XXI ғасыр басындағы Қазақстан-АҚШ өзара ынтымақтастығына энергетикалық әлеуеттің ықпалы және мәні

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...4

I ТАРАУ ҚАЗІРГІ КЕЗДЕГІ ЭНЕРГЕТИКАЛЫҚ ӘЛЕУЕТТІҢ МЕМЛЕКЕТТІҢ СЫРТҚЫ САЯСАТЫНА ӘСЕРІ
1.1. Әлемдік экономиканы дамытудағы энергетикалық әлеуеттің және энергетикалық қауіпсіздіктің маңыздылығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .12
1.2. Қазақстанның энергетикалық стратегиясының басты бағыттары мен құралдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...20
1.3. АҚШ энергетикалық доктринасының негізгі мақсаттары мен бағдарлары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .30

II ТАРАУ ҚАЗАҚСТАН.АҚШ ЭНЕРГЕТИКАЛЫҚ ЫНТЫМАҚТАСТЫҒЫ
2.1. Қазақстан.АҚШ ынтымақтастығының қалыптасуы және дамуы: энергетикалық фактордың шешуші рөлі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .41
2.2. Каспий теңізі ресурстарының бірегейлігі және Каспий аймағындағы АҚШ мүдделері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .51
2.3. Жаңартылған энергия көздері мәселесінің өзектілігі және оның қазақ.американдық қатынастарда алатын орны ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...62

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .71

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 74

ҚОСЫМША ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..81
Тақырыптың өзектілігі. Энергетикалық әлеует мемлекеттің өте маңызды байлықтарының бірі. Әрбір ел ең алдымен өзінің экономикалық мүдделерін алға қойып, оны орындаудың барлық жолдарын іздестіреді. Жаһандану үдерісі халықаралық субъектілерді тығыз байланыстырып, бір-бірінен тәуелді еткізеді және халықаралық экономикалық өзара байланысын одан әрі тереңдете түсіреді. Энергоресурстарды экспорттау мәселесінде де орын алатын кейбір өзгерістер жаһанды нарықтағы барлық қатысушыларға ықпал етеді. Ресурстарды иемденуге жанталасу сыртқы саясаттың негізгі басымдықтары болып қалады. Ал қазіргі кезде оның нәтижесі болып тек сол ресурстарды қолдану ғана емес, бәсекелес елді ондай мүмкіндіктен айырып, оның экономикалық өсуін тежеу табылады. Орын алатын өзгерістердің сондай сипатында салынып жатқан мұнай және газ құбырлары мәселесі өзінің өзектілігін арттырады.
XXI ғасыр энергетика саласының тез дамып, отын ресурстардың, оның ішінде мұнай, табиғи газдың және көмірдің кең түрде қолданылуымен сипатталады. Энергетикалық ресурстар дегеніміз адам пайдалана алатын энергиясы бар материалды объектілер. Оларға ең бірінші кезекте мұнай, табиғи газ, тас көмір жатады. Бүгінгі таңда ондай шикізатты өндіруге көп қаржы бөлінеді және оны өңдеу мен тасымалдаудың жағдайлары да қиындай түсті. Халықаралық тұрақтылық пен қауіпсіздікті орнатумен қатар, энергетикалық тепе-теңдікті сақтаудың едәуір күрделі екендігін халықаралық қоғамдастық мойындау қажет. Энергетикалық ресурстар әрбір мемлекет үшін тұрмыс деңгейін көтеруге және жаңа мүмкіндіктерді ашуға ықпалдасады.
Геосаясаттың маңызды құрауышына энергетикалық фактор жатады. Энергетикалық қауіпсіздік мағынасының бұрынғы уақытқа қарағанда кеңеюі де оған дәлел бола алады. Халықаралық саммиттер мен форумдарда талқыланатын мәселелер қатарына, көп жағдайда, энергоресурстарды тиімді пайдалану, оларды тасымалдаудың ұтымды жолдарын ашу, экологияға келтірілетін зиянды азайту шараларын ұсыну жатқызылады. Мемлекет басшылары, министрлер және тағы басқа деңгейде өтетін кездесулерде де әлемдік экономика мен жаһанды саясатта орын алатын энергетикалық саладағы ынтымақтастықты дамыту туралы айтылады.
Орталық Азия аймағында Қазақстан Республикасы жетекші рөльге ие. Тәуелсіздік жылдарынан бастап оның экономикалық көрсеткіштері оң бағытта сипатталады. Мәселен, мемлекеттің ішкі жалпы өнімнің орташа жылдық өсімі 10% құрайды. Соңғы 10 жылда жан басына шаққандағы ІЖӨ 10 есеге өсіп, 7 мың долларға жетті. Президент Н.Назарбаевтың елдің экономикасын дамытуға бағытталған әр түрлі бағдарламалары мен жобаларының нәтижесінде үлкен жетістіктерге қол жеткізілді.
1. Қазақстан Республикасының Конституциясы. Қазақстан Республикасының 1998 жылғы 7 қазандағы № 284-I, 2007 жылғы 21 мамырдағы № 254-III Заңдарымен енгізілген өзгертулер және толықтырулармен. Алматы, 2008. – 39 б.
2. Назарбаев Н. Қазақстан – 2030: Барлық қазақстандықтардың өсіп-өркендеуі, қауіпсіздігі және әл-ауқатының артуы: Ел Президентінің Қазақстан халқына Жолдауы. – Алматы: «Білім», 1998. – 240 б.
3. Қазақстанның мұнай-газ стратегиясы. - Алматы, 2007. – 200 б.
4. ҚР Президенті мен ҚР Үкіметінің актілер жинағы, 2010. №17. – 96 б.
5. Қазақстан Республикасының үдемелі индустриялық-инновациялық дамуының 2010-2014 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы //http://kz.goverment.kz
6. Energy and Security: Toward a New Foreign Policy Strategy / Ed. by Jan H. Kalicki and David L. Goldwyn. Washington - Baltimore: Woodrow Wilson Center Press, Johns Hopkins University Press, 2005. Р. 25.
7. Energy Policies of IEA Countries. Paris: IEA/OECD, 2003. P.70
8. American Enterprise Institute Report. Washington, D.C., June 2004. P.25
9. USA gov: The U.S. Government’s official web portal //http:// www.usa.gov
10. Energy Report. Washingon D.C.: GPO, 2003. P.55.
11. Казахстанско-американское совместное заявление. Вашингтон, 29 сентября 2006 г. // Казахстанская правда – 2006. – 3 октября.
12. Республика Казахстан и Соединенные Штаты Америки. Хартия от 14.02.1994. О демократическом партнерстве между Республикой Казахстан и Соединенными Штатами Америки // Казахстанская правда. – 1994. – 24 февраля.
13. Embassy of the Republic of Kazakhstan //http://www.kazakhembus.com
14. United States diplomatic mission to Kazakhstan
//http:// kazakhstan.usembassy.gov
15. Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың Таяу Шығыс жөніндегі Бүкіләлемдік Экономикалық Форум аясында өткен Қазақстандық кештің ашылуында сөйлеген сөзі. Дипломатия Жаршысы, 2(16) 2008 ж., 16-18 б.
16. Тажин М. «Энергетическая безопасность – ключевой фактор стабильности международных отношений» Выступление на Евразийском энергетическом форуме «Нефтегазовая отрасль и энергетика» (6 сентября 2007 г., г. Астана) // http://www.mfa.kz. 2007-09-06
17. Bush George W. Remarks on Advanced Energy Initiative. Milwaukee, Wisconsin, 20 February 2006.
// http://www.whitehouse.gov/news/releases/2006/02/20060220-1.html
18. Бжезинский З. Великая шахматная доска (Господство Америки и его геостратегические императивы). М.: Международные отношения, 1998. – 254 с.
19. Қазақстан Республикасының Мұнай және газ министрлігінің вебсайты // http: //mgm.gov.kz
20. The website of the U.S. Department of Energy //http: //www.energy.gov
21. «ҚазАқпарат» үй парағы //http://www.inform.kz
22. Newsland – информационно-дискусионный портал //http://www.newsland.ru
23. U.S. News & World Report //http://www.usnews.com
24. The Alliance to save energy //http://www.ase.org
25. United Nations environment programme //http://www.unep.org
26. Тоқаев Қ. Қазақстан Республикасының дипломатиясы. Алматы, 2002. – 568 б.
27. Абдулпаттаев С. Халықаралық қатынастар және Қазақстанның сыртқы саясаты. Алматы: Қарасай, 2006. – 216 б.
28. Ашимбаев М.С. Нефтегазовые ресурсы Казахстана в системе мировых и региональных отношений: научное издание. – Алматы: Изд-во КИСИ при Президенте РК, 2002. – 215 с.
29. Жүніс Қ.Ә. Мұнайды экспортқа шығаратын елдер ұйымы (МЭШЕҰ) және араб елдерінің мұнай саясаты. Алматы, 2006. – 196 б.
30. Лаумулин М.Т. Центральная Азия в зарубежной политологии и мировой геополитике: Внешняя политика США и стратегия США на современном этапе и Центральная Азия. - Т.2. Алматы: КИСИ, 2006. – 348 с.
31. Бакаев Л.К., Упреков Н. Военная и внешняя безопасность Казахстана на пороге XXI века. – Алматы: Полис, 1998. – 100 с.
32. Сыроежкин К.Л. Проблемы современного Китая и безопасность Центральной Азии. – Алматы: КИСИ, 2006. – 299 с.
33. Қыдырбекұлы Д.Б. Геостратегия США в Казахстане: от глобального к малому измерению. – Алматы: «МерСал», 2003. – 280 с.
34. Нурша А.К. Дипломатическая борьба вокруг Каспийской нефти в конце ХХ - начале ХХІ вв.: автореф.дис.канд.юрид.наук: 17.10.02. – Алматы, 2002. – 30 с.
35. Абишев А. Каспий: нефть и политика. Алматы, 2002. – 354 с.
36. Салимгерей А.А. Правовой статус Каспийского моря (проблемы теории и практики). Монография. – Алматы. КазГЮУ, 2003. – 207 с.
37. Cаттаров Т.С. «Каспийская нефть» в международных отношениях.
Вестник КазНУ. Серия международные отношения и международное право.
№4 (20), 2005. – С. 88-92
38. Кукеева Ф.Т. История внешней политики США. Учебное пособие. – Алматы: КазНУ, 2007. – 280 с.
39. Күзембаева Ә.Б. Қазақстан-АҚШ қарым-қатынастарының негізгі аспектілері (2001-2008 жж.): тарих ғылымд. канд. дис. қорғалған 18.09.09. әл-фараби атын. ҚазҰУ – Алматы: 2009. – 139 б.
40. Закржевская О.Г. Мировой порядок: Однополярность или многополярность? Взгляд из Европы и США // Казахстан - Спектр. – 2004. - №2. – С. 11-19
41. Байзакова К.И. Угрозы национальной безопасности для стран Центральной Азии и военно-политическое соперничество мировых держав. Вестник КазНУ. Серия международные отношения и международное право. №4, 2003. – С. 33-38
42. Айтхожина А.А. Роль Республики Казахстан в обеспечении режима нераспространения ядерного оружия: дис. на соск. учен. степ. канд. полит. наук. КазНУ им. аль-Фараби – Алматы: 2004. – 147 c.
43. Көшербаев Ж. Д. Орталық Азия аймағында ядролық қару таратпау мәселесі: тарих ғылымд. канд. дис. қорғалған 27.01.06 . әл-Фараби атын. ҚазҰУ – Алматы: 2005. – 124 б.
44. Салимбаева А.С. Эволюция позиции США по проблеме нераспространения ядерного оружия: дис. канд. ист. наук.: защищена 10.11.09. КазНУ им. аль-Фараби – Алматы: 2009. – 162 c.
45. Тулепбаева Р.М. Республика Казахстан во внешней политике США (политологический анализ): дис. канд. полит.наук. КазНУ им. аль-Фараби – Алматы: 2007. – 110 c.
46. Уранхаев Н.Т. Государственная энергетическая политика в контексте обеспечения устойчивого развития: мировой опыт и Казахстан (политологический анализ): дис. д-ра. полит. наук: защищена 24.12.10. КазНУ им. аль-Фараби – Алматы: 2010. – 250 c.
47. Шаймарданов Е. Р. Казахстанско-Американские отношения в процессе становления суверенитета республики казахстан. афтореф. на соиск. уч. степ. канд. политических наук. Алматы, 1993. – 139 с.
48. Дәдебаев Ж. Ж. Америка Құрама Штаттарының Орталық Азиядағы геостратегиясы: саяси ғылымд. канд. ғылыми дәрежесін алу үшін дайынд. дис. әл-Фараби атын. ҚазҰУ – Алматы: 2005. – 136 б.
49. Иватова Л. М. Казахстанско-американские отношения (политологический анализ): дисс. на соиск. учен. степ. докт. полит. наук. КазГНУ им. аль-Фараби. – Алматы: 1999. – 245, [6] с.
50. Касенов У.Т. Безопасность Центральной Азии: национальные, региональные и глобальные проблемы. – Алматы: Унивеситет «Кайнар», 1998. – 280 с.
51. Ершин Ч.Ш. Особенности формирования государственной кадровой политики Республики Казахстан в области альтернативной энергетики: (политологический анализ): дис. канд. полит. наук: защищена 28.08.10. КазНУ им. аль-Фараби – Алматы: 2010. – 127 c.
52. Торкунов А.В. Современные международные отношения и мировая политика, Москва, 2004. – 668 с.
53. Уткин А. Американская империя. – М.: Изд-во Эксмо, 2003. – 736 с.
54. Бжезинский З. Выбор. Глобальное господство или глобальное лидерство / Пер. с англ. – М.: Междунар. отношения, 2005. – 287 с.
55. Жизнин С.З. Энергетическая дипломатия. М.: Научная книга, 1999. – 205 с.


56. Жильцов С.С., Зонн И.С., Ушков А.М. Геополитика Каспийского региона. – М.: Межд. отношен., 2003. – 280 c.
57. Верещагин О. Стратегические альтернативы традиционным энергоносителям. Мировая экономика и международные отношения. № 2, 2009. – С. 33-36
58. Рогожина Н. Новые тенденции в экологической политике развивающихся стран. Мировая экономика и международные отношения. № 4, 2009. – С. 83-89
59. Телегина Е. Энергетические технологии и развитие мировой экономики в XXI в. Мировая экономика и международные отношения. № 6, 2007. – С. 48-52
60. Старр Ф. Партнерство для Центральной Азии // Россия в глобальной политике – 2005. - № 4.- C. 72-87.
61. Олкотт М.Б. Казахстан: непройденный путь. Моск. Центр Карнеги, - М.; Вашингтон: Гендальф, 2003. – 354 с.
62. Alison Roy, Jonson Lena. Central Asian Security: The New International Context. – London: Royal Institute of International Affairs, 2001. – 269 p.
63. Легволд Р. Политика США в отношении Казахстана. Стратегические перспективы: ведущие державы, Казахстан и центральноазиатский узел. Американская академия гуманитарных и точных наук. Кембридж, штат Массачусетс. Перевод с английского и издание, 2004. – 297 с.
64. Григорьев Л.М. Кризис и мировые энергетические рынки. Мировая экономика и международные отношения. № 10, 2009. 11-12 с.
Безопасность через сотрудничество: теория, методология и практика.
65. Мировая экономика: учебник под ред. А.С.Булатова. – 2-е изд., перераб. и доп. – М.: Экономистъ, 2008. – 245-248 с.
66. Мухамадиева Д.Б. «Энергетическая безопасность» в системе международных отношений. Сборник материалов международной научно-практической конференции, 29 мая 2006 г. – Алматы, 2006. – 140-143 с.
67. Қазақстан қоғамы дамуының өзекті мәселелері: мақалалар жинағы/Жауап. ред. Б.Қ. Сұлтанов. – Алматы: ҚР Президентінің жанындағы ҚСЗИ, 2010. 55-56 б.
68. Губайдуллина М.Ш., Елибаева А. К вопросу о системе энергетической безопасности и её основных рисков. Вестник КазНУ. Серия международные отношения и международное право. №3-4 (47-48) 2010. 40-41 с.
69. Байков Н., Безмельницына Г., Гринкевич Р. Перспективы развития мировой энергетики до 2030 г. Мировая экономика и международные отношения. № 5, 2007. 19-20, 25-26 с.
70. Әлемдік экономика және энергетика //http://www.exxonmobil.ru/Russia-Russian/PA/energy_o_eco_global.aspx
71. Агеев А.И., Байшуаков А.Б., Куроедов Б.В. Стратегическая матрица Казахстана: ретроспектива, современность и сценарии будущего развития. Москва. Институт экономических стратегий – Центральная Азия, 2006. – 149-152 с.
72. Казахстан сегодня: монография/Под общ. ред. Б.К. Султанова. – Алматы: КИСИ при Президенте РК, 2009. – 184-187, 277 б.
73. Шустов А.: Энергетический потенциал Казахстана. http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1225061700
74. Отчёт об устойчивом развитии КПО за 2009 год. Благотворное влияние Карачаганака. 6, 22 с.
75. Годовой отчёт 2009. Разведка Добыча КазМунайГаз. 98 с.
76. Адель Қамбар. Қазақстан: іске асырылмаған әлеует. Дипломатия Жаршысы, 4 (18), 2008. 237-238 б.
77. Симония Н. Глобальный финансовый кризис и мировой нефтегазовый сектор. Мировая экономика и международные отношения. № 4, 2009. 14-15 с.
78. Рустемов Б. Величие свершаемых дел: Публицистика посвящается 10-летию г. Астаны – Астана, 2009 – 63-65 с.
79. АО «Казахский институт нефти и газа». Годовой отчёт за 2009 г. Астана, 2010 г. 20-21, 25 с.
80. Президент Н.А. Назарбаев и современный Казахстан. Том I. Н.А. Назарбаев и социально-экономическое развитие Казахстана: сборник документов и материалов в трех томах / Отв. ред. Б.К. Султанов. – Алматы: КИСИ при Президенте РК, 2010. – 94, 96, 110-111 с.
81. Карибджанов Э.С. Повышение уровня эффективности и экономической отдачи топливно-энергетического комплекса Республики Казахстан. Послание Президента Республики Казахстан Н.А. Назарбаева «Стратегия вхождения Казахстана в число 50-ти наиболее конкурентоспособных стран мира:» приоритеты и пути их реализации. – Алматы: Казахстанский институт стратегических исследований при Президенте Республики Казахстан, 2006. 92-93 с.
82. Дюсекова А.М. Новые возможности привлечения иностранных инвестиций в нефтегазовый комплекс Казахстана. Вестник КазНУ. Серия международные отношения и международное право. №4 (16), 2004. 121-123 с.
83.Теңіз кенішіндегі өндірісті кеңейту мұнай өндірісін жылына 12 миллион тоннаға арттыруға мүмкіндік береді //http://kz.goverment.kz/site/news/2011/04/77
84. Бергей Рысқалиев. Қазақстан Республикасы мұнай өндірісіндегі көшбасшы – Атырау облысын әлеуметтік-экономикалық дамытудың ерекшеліктері туралы. Дипломатия Жаршысы, 4(22) 2009 ж., 94-96 б.
85. Сатыбалды Сәуірбай. Мұнай, ілеспе газ және іргелі істер. 2010-02-13
//http://www.egemen.kz/indexold.php?act=readarticle&id=11543
86. Еркін Әбіл. “Шалқияның” келешегі кемелдене түспек (№123-124 (25096) 29 сәуір сейсенбі 2008 жыл) //http://www.egemen.kz/indexold.php?act=readarticle&id=11535
87. 2020 жылға қарай Қазақстан 130 млн. тонна мұнай өндіруді жоспарлап отыр. 18.11.2010 //http://www.inform.kz/kaz/article/2323564
88. Kazenergy информационно-аналитический журнал №2-3(7) 2007, с. 63-66
89. Лаумулин М.Т. Роль США в Центральной Азии – Алматы: КазНУ, 2007, 61-63 с.
90. Нургалиев Марат. О некоторых аспектах энергетической политики США в Центральной Азии. «Проект Большой Центральной Азии». Сборник материалов круглого стола, 23 апреля 2007 г. – Алматы, 2007. 59 с.
91. Чуланова З.К. США: экономическое лидерство и социальные проблемы. /Под ред. Л.М. Музапаровой. – Алматы: ИМЭП, 2006. – 37 с.
92. Писарев В. Энергетическая политика США и нефтегазовые ресурсы континентального шельфа. Мировая экономика и международные отношения. № 5, 2007. с. 16-17
93. Nurzhan Aitmakhanov. The US policy in Central Asia: oil security problem. Политическая система США и вопросы демократизации в странах Центральной Азии. Сборник материалов круглого стола, 13 августа 2005 г. – Алматы, 2005. p. 127-128, 135
94. Внешняя политика США. Учебная программа. – Алматы, 2006. – 34 с.
95. Новая энергетическая стратегия Америки. 4 апреля 2010 г. //http://www.profi-forex.org/country_traders/entry1004041631.html
96. Уткин А. Американская империя. – М.: Изд-во Эксмо, 2003. – 482 с.
97. Энергетическая политика США: последствия и перспективы. 05.06.2009 //http://www.newsland.ru/News/Detail/id/373116/cat/86/
98. Султанов Б.К. Приоритеты внешней политики Казахстана в реалиях современного мира. Вестник КазНУ. Серия международные отношения и международное право. №1 (27), 2007. с. 9-10
99. Қазақстан Республикасы мен Америка Құрамы Штаттары арасындағы қатынастар. //http://portal.mfa.kz/portal/page/portal/mfa/kz/content/policy/cooperation/europe_america/17
100. Ричард Ю.Хоугланд. АҚШ және Қазақстан: әлемнің жаһандық дамуы
кезеңіндегі екі жақты ынтымақтастық туралы. Дипломатия Жаршысы, 1(23) 2010 ж., 71 б.
101. Даулбаева А.Қ. Қазақстан Республикасы мен АҚШ арасындағы экономикалық ынтымақтастық. ҚазҰУ хабаршысы. Халықаралық қатынастар және халықаралық құқық сериясы. № 1-2 (45-46). 2010. 46-47, 51 б.
102. Абдраманова А.Т. Қазақстан және АҚШ-тың энергетика саласындағы ынтымақтастығы. ҚазҰУ хабаршысы. Халықаралық қатынастар және халықаралық құқық сериясы. № 1-2 (45-46). 2010. 46-49 б.
103. Асқар Тәжиев. Қазақстан - Америка стратегиялық әріптестігі: жай-күйі мен болашағы. Дипломатия Жаршысы, 5 (27) 2010. б. 57-58
104. http://www.kazenergy.com/content/view/11425/96/lang.kz
105. Америкалық саясаттанушының Қазақстанның энергетикалық саясаты жөнінде жазған кітабы жарыққа шықты. 20.04.2007
//http://www.inform.kz/kaz/article/1177412
106. Асқар Шоманов. Қазақстан және АҚШ: ынтымақтастықтың қазіргі жай-күйі мен жаңа мүмкіндіктері. 2006-08-22 //http://www.egemen.kz/indexold.php?act=readarticle&id=2344
107. Бақыт Балғарина. Компания өз міндеттеріне адал. 2010-02-23
//http://www.egemen.kz/indexold.php?act=readarticle&id=11604
108. Ыдырысов Е. Қазақстан және АҚШ: жаһандық әлемдегі стратегиялық әріптестер. Дипломатия Жаршысы, 2(16) 2008 ж., 58-59 б.
109. Ляйля Иватова. Қазақстан және АҚШ: екі елдің стратегиялық серіктестігі негізгі кезеңдерінің шолуы мен талдауы. Дипломатия Жаршысы, 3(9) 2006 ж., 129 б.
110. Салимов С. Нефтегазовые ресурсы Каспия. Мировая экономика и международные отношения. № 10, 2007. 42-44 с.
111. Султанов Б.К. Политика и интересы мировых держав в Казахстане. Friedrich Ebert Stiftung. Алматы 2002, 95-97 с.
112. Komilov S., Rustamova N. Energy Resources as Conditions for the Development of Economic Cooperation between the Central Asian Countries. Central Asia’s Affairs, Quarterly analytical review. No 3(7), 2004. p. 24, 38
113. Адиль Кожихов. Интересы и политика США в Каспийском регионе.Сотрудничество стран Центральной Азии и США по обеспечению безопасности в регионе. Материалы международной конференции. Под ред. М. Ашимбаева и Дж. Меннути. – Алматы, 2005. – 99 с.
114. Жулинский М.Г. Геополитика Каспийского региона. //http://geo.1september.ru/articlef.php?ID=200600306
115. Илья Заславский. Дело труба. Баку-Тбилиси-Джейхан и казахстанский выбор на Каспии. //http://fictionbook.ru/author/ilya_zaslavskiyi/delo_truba_baku_tbilisi_djeyihan_i_kazah/read_online.html?page=3
116. Три-Майл-Айленд – крупнейшая авария на АЭС в США. 21.03.2011 //http://bigpicture.ru/?p=132367
117. Пресс-Релиз. США и Казахстан совместно проводят семинар по возобновляемым источникам энергии и энергоэффективности. 3 сентября, 2010 //http://russian.kazakhstan.usembassy.gov/pr-09-03-10.html
118. Баубекова А. Альтернативные источники энергии
//http://dknews.kz/old/archive/22(69)/markets/mark_01.php
119. Энергоэффективность и ВИЭ в Республике Казахстан. 25.04.2011 //http://www.energy-effect.kz/index.php?option=com_content&view; =article &id=97&Itemid=127&lang=ru
120. Астана. 8 октября. Интерфакс-Казахстан – Казахстан и США будут активнее взаимодействовать в сфере борьбы с распространением ядерного оружия //http://www.powerexpo.kz/ru/news/08-10-2009interfax/
121. Принят План сотрудничества РК и США в энергетике. 18.11.2010 //http://www.nashaagasha.org/economics/prinyat-plana-sotrudnichestva-rk-i-ssha-v-energetike/
122. Прогноз развития энергетики до 2030 года. ExxonMobil. – 11 с. //http://www.exxonmobil.ru/Russia-Russian/PA/Files/news_pub_2008_energyoutlook.pdf
        
        Әл  - Фараби атындағы Қазақ Ұлттық университеті
«Халықаралық қатынастар» факультеті
«Халықаралық қатынастар» мамандығы
Халықаралық қатынастар және ҚР сыртқы саясаты кафедрасы
Д. Ж. Қажмұратова
Тақырыбы: XXI ... ... ... ... ... ... ықпалы және мәні
(бітіру жұмысы)
Ғылыми жетекші ... ... А.Р. ... ... доцент А.Р. Әліпбаев
«Қорғауға жіберілді» ... ... Е.С. ... ... ҚР ... ... ... 2011
МАЗМҰНЫ:
КІРІСПЕ..................................................................
.............................................4
I ТАРАУ ҚАЗІРГІ КЕЗДЕГІ ЭНЕРГЕТИКАЛЫҚ ӘЛЕУЕТТІҢ МЕМЛЕКЕТТІҢ СЫРТҚЫ
САЯСАТЫНА ӘСЕРІ
1.1. Әлемдік экономиканы дамытудағы энергетикалық әлеуеттің және
энергетикалық қауіпсіздіктің маңыздылығы
.........................................................12
1.2. ... ... ... ... бағыттары мен
құралдары...................................................................
................................................20
1.3. АҚШ энергетикалық доктринасының негізгі мақсаттары мен
бағдарлары..................................................................
...............................................30
II ТАРАУ ҚАЗАҚСТАН-АҚШ ЭНЕРГЕТИКАЛЫҚ ЫНТЫМАҚТАСТЫҒЫ
2.1. Қазақстан-АҚШ ынтымақтастығының ... және ... ... ... ... ... ресурстарының бірегейлігі және Каспий аймағындағы АҚШ
мүдделері...................................................................
......................................51
2.3. Жаңартылған энергия көздері ... ... және оның ... ... ... ӘДЕБИЕТТЕР
ТІЗІМІ............................................74
ҚОСЫМША..................................................................
....................................81
Белгілер мен Қысқартулар тізімі
ҚР – Қазақстан Республикасы
АҚШ – Америка Құрама Штаттары
РФ – Ресей Федерациясы
ОА – Орталық Азия
ТМД – ... ... ...... Социалистік Республикалар Одағы
ЕО – Еуропалық Одақ
БҰҰ – Біріккен Ұлттар Ұйымы
АТА – Азия-Тынық мұхиты ...... Азия ... ... – Азия ... мұхитының экономикалық ынтымақтастығы
АМҰ – Америка мемлекеттерінің ұйымы
НАФТА – Солтүстікамерикандық еркін сауда аймағы
НАТО – Солтүстік ... ...... ... ... ... – Атом энергиясы жөніндегі халықаралық агенттік
ХЭА – Халықаралық ... ...... экспорттаушылардың тәуелсіз тобы
ДСҰ – Дүниежүзілік сауда ұйымы
ЭЫДҰ – ... ... және даму ...... ... Интернешнл Оперейтинг Компани» халықаралық
консорциумы
КҚК – Каспий құбыр консорциумы
ҚПО – ... ... ... ... – Баку-Тбилиси-Жейхан
ГРЭС – Мемлекеттік аймақтық электр станциясы
ОЭК – Отын-энергетикалық кешен
АЭК – Алғашқы энергия көздері
ЖЭК – Жаңартылған энергия көздері
БЭК – ... ... ... – Атом ... ...... ішкі өнім
ІЖӨ – Ішкі жалпы өнім
КІРІСПЕ
Тақырыптың өзектілігі. Энергетикалық әлеует мемлекеттің өте маңызды
байлықтарының бірі. Әрбір ел ең ... ... ... мүдделерін алға
қойып, оны орындаудың ... ... ... ... ... ... ... байланыстырып, бір-бірінен тәуелді еткізеді
және халықаралық экономикалық өзара байланысын одан әрі тереңдете ... ... ... де орын алатын кейбір өзгерістер
жаһанды нарықтағы барлық қатысушыларға ... ... ... ... ... саясаттың негізгі басымдықтары болып қалады. Ал қазіргі
кезде оның нәтижесі ... тек сол ... ... ғана ... бәсекелес
елді ондай мүмкіндіктен айырып, оның ... ... ... ... ... ... ... сипатында салынып жатқан мұнай және газ
құбырлары мәселесі өзінің өзектілігін арттырады.
XXI ғасыр энергетика саласының тез дамып, отын ... оның ... ... ... және ... кең ... ... сипатталады.
Энергетикалық ресурстар дегеніміз адам пайдалана алатын энергиясы ... ... ... ең ... кезекте мұнай, табиғи газ, тас
көмір жатады. Бүгінгі таңда ондай шикізатты өндіруге көп ... ... оны ... мен тасымалдаудың жағдайлары да қиындай түсті. Халықаралық
тұрақтылық пен қауіпсіздікті орнатумен қатар, ... ... ... ... ... ... қоғамдастық мойындау қажет.
Энергетикалық ресурстар әрбір мемлекет үшін тұрмыс деңгейін көтеруге және
жаңа ... ... ... ... ... ... фактор жатады.
Энергетикалық қауіпсіздік ... ... ... ... ... ... дәлел бола алады. Халықаралық саммиттер мен форумдарда талқыланатын
мәселелер қатарына, көп ... ... ... ... ... ... ... ашу, экологияға келтірілетін зиянды
азайту шараларын ұсыну жатқызылады. Мемлекет басшылары, министрлер ... ... ... ... ... де ... экономика мен жаһанды
саясатта орын алатын энергетикалық саладағы ынтымақтастықты дамыту туралы
айтылады.
Орталық Азия ... ... ... ... ... ие.
Тәуелсіздік жылдарынан бастап оның экономикалық ... оң ... ... мемлекеттің ішкі жалпы өнімнің орташа жылдық ... ... ... 10 жылда жан басына шаққандағы ІЖӨ 10 есеге өсіп, 7 ... ... ... ... ... экономикасын дамытуға
бағытталған әр түрлі бағдарламалары мен жобаларының ... ... қол ... ... оның ... ... мен газ көп көлемде
шоғырланған. Қазақстандық энергетикалық стратегия сондай байлықты дұрыс
игеру, ... ... ... маршруттарын ойластыру, шетелдік
компаниялардың тәжірибелерін қолдану, ... мен ... ... ... ... ... Сонымен қатар, Каспий
бассейніндегі көмірсутегі ... ... ... де ... ... болса, халықаралық қатынастар жүйесінде маңызды орын алып жатқан
геосаяси актор. Бүгінгі ... АҚШ ... ... ... ... ... әскери жағынан қуатты, ғылыми-технологиялық
саладағы көшбасшы болып саналады. Оның ЖІӨ ... ... 14 ... ... ... жетістіктер экономиканың индустриалды жағынан дамуы
мен әртараптануымен тікелей байланыста болады.
АҚШ үлкен энергетикалық әлеуетті иемденеді және әлемдегі ең ірі ... ... ... ... ... ... бірінші
болып ұлттық стратегияны жасап шықты. Онда энергиялық ... ... ... ... ету, шикізатты тұтынудың жаңа
жолдарын іздестіру мәселелері белгіленген. Құрама ... ... ... ... ... өздерінің ұлттық мүдделерін қорғау ... ... алға ... ... мен АҚШ әлемдік энергетикалық саясатқа әсер ететін
маңызды қатысушылары болып ... Екі ... ... әрекеттесуі олардың
сыртқы саясаттарындағы ... ... Оған ... ... ... білім және т.б. салалардағы қатынастар кіреді. Оның
ішіндегі ... ... ... ... ... және екі жақ та
оған үлкен мүдделілік танытады. АҚШ-ты Қазақстандағы қызықтыратыны пайдалы
қазбалардың көп ... мен ... ... ... ... мұнай-
газ қорларының бар болуы және сол аймақтағы көмірсутегі ... ... ... ... уран өнеркәсібінің
дамуы сияқты ерекшеліктер. Қазақстан болса, әлемде гегемон рөлін атқаратын
Құрама Штаттардың ... ... ... ... орын ... қуаттылығының дамуы, энергетикалық ... ... ... да ... ... мүмкіндіктері, саяси, инвестициялық,
қауіпсіздік салаларындағы артықшылықтары секілді факторларға мүдделілік
танытады.
Қазіргі ... кез ... ... ... ... ... ... өте маңызды болып келеді. Энергетикалық әлеует мемлекеттің
саяси, экономикалық жағынан күшін және ықпалдылығын ... ... ... ... ... әсер ету ... белгілейді.
Алайда, жаһандық нарықта мұнай мен газдың бағаларына ... ... Оған ... ... ... қорлары да
мемлекеттерді тиімді энергетикалық ... ... ... ... жер ... ... ... кеткен және кейбір
жерлерде мол болса, басқа аймақтарда мүлде аз ... XXI ... ... ... ... ... ... маңыздылығының өсуін
тездетті.
Энергетикалық әлеуеттің қазақстандық-американдық қарым-қатынастарында
алатын орны және оның маңыздылығы ... ... ... нысаны болып
табылады. XXI ғасырдың басындағы Қазақстан және АҚШ-тың ... ... ... ... ... ... ... шеңбері. XXI ғасырдың басынан қазіргі
уақытқа дейінгі орын алған ... мен ... ... ... Бұл ... ... ... белсенділігінің көтерілуі, АҚШ-тағы билік басына Демократиялық
партия өкілінің келуі және т.б. ... орын ... ... мақсаты. XXI ғасыр басындағы Қазақстанның және АҚШ-тың
энергетикалық әлеуеттерін талдап, оның екі ел ... екі ... ... ... түрде ашу болып табылады. Сондай мақсатқа жету
үшін диплом жұмысының ... ... ... ... ... кездегі энергетикалық әлеуеттің мемлекеттің сыртқы
саясатына әсерін ашып көрсету;
• Әлемдік экономиканы дамытудағы ... ... ... ... маңыздылығын айқындау;
• Қазақстанның энергетикалық стратегиясының басты бағыттары мен
құралдарын анықтау;
• АҚШ ... ... ... ... ... ... Қазақстан-АҚШ ынтымақтастығының қалыптасуы мен дамуын зерттеп,
екі жақты қатынастардағы энергетикалық фактордың шешуші рөлін
айқындау;
• Каспий ... ... ... және ... ... ... белгілеу;
• Жаңартылған энергия көздері мәселесінің өзектілігі мен ... ... ... ... ... жұмысының деректік негіздері. Осы диплом жұмысының деректік
негіздері келесідей алты топқа топтастырылады.
Деректердің бірінші ... ... ... ... ... ҚР Конституциясы [1], Н.Назарбаевтың Қазақстан – 2030 стратегиясы
[2], 90-шы ... ... ... ... ... ... мен бағдарламалары, энергетика саласында қабылданған заңдар [3-
5] ... Бұл ... ... ... және ... басты бағыттарын белгілейді.
Деректердің екінші тобына XX ғасырдың соңғы жартысынан XXI ... ... АҚШ ... ... кіші ... пен ... саясаттарына қатысты құжаттар мен ... ... ... ... ... ... ... [6-
10]. Аталған деректер АҚШ-тың ұлттық ... және ... ... ... ... ... ... ынтымақтастығының сипаттарын
анықтайтын құжаттар, оның ішінде энергетикалық салаға ... ... [11-14]. Олар екі ел ... қарым-қатынастардың өзгеріп
дамуына жол ашады.
Деректердің төртінші тобын танымал саясаткерлер мен ... ... ... және ... ... құрайды. Атап
айтқанда, ҚР Президенті Н.Назарбаев [15], Қазақстанның 2007-2009 ... ... ... ... [16], АҚШ-тың 2001-2009 жылдардағы Президенті
кіші Дж.Буш [17] АҚШ Президентінің ұлттық қауіпсіздік жөніндегі бұрынғы
көмекшісі З.Бжезинский [18]. Бұл ... ... және АҚШ ... мен екі ел арасындағы энергетикалық ... ... ... ... ... бесінші тобын АҚШ энергетика министрлігі және ҚР мұнай және
газ министрлігінің статистикалық мәліметтері [19-20] ... ... екі ... энергетикалық әлеуеттерінің және экономикалық
ахуалдарының деңгейін ... ... ... ... ... шикізаты қорының және әлемдік мұнай нарығындағы жағдайды
білуге, белгілі ... ... ... ... ... соңғы алтыншы тобын Қазақстандық және шетелдік ... ... ... және интернет сайттарында көрсетілген
деректер қалыптастырады [21-25]. Қазақстан және АҚШ өкілдерінің қатысуымен
өткізілген ... мен ... ... ... нәтижесінде
қабылданған құжаттармен танысуға мүмкіншілік туындайды.
Тақырыптың ғылыми зерттелу деңгейі. XX ғасырдың 90–шы жылдарынан бастап
қазіргі ... ... ... ... ... ... және
шетелдік деп бөлуге болады.
Қазақстан-АҚШ энергетикалық әлеуеттері және энергетика ... ... аз ... Сол ... ... ... Қазақстан сыртқы саясатының қалыптасуы мен тәуелсіздік алғаннан
бері жүргізіп жатқан энергетикалық ... ... ... ... және ... ... ... сонымен қатар Қазақстан-АҚШ ынтымақтастығына
Қ.Тоқаев [26], С.Абдулпаттаев [27], М.С.Ашимбаев [28], ... ... [30], ... [31], ... [32], Д.Б.Қыдырбекұлы
[33] сияқты авторларды ерекше атап ... ... Оның ... М.С.Ашимбаев
«Нефтегазовые ресурсы Казахстана в ... ... и ... атты еңбегінде қазіргі ... ... ... әлеуетінің маңыздылығы және оның басқа ... ... әсер ... ... ... ... құқықтық мәртебесі, Каспий бассейніндегі
ресурстарды ... ... ... ... ... өте өзекті болып табылады. Бұл тақырыпқа ... ... [35], ... [36], ... [37] ... ... ... статус Каспийского моря (проблемы теории
и практики)» деген еңбегінде А.А.Салимгерей Каспий ... ... ... әр ... яғни ... ... ... және Иранның ұстанатын ұстанымдары, бұл ... ... ... ... ... атындағы Қазақ Ұлттық университетінің аясында АҚШ сыртқы
саясатының қалыптасуы, ... ... Азия және ... Ф.Т.Кукеева [38], Ә.Б.Күзембаева [39], О.Г.Закржевская
[40], ... [41] ... ... зерттеген. Ә.Б.Күзембаеваның
«Қазақстан-АҚШ қарым-қатынастарының негізгі аспектілері (2001-2008 жж.)»
атты диссертациясы тарих ғылымдарының ... ... алу үшін ... ... Автор ҚР мен АҚШ-тың саяси, ... ... және ... ... ... екі ... екі
жақты қатынасқа қатысты мүдделері және көзқарастарын айқындайды. Оған ... ... ... ... ... мен кеңеюі, оның
ішінде энергетика және мұнай-газ саласындағы ықпалдастық зерттелінген.
Халықаралық қатынастардағы ядролық ... ... ... ... ... ... ... етілуі
А.А.Айтхожинаның [42], Орталық Азияда ядролық қарудан азат аймақ құру ... ... мен ... ... ... ... қару таратпау
мәселесіндегі ҚР-дың саясаты Ж.Д.Көшербаевтың [43], ... ... ... ... ... мен ... энергетика саласындағы
Қазақстанға байланысты жүргізген ... ... ... жұмыстарында қарастырылған.
Қазақстанның сыртқы саясатындағы АҚШ-тың алатын орнын және АҚШ
әкімшілігіндегі ... ... ... сонымен қатар
энергетикалық саладағы қарым-қатынастардың ерекшеліктерін зерттегендер
қатарына ... [45], ... [46], ... ... ... ... ... в контексте обеспечения
устойчивого развития: мировой опыт и Казахстан (политологический анализ)»
деп аталатын Н.Т. ... ... ... ғылымдарының докторы
дәрежесін алу үшін 2010 жылы ... Бұл ... ... ... зерттеудің концептуалды әдістері, мемлекеттің
энергетикалық саясатын жүзеге асырудағы ... және ... АҚШ ... саясатын іске асырудың ... ... ... ... жағдайға көңіл бөлінеді.
Сонымен қатар, энергетикалық ... ... және АҚШ ... ... ... ... ... бағыты және
Б.Обама кезіндегі АҚШ-тың жаңа энергетикалық ... ... ... ... АҚШ ... қауіпсіздік пен ядролық қаруды таратпау
саласындағы Қазақстан-АҚШ ынтымақтастығы мәселелері Ж.Ж.Дәдебаев [48],
Л.М.Иватова [49], ... [50] ... ... ... ... ... атты диссертациялық жұмысында қазақстандық және ... ... ... фактордың рөлі, Қазақстандағы
экономиканың жалпы жағдайы және АҚШ-пен инвестициялық ... ... ... ... балама энергия көздері саласының маңыздылығы мен құндылығы
күн сайын артып жатыр. Бұл тақырыпқа байланысты ... ... ... ... ... ... Ч.Ш.Ершин [51]
«Особенности формирования государственной кадровой политики Республики
Казахстан в ... ... ... ... ... еңбегін қорғап шықты. Ол өзінің жұмысында энерготиімділік пен
энергияны сақтау ... ... ... ... энергия саласындағы шетелдік мемлекеттердің тәжірибелерін
сараптау, әлемдегі жаңартылған энергия көздері ... даму ... ... ... ... Ершин балама энергетика саласындағы ҚР
мемлекеттік саясаттың қалыптасуының ерекшеліктерін анықтап, ... ... ... жасады.
Шетелдік зерттеушілер қатарында халықаралық қатынастардағы энергетикалық
саясаттың жағдайын, АҚШ-тың әлемдегі үстемдігі мен ... ... ... ... ... қуаттылығын қарастырған А.В.Торкунов [52],
А.Уткин [53], З.Бжезинский [54], С.З.Жизнин [55] сияқты ... ... ... ... ... ... и мировая
политика» кітабы бүгінгі ... ... ... сипаттағы
қиыншылықтарды, соның ішінде ... ... ... ... ресурстардың сарқылу мәселесін, халықаралық
қатынастардағы мұнай және газ ... ... ... ... болатын экологиялық проблемаларды анықтап талдауға бағытталған.
Каспий мәселесіне ресейлік зерттеушілер ішінде С.С.Жильцов, И.С.Зонн,
А.М.Ушковтың [56] еңбегі ... Онда ... ... ресурстарды
бақылау мен оны тасымалдау маршруттарын іздестіру, ... жаңа ... ... жағдайлары, құбырларды салу мен транспорттық
инфрақұрылымды дамыту жолдары айқындалады. Ал, ... ... ... және газ ... ... және ... ... шикізатын экспорттау бағыттары мен оның әлемдік
экономикада алатын орны, АҚШ және ... ... ... кеткен.
Жаңартылған энергия көздері саласын дамыту қажеттілігі және ондағы
артықшылықтар мен кемшіліктердің бар ... ... ... және ... жағынан тиімділіктерін талдағандар қатарында
О.Верещагин, Н.Рогожина, Е.Телегина [57-59] бар. Бұл ... ... ... ... алға ... ... таза энергетика
секторында жүргізетін жұмыстарда кездесетін қиыншылықтар, жаһандық
технологиялардың ... ... ... жасап шықты.
Ф.Старр [60], М.Б.Олкотт [61], Р.Алисон [62] американдық авторлары
Орталық Азиядағы АҚШ-тың мүдделері, Үлкен ... Азия ... ... ... ... Қазақстандағы экономикалық және әлеуметтік
дамудың белгілері, ұлттық саясаттың энергетика ... ... атап ... 2007 ... ... VI ... медиа форум
кезінде американдық ... ... Коэн ... ... ... Қазақстанның энергетикалық саясаты және ... ... ... ... ... ... ... қатар, Қазақстанның әлемдік уран өндірісіндегі алатын орны, ядролық
қарудан бас тартып, қазіргі кезде атом ... ... ... ... де белгіленген.
Стратегические перспективы: ведущие ... ... ... ... ... авторы Роберт Легволд [63] Орталық
Азиядағы жетекші державалардың мүдделері, Ресей, Қытай, Жапония, Еуропаның
Қазақстанға ... ... ... ... ... ішінде Құрама
Штаттардың да рөлін ерекше атап өтеді. АҚШ-тың ... ... ... ... мен ... ... ғана ... көпжақты және
терең ынтымақтастық, қақтығыстардың алдын алу, аймақтағы шиеленістерді
бәсеңдету сияқты ауқымды шараларды қамтуы ... Ал, ... ... ... ... басымдықтарына өзінің энергетикалық
қауіпсіздігін нығайту, ... мен ... ... қол ... ... американдық бизнестің, әсіресе мұнай ... ... ... ... жұмысының теориялық әдістемелік негіздері. Осы диплом жұмысының
теориялық әдістемелік негіздерін жалпы ғылыми ... ... ... ... контент-анализ, статистикалық талдау және
перспективтілік әдістері қолданылды.
Салыстырмалы-тарихи әдіс Қазақстан және ... ... және екі ... ... даму ... ... ... анализ әдісі Қазақстанның ... ... ... мен ... және АҚШ ... ... ... мен бағдарларын айқындауға ықпалдасады.
Екі елдің экономикалық жағдайларын, өнеркәсіп, соның ішінде мұнай-газ
секторындағы негізгі көрсеткіштерді ... ... ... әдісі
арқылы жүргізілді. Қазақстанның тәуелсіздік алған ... бері ... ... ... ... ... орын ... өзгерістерді және АҚШ-
тағы қауіпсіздік мәселелерін басымды еткен биліктен жаңа ... ... ... Орталық Азия және Қазақстанға қатысты ұстанымдар
мен саясаттың ерекшеліктерін белгілеуде перспективтілік әдістің рөлі ... ... ... ... ... ... кіріспеден, екі бөлімнен,
қорытындыдан, пайдаланылған әдебиеттер тізімінен және ... ... ... ... 83 ... ... ... кездегі энергетикалық әлеуеттің мәні және ... ... ... ... ... рөлі, Қазақстанның және АҚШ-тың
энергетикалық саясаттарын жүргізудегі ... ... ... ... Дипломатиялық қатынастар орнатылғаннан бері
Қазақстан-АҚШ ынтымақтастығының дамуы, ... ... ... ... ... АҚШ-тың Каспий аймағындағы
қызығушылықтары екінші тарауда айқындалған.
I тарау Қазіргі кездегі энергетикалық әлеуеттің мемлекеттің сыртқы
саясатына ... ... ... ... ... ... және
энергетикалық қауіпсіздіктің маңыздылығы
Қазіргі кезде энергетикалық ресурстар жаһанды дамудың ... бірі ... ... Кез ... ... ... дамуы
оның жеке энергоресурстардың бар болуы, олардың көлемі және ... ... ... ... ... ... ... иемдену жаһанды бәсекелестік факторларының
бірі болып саналады. ... ол ... ... саясатының сипатына
тәуелді және ол ұлттық экономика бәсекелестігін көтеруде ... ... Одан ... ... ... ... өнеркәсіп
инфрақұрылымын дамыту және тиімді экономикалық саясат сияқты ... ... ... ... дүниежүзілік соғыстан кейін мұнай әлемдік саясаттың ажырамас
бөлігі бола ... Ал, 1972 жылы ... ... ... орын
алып, мұнайға деген әлемдік бағалар 10 есеге өсті [52, с. 104]. ... ... да ... ... мен ... ... ... Өнеркәсіп салаларында жұмыс дұрыс жасалынбай, ... ... ... ... қарқындылығы төмендей түсті. Бұл
дағдарыстан шығу үшін және жаңа энергетикалық жағдайға ... үшін ... ... ... ... ... нарықтағы маңызды стратегиялық тауар болып
табылатын ... ... ... әсер ... ... түрде мұнай сатуды
реттеу мәселесі бойынша әлі де нақты ... ... ... ... Кейбір мемлекеттер өздерінің мүдделерін орындау үшін басқа
елдерге ... ... ... ... ... ішкі істерге араласу саясатын
жүргізеді. Оған мысал ретінде АҚШ-тың Ирак және Ливиядағы іс-әрекеттерін
келтіруге болады. ... ... ... және ... байланысты қаржы
ағындарын біржақты бақылау мақсатын көздеген АҚШ өрескел қуатын көрсетуге
барды. Әрине, Таяу ... ... ... дүниежүзілік ресурстарының
62%-ы шоғырланған, сондықтан ол үлкен қызығушылық тудырады.
1997-2000 жылдары аралығында мұнайға деген бағалардың қатты тербеліске
ұшырауы ... ... ... ... ... жаңа ... болуы туралы қауіптің тууына себепкер болды. Халықаралық
энергетикалық ... ... ... ... 1970 ... ... кейін бұл тенденция жалғасып, энергетикалық ... ... ары ... ... алып ... және ... мәселелер халықаралық қатынастарға
орасан зор ықпал етудегі негізгі ... ... ... Олар ... күрес және қайшылықтармен қосарланып, мемлекеттердің нақты сыртқы
саясатында алуан түрде көрініс табады. Сондықтан да мұнай энергияның қайнар
көзі ... ... ... және ... қатынаста маңызды рөлге
ие, оның стратегиялық рөлі ... ... ... ... ... ... Әлемдегі мұнайды тұтыну және өндіру деңгейінің қарым-қатынасы мұнай
биржаларындағы бағаны анықтайтын фактор болып табылады. Онымен қатар ... ... ... ... тұтынушыларының сұраныстарынан
шамадан тыс көп ... ... ... ... ... ... мұнай тапшылығына алып келу қауіпі байқалуда. Олардың бұл іс-
әрекеттері стратегиялық ... құру үшін ... ... ... ... сүйенсек, 2003-2008 жылдар әлемдік
энергетикалық нарықтағы жаһанды экономиканың және ... ... ... ... ... Бұл кезеңде әлемдегі бастапқы
энергияны тұтынудың орта жылдық өсімі 3,1%-дан асты, ал ... ... 6%-ға ... [64]. ... ... ... ... түрлеріне
деген бағалардың өсуіне ықпалдасты. XXI ғасырда орын алған қаржы дағдарысы
және әлемдік өнеркәсіп күйзелісі әлемдік ... ... ... ... ... баяу ... ... жоғары деңгейін
сақтау қиыншылығы сияқты көріністерімен ықпал жасайды.
Жақын болашақта дүниежүзілік масштабта мұнайға деген сұраныстың ... ... ... Дегенмен, жақын арада мұнайға деген ... ... ... ... араларының алшақтауына байланысты
әлемдік нарықтағы жағдай жағымсыз ... ... ... ... ... ... ... кен орындары өндіру күшін арттыруға тиімсіздігі орын
алып жатыр. Сарапшылардың бағалауынша, қазіргі кезде ... ... ... ... 90%-ы ашылған және ірі жаңа мұнай көздерінің ашылуы жылдан
жылға азаюда. ... ... ... технологиялар кен орындардан тек
мұнайдың жалпы көлемінің 30-35%-ы ғана өндіре ... ... ... бұл
көрсеткіш 50-60%-ға дерлік көтерілуі мүмкін. Қазіргі заманғы әлемдік
технологияның ... ... көп ... ... көзі ... ... үлесі отын қорының жалпы тұтынуының шамамен 38%-ды құрайды [65, c.
245]. Осыған байланысты ... ... ... ... ... ... түсімін анықтайды.
Әлемдік экономикадағы мұнайдың тұтынуы 2015 жылға дейінгі ... ... ... ... деп ... ... жоғары өсу қарқыны дамушы елдерге
қатысты болады, яғни жылына 2,5%. Ол бұл ... ... ... ... ... және қазіргі заманға сай инфрақұрылымның
қалыптасуымен негізделеді. Табиғи газ болса, өңдеу ... және ... ... ... бойынша ең тез дамитын энергожеткізуші ... 2015 ... ... ... ... ... тұтынуы орташа жылына
3%-ға өседі деп болжамдануда. ... ... ... дамушы елдер тек
үшінші орынды иеленеді, ол 20%-ды ... ... ... мұнай, газ және көмір сияқты басты энергожеткізушілердің
үлестері 2020 ... ... 76%-ға ... [65, c. 246-247]. Ол
энерготұтынудағы атом және гидроэнергия үлестерінің өсімінен болады.
Энергетикалық шикізаттар, әсіресе ... ... ... ... ... мемлекеттер арасындағы саяси-экономикалық қатынастардың деңгейін
көрсетеді. Әлемдегі тұрақтылық пен халықаралық қатынастардың жағдайы және
энергоресурстарға деген баға ... ... ... бар. ... ... ... мақсаттарына мұнай өндіру аймақтарына ықпал етіп
бақылау орнату жатқызыла бастайды. Олар, өз ... ... және ... ... мен тұтынуға байланысты ... ... ... ... қорларымен қамтамасыз етілуі оны өндірудің
жылына шамамен 3 млрд. тонна көрсеткіші қалыпты қалатын болса, тек 45 ... ... ... ... ... ... алға басу ... энергия көздерін одан әрі зерттеу және қолдану орын алса, бұл ... ... ... ірі ... ... АҚШ бар. Оның ... 9,8%
құрайды. Ал дәлелденген мұнай қорлары құрылымында (139, 66 млрд. тонна) ең
елеулі бөлікті ОПЕК ... ... ол ... тең. ... бассейніндегі
болжамданатын мұнай қорлары әлемдік деңгейден шамамен 5% деп ... c. 270]. Таяу ... ... және ОПЕК ... ... ... әсер ... Ол экономикалық күйзелістің болуына ықпалдаса алады.
Әлемдік қауымдастықтың қалыпты қызмет етуі ... ... ... болып келеді.
Отын-энергетикалық кешеннің тұрақты түрде ... ... ... ... анықтайды. Энергетикалық ... ... ... пайдалану, энергетикалық тиімділікті арттыру
және экологиялық жағынан таза технологияларды ... кез ... ... ... ... және ... істеуінің басты ұстанымдары
болып табылады. Энергетикалық әлеуеттің болуы мемлекет ... ... ... жағдайдың өсуіне алып келеді. Алайда, ондай байлықты
иемденуде ойланыстырылған саясат жүргізілу ... ... ... ... ... ... етуі жаһанды
проблемаларға бейімді ... ... және ұзақ ... ... ... ... Ол инвестицияларды ынталандыруды азайтады,
халық кірісінің өсуін бәсеңдетеді және әлеуметтік ... ... және ... ... пен ... және ... ... саясатының маңызды бағыттарына жатады.
Мемлекеттің әлемдік энергетикалық нарықтардағы рөлі көп жағдайда, оның
геосаяси ... ... ... ... кешен қаржылық
жағынан тұрақты, экономикалық ... және тез ... ... сай ... ... кадрлармен және жоғары
технологиялармен жабдықталған сипатта болуы тиіс.
Көмірді өңдеу де отын-энергетикалық ... көне ... ал ... ... ... ... ... бірі болып табылады
және ол адам қызметінің әр түрлі салаларын электрификациялау қажеттілігімен
түсіндіріледі. Жалпы алғанда, әлемдік электр ... 2020 ... ... және халық санының өсімінің қарқынымен сәйкес келетін қарқынмен
дамиды деп күтіледі. Электр энергиясының өндіріс ... ... ... атом энергиясының үлесінің бірдей азаюындағы табиғи газ ... ... ... ... және ... жанданатын энергоресурстардың
рөльдері дерлік өзгермейді.
Адам саны 2030 жылға ... 8,2 ... ... ... Мұнайға деген
бағалардың тербелістері сұраныс пен ... ... ... ... болады. Мұнда мұнайдың стратегиялық қорлары, мұнай
компаниялары арқылы жасалынатын әр түрлі спекулятивті қаржы операциялары ... рөл ... Ол ... ипорттаушы елдердің, әсіресе АҚШ-тың
мүдделері үшін бағалардың тез арада тербелуіне алып келеді.
Энергияны тұтыну әр ... ... ... ... еді. ... ... өсуі ... тұтынудың ұлғаюымен сипатталады. Мұнай қазіргі
заманда ең бағалы стратегиялық тауар. Оның қайнар көздері, ... ... ... ... оған ... орнату жаһандық саясаттағы
мәселелердің біріне айналды. Егер әлемдегі мұнайды ... және ... ... сақталса, 2018 жылға қарай мұнай тұтынудың жылдық
көрсеткіші 3 ... ... ... ... ... ... 2030 жылға қарай әлемдік барланған мұнай қорларының ... ... ... ... ... ... жаңа ... салу әр елдің
мүддесін қозғайды. Алайда, оны жүзеге асыру қиыншылыққа әкеп соқтырады.
Мәселен, ... ... ... пен қайшылықтар, мемлекеттік
шекаралардың, ... ... мен ... стратегиялық мүдделердің
кедергі келтіруі және т.б факторлар. Сондықтан ... ... ... көп ... ... етеді, құбырлар өтуге қиындық
туғызатын жерлерде салына бастайды. Жалпы ... ... ең ... ... бірі ... ... XXI ... бірінші төртжылдығында энергоресурстарды
тұтынудың құрылымында келесі сипаттар ... деп ... ... ... ... ... ... 2030 жылға дейін бір
жарым ретке үлкеюі, ондағы күтілетін өсімнің ... ... ... ... ... тиесілі болады;
• көмірсутегі отынның энерготұтыну құрылымындағы сақталынатын
артықшылықта болуы (мұнай және газ);
• табиғи ... ... ... ... ... ... ... басқа салалардың тұтынуды көбейтуіндегі мұнай
тұтынуының өсімінде ... ... ... және ... іс ... ... ... қауіпсіздік» термині XX ғасырдың 70-ші жылдары ... ... ... ... мен ... ... конъюнктурасының дамуының тұғырнамасы аясында мемлекеттердің, оның
ішінде негізінен Батыс елдердің ұлттық мүдделерінің қауіпсіздігіне қатысты
қауіп-қатерлерді айқындау ... ... ... ... ... ... деп – ... күш-қуатты арттыруға
қажетті энегоресурстарға еркін қол жеткізу» деп түсінеді [67]. Сондықтан да
«Олжа» кітабының авторы Даниел Ергин энергетикалық ... ... ... ... мен үздіксіз ұсыныстармен қатар, жаһандық
энергетика нарығындағы тұрақтылық, АҚШ-тың мұнай ... сол ... ... ірі ... де ... қарым-қатынаста
болуы, негізгі мұнай кендері мен оларды тасымалдау жолдарын қорғаудың
көпжақты шараларын ... ... ... мен ... ... қатысты халықаралық зерттеу жобаларын жасау секілді негізгі
принциптерін ... ... ... ету ... ... басымды бағыттарына жатқызылды. Жалпы бұл терминнің ... ... ... ... себебі онымен байланысты әр түрлі
проблемалар бар. Мәселен, ... ... ... және ... әр ... ... ... әр түрлі болуы
энергоресурстар үшін күресті күшейтеді және әлемдік нарықта ... ... ... және ... ... әсер ... Ел ... тұрақсыздық, қаржылық дағдарыс, энергия көздерінің ... ... ... ... және ... ... - ... барлығы орын алған жағдайда,
энергетикалық қауіпсіздікті ... ... ... ... экономика мен
саясаттың тұрақты түрде өзгеріп отыратындығын ескеріп, магистральды мұнай
және газ ... ... ... ... ... ... тиянақты түрде жан-жақты зерттеуді талап етеді.
1970-ші жылдардың ортасындағы әлемдік энергетикалық дағдарыс және ... және ... ... ... халықаралық қатынастарда және
жаһанды саясатта ... ... ... ... ... ... қамтамасыз ету, түптеп келгенде, мемлекеттік
басқарудың тиімділігін көрсетеді. Мұндағы маңызды мәселелер қатарына жан-
жақты және ... ... ... инфрақұрылым құру, энергетикалық әлеуеті
бар елдердің экспорттарын одан әрі дамыту, тұтыну ... ... ... ... жолдарын түрлендіру ... ... ... ... және ... ... ... сүйенуге әкеліп соғады. В. Дэвид және Л. Юэнің
пікірлері бойынша, ... ... ... ... ... ... түрде жабдықтауды білдірсе, енді ол ауқымды түсінік
болып түсіндіріледі, яғни энергоресурстарға қатысы бар ... ... ... [68].
Энергетикалық қауіпсіздік түсінігіне энергетикалық ресурстарға қол
жеткізу мүмкіндігі ... және ол ... ... күш қуатын арттыруға
әсер етеді. Энергия көзінің өнімдерін иемденетін нарықтың тұрақтылығы, яғни
экспорттаушы және импорттаушы ... ... ... ... ... ететін жеткізілімнің әр түрлілігі - осының барлығы
энергетикалық қауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін ... Ол өз ... ... ... және жалпы халықаралық қатынастардағы
тұрақтылықтың сақтауына ықпал ... Оған ... ... ... ... ... халықтың тұрмыс жағдайы сапасының жақсаруын да көздейді.
Энергоресурстарға деген ... ... және ... да ... ... ... ... әсер етеді. Ол өз кезегінде
ұлттық энергетикалық қауіпсіздік ... алып ... ... ОЭК
мемлекеттің энергетикалық қауіпсіздігінің негізгі бөлігі. Энергетикалық
фактордың әлемдік ... ... өте зор. ... көп ... және ... азаюы кезінде, энергия көздері, оның ішінде
мұнай маңызды сыртқы ... ... ... ... экономикалық қауіпсіздік шеңберінде ұлттық энергетикалық
қауіпсіздік түсінігі ... Оның мәні өмір ... ... ... ... ету және оған ... мүмкін
болатын қайшылықтар мен келіспеушіліктерден мемлекет ... ... ... ... рөлі зор, ол мемлекеттің энергетикалық
қауіпсіздігінің басты құраушысы және ... ... ... ... ... ... ... жетеді. Жалпы энергетикалық фактордың
әлемдік саясаттағы алатын орны да үлкен. Энергоресурстарды ... ... ... олардың қорларының тез арада азаюына ... ... ... ... ... ... ұлттық нарықтарға
энергетикалық тауарларды үздіксіз жеткізуге бағытталған.
Жаһандану және интеграция сияқты үдерістер әр мемлекетті энергетикалық
қауіпсіздіктің ... ... ... ... ... ... кез
келген мемлекеттің дамуы оның экономикалық жағдайына байланысты екендігі
әсіресе белгіленеді. Энергетикалық ресурстарды иемдену және оларды ... ... ... ... ... ... тұр. Егер әлемде дамудың
геоэкономикалық ... ... ... ... онда ... ... бар салаларға айналады. Сонымен энергетикалық қауіпсіздікті
қамтамасыз ету ... ... ... құрамдас бөлігіне жатқызуға
болады.
Энергетикалық дипломатияның маңызды сипатына ... ... және ... ... ... арасындағы
тығыз өзара әрекеттестік, сонымен қатар олардың халықаралық ... ... ... ... ... ... және әлеуметтік
дамуының негізі ... ... ... ... ... ... ... тек ұлғая түседі. Мәселен, 2000 жылы 9 млрд. тоннадан 2020 жылы
13 млрд. тоннаға ... [52, c. 262]. Оның ... ... мен ... ... ... ... мәселелерді қамтиды. Олардың
ішінде энергия көздеріне деген қол жетімділік, тұтынушыларды ... ... ... ... ету, ... ... және
электр энергиясын тасымалдау жолдары, атом энергетикасын ... бар. ... бұл түрі ... саясаттың бір бөлігіне кіріп,
энергетикалық салада мемлекетаралық қатынастардың дамуына ... ... Ал ... ... жаһандану үдерісі энергетикалық дипломатиядағы
проблемаларды өзара байланыстырып, оларды шешу мәселелерін әлемдік деңгейге
шығарады.
Энергия ... өмір ... және ... экономикалық және материалдық
әл-ауқат деңгейін қамтамасыз ететін негізгі қайнар көздерінің бірі болып
табылады. ... ... ... ... әр ... ... жасайды. Оған экономикалық өсудің ... ... ... ... бір мемлекеттер немесе топтардың энергетикалық
саясаттарының тиімділіктері және т.б. жатады. Оның ішіндегі ... ... ... орын ... ... ... және ... жағынан дамуына әсер
ететін маңызды қозғалтқыш күш болып саналады. Энергияға деген сұраныс
алдағы екі он ... ... 2%-ға ... ... ... әлемдік сұраныс
2000 жылы 9 млрд.-ты құраса, 2020 жылы 13 млрд. тоннаға ... ... c. 263]. Оның ... астамы мұнай және газбен толтырылады. Ал ... ... ... ... ... жататынын естен
шығармау керек. Бұл ... ... ... ... ... бағалар мемлекет экономикасының бәсекелестік
қабілетін бағалағанда ... ... Оны ... ету ... ... ... қауіпсіздіктің ажырамас бөлігі болып табылады.
Әлемдік қауымдастық энергия ... ... ... ... ... ... ... ерекше рөлін мойындап,
энергетикалық дипломатияға орын ... ... ... ... ... ... ғана ... үшін қажет
еткізбей, мемлекеттер арасындағы жаңа ынтымақтастыққа, жаңа келісімдерге
жол ашылу керек.
Бүгінгі ... ... ... ... ... 1,5-3,0 ... шамасында
ғана, ондағы өсім шағын кен орындардың ашылуымен және ... ... ... ... ... ... ... тиімді пайдаланудың
көрсеткіші болып энергияның сыйымдылығы саналады. Мәселен, ... ... ... ЖІӨ бірлігін әзірлеумен сәйкестендіріледі. ЖІӨ
энергия сыйымдылығының ... ... ... ... ... тыс ... ... Алдағы уақытта бұл бағыт өз ... және оған ... ... ... ... ... қатаң еткізу
ықпалдасады. Мысал ретінде 2005 жылы АҚШ-та қабылданған ... ... ... ... ... Ол ... ... жөнінен
стандарттарды қатаң еткізіп қана қоймай, энергияны сақтайтын технологиялар
мен құралдарды ... ... және ... салық салу бойынша
жеңілдіктерді қарастырады.
Мұнай мен ... ... ... иемденетін мемлекеттер, тек онымен ғана
қанағаттанбай, энергетиканы саяси және экономикалық ... ... ... ... ретінде қолдануға тырысады. ... ... ... ... ... сақтау факторымен санасып,
дәстүрлі отынды тұтынуды және оған деген тәуелділікті азайтудың әдістерін
қарастырып жатыр.
Кейбір халықаралық құжаттарда ... ... ... ... азайту
сияқты мәселелер белгіленген. Киото хаттамасында ... ... ... ... ... көзделеді. Онда алғашқы энергия көздерін (АЭК),
әсіресе көмірді тұтыну азаяды. 2006 жылы АҚШ ... ... ... ... 2030 ... қарай АЭК тұтынудың көлемі 77%-ға үлкеюі мүмкін.
Ондай болжам мұнай тұтынудың жоғары қарқынды жыл ... ...... газдікі – 0 ,7% есепке алынды [69, с. 19-20]. ... XXI ... ... ... өзін ... энергия көздерімен қамтамасыз ету
проблемасымен кездеседі.
Бірқатар мемлекеттердің қайта жанданатын энергия көздерін қолдану және
атом энергетикасын дамыту ... ... ... ... аралығындағы АЭК тұтынудың құрылымында мұнай, газ және ... ... ... үстемдік етіп қалады. Олардың ... ... ... ... ... болады. Мұнай тұтынудың
үлкен көлемдері Оңтүстік-Шығыс Азия және АҚШ ... ... ... АҚШ ... ... ... жөніндегі Әкімшіліктің мұнайдың
болжамданған қорлары 30 млрд. тоннадан астамын құрайды, алайда ... ... ... ... ... энергиясы экологиялық жағынан таза және пайдалануда ... ... ... Ол ... әр түрлі салаларындағы
ғылыми-техникалық дамудың және қоғамның ақпараттануының маңызды элементі.
2030 жылға дейін ... ... ... және ... тұтынудың ұлғаюы орын алуы мүмкін. Осы ... ... ... ... атом энергиясын қолдану 2000-шы жылмен салыстырғанда
200 млн. т. у.т. 1250 млн. т. ... ... ... [69, с. 26]. Бұл ... ... ... реакторлардың қауіпсіздігі проблемасын шешу,
өнеркәсіптік ... ... салу ... ... байланысты
болады.
Әлемдік экономикадағы өсім, халықтың саны мен әлемдегі қолданылатын
энергияның түрлері мен ... ... ... ... ... ... ... халық санының көбеюі экономикалық өрлеуді көздейді, яғни адам
өмірінің сапасын жақсартуға ... ... ... ... ... 2005 жылы Жер шарындағы адамзат саны ... 6,4 ... ... таңда орын алатын әр түрлі аурулар, аштық, ... ... және ... халық саны азаяды және кейбір аймақтарда туу ... ... 2005 ... 2030 жылға дейінгі аралықта туудың орташа жылдық
коэффициенті 1% ... деп ... [70]. ... көрсеткіш аз болғанымен,
оның нәтижесінде 2030 жылға қарай халық саны 8 ... ... ... ... әлемде бүгінге қарағанда миллиардтан астам көп энергияның
тұтынушылары пайда ... 2030 ... ... ЖІӨ ... өлшенетін әлемдік
экономикалық өндірісінің тұрақты өсуі ықтимал болады, ... ... ... ... ... арқылы орташа алғанда жыл сайынғы
3%-дық көрсеткіш. Халық ... өсуі мен ... ... ... деген әлемдік деңгейдегі сұраныстың орта шамада
жылына 1,2% деп ... бір ... ... өткеннен соң әлемдік энергоресурстардың құрамы
бірқатар факторлардың әсерінен өзгереді, олардың ішінде технологиялардың
дамуы, баға мен қол ... бар. Кез ... ... ... ... ... ... энергия көздері сияқты салаларды да
дамытуға ниет білдіреді. Алайда жаңа энергоресурстар ... ... ... жаһанды түрде алмастыру үшін көп уақыт
қажет. Сонымен қатар, қаржы салу мен озық ... ... ... алу ... ... энергетикалық стратегиясының басты бағыттары мен
құралдары
Еуразия халықаралық бейбітшілік пен тұрақтылықты сақтайтын аймақ, ал
Орталық Азия ... ... ... ... Қазақстан болса,
байланыстырушы, көпір сияқты мемлекеттерді байланыстырып жатыр. Еуразия
Азия және Еуропа ... ... ... бар аймақ деп саналады. Хэлфорд
Маккиндердің геосаяси тұжырымдамасына сәйкес, Еуразияның орталығын бақыла
алатын кез ... ... ... ... ... ... ... етуге мүмкіндік алады.
Қазақстан әлемдік энергетикалық жүйеде едәуір орын алады. Ол әлемдік
ресурстардың елеулі бөлігін ... ... газ, ... және уран ... ... ... Көмірсутегі қорлары бойынша әлемде сегізінші және ТМД
елдері ішінен екінші орын ... ... ... ... мұнай
қорларының шамамен 3,3%-ы және әлемдік газ қорларының 1%-ы ... ... ... ... ... Каспий теңізінде
орналасқан, яғни ол 13-18 ... ... ... ... ... және ... арқылы Қазақстан жоғары экономикалық өсімге қол
жеткізді. 2000-шы жылдардағы көрсеткіш 10%-дан да асып ... ... ... кіріс беруі жан-жақтан нинвестициялардың тартылуына жол
ашты. 2006 жылғы мәліметтерге сәйкес, көмірсутегі ... ... ... ... ... 142 компаниялардың ішінен, 74-і отандық, 20-
сы бірлескен және 48-і шетелдік болып ... ... ... ... мен ... ... саласына 40,6 млрд. доллар инвестиция салынды және ол
осы уақыт ішінде 11 ... ... ... ... ... 99 элементі бар екендігі
анықталды. Бүгінгі таңда 493 кен орындары белгілі және олар 1225 ... ... ... [71, c. 149]. ... ТМД ... ... қоры бойынша екінші, газ және көмір қорлары ... ... ... ... ... ... және көмірді өңдіруден екінші болып
саналады. Әлемдік уран қорының 25%-ы ... ... ... ... ... қорлары бойынша ... ... ... ... тең ... ... ел ... негізін құрайды.
Каспийде дәлелденген мұнай қоры әлемдік көмірсутегі қорларының шамамен 4%-
на (4 млрд. т.) тең. ... ... 30 ... т. деп айтылады.
Анықталған мұнай қорына келетін болсақ, ол 30 млрд. баррель, ал газ 3 ... метр деп ... ... ... ... ірі ... ... қатарына жатқызады. Каспий шельфінде 124 ... қоры бар деп ... Жас ... ... сондай әлеуетін дұрыс
пайдаланып, үлкен жетістіктерге қол жеткізуде. ... 2005 ... ... ... мұнайдың миллиардты тоннасы өндірілді [71, c. 149].
Қазіргі уақытта Қазақстан экономикалық ... ... ... ... кеңістіктегі ұстанымдарын нығайту
болып табылады. Қазақстан ... ірі ... ... ... ... мемлекет бюджетінің 25%-ын құрайды. ... ... ... ... өсу ... ... 2000 жылмен салыстырғанда көмірсутегі ... ... ... және 2008 жылы 70,6 млн. ... ... ... [72]. Сондағы 80%-дан
астам көмірсутегі ... ... ... ... ... ... ... ескере отырып, көмірсутегі экспортының
бағыттарын жоспарлағанда ... ... ... және құбыр
жүйелерін қолданудың максималды тиімділігіне сүйенеді.
ҚР энергетика Министрлігінің басшысы Сауат Мыңбаевтың болжамы ... ... ... ... өңдеудің көлемі 100 млн. ... ... ... оның көп бөлігі экспортқа жіберілетін болады. Табиғи газ ... ... ... ... ... Ол ... негізгі экспорттық тауарларының
бірі бола бастады. 2010 жылға қарай газды өңдеуді 40 ... ... ... ... 15 ... ... метрге дейін өсіруді жоспарлап отыр [73].
Қазақстанның аумағы бағам бойынша мұнайлы алғашқы он елдің қатарына
қосарлық мұнай мен газ кен ... бар. ... ... таңда ең құнды
стратегиялық тауар болып табылады. Бүгінде Қазақстан Республикасының мұнай-
газ секторы ел ... ... ... біріне айналды. Қазақстан
– 2030 стратегиясында негізгі үш бағыт айқындалған. Олар:
• қорларымызды жедел әрі тиімді пайдалану үшін үздік ... ірі ... ... ... ... ... компанияларымен ұзақ мерзімді әріптестікке
бару;
• мұнай мен газ экспорты үшін құбыр арналарының жүйесін ... ... ... арналары көп болғанда ғана тұтынушыдан баға
жөнінен кіріптарлықты жою;
• отын ресурстарын пайдалану ... ... ... ... ірі ... мүддесін Қазақстанға, оның
әлемдік отын өндіруші ретіндегі рөліне бағыттау.
Қазақстандағы мұнай және табиғи газ кен ... ... ... Мұнай құбырлар арқылы Эмбиннен Гурьев және Орскке, Өзеннен
Шевченко және Поволжье – ... ... ... ... ... Тенгіз және үлкен Патшалық мұнай кен орындарының ашылуымен Батыс
Қазақстан (Батыс ... ... ... ... ТМД ... ... орынға шықты. Мамандардың бағалауымен, 2010 ... ... ... ... 170 млн. ... ... өсуі ... (бүгінгі
таңда 32 млн. тоннаға дейін өндіріледі) және оның ... ... ... ... Батыс Қазақстандағы және Арал теңізі ауданындағы газ
кен орындардағы табиғи газдың үлкен көлемде өндірілуі кезінде республиканың
батыс және ... ... газ ... ... ... ... ... өңдеу және мұнай-химия өнеркәсібінде мұнай
өнімдері, минералды тыңайтқыштар, сары фосфор, ... ... ... т.б. ... ... ... ... зауыттар жұмыс істейді. АҚШ
энергетика департаментінің есептеулері бойынша, Каспий теңізінің ... ... ... ... 500 мың баррель, ал 2020 жылға қарай күніне 5 ... ... ... бар, ол ... бар ... ... түседі [74].
Қарашығанақ кен орны әлемдегі ең үлкен мұнай-газ конденсат ... бірі ... ... Ол Қазақстанның солтүстік-батыс бөлігінде
орналасқан және оның алып жатқан ауданы 280 шаршы ... ... ... 9 ... ... ... және 48 ... текше футпен
бағаланады. Қазіргі таңда шығарылған көмірсутегі қорларының 7-8%-ы ғана
өңделді (Қосымша, Кесте 1). ... кен орны алыс және ... ... ... ... ... 1997 жылдан бастап ... ... Б.В.» (ҚПО) ... ... оны іске қосу ... ... ... Оның құрамына төрт танымал халықаралық
мұнай-газ компаниялары кіреді: 32,5% ... ... кен ... ... ... ... және Эни, 20% ... бар Шеврон және 15% үлесті
иемденетін Лукойл.
Бүгінгі таңда Қарашығанақта 85 ... және 15 ... ... ... ... ... саны 354. ... көмірсутегі шикізаты және оны
технологиялық талаптарға сәйкестендіру ... үш ... ... ... ... 2000 ... созылған құбырлар, барлық негізгі
өнеркәсіптік объектілерді байланыстыратын және көмірсутегі ағындарын тиімді
түрде ... ... ... жылы ... ... ... «өнімді бөлісу
туралы соңғы келісімге» қол қойды. Оған ... ҚПО 2038 ... ... ... ... жауапкершілігіне ие. Барынша пайда табу үшін кәсіпорын ҚР-мен
халықаралық тәжірибемен бөліседі. Келісімге қол қойылғаннан бастап ҚПО ... ... 14 ... ... ... ... ... өсімге қол
жеткізу үшін ең озық өнеркәсіптік ... ... елді ... алыс ... байланысты, өндірілген
көмірсутегі экспортқа жіберіледі. 80% сұйық көмірсутегі тұрақтандырылған
мұнай түрінде әлемдік нарыққа жіберіледі. Маршрут КҚК ... Қара ... және ... ... Новороссийск пен Балтық теңізіндегі
Приморскке жетеді, сонымен қатар, басқа да еуропалық ... ... ... ... ... ... арқылы Ресейге экспортталады.
Қашағанда шығарылатын мұнай қоры 7-9 млрд. ... ... ... ал ... ... – 36 ... ... эквивалентіне (4,92 млрд.
тонна) дейін бағаланды. Қазақстандық геологтар кен орынның шығарылатын
қорлары 21,6-23,4 ... ... ... ... ... ... мүмкін
екенін жариялады [3, б. 128]. Қашағанда көмірсутек шикізатының орасан
қорының табылуымен Қазақстан өз ... жаңа – ... ... жұмыстарын
жүргізу бетін ашты. Каспий теңізінің қазақстандық қайраңынан зор кен
орнының ... ... ... ... ... нарығында шын
мәніндегі таң қаларлық оқиғаға айналды.
2002 жылғы 20 ақпандағы №811 ... ... ... ЖАҚ ... оның ... құрылтайшысы ретінде ел үкіметі іс-
қимыл жасады. Жаңа ұлттық ... ... ... ... ... кәсіпорындары «Өзенмұнайгаз», «Ембімұнайгаз» және
Қазақстан ... ... ... ... әр ... ... үлестері;
«Мұнай мен Газ тасымалы» ... ... ... ... және «ҚазТрансГаз» көлік кәсіпорындары;
еліміздің үш мұнай өңдеу зауыттарының бірі – Атырау мұнай өңдеу зауыты ... ... жылы ... ... және газ ... ... 70,6 млн.
тоннаны құрады, бұл ... ... ... 5%-ға ... ... және ілеспе газды өндіру 2008 жылы 33,5 ... ... ... яғн өсім 2007 жылмен салыстырғанда 13,1%-ға тең (Қосымша,
Кесте 2). 2009-2014 ... ... ... және газ ... ... ... кен ... жобаларын іске асыру есебінен, сондай-ақ
Қашаған кен орнында ... ... ... ... ... ... көлемін ұлғайту мұнай-көлік инфрақұрылымын дамытуды талап етеді.
Экспорттық ... ... құру және ... ... жөніндегі жұмыс
өзекті болып табылады. Каспий ... ... ... ... ... ... ... дейін, оның ішінде ҚР бойынша жылына 50 млн. ... ... ... ... мұнай құбыры (Ескене-Құрық мұнай
құбырының өткізу қабілетін бастапқы кезеңде ... 23 млн. ... ... 56 млн. тоннаға дейін ұлғайтып) мен Транскаспий жүйесін қамтитын
Қазақстан Каспий ... ... ... ... ... ... ... [72, б. 184-185].
Бейнеу-Шымкент газ құбырын салу ... ... ... ... ... ... және елдің газ өндіретін
батыс өңірлерінен ... ... газ ... ... ... ... Жалпы алғанда Қазақстан ішкі және ... ... ... көп векторлы принциптеріне сүйене отырып, табиғи
газдың транзиті мен экспорттық жеткізілімі ... ... ... бағыттарды дамытуға ұмтылады. Газ тасымалдау саласындағы нормативтік
базаны жетілдіру мақсатында газды тұтыну, коммерциялық ... ... ... баға белгілеу процестерін мемлекеттік реттеу жолымен
сұйытылған газды тұтынушылар мен өнім ... ... ... ... ... ... ҚР Үкіметінің 2003 жылғы 11 маусымдағы № ... ... ... көмірсутек газын жеткізу, тасу және
пайдалану ережесіне өзгерістер мен ... ... ... ... ... 40 млрд. баррельді құрайды. 2009
жылы өңделген мұнай және газ конденсаты - 76,5 млн. ... ... ... млн. ... ... 2015 ... қарай мұнай өңдеудің болжамдары шамамен
100 млн. тоннаны құрайды. 2009 жылы 12,1 млн. ... ... ... өңделді
[75]. Жалпы Қазақстанда 200-ден астам мұнай және газ кен ... ... ... ең ... Қарашығанақ, Қашаған және Теңгіз. Каспий ... (КҚК) ... ... - ... 30,5 млн. тоннаға жуық. 2009
жылы КҚК ... 28,1 млн. ... ... ... Ол ... мұнайдың 40%-ына тең. Шымкент пен Атырау ... ... және ... ... зауыттарымен 2009 жылы 4 млн. тонна
мұнай өңделді.
Қазақстанда анықталған мұнай қоры әлемдегі жалпы қордың 3,2% ... ... ... ... ... ... ... 73 жылға жетеді және
ондай көрсеткішті Таяу ... ... ... ... Қазақстандық газ
қорлары 2,0 трлн. текше метрді құрап, ... және ... ... ... 85%-ы ... ... мен газ ... орын алады [76].
Американдық мемлекеттік департаменттің мәліметтеріне сүйенсек (2001 ж.),
алдағы он жылда Қазақстан әлемнің ... ... ... ... Ал ... ... ... кен орнындағы мұнай қорының көлемі АҚШ-та
бар мұнайдан да көп. Соңғы он бір жыл ... ... ... ... 1997 жылы 3,433 ... ... 2007 жылы 3,953 ... тоннаға дейін
өсті. Сол кезеңде мұнайды шығару да 3,46 ... ... 3,906 ... ... ... ... жылдан бастап Қазақстан 25 жыл ішінде 100 млн. ... ... ... ... ... деп ... жылға қарай 170 млн.
тоннаға жетеді, оның ішінде 150 млн. экспорттқа кетеді деп те болжамданады
[78, c. 63]. ... ... ... ... ... ... алатын және
батыс мемлекеттері экономикасының жұмыс істеуіне үлес ... ... ... ... ... ... өсіп ... Қазіргі
уақытта қазақстандық мұнай әлемдік нарыққа бірнеше құбырлар арқылы
жеткізіледі. ... ... ... ... ол ... Қара ... ... (жылына 32 млн. тонна, кеңею
көзделсе 2011 жылы 58 млн. тонна), кеңестік құрылыста жасалған құбыр ... (15 млн. ... ... ... 25 млн. ... дейін), Атасу-
Алашанькоу құбыры (Қытайға 10 млн. тонна мұнай тасымалданады [78, c. 65].
Мұнай экспорты үшін ... ... ... ... және одан ... ... ... жеткізілетін жол да қолданылады.
Қазақстандық электр энергетикасы туралы айтатын болсақ, оның негізін
Қарағанды және Екібастұз ... ... ... ... кен ... негізінде бірқатар қуатты электр станциялардың
құрылысымен бірге (Екібастұз ГРЭС-1, ... және ... ... ... ... ... ... бірін салу жүріп жатты. Бүгінгі
таңда Қазақстанда ... ... ... ... ... ететін шетелдік инвестицияларды тарту арқылы энергетикалық
жобалар әзірленіп жатыр.
Қазақстанның электр энергетикасын дамыту және экологиялық ... ... ... бірі ... энергетика ресурстарын
пайдалану болып ... ... ... ... ресурстарының
әлеуеті (су энергиясы, жел және күн ... аса ... ҚР ... ХДП ... ... тыс XII ... ... дамуы біздің болашағымыз үшін» сөйлеген сөзінде
маңызды бағыт жаңартылған энергия көздерін желдің күші мен күн ... ... ... ... ... атап ... ... аумағы
үшін жаңартылатын энергия көздерінің мынадай түрлері: шағын су ... күн жылу және ... ... ... ... ... жел ... неғұрлым перспективтілі. Жаңартылған энергия
көздерін қолдау бойынша бірнеше шараларды көздейтін «Жаңартылған энергия
көздерін пайдалануды қолдау ... ҚР Заңы 2009 жылы 4 ... ... әлем ... ... энергия көздерін пайдалану өсіп келеді.
2004 жылы Қазақстандағы мұнай өндіруді көлемі 59 млн. т., 2005 жылы ... т., 2010 жылы 118 млн. т. ... 2015 ... ... 130-180 млн. ... және 40-45 ... ... метр газ өндірудің көлемдеріне жетуі мүмкін
[79]. Қазақстандық негізгі мұнай қорлары он бес кен ... ... ... ... ... ... 50%-ы бар, Жетібай, Өзен, Кенқияк,
Жаңажол, Әлібекмола, Орталық және Шығыс ... ... ... Қарашығанақ, Құмкөл, Қаламқас, Королевское және Кенбай. Шамамен
60 % бос газдың көбісі Қарашығанақ жерінде орналасқан. Мұнай-газ ... ... ... және ... өндіру және барлауды
жүргізетін компаниялар консорциумдары жұмыс істейді. 2004 жылы ... ... ... саны 5,5 ... ... ... ... Консорциумы басты құбырлардың бірі ... ... ... қазақстандық мұнай әлемдік нарыққа шығарылады. Мұнай құбыры Теңгіз
кен орныннан басталып, Атырау және ... ... ... Қара ... орналасқан мұнай терминалдарына дейін жетеді. Ал
Бейнеу-Шымкент магистральді газ құбырының салынуы республиканың ... ... ... ету, ... ... ... тұрақты жұмыс
жасауына әсер ету, тұтынушылар үшін газдың көлемі және бағаларын реттеу
сияқты ... ... ... ... ... ... ... жылдарға арналған Қазақстан Республикасының индустриалды-
инновациялық ... ... 2003 ... 17 ... ... ҚР
Президенті Қаулысымен бекітілді.
Каспий бассейніндегі байлықтардың ... ... 2000 жылы ... ал
2002 жылы Қаламқас-теңіз кен орындарының ашылуын ... ... ... және Арал ... ... ... ... және Орталық
Қазақстандағы терең жатқан кен орындар энергетикалық ... ... ... келтірмейді. Қарашығанақ және Теңгіз кен орындарының
әлеуетін ашып өсіру үшін қажетті инфрақұрылым қажет.
2005 жылы ашылған ...... ......... ... Өзен – ... Павлодар – Шымкент, Атырау – Самара, Қарақойын – Құмкөл,
Теңгіз – ... ... ... ... ... болып табылады.
Газ құбырларына келетін болсақ, олар келесі маршруттардан ... ... ... ............ Оренбург – Батыс шекара
(«Союз» желісі), Окарем – ... ...... ... Азия – Центр,
Макат – Атырау – Солтүстік Кавказ, Бухара – ... ...... Өзен ... ... – Кенқияқ – Құмкөл және Ақтау – Баку – ... ... ... әлі жоба ... ... ... үш ... өңдейтін зауыты бар. Олардың бір жылдағы шығаратын
мұнай өнімдеріне деген өнімділік күштері жоғары болып табылады. ... 7,5 млн. т., ... 6,5 млн. т., ... 4,5 млн. т. ... қайта
өңдейтін үш зауыттың жылдағы көрсеткіштері де әсерлі - Қазақ 1,5 ... ... ... ... ... метр және ... 1,2 млрд. текше метр
құрайды [80].
Ұзындығы 1800 километрге жететін «Түрікменстан-Қытай» газ құбырының 1300
километрі ... ... ... ... Қытай мұнай құбыры да
өз жұмысын бастады. Мұнайды өңдеу бойынша біздің республикамыз ТМД ... ... ... ... ... ... 2009 жылдың соңына қарай 76
млн. тонна мұнай өңделді [71]. Алдағы бес ... ... ГЭС, ... ... ... сияқты электр энергетикалық станциялары іске қосылады.
2014 ... ... ... ... үш ... ... қайта қалпына
келтіріледі. Астанада үш жаңа ... ... оның ... ... ... ... табылады. Ол жаңартылған энергия көздері, жаңа
технологиялар мәселелерімен айналысады. Шикізат саласына 10 ... ... ... ... ... ... кешенін, орталық,
солтүстік, оңтүстік пен шығыста атом өнеркәсібін дамыту керек.
«Белгілі академик П.Л.Капица ... егер ... ... айырылатын болса, олардың материалдық жағдайы төмендей түседі.
Отын-энергетикалық кешеннің (ОЭК) ... ... ... ... ... ... ... мәлім [71, c. 150]».
Президент Н.Назарбаев ұсынған «Қазақстанның әлемдегі 50 бәсекеге қабілетті
мемлекеттердің қатарына кіру стратегиясында» ОЭК ... ... ... өңдеу арқылы ел ішіндегі және әлемдік нарықтарды ... тура ... ... Қазақстанның соңғы жылдар аралығындағы экономикалық
жетістіктері ОЭК салаларының дамуымен ... ... ОЭК ... барлық қаражатының 30%-дан жоғарысы және ... ... 54,5%-ы ... болып келеді.
Өнеркәсіп өндірісінің құрылымында ОЭК салалары ... ... ... ... ... ... ... өндірісіндегі
өнімдердің жалпы өсімі 51,5% болды. Ондағы ОЭК салалары өнімдерінің өндіріс
өсімі 62,3%-ды құрады. ... ... ... ... ... әсер ... ... экспорттау да дамып жатыр. 2001-2004 жылдар ішіндегі
өсімнің саны 272,9%-ға ... ... ... ... шикі ... 14,5 ... ал табиғи газ 24,5 ретке жоғарылады. Сонымен ... ... ... ... ОЭК ... 4,3 ... ұлғайды. Өнеркәсіп
өндірісінің жалпы көлемінде басты орынды мұнай-газ кешені алады, яғни ОЭК
өнеркәсіп өндірісінің жалпы көлемінен 84,6% ... ... ары ... дамуы 2003-2006 жылдарға арналған ... ... ... ... ... Ол ... даму
Стратегиясы және 2003-2015 жылдарға арналған Қазақстанның индустриалды-
инновациялық даму Стратегиясына ... ... ... ... арасында жетекші орынды шикі мұнай, табиғи газ және
газ ... ... ... ... өндірісінің құрылымында ОЭК
салаларындағы шикі ... және ... газ ... - 78,1%, ... ... - 7,2%, ... шығару - 1,8%, басқа да өндіріс - 12,9% орын алады.
Сонымен республикадағы ОЭК ... ... ... өсімі, көбінде
мұнай-газ саласының дамуына байланысты болады [71, c. 151].
Мұнайды қайта ... ... ... ... ... ... ... компанияларды және олардың менеджментін күшейту, бірлескен жобаларда
ұлттық ... ... ... құнды қағаздардың әлемдік нарығында
белсенділік көрсетіп, ... ... ... ... ... ... қарастырылу тиіс. АҚШ Энергетикалық ақпараттық агенттігінің (ЭАА)
мәліметтері бойынша, Қазақстанның қоры 9-17,6 млрд. барр. құрайды. ... ... ... ... ... 1,0 млн. ... ... Қазақстан
үкіметі 2020 жылға қарай күніне 8 млн. барр.-ге дейін мұнай өндірісін
ұлғайтуды ... ... ... АҚШ ЭАА болжамына сәйкес, күніне 4 млн.
барр.-ге ... ғана ... күту ... ... ... ... тартумен байланыстырылады.
Әлемдегі мұнай саласындағы маңызды бағыт болып ... ... ... қайта өңдеудің алға басып дамуы табылады. Қазақстанның
мұнай-газ кешенінде де ... ... ... ... іске ... ... өңдейтін үш зауыт барлық қуатты қолданбай жатыр (45,3% ғана).
Олардың ... ... ... ... 18,997 млн. т. ... тең. ... жұмыс 2004-2010 жылдарға арналған ҚР газ ... ... ... жүзеге асырылып жатыр. Ондағы маңызды жобаларға Қара
шығанақ мұнай-газ конденсатының кен орны, «Амангелді» кен орны, ... - ... газ ... ... ... ... ... үлкен
қорларына қарамастан (65-70 трлн. текше фут., АҚШ ЭАА мәліметтері ... ... ... ... қалған [71, c. 152]. Газ саласын одан әрі
дамытудың өзектілігі жоғары болып табылады. Болашақта ... ... ... ... ... мүмкін деп жорамалданады.
Қазақстанда 71 электр станциясы бар, оның ... 5 су ... ... ... 80%-ы ... ... ... жылу электр
станцияларында өндіріледі. Электр энергетикасы саласындағы басты ... ... ... ... ... ... берудің
екінші желінің бірінші учаскесін салу, екінші желінің барлық үш учаскесі
бойынша салу, қазақстандық ұлттық электр ... ... ... болады.
Жол картасы» және басты жоспарға Қазақстанның энергетикалық саласын
дамытуға бағытталған. Оларға сәйкес, 2015 ... ... 80 ... ... ... 2003 ... мамыр айында Президент Н.Назарбаев Каспий
теңізіндегі қазақстандық секторды игеру туралы мемлекеттік ... Ол ... ... ... пайдалану арқылы экономикалық
өсуге, халықтың әл-ауқатының жақсаруына қол жеткізуге ықпалдасуы тиіс.
Қайта жанданатын энергия ... ... де ... ... өте ... ... ... күн және жел энергияларын өнеркәсіпте қолдануға
болады.
Қазақстан үлкен көмір қорларына ие (37,5 млрд. т.). ... ... ... Екібастұз көмір бассейні қамтамасыз етеді. Қарағанды көмір
бассейнінде тиімсіз шахталарды жабу үдерісі іске ... ... ... ОЭК ... ... ... міндет 15-20 жыл аралығына
бағытталған Қазақстан энергетикалық стратегиясын ... ... ... ... ... энергетикалық қауіпсіздік, ОЭК салаларын
дамыту, энергияны сақтау және ... ... ... ... өзекті
мәселелер көзделу қажет. ОЭК ... ... ... даму ... ... Оның ... ... 2015
жылға қарай ЖІӨ-дегі ОЭК үлесі 63%-ға жетеді, оның ішіндегі мұнайды шығару
- 50,5%, басқа тау-кен өндіріс салалары - 5,7%, ... ... - ... ... сұраныс та жыл сайын артып жатыр. Қазақстан 2030 жылы ... ... ... мен ... озып ... ... орынға шығады
деп айтылған. Сыр аймағы уран өнеркәсібін дамытуға қолайлы болып табылады.
Онда индустриалдық-инновациялық жетістіктерге қол ... үшін әр ... іске ... ... Уранға деген сұранысты қамтамасыз ету ... жылы ... ... ... 18 мың тоннаға дейін үлкейту мақсаты
алға қойылған [86].
Мұнай кен ... ... ... ... ... ... басымдық экспорттық құбырларға беріледі. Тартылған инвестициялар
көлемі бойынша, Қазақстан ТМД және ... ... ... ... бірі ... ... Экономиканың ырықтандырылуы
(либерализациясы) ... ... ... ... қалыптастырып,
мұнай-газ кешендерін дамыту сияқты экономиканың маңызды ... ... 1993 жылы 6 ... ... және ... компаниясы
«Теңгізшевройл» бірлескен кәсіпорнын Теңгіз кен ... ... ... Екі ... ... ... 50%-ға тең [82]. «ҚазақстанКаспийшельф»
компаниясы 1993 жылдың ақпан айында ҚР ... ... ... теңізінің
қазақстандық секторында және басқа да территориалды суларда мұнай мен газды
өңдеу және барлау жұмыстарын жүргізу үшін құрылды. Бұл ... ... ... ... ... 220 млн. доллардан астам инвестиция салды.
Мұнай-газ саласын дамыту алдағы 30 ... ... ... ... ... ... ... «Қазақстан-2030 стратегиясында»
энергетикалық секторды дамытуға көп көңіл бөлінген. Онда «мұнай мен ... және ... ... ... ... тұрақты экономикалық
өсімге және халықтың әл-ауқатының жақсаруына ықпалдасуы тиіс» деп ... ... ... үш мәселеге бағытталу керек:
1) Қазақстанның энерготасымалдаушылардың әлемдік нарығына шапшаң ... ол үшін ... ... мен ... жаңа ... ... мұнай мен газды тасымалдайтын құбырлар ... ... яғни ... ... ... маршруттарды дамыту;
3) отын ресурстарын тиімді пайдалану және онымен әлемді жабдықтаушы
ретінде танылу.
Қазақстандағы қолайлы инвестициялық ... ... үшін 2001 ... ... және ... қорғау туралы Заң» қабылданды.
Болашақта Қазақстан мұнай және газдың ірі ... мен ... ... ... ... және газ ... ... Мыңбаевтың мәлімдеуінше, «Теңізшевройл»
жылына 800 мың тонна мұнай өндіруден бастаса, бүгінгі кезде бұл көрсеткіш
26 млн. ... ... [83]. Ол ... ... ... ... ... біріне жақын болып келеді. Атырау облысында орналасқан Теңіз
кеніші әлемдегі ең терең кеніштердің бірі ... ... және ... қор 3 ... ... ... Қазақстанда энергетика секторында жұмыс істейтін компаниялар
өндіріс көлемін үлкейту, ... ... ... ... ... ортаға тигізетін зиянды, соның ішінде ауаның ластануын
азайту сияқты ұстанымдарды ұстануға ... ... ... ... ... және ... ... әлемдік деңгейге дейін
көтеру мәселелері де басты орын алады. Әр түрлі жобалар мен ... ... асып ... ... «Ұлттық индустриялық мұнай-химия
технопаркі» Арнайы ... ... ... ... ... Ол ... 17 мамырда қабылданған ҚР-ның 2003-2015 жылдарға арналған индустриялық-
инновациялық даму стратегиясында көрсетілген басымдықтарға сәйкес келеді
[84].
2009 жылы ... ... ... 6 млн. 50 мың тоннаға ... ... бес ... ... ... көрсеткіш. Оның нәтижесінде Қазақстан 30
көшбасшы жобалардың қатарына ... ... ... газ өңдеу зауытының
алғашқы кезегі толық күшінде жұмыс жасады. Газ өңдеудің бір күндік көлемі 6
млн.-нан 10 млн. ... ... ... ... ... ... ... 2008 жылы 68 мың тонна өндірілсе, келесі жылы 125 млн. тоннаға
жақындады. ... ... ... тез ... ... ... ... үшін газ көлемін ұлғайту шаралары жасалды. 2008 жылы
1700 млн. ... метр газ ... 2009 жылы 2300 млн. ... ... 2010
жылы мұнай өндіру көлемін 6150 мың тонаға жеткізу, мұнай мен газ ... ... ... ... ... еді [85]. ... алдағы болашақта Жаңажолда үшінші газ өңдеу зауытының екінші ... ... және ... жерге 1 млрд. тазартылмаған газ айдайтын
құрылыстарды қолдану да көзделіп отыр.
Қазақстандағы ... ... ... салалық бағдарламасын іске
асырудың нәтижесінде 2014 жылы мұнай өндіруді 90 млн. ... ал ... ... 130 млн. ... ... күтілуде. ҚР Мұнай және газ вице-
министрі Әсет Мағауовтың ... ... ... ... мұнай-
газ саласын дамытудың салалық бағдарламасы шеңберінде ... ... ... 5 ... ... астам сома бөлінеді. Ондағы инвесторлардың
салған қаражаты 2,7 трлн. теңге құрайды. ... ... 100 ... астам қаржы бөлінеді [87].
Қазақстан өзінің байлықтарын, соның ішінде энергоресурстарды ... ... және ... ... ... жолдарды қарастыратын
және тепе-теңдікті көздейтін саясат жүргізуі тиіс. Энергетикалық әлеуеті
зор Қазақстан қажетті ... ... ... ... ... ... ... арттыру сияқты мәселелерді естен
шығармауы тиіс.
1.3. АҚШ энергетикалық доктринасының негізгі мақсаттары мен бағдарлары
АҚШ ... ... ... және ... Еуропа, ТМД, Балтық теңізі
мемлекеттерінің барлығын алғанда сондай ... ... ... ... тұтынудың 1/4 бөлігіндей тиесілі. Сонымен қатар бұл ... ... ... ... ... ... соңғы жылдары азайды
және 10%-дан астам құрайды, ал ... ... 56%-ы ... байланысты АҚШ энергетикалық саласындағы үдерістер ... ... ... ... рөль ... деп айтуға болады.
Соңғы бірнеше жылдар ішінде АҚШ ... ... ... ... ... ... сияқты жаңа сыртқы саяси курсты
қалыптастырды. АҚШ үшін өзінің энергетикалық мүдделерін шетелде қорғау өте
маңызды болып ... оған ... ... Таяу ... ... кеңейтіп,
аймақтағы Ресей, Қытай, Үндістан сияқты басқа акторлардың ... ... ... ірі ... компаниялары да энергетикалық лобби ретінде
өздерінің мүдделерін сыртқы нарыққа ... ... 2005 жылы ... ... қажеттіліктерге жұмсалған шығындар $1 трлн.-
дай құрады. Ал EIA болжамдары бойынша ... ... 2030 ... ... жылғы бағаларға сәйкес $1,5 трлн.-ға дейін өседі. ... ... ... ... бастап 20%-ға түсті, тұтыныс ... 25%-ға өсті [88]. ... ... мен газ ... ... ... ... яғни
сыртқы факторларға деген тәуелділіктің үлкеюіне әкеледі. Дегенмен, АҚШ
балама ... ... ... да ... ... Мәселен, американдық ауыл
шаруашылық министрі Майк Йоханс 2017 ... ... АҚШ ... ... ... ... ... саласында ғылыми ... үшін $1,6 ... ... ... деп ... ... ... келесі принциптерге негізделеді:
американдық саясаттың көмірсутегінің дәстүрлі және дәстүрлі емес ... ... ... әлемдік өндірісінің диверсификациясы, мұнайға
деген бағаларды нарықтық деңгейде ... ... ... ету, ... ... ... үстемдік етуі, американдық және
трансұлттық компаниялар үшін инвестициялық ахуалды жақсарту, мұнай және ... ... ... ... ... ... сала ... үшін экономикалық жағынан ... ... да ... ... табылады. АҚШ үшін қазақстандық мұнай мен
газ экспортының Ресей мен Иранды ... ... ... ... ... ... Еуропа мен АҚШ үшін энергияны жеткізуді
қамтамасыз етуге және жалпы әлемдік нарыққа ... ... ... көзі ... болуына шамасы бар. Экономикалық өсу энергетикалық
ресурстардың тиімді қолданумен байланысты болғандықтан, АҚШ құбырлардың ... ... салу ... ... және ... ... ... әр түрлі аймақтардағы
қақтығыстарды реттеуге қатысуын белгілейді. Иран американдық жау ... ... ... ... ... ... ... НАТО-ның іс-қимылдары толығымен тиімді емес екендігін көрсетіп ... ... ... АҚШ ... импортының үлесін 65%-ға дейін өсіреді деп
болжамданып жатыр [90]. Ирак пен ... және ... ... ... операциялар энергетикалық ресурстардың тұтынуын үлкейтуде. Кіші Дж.
Буш ... ... ... ... 691 млн. мұнай баррелі болған.
АҚШ жыл сайын шамамен 21 млрд. баррель мұнай ... оның ... ... ... ... [91]. ... ... әлемдік бағалардың тұрақсыздығы
американдық экономикаға әсер етеді. Сондықтан Вашингтон саясаты ... ... ... ... елдермен қатынастарды нығайтуды
көздейді. Сонымен қатар, табиғи газ, көмір, уран және ... ... ... ішкі ... тиімді қолдану жоспары орындалып жатыр.
АҚШ ұлттық энергетикалық саясатты әзірлеуші топтың мәліметтері бойынша
(2001 жылғы есеп), 2020 жылға ... ... ... ... ал оның ... 14%-ға ұлғаяды [77, с. 14]. Сыртқы және сауда саясатында энергетикалық
фактор алдағы орында белгіленуі тиіс деп ... ... ... ... іс жүзінде пайдалану үшін АҚШ Парсы шығанағы, Африка және
Каспий аймағы елдерімен қатынастарын ... ... ... мұнайдың ең басты импорттаушысы және ... ... ... ... 4). 2007 ... статистикалық мәліметтер бойынша,
американдық мұнай тұтынудың үлесі - 23,9%, ал газдікі - 22,6%. Дегенмен, ... ... және ... ... ... ... ... олар әлі
өңделмей жатыр. АҚШ ішкі істер министрлігінің жер ... ... ... 2008 ... ... ... ... көрсетіледі.
Мұнай-газ кен орындары бар 60% американдық жерлерге әлі өңдеу үшін лицензия
берілмеген, оның ішінде кен ... ... ... - 62%, газ - 41%.
Атлант және Тынық мұхиттарындағы шельфтерде де ... ... бар. Ол ... жеке көмірсутегі ресурстарын соғыс немесе табиғи апат сияқты алдын-ала
ескерілмеген ... ... үшін ... ... ... ... журналының зерттеу бөлімшесі дайындаған мағлұматқа сәйкес, 2020
жылы көмірсутегілер 78,8, ал ... ... ... 10,0 ... ... 77,7 және сәйкес 11,8 мөлшерін құрады [77, c. 15].
АҚШ-тың энергетикалық қауіпсіздігін нығайту ... оның және ... ... және газға деген шығу мүмкіндігін білдіреді. Сонымен қатар,
ол коммерциялық ... ... және ... оның ... ... ... жаңа кен орындарда жұмыс істеулеріне
барынша қолайлы ... ... ... ... ... ... энергетика саласындағы ұлттық стратегияны әзірледі.
Қазіргі американдық энергетикалық ... ... ... ... технологияларды дамыту, экологиялық талаптармен сәйкес
халық өмірінің әл-ауқатын ... ... ... саласындағы қауіп-
қатерлер қатарына шетел мемлекетіне ... ... ... зиян ... ... ... ... тепе-теңдікте
сақталмай қобалжуы, ел ішінде дағдарысқа әкелетін ... ... пен ... ... ... ... ... Осы
қатерлерді болдырмай, олардың пайда болу мүмкіншілігін азайту үшін бірқатар
іс-қимылдар жасалу қажет. Мәселен, ел ... жеке ... және ... импортты ұлғайту, энергияны сақтайтын технологияларды әзірлеу және
қолдану, балама энергия көздерінің әлеуетін ашу және оны ... ... ... ... зерттеу әлі күнге дейін жалғасып
жатыр. ... ... ... ... үшін АҚШ әр ... энергоресурстарды тасымалдаушылардың санын ұлғайту ... ... жаңа ... ... қол жеткізуі
тиіс.
АҚШ энергетикалық доктринасында энергияны шығаратын және энергияны
тұтынатын мемлекеттермен байланыстарын ... ... ... ... ... мен ... ... қауіпсіздікке артықшылық
беріледі. НАФТА, АТЭС форумы, ДСҰ, ЭЫДҰ сияқты халықаралық ұйымдарға ... мүше ... және ... ... екі ... ... ... ұлғайту және әлемдік нарықта бәсекеге түсетін жергілікті
энергетикалық компания мен фирмаларды қолдау үшін ... ... ... АҚШ, соның ішінде халықаралық ұйымдар жағынан қойылатын
санкцияларды қайта қарастыру ... ... Ол ... ... ... ... ... келтірмеуі тиіс, керісінше оны
әрқашан есепке алу және алға қою мәселелері орындалуы ... ... ... ... ... ету үшін келесідей
мақсаттарға қол жеткізу қажет:
➢ белгілі бір кен ... ... ... жүргізетін американдық
компаниялар үшін жеңілдіктер бөлу;
➢ Араб мемлекеттерімен сұхбатты нығайтып, Таяу Шығыс елдерінен шығатын
мұнай ... ... ... ... ... теңізі аймағында американдық ... ... ... ықпалдасу, Баку-Тбилиси-Жейхан мұнай
құбырын салуда ... ... ... ... ... ... мұнайдың экспорттауына жол
ашу;
➢ Қазақстан, Әзірбайжан сияқты ... ... ... ... ... және ... компаниялар үшін қолайлы
инвестициялық жағдай жасау;
➢ Ирандағы антиамерикандық ... ... ... кетіру, Иракта
2003 жылы бұл мақсатқа қол жеткізілді;
➢ Шах Дениз газ құбырын салуды қолдау және ... мен ... ... ... ал ... газ экспортын өсіруде
көмек көрсету;
➢ Ресеймен энергетика саласындағы ынтымақтастықты жақсарту және ақша
салу мәселесін шешу;
... Одақ ... ... ... ... ... Каспий бассейніндегі газға қол жетізу үшін ЕО-ның жүйесімен Грекия
мен Түркия газ жүйелерін ... ... ... ... ... энергетикалық қауіпіздік мәселелерін талқылау және
үлкен сегіздік ... ... ... ... ... өсуді американдықтар ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету,
елдің тұрақты түрде дамуы және адам өмірінің сапасының жақсаруының ... ... Оның ... ... ... ... ... ішінде басты орынды отын алады. Мұнай және газдың энергетикалық тепе-
теңдігіндегі үлесі шамамен 40% және 24% ... ... ... ... 2025 жылға қарай елге бүгінгі күндерге қарағанда және
энергияны ... ... ... мен ... ... көздерін
дамытуды санағанда да, 35-40%-ға көбірек газ және 45%-ға көбірек мұнай
қажет ... АҚШ ... ... ... көлемінде мұнайдың 30%-дан
астамын және газдың 25%-ын континентальді шельфтің кен ... ... ... ... ... ... ... жартысынан
көбісі шельфтің үлесіне және планетамыздың 5% халқы тұратын АҚШ-та ... ... ... 25%-ы ... ... [92].
2006 жылғы Үлкен Сегіздіктің Санкт-Петербургтегі кездесудің нәтижесінде
қорытынды құжат қабылданды. Онда ... ... ... ... Жыл сайын оларға деген сұраныс өсіп жатыр. 2030
жылға ... ... ... 80%-ға ... және ... қанағаттандырылады. АҚШ
та осы проблемаға алаңдаушылықпен ... ... ... ... ... ... ... мұнай және газ бағалы химиялық және
өнеркәсіптік шикізат, оның жандырылуы тиімсіз. Ондай жағдайларда мұнай-газ
әлеуетін ... ... ... ... ... етудің
маңызды құралына айналады және ол тек бір ғана мемлекетке қатысты ... ... ... қауымдастықты қамтиды.
АҚШ-та энергияны қолданудың тиімділігін арттыру арқылы оны сақтау
проблемасын шешу ... бірі ... ... ... жаңа ... ... ... негізінде энергияны өндіруде, оның әр ... ... ... ... ... ... энергетикалық кәсіпорындарда экологиялық жағынан таза тас көмірге
көшу қолға алынған. ... ... ... 40%-ын көмірде жұмыс
істейтін электр станциялары ... ... және ... ... ... ... ... бар, олар елдің жалпы тұтынысының шамамен 8%-
ын қамтамасыз етеді. Оның бастыларына Күн, биомасса және отын ... 2020 ... ... ... энергетикадағы қайта жанданатын
ресурстардың үлесі 20%-ға жетуі ... [92, c. ... үшін ... мұхиттың түбінде шоғырланған, газ гидраттарының су асты
кен орындары үлкен ... ... Газ ... су және ... ... берік мұзға ұқсас құрылымдар. Әлемдегі газ гидраттарының
бағаланатын көлемі анықталған газ ресурстардың көлемінен асып ... ... ... ... сәйкес, олардың территориясында газ
гидраттардың үлкен энергетикалық қоры бар. ... ... ... ... ... ... және ... шығанағында. Теңіз аудандардағы газ
гидраттар қоры шамамен 200 000 ... ... ... ... ... ... ... өзін энергиямен қамтамасыз етуге екі мыңжылдық уақытқа
жетеді. Дегенмен, әлі оны ... ... ... және тиімді
мүмкіндіктері жоқ. Сондықтан, зерттеу жұмыстарын жүргізіп, технологиялық
қиыншылықтарды шешу керек. 2000 ... ... газ ... ... ... ... заң ... Ол құрамына энергетика, қорғаныс, сауда
министрліктері және ғылыми Ұлттық қор ... ... ... құрды. Мұнай-газдың ұлттық әлеуетін сақтаудың тағы бір бағыты
бұл шикізаттың елдің энергетикалық теңдігіне деген салатын ... ... ... ... ... бойынша іс-әрекеттер
жасалынып жатыр, себебі оған деген тәуелділік азаймай, одан әрі ... ... ... ... бағалауынша, келесі 25 жылда
энергияға деген жаһанды тұтыныс 60%-ға өседі. АҚШ-тың қатысуымен ... ... ... ... «XXI - күн ... ... жөнінде бөлім әзірленді [92, c. 17]. Сол құжатта энергетикалық
нарықтар туралы ақпараттың ашық болуы және оның ... ... ... ... Ол тұрақтылық пен алдын-ала болжауға мүмкіндік беріп,
тұтынушыларға энергетика саласындағы көрсетілетін қызметтердің ... ... ... сай болуына жол ашады. Мұнай және газды сақтаудың
келесі тәсілі сенімді және қол ... ... ... ... ... мен ... арасындағы байланысты кеңейту.
АҚШ 1991 жылдан жұмыс жасайтын Халықаралық ... ... ... ... Оған 65 мемлекет және 10 ... ... ... ... ... ... ... ынтымақтастықты дамыту
және экспорттаушы, импорттаушы елдердің мүдделерін жақындастырып, сұхбатқа
жол ашу. 2002 жылы АҚШ, ... және ... ... ... жұмысшы
тобы құрылды. Оларды үш елдің энергетика министрлері басқаратын болды.
Энергетикалық ... ... және ... ... ... ... технологияларды дамыту, қажетті ақпаратпен алмасуды ... т.б. ... ... ... ... ... елдерге
қатысты АҚШ ресурстар тұтынуын азайтатын экологиялық және ... ... ... ... ... ... бір жолы ... қазып алынатын отынның ұлттық ресурстарын консервациялау,
яғни континетальді шельфте кен орындарда ... ... ... ... ... ... Алайда, сыртқы континентальді ... ... ... ... ... ... қамтамасыз етіп,
экологиялық жағынан тиімді іс-қимылдар жасады. Мұнай және газ ... ... ... ... қауіпсіздігін өсірді,
мұнайдың төгілуімен күресте жаңа тәсілдер тапты. Американдық шельфтегі отын
ресурстарын игеруге мұнай компаниялардан қатар, ... да ... ... ... сияқты қуатты державаның «өмірлік маңыздылығы бар
стратегиялық мүдделері бүкіл ... ... ... ... АҚШ
экономикасының 52%-ы мұнайдың сыртқы тасымалдаушыларына, ал 16%-ы табиғи
газға тәуелді. ... ... бұл ... 2020 ... ... ... өседі [93]. АҚШ-тың сыртқы энергетикалық саясатының ... ... ... ... ресурстарға деген өсіп келе жатқан
қажеттіліктерін қамтамасыз ету;
• Американ экономикасының әлемдегі ең ірі, ... ... ... ... ... сенімсіз тасымалдаушылардан
тәуелділігін азайту;
• Қоршаған ортаны қорғау жөніндегі міндеттемелерін орындау.
Ирак және Ливиядағы ... ... ... ... әлемдік қауымдастықтың
назарын өзіне аударады. Көбінесе сондай қақтығыс немесе соғыстар АҚШ-тың
қатысуынсыз не араласуынсыз өтпейді. ... ... ... ... - энергоресурстарды иелену. Соңғы 10 жыл ... ... 14%-ға ... ... ... 30%-ға өсті. АҚШ-тың сыртқы
жеткізілімдерден тәуелділігі жыл сайын өсіп ... [93, p. ... ... саясаттанушы С.П.Хантингтонның тұжырымдамасында
келесідей ой айтылған: «Әлемде Құрама Штаттардың үстемдігі болмай, ... пен ... ... ... мен ... өсу
азайғаннан гөрі және басқа мемлекеттің ықпал ... ... ... ... ... ... шешілуіне ықпал етуінің жалғасуы жақсырақ.
АҚШ-тың үздіксіз халықаралық басымдылығы американдықтардың әл-ауқаты мен
қауіпсіздігінің, ... ... ... ... ашық ... жердегі халықаралық тәртіптің ең маңыздысы болып табылады» [18, c. ... ... ... ... кезінде энергетикалық фактор аса
маңызды мәнге ие болады. Мемлекттердің бір-бірімен ... ... ... ... Б.Клинтон айтқандай, «Біреулер жаһандануды тек
нарықтық экономикаға қатысты ғана деп ... ... ... ... ашық және ... байланысты еткізгендігін мойындауымыз керек»
(Бүкіләлемдік экономикалық форум, 2000 жыл 29 қаңтар) [54, c. ... ... 11 ... болған террористік актілер АҚШ сыртқы саяси
курсының өзгеруіне алып келді. 2002 жылы жаңа ... ... ... онда ... ... ... және ... болашақ
әлемге деген жауапкершілігі белгіленді [94]. Республикандықтардың саясаты
Орталық Азия, Каспий теңізі сияқты аймақтарда ... ... ету ... ... Оның ішінде энергетикалық қауіпсіздікке көп көңіл
бөлінді.
Көптеген ... ... ... ... ... Мәселен,
2002 жылы «Мұра» қорының Ресей, Еуразия және ... ... ... жөніндегі сарапшысы А. ... ... ... ... ... төндіретін Иран және халықаралық терроризммен
күрес кезінде, АҚШ үшін маңызды болып Каспийдің энергетикалық ... ету мен ... ... ... ... деп ... жылы Гарвард Университетінің Каспий бағдарламасының шеңберінде
Дж.Буш әкімшілігінің өтінішімен Каспий мұнай экспортына ... ... ... негізгі тұжырымдама ... ... ... ... ... араб мұнай өңдеуші мемлекеттерден
мұнай тәуелділігінен бас ... ... ... ... ... қысқа мерзімдегі келешекте Құрама Штаттардағы антиамерикандық
бағыттағы кейбір ОПЕК мүшелері әсер ... ... ... жол
бермеу; ұзақ мерзімдегі келешекте ОПЕК антиамерикандық ... ... Сауд ... мен Таяу Шығыстағы АҚШ-тың стратегиялық
түрде орналасуын сақтау; Ресейдің батыс ... ... ету; ... ... да ... ... ... ұйымынан тәуелділікті азайту (Қосымша, Сурет 3).
2008 жылдың күз кезінен бастап АҚШ-тың мұнайға ... ... ... ... ... Сол кезде шельфтік кен орындарды
игеруге тыйым алынып тасталды. Ондай ... ... мәні ... ... таза балама энергия көздеріне ... ... ... ... Кейбір сарапшылардың пікірінше, осындай
мақсаттарға жыл сайын 24 млрд. ... ... ... ... қатар, олар Америка атлантикалық шельфінің қорлары 1,1 трлн. текше
метр газ және 4 ... ... ... ал АҚШ тынық мұхиттық ... 540 ... ... метр газ бен 10,5 ... баррель мұнайды құрайды деп
санайды. Ондай шешімнің нәтижелері ауқымды ... ... ... ... ... теңгерімнің бұзылуына алып келуі мүмкін [95].
Мұндай стратегия 2012-2017 жылдар аралығын қамтиды. Сондықтан да әлемдік
мұнай нарығындағы ... ... орын ала ... және барлау
бұрғылау жұмыстары көп уақытты ... ... ... ... ... ... ... бас тартуына жол бермейді. Бүкіләлемдік қордың 2%-ын
ғана иелене отырып, АҚШ-тағы мұнай тұтынысы бүкіләлемдіктен 20%-ын ... ... 56%-ы ... Б. Обама ұсынған энергетикалық стратегияны
әзірлеу мұнайға деген ... ... ... алып ... ... жылы АҚШ тақтатас кен орындары арқылы газ өңдеу көлемін ұлғайтты.
Ол газ ... ... ... ... ... өңдеуді үлкейту туралы
АҚШ-тан да басқа мемлекеттер жариялады. Ирак 5-6 ... соң ... ... ... ... көрсетті. ОПЕК болса жақын арадағы 5 жылда күніне
12 млн. баррель мұнай өңдеу бойынша қордың қуатын үлкейту мүмкіндігі туралы
пікір ... АҚШ ... ... ... ... ... қысқа мерзімдегі болашақта 5-10 жылда ... ... ... ... орын ... [95]. Ол
оларды өңдеудің ұлғаюымен ғана емес, дамыған елдердің экологиялық ... ... ... ... көшу ... ... ... басты қауіп ретінде АҚШ бұрынғы КСРО және басқа да мемлекеттердегі
ядролық қарудың болуын, терроризмнің таралуын және ... ... ... [96]. Оған ... экономикалық ресурстардың сарқылуы мен
қоршаған ортаның ластануы да басты қатерлердің қатарына жатқызылады. Сондай
жағдайда, американдық ... ... ... ... қозғайтын,
жаһанды ауқымдағы табиғи ресурстар мен экономикаға қатысты проблемаларды
шешуге белсендірек араласуы ... ... ЕО, АМҰ ... ... ... ... Азия мен Африка елдерімен тығыз байланыстарды қолдауы ... ... ... жаңартылған энергия көздерін көбірек
қолданумен ... да ... ... бірі болып табылады.
АҚШ сыртқы энергетикалық саясатының негізгі басымдылықтарын, көп
жағдайда, олардың өнеркәсібі жағынан ... ... ... ... ... ... рөлі анықтайды. Жыл сайын түзетулерге
ұшырайтын ұлттық қауіпсіздік стратегиясын әзірлеуде 1994 ... ... ... саясатын қамтамасыз ету мемлекеттің сыртқы саясатының негізгі
артықшылықтарының біріне жататыны ... ... ... АҚШ экономикасына елеулі түрде ықпал ете алады. Сондықтан сәйкес
сыртқы саяси шаралар мүмкін болатын ... ... ... ... ... ... кен ... консервациялау бойынша
жасалынатын шараларға қарамастан, АҚШ шетелдегі сол ... бар ... қол ... өте мүдделі» [55 c. 89-90].
Жаһандық деңгейде американдық ... ... ... ... (ХЭА) көп ... ... АҚШ ... бұл ұйым американдықтардың және басқа да өнеркәсібі ... ... ... қауіпсіздігін жоғарылатуда қызмет атқарады.
Агенттікте өзінің энергетикалық саясатының мақсаттарына қол жеткізгісі
келетін ... ... ... Оның ... ХЭА ... көмірсутектерін өңдеу және тасымалдау проблемалары бойынша
конференциялар мен зерттеулер өткізу қарастырылады. ... ... ... ... де жаһандық энергетикалық проблемалар талқыланды.
Мұнай өңдейтін мемлекеттерді біріктіретін мұнай экспорттаушы мемлекеттердің
ұйымы (ОПЕК) және мұнай экспорттаушылардың ... ... ... де ... қолдайды.
Аймақтық деңгейге келетін болсақ, Солтүстікамерикандық еркін сауда
аймағын (НАФТА) құрудағы келісімде арнайы ... ... бар. ... саласындағы өзара әрекеттесу принциптерін және сауда-
экономикалық, қаржы-инвестициялық пен ... ... ... ... ... ... ынтымақтастыққа АҚШ-тың басты
мүддесіне американдық ... ... ... ... энергетикалық нарықты әзірлеу жатады. Ал, ... ... ... ... ... ... және аймақтағы американдық компаниялардың ұстанымдарының
күшеюімен байланысты болады. ... Азия ... ... ... саяси-экономикалық ұйымдарға кіретін Азия Тынық
мұхиты аймағындағы (АТА) мемлекеттердің жақындасуының сипатында АҚШ сол
мемлекеттердің ... ... ... ... тырысады. Азия
Тынық мұхитының экономикалық ынтымақтастығы (АТЭС) ұйымында ... ... ... ... ... 2005 ... «Энергетика туралы» заңы энергияны сақтау, отын-
энергетикалық ресурстарды тиімді пайдалануды қамтамасыз ету, ... ... ... ... алу, ... ... халықты оқыту
бағдарламасы, энергиялық жағынан тиімді кәсіпорындарды зерттеу сияқты
мәселелер қарастырылады.
Президент Б. Обаманың ... АҚШ ... ... ... берілді. 2009 жылдың 19 наурызындағы өзінің халыққа жолдауында ол
өзінің әкімшілігінің энергетикалық саясаты туралы маңызды мәлімдеме ... ... ... ... тұр. Біз ... әлемдегі жетекші
мұнай ипорттаушысы болып қалуға және тағы жаңартылған ... ... ... және ... рның ... ... ... бара
аламыз.» Бүгінгі уақытта АҚШ көмірсутегін тұтыну бойынша лидер болып
табылады, яғни жылына 2,3 ... ... ... ... ... қара ... ... 1/4 бөлігін құрайды. Негізгі мұнай жеткізушілер ... ... ... ... Сауд ... ... ... Бахрейн,
Ирак және Венесуэла жатады. АҚШ энергетикалық балансындағы мұнайдың үлесі –
40%, табиғи газ – 23%, көмір – 22%, атом ... – 8%, ал ... ... – 7% ғана ... ... ... көздері ішінен кең тараған биоотын, гидроэнергетика,
геотермальді көздер және күн мен жел энергиялары. Жалпы Обама ... ... ... және ол АҚШ энергетикалық ... орын ... ... ... ... ... ... азайту ниеті. Екіншіден, тұтынылатын мұнайдың азаюын
мемлекеттің энергобалансында балама энергия көздері үлесін ... ... ... ... 10 жылда балама энергетикаға салынатын инвестициялар
көлемі 150 млрд. доллар болады деп күтіледі. Сонымен, 2012 жылға ... ... ... ... ... 10%, ал 2025 ... ... 25%-ға жету керек
[97].
АҚШ энергетикалық ... ... ... жету ... ... ... ... және олардың
сенімді жеткізілімдерін қамтамасыз етуге тырысады. ... ... ... ... ... ... аймақтық және жаһандық деңгейдегі
халықаралық ұйымдар мен ... ... ... ... ... ... энергетикалық ынтымақтастығы
2.1. Қазақстан-АҚШ ынтымақтастығының қалыптасуы және дамуы:
энергетикалық фактордың шешуші рөлі
Қазақстан Республикасы 1991 жылы 16 ... ... ... ... ... болып шетел мемлекеттері арасында Америка Құрама
Штаттары 1991 жылы 25 ... ... еді. Екі ел ... ... 1992 ... ... айында Президент Н.Назарбаевтың АҚШ-
қа ресми сапары кезінде ... [98]. ... ... ... ... қатынастардың маңызды ... және ... ... және Азиядағы тұрақтылыққа әсер етеді деп танылды. 2004
жылы Вашингтонда «демократиялық әріптестік туралы Хартияға» қол ... жылы 15 ... ... ... Елшілігі, ал 30 қазанда сәйкес
ҚР-дың АҚШ-тағы Елшілігі ... 2007 ... 4 ... ... АҚШ-тағы Төтенше және Өкілетті Елшісі болып ... ... ... 8 ... ... бастап Р.Хоугланд АҚШ-тың Қазақстандағы Төтенше
және Өкілетті Елшісі болып тағайындалды [99].
Қазақстанның ядролық қарудан бас тарту шешімі екі ... ... ... алдын-ала анықтады. Қазақстан МАГАТЭ бақылауындағы ядролық
отын банкін ашуға дайын екендігін білдірді. Ол туралы 2009 жылдың сәуірінде
Өркениеттер ... II ... ... ... ... сапар шеккен
ҚР Парламент Сенатының Төрағасы Қ-Ж.Тоқаев АҚШ Президенті ... ... ... ... ... қаруды таратпау саласындағы әлемдік
дәрежеде танылған мемлекеттік қайраткер ... ... ... ... ... ... ... жақындататын үш іргелі бағыт
бар. Біріншісі, Назарбаевтың тәуелсіз қазақ жерінде ядролық ... ... деп ... ... ... ... 2010 жылы ақпанда өткен
Астанадағы баспасөз мәслихатында АҚШ-тың Ауғанстан және Пәкістан ... ... ... ... ... байланысты былай деп айтты:
«Президент Н.Назарбаевтың ядролық қарудан бас тарту туралы шешіміне күллі
әлем ... риза ... ... [100]. АҚШ ... ... ... ... техникалық және қаржылық көмек көрсетті. ... ... және ... министрлігі мен ҚР Энергетика және минералдық
ресурстар министрлігі арасындағы берік және ... ... ... ... мен ... іске асырылып жатыр.
Сонымен, АҚШ үшін Қазақстан әлемдік деңгейдегі әріптес болып табылады.
Қазақстанның энергетикалық әлеуеті экономикалық ... ... ... ... ... компаниясы алғашқы болып Қазақстанда
өзінің жұмысын бастады. Ол 1993 жылы ... ... кен ... ... ... ... консорциумы «Шеврон» және «Мобил» ... ... және 2001 жылы іске ... Ал 2006 ... ... Баку-Тбилиси-Жейхан мұнай құбырына қосылды. Экономика саласына салынатын
инвестициялар көлемі де жыл сайын артып жатыр. ... 2006 жылы ... 607,5 млн. ... құрады. Ал оның жалпы саны 12 млрд. доллардан
асты. Қазақстанда тіркелген 374 ... ... және ... 91 ... ... ... ... Азия мемлекеттері
арасында АҚШ жағынан Қазақстанға көрсетілетін қаржылай көмек 236,7 ... млн. ... тең [98, с. ... ... ... және оған жақын аймақтарда тұрақтылық орнатуды көздеп
отыр. «Үлкен Орталық ... атты ... ... ... ... ... Ол бойынша, ОА-дағы энергоресурстарды, Қазақстан мұнайы мен
Түрікменстан газы, Тәжікстан мен ... су ... ... және ... ... мемлекеттерге бағыттап, оларға көмек көрсету
мен өсіп жатқан тұтыныстарын өтеу мақсаттары көзделіп жатыр. Осы ... үшін ... даму ... АҚШ ... энергияның аймақтық
нарығына ықпалдасу бағдарламасын әзірледі.
Американдық саясат үшін басқа аймақтарда энергия көздерін іздеу ... ... ... яғни ... ... ... ету. ... Азиядағы лидер ретіндегі Қазақстан ондай мақсат
үшін сәйкес келеді. ... ... ... жүргізетіндіктен АҚШ
үшін энергетикалық саладағы ынтымақтастықты жүргізу ыңғайлы болып келеді.
Көптеген ... мен ... орын алып ... ... ... ішінде инвестициялар арқылы біздің республикамыз энергия ресурстарын
тасымалдайтын жаңа жолдарды салуға мүмкіндік алады.
Қазақстан үшін Америкамен ... ... ... ... ... және ... ... жылжытумен тікелей
байланысты. Қазақстан өзінің геосаяси факторларына және ... орай ... ... назарынан тыс қала алмайды. АҚШ
мүддесі ... ... ... ... яғни ... ... ... энергетика нарығында елеулі рөл атқаратын келешегі зор
әлемдік ... ... ... ... және энергетикалық
факторлар Вашингтонның сыртқы саясатының бағытында Қазақстанның ... ... ... және АҚШ ... ... қауіпсіздік жөніндегі
бұрынғы көмекшісі З.Бжезинскийдің ... ... ... ... ... рөл ... алады» [26, б. 204]. 1994 жылы
көктемде американдық жеке ... ... ... ... ... орындау үшін олар шақырыла бастады. Қазақстан
нарығындағы бастапқы компаниялардың ішінде ... ... ... ... ... 1997 ... ... айында Қарашығанақ мұнай-газ конденсаты
кен орнын игеру туралы және Каспий бассейніндегі өнімдерді ... ... ... коммерциялық келісім-шартқа қол жеткізілді.
Каспийдің қазақстандық секторының солтүстік жағында мұнайдың жаңа кен
орындарының ашылу үдерісі де екі ел ... ... ... АҚШ ... Каспий аймағын өздерінің ұлттық мүдделері ... Сол ... ... ... ... елдерде кен орындарды игеру
үшін американдық компанияларды ... ... ... ық ... ... ... ... болады. Бүгінгі таңда АҚШ компаниялары
энергоресурстарды зерттеу, ... ... оны ... мен ... ... ... дерлік барлығында жұмыс жасайды. ... ең ірі ... ... ... ... және олар
Қазақстанның мұнай-газ секторында ... ... ... ... ... ... жылы Қазақстан және «Тексако» американ компаниясымен қатар
британдық «Бритиш Газ» және ... ... ... газ ... ... игеруге қатысушы компаниялар консорциумы арасында өнімді бөлісу
туралы келісімге қол қойылды. Жоба ... жыл ... ... және ... ... іске ... ... өндірістің жобалық қуаты жылына
12 млн. тонна мұнайды және 25 млрд. текше метр газды құрайды [26, б. ... ... ... ... қажет құбырларды шетелден әкелу, ішкі
құрылымдарды дамыту сияқты мәселелермен айналысады.
Каспийдің солтүстігінде Қашаған кен орынның ... зор ... ... ... ... Интернешнл Оперейтинг Компани» (ОКИОК) халықаралық
консорциумы құрылды. 1997 жылы Вашингтонда ҚР және ... ... ... ... туралы келісімге қол қойылды. Олардың мүшелері
қатарына ... ... ... ... ... ... ОКИОК Солтүстік Каспийде 200 блоктың он бөлігінде мұнайды ... ... ... ... жүргізеді. Сол аймақтардағы болжамданатын
мұнайдың қоры шамамен 4 ... ... тең. ... пайымдауынша, Каспий
бассейніндегі ресурстарды игеру алдағы 30 жылда ... ... ... ... ... Қазақстан Каспий аймағындағы американдық энергетикалық
саясаттың маңызды субъектілері бола бастады. Қазақстанда АҚШ үшін ... ... ... ... ... ... ... экспорттайтын екінші ірі мемлекет болуға үлкен әлеует бар. ... орны ... ... ... ... ... ... Америка Құрама
Штаттары» иемденетін ... ... ... ... басты
мақсаттарының біріне энергоресурстарды иемденумен қатар, құбырлардың әр
түрлі жолдарын салу, ... ... ... ... ... ... ... қамтамасыз етудің ғаламдық
стратегиясы шеңберінде американ басшылығы Каспий аймағында ... ... ... ... ... ... ... Энергетика
саясатының сабақтастығы әкімшілік ауысқаннан кейін де ... 2001 ... ... ... ... жаңа ... ... деген арнайы
баяндамасында «АҚШ жеке компанияларымен және аймақ елдерімен Баку-Тбилиси-
Жейхан және КҚК мұнай құбырлары ... ... ... ... ... бойынша тығыз жұмыс істеуімен 2005 жылға ... ... ... ... ... 1,8 млн. баррель мұнайға жетуі мүмкін...
АҚШ-тың қолдауына ие ... ... ... ... жаңа ... ... ... түседі, олар өндіруді және экспорттауды
арттыруды жалғастыруға мүмкіндік береді» деп атап көрсетті [26, б. ... ... ... ... ... пен ... ұзақ мерзімді
стратегиялық серіктестіктің дамуына ортақ ... ... ... ... ... ... ... бастамасы» ретінде белгілі
Экономикалық даму жөніндегі Қазақстан-Американ ... ... ... ... негізінен екі елдің мұнай-газ жабдықтарын өндіру, яғни ... ... ... тікелей байланысты болатын. Бірлескен энергетикалық
жобалар еліміздің дүниежүзілік шаруашылыққа интеграциялануына, американдық
инвестициялардың ел экономикасына ... өз ... ... ... нарығына уранның шығарылуы екі ел арасындағы ... ... ... түрде әсер етуде және бұл өз ... ... ... - ... ... әкелуде. Сонымен, 2001 жылы
Президент Назарбаевтың Вашингтонға сапары ... екі ел ... ... ... қол ... ел ... ... әріптестік туралы Декларациясы ҚР
экономикасының дамуына серпін берді. Ал 2002 ... ... ... ... ... бойынша қазақстандық-американдық Арнайы
комиссия да жұмыс жасайды. Кейін ол ... ... ... ... ... деп өзгертілді. [109] Ол төрт
бағытта өзара ықпалдастық туралы уағдаластықтарды қарастырады:
• мұнай-газ секторы;
• электр энергетикасы;
• атом ... ... ... мен ... ... ... ... қорғау.
Осындай саладағы ынтымақтастық Қазақстанның да, АҚШ-тың да мүдделеріне
сай келеді. Қазақстанның ... ... ... ... ... ... ... аймақтық жобаларға қатысуы
жаңа перспективті ... ... ... туғызады, ол қазақстандық
көмірсутегі шикізатына ... ... және ... да ... ... жетекші мемлекеттері сияқты ... ірі ... ... ... Қазақстанның аймақтық экономикалық ... ... өсуі ... АҚШ ҚР-мен дерлік өзара қатынастардың барлық
салаларында ынтымақтастықты кеңейтуге көп қызығушылығын ... ... ... ... ... негізгі бағыттарына
энергетика саласындағы қазіргі жобалар, экономикалық ... ... ... ету және халықаралық терроризммен күрестегі өзара
әрекеттесуді жатқызуға болады. Сонымен қатар АҚШ үшін аймақтың саяси ... ... ... ... ... ... ... Азиядағы маңызды геостратегиялық әріптес болып табылады.
Азия мемлекеттері, Тынық мұхиты ... және ... ... ... ... ... Төрағасы конгрессмен Э.Фалеомаваег АҚШ сыртқы
саясатындағы қазақстандық бағыттың ... ... деп ... АҚШ үшін ... ... ... ... болды және ол
әлемдік сұранысты қанағаттандыруда ... рөл ... ... ... ... иеленеді. Президент Назарбаевтың жақында
жасалған Жолдауында біз Қазақстанның ары қарай ... ... ... және екі ел ... ... ... ... қараймыз»
[101].
Жалпы қазіргі уақытта қазақстан-американдық қатынастары динамикалық
сипатты иемденеді. Екі ел арасында ... ... ... ... ... ... бойынша Қазақстан мен АҚШ арасындағы тауар ... ... АҚШ ... құрады (экспорт – 612,6 ... ...... Бұл ... ... ... айналымының 2,8%-на тең. Америка
Құрама Штаттары Қазақстанның үлкен инвесторы ... ... ... ... ... ... ... үлесі шетелдік
капитал салудың ортақ себетінде шамамен 23,5%-ды құрайды. ... ... ... ... ... ... ... млрд. АҚШ долларынан асты [101]. 
Қазақстанда 400-дей американдық компаниялар жұмыс істеп жатыр. Осындай
мәліметтер ... ... ... ... ары ... ... ... Сонымен қатар бүгінгі таңда АҚШ
Қазақстан энергетикалық ресурстарының экспорт жолдарының диверсификациясын,
соның ... АҚШ ... ...... Қытай және Қазақстанның Баку-
Тбилиси-Жейхан (БТЖ) құбырына ... ... ... ... ... ... 2006 жылдың 16 маусымында қол қойылған болатын.
Энергетикалық ... ... ... ... ... ... 6 отырысты өткізді. Онда төрт жұмыс тобы ... ... ... 2009 ... ... айындағы «KIOGE-
2009» халықаралық көрме шеңберінде қабылданған ... сай, ... ... ... уран өндіру сияқты ... ... ... ... мәтінінде белгіленгендей:
«Қазақстан мен АҚШ ... ... ... ... ... ... физикалық қауіпсіздігін қамтамасыз ету, жоғары байытылған
уранды қолдануды азайту, ядролық материалдарды заңсыз тасымалдау, ядролық
материалдардың ... ... ... ... ... бойынша
ынтымақтастықты нығайтуды мақсат қойып отыр». Құжатта айтылғандай: «Атомдық
энергияны бейбіт қолдануда біріккен жұмыс істеу үшін ... ... ... ... айтқанда, біз Қазақстандағы коммерциялық ядролық
технологиялардың дамуына зор үлес қосатын ұлттық лабораториялар мен ... ... ... ... ... ... отырамыз» [102].
Қазіргі уақыттағы мұнай мен саясаттың тығыз байланыста болуы американдық
сыртқы саясатта ... ... ... ішінде Қазақстанмен қарым-
қатынастардың басымдылығын анықтап ... Атап ... ... ... 75%-ын және дүниежүзілік мұнай қорларының 2%-ға дейін мөлшерін
иемденіп отырған Қазақстан, АҚШ үшін мүдделі ... ... ... АҚШ
дүниежүзілік энергетикалық қауіпсіздікті қамтамасыз ету жолында Қазақстанға
ерекше мән береді. Осыны негізге ала отырып, ... ... ... ... ... энергетикалық инфрақұрылымындағы
және мұнай-газ секторындағы сервистік ... ... ... жаңа ... ... деп ... ... Штаттар біздің еліміз жүргізіп отырған мұнай мен ... ... көп ... ... ... қолдайтындығын атап өту
қажет. Баку-Тбилиси-Жейһан мұнай құбыры ... ... ... ... ... қолдау білдіруі соның дәлелі болып ... ... ... ... Ақтаудан Бакуге танкерлермен жыл сайын 3
млн. тоннаға жуық мұнай жеткізетінін ұйғарып отыр. Болашақта тасымалданатын
мұнай көлемін 10-25 млн. ... ... ... деп ... ... ... бастап мұнай құбыры Қашаған кен орнынан жүргізілетін болады.
Вашингтон Қазақстанға әлемдік энергетикалық қауіпсіздікті қамтамасыз
етуде үлкен орын ... АҚШ ... ... ... ... Азия ... ... хатшының көмекшісі Р.Баучер Қазақстан
мұнай және газ өндіру саласында әлемдік көшбасшы ... ие ... ... атап ... ... Сондықтан қазіргі кезде АҚШ-пен энергетикалық
серіктестіктің жаңа кезеңі, оның ... ... ... және ... ... қызмет көрсетулердің дамуы
туралы айтуға ... АҚШ ... ... ... ... жатқан
мұнай-газ экспорттық бағыттары дамуының көпвекторлы саясатын қолдап отыр.
Вашингтонда жаһандық энергетикалық қауіпсіздікті қамтамасыз ету ісінде
Орталық ... ... ... ... рөлі ... ... ...
бұл мұнай өндіруді ұлғайту үшін зор мүмкіндіктерге ие аз ғана ... - ... ... ... ... Америкааралық даму
банкінің бұрынғы бас ... ... ... - ... өзі оны жаһандық
энергетикалық тепе-теңдікті сақтау үшін өте ... елге ... б. ... энергетика министрінің бірінші орынбасары Даниел Понеман 2009 жылдың
7 қазанында ... ... ... және газ» ... ... Қазақстан және АҚШ энергетиканың толық бағдарламасы бойынша жұмыс
атқарып жатқанына назар аударды. Оның ішінде ... ... ... көздері, энергонәтижелілік, ядролық энергия, энергоресурстарды
қайнар көздерден тұтынушыларға жеткізу үшін ... мен ... бар. Екі ... ... ... даму мен осы
мемлекеттердің энергетикалық қауіпсіздігін ... ... өз ... деп ... [101, б. ... ... ... сияқты энергия нәтижелілік пен қауіпсіздікті
қамтамасыз етуде маңызды қадамдар жасады. Энергетикалық нәтижелілікті ... ... ... ... бағытталған заңдарды жүзеге
асырып жатыр. Ядролық қауіпсіздік ережелеріне сәйкес келу үшін, Қазақстан
және АҚШ ... ... ... ... ... ... заңсыз сату және экспорттық бақылау ережелерін қатаң сақтауды
талап ететін ынтымақтастықты дамытуда.
Қазақстанның жаһандық энергетикалық қауіпсіздікті қамтамасыз ... АҚШ ... ... АҚШ ... ... ... ... Оңтүстік және Орталық Азия жөніндегі көмекшісі
Р.Баучер айтқандай, «Қазақстан мұнай мен газ өндіру саласында ... ... ие» [104]. ... ... ... ... ... жетілдіруді және мұнай мен газды экспорттаудың маршруттарын
кеңейтуді қолдайды. 2006 ... 16 ... ... Қазақстанның Баку-Тбилиси-
Жейһан құбырының жоспарына қосылуы оны растайды. Ядролық қаруды ... де ... ... ... ... 2005 жылдың күзінде байытылған
үш ... ... ... ... ... ... ... қазақ-американдық
бірлескен жобасы сәтті бітірілді.
2006 жылдың мамыр айында Қазақстанға ресми сапармен АҚШ Вице-Президенті
Ричард Чейни ... еді. ... ... бірнеше құжаттарға қол
қойылды. ҚР Қаржы министрлігі мен АҚШ ... ... ... ... ... ... ... саласындағы ынтымақтастық
туралы Атқарушы келісімге қол қойылды. Сонымен қатар, ҚР үкіметі мен АҚШ
үкіметінің арасындағы ... даму ... ... бойынша өзара түсіністік ... ... қол ... осы келісімді жүзеге асыруға 158 млн. АҚШ доллары ... ... еді [103, б. 57]. ... ... құжаттар да энергетика
саласын дамытуға және ядролық материалдарды таратпау мәселелерін қамтиды.
АҚШ-тың Қазақстандағы Төтенше және ... ... Джон ... АҚШ ... атом ... ... салу ... қолдайды.
Оған қатысты қауіпсіздік мәселелері жөнінен техникалық көмек көрсетуге және
кеңес ... ... ... жақ ... ... ... ... мен газ құбырларын өткізу құрылысын да құптайды.
2006 жылы 14 наурызда ҚР Энергетика және минералды ресурстар ... пен ... ... ... АҚШ ... ... ... Ізмұхамбетов 2005 жылы Қазақстан 60 млн. ... ... ... 2010 ... қарай ол көрсеткіш 100 млн. ... ... [106]. Өз ... ... ... ... көздерін қолдану бағыттарында Қазақстанмен ынтымақтастық ... ... атап ... елдің энергетикалық әріптестік жөніндегі бірлескен комиссиясы да
жемісті түрде қызмет етуде. Назарбаев пен ... ... ... ... мен ... ... ... маңызды болып
табылады. Мәселен, 2009 жылы ғана АҚШ Президенті Қазақстанның уран ... ... ... орынды иеленуімен құттықтады. Бұл ядролық энергетика
саласын ары ... ... ... ... ... ... ... дағдарысының салдарынан Қазақстанда
мұнай өндіру мен мұнай-газ саласына тартылатын инвестициялар саны азайды.
Әлемдік ... ... және ... ... ... ... орын
алды. Дегенмен, 2009 жылдың тек қыркүйек көрсеткішінің өзі бойынша, жағдай
жақсара бастады. Мұнай өңдеудің өсімі ... ... ... ... 2008 жылдың қыркүйегінде қазақстандық компаниялар дерлік 5,26 млн.
тонна ... ... ... ... ... сол ... 6,14 млн.
тоннадан астам деңгейге жеткізді [106]. Ол бір айлық өндірісті ... жуық ... ... ... сандық жағынан ең үлкен үстеме ... ... ... ... ... Қазақстанда «Теңгіз» және
«Королевское» кен орындарында барлау жұмыстарын жүргізіп, ол 2009 жылы ... ... ... өңдеп, қазақстандық жалпы жылдық үстемесінен 50%-дан
астамын ... [106]. ... ... ... ... ... ... өңдеу» сияқты әзірленген жобалардың арқасында ... ... ... ... Б.В.» ... ... ... ұқас болды.
2010 жылы 11-14 сәуір аралығында Вашингтонда өткен ядролық қауіпсіздік
жөніндегі жаһандық ... ҚР ... ... ... ... ... ... барысында бірлескен мәлімдеме қабылданып,
өзекті мәселелер ... Оның ... екі ел ... ... ... ... бөлінді. Обаманың айтуынша, Қазақстан «ядролық
қарусыздану мен ядролық материалдардың қауіпсіздігін ... ... ... үлгісі» болып табылады [103]. АҚШ Қазақстанның әлемдегі
уран ... ... ... ... ... қолдайды және ол
энергоресурстарды тасымалдауды түрлендіруге жағымды әсер ... ... ... ... ... мен балама энергия көздерін дамыту
саласындағы ынтымақтастықты нығайтудың маңыздылығын атап өтті.
Сонымен қатар, АҚШ үшін ... уран ... ... ... ... ... ретінде (әлемдік қорлардың 25%-ы) қызығушылық тудырады.
2012 жылға қарай ... бұл ... ... ірі ... ... АҚШ пен ... алдағы уақытта энергияны халықаралық нарыққа
жеткізу жолдары бойынша өз іс-қимылдарын біріктіруі тиіс.
ҚР мен ... ... ... және ... ... ... ... АҚШ Қазақстанның ең ірі ... бірі ... тағы да ... 2010 ... қаңтардан
қазан айына дейінгі екі мемлекет арасындағы тауар айналымы 1,772 млрд. АҚШ
долларын құрады, оның ішіндегі экспорт 720,9 млн., ал ... 1,051 ... ... тең ... Бұл ... жалпы тауар айналымының 2,6%-мен
теңеседі. 2009 жылғы көрсеткіш кішкене жоғарырақ еді, ... және ... ... ... 2,004 ... АҚШ ... құрап, қазақстандық жалпы
тауар айналымында 2,8% үлесті иемденді [103, б. 58]. Оның ... ... ... ... оның ... экономикаға зиян келтіріліп, сауда
көрсеткіштері азайды. Бірақ, екі мемлекет те ... ... ... дағдарыстан тезірек шығуға ұмтылып жатыр. Инвестициялық салаға
келетін болсақ, 1993 жылдан 2009 жылға дейінгі аралықта АҚШ-тан ... ... ... сомасы 19,9 млрд. АҚШ долларды құрады. Ол
шетелдік қаржы салымдардың ішінен ... ... алып ... ... ... ынтымақтастығын дамытуда екі жақтың
да мүдделі екендігінде күмән жоқ. Танымал жазушылар мен қайраткерлердің
еңбектері оған дәлел бола ... 2007 ... ... VI ... ... ... американдық саясаттанушы Ариэль Коэн жазған «Тәуелсіздік
жолы» атты Қазақстанның энергетикалық ... ... ... ... [105]. ... ... тәуелсіздік жылдарынан бастап
қалыптасқан сыртқы ... ... ... ... ... Ресей,
Қытай және Батыс ... ... ... ... туралы айтылады. Сонымен қатар, Қазақстанның ... ... ... ... ... қарудан бас тартып, бүгінгі таңда атом
өнеркәсібін бейбіт мақсаттарда қолдану ... де ... мен АҚШ ... әріптестіктерін ары қарай дамытуы тиіс.
2006 жылы ... ... екі ... ... ... ... уранды
пайдаға асыру жөніндегі бірлескен шаралары жаһандық қауіпсіздікті нығайтуға
және атом энергиясын бейбіт мақсатта пайдалануды ... ... ... аясында ядролық қаруды қысқартуға бағытталған «Нанн-Лугар
бағдарламасы» жүзеге ... ... ... ... ... ... болып табылады. Қазіргі ... ... ... ... ... ... және т.б.
танымал американдық корпорациялармен көмірсутегі шикізатын өңдеу, ... кен ... ... және ... көрсету жағынан қамтамасыз
ету жөніндегі бірлескен жобалар ... ... ... ... ... ... диверсификациялау саласындағы жемісті
ынтымақтастық та орын алуда. Қазақстан мен АҚШ ... ... ... қайта
өңдеу және жоғары технологияларға сәйкес уран өнімін ... ... ... ... жасайтын кәсіпорынды іске асыруға ат салысты. Қазақстанның ... ... ... ... 50 ... қабілетті елдің
қатарына қосылу ниетін және 2015 жылға дейінгі индустриалды-инновациялық
дамуының Стратегиясын ... ... ... [108]. ... жаңа Жібек жолын салудағы рөлі орындала бастады деп ... ... ... ... ... ... Азия ... Батыс Еуропа
елдерін Шығыс Азия демократияларымен байланыстырады.
«Қазатомөнеркәсібі» уранды экспорттайтын әлемдегі жетекші қазақстандық
компанияларының бірі ... ... ... деген бағаның өсуі оның нарыққа
жеткізілуімен сипатталады. Егер оның ... ... ... баға ... ... ... Атом энергетикасы саласындағы АҚШ-пен әріптестік
ядролық-отындық циклге қажет технологияларды және инвестицияларды ... ... 2007 ... 1 қазанынан бастап Қазатомөнеркәсібі
«Westinghouse Electric» ірі американдық компаниясымен ... ... ... иесі ... атом ... ... ... қатысуды
көздеп отыр.
Қазіргі кезде қоршаған ортаның ластануы және оның ... ... өте ... ... табылады. Қазақстанда ... ... ... да ... осы проблеманы шешуге қызығушылық
танытады. Тек 2000 ... бері ... ... ... ... бағытталған жобаларға 2,2 млрд. доллардан астам ақша бөлінді. ... ... шикі ... ... ... 2000 ... ... азайтуға мүмкіншілік берді. Инновациялық технологияларды енгізу
экологияны жақсартуда жаңа ... қол ... жол ... ... Бас ... Тодд ... айтуынша, компания
құрылған кезден бастап қазіргі уақытқа дейін Қазақстанға деген ... 36 ... ... ... Оның ... ... – 50%, «Эксон
Мобил Қазақстан Инк» – 25%, «Қазмұнайгаз» – 20% және «Лук ...... ... ... ... аралығына өндірісті ары қарай
жетілдіру және құрал-жабдықтардың сапасын көтеруді ... ... іске ... үшін ... 350 млн. доллар қаржы бөлуді жоспарлап
отыр [107]. Бағасы 258 млн. доллар тұратын газды жарамды ... және ... ... ... шикі ... ... жаңа резервуарлар паркінің
құрылысы секілді бағдарламалар ауаны ластайтын ... ... ... Ол бір жыл ... ... 6000 тоннаға қысқартуға
көмектеседі.
АҚШ Президенті Барак Обаманың энергетикалық бағдарламасы ҚР Президенті
Н.Назарбаевтың ... мен ... ... ... ... ... ... көпжылдық нәтижелі тәжірибесі
көрсеткендей, стратегиялық әріптестік қазақ және американ ... ... ... ... ... ... бірегейлігі және Каспий аймағындағы АҚШ
мүдделері
Каспий маңының аймағы Азия және Еуропа континенттерінің түйісуінде
орналасқан ... ... ... Ол бес ... ...
Қазақстан, Ресей, Түрікменстан, Азербайжан және Иран. Солтүстік Кавказ,
Орталық Азия аймақтары және Түркия, Грузия ... ... де бұл ... ... ... ... газ және газ ... сияқты энергоресурстардың
қорлары анықталған. Олардың көлемдеріне байланысты әр түрлі мәліметтер
кездеседі. АҚШ ... ... ... ... ... ... мұнай қорларының ең үлкен көрсеткіші 24-26 млрд.
тоннаны құрайды. Салыстыру үшін ... ... ... ... 90-95 ... ... тең. ТМД сарапшыларының болжамдауынша, 2015
жылға қарай Ресей ТМД экспортының 78%-мен ал Қазақстан ... ... с. ... ... ең ... екі ... ... жетекші әлемдік
державаларды өзіне ... деп ... ... Қ.Е. Байзақова.
Бірнішіден, Каспий бассейнінің мұнай экспортындағы ... ... ... ... оның қоры жылына шамамен 100 млн.
тоннаға жетеді және ол ... ... да ... ... КСРО
ыдырағаннан кейін, Таяу ... ... ... ... ... ... ... тасымал магистральдарының жаңа жүйесін,
сонымен қатар, геосаяси және ... ... ... ... ... ... бүгінгі кездегі теңіз жолымен салыстырғанда
тасымал жолының құны мен уақыты бірталай ... Ал ... ... ... ... ... ортасында орналасқан [29, б. 6].
Каспий теңізі Әлемдік ... ... жоқ, ... жүзіндегі тұйық
суаттардың ең ірісі болып табылады. Ол Еуразия құрлығының оңтүстік-батыс
бөлігінде орналасқан. Оның ... ... ... құрайды. Су
бетінің көлемі 390 мың шаршы шақырым, жағалау ... ... ... ... тән ... ... бар. ... әлемдік мұхиттан
қашықтығы төменгі деңгейде (Әлемдік мұхит деңгейінен 28 ... ... ... (13%) және жиі-жиі болып тұратын 10-11 баллды
дауылдар; континентальды ... ... 20 мың ... ... ... ... 89]. Қазақстанның Каспийдегі бөлігі теңіздің солтүстік-шығыс ... ... ... ... толы ... қоршалған, сонымен
қатар мұнда дүниежүзімен салыстырғанда ең көп қара ... ... ... қара ... және ... ... ... мүмкіндік
беретін, каспийлік бекіре тұқымдас балықтардың (сүйрік, құртпа) бір топтары
бірегей. Каспий теңізінің бай табиғи қорларында 500 жоғары өсімдік ... ... ... ... әлемдік қорының 90%-ы) бар [37, с. 89].
Сонымен қатар, іс ... және заң ... ... ... ... оның қорларын тиімді пайдалану мүмкін емес. Ал жағалау маңындағы
елдер арасында Каспий ... ... ... бөлу ... ... ... етеді. Оның ішінде балық аулау кәсіпшілігін дамытуда
Каспийдің барлық ... ... ... ... ... ... май ... теңіздің тек қана оңтүстігінде аулауға болады.
Барлық Орта Азия және Кавказ төңірегіндегі мемлекеттер теңізден ... ... ... ... да ... ... ... дүниежүзілік нарыққа шығарып сатуда қиыншылық көріп отыр. Олардың
барлығы да өз ... ... ... ... ... ... бұрынғы Кеңес өкіметі кезіндегі мұнай торабтарының құрамында
болды. Каспий жағалауындағы ... ... ... ғана
емес, сонымен қатар экономикалық тәуелсіздікті де көздейді. Сондықтан ... құны ... ... ... құрайтын мұнайды экспортқа
шығаратын мұнай құбырларын салу үлгілері ... ... ... ... ... ... ... және геоэкономикалық
сахнаға толығымен шығу тенденциясы, ... ... ... ... ... қамтамасыз ету міндеттерін қоятын айқын
стратегияны қалыптастыру ... ... ... ... ... ... мен олардың энергетикалық қауіпсіздігінің ... ... жыл ... ... ... ... ... тұрақтылығына
кепілдік беретін негізгі нәтижесі өндірудің барлық тармақтарының сенімді
жұмысы болып табылатын, ... ... ... және ... шараларының
жүйесі қалыптасуы қажет. Дамудың ең басты бағыты көмірсутек ... ... ... қолдану қажет.
Каспийге деген қызығушылық әлемдегі жетекші державалардың жағынан
танытылады. ... ... АҚШ бар. АҚШ ... ең ... және ... ... табылады. Мұнай импортынан тәуелділік
артып жатқандықтан, АҚШ оны тасымалдаудың жаңа ... ... ... да ... ... компаниялары өздерінің белсенділігін танытып
жатыр. Мәселен, «Шеврон» мен ... ... ... ... ... ... ат салысты. Оның жалпы сомасы 20 млрд. доллар деп
белгіленді. Ал ... кен ... ... ... ... ... ... Консорциумы рұқсат алды. Оның құрамына «Мобил
Ойл» компаниясы да ... және газ ... ... ... ... көмірсутегін шығарудың
маңызды әлемдік орталықтарының қатарына қосылуы мүмкін. Соңғы уақытта оның
әлемдік энергиямен қамтамасыз етудегі рөлі көп талқыланып ... Бес ... ... ... ... ... мұнай қоры бойынша әлемде 9-
шы орынды иеленеді. Қазіргі уақытта 203 мұнай, газ және газ ... ... ... Оның ... 134 – ... ... ... 40 –
Оңтүстік-Маңғышлак мұнай-газ ауданында, 13 – ... 9 – ... 5 – ... және 2 – ... ... ауданында.
Ашылған көмірсутегі кен орындарының құрылымы мынадай: Каспий жағалауы
ойпатындағы қазақстандық секторында 75% мұнай кен орындары, оның ... ... газы бар ... – 16 ... ... оған
«Қарашығанақ» та жатады. Шу-Сарысу және Турағай аймақтарында 16 кен орындар
бар, ондағы 22-сі бос газдан құралған. ... ... ... ... және т.б. ... ... ... жетекші рөльді
Батыс-Қазақстан облысы алады. Онда – 68%, ал ... ... – 32% ... ... ... қорлары «Қарашығанақ» кен орнында жиналған. Ол
71,2%-ды құрайды [110, c. 42-43].
Көмірсутегі шикізатын шығаруды ары ... ... үшін ... ... көздейтін жобалар әлемдік ірі мұнай компанияларының
қатысуымен іске асырылып жатыр. Соңғы ... ... ... ... ... ... ... акваторийда 96 құрылым
таратылды. Ондағы болжамданған мұнай ресурстары шамамен – 10 ... т., ... – 2 ... куб. ... ... мұнайды өңдеу кешенінің негізінде жалпы қуаты жылына 18,5
млн. тоннаны және өңдеудің орташа тереңдігі 65,3%-ды құрайтын үш зауыт ...... ... және Павлодар мұнай өңдеу зауыттары. Газды өңдейтін
қазақстандық үш зауыттың жалпы жылдық қуаты 6,7 млрд. текше метр ... ... ... газ ... ... Маңғыстау облысында (Жаңа ... және оның ... ... жылына 3 млрд. текше метр газды
өңдеуге мүмкіндік береді. Теңгіз зауыты Атырау ... ... ... және ол ... ... ... 3 млрд. текше метр газ өндей ... ... ... ... ... ... қуаты жылына 710 млн.
текше метр газды ғана ... [110, c. 44]. ... ол ... ... ... мұнайды экспорттаудың іске асырылған бірінші нұсқасы болып
Каспий құбыр консорциумы (КҚК) табылды ... ... 3). Ол 1992 ... ... және Оманмен құрылған еді. Мұнай «Теңгіз» кен ... ... ... дейін жеткізіледі. Келешекте Қазақстан
Иран арқылы Парсы шығанағына шығу жолын таңдауы мүмкін, себебі ол ... және ... ... аз ... ... Бірақ Иран қазіргі кезде
халықаралық қауымдастық жағынан қатты сыңға алынып жатыр және оның АҚШ-пен
қатынастарында біршама қайшылықтар ... ... түбі ... ... және газ ... салу ... ... болып келеді, бірақ олар техникалық жағынан қиыншылық туғызады.
Мәселен, 1998 жылы ... ... мен «Royal ... ... және ... ... ... Ақтаудан Бакуге дейін мұнай
мен газды экспорттау үшін екі тармақты құбырды салу ... ... ... жасалынды. Алайда, бұл мәселе әлі де талқылану ... үшін ... ... стратегиялық түрде орналасуы өте маңызды болып
табылады, оны «буферлік аймақ» ретінде ... ... ... ... ... да ол ... ... ... ... ... ... ұлттық энергетикалық
қауіпсіздігін қамтамасыз ету мақсатын көздейтіндіктен, АҚШ Каспий аймағына
үлкен қызығушылық танытады. ... ... ... ... ... ... ол энергоресурстардың үздіксіз және
сенімді жеткізіліміне қол жеткізу ... ... ... ... ... ... тасымалдауындағы және Латын Америка мен Таяу Шығыс
елдеріне деген тәуелділігін азайтады.
Б.Клинтон билік басында ... ... ... аймағы американдық
ұлттық мүдделер аймағы деп белгіленді. Мұндағы мұнай мен газ ресурстарын
қорға ... ... ... яғни олар ... ... байланысты әлемдік нарыққа біртіндеп ... ... ... АҚШ ... бақылау орнатылса, ол әлемдік
нарықтағы ... ... және ... ... ... ету мүмкіндігін иеленеді. Каспий аймағының ... ... ... ... ... ... және ... жолдарын анықтау сияқты американдық мақсаттарды көздейді.
Құбырлар арқылы өткізілетін мұнай және газ ... ... ... мәселесін АҚШ өз назарына алады. Б.Клинтон және кіші
Дж.Буш сыртқы саясаттарында Каспийге қатысты ұстанымдар ... еді. ... ... мұнайдың Ресей құбыры арқылы тасымалдануына қарсылық білдірмеді
және Баку-Тбилиси-Жейхан мұнай ... салу ... да ... ... ... жылы ... ... саясат бойынша әкімшіліктің арнайы өкілі
Ст.Манның айтуынша, ... ... ... ... ... ... жоқ. Бұл
екі стандартты саясат принципіне негізделеді [111, с. 96]. Жеке ... ... ... ... осы жобаны орындауға
қатысатын компанияларға 300 млн. ... ... ... ... енуін жеңілдететін қолайлы жағдай жасалынып жатыр. Сонымен,
АҚШ келешекте өзін энергоресурстармен жабдықтау үшін ... ... ... ... ... бөледі, яғни көреген саясатты жүргізеді.
Каспий аймағында әлемдік газ ... 2/3 ... ... газ ... көшетін мемлекеттер үшін ондай энергия көзін иелену
өте қажет ... ... да ... ... ... ... ... көмірсутегі жолдарын диверсификациялау мәселесі. Бүгінгі таңда Араб
елдеріндегі саяси тұрақсыздық және болжауға қиын жағдай ... АҚШ ... өте ... ... бола ... ... энергия
ресурстарының бір бөлігін иемдену жақында орналасқан мемлекеттерге ... ... ... ... ... Оған ... Ресей және Қытай сияқты
алпауыт мемлекеттерді ықпал ету аймағынан ығыстыру да қарастырылады.
АҚШ-қа Каспийдегі көмірсутегі қорларын ... ... ... ... ... - ... және ... арқылы тасымалдау перспективасы
қызығушылық танытады. Бұл ... өте тез ... ... ал ... 15-20 жыл ... ... бәсекелес бола алады. Алдағы
20 жылдың ішінде азиаттық мемлекеттердің энергоресурстарды тұтынуы 129%-ға
өседі, ал ондағы тұтынудың ... ... ... және ... ... ... ... [111]. Энергия көздерін Қытайға тасу тек ... ... ... ... ... ... және Ауғанстан
арқылы немесе Ираннан Пакистан арқылы (теңіз түбімен) жіберіле ... ... ... ... ... байлығы жағынан АҚШ-ты қызықтырады. ... ... ... АҚШ ... ... ету ... қалдырмай,
өзінің мүддесін қорғау керек. Ол Каспийде жұмыс жасайтын мұнай ... ... ... ... ... ... және газ
саласына инвестициялар салады. Қазақстанда анықталған мұнай қоры 2,8 млрд.
тонна, ал газ болса 1,84 трлн. ... ... ... ... ... ... тоннаны құрайды. Сонымен қатар біздің жерімізде 601 мың тонна ... бар. ... ... Азия ішінде Қазақстанға 94%-дан асатын мұнай, 85%-
дан көп көмір және 28%-дай газ қорлары тиесілі [112, p. ... ... және ... мұнай-газ кен орындарының ашылуы
өнеркәсіп саласын дамытуға жаңа серпін ... ... ... жасалған алғашқы шарттың халықаралық маңызы бар еді. ... ең ірі ... ... ... қарым-қатынастың басталғанын
білдірді. Каспий шельфіндегі көмірсутегі байлықтары ... ... ... ... да АҚШ ... ... ... Каспий
аймағының дамуын одан әрі тиімді ... үшін ... ... қажет,
яғни өндірісті жетілдіретін мұнай және газ құбырларын салу, мамандарды
дайындау және т.б. ... ... зиян ... ... ... ... ... түрде ойлау керек. Осының барлығын орындау
үшін Президент Н.Назарбаевтың шешімі бойынша Қазақстан ... ... ... жүзеге асырыла бастады. Ол үш кезеңге бөлінген
және оның ... ... ... ... ... ... жж. ... жылына 500 мың тонна;
2) 2006-2010 жж. арасында 40 млн. ... ... ... 2011 ... ары ... ... көрсеткішін 100 млн. тоннаға дейін
мұнай өндірісін көтеру.
Осы бағдарлама сонымен қатар инвестицияларды тарту ... де ... ... деңгейде 5 млрд., екіншіде 10 млрд., ал үшіншіде 11 ... ... ... ... [112, p. 38]. ... ... ... мұнайды өңдеу, оны басқа жерлерге тасу, қоршаған ортаны қорғау
және жалпы ... ... ... ... сияқты
кешенді жұмыстарға бағытталады.
Каспий теңізі көмірсутегі ... бай ... ... ... ... ... орналасуы, яғни Еуропа және Азия, Таяу және Орта
Шығыс сияқты негізгі отынды жеткізушілерге жақындығы АҚШ-ты ... ... ... жеке ... Таяу ... ... жағдай,
ОПЕК ұйымының мүшелерімен қатынастардың құбылмалы болуы және т.б. ... ... ... ... ... сияқты аймақтардан басқа
жерлерді іздеуге мәжбүрлейді. Сондай стратегиялық ... бар ... ... жатады.
АҚШ саясаткерлері Каспий теңізін өздерінің мүдделеріне жауап беруге
байланысты бірқатар ... ... ... ... ... және сенімді тасымалдауын қамтамасыз ету,
американдық компаниялардың ... ... ... ... ... ... даму және ... құндылықтардың таралуына
ықпалдасу, құбырларды салу үшін тиімді жолдарды іздеу жатады, оның ... ... ... ... ... ... ... алғанда АҚШ саясатындағы Каспийге қатысты негізгі үш ... ... ... қатынастардағы геосаяси жағдайларды ... ... өзін ... гегемон ... ... ... ... ... ... ... тырысады.
Ондағы мемлекеттерді экономикалық және ... ... ... ... ... ... ... келеді.
Екіншісі, энергетикалық ресурстармен қамтамасыз етуде сенімді болу. АҚШ
энергетикалық саясатының басты мақсаттары 1991 ... ... ... ... ... ол жаңартылып толықтырылды. Ол құжатта
көрсетілгендей, ... ... ... ... ... американдық энергетикалық саясатында басты рөл ... ... ... ... ... болуын және
олардың транспорттаудағы кідірістерін тоқтату. Сонымен қатар, өздерінің
қорларын сақтауға қол жеткізу. АҚШ ... ... ... ... ... ... ... Бұл жағдайда Каспийде
әлі өндірілмеген ... ... ... ... ... айналу
мүмкіндігі маңызды мәселеге айналады.
Үшіншісі, нарықтық және сауда мүмкіншіліктеріне жол ашу. Американдық
компаниялардың ... ... ... игерудегі іс-әрекеттері
және белсенділігі әрқашан жақталады. Олардың жұмысына қолайлы жағдай туғызу
да басты мәселелердің бірі болып табылады.
Қазіргі ... ... АҚШ ... ... ... ... ... қарай дамытып жатыр. Ол бұл аймақта американдық мұнай компанияларының
орнығуымен, каспийлік мұнайдың әлемдік ... ... және оның ... ... ... ... халықаралық құбырлардың Каспий
теңізінен алыс орналасуына байланысты АҚШ құбырлардың құрылысын жобалауда
өз ықпалын ... ... Оған ... ... ... ... бола алады. Оның қуаты күніне 1 млн. баррель, ал ұзындығы ... ... ... жылдары кезінен бастап кіріс әкелінеді деп
күтіледі [113].
АҚШ Каспий ... ... ... ... ... және ... болып жатқан кез келген өзгерістерді сезінеді. Мәселен,
Ресейде халықаралық аренадағы ... ... ... ... ... бар, ал Қытай елдегі ішкі проблемаларымен айналысып, өзінің толық күш-
қуатын әлі де сақтап жатыр. Иран ... ... ... ... ... отыр деп айыпталуда. Сондықтан, АҚШ үшін толық
деңгейде Каспийде және ... ... ... ... ... және ... ... қолайлы жағдайлар бар деп ... ол ... әсер ... ... ... да бар. ... ... Таяу Шығыста және Араб мемлекеттеріндегі ... ... ... қаржы және саяси ресурстар Ирак, Ауғанстан, ... ... ... ... ... ... ... бір салаға бар күш-қуатын шоғырландырып, Каспийде өзінің қатысуын
біртіндеп әлсіретуі ықтимал. ... ... әр ... ... және т.б. ... ... ... жеке тіл табысуды
талап етеді. Оған уақыт керек және ол кейде ... ... ... ынтымақтасуда болуын тежейді, әсіресе энергетикалық салада. Жоғарыда
айтылған американдық бақталастардың ... орын ... ... ... олар ... ету ... ... және
кеңейткісі келеді. Ол өз кезегінде, көп жағдайда американдық мүдделерге
қайшы келеді. Тағы бір маңызды ... ...... ... ... ... ... белгіленбеуі. Әр мемлекет теңізде өзінің бөлігін сектормен
бөлгенде анықталуын АҚШ қолдайды. Онда жеке ... ... ... ... ... ... түрде қол жеткізуге болатын еді.
АҚШ Каспий теңізіне ... ... КСРО ... ... ... ... Орталық барлау қызметі Каспий аймағындағы мұнай қорлары ... ... ... деп пайымдаған еді, бірақ әрине, бұл Қашаған кен орнын ... ... ... ... игеретін американдық компаниялардың
арасында «Шеврон» Қазақстанда өз ... ... ... жатыр деп айтуға
болады. Ол Теңгіз кен орнын дамытуға көп үлес ... ... ... ... басты құндылықтарын әлем нарықтарына шығару
энергетика ... АҚШ ... ... бөліктерінің бірі болып
табылады. АҚШ-тың Каспий бассейніне қатысты саясаты келесідей принциптерге
негізделеді: ... ... ... және ... қолдану
мәселелеріндегі сенімділік және тұрақтылық, ... ... ... ... ... ... ... мұнайды
немесе газды әлемдік нарықтарға шығарудағы жеңілдік және бөгетсіздік.
XXI ... ... ... ... 1997 жылы АҚШ ... ... өздерінің өмірлік маңызы бар ... ... ... ... негізгі бес проблеманың бар екендігін тұжырымдады.
1) Энергетикалық ресурстарды ... ... ... ... ... оның ... ... экономикалық және стратегиялық мүдделеріне
және олардың аймақтық әріптестерінің қызығушылықтарына жауап беруі;
2) Каспий аймағы мемлекеттеріне экономикалық ... ... ... ... сияқты құндылықтарды тарату;
3) Американдық компаниялардың жасайтын жұмыстарын қолдап, оларға барынша
көмек көрсету;
4) энергетикалық ресурстарды экспорттаудағы ең тиімді және ... ... ... ... ... ... талаптарды орындау.
Сонымен қатар, 1997 жылғы Ақпарат басқармасының есебі бойынша, аймақта
тағы да ... ... бар: ... жеке ... және ... жүргізу мәселелерінің бүгінгі күнге дейін өз шешімін ... ... ... жолдарын ары қарай дамыту, аймақтық
тұрақсыздық, Қара ... және ... ... ... экспорт жеткізілімдерді
іске асырудағы қиыншылықтар, ... ... орны және оған ... ... мақсаттарға қол жеткізіп, орын алатын проблемаларды шешу үшін, АҚШ
Каспий аймағындағы әрбір мемлекеттермен жеке тіл ... және ... ... асырып жатыр. Оның ішінде Қазақстан Республикасы да ... ... ... ... ... ... 36%-ын
иемденеді. Ел ішіндегі болжамданатын мұнай қорлары дерлік 12 млрд. тоннаны
құрайды. Анықталған ... 3 ... ... тең. ... ... ... ... байлықтар мәселесінің болашағы өте зор
(Қосымша, Сурет 2). Болжамданатын ... ... ... 13 ... тонна мұнай бар. Осының барлығы АҚШ-ты ... ... ... ... ең ... қадам 1993 жылы жасалынды. Төрт жылғы
келіссөздерден кейін ... ... және ... ... атты ... ... құрды. Ол Теңгіз
және Королевское екі мұнай кен орындарын игеріп дамыту үшін ... ... ... ... саны 1-1,4 млрд. тонна мұнай [93, p. 135]. ... ... да ... ... ... ... ... АҚШ
Қазақстанның Каспий теңізін және ондағы су астындағы байлықтарды бөлісу
туралы ... ... ... ... ... ірі ... кен орынның
ашылуынан кейін орын алған жаңа ... ... ... ... ... ... АҚШ елшісі Стивен Сестановичтің сапары кезінде анық
айтылды.
Каспий теңізінде бүгінгі күнге қарай 30-дан ... ... кен ... Оның ... ... ... ... қорлары мұнай
мен газ конденсаты бойынша 2,8 млрд. тонна және табиғи газ бойынша ... ... ... ... АҚШ ... ... ... Каспийдегі мұнай қоры 32 млрд. тонна деп ... Бұл ... ... бұл ... әлемдік қорлардың 23%-ын құрап, Каспий аймағының
елдерін Сауд ... ... (25%) ... ... ... шығаратын еді
деп айтуға болады. Ал ... газ ... ... 18 трлн. текше метрге
тең деп ... [36, c. 78]. ... ... ... ... ... ... әсер етті және Каспийдің құқықтық
мәртебесіне ... ... ... Мәселен, Қазақстан ... ... ... ... теңіз құқығы жөніндегі БҰҰ
Конвенциясына, ондағы континентальді шельф туралы VI ... ... ... жылдың 4 шілдесінде Шығыс Қашағанда үлкен қорлардың ашылуы орын
алды. Келесі жылдың қазан ... ... ... барлау жұмыстары басталды.
Көп уақыт бойы қазақстандық үкімет Қашағандағы мұнай қорларының көлемі
туралы мәлімет ... ... 2002 ... ... АҚШ ... ... бойынша Комитеті қазынашылық хатшысының орынбасары
Стюарт Эйзенштаттың мағлұматтарына сүйене отырып, Қашағандағы мұнай қоры ... ... тең ... атап көрсетті [36, с. 91].
Каспий аймағындағы орасан зор энергетикалық ... ... ... ... ... ... Ол үшін транспорттық
инфрақұрылымды құрып дамыту ... ... ... халықаралық
агенттіктің мәліметтері бойынша және ҚР-дың бұрынғы энергетика және
минералды ... ... ... мәлімдеуінше, 2015 жылға қарай
Қазақстандағы мұнайды өңдеу жылына 150 млн. тонна, оның ішіндегі 100 ... ... ... ... деп жобаланып жатыр [36, с. 98]. Ондай
өсімге қол жеткізу үшін бірнеше құбырлар ... ... ... ол ... жолдарын жеңілдетеді. Қазақстанға мұнайды тек құбыр арқылы ... ... ... ... жол маршруттарымен тасымалдау да пайдалы болады.
Қазақстандық мұнайдың жеткізілімдерін көбейтудегі негізгі жол Қазақстан-
Түрікменстан-Иран құбырының құрылысы болып табылады. Ол өте ... ... ... ... ... ... ... қарым-қатынастарының
шиеленісуі сондай жобаны іске асыруға зиян келтіреді. АҚШ құбырдың Иран
территориясынан өтетініне қарсылық ... ... ... ... ... ... компанияларға қатысты санкция қолдануға
баратынына дайын екендігін айтты. ... ... ... ең ... ... Иран арқылы Парсы шығанағына бағыттайтын
жол екендігі анық. Ол ... ... ... ... ... кездесу бойынша
журналистердің брифингінде Президент Н.Назарбаев мәлімдеді. ... ... және ... ... ... ... американдық
инвесторлар да ұстанатынын қоса айтты.
Сонымен, Каспийдегі мұнайдың жеткізілімдерінің болашақ бағыттары әлемдік
деңгейдегі талқылауға ... АҚШ ... ... тәуелсіз болатын
энергия көздерін табуға өте мүдделі. Сондықтан да, ол өзінің шетелде жұмыс
істейтін, әсіресе ... ... ... ... ... ... АҚШ сол жерде үстемдік еткісі келетін Ресейдің және ... ... ... Иран ... ... құбыр Каспий маңындағы
Қазақстан және Түрікменстан сияқты мемлекеттерді Ираннан экономикалық
жағынан ... ... оның ... ету ... ... Вашингтон
қауіптенеді. Сондықтан, олар өздерінің жобаларын алға жылжытып, ... ... ... ... ... портына шығатын жолды ұсынды. Мұны
өзінің пайдасын ойлайтын Түркия қолдап отыр. Түркия ... ... ие ... ... ... Ресей АҚШ-тың Түркиямен тығыз
ынтымақтастығына қауіппен қарап, каспийлік ресурстардың ресейлік ... ... және ... ... мен ... қол ... ... Қазақстан-Түркия құбырын салуды АҚШ та Түркия да белсенді түрде
насихаттайды. Каспий мұнайын ... ... ... ... ... ... ... жолдың ұзындығы 300 км, ал бастапқы ... ... 10 млн. ... ... ... ... Әзірбайжан мұнайдың Күнгей
Кавказ жерінен Шығыс ... ... және ары ... ... портына қарай
өтуді қамтамасыз ету керек. Баку-Тбилиси-Жейхан маршрутының ... ... ал оның ... жылына 45 млн. тонна мұнай және жобаны іске асыруға
жұмсалатын қаржы шамамен 4,2 ... ... деп ... [36, с.111].
Қазақстан, Түрікменстан және Әзірбайжан мемлекеттерінің қатысуымен мұнай
экспортталаса, ол құбыр арқылы мұнай жеткізілімдерінің ... ... ... Жерорта теңізіндегі шикізатқа бай өткізу нарығының ашылуын
қамтамасыз етер еді. Бірақ, Жерорта теңізіндегі мұнайдың көп ... ... ... ... ол ... ... Ливия, Сирия секілді
мемлекеттерден және ... ... ... де ... көп ... Нарықтағы мұнайдың артық болуы оған деген бағаның төмендеуіне
ықпал етеді.
Иран территориясымен өтетін құбыр Қазақстанға тиімдірек ... ... ... ... ... ... ... шығындар аз болып
келеді. Сонымен қатар, Таулы Қарабах сияқты ... ... ... және де ... ... ... мүмкіндік береді. Ал егер,
жоғарыда айтылған құбыр Каспий түбі бойымен салынса, ол ... ... ... ... ... (БТЖ) мұнай құбырының ресми ашылу рәсімі 2005 жылы
25 мамырда өтті. Мұнай тұтынудың жаһанды ... өсуі ... ... мұнай
бағаларының өсіміне алып келді. АҚШ өзінің мықты экономикасын құрып, оны
сақтау мен дамытуға барлық ... ... ... ... ... ... ... тұрады және оларға сәйкес келетін әлемдегі мемлекеттердің ЖІӨ жиынтығы
22%-ды ... [114]. «Бай ... пен ... ... ... отын және ... ... деген күрестің орын алуы
ықтимал, ... ... ... ЖІӨ өсімі және ресурстарды тұтынудың
көбеюі дамыған елдерге ... ... ... ... әр ... халықаралық қатынастардағы басқа акторлардың қалай дамып
жатқанына көз ... ... ... ... ... ... мен топтарға,
әсіресе оларға қауіп төндіретіндер ... әсер ету ... ... ... болып табылады. 2001 жылдың 11 қыркүйек оқиғаларынан кейін АҚШ
сыртқы саясатында әскери құрамдастың рөлі ... ... ... үшін олар ... ... ... ету ... Каспий маңындағы
Қазақстан, Түрікменстан және Әзірбайжан мемлекеттерін және ... ... мен ... ... ... қосты. Каспий аймағындағы мұнай өңдеу ... ... ... ... айналысатын дереу әрекет ету
күштерін құру АҚШ-тың идеясына жатады.
Кеңес Одағы ыдырағаннан бастап қазірге дейін өз ... ... ... бірі мұнай және газдың мол қоры бар Каспий теңізінің құқықтық
мәртебесі болып отыр. Алайда, бұл мәселе осы уақытқа ... ашық ... ... өткір мәселені тек қана Әзірбайжан, Түркіменстан, Ресей, Иран ... ... ... шеше ... ... Республикасының
бағыты Каспий теңізіне 1982 жылғы теңіз ... ... БҰҰ ... ... тарату, оны біртұтас экологиялық жүйе ретінде Каспийдің
ерекшелігін ескере ... ... ... Бұл ... ... ... ... және континентальды шельфтік режимнің
элементтерін Каспийге қолдану ... ... Су ... және ... ... ... маңындағы барлық мемлекеттер арасында бөлу ... ... ... бойынша әрбір жақ өз су ... өз ... ... ... ... және ... салуды жүргізе алатын
халықаралық тәжірибеге сәйкес әлемдік тәжірибеден қабылданған.
Каспий теңізінің құқықтық ... ... ... ... елдердегі экономикалық тұрақсыздық және Қарабах, Абхаз секілді
әскери-саяси қақтығыстар американдық саясаттың объектілері ... ... ... ... ... АҚШ ... ... төндіреді. Ал екінші
жағынан, сондай жағымсыз үдерістер американдықтардың оған араласуын ... ... ... алға ... ... ... жай ғана қолдау көрсету қызметін атқаруды ақтайды.
Каспий маңындағы мемлекеттердің, яғни Қазақстан, Әзірбайжан ... ... ... ... шикізаттарын өңдеу үшін
шетелдік инвестицияларды тарту, жаңа ... ... ... ... Қазақстан басшылығы осындай факторларды есепке алып, сәйкес
шешім қабылдау қажет. АҚШ болса, Шығыс-Батыс дәлізін ары ... ... ... ... ... ... құбыры мәселесін
көздейтін әр түрлі халықаралық конференциялар мен ... ... Иран ... ... ... және ... ... кездегі жүргізіп
отырған саясаты, әсіресе олардың ядролық бағдарламарын дамытуы айыпталды.
АҚШ-тың мұндай ұстанымы Каспий ... ... ... бірі ... ... ... ... ұштасады. Вашингтон
жаңа құбырлардың салынуы және олардың Ресей ... Иран ... тиіс ... ... Түркия АҚШ үшін ондай мақсатқа қол
жеткізуге ықпалдасады және каспийлік мұнайдың ... ... ... ... ... ... шығындарды азайту қазақстандық мұнайды
экспорттаушылар үшін өте ... ... ... ... ... шығындар Қазақстан әкімшілігі үшін қиыншылық туғызады. Жыл
сайын Каспий сулары бойымен 18 млн. ... ... ... мен ... ... [115]. Ондағы негізгі маршрут ... және ... ... мен Баку жерлеріне қарай, және солтүстіктен
оңтүстікке Иран ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан тиімді
жолдарды таңдап, өткізу нарығының тұрақтылығы, маршруттардың қауіпсіздігі,
бағасы жағынан тиімділігі және ... ... ... ... еске алу ... ... – 2030 ... көрсетілгендей,
тек тәуелсіз экспорттық маршруттар бір көршіден деген тәуелділікке және бір
тұтынушыдан деген монополиялық бағалық ... жол ... [2, ... ... ... әр ... жолдары Қазақстанға мұнай экспорты бойынша
қамтамасыздық орнатып, экономикалық жағынан пайда алуға ... ... ... және ... ... ... ... пен
бейбітшіліктің орнауына ықпалдасады.
Вашингтон болса, Каспий аймағында өзін тұрақтылықты қамтамасыз етудің
кепілі ретінде ... және ... ... ... жеткізілімдерінің
үздіксіз болуын бақылайды. Каспийлік мұнай АҚШ үшін ... ... ... ... ... ОПЕК ... жеткізушілерге деген тәуелділікті ... ... ... өз ... ... ... ... болады. Ондай жағдайда
американдық әкімшілік сол мемлекеттерге ... кез ... ... ... ... ... алады.
2.3. Жаңартылған энергия көздері мәселесінің өзектілігі және оның қазақ-
американдық қатынастарда алатын орны
Шикізат пен энергоресурстарды үнемдеу және олардың ... ... және ... көп ... ... ... және ондағы
шығындарды азайту, жаңа салаларды дамыту, шикізат ... ... қор ... және т.б. ... ... ... ... саласы мәселесін алға қояды.
XXI ғасырдағы көмірсутегі энергоресурстарының тұтыну ... ... ... ... табылады. Олардың анықталған қорларының азайып сарқылуы 40-
50 ... ... орын ... деп ... ... Мұндағы негізгі
экономикалық қиындық одан ерте пайда болуы мүмкін, яғни ... ... ... және ... ... әлемдік
өнеркәсіптің қажеттіліктерін өтеу алмау қаупі бар. Әлемдік қауымдастық
алдында жаңартылған ... ... ... ... қамтамасыз ету
міндеті тұр (Қосымша, Сурет 5). Ол ... ... ... ... жел, ... ... ... энергия, шағын өзендер,
толқындар, судың көтерілуінен туындайтын ... ... ... ... ... де ... ... өте өзекті болып
табылады. Ол мемлекетте экономикалық тұрақтылықты орнатуға ықпалдасады.
Сондай сала өте ... және ... зиян ... ... етуді көздейді. Жаңартылған энергия көздері барлық мемлекеттерде
біркелкі бөлінген. Оларды өңдегенде ешқандай зиян қалдықтар ... ... ... ... ... ... [115].
Жел электр энергетикасы тез дамып келе жатқан балама ... ... ... жел ... ... ... бойынша, электр энергиясының әлемдік өндірісіндегі желдің үлесі
1%-ды құрайды. Бүгінгі таңда жел энергиясы 70 ... ... ... ... бар. Жел генераторлары өндіретін ... ... құны ... жылдамдығына байланысты және ол ең төмен
болып табылады. Мәселен, АҚШ ... ... ... ... ... 2007 жылы ... 0,087 долл./кВТ-қа өсті [57,
34 c.]. Ал 2007 жылы он бір жаңа жел ... ... ... ... ... көмір электр станцияларында өндірілетін электр қуатына
қарағанда, жоғары бағамен ... ... ... ... жолмен табылған
энергия көзінің маңыздылығын көрсетеді. АҚШ ... ... 2030 ... ... жел ... арқылы елдің 20% электр
қуатындағы тұтынушылығын қамтамасыз ету міндетін алға қойып отыр ... ... күн ... ... ... және оның ... шектеусіз болады.
Күн энергиясын өнеркәсіпке тиімді еткізудің ... ... ... ... яғни ... бір ... қабатты күн сәулелерін
сіңіру арқылы қыздырту және кейін оны бірдей үйлестіріп жылуды пайдалану;
тікелей фотоэлементтердің ... ... ... алу; термодинамикалық
әдіс, термо-ауа электр станцияларын құру және онда ауа ... ... ... ... кезде суды жылыту арқылы күн
энергиясын алуға болады және ол ең ... жол ... ... АҚШ
энергетика Департаменті 2015-2020 жылға ... күн ... ... ... ... сағатына 0,04-0,05 долл./кВТ-қа азаяды
деп болжамдайды [57, c. 35].
Алайда, күн және жел энергияларын ... ... ... ... ... ... Күн энергиясының аз мөлшері үшін
электр станциялардың ... ... ... ... аймақтар желден энергия
өндіру үшін ең қолайлы жерлер болып саналады. Теңізде жағалаудан оффшорлық
жел электр станциялары салынады. Бірақ, ... ... ... ... қиын,
себебі жел күші тұрақты емес. Сонымен, мұндай ... ... ... ... қамтамасыз етуге және күн жыл бойы жылу ... ... ... ... ... – Жер ... ... жылу ағыны арқылы
алынатын электр энергиясы. Оның орташа қарқындылығы ... 0,03 ... ... Оның ... ... ... ... сыртқы
жағдайлардан тәуелсіздігі, термальді суларды медицина және жылу ... ... ... ... ... оның ... де бар,
құрамында минералды заттардың көптігі және ондағы уландырғыш металдар ... ... ... өсімдіктердің Күн энергиясын сіңіріп ... ... Ол ... ... деп аталады. Одан отынның алуан
түрлерін алуға болады. ... ... ... ... мөлшері
алғашқы ресурстардың әлемдік тұтынуының 11%-на тең. Бұл өте ... ... ... ... ... айтылған БЭК қоршаған ортаға зиян
келтірмейтіні анық. Бұл ... ары ... ... үшін ... ... ... бөлінуі қажет.
Жерде кең тараған химиялық элементтерге сутегі жатады. ... ... ... тәсілдері бар. Ол энергетикалық жағынан
алғанда қауіпсіз және басқа шикізатқа ... ... ... ... ең ... және арзан процестердің бірі болып келеді. АҚШ
энергетика департаментінің болжамдары ... 2015 ... ... ... ... бағасымен теңеседі. Жалпы АҚШ-та 750 километрге созылған
сутегі құбырлар жүйесі іске қосылған. «FutureGen» американдық жобасы ... ... ... [57, c. 36]. Иллинойс штатында
эксперименттік көмір электр ... ... ... Бұл ... ...... қышқыл газдың атмосфераға таралуын азайту. Сонымен, жоғары
технологияларды одан әрі ... ... ... ... ... ... ретінде қарастырылуы мүмкін.
Энергетика және климаттық өзгерулерге қатысты ... шешу ... ... ең ... басымдылықтарының бірі болып табылады. АҚШ таза
энергия идеясын ... ... ... күн, жел және ... ... ... іздеуде. Сонымен қатар, энергонәтижелілікке көп көңіл бөле
отырып, энергияға деген қажеттілікті ... ... ... жатыр.
Оған мысал ретінде Обама АҚШ үкіметінің ... ... 2020 ... ... газ ... азайту бойынша жаңа маңызды мақсаттарды
қоюды талап етті.
Сонымен қатар, 2008 ... ... ... ... ... ... қайта қалпына келтіру Актісіне қол қойды. Сөйтіп, АҚШ төмен деңгейлі
көмірсутекті болашаққа өз үлесін қосты. Бұл заң ... үш ... ... ... ... ... ... көлемін екі есе
ұлғайтуға бағытталған. Таза ... 80 ... ... ... ... ол ... жұмыс орындарын құрады деп көзделген.
Американдық Президент АҚШ-та көмірсутек қалдықтары ... 2050 ... 80%-ға ... ... отыр [59, c. 49].
Қазіргі кезде энергияны ... ... ... жетістіктерге қол
жеткізілді және болашақта ол ары ... ... ... ресурстардың
сарқылуы, экологиялық талаптардың жоғары болуы, мұнай және газды ... ... ... ... қолданып, оны одан әрі ... ... ... ... ... және жаңа кен ... ... қаржы шығындардың көбеюі энергетикалық ресурстарды
өңдеу үшін озық ... ... жаңа ... ... ... ... және ... қолданатын жобаларға ақша бөлуді ұлғайтуды
көздеп отыр, яғни алдағы бес жылда 10 ... ... ... ... Times» ... ... сәйкес, 2006 жылдың өзінде
балама энергия көздері мен жаңа ... ... ... ... ... ... ... салынды [59, c. 50]. Халықаралық нарықта
сондай жобалармен айналысатын компаниялардың саны ... ... ... көбісі өздерінің акцияларын американдық нарыққа жіберді. Ең
сәтті болып жел ... ... ... ... ... ... ... атом электр станциялары әлемнің 30-дан астам
елдерінде жұмыс жасады, оның ішінде АҚШ та бар. Ядролық ... ... ... ... реакторлардың бірнеше бағыттары құрылды. Олар
– сутекті жеңіл, сутекті ауыр, тез ... ... ... реакторларды қолдану әлемде кеңірек тараған. Ол ашық отын
циклге негізделген, яғни пайданылған отын ... ... ... бір ... ... термоядролық реакторлар әлі зерттелініп
жатыр. Термоядролық синтез проблемасын шешу ... ... ... ... ... ... ... Алайда, өнеркәсіп қондырғыларын
салу қиыншылыққа әкеп соқты. Сондықтан, алғашқы ... ... ... ... ... ғана ... ... таңда электр энергиясын және жылуды өндіруде басты рөлді мұнай,
газ және көмір сияқты ... ... ... ... ... ... ... үлесі бу турбиналық құрылғыларға тиісті. Сондай
балама энергия көздері жалпы энергияны ... ... ... ... ... ... ... жатыр. Олар қайта жанданбайтынын
және тез арада сарқылатынын адамзат естен шығармауы тиіс. Оған қоса, ... ... ... ... ... ... ... бар. Ал ол қоршаған
ортаға үлкен залал келтіреді.
Қазіргі кездегі өндірістік күштердің және технологиялық үдерістің ... ... ... ... көздерін балама энергия көздеріне
алмастырудың толық кепілдігін қамтамасыз ете алмайды. Ең ... ол ... ... болып келеді. Жаңартылған энергияның біршама арзан бағасы
және оның ... ... ... ... оны кең ... кей ... ... туғызады. Әлемде бірқатар ірі және
келтірілген зиян жағынан өте ауқымды техногенді апаттар орын ... ... жылы ... ... ядролық реакторлардың
жарамсыздығы. Ол АҚШ-тағы ең ауыр ... апат ... ... Ал 1986 жылы
Украина КСР территориясында, қазіргі Украина жерінде Чернобыль АЭС-тің
төртінші ... ... [116]. Ол ... ... ең ... санатына жатады. Соңғы 2011 жылы орын алған апат Жапониядағы «Фукусима-
1» атом ... ... ... ... ... адамдарға
келтірілген зиян, оның ішінде денсаулықтың нашарлауы, мирасты аурулардың
таралуы, психологиялық проблемалар және т.б. ... атом ... ... ... ... ... көшуге сендіру керек.
Балама энергия көздері мәселесі талқыланған кезде, ... ... ... ... құндылығы, сол саланы одан әрі дамыту және
бұл бағытта кездесетін ... өту ... де ... ... жел энергиясын қолдануда әлеуетті анықтау үшін картаны ... ... ... де ... бөлінді. Энерготиімділік
мәселелерімен айналысатын топ энергияны бақылау бағдарламасын іске ... ... ... ... ... ... жай-күйін қарастырды. Қазақстан да АҚШ та таза энергияны
дамытуды ұзақ ... және ... ... қолдауды қамтамасыз ететін
стратегияны әзірлеу қажеттілігін айқында ды.
Қазақстан және АҚШ энергетика ... көп ... бойы ... 2010 жылы американдық-қазақстандық энергетикалық әріптестік пен АҚШ
индустрия мен жаңа технологиялар ... және АҚШ ... ... ... ... көздері мен энергия тиімділігін
ынталандыруды дамыту және ... ... ... ... ... Екі ... конференцияда АҚШ энергетика министрлігі жанындағы
жаңартылған ... ... ... «Hudson ... мамандары қатысты. Жүзден астам үкімет, ... мен ... да ... өкілдері АҚШ-тың таза энергетикалық
технологияларды енгізу және ондағы туындаған ... ... ... жылы 11 ... ... ... мен ... Вашингтонда
өткен ядролық қауіпсіздік жөніндегі Саммит кезінде ... ... екі ... ... ... қабылданды. Онда ядролық
қауіпсіздік пен ... ... ... ... ... аймақтық
тұрақтылықты, экономикалық өсуді күшейту және адамзатқа ... ... ... екі ... әріптестік туралы айтылған. Оған қоса,
мемлекет ... ... мен АҚШ ... ... 15 ... және ... ... ядролық қаруды қолдану қаупін қысқарту
ісіндегі сәттілікті айқындады. Олар ядролық энергетика және ... ... ... ... ... ниетін білдірді.
Іскерлі сынақ ісінің арнайы американдық бағдарламасы ... ... ... ... АҚШ-та бизнес-тәжірибесін
өтуге ықпалдасып, техникалық көмек көрсетеді [117]. ... ... ... ... мен ... көрсету туралы мәлімет
алып, көптеген салаларға назар аударады. Оның ... ... ... ... ... да ... ... шілде айында Астанада өткізілген кездесу барысында
халықаралық ядролық саясат пен ... ... АҚШ ... ... ... ... және индустрия мен жаңа
технологиялар вице-министрі ... Рау ... мен АҚШ ... ... ... ... ... туралы келісімге қол қойды.
2009 жылдың қазан айында қарастырылған ... ... деп ... ҚР ... және газ министрі С.Мыңбаев пен АҚШ энергетика министрінің
орынбасары Д.Понеманмен келісілген, бірлескен іс-қимыл жоспарының ... ... Бұл ... ... ... 4 ... ... бағытталған, яғни ядролық физикалық қауіпсіздік пен ... ... мен газ, ... ... ... мен
энерготиімділік және электр қуаты. Ядролық энергетика ... ... ... ... мен ... ұйымдар арасында тәжірибе
алмасуды жүзеге ... ... ... Олар Қазақстанның коммерциялық
ядролық секторының сенімді және қауіпсіз дамуына әсер ... АҚШ ... ... ... мәлімдесінде «болашақта АҚШ
көмірсутегінен аз деңгейде ... ... және біз ... ... көшу ... деп айтылған [118]. Ол әлемдегі отынның ірі
тұтынушысы және әлемнің дерлік барлық ... ... ... ... мемлекеттің жаңа ұстанымы болып табылады. Жаңа стратегия басқа да
елдерге таралып ... ... ... Қазақстан да бар. ... ... ... ... ... өте ... және оның ... себептерін
белгілеуге болады. Біріншіден, ХЭА ... ... ... ... республикамыз ЖІӨ-ге қатысты көмірқышқыл газдың ... ... ... ... үшінші орынды иеленеді. Ондай зиянды
заттардың шығарылуының 80%-ы энергетикалық ... ... ... көмірсутегінің үлкен қорларына байланысты, ел ... ірі ... ... кіруі тиіс. Үшіншіден,
Республика экономикасы тез қарқынмен дамып жатыр және алдағы уақытта ол 600
мегаватт деңгейінде энергияның ... ... ... Оны ... ... жаңартылған энергия көздері өндірісі арқылы толтыруға болады.
Көптеген ... ... ... ... деген сұраныс өсе береді. Американдық «ExxonMobil»
компаниясы жүргізген зерттеулерге ... 2030 ... ... ... газ және ... ... 2000 ... қарағанда 60%-ға ұлғаяды.
Ол халық санының (8 млрд. адамға дейін) және ЖІӨ өсуімен (2030 жылға ... өсім ... 2,8% ... ... ... ... ... энергияның 80%-ы мұнай, газ және көмірмен ... ... ... ... ... ... ... қаласында «2030
жылға дейінгі энергетика дамуының болжамы» атты лекция оқыған ExxonMobil
өкілі Скотт Науманның ... ... ... 25 ... соң ... ... ... емес энергоресурстарға келетін болсақ, жоғарыда көрсетілген
компанияның зерттеулері бойынша, көбінесе жүгері мен қант ... ... ... ... 2030 ... ... ... аспайды. Ал күн
мен жел энергиясын қолдану 2030 жылға ... ... ... ... ғана ... ете ... ХЭА мәліметтеріне сүйене отырып, 2030
жылға қарай ... ... бар ... пен ... әлемдегі дәстүрлі
отынның биоотынға алмасуынынң 20%-на кепілдік бере алатынын айтуға болады
[118].
Қазақстанға дәстүрлі ... ... көшу және оны ... ... ... қиыншылықтар кездеседі. Ең негізгісі – өзіндік құнның жоғарылығы.
Оның өндірісі дәстүрлі энергоресурстардан алынатын электр ... ... ... ... ... ... үлестері аз болып келеді. Мәселен,
су энергиясының 1,7%-нан ғана электр энергиясы ... ... ... ... ... ұлттық энергетикалық саясаттың бір
бөлігі болып, үкімет жағынан қолдау тауып, мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... қатысты бірнеше нормативтік-
құқықтық актілер бар. Мысалы, 1997 жылы «Энергияны ... 2004 ... ... ал 2009 жылы ... ... ... қолдануды
қолдау» туралы заңдар қабылданды. Сонымен ... ... ... ... индустриалды-инновациялық дамудың мемлекеттік
бағдарламасы қабылданды. Оған ... ... ... ЖЭК ... ... асу ... [119]. ... дамытуда маңызды бағыт болып күн және ... ... ... ... ... ... Қазақстандағы
балама энергия көздерінің әлеуеті, яғни гидроэнергия, күн мен ... ... 1 ... ... астам өлшеммен есептеледі. ЖЭК
секторын өркендету үшін қажетті механизмдер болуы тиіс.
АҚШ Қазақстанның ... ... ... бірі ... ... бөлінетін қаржы да елеулі болып табылады. ҚР Ұлттық
Банкінің ... ... ... 1993 ... 2010 жылдың 31
наурыз айына дейінгі ... ... ... ... млрд.
доллар инвестиция тартылды. 2010 жылдың бірінші жартысында 5,2 млрд. доллар
тартылды, ол 2009 жылғы көрсеткішке ... (3,4 ... ... ... ... ... Негізгі мемлекет-инвесторлар қатарына АҚШ жатады. Оның
үлесі 20 млрд. долл. немесе 17,8% құрайды [119].
АҚШ Мемлекеттік хатшысының ... және ... Азия ... көмекшісі Роберт Блейктің айтуынша, балама энергия көздерін және
атом энергетикасын дамыту мәселелері қазақстандық және ... ... жыл ... екі ... ... беру ... ... 2009
жылы энергетика саласындағы әріптестік жөніндегі қазақстандық-американдық
комиссия отырысының ... ... ... ... [120]. Онда ... мәселелер белгіленген. Қазақстан мен АҚШ
арасындағы энергетикалық ... ... және ... көмірсутегі ресурстарын барлау, өңдеу мен тасымалдауды
көздейтін алдағы ынтымақтастыққа бағытталған.
Қазақстан және ... ... ... ... ... жөніндегі бірлескен күш-жігерді дамытуға және ... ... ... ... тиімді жолдарын табуға
ниетін қолдауға келіседі. Екі жақ та электр ... ... ... ... ... ... мен электр энергиясын берудің
сенімділігін жоғарылату бойынша ынтымақтастықты одан әрі ... ... ... ... екі ... өнеркәсіп секторындағы
энерготиімділікті дамыту жөніндегі ... ... ... жел
атластарын құруға және ЖЭК қолдануды ынталандыру ... ... ... жылы ... ... ... комиссиясының
энергетикалық әріптестік жөніндегі жетінші ... ... Онда ... ... ... ... мен АҚШ көптеген салалар
бойынша жұмыс істеуге уәделесті. Оның ... ... ... ... шығарылуы, балама энергия көздері сияқты салаларға инвестицияларды
тартуға ықпалдасу ... ... ... ... ... да ... да комиссиядағы жұмыстары жағымды және
динамикалық сипатқа ие. Екі ... ... ... ... ... ... 2010 ... қараша айында
аяқталған БН-350 реакторынан істен шыққан ядролық отынды тасып ... ... ... ... ... [121].
Вашингтондық келіссөздер барысында БЭК-тен тұратын энергетикалық жүйені
құру және электр ... ... ЖЭК ... ... үшін ... белгіленді. Таза энергетикасы саласындағы ірі бағыт АҚШ Аргондық
ұлттық лабораториясымен ынтымақтастық болып саналады. Оған ... ... және ... ... билік өкілдері ұйымдастырған
«экологиялық таза қалалардың транспорттық жүйесі» атты ... ... қол ... Бұл ... ... ... таза отын, сығылған табиғи газға көшу бағдарламасына жол ашты.
Шамамен 200 ... ... ... ... ... ... ... АҚШ-пен өзара әрекеттестік Алматы және Қазақстанның басқа да
аймақтарындағы сондай автотранспортты және ... ... ... ... ... қауіпсіз және экологиялық жағынан қолайлы жағдай
туғызуға ықпалдасады.
Жалпы, Комиссияның қызметіне 2001 жылы Президент Н. Назарбаевтың ... ... ... екі ел арасындағы энергетикалық әріптестік жөніндегі
Декларация қабылданғанда жол ашылды. Оның ... ... ... және екі
жаққа да тиімді болып келеді. Қазақстан үшін ол американдықтардың балама
энергия көздері саласы ... ... ... алмасу, сондай салаларды
дамыту үшін инвестициялар тарту, жаңа технологияларды енгізуде ... ... ... ... ... дамушы елдерге көрсететін көмегі
шеңберінде, жаһандану кезіндегі проблемаларды бірлесіп шешу ісімен, ... ... ... ... ... ... кезекті
сегізінші кездесуі 2011 жылдың күзінде Астанада өткізіледі.
Қазіргі кезде Қазақстан «Chevron», «ExxonMobil», «Parker ... және ... ... ... көмірсутегі
шикізатын қайта өңдеу және Каспий кен орындарын техникалық жағынан ... онда ... ... ... бірлескен жобаларды жүзеге асырып жатыр.
Ал қазақстандық «КазАтомПром» компаниясы, ... ... ... ... ... Сондай әрекеттер атом энергиясын
орасан зор әлеуетін бейбіт түрде пайдалануға бағытталу керек. Ол ... ... ... және ... жаһанды жылуымен күрестің әдісі
ретінде маңызды болып табылады.
ЖЭК саласын дамыту XXI ... ... ... өсіп-өркендеуінің
қажетті шартына жатады. ... ... ... ... ... ... ... куәгері болып отыр. Сондықтан,
Қазақстан және АҚШ ... ... ... энергия
көздері саласына көбірек көңіл бөліну қажет. Оған ... ... ... ... ... ... балама энергетиканың дамуына
мемлекет ішінде қажетті жағдайлар жасауы тиіс.
ҚОРЫТЫНДЫ
Энергетикалық ... кез ... ... ... ... ... ... бірі болып табылады. Сондай
әлеуетті жүзеге асыру мұнай-газ сияқты өнеркәсіп ... ... ... Ол, өз ... ... және энергияны сақтау мәселелерін
алға қояды. Бүгінгі таңда мемлекеттердің ішкі саяси тұрақтылығы мен олардың
энергетикалық қауіпсіздігінің ... ... ... жыл ... ... жатыр. Энергетикалық саясатты тиімді жүргізетін және оны жетілдіретін
мемлекет өзінің экономикалық өсуін жандандырады және жаһандану ... ... ... көтереді.
Энергоресурстар Жер шарында әркелкі орналасқан, яғни кейбір жерлерде көп
болса, басқа аймақтарда аз мөлшерде шоғырланған. Энергетикалық ... ... ... ... ... ... ... әл-ауқатын
жақсартуға тырысады. Дегенмен, ... ... ... ... ... ... ... Олардың жетіспеушілігі көптеген
мемлекеттерде әлі ... ... ... ... тез арада
сарқылып жатыр. Тасымалдаудың ұтымды жолдарын қолдану және ... ... ... ... көп ... ... ... Энергияны
сақтайтын технологиялар мен техника қолданылу керек. ... мен ... ... ... ... ... атмосфераға еніп, тек ... ғана ... ... ... ... зиян келтіруі мүмкін. Адамзатқа және
қоршаған ортаға зиян келтірмейтін ... ... ... қана қоймай, оны
тиімді түрде пайдаланып, экономикалық өсімді қамтамасыз ... ... ... ... бағытталуы тиіс.
2008 жылдың маусымында Халықаралық энергетикалық агенттік жасаған
есебінде келешектегі энергетика саласының ... ... ... жасалынған.
Онда таяу онжылдықтарда әлем энергетикаға 45 ... ... ... ... 1,4 мыңдай атом электр станциялары құрылу керек және 2050 жылға қарай
парниктік газдың қалдықтары және оның ... ... екі есе ... үшін ... ... шапшаң түрде дамыту қажет деп айтылған [123].
Қазақстан дамуының негізгі ... және ... ... ... ... экономикалық өсуін қамтамасыз етудегі ең ... ... ... ... табылады. Бүгінгі күннің өзінде елдің ЖІӨ елеулі
бөлігін және ... ... ... мұнай-газ секторы қамтамасыз етіп
отыр. Мұнай – ... ... және ел ... ... ... ... Қазақстанның мұнай және газ секторында шешілуі тиіс бірқатар
мәселелер орын алып ... Атап ... ... ... ... ... ... және геоэкономикалық сахнаға толығымен ... ... ... ... және ... қауіпсіздікті қамтамасыз
ету міндеттерін қоятын айқын стратегияны қалыптастыру қажеттілігін қойып
отыр.
АҚШ экономикасының өсімінің көрсеткішіне де энергоресурстардың ... әсер ... Ол ... ... ірі тұтынушысы және импорттаушысы
болып ... ... ... халық санының өсуі және оған сәйкес
энергетикалық ... ... ... ... АҚШ ... қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін басқа елдерден
энерготасымалдаушыларды ... ... ... ... Азия ... ... ... ұлттық мүдделерімен сәйкес
келетін сыртқы саясатты жүргізеді. Онда Қазақстанға ерекше орын ... АҚШ ... ... ... тең құқылы қатысушысы болып
табылады. Екі ел де екі ... ... ашық ... ... ... ... ... әлемдік нарыққа жеткізудегі
тұрақтылықты қамтамасыз ету Қазақстан энергетикалық ... ... бірі ... ... АҚШ ... ... және ... әртараптандыру жолдарын іздестіру ықыласын қолдайды. Оның
басты себебіне Құрама Штаттардың ... ... ... ... ... ... азайту ниеті жатады.
Қазақстан-АҚШ ынтымақтастығы көпжақты сипатты иемденеді. Ондағы
энергетикалық сала ... рөль ... ... ... ... ... ... таратпау ісінде көмек көрсеткен АҚШ, қазіргі
уақытқа дейін Қазақстандағы атом энергетикасының ... ... ... ... ... ... бассейнінде көмірсутегі шикізатын игеруге
тікелей қатысатын ... ... сол ... ... ... іздестіруге де қызығушылық танытады.
Мұнай-газ секторындағы өзара әрекеттесуін дамытуда Қазақстан мен АҚШ
басты үш факторды ... ... ... ... ... ... және экологиялық қауіпсіздік жатады. Мәселен, мұнай-
газ кешенімен тікелей байланысты терең өңдеу салаларын озық дамыту, энергия
ресурстарын әлемдік ... ... ... ... ... ... АҚШ-тың Қазақстан сияқты жаһандық энергетикалық тепе-
теңдік пен қауіпсіздікті ... ... ... ... ... ... ... отырған газ-мұнай құбырларын салу үшін
әлемдегі ... ... мен ... ... ала ... экономикалық
жағынан тиімдісін жан-жақты зерделеу қажет. Онда экология мәселесі де естен
шығарылмауы тиіс.
2015 жылдан бастап «Қашаған» кен орны ... ... ... ... ал 2017 ... ... Орталық Азияда Қазақстан және Түрікменстан
газдың негізгі жеткізушілері болып қалады. Сонымен ... ... ... ... ... аса ірі ... ондығына кіруіне толық
сенімі бар. Бұл ұстаным ХХІ ... ... ... ... ... ... ... Қазақстанның экономикалық рөлін көп
ретте ... ... ... ... ... ... Қазақстанның
энергетикалық әлеуетіне деген қызығушылығын одан ... ... ... ... ... жан-жақты қарастыруға итермелейді.
Қазақстанның ядролық қарусыздану жөніндегі шешімі, Ядролық ... ... ... ... ... ... ... алуы екі ел арасындағы энергетикалық ынтымақтастыққа елеулі
әсер ... Сол ... АҚШ ... ... ... ... Қазақстан
жерінен КСРО кезінен қалған ядролық мұраны жоюға ықпалдасты. Оған «Нанна-
Лугар» бағдарламасының нәтижелілігі дәлел бола ... ... ... АҚШ ... ... ... ... әрі қарай кеңейту керек.
АҚШ Қазақстандағы көмірсутек шикізатын транспорттаудың ... ... ... ... қазақстандық көмірсутектерді
әлемдік нарыққа тасымалдаудың бірнеше бағыттары бар. Біріншісі, меридиалды
маршрут, бұрыннан келе жатқан ... ... ... арқылы Еуропаға апаратын
жол. Екіншісі, кейінгі жылдардағы Каспий – Қара ... ... ... ... қарай бағытталатын көлік дәліздерінің қалыптасуы және ... ... өз ... ... Онда ... теңізі бұғаздарына және «Баку-Тбилиси-
Жейхан» мұнай құбырын айналып өтетін тармақтар жасауға болады. Үшіншісі,
Қытайдың үлкен ... мен ... ... ... ... ... ... байланыстыру арқылы шығыс бағытын ашу. Оның болашағы
өте зор болып табылады.
АҚШ ОА ... ... ... Қазақстанға деген Ресей, ... ... ... ... ... ... да ... маршрут тиімді
болғанымен, АҚШ Ресейді айналып өтетін жолдарды ... ... ... ... қосылу ниетін АҚШ-тың қолдағаны да оның
ұстанымына сай келеді.
Қазақстан АҚШ энергетикалық ынтымақтастығында келесі салалардағы ... ... ... ... Мұнай-газ саласы;
2) атом энергетикасы;
3) электр энергетикасы;
4) балама энергия көздері.
Мұндағы балама энергия көздері мәселесі өте өзекті болып ... ол XXI ... ... ... және ... дамуының керекті
шартына жатады. Қазақстанның мұнай мен ... ... ... ... ... іздестірудегі талпынысы ЖЭК саласын дамытумен байланысты.
Қазақстан АҚШ-тың балама энергетикасындағы ... ... ... осы бағыттағы талпыныстарды ары қарай жылжыту керек.
Қорытындылай келе, ... ... ... ... ... іске ... ... әр түрлі
салалардағы тәжірибе алмасудың тиімділігі орын алады деп айтуға болады. Екі
елдің энергетикалық әлеуеттері орын алған қарым-қатынастардың ... ... ... ... ... ... ... маңызды
элементтері ретінде Қазақстан мен АҚШ ... ... ... ... ... ... тізімі:
1. Қазақстан Республикасының Конституциясы. Қазақстан Республикасының 1998
жылғы 7 қазандағы № 284-I, 2007 ... 21 ... № 254-III ... ... және ... Алматы, 2008. – 39 б.
2. Назарбаев Н. Қазақстан – 2030: Барлық қазақстандықтардың өсіп-өркендеуі,
қауіпсіздігі және әл-ауқатының артуы: Ел Президентінің Қазақстан халқына
Жолдауы. – ... ... 1998. – 240 ... Қазақстанның мұнай-газ стратегиясы. - Алматы, 2007. – 200 б.
4. ҚР Президенті мен ҚР ... ... ... 2010. №17. – 96 ... Қазақстан Республикасының үдемелі индустриялық-инновациялық дамуының
2010-2014 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы
//http://kz.goverment.kz
6. Energy and Security: Toward a New Foreign Policy Strategy / Ed. by ... Kalicki and David L. Goldwyn. ... - ... Woodrow ... Press, Johns Hopkins ... Press, 2005. Р. 25.
7. Energy Policies of IEA ... Paris: ... 2003. ... American Enterprise Institute Report. Washington, D.C., June 2004. P.25
9. USA gov: The U.S. Government’s official web portal ... ... Energy Report. ... D.C.: GPO, 2003. ... ... ... ... Вашингтон, 29 сентября
2006 г. // Казахстанская правда – 2006. – 3 ... ... ... и ... ... ... Хартия от 14.02.1994.
О демократическом партнерстве между Республикой Казахстан и Соединенными
Штатами Америки // Казахстанская правда. – 1994. – 24 ... Embassy of the Republic of ... ... United States ... mission to ... ... ... Республикасының Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың Таяу Шығыс
жөніндегі Бүкіләлемдік Экономикалық Форум аясында ... ... ... ... ... ... ... 2(16) 2008 ж., 16-18 б.
16. Тажин М. «Энергетическая безопасность – ключевой фактор стабильности
международных отношений» ... на ... ... ... ... и ... (6 сентября 2007 г., г. Астана) //
http://www.mfa.kz. 2007-09-06
17. Bush George W. Remarks on Advanced Energy ... ... 20 February ... ... ... З. ... шахматная доска (Господство Америки и его
геостратегические императивы). М.: Международные ... 1998. – 254 ... ... ... ... және газ министрлігінің вебсайты //
http: //mgm.gov.kz
20. The website of the U.S. ... of Energy //http: ... ... үй ... //http://www.inform.kz
22. Newsland – информационно-дискусионный портал //http://www.newsland.ru
23. U.S. News & World Report //http://www.usnews.com
24. The Alliance to save energy ... United Nations ... ... ... ... Қ. ... Республикасының дипломатиясы. Алматы, 2002. – 568
б.
27. Абдулпаттаев С. Халықаралық қатынастар және Қазақстанның сыртқы
саясаты. Алматы: Қарасай, 2006. – 216 ... ... М.С. ... ... ... в ... ... и
региональных отношений: научное издание. – Алматы: Изд-во КИСИ при
Президенте РК, 2002. – 215 ... ... Қ.Ә. ... ... ... ... ұйымы (МЭШЕҰ) және араб
елдерінің мұнай саясаты. Алматы, 2006. – 196 б.
30. Лаумулин М.Т. ... Азия в ... ... и ... ... ... США и стратегия США на современном этапе и
Центральная Азия. - Т.2. Алматы: КИСИ, 2006. – 348 с.
31. Бакаев Л.К., ... Н. ... и ... безопасность Казахстана на
пороге XXI века. – Алматы: Полис, 1998. – 100 ... ... К.Л. ... ... ... и безопасность Центральной
Азии. – Алматы: КИСИ, 2006. – 299 с.
33. Қыдырбекұлы Д.Б. ... США в ... от ... к ... – Алматы: «МерСал», 2003. – 280 с.
34. Нурша А.К. Дипломатическая борьба вокруг Каспийской нефти в конце ХХ ... ХХІ вв.: ... ...... 2002. – 30
с.
35. Абишев А. Каспий: нефть и политика. Алматы, 2002. – 354 с.
36. Салимгерей А.А. Правовой статус Каспийского моря ... ... ... ...... ... 2003. – 207 ... Cаттаров Т.С. «Каспийская нефть» в международных отношениях.
Вестник КазНУ. ... ... ... и ... ... (20), 2005. – С. ... ... Ф.Т. История внешней политики США. Учебное пособие. – Алматы:
КазНУ, 2007. – 280 с.
39. Күзембаева Ә.Б. ... ... ... ... жж.): ... ғылымд. канд. дис. қорғалған 18.09.09. әл-фараби
атын. ҚазҰУ – Алматы: 2009. – 139 б.
40. Закржевская О.Г. Мировой порядок: Однополярность или многополярность?
Взгляд из ... и США // ... - ... – 2004. - №2. – С. ... ... К.И. ... ... безопасности для стран Центральной
Азии и военно-политическое соперничество мировых держав. Вестник КазНУ.
Серия международные отношения и международное право. №4, 2003. – С. ... ... А.А. Роль ... ... в ... режима
нераспространения ядерного оружия: дис. на соск. учен. ... ... ... ... им. ...... 2004. – 147 ... Көшербаев Ж. Д. Орталық Азия аймағында ядролық қару таратпау мәселесі:
тарих ... ... дис. ... 27.01.06 . ... ... ҚазҰУ –
Алматы: 2005. – 124 б.
44. Салимбаева А.С. Эволюция позиции США по ... ... ... дис. ... ист. ... ... ... КазНУ им. аль-
Фараби – Алматы: 2009. – 162 c.
45. Тулепбаева Р.М. Республика Казахстан во внешней ... ... ... дис. ... ... КазНУ им. аль-Фараби –
Алматы: 2007. – 110 c.
46. Уранхаев Н.Т. Государственная энергетическая политика в контексте
обеспечения устойчивого развития: ... опыт и ... ... дис. д-ра. ... ... ... 24.12.10. КазНУ
им. аль-Фараби – Алматы: 2010. – 250 c.
47. Шаймарданов Е. Р. Казахстанско-Американские отношения в процессе
становления суверенитета республики казахстан. ... на ... уч. ... ... ... ... 1993. – 139 ... Дәдебаев Ж. Ж. Америка Құрама Штаттарының Орталық Азиядағы
геостратегиясы: саяси ғылымд. ... ... ... алу үшін дайынд. дис.
әл-Фараби атын. ҚазҰУ – Алматы: 2005. – 136 ... ... Л. М. ... ... ... ... на соиск. учен. степ. докт. полит. наук. КазГНУ им. аль-
Фараби. – Алматы: 1999. – 245, [6] с.
50. Касенов У.Т. Безопасность ... ... ... ... глобальные проблемы. – Алматы: Унивеситет «Кайнар», 1998. – 280 с.
51. Ершин Ч.Ш. Особенности формирования государственной кадровой политики
Республики Казахстан в ... ... ... (политологический
анализ): дис. канд. полит. наук: защищена 28.08.10. КазНУ им. аль-Фараби –
Алматы: 2010. – 127 ... ... А.В. ... ... ... и мировая политика,
Москва, 2004. – 668 с.
53. Уткин А. Американская империя. – М.: ... ... 2003. – 736 ... ... З. Выбор. Глобальное господство или глобальное лидерство /
Пер. с англ. – М.: ... ... 2005. – 287 ... ... С.З. ... дипломатия. М.: Научная книга, 1999. – 205
с.
56. Жильцов С.С., Зонн И.С., Ушков А.М. Геополитика ... ... ... ... ... 2003. – 280 c.
57. Верещагин О. Стратегические альтернативы традиционным энергоносителям.
Мировая экономика и международные отношения. № 2, 2009. – С. ... ... Н. ... ... в ... ... ... Мировая экономика и международные отношения. № 4, 2009. – С. 83-89
59. ... Е. ... ... и ... мировой экономики в
XXI в. Мировая экономика и международные отношения. № 6, 2007. – С. ... ... Ф. ... для Центральной Азии // Россия в глобальной
политике – 2005. - № 4.- C. ... ... М.Б. ... ... ... ... ... Карнеги, - М.;
Вашингтон: Гендальф, 2003. – 354 с.
62. Alison Roy, Jonson Lena. Central Asian Security: The New International
Context. – London: Royal ... of ... Affairs, 2001. – 269 ... ... Р. ... США в отношении Казахстана. Стратегические
перспективы: ведущие державы, Казахстан и центральноазиатский узел.
Американская академия гуманитарных и ... ... ... штат
Массачусетс. Перевод с английского и издание, 2004. – 297 с.
64. Григорьев Л.М. Кризис и мировые энергетические рынки. Мировая ... ... ... № 10, 2009. 11-12 ... ... ... теория, методология и практика.
65. Мировая экономика: учебник под ред. А.С.Булатова. – 2-е изд., перераб.
и доп. – М.: ... 2008. – 245-248 ... ... Д.Б. ... ... в ... ... Сборник материалов международной научно-практической
конференции, 29 мая 2006 г. – Алматы, 2006. – 140-143 ... ... ... ... ... ... ... жинағы/Жауап.
ред. Б.Қ. Сұлтанов. – Алматы: ҚР Президентінің жанындағы ҚСЗИ, 2010. 55-56
б.
68. Губайдуллина М.Ш., Елибаева А. К ... о ... ... и её ... ... ... КазНУ. Серия международные
отношения и международное право. №3-4 (47-48) 2010. 40-41 с.
69. Байков Н., Безмельницына Г., ... Р. ... ... ... до 2030 г. ... ... и ... отношения. № 5,
2007. 19-20, 25-26 с.
70. Әлемдік экономика және ... ... ... А.И., Байшуаков А.Б., Куроедов Б.В. Стратегическая матрица
Казахстана: ретроспектива, современность и сценарии ... ... ... ... ... – Центральная Азия, 2006. – 149-
152 с.
72. Казахстан сегодня: монография/Под общ. ред. Б.К. Султанова. – Алматы:
КИСИ при ... РК, 2009. – 184-187, 277 ... ... А.: ... ... ... ... об устойчивом развитии КПО за 2009 год. Благотворное влияние
Карачаганака. 6, 22 с.
75. Годовой ... 2009. ... ... ... 98 ... Адель Қамбар. Қазақстан: іске асырылмаған әлеует. Дипломатия Жаршысы, ... 2008. 237-238 ... ... Н. ... ... кризис и мировой нефтегазовый сектор.
Мировая экономика и международные отношения. № 4, 2009. 14-15 с.
78. Рустемов Б. Величие свершаемых дел: Публицистика ... ... ...... 2009 – 63-65 ... АО «Казахский институт нефти и газа». Годовой отчёт за 2009 г. Астана,
2010 г. 20-21, 25 с.
80. Президент Н.А. Назарбаев и ... ... Том I. Н.А. ... ... ... ... ... документов и
материалов в трех томах / Отв. ред. Б.К. Султанов. – Алматы: КИСИ при
Президенте РК, 2010. – 94, 96, 110-111 ... ... Э.С. ... ... ... и ... ... комплекса Республики Казахстан. Послание
Президента Республики Казахстан Н.А. Назарбаева «Стратегия вхождения
Казахстана в число 50-ти наиболее конкурентоспособных стран ... и пути их ...... ... ... исследований при Президенте Республики Казахстан, 2006. 92-
93 ... ... А.М. ... ... ... ... ... в
нефтегазовый комплекс Казахстана. Вестник КазНУ. Серия международные
отношения и международное право. №4 (16), 2004. 121-123 ... ... ... ... ... ... ... 12 миллион
тоннаға арттыруға мүмкіндік береді
//http://kz.goverment.kz/site/news/2011/04/77
84. Бергей Рысқалиев. Қазақстан Республикасы мұнай өндірісіндегі көшбасшы –
Атырау облысын әлеуметтік-экономикалық дамытудың ерекшеліктері ... ... 4(22) 2009 ж., 94-96 ... ... Сәуірбай. Мұнай, ілеспе газ және іргелі істер. 2010-02-13
//http://www.egemen.kz/indexold.php?act=readarticle&id=11543
86. Еркін Әбіл. “Шалқияның” ... ... ... (№123-124 (25096) 29
сәуір сейсенбі 2008 жыл)
//http://www.egemen.kz/indexold.php?act=readarticle&id=11535
87. 2020 жылға қарай Қазақстан 130 млн. тонна мұнай өндіруді жоспарлап
отыр. ... ... ... ... журнал №2-3(7) 2007, с. 63-66
89. Лаумулин М.Т. Роль США в ... Азии – ... ... 2007, ... ... ... О некоторых аспектах энергетической политики США в
Центральной Азии. «Проект Большой Центральной Азии». Сборник материалов
круглого стола, 23 апреля 2007 г. – ... 2007. 59 ... ... З.К. США: ... лидерство и социальные проблемы. /Под
ред. Л.М. Музапаровой. – Алматы: ... 2006. – 37 ... ... В. ... ... США и нефтегазовые ресурсы
континентального шельфа. Мировая экономика и международные отношения. № ... с. ... Nurzhan ... The US policy in Central Asia: oil ... ... система США и вопросы демократизации в странах
Центральной Азии. Сборник материалов круглого стола, 13 августа 2005 г. –
Алматы, 2005. p. 127-128, ... ... ... США. Учебная программа. – Алматы, 2006. – 34 с.
95. Новая энергетическая стратегия Америки. 4 апреля 2010 г.
//http://www.profi-forex.org/country_traders/entry1004041631.html
96. Уткин А. Американская ... – М.: ... ... 2003. – 482 ... ... ... США: последствия и перспективы. 05.06.2009
//http://www.newsland.ru/News/Detail/id/373116/cat/86/
98. Султанов Б.К. Приоритеты внешней политики Казахстана в реалиях
современного мира. Вестник КазНУ. Серия международные ... ... ... №1 (27), 2007. с. 9-10
99. Қазақстан Республикасы мен Америка Құрамы Штаттары арасындағы
қатынастар.
//http://portal.mfa.kz/portal/page/portal/mfa/kz/content/policy/cooperation/
europe_america/17
100. Ричард Ю.Хоугланд. АҚШ және Қазақстан: әлемнің жаһандық ... екі ... ... ... ... ... 1(23) ... 71 б.
101. Даулбаева А.Қ. Қазақстан Республикасы мен АҚШ арасындағы экономикалық
ынтымақтастық. ҚазҰУ хабаршысы. Халықаралық қатынастар және халықаралық
құқық ... № 1-2 (45-46). 2010. 46-47, 51 ... ... А.Т. ... және АҚШ-тың энергетика саласындағы
ынтымақтастығы. ҚазҰУ хабаршысы. Халықаралық қатынастар және ... ... № 1-2 (45-46). 2010. 46-49 ... ... ... Қазақстан - Америка стратегиялық әріптестігі: жай-күйі
мен болашағы. Дипломатия Жаршысы, 5 (27) 2010. б. 57-58
104. http://www.kazenergy.com/content/view/11425/96/lang.kz
105. Америкалық ... ... ... саясаты жөнінде
жазған кітабы жарыққа шықты. 20.04.2007
//http://www.inform.kz/kaz/article/1177412
106. Асқар Шоманов. Қазақстан және АҚШ: ... ... ... жаңа ... ... Бақыт Балғарина. Компания өз міндеттеріне адал. 2010-02-23
//http://www.egemen.kz/indexold.php?act=readarticle&id=11604
108. Ыдырысов Е. Қазақстан және АҚШ: жаһандық әлемдегі ... ... ... 2(16) 2008 ж., 58-59 ... ... ... Қазақстан және АҚШ: екі елдің стратегиялық серіктестігі
негізгі кезеңдерінің шолуы мен талдауы. Дипломатия Жаршысы, 3(9) 2006 ... ... ... С. ... ... Каспия. Мировая экономика и
международные отношения. № 10, 2007. 42-44 с.
111. Султанов Б.К. Политика и интересы мировых держав в ... Ebert ... ... 2002, 95-97 ... Komilov S., ... N. Energy Resources as Conditions for the
Development of Economic Cooperation between the Central Asian ... Asia’s Affairs, ... ... review. No 3(7), 2004. p. ... Адиль Кожихов. Интересы и политика США в Каспийском
регионе.Сотрудничество стран Центральной Азии и США по обеспечению
безопасности в регионе. Материалы международной ... Под ред. ... и Дж. ...... 2005. – 99 ... ... М.Г. ... Каспийского региона.
//http://geo.1september.ru/articlef.php?ID=200600306
115. Илья Заславский. Дело труба. Баку-Тбилиси-Джейхан и казахстанский
выбор на Каспии.
//http://fictionbook.ru/author/ilya_zaslavskiyi/delo_truba_baku_tbilisi_djey
ihan_i_kazah/read_online.html?page=3
116. ...... ... на АЭС в США. 21.03.2011
//http://bigpicture.ru/?p=132367
117. Пресс-Релиз. США и Казахстан совместно проводят семинар по
возобновляемым источникам энергии и энергоэффективности. 3 ... ... ... А. ... ... ... Энергоэффективность и ВИЭ в Республике Казахстан. 25.04.2011
//http://www.energy-effect.kz/index.php?option=com_content&view =article
&id=97&Itemid=127&lang=ru
120. Астана. 8 октября. Интерфакс-Казахстан – ... и США ... ... в ... ... с распространением ядерного
оружия //http://www.powerexpo.kz/ru/news/08-10-2009interfax/
121. Принят План сотрудничества РК и США в энергетике. 18.11.2010
//http://www.nashaagasha.org/economics/prinyat-plana-sotrudnichestva-rk-i-
ssha-v-energetike/
122. Прогноз ... ... до 2030 ... ... – 11 ... 1. ... ... өңдеудің болжамы, мың. тонн
Дерек көзі:
//http://fictionbook.ru/author/ilya_zaslavskiyi/delo_truba_baku_tbilisi_djey
ihan_i_kazah/read_online.html?page=3
Кесте 2. 1992-2009 жылдардағы Қазақстандағы мұнайды өндіру және тұтыну
Дерек көзі: //http://silkroadintelligencer.com/wp-
content/uploads/2008/07/kazakh-oil-production.gif
Кесте 3. Каспий ... ... ның ... 2005 жыл 1 ... көзі:
//http://fictionbook.ru/static/bookimages/01/67/81/01678185.bin.dir/h/_038.p
ng
Сурет 1. Каспий мұнайы транзитінің маршруттары
Дерек көзі:
//http://fictionbook.ru/author/ilya_zaslavskiyi/delo_truba_baku_tbilisi_djey
ihan_i_kazah/read_online.html?page=4
Сурет 2. ... ... ... ... кен ... ... ... 3. АҚШ-тың саяси жағдайы тұрақсыз мемлекттерден импортталатын мұнай
көлемі
Сурет 4. Мұнайды тұтыну бойынша он ... ... (2006 ... ... ... 5. Жер ... ... көмір және газ энергияның негізгі көздері
Сурет 6. 2030 ... таза ... ... көзі: //http://venture-biz.ru/images/stories/stati/energetika-
energosberezhenie/alternativnaya-energetika-prognozy/alternativnaya-
energetika-p

Пән: Халықаралық қатынастар
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 107 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Мектепте өзгеріс еңгізу үшін көшбасшының іс-әрекеті15 бет
XXI ғасырдағы Қазақстан Республикасы экономикасының дамуы19 бет
Нанотехнологияның электроника мен техникада қолданылуы6 бет
1.Түркітануға байланысты алғашқы зерттеулер. 2.Орыс ғалымдарының түркітануға байланысты зерттеулері. 3.ХХ ғасыр басындағы түркітану тарихы5 бет
1.ХХ ғасыр басындағы тарихи-әлеуметтік жағдай және оның әдебиеттің дамуына тигізген әсері. 2.Қазақ зиялылары ұлт қамы жолында. 3.Әдеби бағыттардың ерекшеліктері мен ортақ бірлігін ажырату32 бет
19 - 20 ғ. басындағы Қазақстан мәдениеті8 бет
19-20 басындағы қарақалпақтардың отбасылық некелік қарым-қатынастарына байланысты әдет-ғұрыптары мен салт дәстүрлері жүйесі44 бет
XIX ғасырдың соңы XX ғасырдың басындағы Латын және Солтүстік Америкадағы халықаралық қатынас12 бет
XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басындағы Қиыр Шығыстығы халықаралық жағдай7 бет
XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басындағы қоғамдық жағдайдың Отырар өңірі ақындары шығармашылығына ықпалы11 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь