Қазақ халқының мәденитеті жайлы ( ХV ғасырдың соңы – XVII ғасырдың бірінші ширегі)

Кіріспе
Негізгі бөлім
1 Қазақ халқының мәденитеті ( ХV ғасырдың соңы . XVII ғасырдың бірінші ширегі)
2 Қазақтардың материалдық мәдениеті
3 ХVII.XIX ғасырдағы қазақтардың қол өнері
4 Қазақтың салт . дәстүрлері
Қорытынды
Қазақ халқының мәдениеті халақтық және феодалдық болып, 2 бағытта дамыды. ХV – XVII ғасырларда қазақтардың материалдық және рухани мәдениетінің өзіндік ерекшеліктері мен белгілері тұрғын үйлер түрінде, оның жиһаз, бұйымдарында, киімі мен ас-су, әдет-ғұрып, дәстүрінде, қолөнері мен ауыз әдебиетінде түпкілікті айқындалды. Ол өткен дәуірдің мәдениет мұраларымен үйлесім тауып отырды. Сығанақ пен Саурандағы, Жент пен Отырардағы архитектуралық ғимараттар комплексі, Сарайшықтағы Жәнібек пен Қасымның, Түркістандағы Есім мен Жәңгірдің, Ұлытаудағы Қазанғаптың мавзолейлері, Маңғыстаудағы, Сырдария бойындағы, Қаратаудың етегіндегі мазарлар өзіндік ерекшелігімен, архитектуралық құрылысының келістілігімен көз тартады. Үй кәсіпшілігі мен іскерлік өнер бұйымдары – оюлармен безендірілген ертұрман әбзелдері, киіз үйлер, оның шебер жасалған жиһаздары мен бұйымдары, әйелдердің сәнді киімдері мен әшекейлері халықтың материалдық мәдениетінің жоғарғы дәрежеде болғанының айғағы. ХV – XVII ғасырларда қазақтардың ауыз әдебиеті кеңінен дамыды. Халықтан шыққан дарынды ақындар, салдар, серілер, жыраулар «Қобыланды батыр», «Ер Тарғын», «Қамбар батыр», т.б. Осы сияқты қаһармандық дастандарды «Қозы Көрпеш – Баян Сұлу», «Қыз Жібек» тәрізді әлеуметтік-тұрмыстық поэмалар мен тұрмыс-салттық өлең ертегілерді шығарып, ұрпақтан ұрпаққа таратты. Қазақтың ауыз әдебиеті өкілдерінің есімдері: Шалкиіз жырау (15-ғасыр), Доспамбет жырау (16-ғасыр), Жиенбет(17-ғасыр) аңыз болып сақталған. Дарынды халық музыканттары тарихи, тұрмыстық тақырыптарға ертегілерге арнап күйлер шығарды. Қазақ тілінің грамматикалық құрылысы жетілді. Қадырғали Жалаыридің қазақ тілінде жазған «Жәми-ат тауарих» атты шығармасы 17-ғасырдың маңызды тарихи-жылнамалық прозалық ескерткіш.Ал Мұхамед Хайдар Дулатидің «Тарих–и Рашиди» атты шығармасында Қазақ хандығының тарихы туралы алғаш рет деректер беріледі.
Сахарадағы рухани өмірдің өзіндік ерекшеліктері көп еді. Кең даладағы көшпенді тірлік, тұрмыстық-қоғамдық өзгешелік сөз өнерінің соңы сипатта қалыптасуына себеп болды. «Өнер ады – қызыл тіл», ал тіл шұрайы - өлең сөз деп танылады. Халықтың рухани өмірінде жетекші орынға шыққан поэзия әлденеше ғасыр бойы қазақ әдебиетінің жай ғана көшбасшысы емес, ең басты жанры қызметін атқарды.
Қазақ әдебиетінің ортақ арнадан оңаша жол тартқан алғашқы қадамдарының өзінен-ақ кемел өре, көркем келісімге жетуі заңды болды. Қазақ атымен алатын дербес әдебиеттің алғашқы өкілдері, өз езінде бүкіл Дешті-Қыпшаққа даңқы кеткен Асан-Қайғы, Қодан Тайшы, Қазтуған жыраулар мұрасын біз жаңаның басы ғана емес, көненің жалғасы деп те қарауға тиіспіз. Бұлардың біздің заманымызға жеткен шығармаларынан Әбілхайыр ұлысындағы бүліншілік, қазақтар көтеріле көшіп,тәуелсіз ту көтерген қилы кезең көрінісі бедер тапқан. Сонымен қатар, халықтың өз кезіндегі елеулі тарихи оқиғаларға берген бағасы да танылған. Елге ұйтқы, ер-азаматқа ақылгөй болған жыраулар қазақ поэзиясының болашақта ұмтылар бағыт-бағдарын, идеялық тұғыры мен көркемдік биігін де айқындап кетті.
Кейінгі ұрпақ әулие танып, аңыз кейіпкерлеріне айналдырған, ал Шоқан Уәлиханов «көшпенділер философы» атаған Асан Қайғы өз заманының үлкен ойшылы еді. Ол көптеген нақыл сөздердің, афористік, философиялық толғаулардың авторы. Керей, Жәнібек хандардың ақылшы биі болған Асан қазақ руларының орда көтеруін жақтайды, қазақтар Шу, Сарысу бойына орналасқан соң ел іргесі берік, ағайын ұжымын күшті болуын үндейді. Өзінің өлең-толғауларында хандық үкіметті нығайту, елдің қорғаныс қабілетін арттыру қажетін насихаттайды. Жәнібек ханды табысқа мастанбауға, елдің түбегейлі болашағын ойлауға шақырады. Феодалдық қоғамдағы әдет-ғұрып, мінез-құлық мәселелерін көтереді.Өзінің ақындық күшін туыстас руларды бір орталықты, қуатты мемлекет етіп ұйыстыру жолына арнайды.
1. Ұлттық дәстүрлі өнерде қолданылған ою-өрнектерге байланысты наным-сенімдер. “Ізденіс” гуманитарлық ғылымдар сериясы, №4 (2).2003. Б.114-115, Алматы.
2. Діни нанымдар мен сенімдердің ұлттық дәстүрлі өнердегі көріністері. “ҚазҰУ Хабаршысы” Философия сериясы, Саясаттану сериясы, Мәдениеттану сериясы, №1 (23).2005ж.Б. 168-172, Алматы.
3. Жоғары оқу орындарында бейнелеу өнері маманын даярлаудың негізгі мәселелері. “Қазақстан жоғары мектебі” Халықаралық ғылыми-педагогикалық басылым, №2. 2005ж. Б.56-59. Алматы.
4. Таңбалардың бейнелеу өнеріндегі маңызы. “Ұлт тағылымы” Ғылыми-педагогикалық басылым, №2. 2006ж. Б.40-43. Алматы.
5. Қазақ суретшілерінің шығармашылық еңбектері арқылы оқушылардың дүниетанымын қалыптастыру. Қазақстандық өркениет: адамның әлеуметтенуі мен бейімделуі мәселелері. Халықаралық ғылыми конференциясы. 27-28 қазан, 2005ж. Б. 243-245. Алматы.
6. Дәстүрлі өнердегі діни нанымдар мен сенімдердің көрінісі (зергерлік өнер негізінде). “Үздіксіз білім: проблемалары мен болашағы” Халықаралық ғылыми-практикалық конференциясы. 21-22 сәуір, 2006ж. Б.79-83. Алматы.
7. Таңбалардың дәстүрлі табиғаты. “XXI ғасырда білім мен ғылымды ұштастырудың жолдары және білікті мамандар даярлау сапасын арттырудың өзекті мәселелері” атты халықаралық ғылыми-әдістемелік конференция. ІІ бөлім. 2006ж. Б.559-560. Шымкент.
        
        Жоспар
Кіріспе
Негізгі бөлім
1 Қазақ халқының мәденитеті ( ХV ғасырдың соңы – XVII ғасырдың бірінші
ширегі)
2 ... ... ... ... ... ... қол ... Қазақтың салт – дәстүрлері
Қорытынды
Қазақ халқының мәденитеті ( ХV ғасырдың соңы – XVII ... ... ... ... халақтық және феодалдық болып, 2 бағытта дамыды.
ХV – XVII ғасырларда қазақтардың материалдық және ... ... ... мен ... ... ... ... оның жиһаз,
бұйымдарында, киімі мен ас-су, әдет-ғұрып, дәстүрінде, қолөнері мен ауыз
әдебиетінде түпкілікті айқындалды. Ол ... ... ... ... ... ... ... пен Саурандағы, Жент пен Отырардағы
архитектуралық ғимараттар комплексі, Сарайшықтағы Жәнібек пен ... Есім мен ... ... Қазанғаптың мавзолейлері,
Маңғыстаудағы, Сырдария бойындағы, Қаратаудың етегіндегі ... ... ... ... ... көз ... ... мен іскерлік өнер бұйымдары – оюлармен безендірілген ертұрман
әбзелдері, киіз үйлер, оның ... ... ... мен ... ... киімдері мен әшекейлері халықтың материалдық мәдениетінің
жоғарғы дәрежеде болғанының айғағы. ХV – XVII ... ... ... ... ... ... шыққан дарынды ақындар, салдар, серілер,
жыраулар «Қобыланды батыр», «Ер ... ... ... т.б. Осы ... ... ... Көрпеш – Баян Сұлу», «Қыз Жібек» тәрізді
әлеуметтік-тұрмыстық поэмалар мен тұрмыс-салттық өлең ... ... ... ... ... ауыз ... өкілдерінің есімдері:
Шалкиіз жырау (15-ғасыр), Доспамбет жырау (16-ғасыр), Жиенбет(17-ғасыр)
аңыз болып сақталған. ... ... ... ... тұрмыстық
тақырыптарға ертегілерге арнап күйлер шығарды. Қазақ тілінің грамматикалық
құрылысы жетілді. Қадырғали Жалаыридің қазақ ... ... ... атты ... ... ... тарихи-жылнамалық прозалық
ескерткіш.Ал Мұхамед Хайдар Дулатидің «Тарих–и Рашиди» атты шығармасында
Қазақ хандығының тарихы ... ... рет ... ... рухани өмірдің өзіндік ерекшеліктері көп еді. Кең даладағы
көшпенді тірлік, тұрмыстық-қоғамдық ... сөз ... соңы ... себеп болды. «Өнер ады – қызыл тіл», ал тіл шұрайы - өлең ... ... ... ... ... ... ... шыққан поэзия
әлденеше ғасыр бойы қазақ әдебиетінің жай ғана көшбасшысы ... ең ... ... ... ... ... ... оңаша жол тартқан алғашқы қадамдарының
өзінен-ақ кемел өре, көркем келісімге жетуі заңды ... ... ... ... әдебиеттің алғашқы өкілдері, өз езінде бүкіл Дешті-Қыпшаққа
даңқы кеткен ... ... ... ... ... мұрасын біз жаңаның
басы ғана емес, көненің жалғасы деп те қарауға ... ... ... ... ... ... ... бүліншілік, қазақтар
көтеріле көшіп,тәуелсіз ту көтерген қилы кезең көрінісі бедер ... ... ... өз ... елеулі тарихи оқиғаларға берген бағасы
да танылған. Елге ұйтқы, ер-азаматқа ақылгөй ... ... ... ... ұмтылар бағыт-бағдарын, идеялық тұғыры мен көркемдік
биігін де айқындап кетті.
Кейінгі ... ... ... аңыз ... айналдырған, ал Шоқан
Уәлиханов «көшпенділер философы» атаған Асан ... өз ... ... еді. Ол ... нақыл сөздердің, афористік, философиялық
толғаулардың авторы. Керей, Жәнібек хандардың ақылшы биі ... Асан ... орда ... ... ... Шу, ... бойына орналасқан соң
ел іргесі берік, ағайын ... ... ... ... ... ... ... үкіметті нығайту, елдің қорғаныс қабілетін арттыру
қажетін насихаттайды. Жәнібек ханды табысқа ... ... ... ... ... ... қоғамдағы әдет-ғұрып, мінез-құлық
мәселелерін көтереді.Өзінің ақындық күшін ... ... бір ... ... етіп ... жолына арнайды. Біздің заманымызға ... ... қилы ... ... жете ... тіпті, Алтын
Орданың орнында пайда болған халықтардың бәрінің ... ... ... ... ... ХV ... орта ... бастап қазақ атымен
аталатын мәдениет өркен жаяды. ... ... ... ... қазақ халқының
дербес тарихы қалыптасады.
Қазақ тарихы ... ... ... ... тайпалар туғызған бай
рухани қазынадан нәр алды, ежелгі дәстүрлерді дамыту, тың ... ... ... ... ... ... ... материалдық мәдениетінің жай-күйі
коғамның экономикалық дамуы деңгейімен анықталды. Оның ... ... ... ... ... ... фактор ретінде көшпелі мал
шаруашылығы әсер етті. Бұл жағынан алғанда егіншілік, сауда дамуының, ... ... ... да ... аз ... ... мәдениеттің маңызды элементтерінің бірі мал шаруашылығымен,
егіншілікпен, үй кәсіпшілігімен және қолөнерімен байланысты еңбек құралдары
болып табылады. Көшпелі мал ... ... ... ... ... жок. Жылқы ұстау үшін құрық, арқан пайдаланылды, қайыстан немесе
жылқының жал-құйрығынан ... мен ... ... ... мен ... үшін жуан ... ... пайдаланылды; мал суаруға қауға, науа
және т.б. дайындалды. Барлық осы айтылған қарапайым ... ... ... ... қоспағанда, мал өсірушілер өздері жасап алып ... ... ... ... ... ... ... шөп дайындауға
арналған шалғылары біртіндеп тарала берді. XIX ... орта ... қоса ... айыр да кеңінен қолданыла бастады.
Қазақстан аумағында суармалы және тәлімді егіншіліктің ежелгі ... ... ... еді. Осыған байланысты ... ... ... ... ... ... тіс ағаш, мала, егін оратын
орақ, ағаштан жасалған аша, ағаш ... ... ... ... ... суару үшін суды көтеріп шығаратын әр түрлі аспаптар – ... ... ... мен күректер пайдаланылды, оларды жергілікті
ұсталар ... ... атқа ... ... қоспағанда қазақтың мал шаруашылығына
және егіншілікке байланысты негізгі еңбек ... ... ... ... ... ... ... ат-тұрман әбзелінің ішіндегі
ердің сыртқы түрі мен дайындау ... ... ... ... ... ... өзіндік атаумен аталып келді. Ердің ең көп таралған
түрі, қайыңнан шауып ... ... ... кең ... ері» ... Мұндай ерлер құрамдас бес бөліктен – ... қас пен ... екі ... ... және орта ... ... Ердің ағаш сүйегі
мұқият өңделді, ал халықтың ауқатты топтарына арналған күміс кейде алтынмен
қақтап түрлі-түсті бағалы ... көз ... ... ... Әсіресе
әйелдерге арналған ерлер сәнді безендірілді.
Оңтүстік Қазақстанда ердің «құранды ер» дейтін түрі таралған. Ол ... ... ... және бұл ... ... өз ... бұл ... бәрі желіммен жапсырылып, сыртынан түйенің көнімен
немесе тарамысымен және ... ... ... күміспен немесе
алтынмен безендірілген.
Ер-тұрман әбзелдерін жасау негізінен ершілердің ісі болған. Олар тек
қана ердің өзін ... ... ... бүкіл ат әбзелдерінің бәрі: тоқым,
құйысқан, өмілдірік, жүген, айыл, тартпа, үзенгі, таралғы, ... және ... ... ... ... отырған. Ерші ер шабумен өз үйінде,
ішінара арнайы шақыртып алушылардын ... ... ... ... ... ... ... шеберлерді «өрімші» деп атаған.
Ең көп таралған қару түрі үш ... ... одан сон ... ... ... ... ұзын ... сияқты) болды. Неғұрлым дәулетті
қазақтардың жауынгерлік айбалтасы, жебелері мен ... бар ... Қол ... ... ... ... мен ... сауыт киіп, қалқан,
қылыш, наркескен, селебе, сапы және темір үшты найза мен ... ... ... ... ... ... білтелі мылтық өте сирек
кездесетін еді. XIX ... орта ... ... аң ... ... садақ
қолданылды, бірақ XIX ғасырдың екінші жартысында жебелі садақ қазақтардын
тұрмысынан шығып қалды ... ... Оның ... бұл ... Ресейден және
Орталық Азиядан сатып алынатын әр түрлі мылтықтар ... ... ... ... тұрмысқа бейім шаруашылықтың үстемдігі алуан түрлі
үй қолөнерінің: тоқымашылықтың киіз басудың, ағаш, металл, тері, ... ... ... ... себепші болды. Тоқымашылықпен және киіз басумен
көбінесе әйелдер айналысты, олар негізінен алғанда үйге ... пен ... ... заттарын: кілемдер, алашалар, шекпендер,
киіз үй ішіндегі алуан түрлі басқұрлар, бау-шулар, текеметтер, түскиіздер,
сырмақтар, аяққаптар және т.б. ... ... ... және тері ... ... істермен үйшілер мен
ағаш ұсталары, зергерлер, ерімшілер мен ... және т.б. ... ... ... ... бола отырып, қолөнерші шеберлер
қазақтардың қолданбалы өнерінің биік деңгейін сипаттайтын ... ... ... ... әр ... бұйымдар жасады.
Көшпелі қазақтардың негізгі тұрғын үйлері көші-қонға ыңғайлы киіз үйлер
болатын. Бұл – Еуразия ... ... келе ... ... ... Көшпелі тұрмыс жағдайларында киіз үйлер тұрғын үйдің өте қолайлы түрі
болды. Оның жығып, тігуі әрі жеңіл, әрі тез, ... ... ... ... ... ... ал ... жылы болатын.
Қазақтың киіз үйлерінің үлгілері негізінен ... ... яғни ... киіз үйде ... деп ... ... ... Қанаттар саны 4 қанаттан 12 қанатқа дейін және одан да ... түрі ... ... киіз ... ... ... және шошақ
болып келетін. Алғашкы түрі – батыс, солтүстік, ... және ... ... түрі Қазақстанның оңтүстік және оңтүстік-шығыс аймақтарында таралды.
Қазақ үйлерінің мұндай түрлері шаңырақтарының көлеміне және шаңырақтарды
көтеріп ... ... ... иілу мөлшеріне байланысты болды.
Қазақтың киіз үйі.
Киіз үйдің сүйегі кереге мен уықтан, шаңырақтан және ... ... ... ... ... үй сүйегін айналдыра уық қарына дейін 3-4 ... ... ... басының арасын 2-3 үзік, сықырлауықты киіз есік ... ... ... ... бұл әбзелдер «киіз үй жабуы» деп аталған. Киіз
үйдің киіз ... ... ақ ... ... басылған ақ киізден
пішілген.
Қысқы қыстаулар орналасқан өзендердің анғарлары мен тау ... ... ... ... ... салынатын. Бұлар жер бетіне киіз
үй сияқты етіп тастан (шошала), қамыстан (доғара) ... ... тік ... ... және ... жер ... тік ... етіп
салынған шым үй және саз балшықтан домбаздалған соқпа там ... ... ... ... ... алты қырлы шошалалар мен
орыс үлгісіндегі бір бөлмелі үйлер пайда ... ... ... ... үйлердің дамуы, үй-
жайлар санының көбеюі және орыс ... ... ... ... ... едәуір өзгерісіне әкеп соқты. Дәстүрлі ағаш ... ... ... ... арналған жүкаяқтардын және ескіден келе
жатқан ... ... ... ... ... ыдыс
қоятын шағын шкафтар, жақтаулы ағаш ... іші ... ... әр
түрлі сандықтар пайда болды. Қазақтардың ұлттық киімінде ... ... ... сақталып қалды. Киім-кешек үшін малдың жүні мен
терісі ... ... ... Киімнің едәуір бөлігі мақта-мата, жібек
және басқа маталардан ... ... ... ... мен ... ... ... бітеу пішілген кеудесінде тік өңір-қақпағы бар, жалпақ
қайырма жағалы, етегі біршама ұзын көйлек киетін ... ... ... шөжім матадан ышқыры тұтас етіп тігілді. Түйе жүн тоқымадан тігілген
шалбарлары пішімі жағынан іш киімдері сияқты, ... ... ... ... ... ... ... олар ешкі терісінен иленген күдері
шалбар киіп ... ... ... ... жағынан тілік тасталып, ол
кестемен сәнделетін. Еркектердіңң сыртқы киімінің ең ... түрі ... ол көп ... ... ... тігілетін. Ал ауқатты
қазақтар түрлі-түсті бұхара жібегінен, барқыттан ... ... ... ... ... Шапандар жазғы және қысқы болып бөлінді.
Қазақтар әдемі «мәуіті шапан» мен «мәуіті шекпен» де ... ... ... ... ... ... ... жағынан тілік қалдырылып, жұқа
түйе жүні тоқымасынан тігілді.
Барлық жастағы еркектердің көбінесе күз бен қыс кезінде киіп ... ... киім ... бірі – ... қолдан тоқылған түйе немесе
қой жүнінен тігілетін. Жазғы ... ... ... ... ... ... ... облыстарында қазақтардың кеңінен қолданылған қысқы
сырт киімінің ежелгі түрлерінін бірі – күпі көктемде қырқылған түйе немесе
қой жүнінен ... жүн) ... және ... ... ... ... етіп
сырылды. Ол сапасы әр түрлі матамен, көбіне тоқыма шекпенмен де қапталатын
(шидем күпі).
Әйелдің жасына және оның ... ... ... ... ... де ... отырды. Жаз кезінде қыздар түрлі-түсті ... пен ... ... ... ... ... тебетей киіп жүрген,
ол зер кестемен әсем нақышталатын еді. Бай ... ... ... - ... ... Қасабаның шет-шетіне моншақтан немесе бағалы металдан шекелік
тағылды. Қыздардың ... ... ... ... ... ... терісімен биік етіп өңіптелетін. Әйелдер бас киімінде қалыңдықтың
тойдағы бас ...... ең ... ... ... ол бағалы
металдармен, асыл тастармен, аң терілерімен барынша сәнделетін еді.
Күйеуге шықкан әйелдің негізгі бас ...... ақ ... ... ... ... ... күмістен және алтыннан, асыл
тастар мен танадан жасалған көптеген сәнді бұйымдар тағып ... ... ... ... ... ... ... сырғалар, бұрымдары мен
киіміне тағып жүретін әр түрлі алқалар, шолпылар мен моншақтар, өңірліктер
және т.б.
Мал шаруашылығына ... ... ... ... ... мен ыдыс-аяқтарынан өте айқын көрінді. Негізгі тамақтары ет-сүт
өнімдері болды. Қолында малы жоқ ... ... үшін ғана ... ... ... ... ... қазақтар көбінесе етпен, ұннан
дайындалған тамақтармен, кептірілген ірімшік-құртпен және т.б. ... ... аяғы мен ... ... ... ... жетерлік соғым
сойып алып отырды. Жылқының ішегіне қабырғасынан «қазы» айналдырып, ет ... ... ... «шұжық» дайындап алды. «Қарта», «жал-жая» да жылқы
етінің бағалы мүшесі болып ... ... ... ... сусыны –
қымыз бие сүтінен жаңа сауылған сүтті арнаулы тері ... ... ... ... Түйе ... ... сусын – шұбат әзірленді.
Қазақстанның солтүстік аудандарында ол түйе ... ал ... ... деп ... ... ... ішу үшін қатық, айран ашытылды. Айран мен
іріген сүттің артығы күбіге құйылды, ол «іркіт» деп ... ... ... ... ... қазанда қайнатты. Бұл қою іркіт дорбаға кұйылып
сүзілді. Одан ... ... ... қысқа арнап «құрт», «сықпа», «ежігей»
кептірілді.
Жаңа сауылған сүттен қазақтар ... ... Ол үшін жаңа ... ... оны ... ұйытқан, ұйыған сүтті ірімшігі байланғанға
дейін қайнатқан, алынған ак ірімшікке тұз және сары май ... ... Ұзақ ... ... ірімшікті кептіріп алған.
Қазақтарда дала жағдайында койшылар кой ... ... тағы ... сүт ...... және «қорықтық» болған. Таңертең отарды
өргізіп кеткенде қойшылар кішкене қымыз әкеткен, ал ... ... соң ... сүтті қымызы бар торсыққа құйған. Кешке карай осы қоспадан өте дәмді
сусын – ... ... ... Оны жылы ... де, ... ... де
ішіп жүрген.
Қазақтар арасында егін шаруашылығының дамуы тары және бидай жармаларын
тамаққа едәуір пайдалануға мүмкіндік берді. Жарлы ... тары ... не ... ... ... немесе көбінесе сүт, ара-түра ет қатып тары
көже жасаған.
Бидай ұнынан бауырсақ нан пісіріп, ет ... үшін ... және ... ... жасалатын тағамдар дайындаған. Қауызы ұшырылған ... ... ... ... одан бидай көже де дайындаған. Би-дайды аз уақыт суға
салып, келіге түйіп, оны қабығынан тазартқан, содан соң оны ... ... ... ... түйіп, талқанға айналдырған. Тары талқанынан қазақтар
сүт пен майға қосып ботқа немесе көже жасаған.
Қазақтар ыдыс пен керек-жарақтарды көбінесе сынбайтын ... ... ... ... және шұғадан жасаған. Көшкен кездерінде
ыдыс-аяқты сыртқы беті түрлі-түсті кұрақтармен ... ... ... ... сақтаған. Сусымалы өнімдер үшін тоқыма каптар
дайындаған. Сүр ет пен сарымайды ағаштан жасалған кебежелерде ... ... ... ... ... «қыз ... деп те аталады. Салт ... ... ... немесе өнерпаз, сал- сері ... ... ... ел ішінен өздері таңдаған. «Пәлен жерде ... қыз ... ... жар таңдаған жігіттер өнерлі дос- жолдастарын ертіп қыз
аулына ... ... ... кім ... қымызды кім ішпейдің деген
мақал қыз іздеген жігіттерге жол ... ... ... ... білдіруге, тосқауыл жасауға хақысы жоқ. ... ... ... қарсы алған. Ауылдың бойжеткен, ер ... ... ... « қыз ... ... біз ... деп белсене
шығып, жігіттермен өнер сынасқан. Жігітке олар да сын ... ... ... ашық ... ... ... бір- ... сынаған қыз жігіттер айтысқа
да түскен. Осыдан кейін ұнатқан жастар сөз байласып, ... жағы ... ... ... жолы жасалған. Олай ... ... да ... ұнатып, сүйіп қосылған кездері болған.
Әрине, ... ... «қыз ... «қыз ... әркезде бола
бермеген. Оған аты ... ... ... мен ер ... қолы ... «Қыз ... ... Т. Жомартбаевтың «Қыз ... ... ... ... ... ... «Қыз ... мұндай тәртібі Есім деген ханның
бұйрығы бойынша орнаған көрінедің (Н. Алтынсарин). Әр ата- ана өз ... ... ерте ... ... ... ... КӨТЕРУ
«Отау көтеруң (салт) «Көтерілген отаудың құтты болып, Ұзақ жасап
ішінде ... ... (« Қыз ... ... ... ... ... сөз бар. Ол «үйлендің, «жұпты болдың ... ... ... ... олар отау ... ... Әдетте ұлы үйленетін,
қызы тұрмысқа шығатын ... ... отау ... Қыз ... ... берілетін. Отау жас отбасының бақыт ... ... оны ... ... ... толық жабдықтап әзірлеу
аз шаруа емес. Оған көрші- ... ... ... ...... тегіс
араласады. Кесе- аяқтан бастап үй киізіне дейін әкеледі. Сөйтіп, бүкіл
ауыл ... отау ... әрі ... әрі ... іс. Отау алғаш
тігілгенде оған құрметті әрі елге ... ... ... ... ... ақ мата ... ел ... көтереді. Отқа май құлады, «
босаға майлауң ... ... ... ... оған мол тағам
жасалады. Кіргендер шашу шашып, ... ... «іші ... ... ... деген тілекпен қуанышын білдіреді. Жақын туыстар отауға көрімдік
әкеліп, мал ... ... ... ... отау әке үйінің оң жағына тігіледі. Бұл үйге жасы ... ... Ал ... мен балалар қызықтап, осы ... ... мен ... жас отау ... түтін
шығуын, жаңа үйленгендердің тұрмыс тіршілігін сырттай ... ... ... ... Жас ... ерте ... өз үйінің ғана емес, жақындағы
іргелес үйлердің де ... ашуы оның ... ... білдіреді.
ШАҢЫРАҚ КӨТЕРУ
Шаңырақ көтеру (салт). Жас отаудың алғаш рет ... ... ... үшін тағы бір ... ерекше сәт. Мұны қазақ салт- дәстүрін
жетік білетін белгілі этнограф - ... ... ... былай деп
жазған: «…қазақта отаудың шаңырағын албаты адам ... ... ... кәрі ... керек. Оны қос атпен болсада алғызады. Ыңғайлы жер
болып, отау өте ... ... кәрі ... шаңырақты аттың үстінде тұрып
көтереді.Бұл еңбегіне не ат мінеді не түйе ... ... ... көтерткен жақ береді ( А. Жүнісов «Фәниден ... ... ң). ... киіз үйдің шаңырағын ер адамдар ... Ал, ... ... кәрі ... ... үлкен мән, ырым бар. ... ... ... ... елге ... және ... адам. Және күйеу
қайтайған сай қайын жұртына қадыры, сыйы арта ... ... елі ... айрылған жоқ. Кәрі күйеу келсе ауылдың үлкен- ... ... ... бір ... ... ... Оның ... көтергенде
де осындай терең сыйластық бар.
АТБАЙЛАР
«Атбайларң (салт). Мұның да екі түрі бар.
1. Жас отаудың ... ... соң, ... ... оған ... ... кең ... ң деген тілек айтады. Байғазы ... ... ... жылқы байлайды. Мұның аты «ат байларң.
2. «Атбайлардыңң екінші рет – ... ... ... келгенде немесе
күйеу қалыңдығын алуға ... ... ... ... ... ... жеңгелер алдынан шығып түсіріп алып, ... Бұл ... деп ... той ... Оған арнайы кәде
беріледі. Ол ... тағы бір әйел ... ... ... ... ... «Қара мақпал сәукеле, Шашың басар жар- ... ... ... ... салт ... түрі көп. ... ішінде қалыңдыққа
сәукеле кигізудің орны бір бөлек. Себебі – ... әйел ... ең ... ғана ... оның ... ... ... сәтінің
естен кетпес ыстық сәті. Бұлғақтап ... оң ... және ақ ... ... арасындағы қимас та қызықты кездің ... Олай ... ... ... өзі бір ерекше салтанат. ... ... ... Шашу ... Ақ бата ... ... бағасы да олқы болмайды. ... ... ... сауық
көңілді күлкі жаңа өмірдің есігін ашқандай әсер береді. ... ... ... ... ішінде аса ерекше саналатынның бірі- қалыңдықтың ... ... ... ... ... – тәж, ... құлақ бау және артқы бау.
Сәукеленің төбесі қиықтанып келеді. Оның төбесінде тәж деп ... ... ... ... Маңдайына тағылған шашақталған
өрнектер шекелік деп аталады. Ол барған жерінің ... ... ... игі ... ... Сәукеле шекелігіне көбінесе жылан жылан
басының бейнесін салып, күмістен өрнектейді. Күміс тазалықтың, ал ... ... тіл ... сақтау және жылан дұшпанына ... ... ... тигізеді деген мағынада жасалады. Яғни, пәле- жаладан
төтенше келген қауып ... ... ... ... ... кішкентай тақия қалындықтың балалық шағымен қоштасу
белгісі ... ... Ал, екі ... ... түсіп тұратын құлақ
бауларға құрбылармен ... ... ... ... ... ... салт дәстүрінде жат- жұрттық боп бара жатқан ... өз ... ... ... ... ... жүріп кетуі
керек. Сәукеленің артқы бойына, яғни желкелігіне ... ... ... ... ... ... ел ... ұмытпау белгісі
ретінде тағылады.
Қазақ ұғымында, үйлену салт- дәстүрімізде ... ... ... сәукелең жетілік әлемнің нышандары белгісі болып ... ... ... ... «Өмір ағаш – ... өзі «Жер ... – Көк ... ... Ерте кезде
қалындықтың мінез- құлқын да осы ... ... ... ... ... Оған су ... ақ ... сияқты жеңіл әшекейлер тағылса,
ашық қыздың ал ... ауыр ... ... ... ... ... сәукелесі екенін білген. Тектілікке аса мән ... ... ... ... оның ... сәукелесіне қарапта анықтаған.
СҮЙІНДІР
«Сүйіндірң (салт). ... ... ... оның ... ... ... әдейі келуге тиіс. Бұл қалыптасқан салт және ... ... Мұны ... ... ... әр ... әйелі білуге және ... ... Ана ... өз баласының (қызының) қасында ... ... күш ... сенім туғызып, жас сәбиді емізу, күту жолдарын
үйретеді, ... ... ... болады. Құда- құдағиларының
немерелі болған қуанышына ортақтасады,нәрестеге ... ... ... ... ... қонағы да болады.
Перзентті болған қызына анасының ... ... ... ... жоралғы екенін жұрттың бәре де растайды. Алайда бұл ... ... ... ... де дәл ... бере алмады. Кеңес
заманының кесірі көп нәрсені ұмыттырыпты. ... бола ... да ... ... «сүйіндірң деп атадық.
ТУҒАН КҮН
Туған күн (дәстүр) Туған күнің құтты болсын. Көп жасы (Құттықтау сөз).
Туған күн адам ... ... ... ... ... жаңа
дәстүрлер қатарында оны атап өту рәсімі бар. Әсіресе балалардың туған
күнін ... оған жаңа ... ... т.б. ... алып беру
жасөспірім көңілін көтеріп, мерейін арттыра ... Егер ол ... ... ... оған ... ... жөн. Бұл да тәрбие
бесігіне тең үлгілі істердің ... Ал жасы ... ... ... ... ... ... сый- сияпат ұсынудың ... жоқ. Бұл ... жасы ... ... ... олар ақ
батасын беріп, шын риза болады. Адам ... ... ... ... - құрметтеудің белгісі.
ҚЫЗҚАШАР
«Қызқашарң (дәстүр) «Бұлайша қызқашар дәстүрін өткізетін үйді ... үй” ... ... (Х. ... ... ... келісін «
ұрын келуң ... ... ... ... ... «қызқашарң дейді.
Бұл «ұрын тойң өтетін күні болады. «Ұрын тойң ... үшін ... ... ... ... жас ... мен жастар қатынасады.
Күйеуден алатын «қол ұстатарң, «шаш ... ... ... ... тағы сол ... ... осы жолы беріледі. Екі жастың ... ... ... ... ... қыз ... ... және оның
іні- қарындастарына да түрлі сыйлықтар ... ұрын ... ... құ құдалық бұзылатын болса қазақ
заңында бұл өте ауыр іс. Үлкен ... ... ... ... бас ... берілген мал қайтарылмайды және айып саналады. Батаны қыз ... ... ... мал ... ... әрі айып ... ... шапан (дәстүр, кәде). Құда болуға балатасқан екі ... ... бір- ... ... ... ... сый- ... Жігіт жағы (қарғыбау) ұсынғаннан кейін қыз ... ... ... ... Бұл уәде ... ... сөз. ... жіберген жақ
жігіт ауылы келе жатқан өз (жаушыларының) ... жаңа яғни ... ... ... шашу ... қарсы алады.
БАТА АЯҚ
Бата аяқ (салт). Ұлдың атасы (бата аяқ) деп бір ... ... ... (Ә. Диваев). Құда болған кісі екі жақтың келісімімен
кейін ... ... қыз ... келіп, (бата аяқ) өткізеді. Кейде мұны
(сырға тағар) деп те ... Осы жолы екі жақ ... ... ... ... ... мал ... келіседі. Мұны бата, келісуді ... ... ... екі түрі ... ... бата- жасау, мал мөлшері, той уақыты, шығын мөлшері :
алыс- беріс, ... кету ... ... бата – мал ... ... ... ... Жағдайға,
уақытқа қарай кейін белгіленеді.
Ауқатты, елге ... ... ... ... бас ... орта
жақсы, аяқ жақсы, деген ірі бағалы кәделер болады.
Бас ... - ... ... құлынды бие, жағалы ... ... ... ... ... ... ... – таңдаулы бір түйе, бір ат жатады.
Аяқ жақсыға ат, сиыр, қой жатады.
БІЗ ... ... ... Кең байтақ Қазақстан даласында салт- дәстүрлер
қызықты түрлері көп- ақ. Бірақ олар бір- ... онша ... ... бірі ( біз ... ... шығыс оңтүстік жақтарында «жаушың
орнына осы «біз шаншарң ... ... ... ... аралас
бір топ ер азамат бойжеткен қызы бар үйге түсе ... ... ... ... ... ел шаруасын, амандық ... ... ішіп ... ... Әдеп ... ел ... бір топ ... кеткеннен кейін ... мен ... ... ... ... одан ... ... тауып алады. Бұл ( бізде ұл, ... қыз ... ... дегенді білдіреді.
КҮЙЕУ КИІМІ
Күйеу киімі (салт). Әкесі – күйеу, ... ... ... ... бізді мінейді. Киі- деп дәл аттанар жерде Абайға ... ... ... ... ... алуға баратын жас күйеу ... ... ... ... тиіс. Алдынан шыққан женгелер мен жас ... ... ... ... ... ... ... басқа
жігіттерден салт бойынша ... ... ... үкі ... қызыл
шапан, биік өкше киеді. Бөркін көзіне түсіріп ... ... ... ... айып ... ... ... күлкіге ұшырайды.
ШАШУ
Шашу- қуаныш айғағы ретінде жасалатын өте сұлу да, ... ... ... ... ... алыс ... жолаушы
келгенде, құда келгенде тағы басқа зор қуанышты ... ... ... ... ... шашу ... ... шашудан тойға
қатысушылар теріп алып, ырым қылып балаларына ... ... ... ғана шашады.
БЕТАШАР (ДӘСТҮР)
«-Уа, әлеумет! Енді беташар тындайық! Жаңа түскен келінді «беташарң
дәстүрі жасалмай ешкім көре ... Оны көру үшін ... ... Оған тойға жиналған туыс – туғандар тегіс қатысады. Мұнда
«беташашрң жыры ... ... ... оның атасы, енесі, оның басқа
туыстары танстырылып, келін оларға ... ... ... ... адамдар
«көрімдікңбереді. Бет ашатын жігіт ән ... ... ... ... төгуі керек.
«Келін келді, көріңіз
Көрімдігін ... ... ... ... қойыңыз,ң-
деп бастаған әнші жігіт жас келінің аталған жақындарына лайық ... ... ... ... ... ... ... қарық
қылады. «Беташарң тойдың басы, әрі сәні, Жас ... жаңа ... ... ... қызықты, салтанатты жақсы д әстүрдің бірі.
БЕСІКТІҢ ... ... адам ... ... игіліктің ішінде парасатысы. Ол, үй
шаруасында пайдаланатын ... ... де ... ... ... оның ... тән қасиеттерін кең ... ... ... адамзаттың игілігіне айналдыруға да болар еді. Сондықтан
да бесікті ... бойы ... келе ... Орта Азия мен ... ... ... ... ... ... ... Таяу
Шығыс пен Кіші Азия елдері …. ... жер ... ... өмір ... ... ... аударған жөн. Өйткені
бесік жаңа туған бала үшін де, онан да ... жас ... ана ... ... Оның ... ... және ... қызметтерінің
теңдесі жоқ. Тіпті, оның кейбір өмірмен қасиетін басқа еш ... ... ... бұл қасиеттер
Тек бесікке ғана тән. Осыған орай, бесіктің бала мен ... ... ... ... ... барынша топтастырып айтсақ,
біріншіден, бесік- әмбебап сипатындағы тазалық, екіншіден- терең ... сәби үшін ... жоқ ... ... ... осындай үш түрлі қасиеттің арқасында, дүниеге жаңа ... ... сау ... қана ... ... қоса, олардың дене
мүшелері мен жұлын жүйкелері табиғи үндестікке өсіп ... түп- ... ... ... ... халқы негізінен
талбесікті ерекше қадір тұтқан. Себебі, талдан ... ... ... көп ... және ... ... жәндіктер де жоламайтындығы
ескерілген. Бесікке қажетті баланың (жөргегінде) мыналар болады:
1) ... 2) ... 3) ... жазғы жабуы, 4) Бесіктің ... ... ... 6) ... бау, 7) ... ... бел ... 8) бас жастық,
9) екі бел жастық, 10) аяқ жастық, 11) бел ... 12) Аяқ ... ... ... 14) ... басы, 15) бесіктің аяғы, 16) Арқалыққа
ілінетін жез ... ... ... салу өнер деп ... да бесік тойы жасалынады. Бесіккесалуды аса ... ... ... ... қаз ... тәй – тәй басып жүре бастаған кезде жасалатын
салт- ... ... ... кесу ... ... 12-14 ай ... Тұсау кесу тойының оның негізгі жабдықтары 1,5 м ... ... ... ... пышақ. Тұсау кесу тойына ауылдың қыз-
келіншек, бәйбішелері ... ... ... ... ... ... ... тағамдар, балаға ойыншық, асық, ... т.б. ... ... ... ... ... ... әйелдердің біріне қайшы
мен ... ... ... тұсауын кесуді ұсынады. Тұсау кесуші
әйел жүре бастаған баланың аяғына ала ... ... ... жатып:
Қаз-қаз, балам, қаз, балам,
қадам бассаң мәз болам.
Күрмеуіңді шешейін,
Тұсауыңды кесейін.
Қаз- қаз балам, қаз балам,
Тақымыңды жаз, ... ... ... қаз ... жүре ғой,
Тай құлын боп шаба ғой,
Озып ... ала ... баса ғой, ... болсын қадамың.
Деп өлеңдете отырып, тұсау жіпті қияды да, баланы 3-4 ... ... ... тойға келген 1,5 –3 жасар балаларды жарастырып,
күрестіріп, озғандарына бәйге ... Көп ... ... ... ... ... кесуші шешесінің шабандығынан деп күлкі-
қалжың қылады. Тамақ ішу ... әзіл ... ... ойындар
ойналады. Балаларға өлең, жыр, тақпақ айтқызады. Тұсау кескен әйелге
көйлек немесе аяқ киім ... ... қуу ... ойын) Тойда ат шабу, балуан күресу, қыз қуу сияқты
ұлт- ойындары болады. (Қыз қуу)- дәстүрге де, ... да ... ... кең ... көңілді көрініс. Оның шарты- қыз атпен қашады,
жігіт оны қуып жетсе бетінен сүйеді де, ... ... Енді қыз ... оны ... астына салады. Бұл қызықты дәстүр әлі де
жалғасып келе жатыр.
Қорытынды
Қазақ халқының мәдениеті қазақ жерінде өмір ... ... ... құраған
рулар мен тайпалардың материалдық мәдениеті мен рухани ... ... XVII осы ... аяғы мен ХІХ ғасырдың бірінші жартысында
қазақтардың материалдық мәдениетінде көшпелі және ... ... ... ... дәстүрлі ерекшеліктер қалды. Бұл мәдениет жаңа заманға
сай дамып отырады. Қазақ халқының мәдениеті өзіндік ... бар ... ... қалыптасуына байланысты өзіне тән материалдық және
рухани мәдениет ... ... ... ... ... ... өнерде қолданылған ою-өрнектерге байланысты наным-
сенімдер. “Ізденіс” гуманитарлық ғылымдар сериясы, №4 (2).2003. ... Діни ... мен ... ... дәстүрлі өнердегі көріністері.
“ҚазҰУ Хабаршысы” Философия сериясы, ... ... ... №1 ... 168-172, ... Жоғары оқу орындарында бейнелеу өнері маманын даярлаудың ... ... ... мектебі” Халықаралық ғылыми-педагогикалық
басылым, №2. 2005ж. Б.56-59. ... ... ... ... ... ... тағылымы” Ғылыми-
педагогикалық басылым, №2. 2006ж. Б.40-43. ... ... ... шығармашылық еңбектері арқылы оқушылардың
дүниетанымын қалыптастыру. ... ... ... ... ... ... ... ғылыми конференциясы. 27-28 қазан,
2005ж. Б. 243-245. Алматы.
6. Дәстүрлі өнердегі діни нанымдар мен сенімдердің ... ... ... ... білім: проблемалары мен болашағы” ... ... 21-22 ... 2006ж. ... ... Таңбалардың дәстүрлі табиғаты. “XXI ғасырда білім мен ғылымды
ұштастырудың жолдары және білікті мамандар даярлау сапасын арттырудың
өзекті ... атты ... ... ... ... 2006ж. Б.559-560. Шымкент.

Пән: Мәдениеттану
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 17 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ халқының мәденитеті ( ХV ғасырдың соңы – XVII ғасырдың бірінші ширегі)12 бет
Әйтеке Бәйбекұлының өмірі және XVІІ ғасырдың екінші жартысы мен XVІІІ ғасырдың бірінші ширегі аралығындағы қазақ қоғамындағы саяси жағдай57 бет
XIX ғасырының мәдениеті5 бет
XVI – XVII ғасырлардағы осман империясы12 бет
XVI-XIX Қазақстан мәдениеті12 бет
XVI-XVIII ғғ. Қазақ-Орыс қарым-қатынастарының зерттелуі мен елшіліктер тарихы10 бет
XVII ғасырдың I- жартысындағы еуропадағы халықаралық жағдай және отызжылдық соғыс46 бет
XVII-XIX ғғ. аралығындағы Ресей империясы13 бет
XVII-XVIII ғ егіншілік жүйесі6 бет
XVIII ғасырдағы жыраулар поэзиясының даму сипаты22 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь