.Попова, И.А.Стернин адам санасындағы когнитивтік концепт:а) ... ... ... ... ... мүшелері арқылы қабылдау; ә)
адамның қызмет, әрекеті пәні; б)адам санасында ... ... ... ой ... в) ... ... ... адамға
тілдік формада түсіндіріліп, жеткізілуі ... г) ... ... ... ... тану ... ... қатпарлы қабаттардан тұрады және әр қабат түрлі дәуірлердегі
мәдени ... ... яғни ... болуы мүмкін. Олар (қабаттар)
сондай-ақ, тарихи түрғыда эртүрлі ... жэне ... болу ... ... - ... жағынан әртүрлі болып табылады. Соған ... ... ... бар. Ол ... ... қамтиды): негізгі (актуалды)
белгісі); қосымша (пассив, ... ... ішкі ... санамен
түйсінілмейтін) формасы.
Ішкі форма, яғни этимологиялық белгіні зерттеушілер ашуы мүмкін.
Басқаларға ол делдарлар ... ... ... ішкі ... қалған мағыналық қабаттар пайда болған.
Негізгі пәрменді қабат - сол мәдениетті тұтынушы ұжымның ... ... ... болып табылады; пассив қабат - бұл косымша
кабат, ... ... ... ... бір жеке тобы үшін ... ... (яғни жекелеген субкультураның концептосферасына жатады);
Концептінің ішкі ... ... ... ... тек ... ... тұтынушы көпшілік үшін концепт бөлігі болып табылмайды,
мәдени элементтерді түсіндіруші ретінде кабылдайды.
Концептіні зерттеудің әртүрлі ... бар: ... ... тәсіл, сигнификатты тәсіл, функционалды-прагматикалык тәсіл.
Денотативті тәсіл пропозицияның ... емес ... ... аса ... яғни ... ... пайдалануды жүзеге асыратын коррелят деңгейі
мен жағдайын қарастырады.
Сигннфикатты тәсіл, сарапталып ... ... ... ... ... ... немесе мифопоэтикалық, этникалық ... ... ... дәстүрлі контексттерде
бекітілген лексемаларды парафразалау тәжірибесі мен дәстүрлік ... жаңа ... ... ... ... қарастырады.
Адамның ойлауы кезінде кез келген жағдайды ... ... ... ... яғни ... ... ... фрагменті пайда
болады. Әлемнің концептуалды бейнесі ұғымы үш ... ... ... деңгейінде, топтық таным деңгейінде және қоғамдық таным
деңгейінде. Әрине, әлемнің концептуалды бейнесі белгілі бір ... ... ... бір ... ... ... абстрактілі ұғым да бар,
ондай ғылыми абстракциялар зерттеліп отырған құбылыстың ... ... - бұл кез ... үғым ... бұл адамның элемдік көзқарасы мен
әлемнің концептуалды бейнесінің маңызды әрі күрделі элементі.
Ю.С. ... жэне ... да ... ... ... өмір, өлім,
мәңгілік, ақиқат, ... ... ... ... т.б. ... ... [31,87б.]. Концепт қатарына логоэпистема категориясына
қарайтын сөздер мен сөз тіркестерімен белгіленетін үғымдар жатады.
Логоэпистема - ... ... ... ... ... күрделі концептілердің бірі, бұл ... ... ... ... түратын "адам ұғымы" деп
көрсетіп кетеді [32, 267 б.].
Осылайша, концептілер қатарынан нақты-заттық саланың көптеген ... ... ... ... бір ... йде тұратын бірлік бұл -
елес.
1.2 ТІЛ БІЛІМІНДЕГІ КОНЦЕПТ МӘСЕЛЕСІ
Когнитивтік ғылымның аясы – адамзаттың зердесінде қалыптасқан ... ... ... ... Тіл ... сөздігінде когнитивті
лингвистика туралы мынадай түсінік берілген: «Когнитивтік ... ...... түсінік, көзқарас) – тіл біліміндегі бағыт. Тілді игеру,
табиғи тіл механизмін түсіндіру үшін ... ... ... және оны ... құру тұрғысынан зерттеледі. Когнитивтік лингвистика бұл ... ... ... ... ... ғана ... алады. Ол ғылым
білімнің әр түрлі типтерін, олардың ұйымдастырылу және ... ... ... ... ... ... тілдерді зерттеу интенция, ес,
семантикалық қорытынды, есте сақтау, түсіну, жоспарлау, дискурсты басқару
сияқты когнитивтік категориялардың қатысуынсыз мүмкін емес. ... ... ... және ... ... ... ... – тіл көмегімен информацияларды беру, сақтау құрылымдары мен
тәсілдері туралы көзқарастарды тереңдетуге арналған» [1,181 б].
Когнитивтік ... ... ... ... ... ... мәдени қызметінің негізінде жатады, олар инвариантты
және көлемді, жеке сөз мағынасының өрісінен әлем бейнесіне дейін түрленеді,
екіншіден, тілдік ... ... ... ... ... арқылы сипатталады.
Тілдің когнитивтік қыры ретінде тек адамның танымдық қабілетінен
туындайтын ... ... ... ғана ... ... ... сол ұғым мен ... қалай қабылдайды және оны ... ... ... алға ... ... ... әрі
субьективті факторлар белгілі бір халықтың әлемдік бейнесін қалыптастыруға
маңызды күш салады.
Когнитивтік ғылымның басты ... ... ... ...... ... мира), «әлемнің тілдік бейнесі» (языковая картина мира),
«әлемнің ұлттық (тілдік) бейнесі» (национальная картина ... және ... ... ... немесе когнитивтік модель (кейде «әлемнің концептуалды
бейнесі» деп те аталады).
«Әлем бейнесі» термині ғылымға ХІХ ғасырдың аяғында ... ... ... ғылымдарында (Вингенштейн Л., Герц Г.), ал ХХ ... ... ... ... ... Гуревич),
лингвистикада (Л.Вайсгербер, Ю.Караулов, Г.Колшанский, В.Постовалова т.б.)
қолданылады.
Ю.Степановтың көрсетуінше «әлем» сөзіндегі екі ... (1. ... ... ... және ... ... тыныш өмір) ең алғашында
байланысты ... орыс ... ... ... көне грек ... ... ... «космос» сөзі сәйкес келеді. Қазіргі «әлем» концептінде осы
екі ұғым да бірге қолданылады.
Әлем - адам мен ... ... ... ... ... ... ... бейнесі - «адам мен орта туралы ақпараттың өңделген нәтижесі».
Тілшілер (Б.А.Серебреников, В.И.Постовалова, ... ... т.б.) ... ... рөлін айта отырып, әлем бейнесін адамның
барлық ... ... оның ... ... ... ... ... бейнесі» деп анықтайды.
Әлем бейнесі дегеніміз - адамзатты қоршаған объективті шындық. ... ... өмір ... «Әлем» концептісіне кең мағына беріледі -
Әлем - ... ... ... ... Ол ... да «ментальді
әлеммен» өзара байланыста болады.
Ғалымдардың әлем ... ... ... ... әлем ... ... ... мен тәжірибенің өзара
маңыздылығын атап өтеді: ... мира ... в ходе ... ... в ... ... взаимодействия теории и
практики» [2, 36].
Э.Д.Сүлейменова оны танымдық когнитивті ... ... ... мира - это ... ... ... который не
складывается из значений или ... ... ... ... [3,1316].
Тұманова: «Әлем бейнесі - жалпы адамзаттық - әлем бейнесі, әлем ... ... [4, 20-226] - деп ... түрде түсінеді.
В.И.Постовалованың көрсетуінше, әлем образы әлем бейнесінің өзегі болып
табылады: «Образ мира - это ядро ... ... ... ... ... ... свойства мира в понимании ее носителей и
являющегося результатом всей духовной активности человека» ... ... - өмір ... ... ... құбылыстары, оның санадағы,
адамдар танымындағы, ұғымындағы оймен жасалған бейнесі.
Біздің әлем туралы білімімізді анығырақ бейнелейтін адамның дүниені
тану ... - ... ... ... әлем затын бейнелейтін ұжымдық сананың ... ... ... ... ... вербальді белгіленген күйде
сақталады» [6, 116].
Н.Н. Аитова ғылыми ... ... ... ... ... ... қолданыла беретінін (мүмкін үнемдеу үшін) айтып, бұл
екеуі екі ... ұғым ... ... ... ... ... тілдік бейнесі» термині философия мен логика аспектісінде
Л.Витгенштейннің ұсынуымен ... Ал ... ... оны ... ... ол «ғаламның тілдік ... ... - деп ... ... ... ... деп ... барлық әрекет ететін бағытталған рухани энергия ... ... ... ... ... ... ... жүзеге асырылады» [7, 1856]
(автор «әлем» сөзінің орнына «ғалам» ... ... ... и ... - две ... ... тесно
между собою связанные» [5, 15-166] - дей келіп, осыған орай екі ... ... ... ... Оның бірі - ... ... екіншісі - тілдік бейне. Мұның біріншісі - ойлауға, ымға ... ... - ... ... тілдік бейнесіне бейнелер емес, бейнеленгендер енеді. Ол
субъективті тәжірибе жемісі. ... орай ... әр тіл о ... ... ... бір әлем бейнесін беретіндігін айтады: ... ... ... ... «мир как он и есть»: язык изначально задает
сиоим носителям ... ... ... причем каждый данный язык ... ... - это ... мира ... и никакие
операции над «сущностями реального мира» не ... к ... ... это ... [8, ... әлем туралы білімді сол не басқа затқа қатысты білім
жиынтығы деп ... және әлем ... ... ... тұрмыстық
энциклопедиялық білім ретінде қарастырады. Оның ... әлем ... ... ... емес ... ... ... Тілдік білім сөз мағынасында дербес
семантикалық компоненті ретінде көрінсе, тілдік емес білім сөз ... да бір ... ... ... емес білім адам санасында
нақты, көрнекі, сезімдік түрде сақталады және ... ... ... ... ... ... [9, 20-326].
Е.М.Абақан «Тілдің мәдени ... ... «Тіл ... бейнесі», «әлемнің ұлттық бейнесі» сияқты термин ретінде
колданылып ... ... әлем ... ... жеке ... ... бүкіл адамзатқа тән құбылыс ретінде карастырылады. Оның
когнитивтік ... ... ... ... ... адам ... ... Бірақ «әлемнің тілдік бейнесі» қоршаған ортаның тікелей, тура
бейнесі бола ... ... ... ... пен тіл арасында адамның санасы
тұрады» [10, 756], - деген пікір айтады.
Г.А.Брутян ... орта ... ... әлемнің екі моделі ретінде
сипаттайды: «Мыслительная модель» (концептуальная картина мира) — ... в ... ... ... ... ... ... знание, выраженное языковым багажом» [11, 586].
Сонымен, адамдар үшін дүниені ... ең ... ... - ... негіздерден бастау алған сана әрекеті. Сол себепті тілдік белгі -
логикалық ... ... ... ... - мида ... ... сана әрекеті, ал тіл санадағы сол
ойлау әрекеті «ұғым» түріндегі формаға енгізіледі. Демек, ойлау-логикалық
категорияның өмірдегі көрінісі. Олардың ... ... ... байланысынан
ұғым қалыптасады. Басқаша айтқанда, ұғым айтылмақ болғанда, оған сөз
таңбаланатыны туралы профессор ... ... ... ... зат не ... адам санасында белгіленіп, ұғым болып бекіп, тілдік
таңбаға айналады. Адамның ... ... ... ... оның
тілінде мифосимволикалық бейнелер жүйесін калыптастырады, ... ... ... ... сөз ... ... [, 86-76]. Бұл айтылғандардан
сана әрекетінің сөйлеу әрекетімен байланысын көрсетуге болады.
1.3. Ой – Ұғым - Тіл ... ... ... да ... құбылыс. Ұғым айтылған ой арқылы ғана
емес, көзбен көріп, қолмен ұстап, ұқсас қасиеттерін еске түсіріп, ... ойша ... ... ... арқылы да қалыптасады. Алғашқыда
негізгі ұғымдардың пайда болуында көз ... ... орын ... Онда ұғым
пайда болуының негізінде объект - денотат түрады. Ол - ... ... ... күш. Егер зат (құбылыс) болмаса, оның санадағы сәулесі,
яки бейнесі жоқ. Сондықтан да профессор ... ... пен ... ... ... ... біздіңше, ұғым арқылы
жалғасады.
Ұғымдық белгілер арқылы мағына жасалады. Табиғат пен әлем ... ... ... ... ... Ұғым ... таңбаға мағына
беріледі. Мағына ұғымның нақ өзі деуге де ... ... ... ... ... ... ой ... белгілі мағынаға ие болғанда әр түрлі ... ... ... ... ... дамуы.
Яғни, белгілі уақыт аралығында дүниетанымның жетілуі мен дамуына сәйкес
қалыптасатын халықтық дәстүр мен салт-санаға ... ... ... таңбалық жүйеге түскен абстрактылы, ассоциативті бейнесі мағына
болады» [12, 586]- деп көрсеткеніне ... ұғым - ... ... ... ... ... ой мен ... бейне не ұғым тудыратын процесс когнитивтік ғылымның негізгі
нысаны, тірегі, түжырымдық құрылымы болып табылады. Оның ... ... ... тіл арқылы калыптасатын тұжырым қалыптастыру.
Ұғымдық бейне - ойлау жемісі. Ал ... ... - сол ... ... ... Бұл ... ... да заттың (ленотаттық)
өзі емес, оның негізгі образдық бейнесінің суреттері: ұғым-санадағы сәуле
арқылы салынған сурет болса, сөз - ... ... ... ... Тіл ... пен ... ... сана арқылы болатын байланысты адамдардың
өзара қарым- қатынасында бейнелейтін аралық құрал.
Әлемде өмір сүре ... адам тек ... ... бір ... ретінде
қамтамасыз етілмеген, «бірақ адам үшін жалпы әлем не ... осы ... және онда ... [13, 5126]. Тіл ... ... ... береді, «мұнда әр жеке адамның санасынан жоғары тұратын
көзге көрінерліктей болады» [13, 5206]. Және де тіл рөлі - адам ... ... үзбе ... рөлі ... ... онда адамның өмір
сүруі (бытие) ғана жүзеге аспайды, «тілде әлем өзін- өзі бейнелейді» [13]
Осылайша тілде әлем өзін біз үшін ... және осы тіл ... ... ... ие ... тілдік бейнесінің философиялық мәнін ... ... ... ... Ю., ... Т.В., ШмелевА.Д., Караулова
Ю.Н., Кубрякова Е.С., Арутюнова Н.Д.) ... ... ... ... ... Оның ... белгісінің бірі ретінде
поэтникалық жүйесі аталады. Сонымен бірге ғаламның ... ... ... ... ойынша, тілдік семантиканың құралдары арқылы кодталған
әлем бейнесі уақыт өтісімен осы не өзге ... ... ... ... ... «Әр ... тіл әлемді қабылдау мен ұйымдастырудың
(концептуализациялаудың) белгілі тәсілін көрсетеді. Онда ... ... ... ... ... ... айтқанда белгілі бір
міндеттілік ретінде тіл иелеріне таңылатын ... ... ... ... тән ... ... бір жағынан әмбебап, бір жағынан
ұлттық ерекшеліктерге ие, сондықтан әр тіл ... ... ... өз
тілдерінің призмасы арқылы көруі мүмкін. Әлемнің тілдік бейнесі «аңғал»,
яғни «ғылыми» әлемнен ... [14, 3506] - дей ... ... көрініс
табатын аңғал түсініктердің қарапайым еместігін, тіпті көп ... ... және ... болатынын атап көрсетеді.
Әлемнің тілдік бейнесі бір-бірімен байланысты, бірақ өзгешеліктері бар
екі идеяны қамтиды:
тілдің ұсынатын әлем бейнесі «ғылымидан» ... (осы ... ... қоса
«әлемнің аңғал бейнесі» термині қолданылады)
әр тіл шындықты бейнелейтін ... өзге ... ... ... өзінше
салады.
И.В.Черемысина әлемнің тілдік бейнесін былайша жіктейді:
1. Әмбебап және идиоэтникалық әлем ... және ... әлем ... ... ... және ... ... эмперикалық және рационалды: кеңістіктік-уакыттық, реалды-
қиялды, жерлік-аспандық, жалпы ... ... ... ... т.б. ... ... бейнелері қарама-қарсы қойылады.
Әлемнің тілдік бейнесі — ... ... ... ... тарихи түрде қалыптасқан және тілде бейнеленген әлем туралы
түсініктердің жиынтығы, ... ... ... бір
көрінісі. Әлемнің тілдік бейнесі туралы ұғым В. Фон Гумбольдт және жаңа
Гумбольдтшылдықтың (Вайсгербер т.б.) ... ішкі ... ... ... қатысты және американдық этнолингвистиканың идеяларына, негізінен
Сепир-Уорфтың лингвистикалық салыстырмалылық гипотезасына қатысты.
Э.Сепир мен ... ... ... өз ана тілінің ... ... ... гипотезаны ұсынады. Олар тілдер өз «әлемдік тілдік бейнесі»
арқылы ... ... ... ... түрлі тілдерде
сөйлейтін адамдардың ойлау типі әр ... және де ... бәрі жай ... ... ғана ... оған ... болады.
Б.А.Серебреников Сепир-Уорф гипотезасын сынап, әлемнің тілдік бейнесін
қалыптастыруда тіл өзіндік қысымы бар ... ... ... ... тілдер өз иелерінде түрлі әлемнің тілдік беинесін кұрайды деп ... олар тек ... ... ... мен өмір сүру ... ... ... құбылыстар, процестердің мәнділігі себеп
болатын ерекше ... ... деп ... ... ... ... мен ... теориясы - XIX
ғасырдағы беделді лингвофилософиялық ... бірі ... ... ... ... ... ... деп сипаттады. Мұнда ол өз
заманының философиялық терминологиясына сай, рух бір ... ... ... оның ... ... қазіргі күнгі түсінік
бойынша «когнитивті қабілеттілік» деп аталатын болған.
Тіл мен ойлаудың бірлігі ... ... ... ... ... ... ... тілдердің актив рөлі немесе «тілдік әлемді
қабылдау» (языковое мировидение) деп Гумбольдт атаған ұстаным ... ... о ... ойдың қалыптасуына қатысса, онда ой ... сай ... ... бола алмайды. Әр тіл әлемді өзінше ерекше қайталанбас түрде
концептуализациялағандықтан, әртілде ... ... ... толықтай
тепе-тең болмауы мүмкін. Бірақ осы ұстанымнан түрлі тілдерде сөйлейтін,
ойлайтын адамдар арасында ... ... ... ... ... ... екінші тілге аударылмайды деген түсінік туындамауы керек.
Нақты тілдерде бекітілген түрлі әлем модельдері - бұл түрлі болмыстан
гөрі, «әлемнің ойға ... ... ... түрлі тәсілдер мен жолдар
деу дұрысырақ. Гумбольдтың әйгілі ойын: «Язык народа есть его дух, и ... есть его ... и ... ... себе ... ... - деп ... да осы тұрғыдан түсіну қажет [15, 89].
Яғни белгілі бір халықтың барлық болмысы, танымы, салт-дәстүрі, әдет-
ғүрпы, ішкі әлемі, қоршаған ... ... тіл ... ғана ... түрінде таныла алады.
Гумбольдтың «тілдік әлемді қабылдау» концептісін Вайсгербер ... ... ... ... ... ... әлем ... бойынша, адамды шындықтың қабылдануын анықтайтын
тілдік әрекеттің статистік (сандық) өнімін көрсетеді. Ол әлемді ... пен ... ... ... тұрғандықтан «аралық әлем» деп
аталады. Ол концептуалды табиғатқа ие.
Көрсетілген аралық әлем категориясы ... ... мен ... ... ұғымы «әлем моделі» немесе «когнитивтік моделінен»
тікелей қатысты болып табылады. Әлем моделі концептуалды табиғатқа ие. Оған
осы не өзге ... ... ... ... сценарийлер немесе концепт-
скрупттар, чнсайттар, кестелер, семантикалық жад және тезаурус т.б.)
субъектінің шындық ... ... ... деректер, оқиғалар туралы
білімі тіркелетіндігі туралы А.Н.Баранов пен Д.О.Добровольский айтады [16,
4576].
Әлемнің ұлттық тілдік бейнесі - ... ... ... ... әлемнің ұлттық тілдік бейнесі әлем туралы білімнің жиынтығы
ретінде тек ... ғана ... ... ... ... мен грамматикада
да көрініс табады. В.А.Маслова әлемнің тілдік бейнесі мен мәдениеті туралы
айта отырып, ... мына ... ... сөз, сөйлем,
пайымдаудың ішкі формасы, сөздің мағыналык жағының өзгерісі, оның ауыспалы
мағынада колданылуы, ... ... ... оның индивидуалды
колданылуындағы өзгешелігі [17, 356].
Адам әлемі (оның ішкі ... яғни ... ... және ... ... ұлттық ерекшеліктерге ие, осы ерекшеліктер тілдің түрлі
деңгейлері мен ... ... ... ... ... тілдік бейнесі
әлемнің ұлттық тілдік бейнесін бейнелейді және ... ... ... бірліктер арқылы анықталуы да мүмкін. Ұлттық ... ... ... ... ... ұсыну екі түрлі арнамен байланысты. Бірінші
арнада ... ... ... заттар мен кұбылыстардың атаулары
жинақталатын болса, екінші ... ... ... шоғырланған. Әлемнің
ұлттық бейнесін зерттей келе Г.Гачев оны «космо- психо- логос» деп ... әсер ... ... - ... ... ұлттық мінез және ... және ... ... ... ... белгісі ретінде этностың
өмір сүру процесі мен нәтижесі ... ... ... ... ... ... ... Тілді кез-келген этникалық мәдениттің
ерекше бөлінбес бөлігі ретінде қарастыратын болсақ, онда сол тұрғыда ұлттық
мәдениеттің ерекшелігі, оның өзге ... ... ... ... мен ... ... байланысы туралы Гумбольдт былай деген :
«Язык - тесно переплетен с ... ... ... и ... на каждой ступени его локального прогресса или регресса, отражая в себе
каждую стадию культуры» [15, 696].
Әлемнің ... ... ... ... ... ... ... нәтижесін бейнелейді; біздің шынайы өмірді,
физикалық, химиялық әлем ... және т.б. ... ... әлем ... көрсетеді. Әлемнің концептуалды бейнесі ойлау ... ... ... ... ретінде қоршаған орта туралы білім күйінде
көрінетін концептілер түсініледі. Шындық туралы ақпараттың ... ... ... ... ... жаңарып тұрады, яғни
динамикалық ... ... Оның ... ... ... ... ізденушілік, адвербалды- ұғымдық түрлері қатысады. Осыған
байланысты әлемнің тілдік бейнесі ұғымына қарағанда ... ... ... ... бай, кең. Сондықтан әлемнің концептуалды
бейнесіне қарағанда әлемнің тілдік ... ... ... және оны ... ... адам әлем мен өзін-өзі тіл арқылы ғана тани алады.
Әлемнің концептуалды бейнесі түрлі адамдарда ортак болуы мүмкін, себебі
адамзаттың ойлауы ортақ.
«Концептуальная ... мира - это ... ... ... ... создает не только вербальная, но и вся ... ... ... действительность знаковым образом» [4, 206].
Г.Гиздатовтың тұжырымынша: «Когнитивтік модель құрылымы прототип пен
бейнелі ұғымның ... ... ... ... ... ...... лексикалық мағынасының кодталған ақпараты, бұл
модель - білімнің танылуы мен сақталу формасы» [18, 226 ... ... ... ... ... ... ... жолмен
жалғасып қана қоймайды, мұрагерінің танымына сай, ол өмір сүрген ... ... - ... ... өзінің әсері арқылы түрленіп, дамып, түрлі
өзгерістерге ұшырайды, бейнелеуге және ... ... ... ... ... құрылымының қызмет етуі ... ... ... атты ... ... ... - ... мағынаның тереңдік дәрежесін көрсетеді
деп тұжырымдайды. Бұл модель мағыналық және ... ... ... ... ... ... ... де танылады. Когнитивтік модель
құрылымы тұжырым құрылымымен барабар. Когнитивтік модель - ... ... ... ... ... отражающий
«видения» обозначаемогр в данной языковой ... [19, 56] - деп, ... ... және ... ... ... танылады дейді.
«Когнитивтік модель - тілдік бірлік мазмұнын когнитивтік бейнелеу.
Онын, құрамында ... сай ... ... ... осы ... негізіндегі когнитивтік операциялар жиынтығы бар», - деген
Д.Барановтың ... ... ... ... ... ... прототип пен бейнелі түсінік болады (ол
туралы ... ... ... В.А. ... өз
зерттеулерінде айтып өткен).
Прототип - идеалданған эталонды ... яғни ... ... ... ... ... - бейнелі гештальд-құрылым ретінде қарастырылады.
Дж. Лакофф ... ... - ... ... ... ... не ... мағынаға ие болу амалы».
«Гештальд» пен «бейне» дублет бола алмайды, оларды бірінің ... ... ... ... ... ... «Прототип» пен «гештальд-
құрылым» алғашқы түсінікті білдіреді» [20, 96-976],- деп тұжырым ... олар ... гөрі ... ... ... ... түсінік, яғни бейнелі гештальд-құрылым - бұл ықшамдалған бейне.
Осыдан шығатыны: ... - бұл әрі ... ... әрі ... Когнитивтік жүйе концептуалдық құрылымнан тұрады. Концептуалдық
құрылым: ойдағы бейне, прототип, кесте (схема), ... ... ... Бұл ... - ... жүйе ... ... ойдың
сыртқы формасы.
Сонымен әлемнің концептуалды бейнесі және әлемнің ... ... ... ... ... бар:
1) Әлемнің тілдік бейнесінің негізгі мазмұны әлемнің ... ... ... тілдік бейнесі әлемнің концептуалды ... ... ... ... ... ... (Брутян Г.А.,
Колшанский Г.В., ... ... ... ... ... ... әлемнің концептуалды бейнесі кең
және бай, себебі оның қалыптасуында түрлі ойлау типтері, ... ... емес ... де ... Әлемнің тілдік бейнесі-тілдік формалар
арқылы өткен және тілге «байланған» концептуалды әлемнің бөлшегі (Караулов
Ю.Н., Кубрякова Е.С., ... ... ... ... ... мен әлемнің тілдік бейнесі бөлінбеген
(не разграничны), ... тек ... ... ... ғана бар
(Сүлейменова Э.Д).
Қорытындылай келе айтатын болсақ: «әлем бейнесі» - өмір ... ... ... оның ... ... ұғымындағы оймен жасалған
бейнесі; «әлемнің тілдік бейнесі» — ... бір ... ... күнделікті
санасында тарихи түрде қалыптасқан және тілде ... әлем ... ... ... концептуализациялаудың белгілі бір тәсілі;
«әлемнің ұлттық ... ... әлем ... кейбір түсініктердің
ортақтығына қарамастан, оларға әр ұлт өзінше ерекше бір реңк ... ... ... ұлттық таным арқылы анықталатын әлем бейнесі; «әлемнің
концептуалды бейнесі» - адам санасында жинақталған, белгілі бір ... ... ... тұратын әлем туралы білімнің жүйесі болып табылады.
Әлемнің концептуалды бейнесінің негізгі әлементі ... ... ... термині мен түсінігінің қалыптасуы тіл, сана,
және ... ... ... ерекшеліктерін, заңдылықтарын, амал-
тәсілдерін игерудегі жаңа қадам болды. ... орай ... ... ... ... ... жаңа
аспектілері пайда болып, соның арқасында семантикалык зерттеулер тереңдей
түсті.
Адамзаттың ... ... ... ... концептілер -«адамның
сана сезіміндегі ... ... яғни ... ... ... ... енудегі мәдениеттің құралы; сөзбен бірге ... ... ... ... қобалжулардың «шоғы».
Кең мағынада концепт - жалпы әлем туралы білім жүйесінің (әлемнің
концептуалды ... бір ... ... яғни ... ... ... өз танымындағы тірек ұғымдары, білетіні, ойлайтыны,
елестететіні.
Терминнің ... ... оның көп ... ... сөзі
семантикасынан шығуына байланысты. Латын-орыс ... оған ... ... ... ... (собирать, вбирать в ссбя);
«өзіне елестету, қиялдау» (передставлять себе, воображать);
«жазу, тұжырымдау» (написать, сформулировать);
«құрастыру» (образовывать);
«болу, пайда ... ... ... ... возникнуть).
Сопсерtum - «утробный зародыш» [21, 222-2246]. Жалпы мағынасын
«жинақтаушы, өзіне жинаушы [көптеген формалардың мазмұны] ретінде ... ... ... ... ... ... ... сөздікте: «Концепт (мысль, понятие) - смысловое
значение имени (знака), т.е. содержание понятия, ... ... ... ... ... имени (например, смысловое шачение имени Луна -
естественный спутник земли)».
Концепт және сөз қатынасы семантикалық үшбұрышпен ... ... ... - ... мазмұндық жағын интерпретациялау міндетті түрде оның
тілмен, ... ... ... ... ... ... ... денотат), идея (ойлау, ұғым. мағына, мән, сигнификат,
десигнат) және атау (сөз, ... ... ... ... ... ... ... фундаментальді мәселелерінің бірі.
В.Н.Телия осы үштіктің әр ... ... ... «Реалия предстает как
денотат имени, то есть как ... ... ... в ... у всех ... данных именем релий (класса объектов).
Понятие, вбирая в себя категориально- языковые признаки, ... ... ... ... в которой могут входить и экспрессивные признаки.
Имя осознается как звукоряд, расчленяемый в ... ... ... со ... ... ... ... кода» £22, 336-
3376]. Яғни «реалия» - атау ... яғни ... ... атаумен
белгіленген зат пен ... ... ... ... ... ... ... «атау» - көрсетілген тілдік кодтың құрылымдық
ұйымдастырылуы сәйкес тілдік танымда мүшеленетін дыбыстық ... ... тіл ... сөз - тілдің екі жақты бірлігі деп аныкталады.. ... ... ... мен ... ... ... тіл бірлігі,
адам санасында көрініс ... ... ... ... ... құралы қызметін атқаратын идеалды құбылыс» [23, 3566].
Сөзде, ... сөз ... ұғым ... ... бейнеленеді және
беріледі. Сөйтіп, лингвистикада ұғымның философиялық категориясы ... ... ... ... ... ... ... мағынасымен тепе-тең қояды (Л.А. Новиков, С.Д. Кацнельсон).
М.Оразов мағына туралы: «Лексикалык мағына дегеніміз белгілі бір ... ... ... мен ... ... және әлеуметтік байланысқа түскен
объектив дүниедегі заттардың, амал-әрекеттердің, түрлі құбылыстардың ... ... ... бейнесі» [24, 456]- деп айтады.
Сөздің лексикалық ... мен ... ... ... ... пен денотат компонеттерін ажыратады. Денотат зат-объектінің
объективті қасиеті, ал осы қасиеттің ... ... мен ... ... - сигнификат. Тілдік таңбаның ұғымдық мазмұны түрліше аталады:
“таңбаланушы” (Ф.де ... ... ... «мағына» (Г.Фреге), «интенсионал» (Р.Карнап), «концепт»
(А.Черч), «тілдік донотат» (А.А. Уфимцева).
«Концепт» термині М.М.Копыленко бойынша, «тек ұғымды ғана ... ... ... мағынаны қалыптастыратын ұғымнан ... және ... ... да ... ... білдіру үшін тек сөздер ғана емес және де фразалық ... [25, ... ... ... ... ... ... елестетуде орналасқан (сонымен қатар мүнда концепт арқылы
ойдың елестетуден ұғымға қарай қозғалысы жүзеге асады) және ортақ ... ... ... ... мән ... ... жатқызады
[26, 1336].
М.В.Никитин «концепт - бұл ең біріншіден, түсінік пен ... ... ... [27, ... ... ... семантиканың екі бағыты ... және ... ... Бұл ... ... концепт
және сөз» арқа сүйейтін негізгі ... ... ... ... ... ... ... заттарды ауыстыратын ойдың құбылысы»
28, 286].
Д.С.Лихачев осы айтылғанды әрі ... ... ... ... ... өзі ғана емес және ... сөздіктегі әрбір негізгі мағыналары үшін
өмір сүреді. Мұнда концепт біз күнделікті ауызша және ... ... ... ... соммалық сипаты. Концепт сөз мағынасынан тікелей
пайда болмайды, сөздің сөздіктегі мағынасының ... жеке және ... ... ... болып есептеледі.
Логикалык бағыт өкілдері: Ю.С.Степанов, Т.В.Булыгина, Д.Д.Шмелев,
Н.Д.Арутюнова, Е.С.Кубрякова т.б. концепт және ұғым ... ... ... ... ... жинақтаудың жоғарғы деңгейінде болмайтын
грамматикалық, не семантикалық категория алынады.
Ю.С.Степановтың: «Концепт ұғым ... ... ... ... ... ... орыс тіліндегі концепт пен ұғым сөздері бірдей: ... ...... ... ... пен ұғым ... терминдері: екіншісі негізінен логика мен ... ... ... ... бір ... ... термині, соңғы кездері мәдениет туралы ғылымда, мәдениеттануда
орныққан...» [29, 42-446]- деп, ... ... ... мен А.Черч
жүйесінде концепт деп тек ұғымның мазмұнын ... ... ... «концепт» және «ұғым» терминдері адам ойлауы мен
санасының түрлі аспектілерін ... ... ... ... ... ... ... белгілі бір түрлерінің бірі; концепт
сананың шұғыл (оперативті) мынадай бірліктерін қамтиды: елестету, ... ал олар ... ... концептуалды жүйе не әлемнің концептуалды
моделін жасайды» [5, 1436].
Сонымен қатар концепт пен сөз, ... пен ұғым ... өзге ... ... және ... терминдері А.Вежбицкаяда өзара байланысты: «Концепт-
минимум - бұл сөз мағынасын толық игеру, бұл тек қарапайым тіл ... ... ... ... - сөз ... толықтай игеру».
Н.Кипиани сөз концептінің бөлігі болатыны айтады: «Сөз өз ... тек ... ... білдіреді».
С.Г.Воркачев: «формалды» мағынада лингвоконцептілер - өзге ... ... ... ... таба ... ... ... семантикалық құбылыстар» [30, 796].
Бір қарағанда сөздің лексикалық мағынасын концепт деп атауға болады.
Бірак қазіргі күні сөздік ... ... сөз ... ... ... тар, жетіспейтіндігі және тіпті парапар келмейтіндігі»
туралы тезис дэлелденді.
В.В.Колесов бойынша концепт өзінің мазмұнды формасында ... ... ... және ... ретінде көрініс табады.
Концепт ұғымға тепе-тең емес. Қазіргі зерттеушілер жаңа терминнің айту
мағынасын таңбалау үшін енгізілгенін ... ... да ... сөздіктер мен энциклопедияларда концепт ұғым не оның мазмүнын
білдірумен тепе-тең көрінеді, осының өзі оларды ажыратуды ... ... ... түрлі кезеңдерінің объективті идеалды бірлігі және қарым- қатынасқа
тәуелсіз, ойдың қалыптасу қызметін аткаратын тілдің ... және ... ... Бұл ... ... ... немесе кезеңі. Ал
концепт сөйлеу арқылы жүзеге асады. Концепт субъективті. Жад және елестету
- бір жағынан дәл ... және осы ... ... ... ... жағынан
ол жад акті ретінде - өткенге, елестету акті ретінде - болашаққа, пайымдау
акті ретінде - осы ... ... ... үш ... ... ... ... Концепт событие, а «события» - это понятие
[31, 126 ].
Ұғымға қарағанда концептілер тек ойланылмайды, ... ... ... ... ... (переживаются). Л.А.Грузберг «Концепт -- мәдени-ментальді-
тілдік құбылыс ретінде» деген зерттеуінде олардың ... ... ... ... ... заты ... ... айтып өтеді [32,
146].
Концептімен салыстырғанда ұғымның ... ... ұғым ... құраушы басым және концепт құрылымында болатын барлық компонеттер
енбейді.
Қазіргі кезде ... ... ... ... ... мынадай бағыттары: логикалық бағыт (Арутюнова Н.Д., Степанов
Ю.С.), ... ... ... А.А.), ... ... А.П.), философиялық бағыт (Колесов В., Лисицын ... ... ... Д.С., ... М.А.), интегративті бағыт
(Ляпин С.Х., Карасик В.И.)
Түрлі бағыт өкілдерін біріктіретін нәрсе, олардың концептіні жалпы және
кең категорияның бөлігі ... ... ... ... ... ... (Павиленис Р.И., ... ... ... Д.С.); ... ... (Исабес В.Я.);
әлемнің ұлттық тілдік бейнесі» (Вежбицкая А, Булыгина Т.В., ... ... ... ... ... Ю.С.); «когнитивті модель»
(Гиздатова Г.Г.)
Қазіргі лингвистикада концептіні тусіндірудің үш негізгі бағытын атап
өтуге болады. Олар:
Бірінші бағыт (өкілі Степанов) ... ... ... ... ... ... ... барлық мәдениет концептілер мен
олардың қатынастарының жиынтығы ретінде түсініледі. Осылайша, концепт -
адамның ментальді ... ... ... ... Олар ... тілдік
санадағы орталық орынға ие болғандықтан олардың зерттелуі езекті ... ... ... ... тіл рөлін тек көмекші құрал ретінде
екінші орынға қоюмен ... ... ( ... және оның мектебі, Т.В.Булыгина,
Л.Д.Шмелев т.б.) концепт мағынасының қалыптасуының жалғыз құралы деп тілдік
таңбаның ... ... ... ... Е.С.Кубрякова т.б.). Олардың ойынша, концепт
сөз мағынасынан тікелей пайда ... сөз ... ... жеке ... ... ... ... яғни концепт сөз бен шындықтың
арасындағы делдал. Кубрякованың: «Концепт - это ... ... ... ... ... концептуальной системы мозга, всей
картины мира, отраженной в ... ... ... Оның ... ... ... мен сенсорлы-перцептивтік процестерді
сипаттауда колданылатын фон мен фигура түсінігін қолдану ақталады. Фон ... ... қою ... өзін ... ... өзін ... да бір фонда (қоршаған ортада, ... ... ... ... өзге дене заттар да осылай түсініледі. Сөйтіп, ол тіл ... ... ... ... денелік, көрнекті тәжірибесі жатыр
және адам тек осы ... ... ... ... ... көзге
көрінбейтін туралы өзінің ойын құрайды. Кубрякова ... ... ... бірі контейнер принципін құрайды. Ол оны ... ... ... ... обратимости позиции наблюдателя)
деп атауды ұсынады. Оның мәні ... ... ... ... ... ... ... өзгеруі мүмкін, бақылаушы
позициясы да кері өзгеруі мүмкін. Оның ойынша, егер тіл ... ... ... онда ондағы бақылаушы позициясы да ... ... ... ... ... сай келеді. Келіспеуге
болмайды, себебі бір ғана ... ... ... тіл ... ... түрліше сипатталуы мүмкін, сондықтан да сипаттауда ... ... ... ... мүмкіндік болады.
Ғалым концептуалдық жүйе ... ... ... ... мен білімді
бйланыстыратын жаңа бағыт.
Концептіге берілген ... ... ... ... ... байланысын көрсетеді. Кей зерттеушілер мұны негізгі деп тапса,
енді біреулері қосымша деп ... ... ... ... қасиеті болып оның белгілі бір ... ... ... ... ... ... өзін ... біте қайнасып
жататыны айқын және оның бойында өмірлік философияны анықтайтын, барлық
адамзатқа тән әлемдік ... ... ... орын ... белгілі.
Солай бола тұра, осы аталған ұғымдар ұлттық дүниетаным, ... ... ... ... ұлт болып айқындалу белгісі ... ... ... ... ... адам мен ол өмір сүретін ақиқат
шындық аралығын байланыстырушы ретінде ... ... ... маңызы зор болып отыр.
С.Г. Воркачевтің ойынша, концептілерге «ең кең мағынада тіл иелерінің
«әлемнің аңғал ... ... және ... тілдік сананың
мазмұнын құрайтын лексемалар, мағыналар енгізіледі. Осындай ... ... ... ... тілдің концептосферасын құрайды»
[33, 486].
Д.С.Лихачев концептосфераның кең ... ... «В ... ... ... в ... ... человека, как и всего языка в целом» можно назвать
к-онцептосферой» [34,56]. Осылайша, ұлттық тілді тұтастай концептосферасы
жеке ... ... ... ... болатын жеке
индивидуалды концептосфералардан құралады. Индивидуалды ... ... ... ... ... бір әлеуметтік және мәдени қауым
концептосферасы да болады. Д.С.Лихачев осы ойды әрі ... ... ... ұлттық концептосферасындағы мынадай концептосфераларды: «инженер -
практик», «отбасы» концептосфераларын бөліп көрсетеді [34, 56].
«Концептосфера» термині ... ... ... ... ... коннотацияларын енгізіп, онтологиялық құбылыстың
мәнін дәл бейнелейді» [35, 716]. ... көп ... ... ... ... ... әйтсе де ол халықтың әлемтануымен,
әлемді қабылдауымен, тарихымен менталитетімен, ... ... ... ... тілдің концептосферасының ұшқырлылығы оның тілмен, рухани
мәдениетпен, обьективті ... ... ... мен өзара әсерлесуі
нәтижесінде қалыптасады. Осыдан концептосфераның мынадай негізгі белгілері
шығады: көлемділік ол ... ... ... ... ... ... байланысын білдіреді; ұшқырлылық, тілді халықтың
мәдениеті, тарихы, әлемтануы мен ... ... ... енгізетін
кеңістіктік, барлығын қамтитын құбылыс ретінде көрсетеді; тұтастық, себебі
концептосфера белгілі бір халықтың тұтас ... ... ... - ... мәдениетті онсыз елестету мүмкін болмайтын ең
курделі, маңызды ұғымдар. Олардың саны шектеулі, себебі кез-келген ... бола ... ... бір ... үшін құнды, Шекті және өзінің
бекітілуі үшін саны көп ... ... ие, ... және ... ... ... бола алатын құбылыстары ғана
концепт бола алады. Олар халық ... ... ... ... адам ... ... ... ғаламның
ментальді әлеміне мәдениеттің сол бір түрде енетін түрі» дейді. , Концепт -
это то, посредством чего ... - ... ... ... не • іворец
культурных ценностей» - сам входит в культуру, а в ... ... ... на нее» [29, ... ... ең ... бірлігі деп концептіні
конвербалданған мәдени мағынаны») түсінеді. Оның ... ... ... ... оның ... түрде белгіленгендігі табылады:«
Определяющим в понимании лингвоконцепта выступает представление о культуре
как о ... ... ... ... ... ... ... «интервале абстракции» (в сопоставлении с инокультурой)
обязательно ... ... ... бейне, ұғым, мағына орнына
келген және өзіне оларды «шешілген» (в ... ... ... ... лингвоментальді құбылыс, соңғы айтылғандардың «гиперонимі» дегі
түсінеді: «Концепт «принимает от понятия ... ... от ... - метафоричность и эмотивность этого представления, а ... ... его ... в ... ... языка». Концептінің
ерекше белгілерін көрсетеді:
- «бастан өту» (переживаемость) — концептілер тек ... ... ... мен антипатия заты ретінде эмоционалды түрде басхан
көшіріледі - ... ... ... ... ... ... тускенде оның ырғағын ауыстыру- мұны ... ... ... ... ... ... - тілдік синонимдердің 1
сөздер мен сөз тіркестерінің) ... ... ... ... ... әдеби сюжеттер, синонимизацияланған символдардың (өнер ... ... ... материалды мәдениет) тақырыптық
қатарлары мен өрістері ретінде көрініс табуы лингвомәдени социум үшін ... ... оның ... ... құбылыстың
аксиологиялық немесе теоретикалық құндылығымен байланысты.
Оны білдіруге ... ... на план ... ... ... тілдің лексикалық жүйесінде қалыптасқан ассоциативті
парадигматикалық және ... ... ... ... ... концепт заттанады, сонымен қатар осы атаудың,
ассоциативтік жүйесіне енуі - ... ... ... ... ... өзі ... деп ... ... ... ... ... және ... концептіге ең сәтті анықтаманы А.Вежбицкая береді: «Ол «шындық»
әлемі адамның белгілі бір мәдени шартталған ... ... және ... ... ... ... объектісі.
Д.Вежбицкая қалыптастырған концепт түсінігінде негізгі орын әр түрлі
мәдениеттегі тірек концептілерге беріледі. Себебі ... ... ... ... ... яғни ... ядролық құндылыктарын бейнелейтін
концептуалды маңызы зор сөздер көмегімен көрінуі мүмкін болады [36, 278-
2846].
В.Н.Телия: «Концепт - адам ... ... және ... құбылыс, осыған
орай ол тек тілге ғана емес, жалпы адамзат санасына тән. ... ... ол ... ... ол ... тілдік сипаты мен тілден ... ... ... құрылады».
М.В.Никитин, А.П.Бабушкин концептіні дәстүрлі түрде сананың
лискретті бірлігі ретінде түсінеді. М.В.Никитин: «Мағына бұл ... ... - ... яғни ... ... ... ... (сөз, морфема, сөз тіркесі) байланыста болатын бейне мен ұғым
идеалды, шынайы болмысты бейнелейді.
А.Б.Бабушкин «Тілдің ... ... ... ... ... ... «шынайы немесе идеалды
.әлем затын бейнелейтін, танылған субстрат ... тіл ... ... сақталатын ұжымдық сананың кез-келген дискретті бірлігін» түсінеді.
Концепт вербалданады, сөз арқылы таңбаланады, ... оның өмір ... ... еді [37, ... ... концепта ... ... ... мыслах, которыми оперирует человек в процессах мышления и которые
содержание ... и ... ... ... ... ... и процессах ... мира в ... ... ... анықтауынша, концепт эмоционалдық, экспрессивтік,
бағалауыштық қоршалған.
Концептіге осы ... ... өзге ... да ... — ментальдік және психикалық ресурстарды түсіндіретін және
адамдардың білімі мен тәжірибесін ... ... - ... есте ... ... әлемнің адам психикасында
көрініс табуы.
Концептілер — сөз және экстралингвистикалық шындықтың ... ... ... ... ... оның ... ... көрсетуге мүмкіндік береді: сөз арқылы вербалданатын және
өрістік құрылымы бар ... ... өз ... бірлігі;
білімді сақтаудың, өңдеудің, айтып жеткізудің негізгі бірліктері;
- концепт жылжымалы шегара мен нақты функцияларға ие;
- концепт ... , оның ... ... ... ... бұл ... ... ұяшығы.
Сонымен, концепт - адамзаттың әлем бейнесі ... ... ... ... ... деп ... түсінік береміз.
Зерттеушілер концепт ... ... оның ... ... құрылымын мағынаның ... ... ... ... ... ... ... мен заттарының қарым-қатынас және байланыс жүйесі мағыналар тіліне
аударылған таңбаланған шындық, объективті реальділік ретінде адам санасында
(субъективті шындық) берілген. ... ... ұғым мен ... өзі тілдік
таңбаның субъективті мазмұнының когнитивті және ... ... ... және И.А. Стернин «Лингвистикалық зерттеулердегі канцепт»
түсінігі еңбегінде ... ... адам ... ... ... ... тікелей сезімдік тәжірибесінен - әлемді сезім органдары ... ... ... ... оның ... бар болатын ... ... ... ... (концепт адамға тілдік формада айтылуы, ... ... ... ... ... тану.
Ю.С.Степанов концепт құрылымының күрделілігін айтып, оған бір жағынан
ұғымға қатыстының бәрі енеді; екінші жағынан ... ... оны ... алғашқы форма (этимология) ететін негізгі белгілеріне дейін
ықшамдалған тарих, қазіргі күнгі ... ... және т.б. ... ... ... деп ... ... Яғни егер
мәдениет иелері кез-келген феномен туралы «жақсы» не «жаман» деп айта алса,
ол феномен осы мәдениетте концептіні ... ... ... ... шеңбер ретінде елестетуге болады, оның
орталығында негізгі ұғым, концепт ядросы ... да, ал ... ... ... пен ... ... ... танылғандар болады.
Ядро - осы не өзге ... ... ... Периферия
-субъективті тәжірибе, коннотациялар, ассоциациялар, ... ... ... ... қатар когнитивті модель құрылымына енетін прототип пен бейнелі
түсініктер де концептінің құрылымына енетіндігі ... ... ... ... ... концептінің күрделі, көп қырлы кұрылымын,
тіл иесі тек ... ғана ... өз ... кешіретін ұғымдык негізбен
қатар әлеуметтік - ... ... ... ... ... бағалар, белгілі бір ұлтқа тән ұлттык ... ... ... ... ... лингвомәдени спецификасының белгіленген және осы не
өзге түрде белгілі бір этномәдени иелерді сипаттайтын семантикалык құбылыс.
Концепт этникалық ... ... ... ... ... ... таңбалайды және «осы өмір үйін» (дом бытия) құрайтын кірпіш болып
табылады ( М.Хайдеггер бойынша).
Зерттеушілер арқылы қазіргі күнге ... ... ... ... мынадай әдістемелері жасалған: Е.Бартминский ұсынған профильдеу
теориясы (теория профилирования), С.М.Прохорова ұсынған ... ... ... ... мен ... ... ... сипатталмаған гештальд- атауларды ... ... ... ... ... мен ... үсынған
вертикалды мен мәтін (контекст) теориясы.
Концептуалды анализдің семантикалық анализбен ортақтығы болса да, олар
соңғы мақсаттары мен материалдардың қайнар көзі ... ... ... ... ... ... «сөз құрылымының
семантикалық экспликациясына, оны жүзеге ... ... және ... ... ... бағытталады».
Концептуалды анализ (Е.С.Кубрякова термині) «бір таңба бойына жиналған
және белгілі когнитивті құрылым ретінде таңбаның өмір ... ... ... ... ... ... Ғалымның айтуынша,
семантикалық анализ сөзді ... ... ... концептуалды анализ
әлем туралы білімді игеруге қарай бағытталады.
Семантикалық анализ материалдары: сөзді жасайтын сөйлеу ... ... ... ... прецедентті мәтіндер, көбінесе,
афоризмдер, мақал-мәтелдер, әдеби шығармалардың ... ... ... шығармаларының түрлері; көркем инфинициялар; сөз
өнерінің туындыларында қалыптасып кеткен концепциялар.
Концептуалды анализдің ... ... бірі ... ... ... арқылы оны сипаттау. Концептінің құрылымын
қалыптастыратын ... ... ... оны ... ... осы не
өзге мәдениеттегі тіл иелерінің ... мен ... ... ... мәлімет алуға көмектеседі. Осы әдістемеге байланысты
зерттеу мынадай ... ... ... ... этимологиясы зерттеледі, сөз
мағынасының тарихы ... ... ... ... ... ... ... әдісі арқылы атау- сөздің сөздіктегі дефинициясы
және синонимиялық ... ... ... зерттеледі,
нәтижесінде түсіндірмелі белгілері анықталады.
- Метафоралық үйлесімділігі зерттеліп, нәтижесінде концептінің бейнелі
белгілері ... ... ... ... концептінің анықталған
белгілері топтастырылады. Бұл топтар род ... түр ... ... ... осы не өзге ... ... жиынтығынан құралады. Осы не өзге ... ... ... ... ... тілдік бейнесінде
концептіні танудағы белгілі бір ... ... ... ... ... кездері зерттелген философиялық және мәдени концептілер мыналар:
«бостандық», «еркіндік» (Вежбицкая А.), «ақиқат» (Лукин В.А.), «ой», ... ... ... Т.В.), ... ... ... ... «жақсылық» пен «жамандық» (Берестов Г.И.), «бакыт» (Воркачев С.Г.),
«қуаныш», «ақиқат» т.б. (Степанов Ю.Д), ... ... Ю.Д), ... ... М.И.), «дом» (Медведева А.В), «быт» (ІЧдакова А.В),
«өзге» ... ... Л.В), ... мен ... ... Б.), «ана»
(Жанпейісова Н.М.), «контраст» (Сүгірбекова С.Р.), «тары» (Күштаева)
т.б.пен сөз, ... пен ұғым ара ... ... ... ... ... ... КОНЦЕПТІСІНІҢ ҰЛТ МӘДЕНИЕТІНДЕГІ КОНЦЕПТУАЛДЫҚ ТАБИҒАТЫ
Аққу. Көлге көрік, ... сән ... ал ұша ... ... ақша
бұлтқа ұқсайтын әсем де сұлу құсты өздерің де ... ... ... аты ... ... ... ... дегендегі алғашқы буын-«ақ».
Өздерің күнде қолданып, күнде айтып жүретін «ақ қағаз», «ақ ... ... ... түсін білдіретін «ақ» сөзімен мағынасы бір. ... ... ... «ку». Қазақ тілімен туыстас тілдердің бірі хақас
тілінде «хуу» сөзінің мағынасы біздегі «ақ» сөзімен бірдей. Осыдан «ақ+қу»
(ақ-хуу) сөзі ... ... Оны ... ... ... болмақ. Әрине,
аққу құсының қара түстісі де бар. ... ... жиі ... ақ ... ... өз атын ... деп ... айту нәтижесінде иеленген.
Басқаша айтқанда, «аппақ» сөзімен барабар.
Аққуды қазақ халқы ежелден қастерлеп, ... ... ... ... ... белгісі деп есептейді, әрі киелі құс төресі
санап, оған еш уақытта оқ атпайды. Аққудың ... ... ... деп ... Түркі халықтарында хакастарда, туваларда, ... ... ... мен ... да бұл құс ... ... ... ғалым Әлкей Марғұлан ... ... ... аққу түркі
тайпаларының бір тотемі болуға тиіс» деп жазыпты өзінің ... ... деп ... ... Аққу ... ... мен жырларда,
ертегілерде сұлу қыздың бейнесінде ... ... ... ... ... ... ... бурят эпостық шығармаларында, аңыз
әңгімелерінде аққу-ару қыз, ... қыз, ... ... аққу ... ... ... ... теңеу ретінде суреттеледі.
Ертедегі тайпалардың аққулардың сұлулығына, көркемдігіне қызығып
адамзаттың әуелгі анасы осыдан тарады деген де ... ... ... ... мен ... бас ... болып келетін батырларды
өмірге әкелетін ... ... ... ... ... ... күллі
түркі әлеміне танымал, олардың ортақ мұрасы боп есептелетін «Едіге батыр»
жырының бас ... ... ... ... аққу ... ... Суға шомылуға келген үш аққу, құс кебінін шешіп, суға қызға ... ... ... ... бір ... алып ... ... қояды.
Сөйтіп құс кебіні адамзаттың қолына түскен аққудың бірі ... ... серт ... ... екі аққуға азаттық алып ... ... ... мен жырларыеда көп кездеседі. Едіге жырында да сондай.
Аққу құстың көркемі болғандықтан ... ... ... ... ... кіршіксіз ақ, Аққу құстай жарқылдау, ... ... ... ... ерке сұлу аққуындай, аққудың мамығындай, аққудай
тізілу, аққудың ... ... мен ... ... көркем
шығармаларда көптеп кездеседі. Асан Қайғының жәнібек ханға қаратып ... ... құлы ... жеп ... ... ... төресі.
Ен жайлап көлде жүреді деп құладын мен аққудың бейнелері арқылы ханды
аққуға, жауларын құладынға теңеген.
Әлкей Марғұлан ... ... қара ... ... аққуға ұқсас деп
айтып кеткен екен. ... Жан ... ... қыл қобыз арқылы сыртқа
шығарған халқымыз оны аққудың сұлбасына ұқсатуында не мән ... ... бір күн де өмір сүре ... ... ... аққу өзін өзі ... соғады. Ерке құстың бұл қасиеті жайында Сәкен
Сейфулиннің ... ... ... ... ... ... екеш жылан да аққудың жұмыртқасын жемейді деген
сөз бар. Ғалымдар оның себебін бұл құстың жұмыртқасы үлкен болғандықтан ... ... деп ... ... ... қатар қазақта аққу қыз ұзатыпты
деген де сөз бар. ... да ... ... құдандаласады екен.
Аналық аққуды атасы ұзатады екен де, ... ... ... әкеліп қосады
екен.
Аққу дегенде ойымызға ең әдемі, ең ізгі, ең нәзік, ең таза ... ... ... ... үшін ... ... алты түрі бар, оның бесеуі Солтүстік жартышарды мекендесе,
біреуі ит арқасы қияннан да әрі ... арғы ... ... ... ... екеуі-сыбырлақ және сұқылдақ аққулар.
Аққу құсы әдемі құс болғандықтан, жалпы ақ түсті болып келеді ... ... ... ... ... аққуға теңеген. Құстардың
ішінен жұптасып өмір сүретін бірден-бір құс. Егер Жұбынан айырылып қалса,
не ... қаза ... ... ... ... өлуге барған. Осы
жағдайдан кейін екінші аққуға қосылмайтын ... ... ... ... ... ... ... айдында жүзген қос аққудай болсын"
-деген дана сөздер қалдырған.
Дәстүрлі қазақ музыка тарихында аққу ... жиі ... ... ... ... ... ... «Аққу» күйін естігенде біз киелі
құстың дауысын, қанатының қағылғанын елске аламыз. Неліктен дәл осы ... ... ... ... Аққу құсын көшпенді қазақ киелі санаған.
Ол жоғарғы әлемде аруақтармен өмір сүреді және ... ... ... деп ... өзін аққу есімімен «қаз+ақ» деп аян қойған.
     
2.1. АҚҚУ ... ... ... ... ... ... ... шығармашылығына тән тұрақты
сипаттардың бірі - аллегориялық тәсілді символ бейнеге жиі ... ... ... ... да ... те асқақ махаббатты
жырлауға қазақтың ежелден бергі түсінігінде (аңыздарындағы) тазалық ... ... ... ... ... саналатын аққу бейнесі
алынған. Оқиға Арқадағы бір сұлу көлдің жағасында ... Ақын ... ... өлең ... ... ... әлгі көлдің ... ... ... ... бір жер бар еді
Жібек самал саясы
Саяда бір көл бар ... кесе ... ... күміс суы   
Көл еді кең айнадай.                  
Мұнарытқан торғын буы,
Көк кестелі айнала...
Әдемі еді ... ... ... ... ... ... өрнегі.
Пай шымылдық, жасыл құрақ, 
Қалың біткен ну құрақ.
Кейде аққулар жасырынады,
Шымылдыққа судырап.
Айна көлдің суы күміс,
Жұбай аққу көркі еді.
Көрсе көзің алар таныс,
Екі ... ерке ... басы ... ... ән ... ... ... көркі — сәні еді.
Мұнда «Аққу» ұғымы әдемі, сұлу мағынасында қолданып ... әні- ... ... - жұбай аққу көл бетінде көрінбейді.
Аққулардың келуімен көл ... ... күрт ... ... жанданып
сала береді. Жұбай аққудың бір-бірімен жолығысып, мауқын басьш көңілдері
көншіген ерке, назды шағы — ... ... өмір ... айналады. Ақын
да шат сезім, ыстық шабытпен үздіге жырлайды. Махаббат лирикасының сирек
ұшырасатын інжу-маржандай үздік шумақтарын тудырады.
Жалғыз аққу ... ... ... деп.
Сыңар аққу құрақтағы
Тұрды күтіп, көлеңдеп.
Сыңқылдатып, жарып көлді,
Жұпар майын жағынып;
Жұбайына аққу ... ... ... екен екі ... кеп ... ойнап, сыңқылдасьш,
Тәтті айқасьш, сүйісті.
Күміс суды жұмсақ сүйіп,
Екі сұлу сыланды;
Сылдырлатып моншақ тізіп,
Ақ ... ... ... ... ... қаранды;
Екі сұлу әнін түзеп,
Жуынды да таранды.           
Екі кербез қатар түзеп,
Көлдің ... ... ... шашақты үзіп
Иіскей басты бетіне.
Иіскеп нәзік иісін жұтьш,      
Көлбеңдеді айнала,              
Ақ шашақты талдап түтіп,  
Шашты мөлдір айнаға.         
Талдап тұтіп ақ шашақты,   
Алып әппақ жұпарын;
Ақ тәніне ... ... ... сұлу ... ... ... "не-не?" десті,
Бір-біріне қарасып...
Біз бұл шумақтарды оқи отырып, ондағы айтылғандардың бәрін лирикалық
кейіпкерлермен бірге ... ... ... ... ... әсер аламыз.
Ақынның сұлулықты сезінуі және соны ... анық ... ... ... ... айналдыру шеберлігіне тәнті боламыз. Табиғат әлеміндегі
жарастық: күміс айдын, оның ... ... ... ... су
бетінде сүйісіп, ләззатқа бөленген кербез, сұлу аққулар — бәрі-бәрі қандай
әсерлі бейнеленген. Сол арада қамыс арасында ... Сұр ... ... бірін атып өлтіреді. Осылайша табан астында ... ... ... ... тас жүрек қатыгездіктің құрбаны болады.
Жұбайынан айырылған сыңар аққудың жан азабы, ... күйі ... ... ... мәңгі айырылған жалғыз аққу, сыңарының
өлімі өзегін шоқтай қарып, жанын қоярға жер ... зар ... аққу суды ... айналды зәлімді.
Сұр мергенге төсін ашьш:
"Мені де ат!" — деп ... қып ... ... ... қанына;
Мерген кетті шыдай алмай,
 Күйіктінің зарына...
Сұр мергенді шырқ айналып,
Жылап аққу қалмады;
Өзегі өрттей күйіп-жаньш,
Қаққан қанат талмады...
Біресе аққу шырқап ... ... ... кеп ... ... жасы парлады,
Біресе кеп жерді сабап,
Жер бауырлап ыңқылдап;
Біресе ұшып ... ... ... ... аққу ... ... ... керексіз
санайды. Сондықтан: "Мені де ат!" — деп қанша жалынса да, мұны да өлтіруге
жүрегі дауаламаған Сұр ... ... ... ... ... ағып ... да,
Найзадай боп шаншыльш,
Сұр мергеннің қақ алдына
Жығылды аққу шаншылып!
Күйікті жар құлап өлді,
Ақ төсінен қан ақты;
Жұбайына: "Ырза бол!" — деп,
Бір-ақ серіпті қанатты.
Өлімді де ... ... бір ... күйігін мәңгі басьш,
Жұбайымен бірге өлді!
Поэма адал махаббатты мадақтайды, ... мәні мен ... ... ... ... Сонымен қатар, ақын өмірдегі де,
табиғаттағы да ұлы жарасымды, гармонияны бұзудың орны толмас ... ... ... ... абай ... үндейді.
Дәл осы тақырыпта ақиық ақын Мұқағали Мақатаевта қаламын
ұштаған болатын. Суреткер тілінде құстар символикасының орны ... аққу – ... ... ... ... ... символы ретінде бейнеленеді. Оған дәлел – ақынның «Аққулар
ұйықтағанда» поэмасындағы аққу образы.
…Аққулар…
Аққу мойын, сүмбе қанат,
Алаңсыз тарануда ... ... ... ... тұрмын,
Етермін тағдырыңды кімге аманат?!
Жаны сұлу ақ еркем, ары сұлу!
Өлеңдерді көркемдік ... ... ... ақын ... мойын» деген
тіркесті сұлулық, әсемдік мағынасында қолданған. Өлең ... ... ... ... ... ... «Ғашықтық» өлеңінде:
Ақ маңдайлы, қос бұрым, белден түскен,
Бой-бітімің ... ... ... ... қос ... саусақ, жасалған ақ күмістен.
Аққу мойын сенбісің оқшуланған,
Көк көйлекпен екі иық ... ... деп ... ... сұлулықты меңзеп айтады.
Бұл жерде «аққу мойын» -эпитет.
Жүрісінен өзінің майда-майда-мәйін,
Аққу көлде ... ... ... ... ... ... ... мұнда аққуды көлдің иесі ретінде халыққа жеткізіп отыр. «Аққу
көлде жүзгендей айнадайын»-теңеу.
Серік Тұрғынбековтің «Аққулар әні» өлеңінде аққудың ... ... ... ... ... қанат қақтыңдар,
Қай жақтан тағат таптыңдар,
Айналып қайта қоныңдар,
Ақкөлден ұшқан, аққулар.
Аққулар-әні елімнің,
Аққулар-сәні көлімнің,
Аққулар әні
Аққулар-сәні көлімнің.
Мұнда «Аққу» сөзі жалпы мағынада қолданып тұр. ... ... ... ... ақын ... өлең шумақтармен халықтың жүрегінен орын алып
отыр. Ақын бұл өлеңде көркемдегіш құралдардан ассонансты, кейіптеуді
қолданған. Мұнда «Аққулар –әні ... ... ... ... түн, ақ ... бір ақ сауыт.
Ақбоз аттың
Жалындай ақша бұлт.
... Ақ түн ағады
Петрдің ақ атындай
Аспанды жабады
Аққудың қанатындай.
«Аққудың қанатындай»-теңеу. Өлең жолында ақ түнді, ақша ... ... ... арқылыақын біздің санамызға жеткізіп отыр.
Аққу, қайдасың?
Менен өмір асыруда айласын .
Махабатта жолым мүлде ... дағы жай ... осы ... кешемін өткенімнің өшімен.
Жүрегімде сезңм жоқ, сенім жоқ.
Сонда
Өмір қызық несімен?
Аққу, шаршадым,
Сүйген ... жылы ... ... күйбең мына тіршілік,
Махаббатың бал шағын.
Ақынның шеберлігі аққуды кейіпкер ретінде бейнелеген. ... ... ... ... сыр ... шер ... отырырғанын өлең шумақтарымен
көрсете білген. Өлең шумақтарындағы «аққу» сөзі –кейіптеу.
Аққулар сеңгір көкке қарыштарда
Қадамды баспаушы еді шалыстарға
Көсегесі көгере қояр ма екен,
Қос ... ... ... ... ... ... да ... іздеп, ата аққу кетсе шалғай,
Күте алмасаң сабырмен шара ... ... жоқ ... ... ... өндірерсің.
Аққуың қайда десе сұрағыштар
Жазым болып жоқ жерден өлді дерсің.
Жоғарыда «Аққу» ... ... ... ... ... өлең ... ... көркемдік тұрғыдан талдап көрсеттік.
Енді «Аққу» концептінің тілдік тұрғысынан талдауға ... ... ... ... тілдік фактілерді жинақтай келе, «аққу»
ұғымының ... ... ... ... ... ... ... айқындайтынына көз жеткіздік.
Енді «аққудың» «махаббаттағы» концептуалдану үдерісінің жеке-жеке
концептілік ... ... ... ... ... ... Аққу ұғымының концептуалдану ... ... ... түрінде
ұсынамыз (1-сызба)
а) «Аққу»-«Махаббат»-«Жар». «Жар»- «Қазақ тілінің түсіндірме
сөздігінде» ... ... ... ... 1) Жұбай, зайып, сүйікті, өте
жақсы ... 2) ... ... ... дос. ... ... ... қолданады: 1) Жар дегенде жалғызым-сенері де, сүйенері де ... ... ... ... ... ... ... , бас жағында отырып ... кәрі ... ... жар ... ... ... жесір анасы Тұлымдыға
ғана сырын айтады. ( М. Әуезов)). 2) Жар ... ... ... ... сүйіп үйленді. (Бала сүйер, жар сүйерден
Түк неме жоқ,
тұп денем
Сен-тоты құс
бақта жүрген
Қай жеріңне ... ... ... ... сақталған салт-дәстүрдің бірі жар-жар айту. Жар-жар
мынандай жағдайда айтылады, қыз бен ... ... ... құрылады.
Ұзатылған қыз тойында қыз-жігіттер тобы кететін қыздың көңілін аулап, бара
жатқан жағында да жақсы жайлар болатынын ... ... ... ... ... ... елге сыйлы болуына тілектестік білдіреді.
Махаббат –ең әуелі Жаратқан Аллаға, кейін бізге өмір сыйлаған ата-
анаға, кейін кіндік қаның тамған ... ... ... ... ... ... махаббат-тұла бойыңдағы қанды зымыратып, керемет күйге бөлейтін,
өзіңді ... ... ... ... ... ... ... қалыпты
адам баласы бармайтын әрекеттер мен қадамдарға итермелейтін астарлы сезім.
Жақсы әйел жарының жақсылығын асырады
Жаманын жасырады.
«Аққу»-«Махаббат»-«Отан»- ... ... ... ... берген: 1) Туған ел, өскен жер. 2) Жергілікті үй іші, ... Отан ... ... ... ... адам үшін ... қымбат екі нәрсе бар. Оның біріншісі-Ана да,
екіншісі-Отан. Өйткені ... ... сөз ... ... ... болмайды. Отан деген қадірі мол, қасиетті ... ... ... біздің бойымызға Ана сүтімен дариды.Сондықтан біз Ана мен
Отанды бір-бірінен айырмай «Отан-Ана» дейміз.
Отан отбасынан ... ... ... ... ұл-ормансыз бұлбұл.
4. Отан- елдің ... ... ... ... ... ... өз түбіңе өзің жеткенің,
6. Отанын сатқан оңбас.
7. Отан үшін ... ... ... ... ... ... мынадай түсінік
берген: 1) Балалы болған әйел, туған шеше. 2) Ауысп. ... ... ел ... 3) ... ... ұя, ... мекен. Мынадай тұрақты
тіркестерде қолданады:
Ана көрген- үлгілі, тәрбиелі, ... бала ... ... ... тон ... Ата көрген ақ жанар (мақал).
Ананың ақ сүті-адамгершілік, ар-ұят мағынасында қолданылады. ... ... ... ... ... ... сана ананың ақ сүтінен нәр
алып, нұрланған. (С. Бақбергенов).
Ана ... ... ... ... ... ақ сүтін ұрсын(қарғыс)-ата-ананың
үмітін, тілегін ақтамаған балаға айтылады; ана бала ... ... ... ... кетуге айналды, ақ сүтімді көкке сауам! Әйел
омырауын жыртып жіберді. (С. Ерубаев). Қалқам Зейнетжан, ... ... ... көкке сауам, қолымды теріс жайып, қарғыс берем. (Б. Майлин).
Ана сүтін ақтады-ананың ізгі-тілегінен шықты; ана ел ... ... ... ... сенімін ақтау» мағынасында да жиі айтылады ).
Қажырлы туған жас бала,
Самолет жерге түскенде,
Қорықпаған, саспаған.
Ерлік десең, ... ... ... ... өлтіріп,
Өзін аман сақтаған.
Батыр десең, осыны айт,
Ана сүтін сақтаған
(Н.
Байғанин).
Анасынан қайта туғандай-мертігіп я ... аман ... ... ... ... ... ... алғандай айтылады. Анасынан қайта
туғандай Жаңылдың жаңа өмірі басталды. (Т, Ахтанов).
Ананың балаға, баланың анаға дкгкн ... ... әрі ... ... етіп ... ... ашқаннан бастап ана мәпелеп, әлпештеп, баптап
өсіреді. Түн ұйқысын төрт бөліп , ... ... ... ... ... тәрбиелейді. «Ана мен перзент» қалып пен қыш сияқты. Егер ... ... ... ... және ... ... Яғни ... тәрбиесіне байланысты бала
да тәрбиеленеді, өседі.
Ана жақсылығын
Ауырсаң білесің.
Ананың сүті-бал
Баланың тілі-бал.
Анаңды Меккеге үш рет арқалап барсаң да
Қарызыңнан құтыла ... ... ... ... көзі ... ... ... сүй.
Ата-асқар тау
Ана-бауырыңдағы бұлақ
Бала-жағасындағы құрақ.
Ана алдында құрмет
Ата алдында қызмет.
Анаңа ауыр сөз айтпа
Атыңа ауыр жұк ... ... ... ... ... ... ... оның махаббаттың, тазалықтың, пәктіктің ... ... ... ... ... ... ... 1) Кір, лас
болмаушымыз.
2) Ауысп. Ақниеттілік, адалдық, пәктік. Таза ... ... ... ... ... ... денесін) құрметтеп жерледі. Сен
мына туысқандарымды арулап көм, ... ... ... ... тиейін (Қазақ
ертегілері). «Аққу» ұғымы тазалық сөзінің орынында да қолданады.
«Тазалық- ... ... ... ... ... ... ... жолы тазалық сақтау керек екенін, ал ... ... ... ... отыр.
«Аққу»-«Тазалық»-«Ақ». (ҚТСС) «аққа» мынадай түсінік берген: 1)
Сүттің, қардың түсіндей аппақ түс. 2) ... ... ... 3) ... пен
әдемілік бейнесі. 4) Махаббат, сүйіспеншілік бейнесі. 5) Құрмет ... ... ... мен ... ... 6) ... тура, ақиқат, хақ; 7)
Құдай, пір, Алла,; хақ Тағала;
«Ақ» ұғымы қазақ халқының дүниетанымында пәктіктің символы. ... ... ... ... ... ... ақ орамал жабады. Ол
адалдықтың, пәктіктің ... Сәби ... ... ақ ... ... Ол-сәби ақпейіл, адал болып өссін дегеннің белгісі. ... ... ... ... ... ... тазалап, ақ матаға орап
шығаратын болған. Ол- арғы ... ... ... ... ... ырым.
«Ақ» ұғымына байланысты мынадай тұрақты тіркестер қолданылған:
Ақ арулап жөнелтті. Өлікті ... ... бар ... ... ... Ауыл түгел отырғанмек иінде, Жерлейді ылғи ... Ең ... рет ... үйіне, Ақ арулап жөнелтеді және де.
(Т. Молдағалиев)
Ақ ауыз қылды [болды] Алдап, ... ... ... жырып алып кетті. Ондайлар не біздің үстімізден қарайтын
нәренжік, не бізді ақ ауыз ... ... есеп ... не табельщик, не
байға, ағылшынға переводчик-тілмаш, не бірдеме болып жүрді ғой.
(С. Сейфуллин)
Ақ безер де көк безер ... ... ... ... қарғапа
қорғанды.
Ақ [ақ түтек] боран [шүнақ боран] • ақ ... ... ... Көз ... ... ... жауған қар. (Ат құлағы ... ... ... ... Бүгін Әлімнің Жарасов мәслихаты бойынша қасына
алғаны - Қожахмет. Бүл өңірдің қыста-жазда, күндіз-түнде, ақ боран жауында
адасу дегенді ... ... ... көзі (М. ... Ақ түтек, алай-
түлей борандарда, Аяққа ажал лебі ... ... ... ... ... ... басқа түсті, амал бар ма? (С. Жиенбаев).
Ақ бұйрық [ақ бүйрықты) өлім • ақ өлім 1. ... ... тура ... Кеселді жалқау, қылжақбас, әзір ... әзір ас ... ... ... онан да Алла ... ақ ... өлімнің өзі артық
(Абай). Шәкем булыға сөйледі. - ... ... бөрі ... Үміт ... ... ... Ақ өлім ... (Ғ. Мүстафин). 2.
Кей уақыт ауырмай-сыздамай, бірдей ... ... адам ... да ... ... Сұлу, перизат; 2. Қара жұмыстан қашатын мырза-шора.
Алыстағы қалада Тапқа, сапка тартылды. Бір жағы - өңшең ақ ... Бір ... ... күс ... (I. ... ... ... қара дегені қарғыс • ақ дегені - ақ, қара деген
-қара Айтқаны болған, әмірі журген., ... екі ... Ақ ... қара дегенім қарғыс, ауылды алақаныма қаратқан күнім қайда кетті,
ойбай! (Ш. Хұсайыпов).
Ақ етек [ақ етек ... ... 1. Адал ... ... жоқ жан. ... ... адал көрінгісі келетін кісі. - Ұлық пен төре алдында ... ишан бола ... Сені ... ел ... былай қарай корер ме
еді... көлдің ортасына кіріп, ... қой алып ... өгіз ... ... өзі ... едің ғой (Ә. ... ... [қылды, етті] 1. Қанын суға сорғызған ет. Құсбегі
құсына етті ақжем етіп ... ... тіл). 2. Су ... ... кеткен.
Коп дәрет борбай жағын ақ жем еткен Намаздың бір ... жоқ ... ... ол ... ... деп, Елес созге иланды ұжмақ күткен
(С. Торайғыров).
Ақ ... қара ... ... күйді, жазықсыз жапа шекті.
Ақ жол. Ақиқат, әділ жол, адал ... жол емі. ... ескі ... ер ... оқ ... ... ... оқты түсіру үшін жаралы кісі үстінен әйелдерді үш мәртебе
аттататын әдет ... Егер ол әйел ... ... еркекке көзі түспеген)
болса, денедегі оқ кері шығады деген ұгым болған. Ешбір дәрісіз, ... ... ... ... ... бұл емін «ақ жол емі» ... Ақ жол емі төре ... әйел жыныстысын бозбалашылықтан,
ерлерінің көзіне шөп салушылықтан сақтау үшін ... өзі ... ... (Т. ... болды. Қадамы құтты, үнемі жолы болатын адам ... ... ... ... ... ... айтылады.
Ақ жуып, арулап көмді [қойды] • ақ орап қойды Өлікті ардақтап,
қастерлеп шығарып салды.
Ақ жұмыртқа, сары уыз. Ана ... ... ... ... сары уыз, ... қолда өсірғен, Туған үлдан не ... ... ... ... адал адам ... мерт ... Әнуар-ай, шынымен-ақ өлгенің бе? Ақ иіліп сынбайды деген бекер екен
ғой! - деп, ... ... ... ... ... оранды. Дүние салып, кебін киді. 2. Ақ қардың
астында ... ... ... Ақ ... ... хан ... ... хан
сайлағанда, оны ақ киізге көтеріп отырғызатын, топ алдынан ақ киізге ... ... ... Қос қолы ... қанға боялғанына қарамай, он жеті
жасар Әбілқайырды азулы тілектестері 1427 жылы Дешті Қыпшаққа хан етіп, ... ... (Е. ... ... қылды Терлеп-тепшітті.
Ақкөз ерлік Көзсіз батырлық, жалтақсыз ... ... ... ... жаны кіріп коя беретін әшейіндсгі ақкөз ... ... жуан ... Көкен сығымдап қыса түсті (Ә. Нүиейісов).
Ақ күн тусын Жолың болсын! Мен адассам адасайын, Мен ... жан. ... не деп ... Ақ күн ... ... (Б. ... қас • жәрекім Алла! т і л е к. ... ... ... ... айтылады.
Ақ отау тіктірді Үлкен ақ үй дайындатты. Бибісара деген бір
байдың қызы ... ақ отау ... ... ... ... екен («Қаз.
ертегі.»).
Ақ пен қара Дұрыс-бұрысы, жөні мен қисығы. Ынсапсызға не керек,
істің ақ пен қарасы. «Нан ... ... ... ... ... (Абай).
Ақ пеп қызыл арасында Күн ұясына кірген шақта. Ақ пеп ... жел ... (Ә. ... қарасақал Үлкен-кіші, кәрі-жас. Жақында, осыдан он
шақты күн бұрын, ... ... ... аулына бар Ырғызбаядың
Әзімбай, Шұбар бастаған ақсақал, қарасақалы жиылып, ... ... ... сары ... бол! алғ ы с. Көп ... сары
тісті бол, қарағым (Ауызекі тіл).
Ақ саңдақ жүйрік Жолы боп озып ... ... ... ... ... ... ... терін сүртіп жатқан Нысанбайға: « Көп жаса, ақ
саңдақ, жуйрігім, - деді Қасым ... - ... бір ... тастадың
ғой» (I. Есенберлин).
Ақсаусақ жан 1. Ешқашан жанын қинап, қара жұмыс істемейтін кісі.
Ақ сөйле 1. ... айт ... ... ... ... ... ақ торғын. Ақ сұпыдай, бет біткен, Оймақ ауыз,
күлім көз, Ақ шыныдай ет біткен, Қайың ... ... (I. ... сүт тұман Боз тұман, ақ бұлттай ұйыған тұман, Күн шыққасын да,
қара ну орман арасында ақ сүт ... ... ... ... дірілдеді де
тұрды (Ә. Нүрпейісов).
Ақ сүті ұрсын - қ а р ғ ы с. Ананың ... ... сүті ... ана ... ... налығанда айтылады).
Ақ сүтін ақтады Адал ниетімен борышын өтеді, ата-ананың ізгі
тілегін орындады. ... ... ... өзі ... ... ақ сүті
ақталыпты, - десіп бір қойысатын жұрт (М. Әуезов).
Ақ сүтін кешті Ризалы ғын берді. Ақ сүтін ... ... ... атамыз («Қыз Жібрк»),
Ақ тамақ Қыздың әдемі, сұлу тамағы (Абай тілі сөздігі). Білектей
арқасында өрген бұрым, Шолпысы сылдыр қағып жүрсе ақырын. ... ... ... қара ... Сүлу қыздың көріп пе ең мұндай түрін (Абай).
Ақтан тигізіп сөйледі Тауып сөйледі; өңменінен өтпкізіп ... ... қара тері ... Көбіне бірді-бірге алмастырып,
ауыстырды, соқтығыстырды деген мағынада.
Ақ түш, ақ сиырдьщ сүтін [майын] іш Кісі ... ... ... ... ... ... қарны жарылды Қарық боп қалды; ит ... ... ... ... ... ... ... молшылыққа батты). Сол
күннен бастап Итбай аулында ақ, тцйенің -қарны жарылды (С. ... ... ... ... әділ төрелігін берді.
Ақтық сөз Қиыла өтінген соңгы тілек. Сол жазушы жүрек-бауырын
қолына үстап, аспанның ай-жүлдызын куә қылып, серт ... ... ... ... ... ... ... ғана айтып еді Мариям
(Б. Майлин).
Ақ тілеу Адал ниет; ... ізгі ... ... ... ... деген
келіннің ақ тілеуі, ақ күмбезі де жем-парадан үзік жамылып, жем-парадан
шымылдық ... екен (М. ... ... ... жаз! ... ... ... рақым ете гөр,
есіркей гөр; істеген істің қцайыры тисін.
Ақ айналар
Қара ... ... ... ... адамға
Біреудің сырқауы барады.
Ақ жүрген адам азбас
Аққа қара жоқ
Қараға шара жоқ.
Ақ қалпақты көрінсе
Атекем менің демеймін бе
Ақ жаулықты ... ... ... ... ... ... Ар-адамгершілік, ізгі қасиет деген
түсінік ... Ар ... ... ұят ... Арын ... кір
келтірді, ұятқа қалдырды. Арын аяққа басты-арын сатып ... Арын ... ... Ар ... ... ар қалмас. Ұятқа батты, намыс
төгілді. Ойнасшы қатын болса, қар, аңдыған ерде қала ма ар? ... ... ... ... оның ... «ар», «ақ» сөздері
ойымызға келеді. Халық жадында «ары таза» деген тіркестер көп ... ... ... ... ... ... мол, ... қылдай қиянаты жоқ, ниеті ақ, намысын қорғай алады ... ... ... қараса
Арсыз «жеңдім» дейді.
Арсыз жеңдім дейді
Арлы «көндім» дейді.
Ардан қоықпа, жаладан ... құны жүз ... мың ... ... ... ... керек әр уақытта.
«Аққу»-«Сұлулық»-«Нәзіктік» (ҚТТС) «нәзіктікке» мынадай түсінік берген:
1) Үзіліп тұрған, жіп-жіңішке, талдырмаш. 2) Әсем, көркем, сәнді, биязылық.
Нәзіктік- сұлулық, ... ... ... ... ... ... ... нәзіктіктің символы аққуға теңеп жырлаға.
Қазақ қыздарының сымбтын, нәзіктігін ақындар былай жырлаған: ... ... ... ... «қыпша бел», осының барлығы қыздарға берілетін
рухани азық ... ... «Қыз ... көркі » дейді халқымыз. Ақын, жазушылар
өмір бойы қыздарды жырлап, ару деп ... ... ана деп ... ... ... ... ойлылық, сұлулық, адамгершілік,
қайырымдылық сияқты жақсы мінездерді алдымен қыз ... ... ... ұғымын қыздарға теңеулер теңегенде қолданылады. Нәзіктік ... ... ... ... ... ... ... төмендегідей түсінік
береді: 1) Шындық, хақ, рас. 2) Шынайық, сұлу, әсем .
Шынайлық сөзі көп ... ... ... ... ... КОНЦЕПТІСІН ТАНЫТАТЫН ҚАЗАҚ ТІЛІНДЕГІ ПАРЕМИЯЛЫҚ ... ... ... ... ... бір қыз жүр айдындағы аққудай. (Қ.
Аманжолов)
Айдында жүзген аққулардай. Бұл үйлердің бәрі жаз ... ... ... ... ... ... ... жүзген аққулардай көрінеді. (С.
Мұқанов)
Айдын көлдің куындай. Ақ бетінде кіршік жоқ,
Айдын көлдің ... ... ерке сұлу ... ... ерке сұлу ... , ... нұрлы алтын ай. (Қ. Аманжолов)
Аққудай. Аққудай көкке күйлеп, көлде қалқып, ... ... ... (ақ). ... ақ ... ... болып жүзіп келе жатқан Ақбілек
пен Әлібектің дидарына тоймвй, алдарынан ... ... ... алды. (Қазақ
ертегілері)
Аққудай қанатын қолдау. Аққудай ақ қанатын алған ... Тал ... ... ... ондап. (С. Сейфуллин)
Аққудай сыланып. Әр жақтан, алыстан келіп, өзінің үйреншікті көліне
қонған аққудай ... отыз қыз ... отыз ... аудиторияға жиналды.
(Ә. Нұршайықов)
Аққыдай тізілу. Аққудай тізіліскен ақша қыздар қарайды тамашалап таңды
мына. (Айтыс)
Аққу құстың төресі,
Жалғыз жүріп оттамас
Қос ... ... ... ... ... ... туған жерін аңсайды.
Аққуды атпа, досыңды сатпа
Қорытынды
Когнитивтік ғылымның аясы – адамзаттың зердесінде қалыптасқан
символдық процестердің ... ... ... Тіл білімі сөздігінде
когнитивті лингвистика ... ... ... берілген: «Когнитивтік
лингвистика (лат. сognition – ... ... ... – тіл ... ... игеру, табиғи тіл механизмін ... үшін ... ... және оны ... ... құру тұрғысынан зерттеледі.
Когнитивтік лингвистика нысандарының ерекшелігі: біріншіден, ... ... ... қызметінің негізінде жатады, олар инвариантты
және көлемді, жеке сөз мағынасының өрісінен әлем бейнесіне дейін түрленеді,
екіншіден, ... ... ... ... ... ... ... сипатталады.
Тілдің когнитивтік қыры ретінде тек ... ... ... ... ... ... ғана ... сонымен бірге
адамзаттың сол ұғым мен білімді қалай қабылдайды және оны ... ... ... алға тартылуда. Мұндай обьективті әрі
субьективті факторлар белгілі бір халықтың әлемдік бейнесін ... күш ... ... ... да ... ... Ұғым ... ой арқылы ғана
емес, көзбен көріп, қолмен ұстап, ұқсас қасиеттерін еске түсіріп, ... ойша ... ... ... ... да ... құрылымы күрделі. Оның құрылымына этимология -сөздің түп-
төркіні, мазмұн тарихы, қазіргі ... ... ... ... ... ... өте күрделі болып келеді. Бір
жағынан алғанда, оған ұғым құрылымына катыстының ... ... ... ... оны ... ... етіп ... - бастапқы мағынасы
да кіреді (этимология); мазмұнның негізгі белгілеріне қатысты ... ... ... баға және т.б. ұғым ... тоқталатын
болсақ, оның логика мен философия салаларында қарастырылып ... ... осы ... ... ... ... заттар тобын, яғни - көлем
және ... осы ... ... ... ... және жеке ... - мазмұн деп түсіндіреді. Математикалық логикада концепт термині
деп тек ұғымның ... ғана ... ... бұл ... ... ... ... синонимдес болып кетеді. Оған қоса мағына термині де ... ... ... ... ... ... ғылым саласында концепт
термині мәдени мазмұн арқылы абстракцияланып, тек ... ... ғана ... Осы ... ... тіл ... сөз
мазмұнының құрылымының да мағынасын ашуға негіз бар.
Қорытындылай келе айтарымыз, жұмысымыздың басты өзектілігі етіп
алып отырған «Аққу» ... ... ... ... ... яғни
ұғымын ашу басты мақсатымыз еді. Сонымен, аққуды қазақ халқы ежелден
қастерлеп, бақыттың ... ... ... ... ... деп ... әрі киелі құс төресі санап, оған еш ... ... ... халықтарында хакастарда, туваларда, якуттар мен туваларда,
сахалар мен ... да бұл құс ... ... ие. ... ... Әлкей
Марғұлан «Мүмкін тарихи заманда аққу түркі тайпаларының бір ... ... деп ... ... ... жыр ... деп ... еңбегінде. Аққу
тотемі аңыздар мен жырларда, ертегілерде сұлу ... ... ... ... ... ... Мәселен, қазақ, қырғыз, бурят
эпостық шығармаларында, аңыз әңгімелерінде аққу-ару қыз, ... ... ... ... аққу ... ... секілді көркемдегіш
теңеу ретінде суреттеледі.
Ертедегі тайпалардың ... ... ... адамзаттың әуелгі анасы осыдан тарады деген де түсінігі болған.
Міне, әр халықтың менталитетіне байланысты ... ... ... ойы, демек, концептісі бар. Жұмыс барысында ... ... ... ... ... қазақ халқында қалыптасқан
«аққу» концептісінің лингвомәдени ерекшеліктерін барынша айқындап көрдік.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1 ... А. ... ... жэне лингвомэдени мәселелер:
Филол. ғыл. док. дис... – Алматы, 1999. - 140 б.
2 Апресян Ю.Д. ... ... ... и ... ... //
Вопросы языкознания. - 1986. -№1. - С. 8-17.
3 Арутюнова Н.Д. ... ... ... ... ... и ... текстообразования. - 1988. - С. 123 с.
4 Бабушкин А.П. Типы ... в ... ... их ... и национальная специфика: Дис... ... ... ... - ... 1998. - 160 ... Әмірбекова А.Б. ... ... ... вербалдану ерекшелігі (М. Мақатаев поэзиясы бойынша): Филол. ғыл.
канд. дис... автореф. – Алматы 2006. - 26 6.
6 Жампейісова Ж.М. Ак - қара ... ... ғыл. ... дис...
–Алматы, 2007.- 128 6.
7 Жанпейісова Е. Қазақ тілінің этномэдени лексикасы. –Алматы : ... 6.
8 ... ...... : Раритет, 2004. - 439 б.
9 Қайдар Ә. Қазақ тілінің өзекті мәселелері. –Алматы : Ана тілі, 1998.-
304 ... ... Ә. Т. ... ...... : ... 2004, - 560 ... Қайырбаева Қ. Қазақ ... ... ... мәні. – Алматы , 2004. - 152 б.
12 ... Б. ... ... салт-дәстүрге байланысты рухани
мәдениет лексикасы. Сөзтаным. - 2003. - №3 - 28-33 ... ... Ш. ... тіліндегі мақал-мәтелдерді
топтастырудың этнолингвистикалық принцптері: ... ғыл. ... ... ... , 2004. - 164 ... Кеңесбаев I. Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігі. – Алматы :
Ғылым, ... ... ... С. Қазақтың салт-дәстүрлері мен ... ... : ... Ана тілі, 1994. - 343 б.
16 Копиленко М. М. Основы этнолингвистики. – Алматы : ... ... ... ... ... ... терминов. — М.: МГУ, 1996., 90
18 Кубрякова Е.С. Об ... ... ... анализа слова.
Память // Логический анализа языка. Культурные ... - М. ... ... ... ... К. ... ... ҚазҮУ ... ... - 2006, ... - 89 ... ... К. ... ... концептілік сипаты // ҚазҮУ
хабаршысы. Филология сериясы. -2003. — №5 (67). - 181-183 ... ... ... ... ... концепты. - М. Наука,
1991.-415 с.
22 Лосев А.Ф. ... ... Миф. ... по ... - 1982. -263с.
23 Маслова В.А. Лингвокультурология. - М.: Академия, 2004. - 228 ... ... В.А. ...... , 2001. - 208 ... Маслова В.А. Связь мифа и языка // Фразеология в контексте культуры.
-М., 1999. - С. 15-24.
26 ... С.М. ... ... ... ... и их роль при ... русскому языку иностранцев. -М.,
1996.-289 с.
27 Серебренников Б.А. Роль человеческого ... в ... Язык ... -М.: Наука, 1988.-143 с.
28 Сыздық Р. Сөздер сейлейді. –Алматы : Санат, 2004. - 247 б.
29 ... Сөз ...... : Санат, 1997. -101 б.
30 Телия В.Н. ... ... ... ... и
лингвокультурологический аспекты. - М.: Школа, 1995. - 231 с.
Қосымша
1-сызба. «Аққу» концептінің қазақ дүниетанымындығы көрінісі.
2-сызба. «Аққу»-«Махаббат» концептілерінің дүниетанымдық ... ... ... дүниетанымдық көрінісі.
3-сызба. «Аққу»-«Тазалық» концептілерінің дүниетанымдық ерекшелігі.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 59 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Аңшылық кәсібінің мәдениеттегі орны51 бет
Тілдік бейнедегі “жүрек” концептінің көрінісі154 бет
Уақытқа қатысты сөз тіркестерінің семантикалық ерекшеліктері43 бет
Қазақ тілі грамматикалық категорияларының антропоөзектілігі45 бет
Антропонимика мен лингвомәдениеттанудың сабақтастығы11 бет
Ағылшын және қазақ тілінде тағамдық метафоралардың лингвомәдени аспектісін зерттеу69 бет
Аққулар3 бет
Аңшылық пен саятшылыққа қатысты атаулардың лингвомәдени мазмұны34 бет
Бақылау аккумуляторы батареяны таңдау және есепте21 бет
Лингвомәдениет48 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь