Бейнелеу өнері мен дүниетану пәндерін кіріктіре оқыту негізінде бастауыш сынып оқушыларына эстетикалық тәрбие беру

I тарау. «Бейнелеу өнері» мен «Дүниетану» пәндерін кіріктіре оқыту негізінде бастауыш сынып оқушыларына эстетикалық тәрбие берудің теориялық негіздері.

1.1 Бастауыш сынып оқушыларына эстетикалық тәрбие берудің ғылыми.теориялық негіздері.
1.2. Бастауыш мектептің оқу үрдісіндегі кіріктіре оқыту технологиясының сипаттамасы.
1.3. «Бейнелеу өнері» мен «Дүниетану» пәндерін кіріктіре оқыту негізінде бастауыш сынып оқушыларына эстетикалық тәрбие берудің құрылымдық.мазмұндық моделі.

II тарау. «Бейнелеу өнері» мен «Дүниетану» пәндерін кіріктіре оқыту негізінде бастауыш сынып оқушыларына эстетикалық тәрбие берудің әдістемесі.

2.1 Бастауыш сынып оқушыларына эстетикалық тәрбие берудегі «Бейнелеу өнері» мен «Дүниетану» пәндерін кіріктіре оқытудың жағдайы
2.2 Кіші мектеп оқушыларына эстетикалық тәрбие берудің тиімді жолдары.
2.3. Педагогикалық тәжірибелі.эксперименттің нәтижелері.

Қорытынды
Әдебиеттер тізімі
Қосымша
Қазіргі таңда еліміздегі оқу – тәрбие үрдісінде болып жатқан жаңартулар білім мен тәрбие жұмысын қайта қарауды талап етіп отыр. Жас ұрпаққа тәрбие берудің сапасын көтеріп, сұлулық пен сезіну қабілетін арттырып, эстетикалық талғамын көтере отырып, өз ісіне деген шығармашылық талабын арттыру бүгінгі күннің өзекті мәселелерінің бірі.
Қазақстан Республикасының тәлім-тәрбие тұжырымдамасындағы [2,8] баланы адамгершілік тұрғысынан тәрбиелеуді көздеп, оның рухани дүниесінің қалыптасуы мен ақыл-ой дамуының тиімді құралы болып табылатын эстетикалық тәрбиенің маңыздылығы туралы айтылған мәселелер мен Қазақстан Республикасының Білім туралы заңындағы: «білім беру жүйесінің басты міндеті – ұлттық және жалпы адамзаттық құндылықтар, ғылым мен практика жетістіктері негізінде жеке адамды қалыптастыруға, дамытуға және кәсіби шыңдауға бағытталған білім алу үшін қажетті жағдайлар жасау» тұрғысындағы қаулылар да осы мәселенің өзекті екендігін дәлелдейді. [3,5].
«Қазақ мектептерінде бүгінгі күнге дейін кеңінен өріс алып келген келеңсіз құбылыстарды жоя отырып, имандылық – эстетикалық тәрбие беру жүйесін, ұлтық ерекшеліктерді, баланың рухани дамуын жаңа негізде қайта қарауға, эстетикалық сезімталдықты дамытуға...» бағытталған қазақ мектептері мен мектепке дейінгі мекемелерде имандылық– эстетикалық тәрбие берудің кешенді бағдарламасы осы кезеңнің баланың өмірге деген адамгершілік-эстетикалық қарым- қатынастарын қалыптастырудың шешуші кезеңі екендігін ескертеді. [1,8].
Қазақстан Республикасы бастауыш білімнің мемлекеттік стандартында оқушының жеке тұлғасының қалыптасуы мен дамуы үшін оқу-әрекетін ұйымдастыру, айналадағы дүниемен белсенді әрекеттік, этикалық, эстетикалық қарым-қатынасқа дайындау міндеттері [4, 3] бастауыш сыныптағы оқу-тәрбие үрдісінде эстетикалық тәрбиенің маңыздылығы айқындалса, мемлекеттік білім беру саласындағы тұжырымдамада «Бала бастауыш мектепті бітірген кезде, жанындағы адамдармен ешбір қиындықсыз белсене қарым-қатынас жасауды үйренуге, алған білімін түйсініп, өмірде қолдана білуді талап ететін дағдыларды толық игеруі үшін бастауыш сыныпта гуманитарлық-эстетикалық бағыттағы пәндерді кеңінен енгізу керектігі» баса айтылады [5, Б.1-2].
Жоғарыда келтірілген деректерге назар аударсақ, үкімет тарапынан жарық көрген құжаттарда ұлттық және әлемдік өнерге, халықтың рухани байлығы мен қоршаған ортаны қабылдауға бағытталған бастауыш мектеп оқушыларына берілетін эстетикалық тәрбиеге көп көңіл бөлініп отырғандығын көреміз.
«Эстетика», «эстетикалық тәрбие» ұғымдары қазіргі теориялар мен тәжірибелердің ашқан жаңалығы емес. Жалпы тәрбие мәселесі, оның ішінде эстетикалық тәрбие адам баласын ерте заманнан ойландыра бастады. Бірқатар философиялық, педагогикалық әдебиеттерге шолу жасау «эстетика» ұғымына философ Р.Н.Нурғалиев [5,4], М.Ф. Овсяникова [6,4 ] [7,4 ]басшылығымен шығарылған сөздіктерде әртүрлі анықтамалар берілгендігін көрсетеді.
1. Қазақстан Республикасының орта білім берудің мемлекеттік стандарты
2- кітап Республикалық басылым. Алматы, 1998, 198 б.
2. Қазақстан Рсслубликасынын Заңы «Білім туралы» / Егемея Казақстан,
№11,маусым 1999,3 б.
3. Келімбетов Ы. «Ежелгі дәуір әдебиеті», Алматы: Анатілі - 1991. -192 б.
4. Абай «Қара сөздер». Алматы: 1993, 152 б.
5. Ушинский К.Д. «Избранные педагогические сочинения», в 2-х томах,
теоретическис проблемы педагогики. М: Педагогика АПН, 1974, 584с.
6. Алтьшсарин Ы. Соб. соч. в 3- томах Алма-Ата: Наука 1976, 3 14 с.
7. Макаренко А.С. Избранные педаготические сочинения в 2-х томах М:
Педагогика 1977.
8. Шәкірім Қүдайбердіүлы. Үш анық. Алматы «Қазакстан» және
«Ғақлия» ғылыми-әдеби орталығы, 1991, 80 б.
9. Аймауытов Ж. Бес томдык, шығармалар жинағы. 4-том. Психология
/ред. алқасы С. Қирабаев М.Базарбаевт.б. Алматы: Ғылым, 1998, 4486.
10. Байтүрсынов А. Ақ жол: Өлеңдер мен тәржімелер, пуб. мақалалар
және әдеби зерттеулер (қүр. Ғ.Нүрғалиев). Алматы: Жалын, 1999,4646.
11. Жүмабаев М. Шығармаларькөлеңдер, поэмалар, қара создер
(қүрастырған X. Абдуллин). Алматы: Жазушы, 1989, 448 б.
12. Выготский Л.С. Проблемы психологического развития ребенка
Изобразительные психологические исследования. М: Издание Акад. пед.
наук. 1965, 62 с.
13. Рубинштейн С.Л. Основы общей психологии. М: Учпедгиз. 1940, 205с.
14. Ананьев Б.Г. Психология чувственного познания. М: Издательство АПН
РСФСР: 1960, Г:6с.
1І>. Леонтьев А.И. О социальной природе пеихыкм ч^ювека. Вс:'росы философии. Исследование худож. интересов школьников под ред. Квятковского и Фохта-Бабушкина, М: Наука, 1974, С. 84-92.
16. Давыдов Г. А. Творчество и диалектика. М: Наука, 1976, 220 с.
17. Занков Л.В. Избранные педагогические труды. М: Педагогика, 1990,
420с.
18. Теплов Б.М. Способности и одаренность в кн. Проблемы
индивидуальігіых различий. М: Наука, 1961, С.103-112.
19. Тәжібаев Т. Просвещение и школы Казахстана во второй половине XIX
в. Алма-Ата: Казгосполитиздат, 1962, 507 с.
20. Мүканов М. Педагогикалық психологиялык очерктер. / Қаз ССР. оқу
министр. пед. ғылым. институты. Алматы: Қаз. мем. оку-пед. басылым,
1972,2116.
21. Жарықбаев Қ. Психологияның қысқаша библиографиялық көрсеткіші 1
-болім. Қазақ тіліндегі материалдар. Алматы: Қаз. ССР оқу министрлігі
1967,7%.
118

22. Сабыров Т. Оқушылардың оқу белсенділігін арттыру жолдары:
мүғалімдермен ата-аналарға арналған көмекші қүрал, Алматы: Мектеп
1978, 1106.
23. Философиялық сөздік, Алматы: Қазак энциклопедиясының бас
р-дакциясы. І996, 526 6.
24. Круіецкий РА, Психология обученич и №сттитания школьников.
Книга для учителей и кл. руководителей. М: Просвещение, 1976, 303 с.
25. Амонашвили Ш. Личностно-гуманная основа педагог. процесса. Мн:
Университет, 1990, 560 с.
26. Волков И. Приобщение школьников к творчеству. Из опыта работы.. М:
Просвещение, 1982, 135 с.
27. Үзақбаева С.А., Балаларға эстетикалық тәрбие берудегі халық дәстүрі.
Алматы: Қазақ ССР «Білім» коғамы, 1990, 326.
28. Әлмүхамбетов Б.А. Эстетическое воспитание учащихся ^ЛЩІ классов
средствами национального изобразительного искусства (на материале
общеобразовательных школ Каз.ССР). Диссертация на соискание ученой
степени кандидата пед.наук. 13.00.01. Алматы: 1990, І32с,
29. Қамақов А. Эстетическое воспитание учащихся 4-6 классов средствами
декоративноприкладного искусства (на материале народного
декоративно-прикладного искусства Казахстана). Автореферат на
соискание ученой степени кандндата пед. наук. 13.00.01. М: 1982, 17 с.
30. Хмель Н.Д. Работа по формированию разыосторонних интересов
старших школьников. Автореферат на соискаыие ученой степени
кандидата пед. наук. 13.00.01. М: 1965, 27 с.
31. Болатбаев Қ.К. Болашақ бейнелеу енері мүғалімдерін дайындау
процесінде халықтық педагогиканы қолдану. Педагогика
ғылымдарының кандидаты дәрежесін алу үшін дайындалған
цйссе^цц 13.00.01-Жалпи педагсгика. А; аты: 1995. 1Э8с.
32. Сатқанов О.С. Путіі совершенство^ания трудового обученвя с
использованием средства декоративно-прикладного искусства в началь-
ных классах казахских школ. Автореферат на соискаыие ученой степени
кандидата пед. наук. 13.00.01. Жалпы педағогика. Алматы: 1994, 27с.
33. Мүхамедин М. Бастауыш сынып оқушыларының шығармашылық
қабілеттерін ойьш әрекеті арқылы дамытудың пед. шарттары. 13.00.01,
Алматы. 1997, 1286.
3". Түргынбиева Б. Оқыту барысында бастауыш сынып оқушьт;-арының Шығармашылык қабілеттерін дамыту 13.00.01. Алматы: 1998, 23 б
35. Сламбекова Н.М. Шағын комплектілі бастауыш мектепте жазбаша шығармашылыққа негізделген тіл дамыту әдістемесі. Педагоғика ғылымдарының кандидаты дәрежесін алу үшін жазылған диссертация. 13.00.01. Алматы: 2001, 126 6.
36 Жолдасбекова С.А. Бастауыш сынып оқушыларын сәндік-қолданбалы өнерге эстетикалық қызығушылығын қальштастыру. Педагогика ғыльшдарынын кандидаты дәрежесін алу үшін жазылған диссертация. 13.00.01. Алматы: 2001, 128 б.
        
        Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі
Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика институты
Байназарова Тұрсынай Бейсембековна
Бейнелеу өнері мен дүниетану пәндерін кіріктіре оқыту негізінде ... ... ... ... беру (3 ... ... жетекші: педагогика
ғылымдарының докторы,
профессор Қ.А.Аймағамбетова
Алматы
Мазмұны
I тарау. «Бейнелеу өнері» мен ... ... ... ... ... сынып оқушыларына эстетикалық тәрбие берудің теориялық
негіздері.
1.1 Бастауыш сынып оқушыларына эстетикалық тәрбие ... ... ... ... оқу ... ... ... технологиясының
сипаттамасы.
1.3. «Бейнелеу өнері» мен «Дүниетану» пәндерін кіріктіре оқыту негізінде
бастауыш сынып ... ... ... ... ... ... ... өнері» мен «Дүниетану» пәндерін кіріктіре оқыту
негізінде бастауыш сынып оқушыларына эстетикалық тәрбие берудің
әдістемесі.
2.1 Бастауыш сынып оқушыларына ... ... ... ... мен ... пәндерін кіріктіре оқытудың жағдайы
2.2 Кіші мектеп оқушыларына эстетикалық тәрбие берудің тиімді жолдары.
2.3. Педагогикалық ... ... ... ... ... ... оқу – ... үрдісінде болып ... ... мен ... ... ... қарауды талап етіп отыр. Жас
ұрпаққа тәрбие ... ... ... ... пен ... қабілетін
арттырып, эстетикалық талғамын көтере отырып, өз ісіне деген шығармашылық
талабын арттыру бүгінгі күннің өзекті мәселелерінің ... ... ... ... ... ... тұрғысынан тәрбиелеуді көздеп, оның рухани дүниесінің
қалыптасуы мен ақыл-ой дамуының тиімді құралы болып табылатын ... ... ... ... ... мен ... Білім туралы заңындағы: «білім беру жүйесінің басты міндеті
– ұлттық және жалпы адамзаттық құндылықтар, ғылым мен ... ... жеке ... ... ... және кәсіби шыңдауға
бағытталған білім алу үшін қажетті жағдайлар жасау» ... ... осы ... өзекті екендігін дәлелдейді. [3,5].
«Қазақ мектептерінде бүгінгі күнге дейін кеңінен өріс алып ... ... жоя ... ...... ... ... ұлтық ерекшеліктерді, баланың рухани дамуын жаңа негізде қайта
қарауға, ... ... ... ... ... мен мектепке дейінгі мекемелерде имандылық– эстетикалық тәрбие
берудің кешенді бағдарламасы осы кезеңнің ... ... ... ... ... ... қалыптастырудың шешуші кезеңі екендігін
ескертеді. ... ... ... білімнің мемлекеттік стандартында
оқушының жеке ... ... мен ... үшін ... ... ... ... әрекеттік, этикалық, эстетикалық
қарым-қатынасқа дайындау міндеттері [4, 3] бастауыш сыныптағы оқу-тәрбие
үрдісінде эстетикалық тәрбиенің ... ... ... ... ... тұжырымдамада «Бала бастауыш мектепті бітірген ... ... ... ... ... қарым-қатынас жасауды
үйренуге, алған білімін түйсініп, ... ... ... талап ететін
дағдыларды толық игеруі үшін ... ... ... ... ... енгізу керектігі» баса айтылады [5, Б.1-2].
Жоғарыда келтірілген деректерге назар аударсақ, үкімет тарапынан жарық
көрген құжаттарда ұлттық және ... ... ... ... ... мен
қоршаған ортаны қабылдауға бағытталған ... ... ... эстетикалық тәрбиеге көп көңіл бөлініп отырғандығын көреміз.
«Эстетика», «эстетикалық тәрбие» ұғымдары қазіргі теориялар ... ... ... ... ... ... мәселесі, оның ішінде
эстетикалық тәрбие адам баласын ерте заманнан ойландыра бастады. ... ... ... шолу ... ... ... Р.Н.Нурғалиев [5,4], М.Ф. Овсяникова [6,4 ] [7,4 ... ... ... анықтамалар берілгендігін көрсетеді.
«Эстетикалық тәрбие» ұғымы тәрбие теориясындағы өте жалпы ұғым. Ол
өзіне тәуелді ... ... ... ... көркемдік білім,
көркемдік - шығармашылық дамыту ұғымдарын ... ... ... шындық өмір құбылыстары мен өнерге деген ... ... ... ... ... ... ... пен өзіндік
көзқарасының қалыптасуына, қоғам және табиғат әлемі туралы ... жан ... ... да өз ... ... Іс - ... түрлерінің
эстетикалық жағын бөліп тастап, ақыл - ой, еңбек, адамгершілік ... ... ... ... ... эстетикалық тәрбиенің негізгі екі ерекшелігін
бөліп ... ... ... ... - оның ... екінші
жағы - өзіндік эстетикалығы. Эстетикалық ... мен ... адам ... ... ... өте қиын. Баланың санасы
қалыптасу сатысында қолданылған сезімдік ... бала ... ... әрі
қарай тереңдетіледі, кеңейтіледі, жетіледі және құрастырылады. Мұндай
эстетикалық әсерлер оның педагогикалық жағын ... күні ... өнер ... ... еңбек, адамдар, қоғамдық
қатынастарға, адам іс - әрекетініне ... ... Бұл оның ... ... ... грек ... ... [8], Демокрит[9],
Эмпедокл[10], Сократ[11], Платон[12], Аристотель[13], Ф. ... ... ... ... (1788-1860) шығыс ойшылдары әл-
Фараби[14], Ибн-Сина[15], Жүсіп Баласағұн[16], ... ... ... Доспанбет[18], Ахтамберді[19], ... ... ... кең орын алды.
Психологтар- А.Н. Леонтьев[28], Д.Б.Эльконин[29], Л.С. Выготский[30],
,Л.А.Венгер[32], В.С.Мухина[33], А.В. Петровский[35], П.М. ... ... ... ... мен практикасына үлес қосып,
эстетикалық тәрбие беруде бейнелеу ... мен ... ... ... ... жазушылар, педагог ғалымдар Я.А.Коменский[39], Ж.Ж. Руссо[40],
И.Г. Песталоцци[41], А. Дистерверг[42] К.Д.Ушинский[43], Н.Г.Чернышевский,
Л.Н.Толстой[44], ... ... ... ... М. ... Ш. ... С. ... П.П.Блонский[51], Н.К.Крупская[52], А.С.Макаренко[53],
В.А.Сухомлинскийлер[54]болды.
ТМД ғалымдары В.А. ... Н.С. ... ... В.А[55]. Б.М. Неменский[56], Ю.К. ... ... И.Б. ... Киященко[60], Б.Т. Лихачев[61], В.Н.
Шацкая[62], А.С. Клюев[64] Н.М. Сокольников[65], Э.И. Кубышкина[66], ... Е.Е. ... С.И. ... Н.М. ... ... О.А. Куревина[72], Е.А. Луцева[73]В.С. Кузин[74]., Т.Я.
Шпикалова [76] ... ... Е. ... ... ... ... ... Т.А. Левченко[87] еңбектерінде халықтың
сәндік қолданбалы өнер шығармаларының баланың эстетикалық тәрбиесіне, оның
ішінде сезімдік талғамына ... ашып ... ... ... ... ... оқушыға білім берумен
бірге оның эстетикалық талғамын ... ... ... да бейнелеу
өнері саласындағы білімді жеке меңгертуді көздемей, оны басқа пәндермен
кіріктіру керектігі ... ... ... ... ... ... мен ... ісіндегі интеграция теория үшін де, практика үшін де ... ... ... Оның қажеттілігі ғылым және ... ... мен ... ... ... беру ісіне қойылып
отырған әлеуметтік сұраныстарға байланысты.
Мектепке дейінгі және мектеп жасындағы ... ... ... мен баланың өмірге ... ... ... ... ... ... екендігін ескерсек, оның көзі
баланы қоршаған ... ... ... ... ... ... көрініс
бастауыш сынып оқушыларының эмоциялық көңіл-күйін сергітіп, жағымды ... ... желі ... оны қайта елестетіп, бейнелеу арқылы
оқушының көркемдік талғамы бейнелеу шеберлігі, нысан ... ... ... ... оның ... болмысы қалыптасады
Кіріктірудің өзектілігі қазіргі педагогика саласында шындық өмірдің
тұтас көрінісі ... ... орта ... ... байланысынан
туындайтын мәселе. Сондықтан да, оқу пәндерінің мазмұнын кіріктіруге үлкен
мән беріліп отыр. Бастауыш сыныпқа арналған қай ... ... ... ... жеке бас ... ... көздей отырып, олардың
эстетикалық тұрғыдан жақсы жетілген тұлға ретінде қалыптасуына баса ... ... ... ... орта заңдылықтарын оқып үйрену мақсат
болса, оның ... ... ... бала ... ... есте сақтау
қабілеттерін жетілдіру бейнелеу өнерімен тығыз байланысты.
Соңғы кездегі ғылыми–теориялық революция кезеңінде қоршаған ... ... оның жеке ... ... ... үрдіспен зерттеуге үлкен мән берілуде.
Бастауыш мектептегі білім мазмұны дүниені ... ... ... ... бірлігіне негізделгенде ғана үлкен
нәтиже бермек. Бұл ... ... ... ... ... ... тұтас біріктіру негізінде оқыту арқылы жүзеге асады.
Білімді кіріктіре отырып, пәнаралық ... ... ... мен
тәрбиелеуді жетілдірудің кейбір жақтары белгілі классик-педагогтар ... Д. Локк [], И. ... [], М. ... [], К. ... [] т.б.
кеңес дәуіріндегі дидактиктер И.Д. Зверев [], М.А. ... [], ... [], С.П. ... [], Н.М. ... [] т.б., психолог ғалымдар Е.Н.
Кабанова–Меллер [], Н.Ф. Талызин [], Ю.А. Самарин [], Г.И. ... ... ... ғалымдар М.Р. Львов[], В.Г. Гоецкий[], Н.Н. Светловская[],
Ю.М. Колягин[], Г.Н. Приступы[] т.б. еңбектерінде талқыланды.
Оқу пәндерін кіріктіруге біртіндеп ... ең ... даму ... ... бастауыш сыныптағы пәнаралық және ... ... ... ... (Т.Г. ... Г.Н. ... Д.И. Трайтак, Г.В.
Бельтюкова, Н. Явиленкин, Н.М. Дружинина, Т.С Назарова, И. К. Блинова, Р.Г.
Матюшова т.б) ... ... ... зерттеген ғалымдар А.А.Бейсенбаева,
Р.К.Амироков, Р.К.Аббасова, Н.И.Горбачева, В.М.Дулепо, Р.Б.Лотштейн,
А.Р.Бектеньярова т.б. жұмыстарында мектеп ... ... мен ... ... ... ... ... іске асыру жолдары
қарастырылады.
Осы зерттеулерге және орта мектептің негізі болып саналатын бастауыш
сыныпта білім беруге ... ... ... ... кіші ... эстетикалық тәрбие беруде «Бейнелеу өнері» және ... ... ... ... оқушыларға эстетикалық тәрбие беру
мәселесін қарастыру керектігіне көз жетті.
Дифференциациялап оқытумен қатар жүретін ... ... ... ... ... жаңа «қуатты білім» алуға жәрдемдесетін пәнаралық
байланысты жаңа ... ... ... ... өз ... ... эстетикалық
тәрбиенің басқа жақтарын қарастырады. Бастауыш сыныптарда ... ... әлі де ... ... ... көп. Оның ... оқу-тәрбие үрдісіндегі кіріктірудің ғылыми теориялық ... кіші ... ... ... тәрбие беруде бейнелеу өнері
мен дүниетану пәндерін ... ... ... ашу ... ... ... етеді. “Бейнелеу өнері” мен “Дүниетану” нақты
обьективті шындықты оқытып үйрететін және ... де ... ... ... әсер ете ... ... ... жағынан да, әдістемелік
тұрғыдан да кіріктіре ... ... ... осы ... ... өмірінде бұл мәселеге көңіл ... ... ... ... ... ... мен ... басты талаптардың
бірі – оқушыларға бүкіл дүниенің тұтастығын ... үшін ... ... оқыту керектігі айтылғанмен, бұл мәселе де өз деңгейінде шешілмей
отыр. Соның нәтижесінде білім беруге ... ... мен оны ... ... туып ... ... шешімін табу және бұл мәселені ғылыми теориялық
және әдістемелік ... ... ... ... ... ... ... “Бейнелеу өнері мен дүниетану пәндерін кіріктіре
оқыту ... ... ... ... эстетикалық тәрбие беру” деп
таңдауымызға негіз болды.
Зерттеу мақсаты. Бейнелеу өнері мен дүниетану ... ... ... бастауыш сынып оқушыларына эстетикалық тәрбие берудің ғылыми
теориялық және ... ... ... ... ... ... дүниетану және бейнелеу өнерін оқыту
үрдісі.
Зерттеу ... ... ... мен ... пәндерін кіріктіре оқыту
негізінде бастауыш сынып оқушыларына эстетикалық тәрбиелеу үрдісі.
Зерттеудің ... ... ... ... ... бірін бірі
толықтыратын бейнелеу өнері мен дүниетану пәндерін кіріктіре оқыту ғылыми-
әдістемелік жүйеде құрылса, онда ... ... ... ... ... артады, өйткені бұл жағдайда тұлғаның эстетикалық
талғамы мен қоршаған ортаны бейнелі ... ... ... ... ... ... негізінде бастауыш сынып оқушыларын эстетикалық тәрбиелеудің
ғылыми-теориялық негізін анықтау.
2. Бастауыш мектептің оқу ... ... ... ... ... ... ... технологиясының теориялық негіздемесін беру.
3. Бастауыш сынып оқушыларына пәнаралық кіріктіру арқылы эстетикалық
тәрбие берудің ... ... ... мен ... ... ... Пәндерді кіріктіре оқыту негізінде бастауыш сыныпта эстетикалық тәрбие
беруді ұйымдастырудың тиімді әдістері мен ... ... ... ... оның ... ... ... жетекшісі идеясы. Бастауыш сынып оқушыларына эстетикалық тәрбие
берудің тиімділігі оқу-тәрбие ... ... ... оның ... ... оқытуды жүзеге асыруға оң ықпал
етеді.
Зерттеу жұмысының әдіснамалық және ... ... Жеке ... ... ... ... және ... психологиялық
тұжырымдамалар, жеке тұлғаның қалыптасуындағы іс-әрекет теориясы, дамыта
оқыту, тұтас педагогикалық процесс, бастауыш сынып ... ... ... ... ... мен тәрбиелеудің кіріктіру технологиясы.
Зерттеу көздері: Қазақстан Республикасының ... ... ... Қазақстан
Республикасында білім беруді дамытудың 2005-2010 жылдарға арналған
мемлекеттік ... ... ... ... философтардың,
психологтардың, педагогтардың, әдіскерлердің еңбектері, Қазақстан
Республикасы жалпы орта ... ... ... ... ... ... оқу бағдарламалары, оқу ... ... ... ... және ғылыми іс тәжірибесі.
Зерттеудің әдістері:
- философиялық психологиялық, ... ... ... озат ... ... ... және жинақтау;
- сауалнамалар, тест, көрмелер мен ... ... ... ... ... ... ... оны қорытындысын математикалық-
статистикалық тұрғыдан өңдеу.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы мен ... ... ... ... ... «Бейнелеу өнері» мен «Дүниетану» пәндерін
кіріктіре оқыту ... ... ... беру ... ... рет ... «Бейнелеу өнері» мен «Дүниетану» пәндерін кіріктіре оқыту технологиясына
мазмұндық сипаттама берілді.
- бастауыш сынып ... ... ... ... тәрбие берудің
деңгейлері, құрылымдық-мазмұндық моделі жасалды;
- “Бейнелеу өнері” мен ... ... ... отырып оқытуда
оқушыларға эстетикалық тәрбие берудің жүйесі мен әдістемесі жасалды.
Зерттеудің практикалық маңыздылығы:
Зерттеу нәтижелері мен қорытындылары ... ... ... ... ... сыныптың оқу тәрбие үрдісінде, орта кәсіптік және жоғарғы
оқу орындарында мамандар даярлауда, бастауыш мектеп ... ... ... ... пайдалануы мүмкін.
Зерттеу нәтижелерінің дәлдігі мен негізділігі:
Диссертациялық зерттеудің ... ... ... ... ... оқушыларына эстетикалық тәрбие беруде автордың
теория мен практика жетістіктерін пайдалануымен, қойылған ... ... ... ... тиімділігімен, эксперимент
кезеңдерінің жүйелілігімен, ... ... ... ... ... өткізу және енгізу.
Зерттеу нәтижелері эксперименттер жүргізу барысында Алматы қаласының №
, № мектептерінде, Алматы облысы Жаркент ... ... ... ... орта ... ... асты және ... , республикалық,
ғылыми тәжірибелік конференцияларда, ... ... ... ... ... ... тапты.
Қорғауға ұсынылған қағидалар:
1. «Бейнелеу өнері» мен «Дүниетану» пәндерін кіріктіре ... ... ... ... ... ... берудің теориялық негіздері;
2. «Бейнелеу өнері» мен ... ... ... ... ... ... ... сынып оқушыларын кіріктіре оқыту негізінде эстетикалық тәрбие
берудің көрсеткіштері мен өлшемдері, деңгейлері, ... ... ... оқушыларына оқу пәндерін интеграциялау арқылы эстетикалық
тәрбие берудің ғылыми негізделген әдістемелік ... ... ... ... ж.ж.) педагогикалық-психологиялық және арнайы
әдебиеттерді зерттеу мен талдау, ... ... ... ... ... ... алдыңғы қатарлы тәжірибесін зерттеу мәселесі
қарастырылды. Зерттеудің негізгі бағыттары, ... ... ... мен
міндеттері, болжамы мен әдістері анықталды. Тәжірибелік эксперимент
жұмысының әдістері ... оның ... орны ... ... мен ... пәндерін кіріктіре оқыту негізінде
бастауыш сынып ... ... ... ... логикалық құрылымдары
мен әдістемелік нұсқаулары жасалды.
Эстетикалық ... ... ... ... ... ... мен ... ұйымдастыру жолдары,
қорытындыны көрсететін сызбалар жасалды.
2-кезеңде ... ... ... ... ... тексеру
мақсатында тәжірибелік эксперименттік жұмыстар жүргізілді.
Кестеге сәйкес бастауыш сынып ... ... ... ... ... ... статистикалық тұрғыда өңделді. Бастауыш
мектептердің оқу ... ... ... мен ... ... сабақ үлгілері енгізілді.
3–кезеңде (2005-2007) “Бейнелеу өнері” мен “Дүниетану” ... ... ... ... сынып оқушыларына сабақ барысында және
сабақтан тыс жұмыстарда ... ... ... ... құрылымдық
сараптамасы жасалынды. Алынған эксперименттік ... ... ... ... ... ... ... әдебиеттермен
толықтырылды.
Зерттеу нәтижелерінің талқылануы және жүзеге асырылуы: зерттеудің негізгі
тұжырымдары мен нәтижелері, «Қазіргі таңдағы ... ... және ... берудің психологиялық-педагогикалық негіздері» атты ... ... ... 2003); ... ... ... и ... развития» атты халықаралық ғылыми-
практикалық ... ... 2004); ... беру ... ... әлемдік білім саясаты атты халықаралық ғылыми-
практикалық конференцияда (Алматы-Москва, 2006) баяндалды.
Диссертация құрылымы. Диссертация ... екі ... ... мен ... ... ... тұрады.
Кіріспеде зерттеудің көкейкестілігі, ғылыми аппараты, мақсаты, нысаны,
пәні, міндеттері, ... ... ... ... ... әдіснамалық және теориялық негіздері, диссертацияның негізгі
қағидалары мен нәтижелерінің тәжірибеге енгізілуі, ... ... оның ... және ... мәні анықталған.
«Бейнелеу өнері мен дүниетану пәндерін кіріктіре оқыту негізінде
бастауыш сынып оқушыларына эстетикалық ... ... ... ... ... ... ... талдау негізінде қарастырылып отырған
мәселенің ... ... ... ... ... , ... ... оқушыларын
эстетикалық тәрбиелеудегі ... ... ... ... ... мен оның мәні ... ... мен «Дүниетану» пәндерін кіріктіре оқыту негізінде
бастауыш сынып оқушыларына ... ... ... ... мен
әдістері».атты екінші тарауда қарастырылып ... ... ... ... сипаты беріліп, бастауыш сынып ... ... ... мен ... анықталды: “Бейнелеу
өнері” мен “Дүниетану” пәндерін ... ... және ... ... ... ... логикалық құрылымы жасалынды:
тәжірибелік–эксперименттік жұмыстардың ... ... ... ... ... ... мен тұжырымдары, зерттеу
мәселелерінің алдағы міндеттері анықталды.
1. Бейнелеу өнері мен дүниетану пәндерін кіріктіре ... ... ... ... ... ... теориялық негіздері
1.1 Бастауыш сынып оқушыларын эстетикалық тәрбиелеудің ғылыми-теориялық
негіздері
Бастауыш сынып оқушыларын эстетикалық тәрбие берудің ... ... ... ... ... ... ... жасауды жөн көрдік.
Философиялық сөздікте эстетика ұғымына: «Эстетика (гр.aisthetikos –
сезіну, ...... ... ... ... ... ... әсемдік заңдарын арқау еткен шығармашылықтың мәнісі
мен формалары туралы ... деп ... ... [Философиялық сөздік.
Ред,кол: Р.Н.Нурғалиев, Ғ.Ғ.Ақмамбетов, Ж.М.Әбділдин ж.б. Алматы-1996.513].
Эстетика бойынша қысқаша сөздікте: ...... ... өмір ... ... және ... ... табиғатта, эстетикалықтың қызмет етуі мен дамуының ... ... ... - деп ... ... ... ... по эстетике
под редакцией доктора философских наук, профессора М.Ф. Овсяникова. ... ... с. ... ... мен ... ... ... біз мынадай
тұжырымдама кездестірдік: Эстетика – бұл шындық пен ... ... ... ... заңы ... ... ... қайта құру
ерекшеліктері туралы адамды эстетикалық ... мен ... ... ... ... ... ... ғылым. Ол адамның ақиқатқа эстетикалық
қатынастарының (оның ішінде өнердің) жалпы заңдылықтарын ... ... ... ... ұғынып-түсінуідің обьективті
негізін адамдардың қоғамдық мәнісін және табиғат пен қоғамды ... ... ... ... ... шығармашылық іс жүзінде
нысаналы қызметі ... ... ... ... категориялар-
сұлулық пен сұрықсыздық, асқақтық пен ... ... ... ... ерлік-қоғамдық байланыста, адам өмірінің әрбір саласында -
өндірістік-еңбек және қоғамдық саяси қызметте, ... ... және ... т.б.- ... ... ... ұғынып
түсінудің көрінісі ретінде байқалады [Философиялық ... ... ... Ж.М.Әбділдин ж.б. Алматы-1996.513].
Эстетикалық тәрбие алғашқы құлдық дәуірдің өзінде недәуір дамып біздің
заманымызға кемелденген күйде ... ... ... ірі ... ... ... бір салаларында айрықша орын алған. ... ... ... ... - ... римдіктер - заң саласында, еврей
мен арабтар - дінде, ... - ... ... - ... ... ... ... білген. Ертедегі Египет, Рим, Вавилон, Қытай және
Индия мемлекеттерінде біршама бастау ... ... ... ... грек ... ғана ... Оған ... Гераклит (б.з.б. 540-475),
Демокрит (б.з.б. 460-370), Эмпедокл, Сократ(б.з.б. 469-399), Платон ... ... ... ... ғұламалардың өнер, сұлулық
жайлы трактаттары. Эстетикалық тәрбиелеу ... оның ... ... ... ... Платон мен Аристотельден бастап, бүгінгі күнге
дейін өзгерді. ... ... ... ... ... ... сезіну, сұлулыққа құштарлық қана емес, осыған үнемі іс-әрекетпен
ұмтылу, ... ... ... ... ... [3,3 6-49 ]
Аристотель эстетикалық талғамды ... ... ... өз ... ... пен ... ... жүйелі
үйлесімдік әсерін өте жоғары бағалады. Тарихта ол алғаш рет ... ... жеке ... ... ... ... деген қабілетін қарастырды [Аристотель. Об искусстве поэзии.
– 1957.- 49 с.] .
Эстетикалық тәрбиенің негізін қалаған ... ... ... Георг-
Вильгельм-Фридрих (1770-1831) «Эстетика» атты ... ... ... талғам жайлы құнды пікірлер айтты. Шындық пен ... ... ... ... ... мен ... оның адам дамуына
әсерін анықтау XVIII ғасырда эстетиканың жеке ... ... ... ... ... ... бұл өзгеріс өнердің табиғатын ... ... ... ... ... ашып ... етті.
Гегельдің болмыс пен ойлаудың тепе-теңдігі жөніндегі негіздемесіне
қарсы шыққан неміс философы Артур Шопенгауер ... адам екі ... ... ... ... ... ... моральдық жолмен
жетілу. Өнерде ешқандай ... ... ... ... ... ... оның негізгі мақсаты адамды өзімшілдіктен шығатын зардаптан
құтқарып, тыныштыққа бөлеу екндігін айтты [Серік Мырзалы. Философия әлемі.
Оқулық. ... ... 2006 ... 161 ].
Батыстың белгілі философы И.Кант (1724-1804) “Прекрасное есть символ
нравственного, бодрого и только принимая это во ... оно ... еді. ... бұл ... этикалық тәрбие адамның эстетикалық тыныс –
тіршілігімен ... деп тұр емес пе? ... мен ... ... сүре ... шындық. Ал бұл екеуінен де жұрдай, не бұлары бір-
бірімен қиыспайтын адам бұрын да ... ... де ... ... ... ... ерекше орын алатын, екінші Аристотель
атанған әмбебап ... ... ... әл-Фараби (870-950) бабамыздың
еңбектері ұстаздық тұрғыдан тәлім-тәрбиелік мақсатқа арналған. Оның оқу ... ... ... ... айтқан пікірлері гуманистік, ізгілік
қасиеттерге баулу мәселесіне келіп тіреледі. Адам алдымен ойлы, ... ... ... ... ... ... бөлуі қажет. Білім мен
өнерді меңгерген адамда ... пен өз ... ... ... соң ... ... болады, адам біртіндеп логикалық ойлауға
машықтанады, теориялық ғылымдарды өз бетінше ... ... ... ... Оқу ... –Алматы, «Санат», 1995- ж.б.352, 100 ... ... ... музыка, т.б. жөніндегі еңбектерінде айтылған
көркемдік-эстетикалық көзқарастары әлі күнге мәнін жоймаған. Ұлы ойшылдың
көз тіккен эстетикалық проблемеларының ... ... ... кең. ... ... айтқан соны пікір, тың идея, батыл ... ... ... ... каноны туралы трактат», «Поэзия өнері туралы»
т.б. еңбектерінде көрсетілген [Қазақ тәлім- тәрбиесі: Оқу құралы. ... 1995- ... 49 б. ... ... ... ... ілімі мен үлгілі ойы бүгінгі
ұрпаққа таптырмас тәлімгерлік тағылым. Дана ғалым ақыл-ойдың ... ... ... тағлымының нәтижесі деп қарастырады [Ибн-Сина. ... ... – М.: ... 1980. ... ... ... философ ретінде және тәрбиелік тағылымға
толы педагог ретінде ... ... ... ... ... ... ... Ж.Баласұғынның «Құтты білік» дастанында: «Тәрбиенің әсері мен ықпалы
пайдалы еңбектің көзі ... ... - деп ой ... Бұны ... ... алғанда үлкен ұжым тәрбиелейтін, педагогиканың бала
тәрбиесіндегі басты мақсаты мен ... ... ... ... ... ... десе де ... Осы еңбекте ғұлама жалпы адами рухани
байлықтар – ... дін, ... және ... ... ... ... сұлулық, ғылым және адам ұғымдарын ... ... Ж. ... білік. Алматы: Жазушы, 1986. – 591б.]
Шығыс мәдениетінде ежелден адамның ішкі жан-дүниесін ... ... ... ... ... ... ... ерекше назар аударған.
Көне түркі мәдениетінің «Құдатқу білік», Диуани Хикмет ... ... ... ... қалыптасуына зор ықпал етті.
Қазақ халқының эстетикалық ой-пікірінің тарихы ... ... ... творчествасында, әдеби мұраларында жиі ... ... ... ... Бұхар т.б. қазақ ... ... ... ... ... эстетикалық ұғымдары жан-
жақты белгіленген, қазақ халқының поэзиясында жырлау дәстүрге айналған.
Ақыл ой, адамгершілік, еңбек, тән ... ... ... тәрбие мәселелері, сондай-ақ кісілік мәселесі, ерік пен мінезді
қалыптастыру, зиялылық, халықтық мұратқа сай жайсаң сезімдерді ... ... ... ... тәлім тәрбиелік идеяларының
басты өзегі болып ... ... ... ... ... эстетикалық сезімдерді, эмоцияларды, сұлулыққа деген талпынысты
тәрбиелеу қажеттігін айтады. Ол эстетикалық сезімдер мен ... ... ... пайда болмай, тұрақты даму мен жетілдіруге мұқтаж
екенін көрсетті. Абай ... ... ... «Жақсыға сүйініп, жаманнан
жирену адамға тән табиғи қабілеттер. Алғашында бұл ... өте ... адам ол ... ... ... ал оған ... бөлмесе,
дамытпаса, олар тежеліп жоғалады немесе бастапқы күйіндегідей ештеңеге
жарамсыз болып қалады»- деп түйіндейді ... Қара сөз. ... ... ... ... шығармаларында эстетикалық түсініктерге, әсемдік, сұлулық,
талғам және т.б. эстетикалық ... ... ... ... ... осы ... қамтитын мазмұнды шұмақтар аз мес.
Ұлы ойшыл жастарға эстетикалық ... беру ... ... деректі,
ұғыныңқы болуын тіледі. «Мал жұтайды, өнер ... деп, ... ... ... түзетер кілті екендігін айқындады [Ысмағұлов Ж. Абай;
ақындық тағылымы. Алматы, 1995, 29-30]
Ұлттық тәлім-тәрбиенің ... ... бірі – ... ... ... ұсынған адамгершілік жолы -адалдық ... ... Ол үшін ... адал ... ... өз мінін өзі көріп,
түзете білуге шақырды, бар ... түп ... – ақыл деп ... ... ... ... ... эстетикалық, адамгершілік және
ақыл-ой тәрбиелерінің маңыздылығы туралы ... ... ... ( Ш. ... К.А.Гелвеций (1715-1771), Вольтекрт.б.) құнды
пікірлер айтты.
Немістің өнер тарихшысы И.Г. Винкельман алғашқылардың бірі болып, өнер
адамгершілік мінез-құлық пен жақсы ... ... ең ... ... ... Г.Э. Лессинг оқушының жеке тұлғасын қалыптастырудағы
мүсін өнерінің тәрбиелік – танымдық ... мен ... ... ... ... ... ... туралы хаттарында (1795) мәнерлік
анықтамасын ... ... ... ... жеке адамның
«сезіну бейнесін» анықтады. Шиллер өз тұжырымдауында, мәнерлік дегеніміз –
мінез – құлық пен сезімнің денедегі ... ... ...... өмір мен өнердегі үйлесімділігі («әдемілік көрінісі»): «адаммен
бірге оның көзқарасы, ... ... көп ... оның денесі де
сөйлейді»-деп, ой қортындысын ... ... ... ... мақсаты - «мәнерліктен жұрдай қатаң ... ... ... еркін әсемдікті жасайтын, одан рахат алатын
үйлесімді жеке ... ... ... ... ... ... дербес әрекеттеріндегі табиғат әсерінен алған
әдемілік ... ... ... ... атап ... ... «өнер арқылы тәрбиелеу» теориясының негізін салушы
ағылшын эстетигі Г.Рид баланы өнер мен ойын ... ... ... ... ... ... жеке ... көркемдік типологиясын анықтау
әдістемесін даярлады. Бұл бағыттағы ізденістерді К. Орф т.б. ... ... мен ... ... ... ... педагогикамен бірге (Г.
Кершенштейнер, Л Вейсмантель, З. ... діни - ... ... ... тәрбие тұжырымдамасы дамыды. Британдық мектептерте
эстетикалық тәрбиенің негізгі тәсілі осы күнге дейін бейнелеу өнері ... ... ... мектептерінде балалардың мәдениеттік білім алуы
мен шығармашылық әрекеттерінде эстетикалық мәнер мен ... баса ... ... Ал ... эстетикалық тәрбиеге зор көңіл
бөлініп, білім берудегі өнер, оның ... мен ... (А. ... ... сонымен қатар балалардың эстетикалық тәжірибесін байыту идеялары
алдыңғы орынға қойылып отыр.
Басқа да ... ... ... Қазіргі Жапония да мәдени білім
беру үрдісінде мүлтіксіз адам идеясын, эстетикалық тәрбиелеу ... ... ... ... мен ... ... қазіргі уақыттағы ұстанымдарын қолдап ... ... ... ... (Т. ... М. ... ... түстер үйлесімділігін меңгеруі әдеміліктің көптүрлілігі ... ... ... ... ұғымдармен біріктіріле жүргізіледі.
Педагогикада эстетикалық ... ... келу ... экологиялық
үйлесімділікке көшудегі дүниежүзі қауымдастығының бағдарына ... ... ... ... эстетикалық тәрбие жеке адамның дүниені
сезінуі, эстетикалық санасы, шындықты ... ... оның ... ... ... табылатындығын көреміз.
Эстетикалық тәрбие – күрделі де көп қырлы үрдіс. Жеке ... ... ... ... ... ... ... А.Н. Леонтьев[28], Д.Б.Эльконин[29], Л.С.
Выготский[30], ,Л.А.Венгер[32], В.С.Мухина[33], А.В. Петровский[35], ... т.б. ... ... ... ... ... ... әрбір жалпы білім беретін мектептің ... ... ... ... ... былай деп жазды: «...Жай адам нәрсенің
бөлімдерін ғана көреді, суретші нәрсені тұтас қалпында сіңіріп, жалпы рухын
ұғып алады. Нәрсені тұрған ... ... ... ойға тоқып, сіңіріп алу
–жалпы білімнің көздеген зор мақсаттарының бірі. Өнердің әдемілік сезімін
күшейтудегі ... ... ... пәнінде айтылады. Сондықтан мектеп
әр баланың өнерге ынтасын қозғап, өнерпаздық қабілетіне тәрбиелеу керек».
Бұл пікірден біз ... ... ... ... ... маңыздылығын көреміз. [Қазақтың тәлімдік ой-пікір
антологиясы II том / ... ...... ... – 134 б] . ... ақ, Жүсіпбек Аймауытұлы жеке адамның кемелденуінің
бір шарты ретінде ... ... ... ... тоқталып, мұғалім әр
баланың қанындағы ерекшеліктерді ескеріп, оған не ... ... ... ... ... ғана ... жұмысының жемісті болатынын
дәлелдейді [Жүсіпбек Аймауытұлы. Психология –Алматы: Рауан, 1995.- 308 б ].
М.Мұқановтың психологиялық ... ... ... ... аша отырып, олар
көркемдік–эстетикалық қабылдау, эстетикалық ... ... ... идеалдар мен талғам, эстетикалық көзқарастар
сияқты негізгі ... ... ... Осы тұста біз жоғарыда аталған
ұғымдардың ... тән ... айта ... жөн ... ... өнер және ... дүниенің сұлулығымен
қарым–қатынас жасаудың бастапқы сатысы. Оның тереңдігі мен айқындығына
эстетикалық ... ... ... ... ... ... мен ... сезімдерді оятатын қасиеттерді, сапаларды бөліп алу қабілетінде
көрініс тапқан. Көркемдік эстетикалық ... ... ... ... да ... ... сананың негізі. Ол эстетикалық эмоциялармен қатар
адамды эстетикалық немесе тағы да ... ... ... ... ... себеп болып табылады.
Педагог А.В. Бакушинский эстетикалық қабылдаудың үлгісін екі ... ... ... күйі ... ... толғаныс; логикалық ойлау
үрдістері басым (сана) таным[].
Б.П. Юсов эстетикалық қабылдаудың төрт ... ... ... ... көрсетті:
-бірге әсерлену қабілеті, эмоциялы ықыластылық;
-өнер туралы арнайы білім көлемі мен ұғымдардың болуы;
-көркем шығармалар түрлерін қабылдау қабілеті;
-бағалаулар мен ... ... ... ... мен ... ... қабылдауға көшіре білу қабілеті [3, 145-147.бб.].
Шынайы дүние құбылыстарын ... ... ... қажетті
сенсорлық қабылдау ғана емес, ... ... ... ... ... оған ... жауап беру, заттың ... көре ... ... ... Дәл осы қасиет ерекше таң қалдырған,
қуантқан нәрсені графикалық түрде жеткізудің негізін қалайды.
Адамның эстетикалық, эмоциялық ... ... ... ... қабылдау мен эмоциялар себептен әрекеттің стимулына
айналуы үшін олар ерекше ... ... ... ... ... әсерленулер жалпыға ортақ, ешқандай “ережеге “
бағынбайды, субьективтілік, ... ... ... белгілермен
сипатталады. Эстетикалық әсерленулер адамның белсенді шығармашылық іс
әрекетін ... ... ... ... оның ... деген эстетикалық
қарым–қатынасының нақты мынадай формаларын, яғни эстетикалық ... ... ... көрсететін категория. Эстетикалық әсерлену
шығармашылық ықыластылық немесе шығармашылық жасампаз ... ... ... ... ... ... Кейде эстетикалық
қабылдауды дұрыс емес анықтама ... ... ... ... іс-әрекетке баулу бір басқа да, оның іс-әрекетке және
шығармашылыққа деген қарым-қатынасын ... бір ... [4, ... әсерленудің неғұрлым қарапайым формасы эстетикалық эмоция.
Психологияда эмоциялардың табиғаты жайлы мәселеге қатысты екі тұжырым бар.
Кейбір авторлар эмоцияларды адамның болмысқа, ... ... ... деп айтады. Басқа бір тұжырым эмоцияларды болмысты ... ... ... қарастырады. Мәселен, К.Платонов ... бір ... ... ... ... олар ... дүниенің заттары
мен құбылыстарын емес, әсерленген адамның іс ... ... мен ... ... ... Адам бұл обьективті
қатынастарды өзінің оларға деген ... ... ... сезінеді» деп
жазған[].
Обьектілер немесе түсініктердің эстетикалық ... үшін ... ... ... жөніндегі “көркем”, “асқақ”, “үйлесімді”,
“жетілген” сияқты түсініктерге ... ... кері ... ... тудыруы тиіс [4, 34.б.].
Бастауыш сынып оқушыларының эстетикалық ... ... ... ... композицияны, форманы, түсті жете айыра және баға бере ... ... ... ... Осы ... шешімін табуда психолог
ғалымдар В.В.Волков, Е.И.Игнатьев, ... ... ... өмір ... мен өнер ... қабылдауды дамыту
заңдылықтарын анықтауға арналған зерттеулерінің осы ... ... ... ... ... бейнелеу іс-әрекетінде көріп қабылдаудың өзіндік
ерекшелігін қарастырады, атап ... ... ... тап осы ... да, ... ... қасиеттерін үйлестіре, тұрақты жүйелік
бүтін ретінде қабылдауды ұсынады.
Мысалы, ... тек ... ... ғана ... біз оны ... ... ... тұтастығы):
-суретте тік және көлденең бағыттардан ауытқуды бағалау қабілеттілігі;
-пропорцияларды қабылдай білу ... ... аққа ... дәрежесін бағалау қабілеттілігі;
-болашақ қысқартуларды бағалау қабілеттілігі.
Бұларды эстетикалық қабылдаудың ерекшелектеріне ... ... ... ... ... оның сұлулығына,
көркемдігіне байланысты тұстарын бейнелеу өнерімен кіріктіре отырып,
оқушылардың ... ... ... ... сезімге бөленуіне жағдай
туғызу мүмкіндігі тумақ.
Эстетикалық сезімдер – адамның шындық өмір ... мен ... баға беру ... ... ... ... ... сезімдер оқиғаны ой елегінен өткізу ... ... ... ... ... жаны ашу, ... ... эстетикалық әсерлерді
тудырады. Олар оқушылардың заттар мен қоршаған ... ... ... түсі ... ... мен қабылдауларының дамуы ... ... ... ... ... бола бастайды.
Эстетикалық сезімдер, көбінесе, бейнелегенді бейнелейді, яғни
суретшінің, ... ... ... ... мен ... деген ара
қатынасын бойларына сіңірген заттар мен құбылыстарға қатысты адамның қарым-
қатынасын білдіреді. ... ... ... ... ... ... ... адамдардың әр түрлі көзқарастарын ... ... ... эстетикалық сезімдерді, байқағыштықты, қиялды дамыту
үшін бай материал бар. Бұл жөнінде К.Д. Ушинский: ... ... ... хош ... ... жайқалған егістік, қып–қызыл шие, алтын ... ... ... жоқ па?» ... [5, ... қажеттіліктер көркемдік-эстетикалық құндылықтармен
қарым–қатынаста және рухани-эстетикалық ... ... ... ... тұрақты қажеттілік.
Эстетикалық қажеттіліктер жеке тұлғаның көркемдік ләззатқа шөліркеуі
түрінде ... ... жиі ... ... ... ... шаттыққа
кенелтіп, өнерге деген ұмтылысты тудырып, рухани күштерді ... ... ... ... тудырады. Осылайша қоршаған дүние мен көркем
өнер туындыларын қабылдауға ... ... ... ... Олай ... бастауыш сыныптан бастап-ақ табиғат пен бейнелеу өнеріне деген
талғамын, эстетикалық сезімін қалыптастырудың ... мен ... ... ... мол ... бар.
Эстетикалық талғам. Эстетикалық қатынас адамның эстетикалық талғамымен
тығыз байланыста қалыптасады.
Эстетикалық талғам туралы мәселе адамның ... ... ... және ... көркемдік шығармашылық, шеберлік мәселелерімен тығыз
байланысқан. Эстетикалық талғам қабылданатын обьектінің сапаларына ғана
емес, оны ... ... ... ... өзіндік ерекшеліктеріне де
байланысты. Адам қабілетінің күрделі иерархиясындағы эстетикалық талғам
айрықша, өзекті ... ... ... ... мен ... ... ... қасиеттер мен ... кез ... ... ... жетістікке жете алмайды. Ол адам іс-
әрекетінің мақсаттылығын баса көрсетіп отырады. Эстетикалық талғам ... ... типі ғана ... ... іс ... ... ... түрі. Мұндай қарым-қатынас табиғатқа шыққан топсаяхат,
серуен кездерінде оқушының ... ... ... ... ... ... әсер ... Бастауыш сынып оқушыларының нақты обьектілерді
байқап, ... ... ... ойы ... ... ... ... сапасын бағалаумен қатар, адамның іс ... бұл ... тану ... де ... ... ... пен
ұсқынсызды, қайғылыны немесе күлдіргіні көру, сезіну, түсіне алу және ... ... ... ... педагогикалық міндет. Қарапайым
эстетикалық түсініктер мен пайымдаулар бастауыш сыныптарда ... ... ... оқу мен айналаны танудың алғашқы
тәжірибелерінен дами бастайды. Оның ... ең ... ... оқу ... Бұл ... баланың табиғат көріністерімен, оның
құбылысымен, өнер құбылыстарымен жүйелі танысып, көркемдік-шығармашылық
қабілеттерін белсенді дамытуға ... ... ... оқушының эстетикалық ... ... ... едәуір нақтылы әрі педагогикалық жағынан
ұйымдастырылған болып келеді. Бастауыш ... ... ... ... ... ... ... оқушының талғамын
жетілдіруге толық жағдай ... ... ... ... ... ... ... болып табылады. Онда оқушының әдебиет пен ... ... ... жеке ... көрінеді [4, 36.б.].
Көркемдік талғамның дамуы оқушыларды бейнелеу өнері сабақтарында
белгілі бір ... ... ... ... ... ... пен ... үйретіп қана қоймай, оларды ... ... яғни ... қызығып қана қоймай, оны сақтай ... ... ... ... ... ... ... егер «Дүниетану» пәні кез-келген табиғат нысанын сақтауға,
қорғауға, қамқор ... ... оның ... мен ... ... бұл мақсаттың маңыздылығын күшейте түспек. Эстетикалық
сапалары ... адам ... ... ... жақсы сезінеді,
көбірек көреді, сезімі нәзік, өзін-өзі терең түсінетін болады. Табиғаттың
әрбір көркемдігінен әсер ... ... ... шын ... ... қабілеттері пайда
болып, іс- әрекет кезінде жүзеге асыруға ... ... ... ...... ... ... табиғат құбылыстарын,
қоғамды көркем бейнелейтін өнер түрі. Олай болса, бейнелеудің ... ... ... ... ... көзіне айналуы тиіс.
Адамның эстетикалық санасының маңызды элементі – эстетикалық ... ... ... өмір ... кемелдігі (мүлтіксіздігі) жайлы
түсінігі. Эстетикалық ... ... тыс ... идеалды жасау
үрдісінің өзі әсерлену ... ... ... Эстетикалық идеал кез–келген
іс-әрекет сапасының және ... ... ... ... өмір ... сұлулықты бағалаудың өлшемін де көрсетеді.
Жеке тұлғаның эстетикалық ... ... ... ... ... ... ... қарым-қатынасы мен осы қарым-қатынасқа бара
бар бейнелеуі тұтасқан. ... ... ... іс-әрекеттің барлық
түрінде, оның ішінде өнерде басым ... онда адам ... ... ... ... іске асырады. Мәселен, оқушы көктемгі
табиғаттың көркемдігін ... ... ... оның ... ... ... ... бірден пайда болмайды, ол қызығушылықтан, өз
сезімін сыртқа ... ... ... ... ғана ... қызығушылық, идеал, эстетикалық талғам жинақталып келіп,
бастауыш мектеп оқушыларының жеке тұлғалық мотивациялық ... ... Жеке ... ... деп ... ... ... қарамастан, оқушының дүниеге, қоғамға, өзіне қарым– қатынасын
анықтайтын тұрақты және басым мотивтердің ... ... ... ... ... көрсеткіштері ретінде оның
өмірдің әр түрлі қырларына қызығушылығын, эстетикалық әсерленуін, қоғамдағы
мінез-құлық, ... ... пен ... ... ... ... ... салаларындағы белсенді шығармашылық іс-әрекет те эстетикалық
тәрбиенің көрсеткіші, ол эстетикалық қабылдаудың дамуына, ... ... ... ... ... оларды тереңнен түсінуге,
эстетикалық идеалды жүзеге асырудағы іскерлікке негізделеді [4, 37.б.].
Эстетикалық тәрбиенің құрылымын сипаттау өзара ... ... ... мүмкіндік береді, олар:
- эстетикалық тәрбиенің өзіндік ерекше міндеттері;
- әр түрлі іс-әрекет түрлері;
- эстетикалық тәрбие ... ... ... ... ... әдістерінің негізінде арнайы ... ... ... ... ... ... эстетикалық
тәрбиенің нәтижелері [6, 4.б.].
Сонымен бірге зерттеуші-педагогтардың эстетикалық тәрбиенің
төмендегідей негізгі ... ... ... айта ... ... баланың қоршаған дүние сұлулығынан рухани ізгілікті, мейірімділікті,
рақымшылықты байқап, сол ... өз ... ... ... ... В.А. ... Б.М. Неменский);
- эстетикалық білімдерді жинақтап, олардың негізінде эмоциялы әсерлену
қабілеті, қоршаған ... ... ... бағалау сияқты
әлеуметтік–психологиялық қасиеттерді қалыптастыру (Н.И. Кияшенко, А.С.
Клюев);
- баланы өнердің әр ... ... ... көре ... ... ... ... шығармашылық тұрғыдан көрсете ... ... ... Н.А. ... пікірінше, кіші мектеп оқушысына білуге деген құмарлық,
білгісі келіп талпынушылық, ... қиял және ... ... ... ... айта ... жөн.
Әсіресе, бастауыш сынып оқушысының әуестігі қоршаған ортаны танып-
білуге, оның сырларын ... ... ... неге ... ... ... ... осы негізде өз ұғымына сүйеніп, әлемінің бейнесін
құруға бағытталады. Бала ойнай отырып ... ... ... ... ... ... ... байланыстар мен тәуелсіздіктерді
табуға тырысады. Бұл жағдайда олардың өмірге қызығушылығы да арта ... ... ... алға ... тек білімді де, білгір де, шебер
де ұстаз керек.
Балалар мектепте жеткілікті дамыған қабылдау ... ... ... өте ... ... мен ... жақсы ажырата білуі ] келгеннің
өзінде олардың оқу іс-әрекетіндегі қабылдауы ... ... ... ... ... ғана ... Бірінші сынып оқушыларында көрген заттың
сапасы мен қасиетін жүйелі түрде талдау болмайды, тек олардың ... ... орын ... деп ... [49, 288 ... ... ... балаларда қабылдау сараланып жіктелмеген. Олар
заттар мен суреттерді мақсатты түрде қарағанның өзінде де мектеп ... ... ... анық ... ... түс, ... және мөлшерді бөліп
көрсетеді. Оқушы заттардың сапасын ... ... үшін ... оны ... отырып, арнайы жұмыс жүргізуі тиіс.
Осылайша біртіндеп даму арқылы бастауыш ... ... ... ... барысында балалардың жинақтап қабылдауы қалыптасады. Дамып келе
жатқан интеллект ... ... ... ... ... табуға тырысып, оны тұтас қабылдау және түсіну мүмкіндігіне ие
болады. Бұл ... ... не ... бейнелерді
суреттеулерінде жақсы байқалады.
Қиялдау бала ... ... ... үлкен роль атқарады.
Қиялдаудың толассыз жұмысы – ... ... ... ... мен меңгеруінің
негізгі тәсілі, іс жүзіндегі тәжірибе ... шығу ... ... дамытудың маңызды психологиялық шарты және де
жеке адам қасиеттерінің дамуында қиялдың ... ... ... ... арнайы кеңістік нормаларын меңгерту құралы [50, 432 б.].
Оқушының өмір тәжірибесі неғұрлым мол ... ... оның ... де ... ... Ал осы өмір ... ... көп әсер
ететін қоршаған орта заттары мен ... және ... ... Оқу жұмысы баладан оның зейіні, есте ... мен ... ... жаңа ... ... ... Төменгі сынып
оқушыларының зейіндері тұрақты емес және ... ... ... ... ... ... балаларға қарағанда бастауыш сынып оқушыларында зейін
тұрақтылығы анағұрлым басым болғандықтан, олар ... ... ... ... да мүмкін. Балалар үшін сыртқы әр түрлі әсер ... ... ... ... ... ... зейіндері көбіне
тұрақтылықтың төмендігімен ерекшеленеді, сондықтан ... бір ... ... ... ... бағыттау қиынға соғады. Сондықтан
да бастауыш мектептерде барлық оқу жұмыстары зейінді тәрбиелеу ... ... ... бала ... ... ... ... жігерлене түседі. Әр түрлі іс-әрекет нәтижесінде еркін зейін
жеке бастың дамуындағы басқа да функциялармен бірге дамиды.
Оқушылардың ... ... ... есте ... өте ... роль
атқарады. Төменгі сынып оқушысының табиғи мүмкіндіктері өте зор: оның миы
қажетті материалдарды оңай есте сақтап қалу ... ие. ... ... ... ... ... қатты әсер еткен, өзінің мүдделерімен тікелей
байланысты заттарды оңай да берік есінде ... ... Оның есте ... ... ... болады. Қызықты, нақтылы, айқын түсті
заттар мен әсерлі материалдар ешбір қатесіз есте сақталып ... ... ... ... есте ... ... ... басқарып, оны оқу
тапсырмаларын орындауға бағындыра алмайды. Сондықтан да, ... ... ... оқу ... ... тиімді ұйымдастырып, оны
түрлендіріп отыруы қажет.
Бастауыш сынып оқушыларында ... ... ... ... олар өздігінен тікелей қабылданғанды талқыға не дәптерге сызып,
сол арқылы дұрыс шешім шығаруға шорқақ келеді.
Оқу ... ... ... ... ... ерекше
ойлау бағытымен ерекшеленсе, белгілі жағдайларда одан дұрыс шешім шығаруға
қажетті білімнің жоқтығымен ерекшеленеді. ... ... ... ... ... ... ... қарай дамитындығын атап
өткен жөн. Л.С. Высотскийдің айтуы бойынша, бастауыш мектеп ... мен есте ... ... ... ... әрекеті
әлсіздеу келеді. Соған қарамастан, оқушы жеке ... ойша ... бір ... ... ... біріктіреді, өзі үшін тікелей негізден
тыс абстрактілі білімдерді қалыптастыра алады. Олардың осы ерекшеліктерін
ескере отырып ... оқу ... ... баланың
ақыл–ойы тек мектепте ғана өте тез қарқынмен дамуына жағдай туады.
Дегенмен, мектептің алғашқы сатысындағы оқушылардың ... ... ... ... гөрі төмендеу болады. Олардың ... ... , ... де ... ... ... олардың
ақыл–парасатынан басым түсетіндіктен, бастауыш мектеп оқушысы ойланбаған іс-
әрекеттерді жиі жасауы мүмкін ... ... ... [43, 39 ... ... оқу әрекетінің күшеюіне байланысты сөйлеу ... сөз ... ол ... ... ... ... мағынадағы ғылыми
түсініктер жүйесін меңгереді. Әдетте, мектеп оқушыларында мағынаның орнына
белгілі-бір оқиғаға және ... жеке ... ... ... ... ... ... өзіндік мән-мағына қалыптасады.
Мектептегі оқытудың әсері баланың сөздік қорының едәуір байығандығынан ғана
емес, ең ... ... және ... өз ойын ... ... ... көрінеді.
Мұғалімдер оқыту әдістерін қолдана ... ... ... тікелей түсінуіне ғана емес, жанама түрде де, яғни өздерінің
сөйлеу ерекшеліктерімен де ... ... ... ... ... Бұл ... ... сөзінің мағынасына назар аударып, терминдер мен
сөз қорын дұрыс қолдана білетін, анық дәлелдер ... ... ... ... ырғағын өзгертіп (екпінді немесе үзіліспен), дене қимылдары ... ... ... ... мұғалімдер үлкен табыстарға жетеді. Сөз
бен ойдың қатар жетілуі кіріктірілген әрекеттер мен мақсаттар ... ... мән ... ... және ... ... арнайы бір оқу пәнін оқуға деген терең
қызығушылық аз кездеседі, әдетте мұндай ... ... ... ... ерте ... ... ... Бастауыш сынып
оқушыларының көпшілігінде танымдық қызығушылық, яғни бір затты не ... ... ... өте жоғарғы дәрежеде болмайды. Әр сабақта әр түрлі
оқу материалдарын оқу барысында ... түрі де әр ... ... интеллектуалды белсенділік көтеріле түседі.
9-10 жаста баланың танымдық ... ... ... ... бір ... мен ... ... қызығушылық, одан кейін пәндер
мен құбылыстар арасындағы байланыстар мен себептерді ... ... ... ... ... ән айтуға, сурет салуға, жан-жануарлар
мен өсімдіктерді танып-білуге деген қызығушылығы ... ... ... ... ... сайын оқу мүдделері жинақталады.
Төменгі сынып оқушысының ... ... ... ... ... пен білуге ынталылық және еліктеушілік
басым. Бұл олардың ... ... ... өмір ... ... ... десек те артық емес. ... осы ... ... пәні мен ... ... ... бұл
пәндердің білімдік, тәрбиелік мақсаттарын сабақтастыра отырып, нәтижелі
білім мен сапалы тәрбиенің бастамасы болуға көмегін тигізеді. Оның ... ... де ... ... ... ... ... көрнекі, нақты
күнделікті өмірде жиі ... ... мен ... деп ... ... оқушылары әрқайсысы өзінің қимыл-қозғалысымен,
шыдамды, шыдамсыздығымен және еңбекке ... ... ... ... Сонымен қатар әрқайсысының өзіндік таным және ойлау
ерекшелігі, зейін, қабылдау, есте сақтау, елестету ерекшеліктері де ... ... ... ... мен ... мінездері мен
бейімділігі, қызығушылық пен ұнатудың, идеалдарының тұрақтылығы және ... мен ... ... ... ... мен ... ... пен арнайы бір сабаққа, достары мен
мұғалімдерге деген ... әр ... және ... ... құрбы-
құрдастарының арасында әр түрлі беделде болатыны да ... ... ... ... ... ... да әрқайсысының әр
түрлі деңгейде қабылдауына әсер етеді.
Бастауыш сынып оқушысын эстетикалық тәрбиелеу жан-жақты ... ... тыс ... отбасында жүзеге асырылады. Төменгі сынып
оқушыларының ең ... ... оқу ... оларды эстетикалық
жағынан тәрбиелеу мектеп жауапкершілігіне жатады да, мектептегі оқу пәндері
мен сыныптан тыс жұмыстар арқылы ... ... беру ... ... оқу ... ... ... орны мен атқаратын қызметі
жоғары шығармашылық, интеллектуалдық, эстетикалық, коммуникативтік және
басқа да мүмкіндіктері ... ... ... ... қабілетімен
дағдыларын дамыту мақсатымен ... ... егер ... ... ... әдістемелік ғылымдар көрсетіп отырған ... ... ... қарастырсақ, оқыту мен тәрбиелеуде белгілі ... ... та ... деп ... Мұны біз келешекте жұмысымыздың
тиісті бөлімдерінде дәлелдеуге тырысамыз.
Қазіргі жалпы білім беретін ... ... ... ... ... ... іс ... қолдануға дайындығын және
өзін-өзі оқыту мен күнделікті өмірдегі мәселелерді шешуге арналған іс-
әрекеттері мен ... ... ... ... ... ... базалық жан-жақты құзырлылықты қалыптастыруға бағытталған. Әр
оқу пәні жеке адамның осындай ... ... ... ғана білім
алушы өмірде кездесетін әр түрлі жағдаяттарды шешуге дайын болады.
Әр ... ... ... бұл ... баулу, ана тілі, музыка ... ... ... ... ... ... мәселесін сабаққа
тиімді және қолайлы тәсілдермен жүзеге асыруға ... ... оқу ... ... барысында жүзеге асырылатын эстетикалық
тәрбиелеудің өз ерекшеліктері бар. Мәселен, еңбекке баулу пәні заттар ... ... ... ... материалдардың ерекшеліктерімен,
қасиеттерімен, әр түрлі еңбек процестерімен таныстырып, өмірдегі еңбектің
маңызы туралы түсініктерін қалыптастырады. Ана тілі ... ... ... ... ... елестету мен қиялды жаттықтырады. Бала қаншалықты
көп естіп-білсе, ол өз тәжірибесінде соншалықты көп ... ... ... да, оның ... ... да өнімді болады.
Баланың эстетикалық сезімі мен сезімталдығын дамытуда музыканың ролі
де зор. В.А.Сухомлинский мектеп ... ... ... ролі ... былай деп жазады: «Қабылдау, түсіну, сезіну, әннің
әдемілігіне сүйсіну қасиеттеріне бейімділікті, ана тілі мен ... адам тек жас ... ғана ... ... жаны ... табиғат әдемілігіне және музыка әуеніне өте сезімтал ... ... ... жас кезінен музыкалық шығарманың әдемілігін жеткізсе,
дыбыстардан адам ... көп ... ... ... онда бала басқа
ешқандай да тәсілдермен қол жеткізе ... ... ... ... әуенінің әдемілігін сезіну баланың алдында өз әдемілігін
ашады, яғни кішкентай адам өзінің жетістігін сезінеді. ... ... бұл ... ... ... ең ... адамды тәрбиелеу» [26, 170 б.].
Осы қағиданың өте орынды айтылғандығын біз әр пәннің мазмұнын аша ... ... беру ... ... пәні ... деген махаббат сезімін, туған табиғатты тек
ғылыми тұрғыдан танып қана қоймай, оның әсемдігіне, сұлулығына, ... ... ... ... ... сезімдер
мен көзқарастарды тәрбиелеу сияқты аса маңызды мәселелерді шешуге үлкен
мүмкіндіктер беретіні белгілі. Бұл ... ... ... ... ... ... ... ұйымдастыру олардың нәтижесін
қорытындылау арқылы оқушылардың сөз қоры ... ... ... артып, тілі жетіледі. Ойлау мен сөйлеу қабілеті біртұтас ... ... ... тану пәні ... ... ізденуді, салыстыруды, ой
қорытуды керек ете отырып, оқушыларды ... ... ... ... ... ... ... табиғатқа «парасатпен» қарауды
үйретеді.
Табиғат құбылыстарымен, оның заттарымен жыл ... ... ... ... ... ... оның себебін, олардың бір-
бірімен байланысын аңғару негізінде баланың ақыл-ойы, эстетикалық ... ... ... артады. Табиғаттың жыл мезгілдеріне қарай
өзгерісі өлі табиғат пен тірі ... ... және әр ... табиғат көрінісінің өзіндік ерекшелігімен ... ... ... нақты көріністер арқылы меңгеруіне жағдай ... ... ... ... елестету негізінде ол көріністердің суретін
салу, мүсіндеу сияқты әр түрлі әрекет жасауға ... ... Бұл ... ... ... білімдерін іс жүзінде қолдану ... ... ... Байқап қарасақ, бұл жетістіктердің бәрі де
мақсаттық кірігу мен мазмұндық кірігудің салдарынан туындап отыр деп ... ... ... ... ... атақты
жазушылары, педагог ғалымдары зерттеген. Я.А.Коменский[39], Ж.Ж. Руссо[40],
И.Г. ... А. ... ... ... ... ... Н.К.Крупская[52],
А.С.Макаренко[53], В.А.Сухомлинский [54], ... ... ... М. ... Ш. Әлжанов, С.
Қожахметовтердің еңбектері бала тәрбиесінде, оның ... ... үшін баға ... құндылықтар еді.
Халықтық мектебіндегі туындыларындағы гуманистік білім мен тәрбие
жүйесінің нақты ... Ян Амос ... ... еңбектерінде
суреттелді. Оның негізінде: сезімдерді дамыту, ... мен ... ... білімдер, көзбен көріп шолуды қолдану, сенсорлық және
эстетикалық қабылдауды дамытуға ... бар. Я.А. ... ... ... ... ... өз ... танымының тәрбиелік
мағынасы негізделген.
Я.А. Коменский бейнелеу өнері мен сурет салу сұлулық сезімін ... ... ... ... мен ... ... үйретеді, өнер
туындылары мен табиғат сұлулығынан ләззат алу қабілеттеріне баулиды деп
есептеді. Дамыған ... ... үшін ... ... ... айта ... ол ... салуды балалардың бақылағыштығы мен
түйсіктерін дамыту үшін қажетті ... ... ... ... ... ... олар ... суреттерді көшіріп салуға мүмкіндік беріңдер.
Олардың сурет салуға ынтасын оятыңдар. Бұл ... ... ... ... деп ... ... бұл қағида қоршаған дүние көрінісі мен
бейнелеу ... ... ... керектігіне негіз бола алады [9].
Ж.Ж. Руссо (1712-1778) өз ... сол ... ... ... ... бір ... ... утопиялық тұжырымдары табиғи
тәрбие теориясында көрініс тапты.
Эстетикалық құндылық ретіндегі И.Г. Песталоцци ... ... және ... еңбектерінде табиғат пен өнердің ықпал етуі,
күйзелуі, қабылдау ... ... атап ... ... ... ... ... мен «табиғатқа ұқсатуға тырысатын
балалардың өнері», ... салу мен ән ... ... ... ... ... оны қалыптастырады.
XIX ғасырдың II-жартысындағы А. Дистерверг еңбектерінде бұқаралық
мектептерде ұлттық мәдениетті насихатау мәселелері, ... ... ... ... ... ... ақыл-ой мен ... ... ... тәрбиелеу көп жылдар бойы қалыптасқан классикалық білім
беру жүйесімен шектелді. К. Д. Ушинский ... және орта ... ... ... эстетикалық тәрбиелеу берудің ... ... ... ... мен ... ... Ол жалпы білім беретін мектептің
эстетикалық тәрбиелеу ... ... ... ... ... баса ... бұл ... байқағыштықпен қатар, есте сақтау, ойлау, қиялды
дамытудың ең күшті құралдарының бірі ... ... ... ол оқу ... ... ... дербес пән ретінде және басқа
пәндерді оқытуда көмекші ... ... ... ... ... ... бұл ... де біздің зерттеуіміздің ... ... ... ... ... Ы.Алтынсарин[45], С.Торайғыров[45],
Ж.Аймауытов[47], А.Байтұрсынов[48], ... ... ... эстетикалық тәрбие саласында арнайы еңбектер жазып
қалдырмаса да, ... ... ... және ... және әдеби еңбектерінде
қазақ халқының эстетикалық мәдениетінің, өнерінің даму барысында аса көңіл
бөлді. Қазақ ағартушыларының эстетикалық көзқарасы мен ... ... ... ... ... ... ... өмір
сүрген дәуірдегі тарихи жағдайлардан туындайтын заңды құбылыс. Бұл ... ... ... ... ... ... жүйелі талдап
зерттеулерінде емес, керісінше мүмкіндігінше сол проблемалар жайлы сөз
қозғап, өз ... мен ... ... тұжырымдауында жатыр.
Ш. Уәлиханов жастар тәрбиесіндегі халық мұрасының қажеттілігі мен
маңызын баса айтқан. Ол көшпенділердің ... ... ... ... ... мәдени ескерткіштері жайлы көп мәліметтер жинаған.
Шоқанның ... ... ... ... ... олардағы
табиғат суреттері жастарға эстетикалық тәрбие беруге ... ... ... ... ... Алматы, 1954, 70-71 беттер]
Ы.Алтынсариннің ұстаздық, ... ... өзі ... ... , техниканы игеруге шақыру, сол арқылы қазақ даласын
жайлаған қараңғылық пен ... ... ... ... ... ... бар жұрттардың тастан сарай салғызып, алыс жерлерден жылдам хабар
алғызы...
...Отынсыз тамақ пісірді,
Сусыздан сусын ішірді...-
деп, балаларды ... ... ... ... Ыбырай Алтынсарин.
Таңдамалы шығармалары Алматы, Ғылым 1994, ж.беті 288, 14-15б. ... ... ... ... ... ... көзқараспен тығыз байланысты. Ол: «Мектеп қазақ ... ... ... өмір ... - жаңа ... ... тазалық,
қолөнер мен өнердің үлгісі болуы қажет»,-деп атап ... ... ... ... ... мен ... қызметі Мектеп,
1963 - 40б. ]
Ат өнері білінбес,
Бәйгеге түсіп жарыспай.
Желкілдеп шыққан көк ... ... ... кетті – ау алысқа-ай,
Ұмтылыңыз қалыспай...-деп
жасөспірімдерді басқа ел-жұртардан қалыспай өнер-білім үйренуге шақырды.
[Ы.Алтынсарин. ... ... ... ... ҚСР ҒА ... 1955.].
«Қараңғы қазақ көгіне, өрмелеп шығып күн болуды» көксеген ағартушы –
педагог Сұлтанмахмұт Торайғыров артына ... ой ... ... ... ... ... өмірінде ол қоғамдағы әділетсіздікті,
теңсіздікті көре біліп, ... оқу – ... ...... ... ... ... пікірді насихаттап, ағартушы – демократ деңгейіне
көтерілді.
Ұлттық тәлім-тәрбиенің ... ... бірі – ... ... жастарға ұсынған адамгершілік жолы -адалдық пен
ғылымды ... Ол үшін ... адал ... ... өз мінін өзі көріп,
түзете білуге шақырды, бар білімінің түп атасы – ақыл деп ... ... ... ... баға ... ... ... педагогтары мен ағартушылары: М.Жұмабаев, М. Дулатов, Ш. Әлжанов,
С. Қожахметов және басқалардың еңбектерінде қамтылған.
М.Жұмабаев ... ... жеке ... - ... ... аша ... сәулет өнері, кескіндеме, мүсіндеу
өнері ... ... ... ... ... ... сезіміне әкелетінін айтады. Өнерді ... ... ... ... ... ... көмектеседі деген. Ол өзінің
«Педагогика» оқулығының «Сұлулық (эстетика) сезімдері атты ... ... гүл, ... ... ... су,былдылаған бұлақ, шексіз-
шетсіз қара көк теңіз, түрлі ... ... ... бұлтпен бел
алысқан биік тау, күннің ойыншыл ... ... ерке сұлу ай, ... сияқты табиғат көріністері мен архитектура, сұлу сурет (живопись),
скульптура сықылды ... ... ... көру ... ... адам ... керемет бір ләззат, сұлулық толқынын оятады»,- деп
табиғат пен өнердің адамға ... әсер ... айта ... ... сұлулық
сезімдерін тәрбиелеудің бірнеше жолын көрсетеді [Жұмабаев М. ... ... «Ана ... 1992.- 131 ... ... ... ... төрт түрлі: дене тәрбиесі,
ақыл тәрбиесі, сұлулық тәрбиесі һәм құлық тәрбиесі. Егер адам баласына осы
төрт ... ... ... оның ... ... болғаны”-дей
келіп,”Жаратылыстың һәм искусствоның сұлулық ... ... ... ... ... гүл, күңіренген арман, сылдырлаған су,
былдыраған бұлақ, ... қара көк ... ... шөптермен
толқынданған дала … міне, осы сықылды жаратылыстың сұлу заттары ... бір ... бір ... ... ... ... ... деп
атап көрсетеді.
Жазушы және журналист М. Дулатов жастардың эстетикалық тәрбиесі
жөніндегі мәселелер ... ... ... ... ... ... ... жүзеге асыруда оның әдеби мұрасы бүгінгі күннің өзінде
де тиімді ықпалын жоғалтқан жоқ. Төменгі жолдар ... ... бола ... ... “ Оян, ... ... аш, оян, ... көтер басты,
Өткізбей қараңғыда бекер жасты.
Жер кетті, дін нашарлап, хал һарам боп,
Қазағым, енді жату жарамас-ты.
Бұл оқу ... ... ... ... табар қараңғыда адасқанда.
Мал озбас біле білсең ғылым озар,
Ақыры ... ... бір ... [ ... ... ... эстетикалық тәрбиенің негізі оқушылардың
шығармашылық қабілеттерін дамыту мен сурет салуға үйрету, ою- ... ... ... ... бейнелеу сауаттылығы екендігін көреміз.
Қазақстандағы педагогика ғылымын алғаш ... бірі Ш. ... ... ... ... ... ... көрсетті:
- оқушылардың шығармашылық бейімделуі мен шығармашылық ... ... әр ... ... ... ... ... мәдениетіне қажетті дағдыларды қалыптастыру;
- ең таңдаулы көркем туындылар үлгілерімен (картиналар, ою-өрнектер,
мүсін, сәулет өнері шығармалары) таныстыру, өз бетінше ... ... ... ... ... ... ... С.Қалиев. – Алматы: Рауан, 1995. – 369
с.].
Педагогика ғылымы ... ... ... ... ... бірі ... ... эстетикалық тәрбиенің адам
жаратылысын жетілдіретінін, жоғары ... ... өнер ... ... айтты.
Эстетикалық тәрбие балалардың “өзіндегі затты” “барлығына арналған
затқа” айналдыру үшін ... ... ... ... ... ... ... деп тұжырымдады.
«...Мұғалім тамаша көркемдікті, әсемділікті, сұлулықты ... ... ... ... сырын аша білу керек. Мұнымен қатар теория және
практика жүзінде творчествоның заңдарын да біле ... ол ... ... іс ... ... алатындай болуы керек...» деп, мұғалімнің
өзінің эстетикалық тәрбиелігіне де баса көңіл бөлді.
[Қазақтың тәлімдік ой-пікір ... II том / ...... ... 1998. – 416 ... С.Т.: “Балалар өнерді сезінеді, ол оларға жақын әрі ... ... ... жол таба білу ... ... ... қаншалықты көп беретінін
(алғашқыда қарапайым болса да) түсінгеннен ... ... ... мен
дағдыларды меңгеріп, алға жылжып, түсінігіне ... ... ... - деген [11, 435-436.бб.]
Н.К. Крупская жеке ... ... ... ... және ... тәрбие берудегі бейнелеу өнерінің роліне
үлкен мән беріп, «Біртұтас ... ... ... ... ... еңбек
мектебінің негізгі принциптері» , «Бейнелеу өнері біртұтас ... ... ... ... мектептің қызметі жайлы негізгі құжаттарында бала
тәрбиесінде эстетикалық циклдегі пәндердің, ... ... салу ... ... ... “Біртұтас еңбек мектебінің принциптері“
еңбегінде үйретудің алғашқы кезеңдерінде сурет салу мен мүсіндеу ... ... бұл ... ... мен сипап сезуге, көрген ... ... ... ... ... ... дүниесімен нақты
таныстыруға жәрдемдеседі”,- деді [10,….].
В.А Сухомлинский мектеп өмірін эстетикалық жағынан дамытуға ... ... ... ... ... ... ... керемет әлемі» мектептен тыс, жасырын қалмауы ... ... ... ... бала ... жол ... ... атады.
“Эстетикалық тәрбие ұжым мүшелерінің арасындағы қайырымдылық,
рақымдылық, сырластық ... бай ... ... ... өз ... сұлулық үйлесімділігіне қарым-қатынас үйлесімділігі де
жатады” [12, 95.б.].
һһһһһһһһһһһһһһһһһһһһһһһһһһһһһһһһһһһһһһһһһһһһһһһһһһһһһһһһһ
Біздің кезімізде эстетикалық тәрбиелеу жеке ... ... ... ... қалыптастыру мәселелері мектеп алдында тұрған ең
маңызды міндеттердің бірі. Аталмыш мәселе отандық және ... ... ... ... (Н.И. ... Б.Т. ... В.Н. ... Неменский, Ю.К. Бабанский, В.С. Кукушин, И.Б. Харламов) толығымен
зерттелген. Қолданылған әдебиетте эстеитикалық ... ... ... оның ... мен ... ... әр ... жолдары
берілген.
Д.Б. Неменский эстетикалық мәнерді «Көркемдік ... және ... ... араласуды аңсау» ретінде анықтайды».
«Эстетикалық мәнер адамда көп жылдар басты, жеке ... ... ... ... Төменгі мектеп жасында ол туралы сөз қозғалмайды.
Дегенменде бұл төменгі мектеп жасында ... ... ... емес ... сөз ... ... бала жастағы эстетикалық ақпарат
адамның ... ... ... болады» (1,22). Мектепте баланың өнер
құбылыстары мен ... ... бар. ... ... назарын өмір
мен өнер құбылыстарындағы эстетикалық қасиеттерге ... қиын ... ... ... оның ... ... ... сипаттайтын ұғымдар
кешені дамиды.
Баланың өнер құбылыстармен араласу үрдісінде көптеген әр түрлі
эстетикалық әсері ... ... кең де көп ... әсер ... Суретші өзінің туындысын
жасау барысында өмірді терең ... ... ... ... ... ... күреседі, жеңеді, қаза табады, қуанады және қайғырады. ... ... ... жауап сезімімізді тудырады. Көркемдік шығарманы жасау
үрдісі аяқталғанмен де, кез-келген адам оны ... ... ... ... сайын оған енеді. Ол өзінің ... сай ... ... ... ... тудырған «автордың жанымен» ... ... ... таң ... ... жек ... ... Бабанский мынадай анықтама береді: «Эстетикалық тәрбиелеу – бұл
өнердегі әсемдікті ... ... мен ... ... ... ... Ол ... көркемдік ұғымдар мен эстетикалық құндылықтардың
нағыз белгілерін анықтауға көмектесетін көзқарастар мен ... ... ... қатар, эстетикалық тәрбиелеу оқушыларғаынтаны, өз
өміріне ... ... ... ... пен ... ... ... қарсы күресуді, өнерде өзін
барынша көрсетуді дамытады», (6,199).
И.Ф. Харламов мынадай анықтама ... ... ... ... ... ... үрдісі деген сөз. Бірақ ... бұл ... ... ... ... мен ... ... көрінісімен, оның әсемдікті түсініп, өмірде соның артынан ... ... ... ... Осы ... эстетикалық
тәрбиелеудің мәні: оқушылардың өнер ... ... ... ... ... олардың өмір мен өнердегі әсемдікті дұрыс
түсініп, толық ... ... және ... ... ... ... білу қабілеттіліктерін қалыптастыруға бағытталған
оқушылардың әр түрлі көркемдік – ... ... ... ... ... да осы ... құптайды: «Жеке тұлғаның әрекетінің
табысы кез-келген салада оның ... кең де ... ... ... ... жеке ... барлық дарыны мен қәбілеті жан-
жақты дамыту - ең соңғы мақсатпен эстетикалық ... ... Ең ... – жеке ... қандайда бір қызметте табысқа жетуге
ықпал ететін оның ... мен ... ... ... құндылықтарды жасаушы болып,оршаған шындықтың
әдемілігінен рахат алау керек» ... ... бұл - ... ... ... мен
құбылыстарға деген қызығушылықты,бейімділік пен ынталылықтың пайда болуы
мүмкін емес жай эстетикалық білімдер мен ... ... ... ... ... мәні ... дыбыстар,түстер мен пластикалық әсерлер
қорын жинақтауда. Педагог біздің әдемілік туралы ұғымдарымызға ... ... мен ... көрсетілген параметрлері бойынша шеберлік
пен таңдай білу ... ... - ... ... ... ... табиғат туралы, өзі туралы, көркемдік
құндылықтар дүниесі туралы нақты білім болу ... ... ... ... өзін ... өмір әрекеттері тәсілдерінде эстетикалық жасап
шығарушы жеке ... ... ... кең ... ... қалыптасу негізі болып табылады» - деп ... ... ... ... эстетикалық қарым-қатнастарын
қалыптастырудан басқа,эстетикалық тәрбиелеу жан-жақты дамуға да ... ... ... адамның адамгершілігін қалыптастыруға, оның
дүние, қоғам мен ... ... ... ... ықпал етеді.
Балалардың әртүрлі шығармашылық білімдері ... ... мен ... мен ... ... мен ... дамытуға ықпал етті.
Кез-келген мақсат-міндетсіз қарастырылуы мүмкін емес.көптеген ... ... ... Киященко) басқада ғалымдарда өз нұсқаулары
бар, бірақ өзінің негізгі мәнін жоғалтпаған үш маңызды міндеттерді ... ... ... ... ... тәрбиелеу теориясы»
кітабында К.Маркс берген анықтамаға сүйенеді: «Эстетикалық тәрбиелеу - ... ... ... ... және ... жайларды, әсемдікті
қабылдау мен бағалауға қабілетті шығармашылық ... ... ... ... мақсатты да бағытталған үрдісі, «әдемілік заңы
бойынша» өмір сүру және жасап шығару» (7,51).
Шындық пен ... ... ... ... қарым-қатынасын
қалыптастырудан басқа, эстетикалық тәрбиелеу, олардың ... ... ... қосады. «Эстетикалық тәрбиелеу адамның адамгершілігін қалыптастыруға
ықпал етеді. Оның қоғам, ... ... ... танымдарын кеңейтеді.
Балалардың әр түрлі шығармашылық еңбектері олардың ойлауы мен елестетуін,
еркі, табандылығы, ұйымдасқандығы мен ... ... ... етеді».
Сонымен, бізідің ойымызша, эстетикалық тәрбиелеудің мақсатын М.М. Рукавицин
өте дұрыс ... Оның ... ... ... ... ... өнер әдемілігі мен өмір сұлулығын түсінетін, ... ... ... ... ... ... жоғары адамгершілікті, алдыңғы
қатардағы, білімді, жан-жақты дамыған адам.үйлесімді жеке тұлға» [21,142].
Эстетикалық тәрбиелеудегі өнердің ... ... да ... яғни ол ... ... мәні ... табылады.
Өнердің тәрбие құралы ретіндегі ... ... ... ... тәжірибесі, рухани байлығы қоюланып, шоғырланған» (1,75).
Автор баланың эстетикалық қалыптасуындағы мақсатты түрде әсер
етудің педагогикалық әсер ... ... ... атап ... ... ... пен өнерге деген эстетикалық қарым-қатынастың ... ... ... ... – басқаруға келмейтін стихиялық және спонтандық
үрдіс. Бала өмір мен ... ... ... ... де, ... дамиды. Бірақ та бала бұл кезде заттардың мәнін
ой-өрісінен ... ... даму көп ... ... ... болады, Ал сырттан араласу болмаса балада өмір құндылықтар ... ... ... ұғым ... ... ... басқа да көптеген педагогтар мен психологтар
тәрізді мақсатты түрде педагогикалық, ... - ... ... ... ... әр ... ... – шығармашылық әрекеттерге баулу ғана
оның сенсорлық аясын дамытуға, эстетикалыұқ құбылыстарды терең ... ... ... жеке ... ... ... мен
әсемдікті нағыз өнер түсінігіне жеткізуге қабілетті ... ... ... ... анықтамасы бар,
оларды қарап шығып, біз олардың кейбіреулеріне ... ... ... бұл ... ... ... ету үрдісі. Екіншіден,
бұл өмір мен ... ... көру мен ... ... ... ... ... эстетикалық тәрбиелеудің
міндеті: жеке адамның эстетикалық мәнерлері мен идеалдарын ... ең ... ... өз ... ... ... жасауға қабілеттілікті дамыту.
Эстетикалық тәрбиелеудің мәнін әр ... ... оның ... түрлі жолдардың барына қатысты. Сндықтан да эстетикалық тәрбиелеудің
мақсаттары мен міндеттері мәселелері ерекше назар талап етеді.
Эстетикалық ... ... ... ... ... ... ... дамыту мен алған білімдер негізінде
адамға әсерленіп, күйзелуге мүмкіндіктері маңызды заттар мен ... ... ... ләззат алуды қамтамасыз ететін, әлеуметтік-
психологиялық қасиеттерді қалыптастырады » (10,60).
Бұл міндет балалардың кескіндеме мен тек ... ... ... ғана ... ... Олар ... картинаға қарап
шығып, суретші мен картинаның аттарын естерінде ... да ... ... ... да ... ... ... да,
туындының мүлтіксіздігі ләззат әкелмейді.
Б.Т. Лихачев былай деп атап көрсетеді: « өнердің үлгісімен ... ... ... ... ең басты элементтерінің бірі –
сүйсінуді жоққа шығарады» ... ... мен ... ... деген жалпы қабілеттілік
байланысқан. «Әсемдік пен ... ... ... ... алумен жоғарғы
сезімдер гаммаларының туындауы; ұсқынсыздықпен кездескендігі жеккөрінішті
сезімнің; күлкіліні көргенде сарказм, сықақ сезімнің ал, қайғылыны ... ... ... пен рухани тазаланушыға әкелетін
қорқыныш, аяушылық, ... таң ... ... бәрі нағыз эстетикалық
тәрбиелеудің белгілері», - деп жазады автор (7,169).
Б.Т. Лихачевтың анықтамасы мен ... ... ... - өнер, табиғат пен қоғамдық өмірдегі құбылыстарды дәлелді ... ... (7,20). ... айтуымызша бұл анықтамалар ұсқаса.
Сонымен бұл ... ... бірі – ... өз жас ... сай, ... ... жағдайына пікір айта білуге деген
қасиеттерін қалыптастыру.
Эстетикалық тәрбиелеудің ... ... әр ... ... ... ... Ең бастысы: жеке
адамды эстетикалық құндылықтарды жасаушы, ... ... ... ... мен ... ... ... бойынша қайта құруға
ықпал ететін жеке ... ... ... ... ... ... ... мәні: бала әсемдікті біліп, онымен сүйсініп,
бағалап қана қоймай, ол өзі ... ... ... өмір
мен өнерде әсемдікті жасауға белсенді қатысуы керек.
Біз қарастырып өткен міндеттер көбіне эстетикалық ... ... ашып ... ... біз бұл ... ... ... ғана
қарастырдық.
Бұл мәселенің педагоги калық жағы мен психологиялық жағы да бар.
Мұның мәні: ... ... ... ... сана ... ... ... мен педагогтар бірнеше өлшемдерге бөледі,
олар ... ... ... ... ... және адамның
эстетикалық мәдениеті туралы сараптауға көмектеседі. Көптеген зерттеушілер
мынадай өлшемдері атайды эстетикалық мәнер, эстетикалық идеал, ... Б.Т. ... ... ... ... ... эстетикалық
қасиеттілікпен эстетикалық пайымдауды атап көрсетеді (7,51).
Эстетикалық сананың ең маңызды эелементі – эстетикалық қабылдау.
Қабылдау – шындық әдемілігімен ... ... ... ... ... анықтылығы мен тереңдігінен ... ... ... ... ... мен мәнерлердің қол ұстасуына ... Б.Т ... ... ... ... ... ... құбылыстары
мен өнер үрдістеріндегі эстетикалық сезімдерді тудыратын ерекшеліктерімен
қасиеттерді бөліп алу қабілеттілігі (13,51). Тек ... ғана ... оның ... мен ... ... түрде меңгеруге болады. Бұл
баладан музыкалық қабілетті, композициялар ... мен ... ... ... ... ... мен ... да әсерленушілік – сезімдік
аяларын айыра білуді талап етеді. Қабылдау ... ... - ... ... ... ... ... пен өнердің эстетикалық ... ... ... бай ... үн ... қабілетті. Б.Т. Лихачевтың
ойынша әсерленушілік үн эстетикалық сезімнің негізі болып табылады. ... ... ... ... ... ... қарым-қатынас жасауы
негізінде туған әлеуметтік ... ... ... ... білдіреді (13,60). Эстетикалық құбылыстар
мағына мен ... сай ... ... ... алу ... жек көру,
қорқыныш пен күлкі, ... ... ... пен үрей ... қабілетті. Б.Т. Лихачевтың ... ... адам ... ... рет ... онда ... ... күйзелістер
тудыратын, көркемдік – эстетикалық ... ... ... ... ... ... қалыптасады (11,20).
Эстетикалық сананың орталық ... ... ... ... ... ... – адамның материалдық, рухани ... ... және ... ... құбылыстарының мүлтіксіз
әдемілігі туралы ұғымы» (13,12), яғни бұл өнердегі, еңбектегі, ... мен ... ... ... ... ұғым.
Е.К. Чухманның айтуы бойынша, оқушы жасына ... ... ... ... тән. ... оған қандай өнер шығармасы көбірек
ұнайды деген сұраққа жауап беруге қабілетті. Ол ... ... ... ... Бұл шығармалар оның шығармашылық және
эстетикалық мәнері, көрсеткіштері болып табылады, оның ... ... ... ... ... ... ... мысалдар бола алмайды»
(13,12 ). Бұл балада өмірлік тәжірибенің, ... және өнер ... ... ... ... ал мұның салдары идеалдың қалыптасу
мүмкіндігін шектейді.
Эстетикалық тәрбиелеудегі өнердің маңыздылығы ... ... ... ол оның әні ... ... ... тәрбиесінің
негізгі тәсілі ретіндегі ерекшелігі: ... ... ... ... ... қоюланып, жинақталған» (2,75). Адамдар өнердің әр
түрлі көркемдік шығармаларында аяғы, соңы жоқ ... ... ... ... мен ... ... ... эстетикалық қарым-қатынастарын
көрсетеді. «Өнерде адамның рухани дүниесі, оның сезімі, ... ... ... табады» (1,142). Өнер өмірді тануға үлкен материал
береді. «Суретші өнердің ... ... ... ... ... кез-
келген адамға үлкен әсерленушілік күшпен әсер ... оған ... ... орны мен ... ... ... ... ететін көркемдік бейнелерге
салуында - көркемдік ... ... ... ... ... ... адамды бірден рухани бай ... ... ... ... ... күйзеліс тәжірибесі көпке
дейін сақталады да адам әр уақытта әсемдікпен кезедескенде сезінген ... ... ... ... ... тану – ... ... сиапттағы танымдық үрдіс», - деп
атап көрсетеді. «Оқушыларды эстетикалық тәрбиелеу» кітабының ... ... ... деген белсенді, жігерлі, шығармашылық қатынасы,
өнердің өзінің сапасына, адамның жеке өзіндік қабілеттеріне, оның ...... мен оның ... білім деңгейіне де байланысты». Осы
авторлар мынадай дұрыс ескертпе жасаған: «тек ... өнер ғана ... ... ... адам ғана ... және ... ... оянуы мүмкін». Егер бала көркемдік даму мен білімді алмаса, ... ... ... түсінбесе, сезінбесе, көре алмаса, онда өнер өзінің
тәрбиелеу рөлін орындай алмайды.
Баланың әр түрлі даму ... ... ... соншалықты
шектелгендіктен, балалар тез арада жалпы ортадан эстетикалық құбылыстарды
бөліп алуды тез үйреніп кете алмайды. Мұғалімнің ... ... ... алу ... ... ... қызығушылығы мен
мұқтаждықтарын дамыту, оларды эстетикалық мәнер, одан ... ... ... ... ... – оқушылардың стетикалық даярлығын қамтамасыз
ету, оларды үлкен өнер дүниесіне енгізіп, қоршаған ... ... ... ... ... ету, ... ... ойлауын дамыту.
Эстетикалық тәрбиелеудің мәні: балалардың өнер мен өмірдегі
әсемдікті ... ... ... ... ... ... ... әр түрлі көркемдік- эстетикалық әрекеттерін
ұйымдастыру, эстетикалық ұғымдарын, түсініктерін, мәнерлерін қалыптастыру,
өнер ... ... ... мен ... ... дамыту.
Эстетикалық тәрбиелеу өнердің көмегімен жүзеге асырылатындықтан,
оның мазмұны оқушылардың өнердің әр ... ... - ... ... ... үйретуді қамтуы қажет. Эстетикалық тәрбиелеудің
маңызды жағы ... түрі мен ...... және ... ... тану болып табылады.
Эстетикалық тәрбиелеу мазмұнының маңызды жағының бірі – ... ... ... ... ... Осы ... ... жақтарын ол
қамтуы керек? Ең алдымен оқушыларда эстетикалық қажеттіліктерді өнер
саласында, ... ... ... қол ... ... ... мазмұнының маңызды элементтерінің бірі
оқушыларға көркемдік ... ... ... ... Бұл ... ... кең аясын қамтуы керек. Сонымен қатар, оқушыларды
табиғатта да, өнерде де қоршаған өмірмен ... ... ... ... ... ... ... ең басты құрамдас бөліктерінің бірі –
шындықты көркемдік ... ... ... өз пайымдауын
(көзқарастарын) ... ... және ... ... байланысқан
білімдерді меңгеру. Бұған оқушылардың өнердің әр түрлілігімен жанрын осы
шындықты бейнелеудің ... ... ... мен ... өнер ... мазмұндары мен адамгершілік – эстетикалық
бағыттарын таңдай білуді жетілдіру жатады.
Эстетикалық тәрбиелеу мазмұнында ... ... ... ... ... байланысқан көркемдік мәнерді қалыптастыру алады.
Оқушыларды нағыз өнер ... ... мен ... ... ... ... сонымен бірге мәдени мінез-құлықты
көтеруге деген ынтаға үйрету керек.
Эстетикалық тәрбиелеудің маңызыды ... ... бірі ... ... шығармашылыққа бейімдеу, бейнелеу өнері, әдебиет пен
музыкаға деген олардың қабілеттіліктер мен бейімділіктері мен ... А. ... әр ... ... ... ... әр ... мұқтаждық бар,
оларды тәрбие мақсатында дамытып, қолдану керек деген пікір айтқан.
Ең соңында, эстетикалық тәрбиелеу ... ... ... ... сонымен қатар оқушыларда ... ... ... ... ... ... бағытталуы керек. Осылай
эстетикалық ... ... асуы кере ... ... түрі бар: ... ... ... өнері, театр,
кино, хореография, мүсін өнері, қолданбалы өнер және т.б. ... ... ... оның ... өзінің ерекше көркемдік тәсілдері ... ... ... ... ... ... бояулармен,
әр түрлі табиғи материалдармен. Мәселен, музыка тікелей адамның музыкалық
сезіміне ... ... ... ... жан ... ... ... Ол бізге дененің көрнекті көлемдегі пластикалық анықтылығын
береді. Ол біздің көзіміздің әсем ... ... ... ... ... ... ... өнер кез-келген жеке адамға
арналған, бұл дегеніміз кез-келген адам ... ... ... ... ... ... ... педагогикалық мағынасын біз баланы тек
өнердің бір түрімен ғана шектеп, дамытуға ... деп ... ... ... ғана дұрыс эстетикалық тәрбиелеуді қамтамасыз ете алады.
Бұл әрине адмда барлық өнер ... ... ... ... ... деген сөз емес. Бұл жағдайлар А.И. ... ... өте ... ... ... ... емес, сондықтан әр қайсысы
осыған сәйкес өнер түрін таңдауға еркі бар. ... өнер ... ... ... ... ... та олардың барлығы адамның жеке өмірінде
бірдей мағынада болмауы ... ... ... ... ... ... ... қабылдауынсыз және оған олардың ықпал етуінсіз ... ... ... рухани күш-жігері біркелі дамиды». Бала ... ... ... ... ... ... басталады. Осы
параграф балалардың өнерді қабылдауы ерекшеліктеріне арналған.
Сонымен өнер туындылары оқушы мен тікелей ... ... мәні ... ол ... ... білім беру мақсатына
жетедлі. СМондықтан да көркем шығармаларды қабылдау үрдісіне ерекше ... ... ... ... ... бұл мәселеге деген өз көзқарасын білдірді.
Өз жұмысында ол ... ... ... ... үш сатысын айтып
өтеді.
Көркем шығармаларды меңгерудің бірінші сатысына ол санада көркемдік
бейнелерді алғашқы шығармашылық ... ... ... ... Бұл
сатының мәні: балалардың көркемдік ... ... ... ... Ол ... алғашқы ұйымдықсыз қабылдауында
көбінесе оларға түсініксіз және қызықсыз болғандардың барлығы яғни ... ... ... ... дамуының нашарлығымен назардан
тыс қалып қоятындығын байқады.
«Егер бала кейбір кездерде маңыздылар мен елеулілердің ... ... онда ... шығарманың біртұтас картинасын қайта шығару мүмкін
емес» (7,133).
Өнерді ... ... ... ... ... шығармаларды жан –
жақтан құабылдау оқырман дарыны көрерменмен тыңдарман таланты, шығармаға
қатысушы талантты ... ... ... туындыларын алғашқы меңгеру қабылдауды ұйымдастыру формаларына
өзіндік талаптар қояды. Б.Т. Лихачев өз еңбектерінде ... ... ... ... ... өнер ... ... кездесуі еркін
араласу түрінде болса, соншалықты ол тиімді ... ... ... ... неге ... ... керектігін айтып, өз бетінше жұмыс
істеуге тартады. Сөйтіп, ұжымдық, сыныптық, сыныптан тыс, үйде, ... ... ... педагогикалық бірлестік принципі жүзеге
асырылады. Бұлардың барлығы балаларға ... ... ... тыс ... қабылдауға ерекуше көңіл аударуға әсер ... ... ... ... оқу, ... ... ... радио және теледидар
хабарларын тыңдау» ... ... Б.Т. ... ... әрекеттерін белсенді қабылдауға
ынталандыратын мынадай тәсілдерді ... ... ... ... ... сюжеттерімен қызықтырады. Алғашқы қабылау үрдісінде
оқушылардың санасында жарқын бейнелермен туындының ... ... ... ол ... ... материалдарын, өнер туындысы
авторы туралы мәліметтерді, осы ... ... ... ... ... ... Лихачев оқушылардың көркемдік туындыларды игеруінің ... ... ... ... ... ... мұғалімнің кері
ақпарат алуы және бір уақытта оқушылардың өнердің ... ... ... ... ... ... ... (7,131).
Бейнелеу өнері мен музыка сабақтарында Б.Т. Лихачев ... ... ... ... ... композицияны бағалауды, көркемдік
анықтылық тәсілдерін сөзбен бейнелеуді ұсынады.
Педагог ұсынған оқушылардың өнер туындыларын меңгеруінің ... ... ... ... жету ... ... ... болады.
«Бала санасында өнер көркемдік картинасы ... ... ... және ... ... жасалып біткеннен
кейін, оларды ... ... ... ... Оқушылардың өнер
туындыларының идеялық-көркемдік мәніне енуінің арқасында ... ... ... ... ... тануға оны қолдану мүмкін
болады» (7,131). Осы сатыда маңызды тәсіл ретінде теориялық – көркемдік
және ғылыми ... ... ... ... ... ... баланың өнер
туындыларына таңдау арқылы жетуін екі жолмен ұйымдастыруға болады.,
Біріншісінде оқушы көркемдік құбылысты ... ой ... өз ... ... ... ... Тапсырмада суретші қолданған
негізгі шығармашылық тәсілдерді ... оның ... ... ... салу мәнері, дүние мен адамды көру ерекшеліктерін
бағалау таланттары кездеседі. «Әрине ... ... ... ... де әр кезде өздігінен ... ... ... ... ... де, ... көркем шығармаларды
бастапқы талдаудағы педагогикалық ... ... ... кең ... оның өнер ... құпиясына ену үшін көп жұмыс ... ... ... ... ... терең шығармашылық игеруге деген
қызығушылықпен ынта пайда болады және дамиды» (7,133).
Көркем ... ... ... ... жолы – оқушының
көркемдік сынды шығармашылық меңгеруге ... ... ...... ... мен тыңдарманға көркемдік шығармалардың
нәтижесінде түсіну.
Көркемдік сын оқушылардың идеялық – ... ... ... рөл ... ... ... ... кең түрде оқу
үрдісіне енгізіліп, оның органикалық өнімі ... ... Бұл ... ... ... қолдануға, көркемдік туындыларды талдау
үрдісіне нағыз ғылыми ... ... ... ... Іске ... ... ... өздерінің бағалауларын, ойларын мамандардың ғылыми – ... ... өз ... ... сын ... ... сын мен пікір – таласқа түсуге мүмкіндік береді» (7,135).
Көркем туындыларды қабылдаудың үшінші сатысы сөзсіз маңызды.
«Суретші өзі ... ... ... ... ең ... мен ... көреді де басқаларға көрінбейтін, бірақ та маңыздыны
көрсетеді. Суретшіні бейнелі ... анық ... ... ... мен
ашылған бұл түсінік – күрделі де көп ... ... Оның ... ... ... ... үшін өнер ... таңдап алу шеберлігі
мектепте оқу жұмысының формалары мен тәсілдеріне сай өнер ... ... ... алу – ... барлығы балаларға өнер мен
әдебиеттің идеялық-эстетикалық ... ... ... үшін қажет »
(18,14).
Осы үрдісті зерттеуде біз педагогика мен психологияның жалпыға бірдей
қағидаларына сүйендік, онда эстетикалық тәрбие ... ... ... өнер туындыларын эстетикалық ... ... және де ... дербес шығармашылығын мақсатты дамыту деген сөз ... по ... под ... ... философских наук, профессора М.Ф.
Овсяникова. -М.: Просвещение, ,1983.-223 с.)2, 223.б.].
Эстетикалық тәрбие – күрделі де көп ... ... Жеке ... ... ... ... ... Л.С. Выготский[],
Э.В. Леонтьев[], А.А. Венгер[], В.С. Мухина[] қарастырған.
Адамның эстетикалық санасының құрылымы
Эстетикалық тәрбиеліктің ... ... ... ... ... шығармашылық еңбек, отандық және шетел өнерімен ... ... ... мен ... ... жетуге болады.
Академик Д. Лихачев ұсынған ... ... ... ... ... әр ... ... формалары мен
әдіс–тәсілдері бар көп нәрсені қамтитын ұғым ... ... ... Ол
бейнелеу өнерінің туындыларын қабылдаумен ғана шектелмей, ... ... ... іс-әрекетті де қамтиды.
Кіші мектеп жасында бейнелеу өнерін қолданудың мақсаты – жеке тұлғаның
дамуына әсер ету. Бұл оқушының іс-әрекет ... ... ... беру ... ... Жеке ... ең алдымен, іс-әрекет
субьектісі, іс-әрекет мақсаттарын қоюға, тәсілдерді таңдауға, оны ... ... ... нәтижеге жетуге қабілетті адам. Басқаша айтқанда,
дербес әрекет ете алатын ... Олай ... жеке ... тән ең ... осы ... ... өз ... табатынын естен шығармауға
тиіспіз.
Л.С. Выготский өнерді “сезімдердің қоғамдық техникасы” ретінде
анықтап, ... ... ... ... оның ... ... ... [ 7, ….].
Бейнелеу өнеріндегі бейне - көрнекі ... ... да, ... бейнесі үнемі нақты көріністі елестетіп, арнайы материалдар негізінде
әдіс-тәсілдер мен құралдардың көмегі арқылы көрнекілі ... ... ... ... ... түс, ... ... т.б.)
және бейнелі түрде орнын табады.
Бейнелеу өнерінің негізгі нысаны адам мен ... ... орта ... ... нысаны тек адам ғана емес, заттар әлемі, ... ... ... ... жағдайдың өзінде де, олар адаммен
өзара қарым-қатынаста, байланыста суреттеледі. Бейнелеу өнері туындыларында
мейірімділік пен ... ... ... ... ... ... ... эстетикалық формада көрсетіледі.
Қоршаған дүниені неғұрлым мәнерлі белгілер арқылы қабылдай отырып,
бейнелі ... көре білу ... ... ... әр ... ... тән
белгілерін, бөліктерін байқау, бақылау обьектісінің формасын, түсін талдау
қабілеті) – қабілеттілік дамуының ең ... ... ... ... ... мен ... ерекшеліктерін
зерттеу мәселесіне Б.Г. Ананье[]в, О.Н. Галкина[], М.А. Гузева[], О.П.
Сергеевич[], Ф.Н. ... Н.Н. ... т.б. ... ... ... ... ұзақ ... бойы жүргізген бақылаулары арқылы
сурет ... ... ... ... негізінде жинақталатын
түсініктермен өзара тығыз байланысты екендігін ... Ол ... ... ... ... баса ... аудара отырып,
түсініктердің мазмұны қабылдаудың ерекшеліктеріне байланысты екендігін
дәлелдеді.
Осының негізінде ... ... ... ... ... қабылдауды қалыптастырудың, оның басты қасиеттерін бөліп алып
түсіндіру ... ... өмір ... ... қабылдау, бейнелеу үшін қажетті
қарапайым сенсорлық қабылдау ғана емес, қабылдаған құбылысқа эстетикалық
баға ... оған ... ... ... мәнерлілігін көру, сезіну
қабілеті ... ...... ... ... ... Ерекше
таңқалдырған, қуанышқа бөлеген нәрсенің сапалық көрінісі графикалық тұрғыда
бейнелеудің негізін қалайды. Сонда ғана сурет ... ... ... ... ... ... қана ... көркемдік–мәнерлі образдардың
тууына ықпал етіп, оған анық сипаттама береді. Ал бұл Н.П. ... ... ... ... да ... ... саты. Бұл
қасиетте жеке тұлғалық сапалар (құндылық бағдарлар, жеке ... анық ... ... ... ... ... ... әрі түсінікті, қоршаған дүние сұлулығын шынайы да оңтайлы
жеткізетін халық өнеріне ... мән ... ... ... ... бақылампаздық, байқағыштық сезім, түс пен ... ... т.б. ... Ол эстетикалық тәрбие саласында педагогтар алдында
тұрған көркем түсініктердің, рухани қажеттіліктердің, қиялдың, ... ... ... ... және ... көркем талғамның
қалыптасуы сияқты аса қиын міндеттердің шешімін ... ... ... ... оқу іс-әрекетінде қалыптасатын дүниені
шығармашылық тану сияқты теориялық ... түрі ... ... Ол ... ... іс-әрекетінің нәтижелеріне сын көзбен қарап, оның жетіспейтін жақтарын
түсінеді.
Бейнелеу ... ... ... ... ... ... емес мұғаліммен, жолдастарымен өзара әрекетті, сонымен бірге осы
қоғамға тән ... ... ... ... ... да меңгереді. Сондықтан бейнелеу іс-әрекетін ... ... ... ... және көп ... ... жүйесінің,
оқушының жалпы тіршілік ... ... ... ... ... ... беру ... шығармашылығын дамытумен тікелей
байланысты.
Бастауыш мектептің басты міндеттерінің бірі – оқушыларды іс-әрекеттің
барлық түрлеріне, әсіресе, ... ... ... ... ... ... көтеру.
Балалардың көркем шығармашылығының жеке мәселелері және ... ... ... ... ... ғалымдар айналысты.
Бейнелеу өнері тәсілдерімен көркем қабылдауды ... ... ... П.Я. Павликов[], Н.Н. Ростовцев[], Н.П. ... ... ... Л.С. ... Н.С. ... Т.С. Коморова[],
В.А. Куртский[], М.Н. Титовалардың[] зерттеулері ... ... ... ... ... мен ақыл ойының дамуына арналған.
Оқушылардың бейнелеу іс-әрекеті (сурет салу, илеу, жапсыру, қиып
жапсыру) бейнелеу өнері ... ... ... ... іс-әрекеттері арқылы бейнелеу өнері
саласына сәйкес білім, ... және ... ... ... Бұл ... меңгеру көркем бейнені жасаудың заңдылықтарын
және ... ... ... ... ... таным,
шығармашылық ойлау амалдары арқылы жүреді.
Бейнелеу іс-әрекеті оқушы мен мұғалімнің өзара ... ... ... ... ... үрдісінде қарым–қатынас
реттеліп, баланың жеке тұлғасы қалыптасады.
Сонымен, оқушы бейнелеу әрекетін ... ... ... ... ... ... әр түрлі қарым-қатынас жүйесіндегі осындай
әрекеттердің субьектісі ... ... ... ... ... ... ... нысандары мен
құбылыстарын сезімдік қабылдау ... ... ... ... ... маңызды түрлерінің бірі бола тұрып, баланың психикалық дамуының
белгілі бір нәтижелерін көрсетіп қана қоймай, сол ... ... ... тұлғалық қабілеттердің молайып, жаңаруына көмектеседі. Осы іс-әрекет
үрдісінде ... ес, ... ... және қиял сияқты жекелеген
(функциялар) сапалар ғана ... ... жеке ... тұтас қатысады.
Жасалған бейне (суретті) әр түрлі мақсатқа құрылғандықтан, әр ... ... ... ... көздейді. Суретті салу
мақсаты оның ... ... ... түрде әсерін тигізеді.
Ақыл-ой белсенділігі оқушы психикасына тиген ... ой ... ... жаңа, бірегей көркем мәнерлі бейнені жасауға бағыттайтын,
оның санасы мен ... ... әсер ... ... ... алуынан
көрінеді.
Н.П. Сакулина қиялдың, бейнелі ойлаудың, сезімдердің, қабылдаудың
белсенділігі сияқты қасиеттерді бөліп ... ... бұл ... шарт ... ... жасау, бейнелеу шеберліктері мен дағдыларын
меңгеруге тырысу ... ... ... болуы деп дәлелдейді. Бұл
жағдайда тәжірибенің маңыздылығын арттыру шараларында, ... ... жаңа ... қатынастарда мәселенің шешімін
(бейнені) қарастыруда (ассоциативтік ... ... ... ... жөнінде әңгіме болмақ. Ал, Т.С. ... 6-7 ... ... салу ... ... ... ... мен шеберліктерді
меңгеру сияқты бейнелеу қабілетінің компоненттерін зерттеді [8,7.б.].
Бейнені жасауда мазмұн мен ... ... ... ... ... ... қабілеті ерекше рөл атқарады.
Оқушылардың эстетикалық тәрбиесі жайлы мәселеге Л.С. Выготский[], В.А.
Крутецский[], А.Н. ... Н.С. ... А.В. ... ... ... ... психологтар да көңіл бөлген.
Оқушылар эстетикалық тәрбиесі жайлы мәселелер Д.К. Басурашивили[], Е.
А. Диченская[], А.В. Елисеева[], Е.А. Елизова[], Н.А. ... ... және ... ... зерттеулерінде көрініс тапты.
Өткен ғасырдың жетпісінші жылдарынан бастап ... ... ... оқушыларға эстетикалық тәрбие беру мәселелеріне арналған
Н.М. Сокольникова[], Э.И. Юубышкина[], Т.С. ... Е.Е. ... ... Н.М. ... ... О.А. ... ... және басқалардың арнайы зерттеулері, әдістемелері мен авторлық
бағдарламалары жарық көрді.
Л.В. Остожьеваның ... ... өнер ... ... ... ... ... өзара байланыста меңгеру
барысында олардың эстетикалық қабылдауының даму мәселесіне арналған. Ол
жасөспірімдердің ... ... ... бағыттылықтың
қалыптасуының маңыздылығын көрсетті.
Ол сонымен бірге музыка әдебиеті мен ... ... ... ... басты мәніне тоқталды. Мұндай синтез оқушыларда композитордың
келбеті ... ... ... ... ... етеді, өйткені
композитордың жеке тұлғалық-идеялық бағыттылығы оның әлеуметтік дүниетанымы
тұрғысы негізінде анықталады, ал ... ... ... ... ... ... балалар
алдында адамгершілік–эстетикалық құндылықтарды, ішкі дүниесінің байлығын,
рухани және дене келбетінің сұлулығын жасаушы адам ретінде ... ... ... ... ... ... қалыптастыруда
музыкалық әдебиет пен бейнелеу өнерінің өзара байланыстылығын іске ... ... ... ... ... ... пәнінің басқа
пәндермен байланысына негізделген, олар оқушылар үшін ... ... ... ... мен ... ... [13, ... келтірілген атақты педагогтар мен психологтар еңбектеріндегі
деректерге байланысты бастауыш мектеп оқушыларына бейнелеу өнерінен білім
беруде ... ... ... көзделді: оқушының жеке тұлғалық,
гуманистік және ... ... ... ... тәсілдері арқылы
қалыптастыру мен дамыту (В.С. Кузин[], Б.М. Неменский[], Т.Я. Шпикалова[]
және басқалар); өнердің нақты тәсілдер мен ... ... ... ... жеке ... ... дамытушы бағыттар (С.А. Золочевский[],
С.А. Полищук[], Ю.А. Полуянов[] және басқалар).
Осы бағыттағы бағдарламаларды оқыту мазмұнын таңдаудағы ... ... ... сияқты жетекші принциптері
бойынша ажыратуға болады.
Мәселен, В.С. Кузиннің 1–9 ... ... ... ... ... ... ... эстетикалық-тәрбиелілік
принциптеріне құрылған. Бұл бағдарламаның міндеті оқушылардың ... ... ... ... ... ... салудың негізгі
дағдыларын меңгерту, шығармашылық қиялдары мен ауқымды ойлауын қалыптастыру
[14].
Суретші әрі ... Б.М. ... ... ... ... ... танудың бірін–бірі толықтырып, үйлесімді, ... ... және ... бейнелі формаларына негізделген
өнердің эмоциялық-құндылық тәрбиесін жандандыруды ұсынады [15, ... тану ... ... ... ... циклінің барлық
пәндері мен оқушы өмірін жаңа мазмұнмен, ... ... ... ... ... мақсат ретінде қояды. Қазіргі заманғы
мектептер көркемдік цикл пәндерімен ... ... тыс ... ... ... тәрбиенің бірыңғай жүйесі болуы тиіс.
«Өнер мен бейнелеу іс-әрекеті бала жаңа аяқ басып отырған ... ... ... ... ... ... мазмұны
материалдық, мәнді, нақты қоғамдық қатынастар. Онда тек суретшінің ... ... ... ... оның ... ... ... уақыт
адамдарының қажеттіліктері, қызығушылықтары, сенімдері мен ... [16, ... ... ... ... ... бейнелеу іс-
әрекетін жетілдіру жолдарын іздестіруге арналған.
Ол бастауыш сынып оқушылары үшін ... ... ... ... ... ... құндылықтарға араласуы үшін ғана
емес, сонымен бірге, ... ... ... үшін де ... ... ... Бастауыш мектеп оқушыларының бейнелеу іс-әрекетін жетілдіру әрбір
оқушының жеке тұлғалық өсуінің тиімділігін қамтамасыз етеді. Осы ... ... ... ... ... ... ... аударады. Түсініктер оқушылардың танымдық іс-әрекеттері мен ... ... ... ... ... екенін, ал түсініктерді
қалыптастыру ... ... ... ... ... ... құралы болып табылатынын көрсетті. Олай болса, нақты түсініктер
қалыптасуда бүкіл ... әсер ... ... ... ... ... ... оқушыларда адамгершілік-эстетикалық дүниетанымның
қалыптасуы халық өнерін аралас, кешенді ... ... ... ... әр түрлі сабақ түрлері (вариациялық, импровизациялы)
арқылы жүзеге асырылатындығын айтты [17, ….].
Қазақстанның педагогикалық ғылымындағы бастауыш сынып ... ... ... ... ... беретін мектеп жүйесінің қайта
құрылуына байланысты 80-жылдардың басында ғана зерттеудің ерекше ... ... ... ... дамыту, жоғарғы эстетикалық
талғамдарды қалыптастыру, отандық және шетел шеберлерінің ... ... ... мен сұлулығын түсіну және бағалау шеберліктері
жайлы ... ... ... ... ... ... ... терең
мазмұнды зерттеулерді талап етті. Бұл тұрғыда А.Қамақов [ Қамақов ... ... ... 4 - 6 ... средствами декоративно
прикладного искусства (на ... ... ... ... искусства Казахстана). Автореферат на ... ... ... пед. ... ... М: ... ... Е.
Асылханов, Қ.Ералин, Ж.Балкенов,Ү.Ибрагимов, Б.Әлмүхамбетов, Е.Кемешов
Т.А., ... ... ... ... өз зерттеулерінде
Қазақстанның сәндік-қолданбалы өнері мен ... ... ... ... ... еңбектерде халықтың сәндік қолданбалы
өнерінің орны мен ... оның ... ... ықпалы, оқушыларды халық
өнеріне баулу құралдары, әдістері мен тәсілдері ... ... ... қолдану негізінде эстетикалық тәрбие беру мәселесіне көп көңіл
бөлінгендігін соңғы зерттеулердің бағыттарынан байқауға ... ... оқу ... студенттеріне арналған
«Тамыры терең тәрбие» атты әдістемелік құралда ... ... өз ... әдет-ғұрпы, мәдени дәстүрі саласынан белгілі деңгейде эстетикалық
білім мен тәрбие алып шығуы, сөйтіп өз ... ... үлес ... даяр
болуы қажет. [Ұзақбаева С.А., ... ... ... ... ССР ... ... 1990, 326].
Б.Әлмұхамбетовтың кандидаттық диссертациясы ауылдық мектептердің
IV-VII сынып оқушыларын ұлттық бейнелеу өнері құралдары ... ... ... ... мен ... ... ... негізінде
олардың эстетикалық тәрбиесін жетілдіруге арналған. Бұл жұмыста ... ... даму ... ... қарастырып, ою-өрнектің
өзіндік ерекшеліктерін, жіктелуін, композициялық заңдылықтардың өзіндік
ерекшеліктерін зерттеп, ... ... ... ... ... ... ... [Альмухамбетов Б.А. Эстетическое воспитание учащихся IV-VII-
классов средствами национального изобразительного ... (на ... школ ... ... на соискание ученой
степени кандидата пед.наук. 13.00.01. Алматы: 1990, І32с]
Е.С. Асылхановтың еңбегінде ... салу мен қол ... ... ... туындыларының ролі мен орны, олардың эстетикалық
тәрбиеге ... ... ... ... «Бастауыш класс оқушыларының сәндік-
қолданбалы өнерге эстетикалық ... ... ... ... зерттеу нысаны мектеп оқушыларының эстетикалық
қызығушылықтарын қалыптастырудың теориялық ... мен ... ... ... Кіші ... жасындағы оқушылардың “эстетикалық
қызығушылықтары” мен қызығушылық” ұғымдары нақтыланып, оны ... ... ... рөлі мен ... ... тән ... Бастауыш сынып оқушыларын халық өнеріне баулу, олардың жеке
тұлғалық шығармашылығын дамыту, шығармашылық ... ... ... формалары мен әдістері қарастырылған [Жолдасбекова ... ... ... ... сәндік-қолданбалы өнерге
эстетикалық қызығушылығын ... Пед. ғыл. кан. дис: ... 1993 ж. ... 8 бет]
Қ.Қ.Болатбаев «Болашақ бейнелеу мұғалімдерін дайындау ... ... ... ... ... ... бүгінгі
студенттің эстетикалық талғамын арттыру мақсатында өнердің ... ... ... ... ... ашып ... Қ.Қ. Болашақ ... ... ... ... халықтық ... ... ... ... ... алу үшін ... педагогика. Алматы: 1995.].
О.С. Сатқановтың зерттеулерінде еңбек сабақтарында сәндік қолданбалы
өнерді қолдану арқылы оқушыларға эстетикалық тәрбие берудің ... ... ... ... ... ... оқушыларының көркем
қабылдауын қалыптастырудың ... ... ... ... ... ... арналған. Зерттеуде бейнелеу өнерінің
құралдарымен ... ... ... ... ... ... ... Автор психологиялық-педагогикалық проблема
ретінде көркем қабылдау ... ... ... ... береді:
көркем қабылдаудың мәні мен мазмұны, оның бастауыш ... ... ... ... ... Мақсатты түрде бастауыш сынып
оқушыларының көркем қабылдауын қалыптастырудың ... ... ... мен ... ... [Жеделов Қ. Бастауыш класс
окушыларын бейнелеу ... ... ... қабылдауды қалыптастырудьщ
педагогикалық негізі. Пед.ғылым. кандидаты ... ... ... ... ... ... 1995, 132 б. 117.]
Талдау
(Аймағамбетова) Соңғы жылдары ... ... ... түрде
басшыл ыққа алу, тәжірибеге енгізу және көпжылдық зерттеулердің негізінде
Қазақстан ... ... ... ... ... ... құжаттар жасалды.
Оқу жүктемесінің мазмұнын, көлемін және оқушылардың даярлық деңгейін
айқындайтын, оған қойылатын талаптарды белгілейтін “Бейнелеу өнері” пәнінің
мемлекеттік ... ... ... ... ... негізгі мақсаттары
ретінде оқушылардың ... ... ... өнер туындылары мен
дүниені бейнелі қабылдау, сезімнің эмоциялы саласын ... және ... ... ... ... мәселелері қамтылады.
Бастауыш сыныпқа арналған “Бейнелеу өнері” пәні бағдарламасының міндеттері
эстетикалық тәрбиенің негізгі құрамдарын қамтиды, атап ... ... ... мен ... ... іс-әрекеттер арқылы оқушылардың
жеке тұлғасын қалыптастыру;
- бейнелеу сауаттылығының негіздеріне суреттің, ... ... ... ... ... мен дизайнның мәнерлік құралдарын
қолдану шеберлігіне үйрету;
- отандық және шетелдік бейнелеу өнерінің көрнекті қайраткерлерінің
шығармашылығымен таныстыру;
- ... ... ... ... ... ... түсінуге баулу;
- шығармаларға деген дербес қатынасты, сұлулыққа қызығушылық ... ... ... ... ... түсініктерімен (түрлері, жанрлары, көркем
бейне, әсерлі құрал-тәсілдер) таныстыру.
“Бейнелеу өнері” ... ... ... ... іс-әрекетіндегі
қоршаған дүниенің алуан түрлі қырларын ... мен ... ... ... ... ... ... “Қазақстан табиғаты”, “Мен
және қоршаған дүние” деген төрт негізгі тақырыпта ұсынылған.
Жоғарыда аталған нормативті құжаттар ... ... ... есте сақтауын, қабылдауын және түсініктерін ... ... ... ... адам мен ... ... және
шетел өнерінің көркем мәдениет құбылыстарын эстетикалық қабылдауды
қалыптастыруға бағытталған.
Бастауыш ... оқу ... ... ... келе қоршаған
дүниемен оқушыларды таныстыратын, одан ғылыми білім беретін “Дүниетану”
пәнінің ... ... ... ... ... ... отырып оқытуға
болатындығын, осының негізінде ... ... ... ... молдығын көрдік. Әрине, музыка, еңбек, әдебиет
және тағы да басқа ... рөлі зор ... ... ... ... бұл ... “Дүниетану” пәнінің рөлі ерекше.
Дүниені ғылыми тұрғыдан тану бастауыш сынып оқушыларының эстетикалық
тәрбиесін ... ... ... болып табылады. Себебі ... тең ... ... кемде-кем.
К.Д. Станиславский: “Бәрінен де сұлу нәрсе-табиғат. Соған
мүмкіндігінше ... ... ... ... ... ... ... торын, не болмаса аяздың әйнектегі өрнегін ал. Бұл туындылардың
барлығы ұлы суретші-табиғат өнерінің шығармалары”, - деген [22, ... ... өте ... ... қана қоймай, оны аялауға,
жасөспірімдерге, оқушыларға ... ... тек ... ... ... XX ғасырдың атақты педагогі Сухомлинский болғаны белгілі. Өзінің
“Балаға жүрек ... ... ол ... көркем көрініс бастауыш сынып
оқушыларының эмоциялық көңіл-күйін сергітіп, ... ... ... ... желі ... оны қайта елестетіп, бейнелеу арқылы оқушының
көркемдік талғамы бейнелеу шеберлігі, ... ... ... ... дамып
қоймай, оның эстетикалық болмысы қалыптасады деген. Дүниетану ... ... ... ұғым беретін бөлімінің мазмұнын бейнелеу өнерімен
кіріктіре ... мол ... ... кіші ... ... ... ... негізіне
эстетикалық білім, эстетикалық сана, эстетикалық мәдениетті қалыптастыру
жатады. Оларды қалыптастыру арнайы мүмкіншіліктері бар оқу ... ... ... жүзеге асады, сондықтан да біз бастауыш сынып оқушыларын
эстетикалық тәрбиелеуде «Бейнелеу ... мен ... ... ... ... педагогикалық мүмкіншіліктерін ашу
міндетін ... ... ... ... ... туралы келесі
тармақшада сөз болады.
Бейнелеу 1.2 ... ... оқу ... ... ... ... ... мәселе
психолог ғалымдар Е.Н. Кабанова–Меллер [], Н.Ф. Талызин [], Ю.А.
Самарин [], Г.И. ... [] т.б., ... ... М.Р. ... ... Н.Н. Светловская[], Ю.М. Колягин[], Г.Н. Приступы[] т.б
Я. Коменский, Д. Локк [], И. Гербарт [], М. Песталоци [], К. ... т.б. ... ... ... И.Д. ... [], М.А. ... [], ... [], С.П. Баранов [], Н.М. Скаткин [] т.б.,
Оқу пәндерін кіріктіруге біртіндеп көшудің ең жақын даму өрісі ... ... ... ... және ... мәселелерге де
бірқатар жұмыстар (Т.Г. Рамзаева, Г.Н. Аквилева, Д.И. ... ... Н. ... Н.М. Дружинина, Т.С Назарова, И. К. Блинова, Р.Г.
Матюшова т.б) арналған.
Қазақстандық ... ... ... ... ... Р.К.Аббасова, Н.И.Горбачева, В.М.Дулепо, ... т.б. ... ... ... оқыту мен мұғалімдер
даярлау барысында пәнаралық байланыстың, ... іске ... ... ... ғылымда, өндірісте, әлеуметтік өмірде болып жатқан
өзгерістер кіші мектеп ... ... беру және ... ... ... қарауды қажет етіп отыр.
Бастауыш мектеп оқушылары ұзақ уақыт бойы оқу үрдісінде негізінен
сараланған оқу пәндері ... ... ... Бұл ... ... ... пәндік белгілері бойынша бөлшектенген, жасанды жіктелген күйінде
болады. Соның нәтижесінде оқушы оқу материалының мазмұнын тұтас қабылдай
алмайды. ... ... ... ... өнеріне байланысты жекелеген
ұғым ... ... Бұл ... жеңу ... пәнаралық
кіріктірудің тиімді жақтарын белсенді түрде іздестіру қажеттігі туындайды.
Білім мазмұнын іріктей отырып, тиісті тұстарда бір-бірімен ... ғана ... ... ... ... сан ... құбылыстарын
жекелеп қарастырудан гөрі, олардың өзара байланысын көрсету арқылы кешенді
білім мен ... ... ... ... ... ... беретін мектептің
бастауыш сатысындағы білім мазмұны тұжырымдамасындай білім мазмұнының
біртұтастығы ... және ... ... ұстанымдары арқылы
қамтамасыз етілетіндігі туралы айтылған.
Бастауыш ... оқу ... ... ... ... ... көрініс тапқан . [Б.68]
Бастауыш мектептің маңызы мен ... оның ... ... ... ... ... тек ... болуымен ғана емес, ең алдымен,
оқушы тұлғасы ұйтқысының қалыптасуы мен дамуы қуатты жүретін ... ... буын ... ... ... ... интеллектуалдық эмоционалдық, ... ... ... ... дүниемен «табиғатпен, басқа
адамдармен, өз-өзімен, т.б.» өзара ... ... ... ... сатының негізгі қызметі болып табылады.
Білім мазмұнын кіріктіру үрдісі айтарлықтай күрделі кешенді жүзеге
асыруды керек ететін құбылыс.
Білім ... ... ... ... ... ретінде
кеңес психологы Ю.А.Самариннің ассоциативті ойлау ... ... тура ... Бұл ... мәні ... ... ал ... жүйесі ассоциациялар жүйесі бола алатындығында.
Ю.А.Самарин ассоциацияның ... ... ... ... ... ... ... жүйеішілік, жүйеаралық. Ол осы
ассоциациялардың белгілі деңгей ... ... ... ... ... іс-
әрекетінің деңгейлерін топтастырды.
Локальдық ассоциация заттар мен құбылыстар туралы қарапайым ұғым
беретін жүйке байланысы ... ... Бұл ... біршама оқшаулау,
сондықтан қарапайым ақыл–ой іс-әрекетін ғана қамтамасыз етеді де, кіші
мектеп ... тән. Жеке ... ... ... ... Олар жеке ... немесе қандай да бір тақырыптарды немесе
қандай да бір пәнді, құбылысты оқудың негізінде пайда ... ... ... тану жаңа ... мен ... ... арқылы
іске асады. Алынған білім қорытылады, бұл деңгейде оқушылардың талдау-
жинақтау іс-әрекеті ... ... ... ... ... іс-
әрекетінің жоғарғы сатысы болып саналады. Олар білімнің әр түрлі жүйелерін
біріктіреді, оларды жинақтайды, құбылысты немесе сан ... ... ... ... ... ... тұтас білім жүйелерін тануын
қамтамасыз етеді [физикалық, химиялық, биологиялық және ... ... ... ... ... ... білім кеңінен пайдаланылады,
өйткені жүйеаралық ассоциациялар себеп–салдарлық, уақыттық, ... және ... ... ... ассоциациялардың деңгейінде жалпы ұғым пайда болады. Жүйеаралық
ассоциацияларды қалыптастыру әр ... ... ... ... ... білімдер Орыс халқының педагогы К.Д. Ушинский: “…
Қазіргі мектептің есігін көптеген білім жан - жағынан қағып тұр, ... бойы ... ... қалады, қандай жаңалықтар ену керек, міне бұлар
жөнінде біздің түсінігіміз әлі де ретсіз”, -деп ... [27 ... ... ... ... ... \ ... В. Я. Струминский.
М,1954,Т.2. ,].
Шын мәнінде ғылым мен білімнің өсу қарқыны күн ... ... ... жаңа ... мен жаңа ... ... ... теориясы мен практикасында оқушыларды оқыту,
тәрбиелеу, ... ... ... тиімді нұсқаларын іздестіру
толассыз жүріп жатыр. ... кіші ... ... жеке ... дамуына тікелей ықпал ететін, балалардың санасы мен сезімдеріне,
оның тіршілік дүниесіне, ... ... көп ... ... әсер ... баса көңіл аударылуда.
Бүгінгі күні білім ... ... ... ... ... ... ... еңбектер бар: Әдіскер О.Т. Гилязованың еңбектерінде
кіріктіру – “бір - бірімен байланысқан оқу пәндерінің ... ... ... ... ... ... тығыз байланысты, “таза
түріндегі ештеңе жоқ”, - деген анықтама берілген [28, 83-85].
И.П. ... ... ... ... ... ... бір
органикалық тұтастыққа біріктірілуі [29, 115]. Н.С.Сердюкова кіріктіруді
дифференциация процестерімен қатар ... ... ... ... ретінде қарайды [30, 45-49].
Ал, Г.А. Монахов бойынша кіріктіру субьектінің қоршаған ортаны тұтас
қабылдауы мен ... ... ... ... ... ... ең ... түрі [31, 52-55].
Кіріктіру ұғымына толығырақ анықтама берген В.С. ... ... ... ... ... анықтамалық құрылымы әр түрлі
негіздерге сүйенген:
Педагогикалық кіріктіру - компоненттерін бөліп қарауға болмайтын
байланыстың ... ... ... ... ең ... ... ... – байланыстың ең жоғарғы сатысы ретіндегі кіріктірудің
арнайы сипаты.)
1. Педагогиклық кіріктіру - ... ... ... ... ... әр түрлі салаларында жүзеге асатын оқу мен ... ... ... ... формалар бірлігінің ең жоғарғы түрі.
(анықтама негізі – білім мазмұны)
2. Педагогикалық кіріктіру - оқу-тәрбие ... әр ... ... ... ... педагогикалық бірлік
құру.( анықтаманың негізі – ірілендірілген педагогикалық бірлік ұғымы.)
[32, 68-72 б.б].
Осылардың ... ... ... ... зерттеу нысанымызға
В.К. Сидоренконың берген анықтамасы сәйкес келеді. Оның пікірінше,
“кіріктіру - ... ... ... ... мен ... тұтастығын
қамтамасыз етуге бағытталған дербес жүйеге арнайы енгізілген белгілі оқу
пәндерінің синтезі” [33, ... ... ... ... ... ... түрде жүйелей білетін,
түрлі мәселелерді өз бетінше шешу ... бар, ... ... ... ... ... оқушыны тәрбиелеуге ықпал ету мүмкіндігі туады.
Кіріктіру негізін ... ... орай ... ... ... тұтас
түсінігін беру оқушылардың ақылой белсенділігін арттырумен байланысты, ол
үшін білімді кіріктірудің психологиялық - ... ... ... мектепте кіріктіруді ұйымдастырудың ерекшеліктері жөнінде дұрыс
түсінік болуы қажет.
Білім беру жүйесінде ... ... екі ... ие ... ... ... ... ретінде оқушыда қоршаған дүние
жөнінде тұтас түсінік қалыптастырса, (); екіншіден, ... ... ... ... ... жақындастырудың жалпы тұғырнамасы болып
табылады. ... ... ... ... ... оқытудың алғашқы
қадамдарынан бастап-ақ дүниенің біртұтас екендігі, ондағы бөліктердің өзара
байланыстылығы ... ... ... ... Осындай біртұтас білім
беру мақсатын іске ... ... ... ...... ... ... білімдердің тоғысуында жаңа
түсініктер алудың құралы. Бірінші кезекте ол сараланған пәндер ... ... ... ... ... ... ... Ол
оқушының терең, жан-жақты мағлұмат алуын дамытуға, оқытудағы бір жақты
мамандандыруды жаңартуға ... ... ... ... ... ... жоғалтпай, олардан алынатын ... ... ... ... ... ... ... барысында басынан аяғына
дейін динамикалық ... ... Егер ... ... ... ... ... бұдан кейін жекелеген білім мен біліктілікті синтездеу қажет,
ал оқудың ... ... ... білу ... яғни бұл жаңа ... мамандандыру.
Бастауыш оқыту жүйесіндегі “кіріктіру” ұғымының бірнеше мағынасы бар:
- біріншіден, ... ... ... ... ... түсінік
қалыптастыру. Мұндай кіріктірудің нәтижесінде бала ерте ... ... ... ... бір-бірімен өзара байланысқан
тұтастық деп түсінеді;
- екіншіден, жеке пәндерден алған білімдерді ... ... ... Дәстүрлі пәндік білімдердің тоғысында балалар
қоршаған дүниедегі құбылыстар туралы жаңа ... ... ... және кеңейтеді;
- үшіншіден, оқытудағы кіріктіру ойлаудың қазіргі ғылыми үлгісінің
диалектикалық ерекшелігімен сипатталады.
Оқушылар бір ... не ... ... ... ... ... ... бақыламайды, керісінше, оларды салыстырып,
пайымдай отырып, нысанды әр түрлі қырынан, ұғымдар мен ... ... ... үшін ... жаңа ... емес, оның шешімі
әрқашан қоғам дамуының түрлі жағдайындағы ғылыми білімдерді саралау мен
жүйелеу үрдісіндегі философиялық ... ... ... Я.А. ... Д. Локк[], А. Дистервер[]г,
К.Д. Ушинский[] және тағы басқалар ... ... ... ... ... ... ... – бұл жеке пәндік білімдерді бір-бірімен
біріктіретін, қосып тұтастандыратын жүйе, бұның ... ... ... ... ... ... өте-мөте тиянақталған идеялары
педагогтың еңбектері мен ... орын ... Ол ... ... ... ... арасында байланыс орнату мәселесін баланың
психологиялық ерекшеліктерімен байланыстырды.Оның “Адам ... ... ... осы байланыстардың психологиялық негіздерін ашып көрсетті.
“Түсініктер ассоциациясы” тарауында ол өзара ассоциативтік байланыстың жеті
түріне тоқталды: қарама–қайшылық, ұқсастық ... ... ... ... ақыл–ой байланысы, жүрекпен сезіну байланысы және даму байланысы.
Орыс ... ... тән осы ... барлығын ескере отырып,
ұсынған әдістемесінде оларды оқыту барысында пайдалануға ... ... ... Бұл ... жаңа ... тұратын
ассоциациялардың жаңа тізбегі берілген. ... ... ол ... ... ... аса ... балаларға ғылым жүйесін берудің
қажеттілігіне сүйене келе, “Ақылға сыйымды, пәндердің мазмұнын ... жүйе ғана ... ... ... ... ... Үздік-
создық, байланысы жоқ білімдерге толы бас иесі ештеңені іздеп таба ... ... ... ... толы бас ... сыртында жазуы бар,
ішінде ештеңе жоқ бос жәшіктерге ұқсайды”- деп көрсетті.
Ол мұғалімдердің тек өз пәніне ғана басы ... ал ... ... ... өшуі ... нәрселермен санаспайтын өз заманының
мектептеріне мысқылмен қарады. ... ... ... ... ... ... ... ғылымын педагогикалық тұрғыдан қайта
құруды ұсынды. Сонымен қатар ... «Әр ... өз ... ... ... ... мен құбылыстары жөнінде толық, анық және бір-
бірімен байланысты түсінік қалыптастыруға ... ... деп ... ... оқу ... қай пәні болмасын білімнің ретсіз
үйіндісі емес, “әрбір ғылымға қатысты арнайы ұғымдардан ... ... үшін ... ортақ ұғым бар”. Осылайша оның дидактикалық ... ... ... ... ... ... және ... білімді
қалыптастырудың ең маңыздыларының бірі ретінде салмақты орын алды.
Қазан ... ... орыс ... әр ... пәндерді оқытуда
пәнаралық байланысты пайдалануды алға тартқандығы жоғарыда айтылғандардан
көрініп тұр. Ең таңдаулы орыс дидактитері мен ... ... де ... ... осы мәселенің маңыздылығын көрсетіп қана қоймай,
жекелеген пәндердің өзара байланысын ... ... ... ... ғасырдың 60–жылдарында кіріктіру мәселесі И.Д. ... ... Э.И. ... М.Н. ... Ю.М. Самарин[], Г.И. Беленкин[],
Н.В Максимовалардың еңбектерінде, ал 90–жылдары В.Т. Фоменко, Ю.М. ... ... ... ... ... ... пен Н.В. ... пәнаралық байланыстарды «жүйелі ойлауды
негіздейтін ойлау іс-әрекетінің ерекше ... ... ... ... нақты түрлерінің бірі»,-деп есептейді [34,10;15,].
тоғысындағы өзара байланысты орнатуға мүмкіндік береді [36, 504].
В.Н. ... ... ... ... ... ... ... түрлі тәсілдерін
қалыптастырудың құралы деп көрсетті [37, 64 б.].
В.Т. Фоменко пәнаралық байланыс мәселесін ғылыми ... ... ... ... ... ... ол мынаған көп көңіл
бөлді: “Мазмұнды кіріктірудің ең төменгі деңгейі – бұл ... ... ... ... деңгейі, мазмұны әр түрлі ... ... ... ... ... ... ... мазмұны әр
текті және айтарлықтай ірі ... ... ... ... ... ... ... интеграция пәнінің ішінде және пәнаралық болуы
мүмкін.
Бірқатар авторлар: П.Г. Кулагин[], А. И. Еремкина[] және т. ... ... ... мен ... ... ... ... мазмұнын берік меңгерту барысында жүргізілетініне тоқталды.
Қазақ педагог-ағартушылардың ішінде біздің зерттеу ... ... ... Ж. ... М. Жұмабевтардың еңбектерін
негізге аламыз.
Ж. Аймауытов: “Көркем әдебиеттің өзін ... ұғу үшін де, ... ... ... ... үшін де осы ... байланыстыру пайдалы. Ондай
біріктіруді оқытудың алғашқы күнінен бастау керек. Баланың меңгеруіне қарай
пән сабақтарының байланыстарын бірте-бірте молайтып, ... беру ... деп ... кеткен [21, 135.].
М.Жұмабаев 1923 жылы қазақ тілінде ... рет ... ... атты ... ... ... ... мен ескі білімнің
байланысы болсын. Яғни ... ... ... ... ... ... жаңа ... ескі біліммен байлап беру ... деп ... ... ... жаңа ... беруде сүйенетін
пәнішілік кіріктіру, жүйелілік пен бірізділік принциптерін үнемі басшылыққа
алу ... ... ... ... үрдісіндегі кіріктіруді зерттеуге еліміздің белгілі ғалымдары
Р.Г. Лембер[]г, И.Н. ... А.А. ... Р.К. ... ... И.В ... ... С.В. ... Шолпанқұлова[] және тағы басқалар өз еңбектерін арнады.
Қазақстандағы пәнаралық байланыстар мәселесін ... ... ... ... ... Оның ... оқушының
дүниетанымын қалыптастырудың ең маңызды шарты ретінде пәнаралық идеялардың
негізі жатыр [39, 140б.].
Пәнаралық байланыстар мәселесін Н.А.Оразаханова мен ... ... Н.А. ... ... ... ... беру, дамыту
тәрбиелік мәндерге ие, осыған орай ол ... ... ... ... ... ... танымдық белсенділігін дамытуға ықпал
етеді деп есептеді. ... ... ... тілі пәні ... сыныптан тыс жұмыстар оқушылардың пәнаралық байланысы арқылы
мақсатты ұйымдастырылған дербес ... оқу ... ... әр ... ... ... жүйелеп тиянақтауға көмектеседі,
оқушының ғылыми дүниетанымын, жан–жақты жетілуін қалыптастырады [ 40].
Ал Д.С.Байғожаеваның зерттеу ... кіші ... ... ... ... ... ... үйретудің әдістемелік
негіздерін жасау мен ... ... ... ... ... [
41].
Бастауыш мектеп мұғалімдерінің оқушыларға ... беру ... әр ... ... іске ... Педагогикалық іс-
әрекеттегі өзгерістердің басым бөлігі педагогикалық ... ... ... осы ... Е.Ю. ... ... ... үш
негізгі деңгейі ерекше назар аудартады [42, 384.].
Пән ішіндегі интеграция бір пәннің материалдарын ірі ... ... бұл ... ... ... ... ... әкеліп соғады. Осы жағдайда пәннің кіріктірілген мазмұны кең
ауқымды болып, ойлау қабілетін жоғарғы дәрежеде ... ... ... ... ... білім мазмұнын әр түрлі жолмен
беруге болатынын айта келіп, құрылымның ... ... ... ... төрт ... атады [43, 127 б. ].
Пән ішілік интеграцияға ... ... ... ... тән. ... ... жаңа ... байланыстармен және
тәуелділіктермен толығады. Бұл форманың ерекшелігі ... ... ... ала ... ... ... ... кеңейтіп
тереңдетеді.
Жақын ұғымдарды топтастыру күрделі тақырыптарды өткен кезде оқушының
санасында сапалы жаңа білім пайда болуына көмектеседі.
Пән ... ... ... ... ... сабақ пен оқу
үрдісін іріленген білімдер негізінде құрастыруына мүмкіндік береді.
Дидактикалық бірліктерді ірілендіру технологиясы мынадай ... қері және ... ... бір ... және ... ... жаттығуларды басқаша түрге айналдыру;
- оқушылардың салыстыру және жалпылау, нұсқау және аналогия негізінде
дербес жаттығулар құрастыруы;
- дұрыс емес теңдіктерді түзету;
- дәлелдемелердің ... ... ... және ... ... ... көрнекі түрде ұсыну;
- оқу ақпараттарын жинақтау негізінде келесі білімді ... ... ... бастапқы ақпаратты дамыту мен ... ... ... ... Пән ... ... ... жемісті
ойлау заңдылықтарына психологиялық негіз болатындығымен түсіндіріледі.
Бастауыш мектепте пәнді оқыту барысында оқушылар белгілі бір ... оқу ... ... элементтерінің өзара құрылымдық байланысын
меңгереді. Бұл білімдер ... ... ... ... түсіп, күрделі
жүйелер құрайды. Олардың арасындағы байланыстар жүйедегі және жүйе ішіндегі
деректер, терминдер, ұғымдардың ара ... ... ... оқу
пәнінің “мазмұндық” жағын құрайтын элементтер арасында болады. Оқу пәнінің
ғылыми тіл, оның теориясы мен ... ... ... ... ... меңгеру барысында қалыптасатын білімдер, біліктер, дағдылар сияқты
жүйелік ерекшеліктерін ескеру қажет [44, 152 б.].
Кіріктірудің ... бір түрі ... ... ... Ол ... ... кезеңінде ғылымдардың бір–бірімен ... ... ... ... ... ... ... пәндер арасында
тиімді жүзеге асады.
Оқу пәндерінің арасындағы ... ең ... жеке ... байланыс пен адамның практикалық іс-әрекетін бейнелейді. ... ... ... ... ... ... мектептің тәрбиелік міндеттерімен, ... ... ... ... ... дайындығымен
түсіндіріледі.
Бұл байланыстар ... ... ... ... ... ... ... практикалық ... ... ... ... орын ... байланыстарды іске асыру бастауыш мектеп оқушыларында
табиғат құбылыстары және ... ... ... қатынас туралы тұтас
түсінік қалыптастыруға көмектеседі. Сондай-ақ ... ... ... және ... ... бір ... алған білім мен біліктерін басқа пәнді
меңгеру барысында қолдануға көмектесіп, сабақта, сабақтан тыс іс-әрекетте,
болашақ ... ... және ... ... ... ... пәнаралық байланыстардың көмегімен ... ... мен ... ... ... жаңа ... ... қана
қоймай, сонымен қатар, шынайы ақиқаттың күрделі мәселелерін кешенді тұрғыда
шешудің іргетасы қаланды. ... ... да ... ... кіші
мектеп оқушыларын оқытып, тәрбиелеудегі кешенділіктің маңызды шарты және
нәтижесі ... ... ... ... оқу ... қазіргі
ғылыми танымды құрайтын ғылымдар арасындағы ... ... ... жөн. ... ... – зерттеудің жүйелі нысаны.
Педагогикалық әдебиеттерде “пәнаралық байланыс” категориясының 30-дан
аса анықтамасы бар, оларға ... баға беру мен ... әр ... ... ... ... пәнаралық байланыстарды дидактикалық шарт
ретінде қарастырады, мысалы, Ф.П.Соколова еңбегінде ... ... ... ... ... ... ... ретінде қаралса, В.Н.
Федорова мен Д.М. Кирюшкин пәнаралық байланыс ... ... ... ... ... ... ... бірізді көрінуін қамтамасыз ететін дидактикалық шарт ... ... ... байланыстарға төмендегідей анықтама
береді: “Пәнаралық байланыстар әр түрлі пән сабақтарында ашылатын логикалық
құрылымдардың, ... ... ... ...... пәнаралық
байланыстар оқу пәндерінің мазмұнында табиғатта обьективті әрекет ететін,
қазіргі ғылым таныған ... ... ... ... ... тыс іс-әрекеттегі пәнаралық байланыс оқу іс-
әрекетінде ... ... ... және ... ... ... қосымша мүмкіндік жасау жолымен тәрбие үрдісін ... ... ... ... құрылымы біртекті емес, көпжақты ... Олар ... ... ... ... біршама дербес жүйе
ретінде қарастырылуы ... ... ... қарау пәнаралық
байланыстардың құрамын ашуды, ... ... ... бағыныштылығын,
сондай-ақ басқа да жүйелік нысандармен (пәндік оқыту, оқу ... ... ... оқу ... ... байланысты анықтауды талап етеді.
Жүйенің құрылымы оның элементтерінің тұрақты ... ... ... ... ... ... ... жүйесінде оның қарапайым
бірлігін бөліп алып, оқу ... ... ... ... ... ... жүйеге айналғанын көруге болады.[45], [35, 192.].
Қазіргі таңда ... ... ... ... ... ... ұлғаюына және оқушыларды өздігімен білім алуға
дайындау қажеттілігіне ... ... ... ... ... байланыстардың маңызы ерекше. ... ... ... ... пәндерді кіріктіру негізінде жинақталған
біліктерді ... ... туып ... ... біліктерді оқушылар
басқа пәндерді оқу кезінде және ... ... ... ... ... ғалым - педагогтар И.Д.Зверев, В.М. ... М.Н. ... В.Н. ... және тағы ... ... ... ... беру мен тәрбиенің бірлігі,
пәндік оқытуды кешендік тұрғыдан шешудің ... ... ... отыр.
Бастауыш мектептердегі пәнаралық байланыстарды зерттеу барысында мұнда тік
және көлденең тақырыптық біріктірудің берік орын алып ... ... ... ... ғылыми білімнің құрамымен, яғни нақты фактіге
негізделуімен, түсініктілігімен, нақтылығымен анықталады.
Мысалы, фактіге негізделген пәнаралық байланыстарға келсек, “Бейнелеу
өнері” ... ... оқып ... ... ... өсімдік
тектес симметриялы жапырақтардан, гүлдерден, жидектерден тұратыны белгілі
болса, ал «Дүниетану» сабақтарында осы өсімдіктердің пішіні, құрылысы, түр-
түсімен ... ... да ... ... ... барысында
оқушылардың «Дүниетану» пәнінен алған білімдері мен бұл сабақтың мазмұнын
кіріктіру жағы ... әр ... ... ... ... ... ... ою-өрнектерінің пішіні әр уақытта нақты
нысандарға негізделіп салынатыны айқындалады. ... ... ... ... ... ... ... «Бейнелеу
өнері» пәні мен «Дүниетану» пәнінің арасындағы байланысты пайдаланып, білім
мазмұнын кіріктіру мәселесі жүзеге асады.
Пәнаралық ... ... ... ... ... маңызы бар. Мысалы, “Дүниетану” сабақтарында оқушылар
табиғаттағы судың айналымы ... ... ... ... ... ұғымдар “Жаңбыр”, «Жаңбырлы күн», “Аяз”, “Қысқы өрнектер” тақырыбындағы
суреттермен ... ... ... ... әр түрлі оқу
пәндеріндегі қайталауды болдырмауға, қосымша уақыт жұмсамай–ақ материалды
тереңдетіп оқытуға, ... ... іске ... ... алған
білімдерін күнделікті өмірде қолдануға мүмкіндік беріп қана қоймай,
білімнің ... ... ... ... оқушыларын оқытудағы кіріктірудің үшінші деңгейі-жүйе
аралық кіріктіру.
Мемлекетіміздің қазіргі даму жағдайының ерекшеліктері, ... ... ... қарама–қайшылықтар, өсіп келе жатқан ұрпақтың
тәрбиесі мен даму мәселелеріне ересектер тарапынан ... ... ... ... ... балалармен қарым–қатынас және
олардың тұрмыс-тіршілігі үшін барлық қажетті ... жете ... ... етеді.
Өкінішке орай, балалар қоғамдық ұйымдары мектептерден бөлініп кетті,
ал мектептер материалдық, әдістемелік және педагогикалық жағынан ... ... ... ... құра ... ... Қосымша білім
мазмұнын бастауыш білім мазмұнынан тыс қарауға болмайды. Бүгінгі ... ...... ... мен дарынына негізделген жан–жақты дамыту.
Осы жан-жақты дамытуды ... ... ... жүзеге асыруға болады.
Әр түрлі оқу пәндерінің өзара ... ... ... пәнаралық
білім, білік, дағдылар сабақтан тыс іс-әрекеттерде де ... тиіс ... ... ... ... ... ... барысында
тәрбие үрдісі де іске асады. Оның ... ... ... ... түріне бағытталуы оқу пәндерінің өзара байланысына тәуелді.
Осы мақсатқа жетудің жолы – оқушының мәдениеттің бастапқы негіздерін
меңгеруі. Мектептегі оқу-тәрбие ... ... ... ұйымдастыруда
бағдарлама талаптарын орындау, әдіс-тәсілдерді тиімді қолдану баланың жеке
қабілеттері мен ... ... ... ... рухани
қажеттіліктерін жете біліп, оны дамытуға жағдай жасау қажет болып отыр.
Мектепте ... ... ... ... ... клубтық жұмыстар,
сыныптан тыс қосымша білім ... ... ... ... ... ... мүмкіндік беретіндігі байқалды. Кіші ... ... ... әлі де ... ... ... ... тыс жұмыстар кезінде қызығушылық тудыратын істерді баса
ұйымдастыруға тырысамыз.
Мәселен, эстетикалық тақырыптарға ... ... ... ... ... ... өмірлік тәжірибелерінің кеңеюіне,
қызығушылықтарына сәйкес іс-әрекетке ... ... ... мен
арнайы қабілеттерін дамытуға ықпал ететіндігін ескеріп, әр түрлі бағыттағы
жұмыс түрлері ... ... ... ... ... ... ... сәндік өнері”, “Қазақ ұлттық киімі”,
“Жас өлкетанушылардың үйірмесі“, “Жас натуралист”, “Жұмсақ ... және тағы ... Бұл ... ... ... және түсініктерін тереңдететін пәнаралық ... ... ... ... ... ойын ... бақылаулар
жүргізіледі де, балаларға сол арқылы жан-жақты ... беру ... ... мектеп оқушысының шығармашылығын ... ойын ... ... ... барысында ойын түрлері кеңінен
қолданылады. Балалар ойын ... ... ... ... сол ... ... ... дәл сол ... ... ... ... ... Баланың ойыны-бұл тек қана
басынан өткізген оқиғалар емес, алған әсерлерін ... ... ... ... ... ... негізінде өзінің мұқтажы мен құштарлығына
жауап беретін жаңа ақиқатты табу. Ойын ... бала әр пән ... ... ... ... [6, 10 ... ... бала бақылаған, байқаған, көрген заттарын еске
түсіруге ... ... ... ... әуесқойлық, білуге құмарлық, тіл
және қарым-қатынас дағдылары сияқты қасиеттерді, ... ... ... ... ... тұтастай дамытады [46 б.]. Мұндай білім жүйесі
пәнаралық байланыстың нәтижесінде қол ... ... ... мен ... ... көп ортақ нәрселер
бар. Бұл мотивтердің эмоционалдық тәуелсіздігі, мақсаттылық, іс-әрекет
нәтижелерін ... ... ену, ... ... ... ... ойын-адамдардың әлеуметтік тәжірибесін, қарым –
қатынас ... ... ... ... ойынның
негізгі психологиялық ерекшелігі– міндетті өзектілік, жеке ... ... ... ... саласына тарту ... ... ... Н.Е. ... ... ... ... барысында мазмұндық, әрекеттік кіріктірулер жүзеге ... ... ... және ... ... ... ... қалыптасуына ықпал
етеді. Ойын шартына сәйкес бала ... ... көп ... ... және есте сақтайды. Рөлдік ойындар арқылы балалар маңайындағы
заттарды, адамдардың ... ... ... ... өмір ... ... және тіршілік, іс-әрекет дағдыларын
дамыта түседі.
Ойын ... ... оқу ... де ... ... Ойынның
білімдік деңгейін көтеру үшін үлкендер тарапынан басшылық жасалып, ... ... жағы ... ... ... ... ... қалыптастыруда, оның әдеби-
шығармашылық қабілеттерін дамытуда ойынның рөлі ... ... ... мен дүниетану, бейнелеу өнері мен дүниетану және еңбек сабақтарын,
тіпті, кейде бірнеше пәнаралық мазмұндық кіріктірулерді ... ... ... ... Осы арқылы оқушыларға жүйелі білім негізі қалыптасатындығын
эксперименттік жұмыс барысында байқадық.
Мазмұн бірлігін тудыру ақылы баланың көңіл ... ... ... ... ... ... ... әрекет жасауы дамиды. Эстетикалық тәрбие
беруде және пәнаралық ... ... ... ... алатын орны
ерекше.
Ойын кіші мектеп оқушысының өмірге деген ... ... ... сұлулығы туралы түсініктерін кеңейтеді.
Ойын арқылы баланың қиялы қалыптасады, жеке ... ... ... Л.С. ... ... жеке ... ... баланың ең
жоғарғы жетістікке жетуінің сарқылмас көзі екеіндігін ашып көрсетеді.
Ойынның ... ... ... күшін айта келіп, психолог Д.Б. Эльконин
адам әрекетінің басқа ешқандай түрі өз ... ... күші ... ... ... ... деп дәлелдейді.
Сонымен, білім беру үрдісіндегі интеграция әр түрлі пәндер ... ... ... және ... тыс іс-шараларда да бұрын
алған білімдерін байланыстыру мақсатымен ... ... ... ... мектептің қай пәнін алсақ та оқушылардың эстетикалық талғамын
дамытуға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, сенсорлық қабілеттерін дамытып,
білімнің белгілі бір ... ... ... ... ... ықпал етеді. “Дүниетану” мен “Бейнелеу өнері” ... ... ... бойынша біріктіру бастауыш мектеп оқушыларына
эстетикалық тәрбие беруде қосымша мүмкіндіктер тудырады.
Бастауыш ... ... ... ... және әдістемелік
тәсілдерді түбегейлі өзгертуге мүмкіндік береді:
құбылыстар мен обьектілердің байланысына негізделген ... ... ... ... ... ... ... оқушысының негізгі іс-әрекетін қалыптастыру үшін оқу
пәнаралық мазмұнды кіріктіру;
оқушының қоршаған орта бойынша ... ... ... мен ... ... ... ... кіріктіру;
айналадағы нақты өмірдің сан қырлы жақтарын танып-білудің тәсілі
ретінде әр түрлі ... ... ... ... ... 3. “Дүниетану” мен “Бейнелеу өнері” кіріктіру арқылы
эстетикалық
тәрбие берудің моделі
Қазақстан Республикасының “Білім ... ... ... ... ... бірі білімнің ізгілік сипаты, жалпыхалықтық
құндылықтың басымдылығы, адам өмірі мен ... оның ... ... ... Осы ... ... мектеп жағдайында баланың табыстарға қол
жеткізуін қамтамасыз ететін ... ... құру ... толығымен
есепке ала отырып жүзеге асырудың өзіндік ... ... ... оқушысының оқу мен тәрбиедегі ... ... ... іс-әрекетінің (оқудағы) жетістіктері мен оның басқа да
білім процесіне қатысушылар тарапынан (мұғалімдер, ... ... ... ... ... мен ... ... категориялар. Оқыту үрдісі
белгілі мақсатқа бағытталған, арнайы тәсілдер мен әр ... ... ... ... мен ... белсенді өзара оқыту
іс- әрекеттері. Мұғалімнің басқаруы мен бағыттау ролі негізінде ... ... ... ... ... ақыл-ойлары мен қабілеттері
дамиды (54, 392).
Соңғы жылдардағы педагогикалық зерттеулерде тәрбиені кең, әлеуметтік-
мәдени, тәжірибені үйрену мағынасында ... білу ... ... ... ... ... тәрбие жеке адамды бір мақсатқа қалыптастыру
процесі. Бұл ... ... ... және ... мен ... ... пайдалы да қажетті жеке адамның
қалыптасуына әкелетін өзара іс-әрекеттері.
Тәрбие үрдісі тәрбиешіден тәрбиеленушіге (тура ... ... ... ... байланыс) қарай екі ... ... ... сипатталады (60, 7-8).
Қазіргі білім беру үрдісінде бастауыш сынып оқушысының табысты оқуы
мен сапалы тәрбие алуына ... ... ... ... ... ... ... мүмкіншіліктерді қамтамасыз
ететін кіріктірудің маңызы өте ... ... орай біз өз ... ... ... мен “Дүниетану” пәндерін қазіргі заманғы педагогикалық
технологиялар негізінде кіріктіру арқылы ... ... ... тырыстық. Бұл мақсат жаңа педагогикалық технологияны қолдануға душар
етіп отыр.
Қазіргі таңда педагогикалық ... ... ... ... ойынша, педагогикалық технология дегеніміз-арнайы мақсаттар,
формалар, әдістер, тәсілдер, құралдар мен ... ... ... ... ... ... ... бойынша, педагогикалық жүйені жүзеге асыруға ... ... ... М.В. ... ... педагогикалық
технология- мақсатқа жетуді қамтамасыз ететін оқу ... ... ... ... педагогикалық технологияны жеке адамды оқыту, тәрбиелеу
мен дамытудың негізгі ... ... ... ... ... ... қорытындыларын қамтамасыз ететін іс-әрекеттер деп анықтайды.
Кейбір авторлар (В.В.Сериков және т.б.) технологиялық ... ... ... негізделген жобасын жүзеге ... оқу ... ... нәтижелерін тиімділігі жоғарғы
дәрежелермен анықталатын педагогикалық іс-әрекет деп ... ... ... ... ... ... ... оқыту технологиясының тез дамығанын көрсетеді.
Тәрбиелеу технологиясы дегеніміз ... мен ... ... ... болуына ықпал ететін, осы қарым-қатынас
нәтижесінде алға ... ... ... ... ... ... табиғатқа, қоғамға тиімді қатынас жасау, еңбекке
баулып, өмір шындығын, ... ... ... ... ... ... ... бағытталған ғылыми тұрғыдан негізделген
әдістер мен тәсілдер жүйесі.
“Бейнелеу өнері” мен “Табиғаттану” пәндерінің интеграциясы ... ... ... ... ... жүйесінің әдіснамалық
негізін жасауда Л.С.Выготскийдің баланың арнайы бағытта дамуы идеясына
негізделген Л.В. ... ... ... концепциясын, сондай-ақ Ю.К.
Бабанскийдің оқу ... ... ... ... ... негізделген П.Я. Гальпериннің ақыл-ой әрекеттерін
сатылап қалыптастыру тұжырымдамасын негізге аламыз.
Біз өз зерттеуіміздің барысында эстетикалық ... беру ... ... үшін педагогикалық ынтымақтастық технологиясына баса мән
бердік. Педагогикалық ынтымақтастық балалардың ... ... ... ... ... ... ... сенімділік
тұрғысында оқыту, бүкіл мектеп өмірін басқару мен оқу процесі ... ... ... ... ... ... бірге, мұғалім
балалармен өзара сенімділік негізінде ... ... ... ... әр ... ... көтеріп, ұжымда өзара сенімділікті
қалыптастыруы және тәрбиелеуі керек, әр ... ... ... ... ... ... қол жеткен нәтижелерді салыстыратын өлшем
көрсеткіші ретінде эстетикалық тәрбие критерийі ... ... ... Бұл әр баланың және ... ... ... ... ... анықтауға көмектеседі. Бастауыш ... ... ... мен ... ... өзіндік
белгілеріне сай эстетикалық тәрбиеліліктің деңгейін сипаттайтын эстетикалық
тәрбиенің көрсеткіші анықталуға ... ... ... ... ... ... ... критерийлері сараланып берілген. Мысалы, И.П.Подласыйдың анықтауы
бойынша, эстетикалық тәрбиеліктің көрсеткіші ретінде эстетикалық мәдениет
алынады. ... ... ... ... ... ... ... тек
қана өмірде ғана ... ... де ... ... жағымды
нәрсені жағымсыздан айыра білу болып табылады [43, 255].
А.В.Елисееваның зерттеулерінде эстетикалық ... ... ... ... ... ... ықыластылық – адамның ішкі жан-дүниесін ... ... ... мен ... құндылықтарды бағдарлау жүйесі-алынған сан-алуан мәліметтер ағысын
бағдарлай білу, нағыз рухани байлықтарды ажырату;
• өзін-өзі ... ... - ... ... ... өзін-өзі сынға ала отырып, өзінің жеке ... ... ... білуі;
адамгершіліктік-эстетикалық принциптердің тұрақтылығы – ортаның жағымсыз
құбылыстары мен өзінің дәрменсізідігіне қарсы тұра білу [52, ... ... ... ... ... ... ретінде адамның
қоғамдағы мінез-құлқын, еңбек әрекеттерін, ... мен ... ... Оның ... ... ... тәрбиелеудің өзегі, оның
маңызды өлшемі. Әсемдікті терең сезіну, ... ... ... ... ... саралай және бағалай білу, солардың негізінде ой
қорытындысын жасай білуі мен эстетикалық ... ... ... ... ... ... ... негізделетін өмірдің барлық
саласындағы белсенді ... ... ... бәрі жеке ... ... ... [53, 128].
О.В.Ковальчук бастауыш сынып оқушыларының эстетикалық тәрбиесінің
мынадай өлшемдерін атайды:
• эстетикалық ... мен ... ... ... ... ... ... мүдделердің дамығандығы;
• төменгі сынып оқушысына қолайлы эстетикалық шеберліктің қалыптасқандығы;
• эстетикалық іс-әрекеттерде жағымды мотивтер көрсету, кез-келген уақытта
көмекке ... ... ... ... жақсылық ойлау, қайырымдылық жасау
[54, 55].
Мотвациялық компонент
Оқушының бейнелеу өнері мен көркемдік іс-әрекетке ... ... ... ... ... ... ... кеңейтуге деген талпыныс пен оны ... ... ... Өз ... мен ... түсініктерін әр-түрлі
түстік үйлесімдерден, композициялық құрылымдардан таба білу, алға қойылған
бейнелеу тапсырмаларының шешімін ... емес ... ... ... в ... ... ... своих впечатлений, чувств,
представлений посредством разнообразных цветовых сочетаний, оригинальных
форм, ... ... ... ... ... ... компонент
Предпологает наличие у ... ... ... ... отечественных и зарубежных мастеров; видах и жанрах
искусства, выразительных ... ... ... и ... ... видеть, чувствовать и понимать красоту окружающего
мира. ... ... ... в ... ... ... мира”
Ғылыми әдебиеттерге шолу жасау және эстетикалық қарым-қатынас жайында
сауалнама алу, бақылау жүргізу нәтижесінде ... ... ... ... тәрбиеліліктің өлшемдерін белгіледік:
- Бейнелеу іс-әрекетінде жағымды, өнегелі сапалар көрсету,
- ... орта мен өнер ... ... образдық қабылдау,
- Әр түрлі әсерлі құралдарды қолданып, көркемдік-тәжірибелік ... ... ... ... ... жаңа ... жолдарын табуды
болжайтын көркем шығармашылық.
Өлшемдер негізінде эстетикалық ... ... ... ... қарым-қатынасқа ұмтылу, эстетикалық қызығушылығының даму,
эстетикалық ... ... ... ... ... қабылдауға сезімдік қажеттілік, эстетикалық ... ... ... бейнелеу іс-әрекетінде эмоционалдық
жағдайлардың ... ... ... ... қалыптасуы, бейнелеу материалдары мен әсерлі
құралдарының ... ... ... ... ... ... ... тақырыптар, сюжеттер таба білу қабілеттілігі мен оларды іске
асыру жолдары, ... ... ... ... ... ... орта құбылыстарын талдау мен өзіне - өзі баға беру
қабілеттілігі.
Бұл өлшемдер мен көрсеткіштер негізінде эстетикалық тәрбиеліктің үш
деңгейі ... ... - ... ... ... ... Бір затты не
құбылыс жайында дәлелдемелерді еркін түрде ... өз ... ... және оның ... ... сала ... ... табиғатқа
байланысты өнер шығармаларын өз ... ... оның ... ең негізгілерін анықтап атай біледі. Мұндай оқушының
эстетикалық түсініктері мен бейнелеу шеберлігі жоғары деңгейде ... ... ... құбылыстарына байланысты жасалатын тәжірибелік
жұмыстар кезінде оларды ... және ... ... Іс ... ... өз ... енгізуге, ал түр-түстер арқылы сезімдері мен
көңіл-күйлерін ... ... ... ... ... ... тілектестік білдіреді.
Орта деңгей - жалпы эстетикалық пайымдауы қалыптасқан, бірақ оқушы
заттар мен құбылыстардың көрінісі және ... ... ... ... ... ... ... жаңылысады. Эстетикалық талғамдары бар
болғанмен, оны нақты бейнелеу жағы төмен. Қоршаған ... ... ... ... ... нұсқаулары мен талдауларын керек етеді.
Табиғат көріністерін, ол жайындағы ... ... ... өз ... ... ... ... тыңдаушы ретінде қалуды
қалайды.
Төменгі ... - ... ... ... ... ... тез өтіп ... қызығушылық танытады. Эстетикалық шеберлігі
нашар қалыптасқан, өйткені ол оны дамытудың қажеттігін түсінбейді. ... өнер ... ... ... ... ... таңдауда
қажеттілік пен дербестік жағы төмен. Тәжірибелік тапсырмалар орындауда оның
сапасына көңіл ... ... ... баға ... ... ... ... біз педагогикалық технологияны
“Бейнелеу өнері” мен ... ... ... ... тәрбиелеудің арнайы ғылыми негізделген формалары, әдістері,
тәсілдері мен құралдары ретінде қарастырамыз.
Қазақстандық ... ... ... тәжірибеде жүзеге
асыруда жүйелеп оқыту әдістері (Т.Г. Галиев), деңгейлік дифференциациялау
(Ж.А. Қараев), ... ... (М.М. ... оқу ... жобалау
(В.В.Монахов) мен жинақтап-жеделдетіп оқыту (Н. Нұрахметов, К. ... көп ... ... ... Галиевтің оқу материалдары блоктық жүйемен құрылған жүйелік
технологиясы республикалық ... ... кең ... қолданылып
отыр. Бұл технологияның мазмұндық және процесуалдық ... ... ... ... ... ал оның философиялық
негізі ретінде ... ... ... және жеке тұлғаға
бағытталған оқытуды атайды. Осы технологияның мақсатты нұсқауы – оқушыларда
жеделдетілген оқу ... ... ... принцип – “сергек”
оқушыны тәрбиелеу. Аталмыш технологияда жеке тұлғаның сыртқы оқыту ... ... ... ... ... бала өз ... белсенді реттей отыра, сыртқы әсерді қабылдауы ... ... ... ... тек ... ... ғана ... әсіресе баланың тұлғалық сапаларын ... ... ... ... ... ... ... негізделген
технологиялық оқытуының көптеген артықшылығы бар. Бұл технология баланың әр
сабақтағы даму ... ... ... ... және қадағалап отыру
негізінде құрылған. Бұл ... жеке ... мен ... ... дамуын
дәлелдейтін көптеген бағалау ведомостілері мен жеке ... ... ... ... ... ... ... тұлғалық әрекетінің
дамуына ықпалын тигізетіні айқын.
Жоғарыда аталған барлық технологиялардың тиімді жақтары оқу мен тәрбие
мәселесін қатар ... ... ... ... ... ... берудің жүйесін құрудың негізі болып табылады. Оқыту, білім ... ең ... жеке бас ... сол ... әр түрлі іс-әрекетке
құзырлы жастарды тәрбиелеу қазіргі алда тұрған мақсаттардың ең бастысы
десек ... ... ... ең ... ... ... сапасын қалыптастыруға
жағдай жасаса, өзін-өзі басқаратын, өзіне-өзі қызмет ететін, өзін өзі
дамытатын белсенді тұлға ... ... ... ... ... ... кез келген қиындықты шешетін, маңаймен тиімді қарым-қатынасқа
түсетін, кез келген жағдаяттан дұрыс бағыт таба ... ... ... ... ... “Бейнелеу өнері” мен “Дүниетану” пәндерін
кіріктіру арқылы эстетикалық ... ... ... ... ... бір мәселе педагогикалық модель, яғни ... ... ... ... беру ... басқару жүйесін,
эстетикалық білімнің ... оның ... оны ... асыруда
қолданылатын әдіс-тәсілдерді, яғни тиімді педагогикалық технологияны
жобалау ... ... ... ... ... мәндік мағынаға ие. Педагогикалық
зерттеудің әдістерін ... ... ... ... ... жұмыстарда
моделдеу ғылыми-танымдық әдіс ретінде қарастырылған. Қ.А. Штофф модельді
“шындық өмірді ... ... ... оны ... ... құралы ретінде”
қабылдайды. Сонымен бірге модельді танымдық бақылау мен эксперименттен
теорияға көшуде ... ... әр ... ... қарай қозғалыс
барысындағы “ саты ретінде” қарастырады.
В.В. Краевский модельді ... ... ... бір ... мен ... құрастыратын элементтер жүйесі”-деп анықтайды.
Әрбір ... ... В.В. ... оның ... құрылымын
қарастыруды ұсынады. Ал жүйе деп оның белгілі-бір жағдайда іске ... ... ... ... деп ... ... динамикалық
жаратылысы деп жеке адамның қалыптасуындағы мәселелерді шешудің өзіндік
функциялары мен ... бір ... ... ... бір белестен
екінші белеске, яғни екінші бөлікке өтуі ... ... А.Ф. ... ... мынадай белгілерге сай болуы керек деп көрсетеді:
- зерттеу барысында объектілер мен салалар арасындағы ... ... ... пен бір ... ... пен ... ... яғни зерттеу объектілерінде көрсетілетін теориялық
модельдердің шешуші жағдайларын шын эффектілермен байланыстырудың
қажеттігі;
- аумақтылық – модельде байқалатын ... ... ... ... ... ... ... зерттелетін нысанның (құбылыстың)
элементтері арасындағы құрылымдарды, ерекшеліктерді, ... ... ... ... ... ... немесе формулалар
арқылы неғұрлым қарапайым, тереңдетілген ... ... ... ... деп ... ... модельге мынадай анықтама береді: “материалдың бір
бөлігін ойша немесе практикалық түрде ... ... ... ... ... ... ерекшеліктер мен құрылымдар көрініс табатын
зерттелетін нысанның нақты бейнесі” ... біз ... ... ... ... мен ... ... келе мынадай қорытындыға келдік. Біздің
зерттеуіміз “Бейнелеу өнері” мен “Дүниетану” пәндері ... ... ... қазіргі заман талаптарына сай бастауыш ... ... ... ... ғылыми негіздеу міндеттеріне
толығымен жауап бере ... ... ... ... мен ... | | | ... ... |Өлшемдер |Көрсеткіштер |
|1 ... ... |1. ... ... ұмтылу |
| | ... |2. ... ... ... |
| | ... ... Эстетикалық білім-біліктерді жетілдірудің|
| | ... ... ... |
|2 ... орта ... ... ... сезімдік |
| |зімдік |мен өнер ... |
| | ... ... ... ... ... |
| | ... |Әртүрлі бейнелеу іс-әрекетінде эмоционалдық |
| | ... ... ... ... |
| | ... | |
|3 ... |Әр түрлі әсерлі |Эстетикалық түсініктердің қалыптасуы |
| | ... ... ... мен ... құралдарының|
| | ... ... ... ... |
| | ... техникалық тәсілдерді меңгеру |
| | ... ... | |
| | ... | |
|4 ... ... ... ... ... таба білу |
| ... ... |қабілеттілігі мен оларды іске асыру жолдары |
| | ... ... ... ... ... |
| | ... шешім |білу қабілеттілігі |
| | ... ... ... орта ... ... мен ... |
| | ... көркем|-өзі баға беру қабілеттілігі |
| | ... | ... 1.- ... ... мен дүниетану пәндерін кіріктіре оқыту негізінде
бастауыш сынып оқушыларын ... ... ... – мазмұндық
моделі
«Бейнелеу өнері» мен «Дүниетану» пәндері ... ... ... ... мәні – осы ... ешқайсысын жоққа
шығармай, төменгі сынып оқушыларының физиологиялық және ... ... ала ... кіріктірілген жүйеге енгізу.
Эстетикалық тәрбиелеу жүйесінде кіріктірудің екі мағынасы бар:
біріншіден, төменгі сынып ... ... ... ... бірегей, біртұтас
түсінік беру арқылы олардың эстетикалық деңгейін көтеру, бұл ... ... ... ... ... ... Бұл жағдайда
кіріктіру оқушыға ... ... екі ... біртұтастығы ретінде
дүниенің біртұтастығын тануға, оның әсемдігі мен сұлулығы ... ... ... Мысалы, қоршаған ... ... ... ... ауа-райы, жануарлар дүниесі, адамның өмір сүруі,
дүниенің бояулары жағдайының ... ... ... болған
өзгерістің екіншісіне тигізетін әсері, ... өзі ... ... ... түсінуге көмектеседі.
Екіншіден, бұл бейнелеу өнері мен дүниетану бойынша пәндік білімдерді
бір-біріне жақындастыру үшін ортақтық мазмұн мен ... ... ... интеграция оқыту құралы ретінде қаралады. Ол баланың ... ... орта ... ... ... ... Мысалы,
жылдың әр түрлі мерзіміне сәйкес табиғаттағы өзгерістер ... ... ... өсімдіктердің қурауы, жануарлардың қысқа дайындығы
және т.б.), ... ... ... Бұл бақылау, байқау,
зерттеу, тәжірибе жасау т.б.
Оқушылардың өз жерінің табиғатын, оның әсемдігі мен көркемдігін ... ... үшін ... ... ... нәтижесінде пішін,
түс, рең, құбылыстар, заттар байлығын көре ... ... ... өз ... түсініп, үйрену жолындағы әрекеттердің
кірігуі.
Аталмыш үлгіде бейнелеу өнері сабағында пәнаралық ... ... ... яғни ... ДБІ ... ... ірілету)
ретінде құрылады.
Бұл пән мазмұнындағы оқу материалдарын ұсақ бөліктерге бөлмей, тарауға
біріктіруге мүмкіндік береді, басқаша айтқанда, ... ... ... ... ... мен ... жүзеге асыру үрдісінде баланың жоғарғы
танымдық дәрежеге көтерілуіне ықпал етеді. Моделдеу ... ... ... ... мен ... тану ... әр түрлі
қорытындылау сызбаларын, кестелер мен белгілерді, яғни тірек сөздер мен
конспектілерін даярлауды ... ... ... ... ... ... ... де саналы түрде меңгеруге ықпал ететін басты да
негізгіні анықтауды үйренеді. Мысалы, “Кескіндеме”, “Графика” тақырыптарын
“Түстерді тану” тарауына топтастыруға ... Бұл ... мен ... ... ... танудың негізгі түсініктерін қалыптастыруға ықпал
етеді.
Кіріктіру арқылы материал мазмұны біртіндеп кеңейеді және байытылады,
бірақ негізгі проблеманы ... ... тыс ... ... Бұны
“Көктем” тақырыбы мысалдарынан көруге болады, мұнда ... ... ... ... ... ... түскен ақ дақ”, “рефлекс”,
“құлап келе жатқан көлеңке”, “өз көлеңкесі” сияқты меңгерілген түсініктер
негізінде әр ... ... және ... ... ... ... ... түстерді қолдану тәсілдерін табады.
Бейнелеу әрекеттері түрлерінің ... ... ... ... кездейсоқ қаралған жоқ. Тәжірибені кеңінен сараптау сурет
салу, жабыстыру мен ... ... осы ... ... ескермей
жоспарланатынын көрсетті. Сол сияқты жеке сабақ тақырыптары да оқушылардың
табиғат құбылыстары туралы бақылаулары мен білімдерін ... ... ... ... ... де ... көрсетті.
Сурет салу, жапсыру мен дизайн арасындағы өзара байланыстың жоқтығы
мұғалімдердің ... ... ... ... оқушылардың оқу
әрекетінің де, ... ... де ... ... ... ... оқушыларының бейнелеу әрекеттері көп құрамды және оның ... ... ... ... ... мәні мен ... көркемдік сипаттауының өзіндік тәсілдері бар.
Бейнелеу әрекеттері түрлерінің сурет салу, жабыстыру, дизайн өзара
байланыстары оның тек ... ... қана ... ... оқушылардың өздігінен әрекет етуі негізінде дүние шындығын
меңгеруіне ықпал етеді. ... ... ... және оның ... ... оқу-тәрбие жұмысының күшеюіне, жүйелі жұмыс ... ... ... ... ... оның ... ... арқылы күшейтілген мазмұны жұмыс түрін ... ... ... ... дамуын қамтамасыз етеді.
Бейнелеу әрекеттерінің түрлерін кіріктіру біздің тарапымыздан
көркемдікке тәрбиелеуді кешенді ... ... ... ретінде, төменгі
сынып оқушыларының жан- жақты дамуын қамтамасыз ететін педагогикалық жағдай
ретінде қарастырылады.
Өзара байланыстыра қарастыру арқылы ... ... ... ... меңгеру барысында заттар мен құбылыстарды бейнелі түрде суреттеу
мүмкіндігіне ие болады және де айқын ... ... ... ... ... ол үшін түс ... және бағалау әрекеттеріне үйренеді.
Сөйтіп, балалардың дамуы ... ... ... ... “Көңілді
алаң” тақырыбын оқып-үйрену барысында оқушылардың табиғаттанудан алған
білімдерін бейнелеумен ... ... ... арқылы олардың оқу
әрекеттерін де кіріктіруге ... ... ... ... заттары мен құбылыстары көрінісін бейнелі
сурет арқылы салу, натураға қарап салу, жапсырмалау ... ... ... ... ... және қағаз пластиктермен белгілі-бір нысанды
құрастыру, осылардың ... ... ... оқу-танымдық әрекеттер
орындалады.
Төменгі сынып оқушыларын эстетикалық тәрбиелеуде бейнелеу өнері мен
дүние танудың пәнаралық ... ... ... баса ... Мұндай кіріктіруде пәннің қай-қайсысы да өзінің негізгі мазмұны
мен мақсатын жоғалтпайды, керісінше, оқушылардың дүниені ... ... ... ... мен ... пәндерінің кіріктірілу моделі оқу
материалдарының мазмұнын тереңдету сол арқылы қоршаған ... ... ... мақсатын қоя отырып, оқушылардың көргені мен бақылап
қабылдағандарын бейнелей білу шеберліктерін арттыруды көздейді.
Төменгі ... ... ... ... ... ... ... үлгісі
Пәнаралық кіріктіру арқылы эстетикалық тәрбиелеу ... ... атап ... ... ... мен ұғымдар ... ... мен ... ... ... ... деректер
деңгейінде табиғи көріністердің түстері мен ... ... ... негізінде нақты көрнекі мысалдарға сүйене отырып, олардың жыл
мезгілдеріне сай өзгерістері мен ... ... ... ... ... мен ... ... көкжиек
сызығы, суық және жылы түстер, жер бедері, сәуле шашу, ... ... ... ... ... ... жаюы, жануарлардың күзгі
тіршілігі, қысқа ... ... ... жыл ... ... құбылысы, тағы басқа ... ... ... ... ... ... мен қабылдауы қатар жүрумен бірге оларды
бейнелеу әрекеттері дүниетану сабақтарында да, бейнелеу сабақтарында да
жүзеге ... ... ... ... ... ғылыми ұғымы да,
бейнелеу шеберліктері де дами түсетінін өз тәжірибемізден ... ... ... ... осы ... түрлі оқу әрекеттерін
(оқулықпен жұмыс, тапсырмаларды орындау, ... ... ... ... эксперимент жасау т.б.) орындай отырып түсінетін болса,
танысады, ал бейнелеу өнері сабағында ... ... ... ... ... ... суретін салу, ... ... ... мүсіндеу, түрлі табиғи заттарды құрастыру т.б.) олардың осы
түсініктері бекіп, тереңдей ... ... ... ... ... мен ... ... өзгеріп отырады. Мысалы, ... сызу үшін ... ... ... ... тура ... заттардың суретін салғанда олардың бейнелеу шеберліктері, түс таңдау
икемдіктері, заттардың түрлерін ... білу ... ... ... ... суық ... таңдап алу мүмкіндіктері байқалады, ал жер ... ... ... ... білу ... айқындалады.
Пәнаралық кіріктіру мазмұндық жағынан жүзеге асырылатын болғандықтан,
нақты ғылыми деректерге сәйкес жүргізіледі де оған қосымша уақыт жұмсамай-
ақ, сабақ ... ... ... Бұл ... ... мен ... мазмұндық өзара келісімді байланысы ... ... ... ... ... табиғатын бақылау кезінде өз жерінде
кездесетін жер бедерлерін байқап, ондағы ... ... ... ... ... қырат, жыра т.б.), сонымен қатар өз ... ... ... ... көл, ... түрлі жануарлар т.б.) байқайды. Бұл олардың
жағымды сезімдерін тудырып, ... ... ... ... ... ... мақсатпен онан әрі дамытпаған жағдайда сол сыртқы байқау
деңгейінен ары ... ... ... да, ... ... ... әрі ... дамыта отырып,
эстетикалық сезімдерін ... ... ... ... үрдіс арқылы
ғана жүзеге асады. Мұндай жағдайда үнемі көргендері мен байқағандарын және
қолдарына ... ... ... ... ... түр-түсін анықтату,
бір-бірінен ажырату жұмыстары арқылы ғана оқушының жақсыға деген ... ... ... ... ... түседі.
Зерттеу кезінде жоғарыда аты аталған екі ... ... ... ... ... ... және жүйелілік байланыстар жүзеге
асырылды. Әр сабақты кіріктіре оқытудың ... ... ... нәтижесінде
оқушылардың сурет салу шеберлігі мен ... ... көз ... ... мен “Дүниетану” пәндерін кіріктіру төменгі сынып
оқушыларын тәрбиелеуде, дамытуда және ... ... ... қажеттіліктері, таңдаулары, адамгершілік түсініктері, өзіне
деген сенімдері мен мінез-құлық ережелерінің қалыптасуына көмектесті.
Пәндерді кіріктіру ... және ... ... ... ... ... кезінде нені орындату керек, қалай орындағанда оқушының
эстетикалық талғамына әсер етеді деген мәселеге көңіл бөлінсе, мазмұндық
кіріктіру ... екі ... де ... ұғым қалыптасуға жағдай ... ... ... ... сәйкес қана емес, кірігіп кететіндей
деректерді біріктіру жақтарына көңіл ... Бұл екі ... ... оқу ... бағдарламасын жете біліп қана ... ... ... алу мүмкіндіктерін керек етеді. Мазмұндық
“Бейнелеу өнері” мен ... ... ... ... ... ... негізінде жүзеге асырылатын оқушыларды эстетикалық тәрбиелеудің
негізгі бағыттары жатады.
Мұғалімнің оперативті әрекеті тәрбиелеудегі белгі бір мақсатты жүзеге
асыру ... ... ... ... ... аналитикалық әрекеті оқу-тәрбие процесі нәтижесінің тиімділігі мен
оның ары қарай жүзеге асырылуын қадағалайды.
Пәнаралық интеграция кезінде оқушылардың оқу әрекеті ... ... және іс ... ... ... ... ... жүзеге
асырылады. Осы әдістердің қай-қайсысы да тақырыптың мазмұны мен мақсатына
қарай өз дәрежесінде қолданып, ... ... ... ... сынып
оқушыларының эстетикалық талғамын жетілдіруде және оны талдап ұғындыруда
сөздік әдісті қолданудың тиімділігін жоққа ... ... Ол тек ... ... ... сөздік көркемдікті табиғи көркемдікпен сабақтастыра
отырып эстетикалық талғамының ... ... ... ... ... ... ... кеңес беру, әсерлі ... ... өлең оқу, ... суреттейтін көркем сөздерді қолдану кеңінен
жүзеге асады. Мәселен, дүниетану ... ... ... ... ... "Өзен " өлеңінен үзінді келтіріп:
Таулардан өзен ағар сарқыраған,
Айнадай сәуле ... ... ... ... ... бір ... таумен тасты арқыраған
деген тұстары оқылғаннан кейін оның мазмұны мен әсерлілігін ... ... көз ... тау ... ... ... ... жағдай
жасалады. Ал, оқушылардың осы ұғымы бейнелеу сабақтарында қайта жаңғырығып,
олардың өзен көрінісін көз ... ... енді оның ... бейнелету
үшін қайтадан сөздік жұмыстары жүргізіледі. Неге таудан аққан ... ... ... ... ... Осы ... салу үшін
қандай түстерді пайдаланасың? деген сұрақтар арқылы мұғалім оқушылардың
тау өзенінің бейнесін салуына көмектеседі. Бұл ... екі ... ... ... ... ол мазмұнның эстетикалық әсерлілігі, оқушылардың
көркем сөз мазмұнын түсіну әрекеттері түгел ... ... ... мен ... ... ... орынды көрнекілік
әдістері алады. ... әдіс пен ... ... бір –бірін
толықтырудағы физиологиялық негізін түсіндіруде И.П. ... ... ... ... ... ... туралы ілімді атауға болады.
Эстетикалық тәрбиені қалыптастыруда көрнекіліктің маңызын кез келген
тақырыпты оқып-үйрену барысында байқаймыз. ... ... да ... де ... ... ... отырып оқытуға негізделгендіктен, әрбір
нысанды табиғи қалпында не оның бейнеленген ... ... ... ... толық және ғылыми түсінік алуы мүмкін емес.
Кез келген өсімдікті, жануарды, жыл мезгілдерінің ауысуын ... ... сол ... ... не ... ... ... көрнекілікті қолданудың бірнеше тиімді ... ... ... мен ... ... ... көмектеседі; екіншіден,
олардың түр–түсін, ерекшеліктерін ажыратып, ... ... сол ... оны ... ... ... ... көрнекілік
арқылы оқушылар балама сөздер қолданып сөз қорлары дамиды; төртіншіден,
заттар мен ... ... ... ... ... ... бесіншіден, табиғи заттардың, не олардың бейнелі суреттерінің
нәтижесінде ... ... ... ... ... ... ... практикалық әдістер: бақылау, тәжірибе,
зерттеу әдістері басым орын алуға тиісті. Бақылау ... ... мен ... ... оның ... мен ... ... жапсыру оқушылардың эстетикалық қабылдауының негізі десе де
болады. Оқыту әдістерін іс ... ... ... ... ... шеберлігі мен дағдыларын меңгеруіне үлкен көмегін
тигізеді.
“Бейнелеу өнері” мен “Дүниетану” пәндерін ... ... ... ... ғана ... сабақтан тыс жұмыстар арқылы да жүзеге асырыла
отырып, олардың нәтижесінде эстетикалық ... ... ... ... жұмыс түрлері мен оны ұйымдастыруды ... ... ... ... ... ... ... соның негізінде
оларға эстетикалық тәрбие беруді жалғастыру.
Олардың қызығушылығына негіздеп, әр түрлі үйірмелер ұйымдастыру, ойын
сабақтарын өткізу, сол үйірмелерде түрлі ... ... ... ... ... ... “Табиғат қорғаушылары”, “Жас суретші”, “Өлке
танушылар”, “Дүниені әсемдік қорғайды”, т.б.тақырыптарды әңгімелесе отырып,
өз-өзін бақылап және ... ... әр ... мүмкіндігі мен
ерекшелігіне сәйкес талабы мен білімдарлығының қалыптасуына мүмкіндік беру.
Мысалы, “Өлкетану” ... ... ... қорығына, Алматының мемлекеттік
саябақтарына бару, қызыл ... ... ... мен ... туралы
қызықты әңгімелер өткізу ... ... ... ... ... ... ... ұқыпты қарауды және осы өмірдегі өзінің орнын
бағалай білуді ... ... ... ... ... ... ... де
таңғажайып қалада тұрамын”, “Табиғат сұлулығын сақта”, “Табиғатқа ... ... ... ... ... өз ... бейнелеуге мүмкіндік
алды. Сол сияқты табиғат көріністеріне ... ... ... ... ... ... салу, бейнелі құрастыру
жұмыстарына жарыс ұйымдастыру сияқты жұмыс түрлері де ... ... ... ... ... мен ... пәндерінің жанасу нүктесі болып
оқушылардың қоршаған дүние, табиғат пен ... ... ... ... адамгершілік жағдайы болып табылады. Бұл жағдайда
екі пән де тең құқықты, ... кез ... ... тақырыпта әр пән көлемі
мен материалының маңыздылығына сай ... ... ... ... ... өнері арқылы дүниенің мән-мазмұнын суретшілер, ... ... ... ... ашатын болса, дүниетану оқушыға дүниенің
ғылыми–объективті шындығы туралы білім береді. ... бұл екі ... та, ... та ... ... ... ... мазмұндық, мақсаттық, жүйелік ұқсастықтар пәнаралық кіріктіру
арқылы эстетикалық тәрбие беру ісін ғылыми жолға ... және оны ... ... ... ... ... ... сынып оқушыларын “Бейнелеу өнері” мен “Дүниетану”
пәндерін кіріктіре оқыту негізінде эстетикалық ... ... ... ... ... ... оқушыларына“Бейнелеу өнері” мен “Дүние тану”
пәндері арқылы эстетикалық тәрбие ... ... ... ...... ... негізі, сондықтан да бала тағдыры
көп жағдайда осы кезеңнің жетістігіне байланысты. Оқыту үрдісінің бастапқы
кезеңінде баланың жеке ... ... рет ... ... ие ... ... және тағы ... мамандардың пікірінше, 6-10 жас
аралығы баланы оқыту мен тәрбиелеуге өте ыңғайлы кезең деп есептеледі. ... осы ... ... ... деген күш-жігерін, жеке басының дамуын,
шығармашылық ... ... ... оның ... ... жоғары
дәрежеде көрсету керек.
Қазіргі бастауыш мектептегі эстетикалық тәрбиенің ... ... ... тұлғаның шығармашылық мүмкіндіктерін көрсетіп, жас ерекшеліктерін
ескере ... ... ... жан-жақты жағдай жасау.
Елбасы Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың Евразия университетінде оқыған
дәрісінде: ... беру жеке ... ... жеке ... ... ... делінген. Олай болса, бастауыш сынып оқушыларын дамыту жайында сөз
болғанда, дамудың басты көрсеткіштерінің бірі ... ... ... осы ... ... баса ... ... әсемдікті, сұлулықты танып-біліп, соны бойына сіңірген оқушы үнемі
жақсыға ұмтылып, маңайына жағымды қатынас ... ... ... ... бастауыш мектеп жағдайында оқушылардың жас ерекшеліктерін,
психологиялық даралықтарын ескере ... ... ... ... ... ... ... эстетикалық тәрбиелеудің жолдарын іздестіруге
тиіспіз.
Мектепке келген баланың адамдармен араласуындағы, ... ... ... ... ... да кейбір
өзгерістердің көрініс табуына әкеліп соғады. Ал ... ... ... түрі оқу ... жаңа ... ... болып, баланың өмір
тәжірибесі, қоршаған өмірмен ... одан ... ... ... Кіші ... ... ақыл-ой іс-әрекеті көбінесе оқу үрдісінде
жетіледі. Сондықтан да ... беру ... ... ... ... ... ... қоймай, дамудың сан–салалы тұстарын жетілдіруге
көңіл ... Бала ... мен ... қарқынды өзгерістер мен
көптеген жаңа сапалар бастауыш сыныпта белең алады. Осы тұста білім ... ... ... ... ... ... ... қойып, оның жүзеге
асуын қадағалау талап етіледі.
Қазақстан Республикасы ... ... ... стандарты,
Қазақстан Республикасының Білім беру заңына сәйкес жалпы білім беретін
мектептің құрылымы мен мазмұнының ... оқу ... ... ... ... оқу құралдары, әдістемеліктер ... ... ... ... ... ... оқушыларға
эстетикалық тәрбие мен көркем білім беру және ... ... ... ... мен ... ... маңызы зор екендігі белгілі.
Біз зерттеу тақырыбымызға байланысты осы екі ... ... ... шолу жасауды жоспарладық.
1976 жылы басылып шыққан орта білім беретін мектептерге арналған оқу
бағдарламасының кіріспесінде оқытудың мақсаты мен ... ... ... ... ... ... ... «Көркем білім –тәрбие беру,
оқушылардың көру, түсіну қабілеттерін қалыптастыру»- делінген. Бірақ бұл
бағдарламадағы ... ... беру ... ... ... ... жылы - /авторлары И Кенбаев, ... ... ... ... 1-4 ... арналған бағдарламаның мазмұны мен
білім құрылымының жалаңдығы бейнелеу өнері пәнінің ... ... ... ... ... 1-10 ... ... арналған «Бейнелеу өнері»
бағдарламасында да пәннің мақсат, міндеттері ... ... ... ойын дамытып, шығармашылыққа қалыптастыру мәселесі ... жылы ... ... 1-4 сыныптардың оқу-бағдарламасында
оқушылардың кеңес суретшілері ... ... ... ... оқу ... орта ... ... үрдісін жетілдіруге
байланысты бейнелеу өнері бойынша жаңа оқу жоспарлары мен ... ... ... ... адамгершілікке, эстетикалық
тәрбие беру мәселелеріне ерекше көңіл бөліне бастады.
Бағдарламаларда /әсіресе, бастауыш сыныптар/ берілген ... ... ... ... ... салу ... біздің
тұжырымдауымызша, оқушылардың жас ерекшеліктерін жете ескермеу ... ... ... көп ... тап болды, сонымен қатар бағдарламада
біз көтеріп отырған кіріктіру мәселесіне де аса көңіл бөлінбеген.
Бейнелеу ...... ... өте кең пән. Ол ... ... ... қабілетін арттырады, рухани байлығын молайтады.
Көркемдік мәні ... ... ... ... ... беру ... ... қалыптастыра отырып, эстетикалық тәрбие береді.
Қазақстан Республикасы Бастауыш білімнің мемлекеттік стандартында, оқу
бағдарламасында көрсетілгендей, бастауыш сатысында «бейнелеу ... ... ... беру ... ... ... 204 ... құрайды, әрбір
сыныпта 51 сағаттан бөлінген.
Бастауыш мектепте бейнелеу ... ... ... ... ... ... ... сезіну, қабылдау, түсіну ... және ... ... ... ... ... мақсаттарды жүзеге асыру мынадай міндеттерді жүктейді:
- бейнелеу өнері негізінде ұлттық өнерге деген оқушылардың
көркемдік талғамын ... ... ... ... ... ... ... білім, тәрбие алуына жағдай жасау;
- оқушылардың көркем шығармашылық қабілетін, ой, қиялын дамыту;
- ... ... ... ... музыка, театр, т.б.)
түрлеріне бейімдеу;
- оқушының қоршаған орта мен ... ... ... ... көріп, эстетикалық тұрғыдан ... ... ... ... ... ... қалыптастырып,
бейнелі ойлау қабілетін арттыру;
- оқушыны ұлттық өнермен таныстырып, өнер ... ... ... мен ... тәрбиелеу.
«Бейнелеу өнері» пәнінің базалық білім мазмұны төмендегідей:
Отандық әйгілі суретшілердің өмірбаянымен, ... ... ... жерлердегі сәулет өнері ескерткіштерімен, республикадағы
мұражайлармен, көркем сурет галереяларымен ... ... ... ... ... ... киіз ... ыдыс-
аяқтар, ұлттық киімдер, музыкалық аспаптар, зергерлік бұйымдар т.б. жасау)
таныстыру.
«Отан» тақырыбы. Қазақстандық патриотизмге тәрбиелейтін ... ... ... ... ... ... ежелгі сәулет ғимараттары).
Бейнелеу өнеріндегі еңбек тақырыбы. Ақы-жазушылардың, ... ... ... ... ғарышты игеру, әр түрлі
саладағы жасампаздық еңбек.
«Қазақстан табиғаты». Қоршаған ортадағы ... ... сан ... ... өнеріндегі туған өлкенің сұлу табиғатын
бейнелейтін шығармалар.
«Мен және әлем» Оқушының арманы мен қиялдары, мерекелік ... ... ... ... ... ... мен мультфильмдер. Қазақстан
Республикасы Бастауыш білімнің мемлекеттік ... ... ... ... оқушыларды эстетикалық білім мен тәрбие берудің қазіргі
талаптары тұрғысынан, оқушылардың жас ... мен ... ... жаңа ... ... ... ... эстетикалық жағынан жетілуін халықтық ... ... ... ... ... ... емес тәсілдер қолданылғаны;
3) қоршаған орта шындығын әсерлі қабылдау, әсемдікке сүйсіну,
ұсқынсыздықтан ... ... ... ... ... елдік белгілері (елтаңба, ту),
ұлттық мерекелері, салт-дәстүрлерімен ... ... ... ... ... оқушылардың мүмкіншіліктері мен
жергілікті жер ... сай ... ... ... ... ... ... әрбір өнер саласы екі негізгі бөлімді қамтиды:
1) өнерді қабылдау;
2) практикалық іс-әрекеттер.
Өнерді қабылдау ... ... өнер ... ... өнер ... ... ... туралы оқытушымен, сыныптағы жолдастарымен
пікірлесе ... шешу ... ... ... ... оқушылар жазықта бейнелеу, мүсіндеу, сәндеу,
сәулет өнерінің құрастыру ... ... ... яғни
көркемдіктің негізгі үш ... ... ... ... ... ... қабылдай алушылық туа біткен қасиет ... ... ... ... ... дәрежеде қабылдағыштық байқала қалса,
онда мұның өзі ... ... бар ... сипаттайды. Бірақ әдетте,
жұрттың көбіне өнерді қабылдау үшін арнаулы даярлық ... ... ... үшін ең ... қарапайым көркемдік білім алған адам болу керек.
Сондықтан да өнердегі әсемдікті қабылдауды ... ... ... ... ... ... тек қана ... көру және есту түйсіктерімен
шектелмейді. Яғни алдымен оқушы көргеніне талдау жасайды. ... бір ... ... келеді.
Мұғалімнің жақсы дидактикалық әсерлігінің болуы қазіргі кезде маңызды,
өйткені жалпы ... ... ... ... ... ... ал
сабақ беру процесінің өзі өнер. Балаларды өзінің пәніне ынталандырып,
оларды ... ... ... ... ... ... әрекеттеріне
қозғау салу өнері. Мұның өзі эстетикалық тәрбие беруді жүзеге ... ... зер ... ... ... отырып, оқушының одан әсемдікті
көре білуіне, өмір мен ... ... ... баға бере ... ... ... оқушыларының рухани жағынан қалыптасуында ... ... рөлі зор. Жеке ... ... бейнелейтін оның
эстетикалық талғамы болып табылады. Эстетикалық талғам дегеніміз-көркем
өнердегі, тұрмыстағы, ... ... ... ... ... ... білу ... табиғат құбылысының, қоғамдық өмірдің
сұлулығын бағалы сезіну.
Мектеп оқушылары қабылдап алатын әр түрлі өнер ... ... ... сын ... қарау, жоғары эстетикалық талғамын қалыптастыруда
үлкен роль атқарады. Сондықтан да өнер мектеп оқушыларының эстетикалық
көзқарасы мен ... ... ... ... ... табылады.
Бастауыш сыныптар үшін бейнелеу процесі оның нәтижесі мен суретінен
гөрі маңыздырақ. Ол қандай сюжет таңдап алуды, нені ... бұл ... бояу мен ... ... және ... ... беріле ойластырады.
Егер педагог балалар үшін қызықты және ... ... ... ... процесі әрбір оқушының салатын суретіне әрқашан эмоциялы көңіл
бөлумен қатар жүреді. Мұндай ... ... ... барлық кейіпкерлерге
жан біткен тәрізденіп, оның барлығы өзі болып көрінеді. Ол осы оқиғаның
қатысушыларын ойлап ... қана ... ... және ... ... өз түсінігін
пайдалана отырып, олардың қылықтары мен жеке бастарының ... ... ... ... бала олардан өзіне ұнағандарының бәрін: ... ... ... иеленіп алады.
Бейнелеу әрекеті балаларды шығармашылық сипатқа ие ... ... ... ... ... ... әр бала ... немесе түсінбейтін жаңа құбылыстарды, қатынастарды, қимыл
әрекеттерін игереді.
Балалардың ... ... ... ... ... ... тудырып, сабақта шығармашылық жағдай жасау керек. Мысалы: тапсырма,
оның мазмұны мен құрылымы-балалардың ... ... ... ... әрі ... балалардың шығармашылық бейнелеу процесіне
басшылық жасайды. Ол ... ... мен ... ... ... салады, оны бағалайды. Сөйтіп, балаға және оның жұмысына деген
деген ... ... ... ... шығармашылығына белсене қатысады.
Біріншіден, ол әр оқушыны шығармаға сәйкес мақсатқа жетектейді,
балалар мұғалімнің ... ... ... ... ... көмек бере отырып, мұғалім тапсырманы баланың өмірді
түсінуіне ... ... ... ... бағыттайды және суретте оның
жеке басының қабілеті мен дарынын барынша жүзеге асырады.
Демек бейнелеу өнері ... ... ... ... бір дәрежеде
мақсат қояды екен. Бұл ретте тиісті процесс бейнелеу міндеттерімен ғана
шектеліп қана қоймай, ... ... ... рухани өмірінің басқа жақтарын
да қамтиды. Оның тұтастай түйсіну ... әсер ... ... Н.К. Крупская былай деген: «Балалар сурет салуды ... ... ... сабағының міндетті түрдегі шарты болып ... ... ... ... ... ие. Адамды бейнелеу баланың
адамдар жөніндегі түсініктерін тереңдетеді, оның бойында мінез-құлықты
адамгершілік және ... ... ... деген қажеттілікті
тудырады».
Яғни, бақылау алғашқы кезде адамдардың мінез-құлқының кез-келген
мазмұнды жағына ... ... ... ... келе ... ... нендей қызықты
жағдайларды көрдіңдер?» - деген сұрақтың төңірегінде ойластырып, бақылауды
ұсынады. Содан соң балалар осы тақырыпты ... ... ... Әрине,
суреттеу үшін балаға бәрі бірдей қолайлы емес.
Бала ... ... өзін ... өмір құбылыстарына баға береді. Сурет
кейіпкерлерінің өмір құбылыстары, мінез-құлықтары ... ... етуі мен ... ... ... Сурет баланың бейнелеу
шығармашылығы процесінің үстінде оның ... ... ... жаңа
көрінісі болып табылады. Бала бұл өмірді жасап қана ... оның өзі ... ... ... ... ... процесінің осы ерекшелігі баланы
тәрбиелеу үшін маңызды, өйткені толқыныс үстінде ... ... ... ... бойындағы қасиеттерді өз бойына көшіреді. Бала бұл
арқылы сан түрлі рольдерді меңгереді. Бала сурет салғанда ... ... ... ... ... ... ... сермейді,
дауыстап әңгімелеседі. Өлең айтады, басқалары жай ғана ... ... ... бет ... өзгереді. Мұның бәрі де жан толқынысынан
немесе басқаның ренішін өзіне қабылдай білуден, өзін ... ... ... ... келіп туады. Мұның өзі әрекеттерін талдай ... ... да, ... ... ... көмектеседі.
Сурет салып машықтанған бала белгілі ... ... ... ... ... ... ... аудармай қоймайды. Мұның өзі
баланың эстетикалық талғамын жетілдіре түседі. Мектептегі сурет ... ... ... даму ... ... ... үлес
қосып жүрген мұғалімдердің жұмыс тәжірибесі осыны көрсетеді.
Т.Шевченконың «Келі түйген қазақ ... ... ... мазмұндап
бергенде мынадай басты қасиеттеріне тоқталады:
Мұнда үлкен келідегі бидайды түйіп тұрған жас әйел бейнеленген. Әйел
бір сәт ... ... ... келі ... ... тұр. ... атаулыға
Т.Шевченконың сезімталдығы болды, бұл нағыз шындықтан алынған ... оның өзі ... ... ... паш ете ... ол: ... біздің жүрегіміздің түбінде ұйысып жатпайды, - ... ... ... дүниеге деген көзқарасының белгілі бір дәрежеде қалыпты
ұстанғандығын, ... ... пен шын ... ... ... көруге
болады.
Баланың өзін қоршаған дүниені өнер арқылы тануының бір ... Ол ... біз ... ... дүниені көре отырып, жанды-жансыз
заттарды кейіптеп түсініп, бейнелеуімізге болады.
Сондықтан да мектептегі сурет ...... ... ... ... ... ... қоғамның рухани қажеттерінің бірі. Ол оқушыларды
адамзат мұраттары рухында тәрбиелеуде ... ... ... ... ... мен сезімдерін қалыптастырудың құралы.
Бейнелеу өнері арқылы эстетикалық тәрбие берудегі жұмыстың нәтижелі
болуы:
1) мектептегі сурет пәнінен сабақ беретін мұғалімге ... сол ... ... ... ... ... ... сурет деп
қарамай, өмірді өнер арқылы танудың құралы деп қарағанда ғана іске
асады;
Сурет салмас бұрын оқушыларға:
1) ... ... және ... ... басты тұлғаны анықтау;
3) суреттің мазмұнын түсіндіру;
4) шығарманың ... ... ... ... ... оқушыларға аңғарту;
5) суреттің идеясы;
6) суреттің авторы, оның өмірі мен шығармашылығы жайында ... ... ... ... ... ... ... өнерін оқытудың негізгі
мақсаттарының бірі - ... ... ... ... ... симметрия, түсті тану негіздерін оқушыларға таныстырудың
алғашқы ... ... өнер ... ... ... ... Бұл ... немесе бірнеше суретшінің шығармалары таныстырылып, әрбір жұмыстың
көркемдік ерекшелігі талданады.
Бастауыш сыныптардағы ... ... ... туындыларын
таныстыру көркемдік білім негіздерін оқушыларға үйрету мақсатында жақсы
нәтижелер береді.
Тәжірибе жүзінде суретшілердің ... ... ... арқылы
композиция ұғымына, түстерді тану теориясына байланысты түсініктер беру
керек. Ол үшін сабақтың ... ... ... ... ... ... ... сурет салу барысында суретшінің картиналары эпидиоскоп
арқылы экраннан көрсетіледі. Суретшінің картинасын ... ... ... ... ... ... ... көркемдік мазмұны күрделендірілмей,
қарапайым тілмен әңгімеленеді.
Қазақстанның халықтық сипаты бар ... ... мол. ... ... мен ... ... мен кеншілер, геологтар мен мұнайшылар
арасында, тау мен құмдағы жайылымда өнеркәсіптің алып құрылыстары мен жаңа
орталықтарында болып, жасампаз ... ... ... ... ... ... бүгінгі сәулетті өмірдің терең мәнін және туған ... ... ... ... ... өнерімен бейнелейді.
Сол сияқты кең байтақ республикамыздың керемет бай табиғатының ... ... ... - ... суретшісі, профессор А.М. Черкасский, ... ... бірі ... ... ... тән ... бар.
Олар картиналарында туған жердің тауын, құзын, кең байтақ даласын әдемі
суреттейді.
Н. ... ... мұз ... ... аттары» секілді
пейзаждары керемет сұлу суреттер.
Қазақ суретшілерінің көптеген шығармаларында туған елдің тарихы, қала
мен ... ... жаңа ... осы заман жастарының өмірі ... ... ... ... өз ... ... орасан зор табысына
деген сүйіспеншіліктер ізденімпаз суретшілерді қызу іске ... ... ... ... жер тақырыбына жазған
шығармаларында адам мен табиғаттың байланысы, туған ... әсем ... ... ... Өнер ... ... ... оқушылар өз
өлкесінің сұлу табиғатын, өз халқының тұрмысы мен әдет - ... тани ... ... ... ... тәрбие беру үшін өнердің қай түрі болса
да қоршаған өмір ... ... ... салт - ... алынғанда ғана ұғынымды болып, одан ләззаттануға ... ... ... ... өнер ғана ... үлкен
эстетикалық тәрбие берудің құралы бола ... ... ... арттыру үшін ұлтымыздың ежелден келе жатқан ою-өрнектерін
талдап, өнердің бірнеше түрі бар ... ... ... ... ... ... мол ... тигізеді.
Демек, қазақ халқының өмірінде ежелден келе жатқан ағаштан жасалатын
үй бұйымдарының алатын орны зор ... ағаш ... ... ... ... олардың өндіретін бұйымдарына ... ... ... ... деп ... ... ... беріп, оларды көрсету.
Әрине, ұлтымыздың бұл өнері оқушылардың ... одан әрі ... ... адам ... жаңалыққа құштар және дүниені тануға қабілетті
болып ... ... да ... ... ... ... ... тәрбие беруде “Дүние тану” пәнінің орыны
ерекше.
«Дүниетану» пәні мен ... ... ... ... ... оқу
жоспарындағы негізгі пәндерге енеді.
Бұл пәнді оқытудың басты мақсаты – оқушылардың қоршаған ... ... ... мен ... табиғат заттары мен құбылыстарының өзара
байланысы, шарттастығы ... ... ... ... орта ... мен
құбылыстарын бақылау дағдылары мен тәжірибе жасау дағдыларын, шығармашылық
іс-әрекеттерін дамыту.
Пәннің міндеттері:
- оқушылардың дүние туралы ғылыми түсініктерін қалыптастыру;
- ... ... ... ... қасиеттері мен өзара
байланысы туралы ұғымдарды түсіндіру;
- оқушылардың дүниені танып білуге ... ... ... қамқорлық жасау, табиғат байлықтарын сақтау мен көбейтуге
жауапкершілік сезімдерін қалыптастыру, экологиялық мәдениетін
қалыптастыру;
- қоршаған орта ... ... ... ... меңгеруі және
оларды қолдана білуін қамтамасыз ету.
Дүниетанудың бастауыш ... ... рөлі ... қоршаған орта,
қоғамның материалдық жағдайы, тіршілік иелерінің ерекшелігі, өлі және тірі
табиғаттың бір-бірімен байланысы, табиғаттағы жыл мезгілдерінің ... ұғым ... ... ... ... оның адам ... ... да түсіндіреді [24, 76-95 бб.]
«Дүниетану» пәні тәрбие үрдісінде білім беру, ... ... ... ... ... берудегі қызметі бастауыш сынып оқушыларының табиғатты
өмір сүру ортасы ғана ... ... ... ... ... әсем ... ... көмектеседі. Оқушыларда біртіндеп әдемі
реңктер мен түстердің үйлесімділігі, әдемі сызықтар, сымбат ... ... ... ... ... жинақталады. Кез-келген қарым-қатынас
сияқты, табиғатпен араласу да нақтылы көрініске ие. Маңайдағы нәрселердің
әсемдігін түсінбей, ... ... ... ... ... ... «Дүниетану»
пәні біздің еліміздің әр түрлі климаттық зоналарының, әр түрлі аймақтардағы
өсімдіктер мен ... ... ... ашып, көрсетеді.
Дамытушылық қызмет балаларда табиғат құбылыстарын түсіну шеберлігін,
өсімдіктер мен жануарлар әлеміндегі байланыстар мен тәуелділікті анықтауды,
табиғат ... ... ... ... шығару, онымен дұрыс
қарым–қатынас ... ... ... ... «Дүниетану»
сабақтары оқушыларда табиғаттың әдемілігі - бұл тек ... ... ғана ... емес деген түсінікті қалыптастырады. Табиғат
өзінің ... ... ... ... ... ... қабілеттілігімен ерекшеленетін әсем де маңызды
шығармашылық туынды болып табылады. ... ... ... ... ... – осы оқу ... ең маңызды міндеттерінің бірі
Тәрбиелік қызмет оқушыларда ... ... ... ... ... ... ... тапқан. Отан
алдындағы борыш пен ... ... ... ... ... ... таңдану сезімдерімен ұштасып жатады. Оқушыларда табиғаттың
әдемілігін, осы әдемілікке рахаттану ... ояту өте ... ... ең басты педагогикалық міндеттерінің бірі. Оқушыларда эстетикалық
қабылдаушылық ... ... ... ... пен ... ... білу қабілеттілігі қалыптасады. Тек қырағы көзқарасты
ғана емес, сонымен қатар әдемілікті сезіну ... ... да ... жай көру мен ... ғана ... ... ... тыңдау мен қарауды да
үйрету керек.
Туған табиғатын терең тану оған ... ... ... ... ... байытады және нығайтады.
Ұйымдастырушылық қызмет оқушыларды табиғатты ... ... ... ... байырғы әсемдігін сақтауға ұмтылысын
тудырады. Адамгершілік және эстетикалық тәрбие балалардың ... ... ... оның ... рахаттана білу сезімін
қалыптастырады.
«Дүниетану» пәні оқушыларға өсімдіктер, жануарлар әлемі, ... ... ... ... ... туралы бейнелеп береді.
Оқушылар өсімдіктер, жәндіктер, құстар, ... ... ... ... ... өзара қарым–қатынасын, тіршілік ету үшін
бір–біріне биологиялық тұрғыдан ... ... ... ... ... ... танып білу оқушылардың дүниеге қөзқарастарында
табиғаттағы тұтастық, ... ... ... ... ... табиғаттың эстетикалық мәнін, оның қайталанбас ... ... ... ... ... ... оның табиғатқа
және барлық тіршілік иелеріне қарым–қатынасына ... ... ... табиғатпен жақындастырып, оның айнымас бөлігі ... ... ... [25, 293 б. ... ... ... сол ... мазмұны мен мақсатына қарай білім,
білік, дағды, шеберлік ... ... ... ... ... етуді қарастыратыны белгілі. Соның ішінде, әсіресе, қоршаған ... ... ... ... ... эстетикалық талғам мен
эстетикалық сезімді күшейтуге, қалыптастыруға мол мүмкіндігі болумен қатар
оның бейнелеу өнерімен ... ... ... бұл ... толық
жүзеге асырылуы қамтамасыз етіледі. Себебі, пәннің бірі ... ... ... ... ... ... тәжірибе жасап ұғынуға жол ашса,
екіншісі осы ... мен онан ... есте ... ... қайта
жаңғыртып, оның бейнесін жасауға жетелейді. Сонда пәндер мазмұн жағынан да,
іс-әрекет жағынан да кірігіп кетеді. Бұл екі ... де, ... ... ... ... ... бір-бірімен байланысып,
матасып жатады.
Бейнелеу өнерінің ерекшелігі оның шындықты көркем ... ... ... ... ... ... деген эстетикалық және
адамгершілік қарым-қатынасты қалыптастырады. Табиғатты ... ... ғана ... оның ... ... ... мен шарты ретінде ұғыну
пайда болады. ... ... ... ... ғана ... оның санасының
сезімдік аймағына әсер ете отыра ойлануға, талдауға ... ... ... ... ... белсене қимыл-әрекет жасай
отыра, бастауыш мектеп оқушылары дүние (табиғат, заттар, адам және қоғам)
туралы ... ... ... туралы білім, оны ұғыну мен түсіну мектеп
оқушысының жеке басының танымдық (когнитивтік) сферасын - саласын құрайды.
Дүние туралы ... мен ... ... ол туралы сезімдер мен
қажеттіліктер, саналы істер де болмайды.
3-сыныпқа арналған “Дүниетану” жоспарын саралау мына ... ... және де ... ... мен ... ... жоспарын
даярлауға мүмкіндік береді:
1) Жеміс–жидектерді бейнелеу
2) Күзгі ... ... ... Көктем
Осыған орай, интеграция жоспары мазмұнын, принциптердің орналасуын
көрсету мен оны ... ... іс ... ... ... даярлау біз
үшін теориялық және тәжірибелі маңызды болып отыр. Оны құрудың ... ... ... ... ... ... мемлекеттік
стандартына және “Бейнелеу өнері” мен “Дүниетану” пәндерінің оқу
бағдарламасына ... ... ... ... ... ... таңдап алынған ғылыми білімдер (түсініктер)
жүйесін ... ... ... ... мазмұны жағынан “Бейнелеу өнері” мен “Дүниетану”
пәндерінің білім мен ... ... ... ... мен ... ... ... Жоспардың құрылымы оқу жұмыстарының түрлі тәсілдерін қолдана
отырып, оның мазмұнымен танысуға мүмкіндікті қамтамасыз етеді.
5. Бір ... сол ... ... оны көрсетудің әр түрлі
формаларын қолдануға ... ... ... ... ... ... мен ... Зерттеулік ойларды дамытуды қарастыру.
7. Жоспар мазмұнына әдет-ғұрып, тарих пен өлкенің табиғат жағдайлары
элементтері ... ... ... ... мен ... ... интеграциясы
негізінде
эстетикалық тәрбиелеу бағдарламасы
|р/с|Тақырып |Пәнаралық интеграция |Пән ... ... |
| | | ... ... |
| | ... өнері” |“Дүниетану” пәнінің | | |
| | ... ... ... | | |
|1 ... мен |Формалар әсемдігі |Өсімдіктер әдемінің |ДБІ ... ... |мен ... ... аша ... ... ... |
| |бейнелейміз |үйлесімділігін |Әр түрдің өсуі ... мен ... |
| | ... ... ... ... | |
| | ... көре ... ... |тарды | |
| | ... ... |3. Әр ... ... | |
| | ... ... | | |
| | ... ... ... | | |
| | ... ... ... | | |
| | ... ... ... | | |
| | ... | | | |
| | ... тани | | | |
| | ... | | | |
| | ... мен | | | |
| | ... ... | | | |
| | ... | | | |
|2 ... | | | |
| |р мен | | | | |
| ... | | | | |
| ... | | | | |
|3 ... | | | | |
| ... | | | |
| |н ... | | | | |
| ... | | | | |
|4 ... |4. ... пен | | | |
| ... ... ерекшеліктері| | | |
| ... ... ... | | | |
| ... |бері. | | | |
| ... | | | |
| |н ... ... | | | |
| | ... | | | |
| | ... құру | | | |
| | ... ашу| | | |
| | ... | | | |
| | ... | | | |
| | ... | | | |
| | ... ... | | |
|5 |Күз ... ... ... Өсімдіктер жасы |ДБІ “күз |Табиғатқа |
| ... ... ... |бояулары” |саяхат. |
| | ... ... | ... | ... |2 Өсімдік өмірі үшін| ... |
| | |2 ... әр ... ... жылу | ... |
| | ... ... ... ... | ... |
| | ... кеш ... түсініктерді | ... |
| | ... ... | | |
| | ... ... ... ... | | |
| | |мен ... |өсімдіктердің | | |
| | ... ... | | |
| | |3 Әр ... |4 Хош ... және | | |
| | ... күздік |жапырақты ағаштар | | |
| | ... ... | | |
| | ... ... | | |
| | ... ... |5 “Аймақтың рельеф” | | |
| | |4 ... ... ... | | |
| | ... сақтау мен |қалыптастыру | | |
| | ... ... |6 ... ... | |
| | ... ... |қорғау мен қамқорлық| | |
| | |5 Түр ... ... | | |
| | ... отырып, |қажеттілігі туралы | | |
| | ... ... ... | | |
| | ... ... | | |
| | ... | | | |
| | ... | | | |
|6 ... ... ... табиғатты |1 Судың құрамына |ДБІ “Қысқы|Қысқы |
| | ... ... ... ... |
| | ... ... қар мен | |саяхат |
| | ... ... ... | | |
| | |2 ... ... мен |болуын түсіндіру. | | |
| | ... ... ... ... ... | | |
| | ... |мен өзіндік | | |
| | ... ... ... | | |
| | |ашу ... | | |
| | |3 ... ... ... құбылыстар: | | |
| | ... мен ... жел, аяз | | |
| | ... |туралы түсінік беру | | |
| | ... ... ... үшін ... | |
| | |4 ... ... ... рөлі ... | | |
| | |мен ... ... | | |
| | ... |қалыптастыру | | |
| | ... | | | |
| | ... білу | | | |
| | ... | | | |
| | ... | | | |
| | |5 ... | | | |
| | ... еске | | | |
| | ... мен | | | |
| | ... ... | | | |
| | ... | | | |
| | |6 Дәл ... | | | |
| | ... мен | | | |
| | ... | | | |
| | ... | | | |
| | ... ... | | | |
| | ... мен қар | | | |
| | ... ... | | | |
| | ... | | | |
| | |7 ... ... | | | |
| | ... | | | |
| | ... | | | |
| | ... | | | ... |Күн шуақты |1 Көктем |1 Көктемдегі |ДБІ ... |
| ... ... ... ... ... келді |сезімділік-бейнелі|өзгерістерді ашу |ң оянуы” |иялық үйірме |
| | ... |2 ... ... | ... ... |2. Көктемдегі |оянуындағы күн, жылу| | |
| ... ... |мен ... рөлі | | |
| ... ... | | | |
| | ... | | | |
| | ... | | | ... |Бүршік жарған|3 Күздің әр түрлі | | | |
| ... ... | | | |
| ... ... | | | |
| ... |4 Көктемнің әр | | | |
| | ... ... | | | ... |“Наурыз” |бейнелеу | | | |
| ... |5 ... әр | | | |
| | ... ... | | | |
| | ... | | | |
| | ... | | | |
| | ... | | | |
| | |6 ... | | | |
| | ... ... | | |
| | |мен ... | | | |
| | ... | | | |
| | |7 ... халқының | | | |
| | ... мен| | | |
| | ... | | | |
| | ... | | | |
| | ... | | | |
| | ... ... | | | |
| | ... | | | |
| | ... | | | |
| | |8. ... | | | |
| | ... әр | | | |
| | ... ... | | | |
| | ... дизайн, | | | |
| | ... мен | | | |
| | ... | | | |
| | ... ... | | | |
| | ... ... | | |
| | ... | | | ... ... ... жүзеге асыру үшін біршама талаптар ... ... ... ... ... ... ... жүзеге асыруға әсер ететін дидактикалық ... ... ... жоспарлары мен оларды жүргізудің сызбаларын ... ... ... ... мен ... тану” интеграциясы бойынша құрылған үйірме
мен қызығушылық ... ... ... тыс ... жоспарын
даярлау;
- жұмыстарды интеграциялау негізінде ұйымдастырып, мұғалімдер үшін ... ... ... эстетикалық тәрбиелеуді жүзеге асыру
мұғалімнің эстетикалық циклда жоғары кәсіпкерлігін талап етеді. ... мен ... ... ... ... ... ... пен өзара тәуелділікті тереңдетуге ... ... ... шығармайтынын мұғалімдердің түсінуі өте қажет. Эстетикалық
тәрбие беруде кіріктіру сабақтарын амал-тәсілдермен, әдістермен ұйымдастыру
зерттелу процесінің қолайлы ... ... ... ... ... ... әрбір пән мұғалімдерінің оқу ... мен ... ... ... бағыттылық және келісімділік болмаса бұл
мәселенің шешімін табу қиынға соғады. Оқу-тәрбие жұмысы мен ... ... ... ... ... ... жүйелі түрде болуы
керек. Бұл принциптік талаптар тиімді орындалу үшін ... ... ... ... ... ұжымындағы «Бейнелеу өнері» мен ... ... ... ... мұғалімдері төменгі сынып ... ... беру ... ... ... жобалаудың қажеттігін
түсінуі керек. Бірде-бір жұмыс алдын ала жоспарланбаса табыстар ... ал ... ... ... ... ... ... ала
жоспарламай жүзеге асыру өте қиын. Оның жобалануын ... ... ... ұрынбау мұғалімнің негізгі мақсаты.
Бұл жұмысты ғылыми жоспарлау өте күрделі іс. Ол ... ... ... ... ұйымдастыруды, жоғарғы педагогикалық шеберлікті, оны
қолданудың амал-тәсілдері мен әдістерін талап етеді.
Істің табысты болуы үшін ... ... ... ... өзара байланыстырылған эстетикалық тәрбиелеудің барлық шараларын
жоспарлау, ең алдымен, сабақтарда пәндер ... ... ... Бұл үшін ... сынып мұғалімдері мен осы сыныптарда ... ... ... ... ... жұмысы болуы, қажет.
Төменгі сынып оқушыларын ... ... ... табысты жүзеге асыру үшін аса көңіл аударуды қажет ететін
жайларды, балалардың ... ... ... мен ... ... ... осы әрекеттің нәтижелерін саралауды
жоспарлы түрде жүзеге асыру ... ... біз ... ... оқу ... ... ... жүргізетін мұғалімдер мен бейнелеу ... ... ... ... ... ұсындық.
Бейнелеу өнері мен дүниетану пәндері интеграциясы арқылы оқушыларды
эстетикалық тәрбиелеу бойынша мұғалімдерге арналған семинар бағдарламалары
|№ |Тақырып ... ... ... |
| | | ... | |
|1 ... ... ... |Дөңгелек стол |тамыз |
| ... ... ... ... | |
| ... |мен ... | | |
| | ... ... | | |
| | ... ... | | |
| | ... ... | | |
| | ... мен ... | | |
| | ... интеграциясы | | |
| | ... | | |
| | ... | | |
| | ... | | |
|2 ... ... |Бейнелеу өнері | | |
| ... ... ... пән ... | |
| ... ... | | |
| ... |ұйымдастыру | | |
| | ... | | |
| | ... ... | | |
| | |мен ... | | |
| | ... | | |
| | ... тыс жұмыс | | |
| | ... ... | | |
| | ... ... | | |
| | ... оқушыларын | | |
| | ... ... | | |
|3 ... |1. ... |Семинар-практи|мамыр |
| |технологияны қолданып,|сабақтарды ... |кум | |
| ... ... ... | | |
| ... ... оқып | | |
| ... ... | | |
| ... ... интеграциясы | | |
| | ... ... тыс | | |
| | ... | | |
| | ... ... | | |
| | ... ... | | |
| | ... ... | | ... ... міндеті – «Бейнелеу өнері» мен ... ... ... ... мен ... бір
типтестігіне сай арнайы элементтері мен бөлімдерін ... етіп ... ... ... ... интеграцияны іске асыруда мұғалімдерге көмек
көрсету.
Жоғарыда айтылғандарды қорытындылай келе, ... ... ... тану ... бар бағдарламаларды сараптау ... ... ... оқушыларын эстетикалық тәрбиелеуге арналған көптеген
мүмкіндіктердің бар екендігін атап өту ... ... ... ... ... ... оқушылардың қоршаған орта мен әсемдікті
көру, сезіну мен түсіну қабілеттерін қалыптастыруға оқу-тәрбие процесін
бағыттауға ... ... ... пәндер интеграциялары арқылы эстетикалық тәрбиелеу
үлгісі төменгі сынып оқушыларын эстетикалық ... ... ... ... ... ... пәндер (бейнелеу өнері мен дүние
тану) интеграциясы ... ... ... ... ... ... интеграциялау семинарларының бағдарламалары
мұғалімдерге тәрбиелеу процесін күшейтеді. Осы мақсатта біздің ... ... ... мен оқу ... ... ... ... мұғалімдер үшін семинар бағдарламалары дайындалды.
Мұғалім «Бейнелеу өнері», «Дүниетану», «Педагогика», «Психология» т.б
пәндерді ... ... ... осы ... ... мен ... ... қабілетті болуы керек.
На основе этих тем мы рарабатываем целую тему,
2.2 Бастауыш сынып оқушыларына эстетикалық тәрбие берудің жолдары
Төменгі сынып ... жеке ... ... ... ... ... ... қамтамасыз ететін маңызды құралдардың бірі –
«Бейнелеу өнері» пәні Бейнелеу ... ... ... ... кеңеюіне, эстетикалық қажеттіліктері мен талғамын тәрбиелеуге,
олардың ойлау мен шығармашылық белсенділіктерін дамытуға, нақты заттар ... ... ... ... ... ... ... етеді.
Сабақ барысында жеке адамның дербестік, ынталылық, табандылық, мақсатқа
талпынушылық, жинақылық пен ... ... ... ... ... оқушылар графикалық және кескіндемелік шеберлік ... ... ... мен қоршаған ортадағы құбылыстарды ... ... ... үйренеді. Бейнелеу өнері үнемі нақты көріністер
мен заттарға сүйене отырып ұйымдастырылатын болғандықтан, шындықты тануда,
оны жан–жақты ... ... мен ... ... ... болып табылады. Сонымен қатар, көріп қабылдау, ... ... ... есте сақтау мен ... да ... ... мен қалыптасуына көмектеседі. Бейнелеу өнері сабағында
оқушылардың алған білімдері, ... мен ... ... ... әсіресе табиғаттану, еңбек жұмыстарында да, сурет салу ... көз ... ... де кең қолданыс табады.
Ал қоршаған дүниенің сұлулығымен ... ... оны ... ... арқылы толықтыру барысында баланың алған жағымды
сезімдері мен ... оның ... ... ... орта ... ... ... адамгершілік тұрғыдан жүзеге асуына ықпал
етеді.
"Бейнелеу жұмыстарында ойын іс-әрекеті ... ... ... ... ... ... тиімді де ұғыныңқы болып келеді”
[51, 72].
Бастауыш сынып ... ... ... ... ... ... ерекшеліктері түстер мен олардың ... ... ... ... ... Олардың бұл қабілеті көз
мөлшерін, елестету, көргенін есте сақтау, сезіммен қабылдау мүмкіндіктерін
жетілдіреді. Ал түс ... ... ... та ... орта ... ... ... кездестіруге болады. Әрбір табиғи заттың өзіне ғана
тән ... ... ... ... ... т.б.) жас ... мен ... дамыта түседі.
Сурет салу, жабыстыру, құрастыру кезінде оқушы әрбір нысанның алдымен
түсіне көңіл ... ... ... барып оның пішініне, тұлғасына назары
ауады. Бұл еліктегіш қасиеттері ... ... ... ... ... ... ... сезімдері мен
әсерленулерін тудыруға, ... ... ... ... ... өнердегі бейнесін салуға тырысуға, әдемілікті үнемі бағалауға,
бейнелеу өнері арқылы қоршаған шындықты эстетикалық қабылдауға ... ... мен ... ... ... ... ... сабақтар баланы дербестікке, табандылыққа, ... ... ... ... жасында эстетикалық тәрбиелеудің маңызды
факторларының бірі ... оқу, ойын мен ... ... ... ... ... мақсат етіп қойған жағдайда «Бейнелеу өнері» мен
«Табиғаттану» пәні ... ... ... ... ... ... түрлері жағынан да, оқушылардың оқу әрекеттерінің
ұқсастығы тұрғысынан да ... ... ... ... кезінде түрлі оқу әрекеттерімен (бақылау,
тәжірибе, оқулықпен, көрнекілік түрлерімен жұмыс т.б.) ... жаңа ... ... ... ... енді оқушылар көргенін бейнелеуге талпынады.
Бұл ... ... ... ... ... ... ... қабілетінің артуына, белсенді шешім қолдануына, өз ... ... ... бейнелейтін нысанға жауапкершілікпен
қарауға, оны орындау мотивтерінің қалыптасуына жағдай жасайды.
Бейнелеу өнері сабағында да ... ... ... ... ... ... оның мазмұны мен мақсатында білім беруді
ұйымдастырудың (сатысы, бөлімі, элементі) ... ... ... ... ... тура ... Біз зерттеуімізде эстетикалық тәрбие
беруді жүзеге ... ... пәні мен ... өнерінің кіріктірілуін
мақсат етіп қойғандықтан, бұл екі ... де ... ... ... ... ... үнемі сабақтастықта
қарастыруға тырыстық.
Бастауыш мектеп оқушыларына ... ... беру мен ... ... ... сапасына да байланысты болып келеді. Оқу ... ... ... анықтаушы факторы танымның «көркемдігі»
болып табылады. Оның ең ... көзі – ... ... мен өмір ... ... зерттелетін жан-жақтылығы мен түрлі құбылыстары. Танымда өмір
шындығының ... ... ... өзі де ... ... ие
болатын адамның сезімталдық әсерленуі қатысады.
Эстетикалық әсерлену бірден пайда болатын сапа емес, ол үнемі ... пен ... ... ... ... ... пайда болатын
талғам. Әсіресе, бастауыш сынып оқушыларында мынаны неге әдемі деп ... оған ... ... алу ... ... Олар бір ... ... екінші өздері білетін заттармен салыстыру арқылы ғана анықтай
алады. Олардың бұл ... ... ... ала ... ... мен ... ... кіріктіру кезінде бір затпен
екінші затты ... ... ... ... ... ... ... енді оны бейнелеу кезінде қандай ерекшеліктерін
ескеруге болатындығына көңіл аударылады. ... ... ... ... табиғаттану сабағында күзгі көріністің ерекшелігін
саралау мақсатымен пайдалана отырып, оның ... ... ... ... ... ... т.б.) ... бұлай болу
себептерін ажыратсақ, бейнелеу өнері сабағында сол ... ... ... ... бұл ... өз жеріндегі күз көрінісімен
ұқсастығын айтқыза отырып, енді оның неліктен әсем көрінетінін ... ... ... ... өмір ... ... т.б.). Осы ... балаларда қандай сезім пайда болады? Ол сезімді тудыруда тек
қарап талдаудан басқа да іс-әрекеттер ұйымдастырылады.
Музыка ... ... ... ... ... судың сылдырын, құстың
дауыстарын есту сияқты қосымша сезімдік әрекеттер ... ... ... ... мен ... әсерлердің негізінде және өткен сабақтардан алған
білімдері мен біліктерін еске түсіру барысында оқушылардың ... ... ... енді өз сезімдері бойынша жергілікті жердің
күзгі көрінісін ауызша бейнелеуге, сурет ... ... ... ... ... ... түс ... ажыратуға үйренетін болса,
осы мақсатты күздің үш кезеңі бойынша ... ... ... ... да іске ... ... Мәселен, ерте күз (күздің басы), сары
күз ... ... ... күз ... ... ... табиғат
құбылыстары, әсіресе, өсімдіктер көрінісі түрі неше алуан түске ... ... күн ... ... және ... ... ол ... ұғымдар алып отырған оқушыларға енді бейнелеу сабақтарында ... ... ... еске түсіру, елестету қабілеттеріне қозғау салуға және
соның негізінде ойша сурет салуға ... ... ... ... ... талғамдарының жетілуінде
сабақтан тыс жұмыстардың маңызы зор. Оның үлкен білімділік маңызымен қатар
тәрбиелік мәні ... ... тыс ... ... де осы екі пәннің
мазмұн ... ... ... ... ... ... қызығушылығын
дамытып, эстетикалық талғамын жетілдіруге ... ... ... ... ... және ... ұйымдастыру оқушылардың ... ... ... және ... ... мүмкіндіктер береді.
Эстетикалық тәрбиелеу барысында «Табиғаттану» мен «Бейнелеу өнерлері»
сабақтары бойынша ұйымдастырылатын оқушылардың ... ... ... зор. Адам дене мен ... ... ... өзін эстетикалық
тұрғыдан қанағаттандыра алады. Мұнда ең бастысы осы іс-әрекет ... ... ... ... ... ... барысында балада ырғақ,
симметрия, пропорция, үйлесімділік ... ... ... ... ... ... қарым-қатынастарда өзіндік тәжірибелері
пайда болады. Мұндай жағдайда бала өзінің істеген ... оның ... және ... ... анық ... ... Сабақ барысындағы еңбек
түрлері арқылы оқушылар өз ... ... ... Бұл олардың
талпынысын күшейтеді.
Кез-келген еңбек ... ... мен ... ... ... оқушылардың жас ерекшеліктеріне қарай түрлі қабілеттілік пен
шеберлікті талап етеді.
Эстетикалық тәрбие – жан-жақты қарастыруды керек ететін ұзақ процесс.
Бұл ... ... ... ... ... ... жүргізілетін жұмыс
түрлері алдын ала жоспарлануы және жүйелі түрде басқарылуы ... ... ғана жеке ... ... ... көтеріп, оны
тәрбиелеуге жағдай туады.
Бастауыш мектептердегі ... ... ... ... тәрбиелеудің өте көп тапсырмаларын қамтитындығын атап ... Бұл ... өнер ... ... ... мен өсімдіктер
дүниесін, адамдар еңбегін, қоғамдық және ... ... ... ... ... ... Біз өзіміздің диссертациялық зерттеуімізде
баланың туған өлкеге деген және оның ... ... ... қарап,
сүйіспеншілікпен сезінулеріне, сол арқылы эстетикалық талғамдарының дамуына
баса көңіл аудардық. Себебі, бастауыш сынып оқушыларының айналаны қабылдауы
да, оған ... ... де ... өзін ... орта ... ... байланысты туындайтыны белгілі.
Табиғат қуанышы, оның ... ... ... ... ... ... ортаның ерекшелігін байқауды, осыған ... ... ... мен ... ... ... ... элементтері
табиғатпен қарым-қатынас кезінде, көркем ... ... ... пайдаланғанда, табиғат көріністерінің
түрлі–түсті ... ... ... оқушыларды терең толғандырады,
олардың жан-дүниелерін қозғайды.
Жоғарыда келтірілген эстетикалық тәрбиеліктің ... ... ... үшін зерттеу барысымызда педагогикалық ... ... ... жүргізілді.
Анықтау эксперименті кезінде үшінші сыныптағы сынақ және ... ... ... ... ... ... мәселе етіп
қойдық. Бұл үшін зерттеу тәсілдерін кешенді қолдана ... ... ... және топ бойынша бақылау, әңгімелесу, сауалнама
жүргізу, тест алу, ... және ... тыс ... жұмыстардың
мазмұнымен танысу жүргізіліп, оның нәтижелерін ... ... ... үшін ... ... қатар, эксперимент барысында төмендегі мына мәселелерге ... ... ... жыл ... мен тәуліктің әр түрлі кезеңінде табиғатпен бетпе-бет
кездескенде оқушылар сезімінің тереңдігі мен әсерлілігін, ерекшеліктерді
көре білу қабілетін, оған ... ... ... түрлі құбылысты түсіндіру барысында өнер шығармаларын пайдалану
арқылы оны қабылдаудың, шығарманың ... ойын ... ... ... ... алу мүмкіндіктерін және шығарманың бейнелі көріністі
сипаттаудағы күшін аңғару қабілеттерін, түсіне білу ... ... ... ... ... оларды талдап айта білу
мүмкіндіктерін байқау;
- бейнелеу өнері бойынша меңгерген ... ... іс ... ... білу (немесе білмеу) деңгейін анықтау;
- негізгі ойды іс жүзіне асыру үшін ... ... ... түстер мен ырғақтарды, т.б.) жөндеп,
қолдана білуін;
- тапсырмаларды ... оны ... ... ... ... таба ... бейнелеу өнеріне, сүйікті ісіне деген қызығушылықтың (сурет салу,
мүсіндеу, аппликация, құрастыру) болуы;
- өз жұмысын және ... ... ... ... білу ... ... қарым-қатынас, жолдастарының қуанышын
бөлісе білу.
Бұл көрсетілген мәселелерді сабақта және сауалнама беру, ... және ... тыс ... ... ... ... ... ойындар, бақылау ұйымдастыру барысында да осы жұмысымыз
жалғасып отырды.
Экспериментке таңдалып алынған мектептердің базалық ... ... ... ... бар ... қамтамасыз етілгені анықталды. Біз
талдау жасау барысында дүниетану мен бейнелеу өнері пәндерінің оқу-тәрбие
жұмысының жылдық ... ... ... ... ... ... жеке пәндер бойынша түсінік берілетіндігі ... ... ... ... арасындағы байланыстың жалпы
берілетіндігі, кіріктіре оқыту нәтижесінде ... ... ... байқалды. Мұғалімдердің ... ... ... ... ... ... оқушыларға
ұғындыра алмайтындықтары айқындалды. Оқушылардың табиғатқа ... ... ... аз ... ... де сезілді. Оны
байқау эксперименті кезінде қатысқан сабақтардан көруге ... ... ... саны ... ... негізінде оқушыларға |
| | | ... ... беру |
| | | | | | | | |
|1 | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | ... ... ... ... шығарма түріне немесе белгілі бір
іс-әрекеттерге байланысты ұғымдары мен түсініктерінің ... ... ... ...... түрде қабылдаудың қалыптасу деңгейін анықтау үшін
ұұұұұұұ. жылдың әр ... ... ... ... ... 28 ... ... жас қарағайлар өскен аллеяға ... ... ... М. ... атындағы қалалық саябақта ... ... Бұл ... ... рет болған кезде балалардың
көңілінің негізінен атракцион ойындарына ... ... ... ... ... ... ... мен бағыттауы арқылы ғана
олардың қоршаған табиғат сұлулығына көңіл аударатындығын байқап, ... мен ... құра ... ... ... ... ... тырыстық. Соның негізінде әңгімелесу арқылы айналадағы
көріністерге оқушылардың көңілін аударып, көрсете отырып, олардың ... ... ... ... жағдайда бастауыш сынып ... ... ... ... ... ... ... табиғат тамашасы оқушылардың көңілін
аудармай қоймағандығы, кейін жүргізген бақылау ... ... Сөз жоқ ... ... ... (түп ... немесе
көшірмесі бойынша) балаларды өз ойларын айтуға, сезімдерін сурет арқылы
көрсетуге, қоршаған ... ... ... ... ... бір – бірімен үйлесуін табуға, пікір алмасу ... ... ... ... жетелейді.
ұұұұұұұұұ Кескіндеме ... ... ... ... үшін Черкасскийдің Карагачи, ... ... Ж. ... ... ... т.б. картиналары пайдаланылды.
Бақылаудың негізгі мақсаты ... ... ... ... мен ... суретшілердің көңіл күйін және ... ... ... ... ... ... ... деңгейлерін
анықтауға арналды. Мысалы, оқушыларға (Қара ... ... ... мына төмендегідей сұрақтар қойылып, жауап алдық:
- Мына суретте ... ... ... ағаш ... ... қандай белгілеріне қарап анықтадыңдар(
- Суреттегі ауа–райы туралы әңгімелеңдер. Ауа-райын бейнелеу үшін қандай
бояу түстері мен ... ... ... жел ... ... ... ... қалай бейнелер еді?
- Суретшінің бейнелеу әдісі туралы не айта аласыңдар? (кәрі ... ... бояу ... ... кәрі ... қайдан білуге
болады?)
-Суреттен суретшінің көңіл күйін қалай анықтауға болады(
-Егер күн ашық, көңілді болса, суретші қандай бояу ... ... ... ... ... ... ... ол ағаштарда қандай өзгерістер болады?
-Күздегі ағашты суреттегің келсе, қандай бояулар қолданар едің?
Бұл сұрақтарға оқушылардың қайтарған жауаптарына қарап, олардың көңіл-
күйді, ... ... ... ... ... ... ... бар екендігін байқадық. Себебі, табиғи өзгерістерге
байланысты қандай бояу ... ... ... Сонымен қатар,
өсімдіктер, олардың жыл мезгілдеріне қарай өзгерісі туралы бұрын ... ... ... ... ... ... ... әлденеше рет жүйелі жүргізілген жұмыстар нәтижесінде қол
жеткізуге болатындығын да байқадық.
1. Сендер қандай ... ... ... ... ... жанр)
картиналарды ұнатасыңдар( Неліктен(
2. Жақсы көретін суретшілерің кім( Оның ... ... ... ... пейзаждық картиналарды білесің( Олардың атаулары мен авторларын
ата.
4. Бейнелеу өнері шығармалары несімен ұнайды(
5. Суретші ... ... ... ... ... ... бейнелейді(
6. Жылы және суық түстермен ерекшеленетін ... ата ... ... Сен қай жыл ... ... неліктен(
8. Мұңды жаңбыр, көңілді жаңбыр деген сөздерді қалай түсінесің(
9. Өз жеріңнің қандай көріністері саған ұнайды, неліктен?
10. Бейнелеудің қай түрін ... ... ... ... ... неліктен(
11. Сен ненің суретін салғанды ұнатасың(
Сұрақтарға қайтарған жауаптарды бағалауда негізінен мына ... ... ... ... мен сезімдерін білдіре алу деңгейі;
- эстетикалық ұғымдар мен түсініктерді түсінуі;
- табиғат көріністері мен өзгерістерін түсіндіре ... ... ... мен ... көре ... ... кескіндерге байланысты өз сезімін сөзбен жеткізе білуі.
- табиғат құбылыстары мен көріністеріне байланысты түстерді іріктеу
мүмкіндіктері.
Сауалнамаға ... ... ... ... жанрдағы шығармаларға үлкен ынта–ықыласпен қарайтындықтарын,
табиғат аясында болғанды ... ... ... ... шуақты
мезгілін жанына жақын санайтындықтарын, ... ... өз ... ... және ... ... құруға шорқақтықтарын
анықтадық. Мысалы, сүйікті жыл мезгілі ... ... ... мен жап– жасылдығы ... ғана ... ... Ал ... ... жерлері туралы айтқанда көбіне ағаштардың көптігін,
ол жерде көп жүгіріп ойнауға болатындығына баса ... ... Бұл ... ... ... оқушыларының жас ерекшеліктеріне сай
туындайтын құбылыс екендігі белгілі. Себебі, ... ойын ... ... табиғатқа шыққанда үнемі осы әрекетке қолайлылығы олардың
есінде жақсы сақталады. Бұл ... ... ... ... түрде
табиғат көрінісімен таныстыру барысында ойын элементтерін ... ... ... ... ... баса ... бөлу керектігін
көрсетті.
3,твор. Оқушылардың суреттерін зерттегенде олардың алған білімдері
мен ұғымдарын іс ... ... ... ... ... ... ... бетіне түсіру кезінде лайықты түстерді өте ... ... ... бұл ... ... ... ... біркелкілігімен, бір үлгілігімен ... ... ... ... ... төмендігін көрсетті. Мысалы, (Көңілді
алаң( деген тақырыптағы ... ... ... ... ... мен ... ... суреттерін салған. Бұл бейнеленетін кейіпкерлерді
сезімдері мен ... ... ... ... ... білдіруінің
тиісті дәрежеде еместігін байқатты. Сонымен қоса суретті салуда қолданған
түстер түрінің жұпыны және ... ... ... ... ... ... көрсете алмағандығын көңілді алаңның әр ... ... ... (қыс, күз, ... ... ... топ ... кезінде балалар жапырақтардың қандай
ағаштардан түскенін, әр жыл мезгілінде табиғаттағы ... ... ... ... ... түскен жапырақтардан пайда болған жердегі (кілемді(,
табиғаттың ашық ... ... және де ... ... салған
суреттерінің бәрі бір-біріне ұқсас біркелкі болды: барлық суреттерде ...... ... ... ... Суреттің бояуын таза күйінде
алып, басқа бояулармен араластырып, рең табуға тырыспаған. ... ... тән ... ... ... саябақтың өзіне тән ерекшеліктері
ашылмай қалған.
2 Практич.деятельность.
2. апплк яркие цвета, однообразие,
3. работы каран яркие ... раб крас мало ... ... с ... ... ... в палитр, одного
размера, зимний лес, все переднем плане
5. , декоратив, сюжетные ... ... ... ... өнер ... ... ... біз бақылау және
эксперименттік топтардың эстетикалық тәрбиелігінің ... ... ... Бұл ... №1 кестеде берілген.
4 нравственое
Экускурсиях сухое. Мало поливали. Сломанную ветку. Не все делятся
материалами, ... это ... ... найти недостатки, над
ошибками смеются.
Төменде №1 кестеде көрсетілгендей, бақылау және ... өнер ... ... да, ... мен ... барысында
да байқалатын жағдай: бастауыш ... ... ... ... балалық шынайылықпен, өзіндік адалдықпен қабылдайтындығы
байқалады. Өйткені балалар бастауыш ... ... ... өте ... және
еліктегіш келіп, қанық бояулы картиналарды, ... ... ... ... көңіл қоя қарауға, қабылдауға тырысады.
Эксперименттік сыныптағы көптеген ... ... ... онда ... ерекшеліктер мен өзгерістерді дұрыс атап, оларға
орынды түсініктеме бере ... ... ... дұрыс жауап берген
оқушыларының ең жоғарғы көрсеткіші 24(-ды ғана ... ... ... ... ... бойынша ең төменгі
деңгейде бақылау сыныптарында13,3% ал ... ... ... ... ... және ( ... №1
|№ |Белгілері |Бақылау топ (96 адам) |Сынақ тобы (100 |
| | | ... |
| | |Ж |О |Т |Ж |О |Т |
|1 ... орта |26 |40 |30 |24 |42 |34 |
| ... мен | | | | | | |
| ... | | | | | | |
| ... | | | | | | |
| ... | | | | | | |
| ... | | | | | | |
| | |27% |41,7% |31,3% |24% |42% |34% |
|2 ... пен |16 |38 |42 |18 |40 |42 |
| ... | | | | | | |
| ... өнер | | | | | | |
| ... | | | | | | |
| ... | | | | | | |
| ... | | | | | | |
| ... | | | | | | |
| | |16,6% |39,6% |43,8% |18% |40% |42% |
|3 |Әр ... ... |18 |38 |40 |19 |38 |43 |
| ... | | | | | | |
| ... | | | | | | |
| ... | | | | | | |
| ... | | | | | | |
| ... | | | | | | |
| ... | | | | | | |
| ... | | | | | | |
| | |18,7% |39,6% |41,7% |19% |38% |43% |
|4 ... ... |19 |37 |40 |20 |36 |44 |
| ... | | | | | | |
| ... | | | | | | |
| ... | | | | | | |
| ... ... | | | | | | |
| |сол ... жаңа | | | | | | |
| ... ... | | | | | | |
| ... | | | | | | |
| | |19,8% |38,5% |41,7% |20% |36% |44% |
| ... |20,5 |39,8 |39,7 |20,2 |39,0 |40,8 ... ... ... ... және ... сынып
оқушыларының эстетикалық тәрбиелік деңгейлері туралы ... ... ... ... | % |% ... |% ... |
| ... | | ... (96 ... |39,8 |39,7 ... (100 |20,2 |39 |40,8 ... | | | ... барысында алынған көрсеткіштер сынақ және бақылау сыныптарында
эстетикалық тәрбиеліктің ... ... ... көрсетті, тек оқушылардың
20(-ы ғана ... ... ... ие ... «Дүниетану» пәнінен өздерін қоршаған табиғат туралы ... ... ... мен ұғымдарды меңгере отырып, оның ... ... ... ... ... отырып жалғастыру арқылы
олардың шеберліктері мен дағдылары қалыптасады. ... ... ... ... ... ... жағы ... жағдайда дүниені
эстетикалық тұрғыдан қабылдау оқушыларда төмен дәрежеде ... ... ала оны ... ... ... мақсат етіп қойылмағандықтан,
балалар табиғат құбылыстарының тек ... ... ғана ... ... оның үйлесімділігі мен қайталанбастығын, бояуын жете түсіне ... ... ... берілген тақырыпқа ... ... ... ... бір ... ... бір ... келеді (ағаштар мен шөптер жасыл, аспан көгілдір, жаңбырлы күнгі
көріністе төмен қарай аққан ... ... ал күз ... ... қызыл алмалар, т.б.). Бұл «Бейнелеу өнері» мен «Дүниетану» ... ... ... ... ... жұмысымызда алдын ала белгілеген ... шешу ... (пән ... ... ... жүйеаралық) қандай түрлері
«Бейнелеу өнері» мен «Дүниентану» ... ... ... оқушыларын
эстетикалық тәрбиелеуде кеңінен қолданылғанда тиімділік ... оқу ... ... ... түрлерін, оны іске
асыру жолдарын мұғалімдердің қаншалықты ... ... ... ... мектеп мұғалімдерінің «Бейнелеу өнері» мен «Дүние тану»
пәндері ... ... іске ... дәрежесін анықтауға арналған
диагностикалық тестер дайындалып, оған барлығы 98 мұғалім қатысып, ... ... 58 ауыл және 40 ... ... ... ... ... жасы 30-55, 75 мұғалімнің жоғарғы білімі, ал 23
мұғалімнің аяқталмаған жоғарғы ... ... ... 96 ... ішінде бастауыш сынып мұғалімдерінің
10%-ы бейнелеу ... ... ... ал ... 90%-ы ... ... ... екені анықталды. Бұлардың ішінде бастауыш мектеп
мұғалімдерінің 32%-ы «Дүниетану» сабағында пәнаралық байланысты қолданып,
эстетикалық тәрбиелеуді ... ... ... Бейнелеу өнері
мұғалімдерінің 23%-ы «Дүниетану» ... ... ... екендігі
және эстетикалық тәрбиелеуді осы аталмыш пәнмен ... ... ... да белгілі болды.
Жоғарыда аталған жұмыстар нәтижесін қорытындылау барысында алынған
мәліметтер негізінде біз мынадай ... ... ... мектеп
мұғалімдері де, бейнелеу өнері мұғалімдері де «Дүниетану» мен «Бейнелеу
өнері» пәндері интеграциясын аз ... ... тек өте ... ... ... оқыту барысында ғана ... ... ... анықтадық.
Мұғалімдермен әңгімелескенде олардың төменгі сынып оқушыларын сапалы
түрде эстетикалық тәрбиелеуде жоғарыда аталған пәндерді кіріктіруге ... бар ... оны ... ... ... да
жеткіліктілігін, бірақ оларға әдістемелік тұрғыдан көмек керек екендігін
анықтадық. Ол үшін ... ... ... ... ... соны ... Төменгі сынып оқушыларын эстетикалық тәрбиелеуде «Бейнелеу ... ... ... ... жүзеге асырудың мәні, маңызы, түрлері,
жолдары мен тәсілдерін білу;
✓ Кіріктіруді жүзеге асыруға ... ... ... ... ... мазмұндық, мақсаттық, біліктілік байланысын білу;
✓ Сабақ пен сабақтан тыс ... ... ... және ... ... Бейнелеу өнері мен дүниетану сабақтарында оқыту мен ... ... пән ... және ... ... ... асыра отырып,
эстетикалық тәрбие берудің мақсатын анықтап алу;
✓ Пәндер интеграциясын жүзеге асыратын ... ... ... білу;
✓ Сабақта және күнделікті өмірде оқушылардың пәнаралық ... және әр ... ... ... ізденіс көрсетуіне жағдай
жасай білуі;
✓ Эстетикалық тәрбиелеу барысында оқушылардың қоршаған ... ... ... ... жағымды мінез-құлықтарын тудыруға
жағдай жасау.
Төменгі ... ... ... тәрбиелеуді жетілдіру үшін
тиімді тәсілдер мен ... ... ... ... мен ... ... ғылыми жүйесін дайындау керектігін ... ... ... ... ... рухани жақтары сұлулықты бағалау, жақсыны ... ... ... ... ... қай кезде де ең
алдымен осы қасиеттерді дамытуға басты көңіл аударуға тиіс ... ... ... ... да, біз өз зерттеуімізде оқушылардың
эстетикалық тәрбиесін қалыптастырудың алғы шарты ретінде ... ... ... ... ... талап еттік.
3. «Бейнелеу өнері» мен «Дүниетану» пәндерін кіріктіру арқылы
эстетикалық тәрбие ... ... ... сыныптағы оқу-тәрбие жұмыстарының табысты болуы оқушылардың
білім, білік, дағдыларын қалыптастыруға, жеке ... ... ... ... ... ... байланысты
екені көпшілікке мәлім. Бұл оқушылардың қоршаған ортадағы заттар ... ... мен ... ... мұғалімнің нұсқауы
арқылы тікелей, сондай-ақ ... ... ... ... ... ... ... іс-әрекет кезінде қабылдайтындығына байланысты.
Оқу–тәрбие жұмысының тиімділігі әр ... ... ... ... ... асырылады. Барлық әдістердің педагогикалық ... ... ... ... және ... ... бірігіп,
бірлесе бағышталуында, балалардың ойлау мен ... ... ... ... олардың бейнелі ойлауын дамыту үшін ... ... ... Бұл ... мұғалімнің жеке басының пәнге
деген ... оның ... ... үрдісіндегі шығармашылық әдіс-
тәсілдері, осы ... ... ... ... тиімді қарым-
қатынас өте маңызды рөл атқарады.
Қазіргі таңда ... ... ... асыруда қолданылатын әдістер
түрі көп болғанымен, ... ... ... ... ... мүмкіндігі бар.
Н.М. Верзилик, Е.Я. Голант, Е. М. ... ... ... ретінде тәжірибе, көрнектілік, сөз болып келетін негізгі үш бағытты
атайды.
Қызмет етуі немесе ... ... ... ... бойынша М. Д.
Данилов, Б. П. Есилов оқушының шеберлігі мен ... ... ... ... және ... ... әдістеріне өте тығыз
байланыстылығын айтады. Академик Ю.К. ... ... ... ... ... ... Онда оқыту тәсілдерінің үш үлкен
тобы көрсетілген: оқу–танымдық ... ... ... ... мен ... ... және ... бақылау
әдістері.
Эстетикалық тәрбиелеудің ерекшеліктерін ескере отырып, біз өзіміздің
зерттеу мақсатымызға неғұрлым жақын келетін ... ... ... ... жөн ... бұл ... мына ... енгіздік:
-түсіндірмелі–иллюстративті (ақпаратты–рецептивті);
- репродуктивті;
- проблемалық жағдаятты;
- жартылай ізденушілік (эвристикалық);
зерттеушілік;
- практикалық.
Бұл аталған ... жеке ... ... оқытуды ұйымдастыруда маңызды орын алғандықтан, бастауыш
мектептерде ... ... ... ... ... мен әдістерін жоспарлауда,
олардың танымдық қызығушылықтарын дамытуда маңызды орынға ие ... ... мен ... ... ... , ... ... әрекет анағұрлым қарқынды да жемісті жүреді де ... ... мен ... ... ... ... ... Таным таңқаларлық,
ғажайып әрекетке ие болады. Өйткені, танымдық қызығушылықты дамыту бастауыш
мектеп ... ... ең ... ... болып табылады.
Танымдылық қызығушылық-оқушының ... оның ... ... ... ... ... дүниедегі
заттарды, құбылыстар мен оқиғаларды тануға бағыттылық. Осы ... ... ... ... ... ... танымдық
әрекетіне іштей, тікелей оятушы ретінде көрінеді.
Танымдық қызығушылық жекеленгеннің шеңберінен шығып, оған ... ... және ... ... ... ... ... сияқты
әсерлермен қат-қабат жүреді.
Танымдық қызығушылыққа негізделген оқу –тәрбие үрдісін ұйымдастыруда
ол тәрбиелеу мен оқытудың құралы болуы мүмкін екендігін ескеру ... ... ... ... танымдық әрекеттерді оятушы ретінде,
ойлауды белсендіру тәсілі ретінде көрінеді. Ал оқу ... ... жеке ... ... әсер ете ме? Тек жеке ... үшін
қажеттілік, құндылық болып табылатын оқу ғана оны сабақ ... ... тыс ... себепте бекуі мүмкін.
Танымға деген ұмтылыс қажеттілік болуы үшін әр оқушыда өз күшіне деген
сенімді болуы үшін әр ... өз ... ... ... ... ... оның
жеке күшін, ар-намыс, ұят сезімдерін дамыту қажет.
Сонымен, танымдық ... ... ... ... және ... ... тұрады, яғни жалпы оқушының
бүкіл жеке тұлғасын қамтиды.
Көрсетілген әдістерді топтастыру негізінде дүниетану мен ... ... ... негізінде бастауыш мектеп оқушыларын эстетикалық
тәрбиелеу боынша эксперименттік жұмыстың бүкіл жүйесі дайындалды.
“Бейнелеу өнері” мен “Дүниетану” пәндерін ... ... ... ... эстетикалық тәрбиелеудегі эксперимент жұмысының барысында
негізінен осы ... ... ... ... ... ... ... міндеттерін іске
асыруда ақпаратты-рецептивті (түсіндірмелі-иллюстративтік) әдіс баса ... ... бұл әдіс ... мен ... ... ... заттарды
зерттей қарауы, суреттер мен картиналарды қарап, талдауы, оқу фильмдері мен
басқа да техникалық құралдар бойынша ... ... ... ... Осы ... одан аңғарған деректерін қабылдауды күшейту
үшін және оның есте қалу ... ... ... бұл ... ... т.б. сол сияқты әр түрлі ақпарат көздері де қоса қолданылады.
Мұндай жағдайда оқушылар заттар мен ... тек ... сол ... қана ... оған ... ... ... мағлұматтармен
толықтыра отырып, білімді ой ... ... ... ... ... оны есте ... ... Сонда ғана оқушылар кейін кез келген
жағдаятта осы алған ұғымдары негізінде сол заттың не ... ... ... не ... ... болады.
Картиналар, түрлі-түсті бейнелі суреттер арқылы қоршаған орта заттары
және құбылыстарымен таныстыру ... біз оқу ... ... ... көп ... бөле отырып, оқушылардың ... ... ... жасауға тырыстық. Себебі, бастауыш сынып
оқушыларының ең басты ... ... ... ... А.С. Макаренко айтқандай, оларға бірнеше рет
сипаттап ... гөрі бір рет ... ... ... сипап
көрулеріне, тағы да басқа ... ... ... ... ... ... қабылдауына жағдай жасау орынды болатынын байқадық.
Оқушының қоршаған орта ... ... ... арқылы сезімдік-
бейнені қабылдап, оны өздігінен ... ... ... ... ... мен ... меңгеруі керек. Бұл заттар мен құбылыстарды
бақылау, олар туралы ақпараттар алу, ... ... ... ... жұмыстардың және түрлі практикалық іс-әрекеттердің барысында
жинақталған білім негізінде қалыптасты. ... ... ... оқушыларды дайындау үшін мұғалім алдымен жапырақтардың түсуін,
оның түсін бақылатады. Бақылаған көріністерінен қорытынды жасату мақсатымен
жапырақтың түсі мен ... ... ... ... отырып, әр түрлі
ағаштардың жапырақтарымен таныстырады. ... ... ... қай ... түсетіні жайында әңгімелеседі. Бұл ... ... ... ... ... ... Жер ... жапқан жапырақ
көрінісі сары кілемге ұқсап жатқанда, ақындар өлеңінен де ... ... ... мақсат оқушылардың эстетикалық сезіміне әсер ету, күзгі
көріністің өзіндік көркемдігін көре білуге ... ... әрі ... ... (Алтын күз( картинасын пайдаланып, осы көріністі суретшінің
қалай суреттегенін, оның неге ... күз» деп ... ... ... ... ортадағы күз көрінісімен бетпе-бет танысып, күзгі
көріністің басты ерекшелігіне көңіл аударса, енді осыны қылқалам ... ... ... Бұл табиғат көрінісін бейнелегенде шындықтың
суреттелетінін сезінуге мүмкіндік береді. Оқушылар да осы ... ... ... ... ... Мұнан әрі мұғалімнің
оқушылармен әңгімелесуіне, сол арқылы ... ... мен ... ... ... Бұл ... ... мына мақсаттар жүзеге
асады:
- сезімдік–бейнелі қабылдауды қалыптастыру;
-заттар мен ... ... ... жанр ... ... ... ұғымдар қалыптастыру;
- өнер шығармаларының мазмұнын түсініп, ... ... ... ... табиғат пен өнер шығармаларынан бояулар үйлесімділігін көре
білуді қалыптастыру;
- туған табиғат ... ... мен ... ... дамыту оны
шексіз сүйе білуге үйрету.
Әңгіме ... ... ... ... ... да «Дүниетану»
пәні мен бейнелеу өнерінің кірігуіне мүмкіндік береді:
- жылдың кез ... ... және кез ... ... ... ... ... көре білуге және түсінуге жетелеу;
- қоршаған ортаға ... ... мен өнер ... қабылдауда
оқушылардың сезімдері мен көңіл – күйлерін тудыру;
- шығарманың негізгі мазмұнын түсінуге әкелу;
Мұғалім тарапынан әр уақытта ... өз ... мен ... жеткізуге, тартынбай сөйлеуге, ой қортындысын жасауға мүмкіндік
туғызылған жағдайда ғана ... ... және ... ... жеткізе
білулерін қалыптастыруларына көмектесуге тырыстық.
Оқушыларды эстетикалық тәрбиелеуге педагогикалық ... ... ... ... біз ... ... іс-әрекеттер
тәжірибелерімен қаруландыруды жөн көрдік. Бұл міндеттерді шешуде мұғалім әр
түрлі әдіс-құралдар арқылы жаңа ... ... ... ... ... ... де ... топсеруендер, сабақтан тыс жұмыстар кезінде ... ... мен ... ... ... ... ... қорытынды шығаруға тырысты.
Мәселен, қала көшелеріндегі қураған ағаштарды бақылаған ... ... ... ... ... қаланың көркін бұзып, қар
жауғанда немесе қатты жел соққанда адам өміріне қауіп төндіреді. ... ... ... ... ... де ... тырысып, ағаш
діңіне өте жақын төселген асфальттан ағаш діңіне су ... ... ... ... айтып дәлелдеді. Бұл оқушылардың табиғатты
қорғау сезімдерінің тууына да әсер ... ... ... ... ... ... ... сақталатындығын түсінді.
Зерттеу әдісі де оқу-тәрбие үрдісін ұйымдастыруда үлкен роль атқарады.
Бұл әдіс жеке тұлғаның шығармашылық дамуының ең ... ... ... ... ... ... негізгі десек те болады. Оқыту
кезінде баланың өзі ізденіп, ақыл-ой жағынан белсенді ... ... ... ... ... ... да ... балаға дайын күйінде
берілмей, оқушының өзі ... ... ... тәсілдері мен жаңа
түсініктерді игеретіндей ақпараттарды беруді ұйымдастыру арқылы жүргізілді.
Оқушының болжамы, таңқалуы, ... ... ой ... ... мен ... іздеп табуы,әсерленіп толғануы оларға ой
туғызып, көркемдік шығармашылық ... ... ... ... ... ... туындайтынын ескерсек, көркемдік шығармашылыққа әсер
ететін жағдайларды анықтауға тура келеді.
Көркемдік шығармашылық деген не?
Оқушыларды эстетикалық ... ... ... ... ... да ... Танымдылық ойындар баланың
еркін бағытта дамуына мүмкіндік беріп, балалардың қызығушылығы ... ... өмір ... ... ... ... істеуге, алған білімдері мен біліктерін бекітуге көмектесті.
Диссертациялық зерттеуіміздің ... ... ... ... ... ... ... мен құрастыру ойындарын
ұйымдастыруға аса мән бердік.
Оқу үрдісінде көбінесе ... ойын ... оның ... ... ... ... қолданылды. Мысалы, ... ... ... біз оқушыларға картинаның “ішіне еніп”, өздерінің
сезімдері, ... ... ... ... ... ... жағдай жасадық.
Мәселен, күзгі баққа саяхатқа шыққанда білім беру мен тәрбие үрдісін
кіріктіру мақсатымен мұғалім алдын-ала ... ... ... ізденіс жұмыстарын жүргізіп, топсаяхатты қызықты өткізуге керекті
деректі және ... ... мен ... ... ... ... ... рөлдерге бөліп, оларды көрермендер ... ... ... ... ... ... рөлінде, ал
мұғалім ең белсенді көрермен ретінде оқушылар мен ... ... ... ... ... ... ... Топсаяхат барысында оқушылар өз
жолдарында кездескен әр түрлі көріністерді және ... ... ... бақылауларымен қатар мұғалімге түрлі сұрақтар қояды, сол арқылы
оларды толығырақ білуге жағдай туады. ... ... ... ... неше ... ... боялған, жаз кезінде қаптап ұшатын көбелектер
көрінбейді ... ... ... неге ... ... ... аяқ
астында сытырлап сынып жатыр (шөп неге қурады, қураған шөптің ... ... өте аз: ... қараторғай, ұзақ, қарға т.б. құстар
мүлде көрінбейді (құстар қайда кеткен, неге олар жылы ... ұшып ... ... тоңа ма?). Жер ... ... ... ... жатқан жапырақтар
үстінен бассаң болды, сытыр-сытыр ... ... неге ... ... қураған
жапырақтардың пайдасы бар ма, кейбір жапырақтар түсі қоңырайып шіри
бастаған). ... осы ... ... үшін ... ... керек
болар еді? Күзгі табиғаттың да өзінше ... бар ... Ол ... сияқты сұрақтарды шешу арқылы педагог күзгі саябақтың өзіндік
әдемілік “құпиясын” саралап ... ... Бақ ... ... оның ... ... әр ... тірі табиғаттың рөліне еніп,
соның тіршілігі туралы айтуға тырысады. Мысалы, бір ... мен ... ... ... ... ... Жазда өсімдік арасында
сайран саламын. Кез- келген ... ... ... да, ... де. Енді ... ... қурады. Мен қонатын гүл жоқ. Жас шөптердің әдемі шырыны
да таусылды. Мен енді ... ... ... ... ... күн ... ... жатамын. Көктем келіп, күн жылынып, шуақ түскенде қайта
жанданып, жайнап ... ... Осы ... мұғалім оқушылардың танымдық
қабілеттерін аша түсу үшін қосымша сұрақтар беріп, оларды ойландыруға,
ізденуге ... ... үшін ... ... ... ... Сендер қандай көбелектің түрлерін білесіңдер? ... ... ... көбелегінің түсінің қалақай көбелегінен қандай айырмасы бар?
- Күзде қандай құстар жылы жаққа ... ... ... ... ... ... көріңдер (қарлығаш, көкек,
қараторғай, үйрек, қаз ... ... ... ... ... оны есте ... ... келген алаңның маңайын әбден назар аударып қараңдар, қоршаған
табиғат көрінісін есте сақтауға тырысыңдар. Кейін осы көріністің ... ... ойша ... ... жол бойы ... сұрақтарына мұғалім жауап берсе, қорытынды
кезінде мұғалімнің қойған сұрақтарына жауап беріп, тапсырманы орындау
оқушыларға ... Осы бір ғана ... ... ... ... ... отырып, көзбен көрген заттары мен көріністерін талдау
барысында тек ғылыми дерек қана ... ... ... көз ... әсер ... Бұл жерде мұғалім алдын-ала дайындаған күз туралы
өлең ... өлең ... ... ... ... айту сияқты тәсілдерді
кеңінен қолдана отырып, оқушылар ойында ұзақ ... ... ... ... әр ... кез-келген көрініс пен табиғат
заттарының ... ... ... түрлері т.б.) әдемілігіне,
көркемдігіне, осы көркемдіктің жыл мезгілдерінің табиғат ... ... ... ... ... ... ... білімдерін толықтырып, пысықтай түседі.
Мұндай жұмыстардың нәтижесі бейнелеу өнері сабақтары кезінде ... ... ... немесе графика, жапсыру түрінде жұмыс орындауда
үлкен мүмкіндік тудырады. “Күзгі саябақ” тақырыбы ... ... ... ... ... ... ... бейнелеу
өнері сабақтарын жандандыруға, қызықты да ... ... ... эстетикалық тәрбие беруге жәрдемдеседі. Себебі, әрбір көріністі
салу, жапсыру барысында оқушылар олардың ... ... ... ... ... ... мен оқушылардың сезімдік қабылдауына әсер
ететін әдістер пәнішілік, пәнаралық және жүйеаралық кіріктіру ... ... ... ... жандандыру мақсатымен жүйелі түрде
жүзеге асырылып отырды. Пәнішілік кіріктіруді іздену жұмысымыздың барысында
дидактикалық ... ... мен ... ... ... байланысын күшейту бағытында жүргіздік.
Дидактикалық бірліктерді ірілендіру ... ... ... ... тұратын тақырыптарды біріктіруді көздейді. Мысалы,
бейнелеу өнеріндегі “Күз бояуы” және “Күзгі ... ... ... ... ... ... ... мазмұнымен кіріктіріп,
төмендегідей сабақ тақырыптарын топтастыруға ... ... ... натурадан салу”, “Күзгі орман” , “Күзгі мерекелер” және т.б. ДБІ
арқылы оқушылар тек ірі ... ... ... ғана ... болатын күз
туралы ерекше мағлұматтар алды.
Мысалы, өлі табиғаттағы өзгерістер күн ... ... түсу ... өлі ... өзгерісінің тірі табиғатқа тигізетін әсерін
түсінген оқушы сол арқылы табиғаттың біртұтастығын, адам, өсімдік, жан-
жануарлар ... ... ... байланыстылығын түсінуге мүмкіндік алады.
Алтын күз – ... ... мен ... ... ... ... олардың үйлесімді әдемілігі туралы ... ... ... ... ... түседі. Кез-келген ағаш жапырақтарының
ерекшелігі, ... ... ... мен айырмашылығы, жапырақ
пішіндерінің алуан түрлілігі, өсімдіктер бөліктері, ... ... т.б. ... көріністері мен бейнесін бақылау, көріп білу,
танысу, оларды көркем сөзбен мәнерлеу жұмыстарының ... ... ... көшу ... соқпайды.
Эксперимент жұмыстары мазмұнын айқындауда оқушыларды сурет салуға
біртіндеп үйрете отырып, жүйелі түрде, мүсіндеу мен ... ... ... мақсат етіп ... ... ... оқушының талғамын
қалыптастыратын бейнелеу өнерінің өте негізгі саласы. Дизайн ... ... қана ... оларды үйлесімді орналастыру, түр мен ... ... ... ... ... ... Бұл оқушылардың әдемілік
сезімін, талғамын көтереді. Түрлі ... ... ... ... іс-әрекеті түрлерінің өзара байланыстары да есепке
алынып отырғанда ғана үйлесімді сәнді және көркем ... ... ... бұл ... саралай білген оқушыда эстетикалық мәдениет пен ... деп ... мол ... бар. ... “Көкөністер мен жемістер
жапырақтары” тақырыбына сурет салу ... де ... ... және ... жидектер туралы алған білімдері кіріктіріле ... ... ... ... ал ... ... тақырыбына мүсіндеу
жүргізілді).
Бұл тек жай білім, біліктілік пен дағдылардың жинақталуы ғана ... ... салу мен ... ... оларды шығармашылықпен
қолдана білу деген сөз. ... ... ... ... т.б. ... ... ... шығармашылыққа жалғасатынын эксперименттік
жұмыс кезінде байқадық. Көркемдік шығармашылық эстетикалық талғамның биік
деңгейі деп айта аламыз.
Бейнелеу өнері ... ... ... ... ... ... біз мына мақсаттарды көздедік:
- оқушыларда бейнелеу өнерінің қоршаған орта ... ... ... ... туралы көзқарастарын қалыптастыру;
✓ оқушылардың танымдылық белсендіктерін ... ... ... жоғарылату, оның үйлесімділігі мен көркемдігіне баса көңіл
аудару;
✓ елестету мен ... ... ... ... жәрдемдесе
отырып, шығармашылық қабілеттерін қалыптастыру;
✓ шығармашылық ұжым құру, бейнелеу іс-әреттері ... ... ... ... ... ... мен бейнелі қабылдау негізінде оқушыларға эстетикалық
тәрбие беру.
✓ пәнаралық кіріктіру арқылы эстетикалық ... ... ... ... ұйымдастыруға мына талаптар қойылды:
1. Бейнелеу өнері мен ... ... ... ... отырып,
танымдылық және тәрбиелік міндеттерді нақты анықтап ... ... ... ... іс ... ... ... жоғары
белсенділігін тудыру. Дүниетану пәні бойынша алған білімдерін оқушылар
бейнелеу өнері ... ... ... ... өздігінен
қолдана білуге үйрету. Бұл мақсатты жүзеге асыруда мынадай әдістемелік
тәсілдер мен амалдар қолданылды: бейнелеу өнері мен ... тану ... ... білімдерін анықтауға арнап әңгімелесу, проблемалық
жағдаяттар туғызу, проблемалық мәселелерді шешу, дүние тану пәні ... ... ... қайталау.
3. Бейнелеу өнері мен дүниетану тақырыптарын байланыстыра отырып, ... ... ... Оқу ... ... тарауларын қорытындылау.
Эксперимент кезінде пәнаралық байланыс үш түрлі жолмен жүргізілді.
Бірінші ... түрі ... ... ... ... мен “Дүние
тану” пәнінің мазмұны жағынан жақын тақырыптары кіріктірілді. Мұндай
жағдайда “Бейнелеу ... ... ... ... материалдар
қоса пайдаланылып, оқушылардың бейнелі қабылдауын күшейту ... ... ... ... "Жайма – шуақ көктем" тақырыбы бойынша
сурет салу дүниетануға байланысты ... ... ... ... күн жылынды, табиғат тірілді, аспан мен жер жылдың осы
мезгіліне тән ... ие ... ... ... ... мен ... ағаштар діңі ерекше нәзік, оларды өте қалың, өрескел бейнелеуге
болмайды. Ағаш ... ... ... бір ... ... ... бейнеленбеуі керек, суретте олардың қозғалысы, құбылысы сезілуі
керек.
Табиғат көрінісін бейнелейтін суретшілер ... ... ... ... ... мен бұлттарды қозғалыста, ... ... ... ... дем алып ... етіп суреттеуге
тырысады (И.Левитан "Алма ағаштарының гүлдеуі," В. Бакшеев ... ... ... – бұл ... ... ағаштың бүршік жаруы,
оның жапырақ ашуы, көктемгі гүлдер, ... ... ... ... ... ... ашуда мұғалімдер ... ... ... ... ... ... аударды: бақылау
кезіндегі әр түрлі жағдайдағы көктемгі аспанның қалпы, ... ... ... ... ерте ... өсімдіктер ( сирень, қызыл тал)
гүлдер (бәйшешек, қазжуасы, ... ... ... түрі ... ... ... ... сабақ бойы
жалғасып, бұларда адамгершілік – эстетикалық ... баса ... ... ... ... ... пәнаралық материалдарды жүйелі қолдана
отырып, шағын әңгіме, түсініктемелер, шығармашылық тапсырмалар ... ... ... ... ... ... көп көңіл
аударады. Мысалы, "Сәндік – қолданбалы өнер" ... ... ... ... ... оның ... ... оюлау арқылы бейнелеуді
қамтиды ( геометриялық, өсімдік ... ... ... (зооморфтық).
Сондықтан да мұнда табиғи заттар мен құбылыстардың пішіндері мен түстері
қолданылады. "Дүние тану" пәні ... ... ... ... ... өсімдік дүниесінің байлығы туралы білімдерін кеңейту ою
өнерінің ерекшеліктері мен өзгешеліктерін түсінуге көмектеседі.
"Жапырақтар мен гүлдерден ою ... ... ... ... мына ... ... ... Бейнелеу кезінде оқушылардың өсімдік бөліктері жөніндегі білімдерін
еске түсіру;
2. Өрнектерді ... ... ... ... дөңгелек ішінде
орналастыру техникасын меңгерту;
3. Өсімдік формаларын сәндік оюлармен ... ... Әр ... өсімдік элементтерін қазақ оюларында қолдану туралы
оқушылардың білімдерін кеңейту
Ою өнері туралы ... ... ... сәндік – қолданбалы
өнерінде өсімдік оюларының кеңінен таралуын түсінуге мүмкіндік ... ... бойы ... ... ... ... тығыз қарым – қатынаста өмір
сүрді. Өсімдік дүниесінің байлығы халық ... ... ... ... ... ... киімдер, кілемдер, музыкалық аспаптар
оюларын бейнелейтін бөлшекке айналды.
Жай ... мен ... ... ... мен ... салыстырмалы талдау олардың ұқсастығы мен айырмашылықтарын,
үйлестіру техникасын түсінуге көмектеседі.
Пәнаралық интеграцияның үшінші түрі ірі ... ... ... ... ... ... "Бейнелеу өнеріне” де
"Дүниетану" пәніне де енгізілді. Шындық өмірдің шартты ... ... ... үшін ... ... қосу ... ... құралдарды (аудио және бейне құралдар, суретшілердің суретімен
танысу, заттарды иіс сезгіштік және сезім түйсігі арқылы ... ... ... ... ... асырылады.
Пәнаралық кіріктірудің аталмыш түрі Алтай Жатқанбаевтың “Қазақстанның
жабайы табиғаты ... ... ... – танымдылық фильмін көру
барысында анық байқалды. Бұл ... ... ... табиғаттағы
үздіксіз байланыстар туралы білімдерін тереңдетуге ... ... ... үйлесімділігі мен оның күрделі құрылысын, бізді
қоршаған ортаның өте ... ... ... ... қорықтар”
фильмі оқушыларды Қазақстандағы өте ... ... ... ...... ... мемлекеттік қорықтың жабайы табиғатының
көпжақтылығымен таныстырады.
Дүние тану бойынша қарапайым тәжірибелер оқушыларға табиғаттың ... ... ... ... ... күректерімен алаңдар мен жерді
қардан тазартқанда олардың астында ... ... ... ... бар ... Бұл шөптің әлі тірі екенін, оның ... өмір ... ... Қар ... тамырларын қыста үсіп қалудан
сақтайды.
Қардың астынан шыққан жасыл шөп ... ... ... ... Балаларды осы көрініс таңқалдырып, балаларды сурет сабағында
алған әсерлерін жеткізуге ... бұл түрі ... тану ... ... пен тұман”, “Жауын –
шашын”, “Ауа - райы және оны ... ... ... да ... ... әр түрлі құбылыстарды өзара салыстыру, жалпы және ... ... мен ... ... Сабақ оқушылардың
танымдылық ... ... мен ... ... ... ... сақтау қабілеттерін белсендіру үшін жүргізілді. Бірақ мұғалімдер
тұман, қар, мұзды (оның ... мен ... іс ... ... ғана
шектелмей, өлі табиғаттың осы заттарын ... ... ... ... ... қарым – қатынас жасауы олардың
әдемілік сезімдерін тәрбиелейтіні баршаға мәлім. Сондықтан ... қар ... ... ... кіршіксіз тап – тазалығын, ... ... ... кейпін, бұталардың нәзік сабақтарында қатып қалған
мұздарды тамашалауға шақырады. Қарлы саябақ көрінісін ... ... ... ... ... Бұл көріністер балалардың назарларын
бақылау нысандарына көбірек аударуға, өз тәжірибелері негізінде ... ... ... бақылап, естерінде берік сақтауға
көмектеседі. ... ... ... ... мамық қардың, қар
түйіршіктерінің, сүйрік мұздардың, мөлдір мұздың бояуларын дұрыс ... ... ... үй ... ретінде тақырыптар таңдап алуға
ұсыныс ... ( ... ... ... ... орман”, ”Қар басқан
шыршалар”, “Ағаштарға, жерге қар жауып тұр” және т.б.).
Эстетикалық тәрбиенің бір ... ... ... ... Бұл ... ... ... пәні ретінде бейнелеу өнері мен
дүние тану ... көп ... мен ... алынды.
Мұндай сабақтардың құрылымдары былай ерекшеленді.
- сабақтың әр сатысында екі пән ... ... ... оқу ... анық та ... оқу ... ... кең көлемділігі;
Кіріктірілген сабақтар мынадай жүйемен ұйымдастырылды. ... ... ... ... ... мен түрін таңдап алу, оқытудың
тәсілдері мен құралдарын таңдау, сабақтағы іс-әрекет түрлеріне сай ... ... ... түрі ... ... ... заттар мен құбылыстарды әр жағынан ( теориялық, іс ... ... ... ... ... ... ... қалыптастыру;
- танымдылық қызығушылықты арттыру;
- бейнелеу өнері мен дүние тану саласындағы білімді жүйелеу;
- балалардың эстетикалық ... ... мен ... дамыту (
логикалық, көркемдік – бейнелілік, шығармашылық);
- бейнелеу ... мен ... ... ... ... ... әр оқушыны белсенді ... ... ... ... ... ... арналған кіріктірілген сабақты
келтіруге болады.
Мақсаты: табиғаттағы көктемгі өзгерістері туралы жалпы білімді ... ... ... ... ... Бейнелеу өнері мен дүниетану пәндері мағлұматтарын кіріктіру
негізінде тірі табиғаттың ... ... ... ... ашып ... ... ... заттар мен құбылыстарды сезімдік – ... ... ... ой ... ... ... мен
белсенділігін, қорытынды мен нәтижелер ... ... ... Өнер ... сезіну, оның негізгі идеясын, құбылысын, әсерлі
құрал-тәсілдерін түсіне ... ... ... ... өз ... ... жұмыстарда қолдана білу.
Сабақ барысы.
Кіріспе сөз.
1. Тірі және өлі ... ... ... ... ... ... ... мен адамдар – бұлардың бәрі күнмен байланысқан. ... ... ... ... ұшып ... мен ... мінез
– құлығы күн жылуына байланысты. Көктемнің белгілерін атап көрсету.
2. Алғашқы гүлдер. ... ... ... көп ... ... гүлдер – қысқы қатты суықты кішкентай жеңушілер. Алғашқы ... мен ... ... қарап шығу, оларды неліктен аязға төзімді деп
атайды. ... ... ... Көктем гүлдеріне арнап халық әндер,
өлеңдер мен ертегілер шығарған. Қазақ ... ... ... ... ... ... мереке болған. Алғашқы көктем гүлдерінің
өзіндік ерекшелігін, құрылымы мен түр – ... атап ... С.М. ... ... картинасы бойынша әңгіме. ... ... ... – күйі, үйлесімділік бояулары мен әсерлі құрал-
тәсілдерін анықтау. Суретшілер ... ... ... ... ... ... мен нәтижелер шығару, өзінің шығармаға
деген көзқарасын айта ... ... ... ... ... ... ... салу. Көктем
табиғаты картинасын салуға қабілеттілікті қалыптастыру.
5. ... ... ... тіршілік иесі көктемді қуанышпен
қарсы алуда. Олармен бірге мен де қуанамын”- деп қорытынды ... ... ... – оқу мен ... тыс жұмыстардың өзара
байланысы, бастауыш сыныптардағы ... оқу – ... ... ... да ... шарты болып табылады, оқушылардың білім
сапасы мен көлемін ұлғайтудың қосымша мүмкіндіктерін тудырады.
“Бейнелеу ... мен ... ... ... ... өзіндік ерекшеліктері бар:
- мұғалім мен оқушылардың ынтымақтастығы мен өзара әрекеттерін қажет ететін
процестерде мұғалімнің оқу – ... ... ... ... екі пән бірлескендегі сценариймен, оқу пәндерінің синтезін көрсететін
кіріктірілген ... ... ... ... ... ... біртұтастығын, өзара байланысы мен өзара
әрекеттерін көре білуде әр ... ... ие ... оқушылардың
эстетикалық тәрбиелілігін қалыптастыруға бағытталған;
- бірнеше оқу пәндері мұғалімдерінің шараларға қатысу ... Әр ... ... ... ... қолдану.
“Бейнелеу өнері” мен “Дүниетану” пәндерін ... ... ... ... тәрбиелеу мұғалім мен оқушылар әрекеттерінің әр
түрін ұйымдастыруды ... ... ... біз ... сынып
оқушыларының практикалық іс-әрекетінде бейнелеу өнері мен ... ... ... ... үшін ... ... әр ... жұмыс түрлерін
енгіздік.
Обобщение
Жүйеаралық кіріктірудің мазмұны мен тәсілін ... ... ... ... ... ... бірі – жүйеаралық кіріктіру
негізінде төменгі сынып оқушыларын эстетикалық тәрбиелеудің ... ... ... анықтадық.
Жұмыс түрлерін анықтауда, төменгі ережелерді басшылыққа алдық.
Балалардың жас ерекшеліктерін, типтік ... ... ...
тақырыптар жоспарларын, бейнелеу өнері мен дүние тану пәндерін кіріктіру
негізінде үшінші сынып оқушыларын ... ... ... ... мен салт – дәстүрін, бейнелеу өнерінің ерекшеліктері,
оқушылардың қызығушылығы мен ермектерін есепке алдық.
Диссертациялық ... ... ... енген жұмыстардың
негізгі формалары мыналар болды: қазақтың ... ... ... ... ... ... қатысу, қала мұражайларына топсеруендер, үйірмелер
мен курстар ұйымдастыру.
Қазақтың халық мерекелері – бұл тек ән – күй, би мен ... ... әр ... салт – ... бай халықтық мәдениет. Бұл балаларға ...... беру ... ... ... ... ... тануға, табиғатқа деген көркемдік әдемілік, қызығушылық пен
махабатты дамытуға, халқымыздың тарихы мен оның салт – ... ... ... ... арасында “Бақташы мейрамы” мен “Наурыз” мейрамдарына
ерекше көңіл аударылды. ... ...... ... ... ... бірі. Бұл мейрам малшылардың таудағы қоныстарынан
табысты келгендігін, ал үй ... аман – есен ... ... Бұл ... ... қиын да ... ... мен
жұмыстарына деген жауапкершілігін түсінуге көмектеседі. ... ... ... ... екендігін түсіндіру, қоршаған табиғатпен
үйлесімділікте өмір сүру үшін оны білу, бағалау мен ... ... ... Сондықтан да аталған мерекені ұйымдастырудың негізгі мақсаты –
оқушыларға адам өміріндегі табиғаттың рөлі, шопан кәсібінің ... ... ... ... ... ... ... Мейрамның негізгі рухы мен мазмұнын түсіндіру.
2. Шопан еңбегінің ерекшеліктері туралы білімді қалыптастыру.
3.Жылдың әр мезгіліндегі шопан еңбегінің өзіндік ... ... ... ... жаздағы, қыс пен күздегі).
4.Оқушылардың алған білімдерін өз бетінше қорытындылап, оларды
бейнелеу жұмыстарында ... ... ... ... ... міндет, адалдық) мен
қарым – қатынастарды ( өзара көмек, ... ... және ... ... ... ой, ... ... процестер
мен сезімдік бейнелі акценттері бар сахналық әрекет ретінде ұйымдастырылды.
Мейрам тек ... ғана ... ... ... ... ... және
эстетикалық дайындығы дәрежесіне де байланысты. Мұндай мейрам халықтың
мәдени ... ... ... мен ... өзіндік және
шығармашылық мүмкіндіктерін жүзеге асырудың біртұтас үлгісін қамтыды.
Бұл өзіндік мәні бар, ... ... тану ... ... ... жүйелі де арнайы бағдарламасы бар ерекше шағын
спектакль.
Мейрамды дайындауда алдын – ала ... ... ... ... ... мен ... ... киімдер, мақал
– мәтелдер, әндер мен әр ... шулы ... ... ... ... ... (
желдің шуы, қой мен қозылардың дауыстары). Үйлесімді түрде әңгіме, диолог,
көркем сөз, мақал – ... ... ... ... ... мен
бейнелеу жұмыстары жүзеге асырылады. Оқушылар “Жайлауда” тақырыбына
ұжымдық пано ... ... ... элементтері мен залды даярлауға,
суреттер конкурсын ұйымдастыруға қатысты.
Қазіргі ... ... ... ... ... ... ... орынға ие болған. Бұл табиғаттың оянуы, қыс пен
жаз уақыттарының теңесіп, үміт оты жанатын мейрам.
Оған даярлық кезінде ... ... ... ... ... ... ... қазақ және орыс тілдері, ана тілі, ... ... ... ... мен дене ... ... да осы ... сценарийі жан
– жақты, түпкілікті даярланды, оның мазмұнын іздеу үшін зерттеу жұмыстары,
мәтіндік ... ... ... жүргізіліп, көрермендер қатары,
тұрмыс – тіршілік, ... ... ... мен суреттер қойылды.
Мейрамның негізгі мақсаты: оқушылардың мейрамның негізгі идеясы,
халықтың салт – ... адам мен ... ... ... ... ... ... мейрам қуаныш рухымен, шығармашылық
жұмыстармен әсерленген. Төменгі сынып оқушылармен эстетикалық ... ... ... ... ... мен интелектісі, қоғам
мен өмір және мәдениетке деген ... ...... арнайы орта құру болып табылады. Мысалы, баланы дамыту
потенциялы ретінде мұражай топтары ... ... ... ... ... әрекет жасауы арнайы механизмдерді жұмыс істетіп, оның дүние
тану, мәдени, салт – дәстүр мен жеке адамның ... ...... ортасы баланың жүйелі қабылдау мен ... ... ... қалыптасуы үшін қолдануға болады. Мұражай ... ... ... ... ... ары ... белсендіреді.
Жоғарыда айтылғандарды негізге ала отырып, біз, бейнелеу өнері мен
дүние тану пәндерінің ... ... ... ... ... ... Ә. Қастеев пен Республикалық өлкелік мұражайларға
саяхат жасау арқылы мұражай ортасын кеңейтуге тырыстық.
Мұражайға экскурсияны ... ... біз мына ... атап ... ... ... себептерін анықтау;
- Оқушылардың мұражайға барғандағы және одан ... ... ... ... Жаңа ... мен ... ... материалдары арасындағы байланысты
орнату;
- Бейнелеу өнері мен дүние тану пәндері материалдарының өзара байланыстарын
ұйымдастыру;
- Жаңа ... ... ... шешу жолдарын анықтау үшін біз бақылау, әңгіме мен
оқушылармен мұражайға ... ... және одан ... сынақ сұрақтарын
жүргіздік.
Республикалық өлкелік мұражайға барар алдында біз оқушыларға мына
сұрақтарға жауап беруді ұсындық:
Сен ... ... ... па ... ... ... кіммен барып едің?
Неліктен ол өлкелік деп аталады?
Саған онда не есте қаларлықтай әсер етті? Неліктен?
Мұражайда болғаннан кейін сен ... ой, ... мен ... ... кезінде сен экскурсия жүргізушіге сұрақтар қойдың ба?
(қоймаған болсаң неліктен қоймадың?)
Қандай ... сен тағы да ... ... Сен олар ... тағы
не білгің келеді?
Сен өз өлкең жайында жаңадан не білдің?
Сұрақ–жауап пен әңгіме жүргізу ... ... ... әр ... екендігін көрсетті. Көптеген балалар мұражайда
ата–аналарымен болған, ... ... ... (экспонаттармен)
танысуы экскурсия жүргізушісіз болып, көрме қойылымдарын тек сырттай қарап
шыққан.
Балалардың ... ашық та өте ... ... ... ... ... және ... деректерге толы материалдардың жоқтығы
туған өлке табиғаты туралы ... ... ... ... ... "Құстар мен жануарлардың сұлбалары (чучела) ... ... ... ... ... ол жерлерде қандай өсімдіктер өседі?".
Осылардың бәрі экскурсияны ұйымдастырудың негізгі мәселелердін атап
көрсетуді қажет етті:
1. Мұражайға бару мақсатын қою. ... ... ... ... кезінде мінез – құлық ережелері мен нормаларын сақтау.
2. Оқушыларға арналған мәліметтер мен ... ... ... ... мен “Дүние танудың” өзара байланысы ... ... ... ... ... ... меңгеру үшін логикалық
негіздер мен себептерді табу.
4. Сұрақ–жауап арқылы мағлұматтармен алмасу жолдарын ... ... ... ... ... ... ... өлкелік мұражайға саяхат жасағаннан кейін балаларға
көркемдік – педагогикалық ойын ... Ойын ... ... оқушылар
“мұражай қызметтері" болып, "шөл даланың өсімдіктер мен ... ... ... жаңа ... ... ... ... пікірталас
өткізгеннен кейін балалар өздерінің жаңадан ... ... ... ... ... ... ... шөл даланы панорамалық түрде
бейнелеумен сипатталып, аталмыш жерге лайықты ... ... ... Өз бетінше жұмыс барысында ... ... ... ... және суық түстер", "жер", ... ... ... ... ... ... тарапынан аса ыждаһаттылықпен және
де өте қызығушылықпен орындалғанын атап өткен жөн. ... ... ... ... ерекше шешімдер тапты. Нәтижесінде тапсырманы
орындауда жағымды дәлелдерден басқа, бейнелеу шығармаларына ... ... ... ... ... ... ... тапты,
түстер үйлесімділігі мен тиісті бейнелеу құралдары ... ... ... ... ... ... ... осындай жолмен тану
төменгі сынып оқушыларымен жұмысты дамыту ортасы ретінде жаңа материалдарды
жүйелеуде шеберлікті қалыптастыруға ... ... ... ... ... ... Қазақстан табиғаты ... ... ... ... ... ... ... ықпал етеді.
Эстетикалық тәрбиелеудің ажырамайтын бөлігі – ойын. Ойын педагогикалық
және көркемдік аспектілерді үйлестіреді. Көркемдік – ... ...... ... ... белсендіру, оларды
өнерге тарту, жаңа жұмыстар арқылы олардың бейнелеу жұмыстарына деген
қызығушылығын ... Ал ең ... ... ... ... ... -
құнды қарым-қатынастарын қалыптастыру, балалардың сезімталдық ... ... ... ... ойын ... бірінші орында сезімталдық –
көркемдік ... ... ... және имитациялық ойындар тек бейнелі
мазмұнға ғана ... ... осы ... ... ... ... бастан кешіретіндіктеріне бағытталады. Ойындар сезім,
толғаныстармен басталып, ойынның мазмұнына еніп, алда ... ... ... ... ( ... ... ... ертегілердегі
кейіпкерлерді елестету). Мұндай ойындардың драмматургиясы сезімдерді, өнер
тілін естілікпен меңгеру мен көркемдік ... ... ... ... ... ұйымдастыру кезінде, мұғалім оны жүргізетін
оқушыларды алдын–ала даярлап, олармен бірге матариалдарды, ... мен ... ... ... ... драмматургиясы алдын–ала жүргізіліп,
ойынды жүргізушілердің рөлдері анықталып, қалған оқушылар ... ... ... ... ... ... қажетті жабдықтарды
олардың өздерімен бірге не алу керектігін ( жіп, былғары шатырлар, арқа
қоржын) анықтады. Тауға шығу ... ... ... ... ... ... қай заттың құм, мрамор, гранит, балшық ... ... ... әр ... суреттеп, оның өзгерістерін
анықтап, тау етегінде (жайқалып өскен өсімдіктер), орта жолда (неғұрлым
суық ауа райы), ... ... ... ... тау басы, бұлттар) суреттер
салды, ... ... да ... аударды: өзара көмек, жауапкершілік,
қатысушыға қауіпсіздік туралы ескерту жасау, т.с.с.
Эксперимент жұмыстарының маңызды ... ...... өнері мен
дүние тану бойынша үйірмелік жұмыстар болды. Әр үйірменің жұмыс жоспарында
пәндердің ... ... ... Оқушыларды экологиялық
тәрбиелеуді ұйымдастыра отырып, біз оны ... да, яғни ... ... ... ... ... ... ескердік.
Кішкене баланың табиғатқа қарым – қатынасы ең ... ... мен ... әр ... ... ... пен ... қалай
қарайтындығымен анықталады. Оқушылармен әңгіме және ... ... ... яғни ... ... ... және ... тәрбиелеуді дамытуда өте маңызды орын алатын
бағалау білімдерінің бар екендігіне ... ... ... ... әр ... ... екендігін, табиғатты қорғау керектігін терең
түсінді. Бірақ ... ... ... қалай ұстау керектігін
білгенімен, бұл ерекшеліктерді табиғатта ... ... ... ... ... біз "Жас ... үйірмесі жұмысын
ұйымдастырдық. Үйірме ... ... - ... ... деген
адамгершілік қарым–қатынасын тәрбиелеу, табиғатқа байланысты адамгершілік
тәрбиелілікті қалыптастыру, іс жүзіндегі ... ... ... деген адамгершілік нормаларын жүзеге асыру.
Оқушының адамгершілік ... оның ... ... ... немесе өзінің қалай әрекет ... ... ... мен ...... ... деген қарым – қатынас нормалары
мен ережелерге ... ... ... ... мына ... ... өсімдік дүниесі адам өмірінде маңызды орын алады.
- өсімдіктер өмір сүру ... ... ... ... мен жан
–жануарларды тамақпен қоректендіреді.
- өсімдіктердің ерекше ... ... ... ормандардың жойылуы экологияның бұзылуына әкеп соғады. Оқушыларға
қоршаған ортаның ... ... ... ... ... ... ... жайлы әсер етеді, суретшілер, ақындар мен
мұзыканттарды ... ... ... ... ... ... тақырыптарына әңгімелесу
2. Мектеп айналасындағы немесе жақын көшедегі экологиялық жағдайды
зерттеу
3. Жексенбілік ... ... ... сауатты мінез-құлқы жаттықтыру мен
дағдыландыру үшін ойын жағдайларын ұйымдастыру
5. Шын өмір ... ... ... ... ... ... ... Экология тақырыбына плакаттар мен қабырға газеттерін шығару
8. Суреттер жарысын ұйымдастыру
Оқушының табиғатқа деген ... әр ... ... ... ... мен алған шеберлік негізінде ұйымдастырылған бейнелеу
жұмыстары табиғатқа деген қарым-қатынас ... ... ... болып
табылады. Оқушылар арасында экологиялық тақырыпқа плакаттар ... ... ... ... Плакаттардың негізгі идеясы – ... шет ... ... киім мен ... ... ... біз, планета
тұрғындары, табиғатқа сүйіспеншілікпен, ұқыптылықпен және ... ... ... көмектесіп, әрдайым оның қасында болуымыз керек
және де оның ластанып, жоқ болуына жол ... ... Әр ... ... ... мен ... ... қайталанбас шығармашылық жұмысы
болды.
Көркем шығарма үйірмесі ... ... ... ... біріктіріп,
олардың білім мен шеберлік аяларын кеңейтті. Жұмыс бағдарламасы сурет салу,
жапсыру, аппликация (жапсырмалау) мен ... ... ... ... қана қойған жоқ. Ол шындыққа деген эстетикалық
қатынасты қалыптастыруға, ой мен істе және ... ... ... ... табиғаттағы әдемілікке ... ... ... ... ... ... жұмысы мазмұнына: табиғат пен
мұражайға саяхат, бейнелеу өнеріндегі отандық және ... ... ... ... ... ... ... аппелясиялық немесе
жапсыру жұмыстарын орындау, КВН (КТО) мен викторина, сайыстар мен ... ... ... ... ... ... ... оның желісі бойынша кейіпкерлер өздерін табиғатта дұрыс
ұстай білмегендіктен әр түрлі күлдіргі, қызықты да ... ... ... ... ... ... ортадан, балалардың өздерінің тәжірибелері
мен қиял – ойларынан алынды. Бірақ бұл ... бәрі ... ... және оның болашағына деген жауапкершілік идеяларымен
байытылған. Күлкілі оқиғалар балаларды біршама сақ және ... ... ... ... ... ... ... графикалық шеберлік пен
тәжірибелік деңгейлері көтерілді.
Сонымен, эксперимент жұмысының қалыптастыру бөлімі бейнелеу өнері ... тану ... әр ... ... ... ... түрлері, тәсілдері мен амалдарын іздестіруге арналды.
Қалыптастыру экспериментін қорытындылау үшін ақырғы срез жүргізілді.
Оның мақсаты – біз ... ... ... мен ... тану ... үшінші сынып оқушыларын эстетикалық тәрбиелеу жүйесінің
тиімділігін ... ... ... ... ( ... 2.3 ... срезде 196 оқушы қатысты. Оның қорытындысы 3-кестеде берілген
Бақылаушы және ... ... ... белгілері бойынша
оқушылардың эстетикалық тәрбие деңгейі.
Кесте №3
|№ |Белгілері ... топ ... топ |
| | |(96 ... |(100 ... |
| | |Ж |О |Т |Ж |О |Т |
|1 ... |28 |42 |26 |32 |56 |12 |
| ... | | | | | | |
| ... | | | | | | |
| |мен ... | | | | | |
| ... | | | | | |
| ... | | | | | | |
| ... | | | | | | |
| | |29,2% |43,7% |27,1% |32% |56% |12% |
|2 ... пен|18 |39 |39 |27 |57 |16 |
| ... | | | | | | |
| ... | | | | | | |
| ... | | | | | | |
| ... | | | | | |
| ... | | | | | |
| ... | | | | | | |
| ... | | | | | | |
| | |18,8% |40,6% |40,6% |27% |57% |16% |
|3 |Әр ... |20 |40 |36 |28 |58 |14 |
| ... | | | | | | |
| ... | | | | | | |
| ... | | | | | | |
| ... | | | | | | |
| ... | | | | | | |
| ... | | | | | | |
| ... | | | | | | |
| ... | | | | | | |
| | |20,8% |41,7% |37,5% |28% |56% |14% |
|4 ... |20 |40 |36 |34 |56 |10 |
| ... | | | | | | |
| ... | | | | | | |
| ... | | | | | | |
| ... | | | | | |
| |ы ... | | | | | | |
| ... сол| | | | | | |
| ... жаңа | | | | | | |
| ... | | | | | | |
| ... | | | | | | |
| ... | | | | | | |
| | |20,8% |41,7% |37,5% |34% |56% |10% |
| ... |22,4 |41,9 |35,7 |30,3 |56,7 |13,0 ... ... ... ... мәліметтер сыналушы топтардағы нормативтік
көрсеткіштердің біршама өзгергендігін көрсетеді. Бұның дәлелі бірінші
белгі бойынша ... ... 22%, ал ... белгі бойынша 27%, ал
үшінші, мен төртінші белгілер бойынша 29% пен 34 % ... ... ... ... ... деңгейін көрсеткен оқушылар саны
көбейген. Эстетикалық тәрбие деңгейі бойынша ... ... ... ... оқушыларының қалыптастыру эксперименті бойынша
эстетикалық тәрбие деңгейі:
Кесте №4
|Топтар |% (Ж) |%(О) |%(Т) ... топ |22,4% |41,9% |36,7% ... ... | | | ... топ |30,32% |57% |13% ... ... | | | ... ... ... ... ... ... көруге болады.
| ... тобы ... топ ... | | |
| ... ... |Экспериментке |Эксперименттен |
| ... ... ... |кейін ... |20,5 |22,4 |20,2 |30,3 ... |39,8 |41,9 |39,0 |56,7 ... |39,7 |35,7 |40,8 |13,0 ... ... тәжірибелік–эскперименттік жұмыс барысында үшінші
сынып оқушыларын эстетикалық тәрбиелеу деңгейінің сыналушы ... ... ... ... тәрбиелеудің жоғарғы
деңгейі 30,3 %-ға, оқушылар санына көбейген, ал төмен ... ... 13,0 %-ға ... Бұл көрсеткіште экспериментке дейін төмен
дәрежеде ... ... ... ... ... деңгейге дейін
көтеруге қол жеткізілді. Ал бақылау тобында эксперименттік топқа қарағанда
көп өзгерістер байқалмайды.
Эксперименттік топтағы тәжірибелік–педагогикалық ... ... ... ... ... білімнің барлық көрсеткіштер бойынша
қамтамасыз етілгендігін көрсетті.
Оқушыларда туған өлкенің табиғатымен үнемі ... ... ... танысып, оларды меңгеруге деген ынта пайда
болды. Оқушылар көркем шығармаларды, ... ... ... ... ерекшеліктерін толығымен бағалауды үйренді. Олар белгілі суретшілер
туындыларында жай жапырақтар мен ағаш бұтақтарының бейнесін әдемі де ... ... ... ... шабытқа бөленеді.
Оқушылар дүниетану сабағында үлкен қызығушылықпен жапырақтар құрылысын
оқиды, олардың ... мен ... ... ... ... бәйтерек жапырақтарын қайың, үйеңкі, емен ағаштары жапырақтарымен
салыстырады.
Нәтижесінде олардың салған суреттері ... ашық та ... ... ... ... ерекшеліктерімен және нақтылығымен ерекшеленді, суретте
әр баланың өзіндік сурет салу нақышын көруге ... ... ... қабылдау нәтижесінде көріністерді
анық та нақты көрсетуге, салынған заттар мен ... ... және ... түрі мен ... суретте дұрыс сала білуге қол
жеткізілді.
Сыналушы топтағы оқушылар орындау мен шығармашалық жұмыстарда еркін
бағыт алып, “Бейнелеу Өнері” мен ... ... ... ... ... ... ... сынып оқушысының адамгершілік жақтары да анағұрлым өзгерді.
Оқушыларды эстетикалық тәрбиелеудегі кіріктіру жолдары нәтижесінде
мынадай ... ... ... жауапкершілік, әділдік,
адалдық, міндет, т.б. анағұрлым жоғарылағандығы ... ... ... жаңа ... ... ... материалдық пайдасын
ғана бағалап қоймай, оның әр адамға ... ... ... ... бойынша тұжырым
Диссертациялық зерттеудің сынақ жұмыстары нәтижелері мынадай
қорытындылар жасауға ықпал етті:
1. Біз дайындаған “Бейнелеу өнері” мен ... ... ... үшінші сынып оқушыларын эстетикалық тәрбиелеу үлгісі пәндерді
кіріктіру арқылы эстетикалық тәрбиелеудің біртұтас жүйесін ашты.
2. Кіріктірудің әр ... ... ... ... ... “Бейнелеу
өнері” бағдарламасына біздің тарапымыздан ұсынылған ... ... ... ... ... қамтамасыз етеді,
қоршаған ортаны терең ... ... ... іске ... ықпал етеді.
3. Сынаққа қатысқан педагогтар жұмысын талқылау, ... ... ... ... ... ... ... өнері” мен “Дүниетану” пәндері кіріктірудің пәні
мен әдістемесін терең түсінуінде екендігін көрсетті.
Қорытынды
1. Бастауыш мектептегі эстетикалық тәрбие кіші мектеп оқушысының рухани
дүниесін ... ... ... өнері сабақтары баланың жалпы
адамдық құндылықтармен қарым-қатынасына мол мүмкіншілік ... ... оның ... ... ... шарты болып табылады.
2. Кіші мектеп оқушыларын эстетикалық тәрбиелеу жүйесін жетілдіру
жолдарын іздестірудің ... ... ... ... мен ... жөніндегі басылымдарда баса көрсетілуде. Кіші мектеп оқушыларын
эстетикалық тәрбиелеудің психологиялық аспектісін ... ... ... ... ... ... дамуы мен жас мөлшерлерінің ... ... ... ... өте ... ... ... қарастыра келіп,
біз бұл үрдістің төмендегідей элементтерін бөліп ... ... ... қабылдау, әр түрлі әсерлі құралдарды ... ... ... ... ... ... ... іздестіру, басқа түрге түрлендіру, жағымды
адамгершілік сапаларын көрсету. ... ... бұл ... кіші ... ... ... ең ... да тиімді сипаттамасы
болып табылады.
4. Кіші ... ... ... ... ... бірі «Бейнелеу өнері» пәні болып табылады. Оның ерекшелігі -
эстетикалық қажеттіліктерді ... ... және ... ... ... ... ... дамыту.
5. Психологиялық-педагогикалық әдебиеттерді сараптау және ... ... ... ... ... ... ... мен
«Дүниетану» пәндерін кіріктірудің маңызды екендігін көрсетті. Табиғат
бастауыш сынып ... жеке ... ... қажетті эстетикалық
сезімдер мен әсерлердің бай көзі ... ... ... білім
беру ғана емес, терең ... мәні зор ... ... ... ... «Бейнелеу өнері» мен «Дүниетану» пәндерін
кіріктіруді қолданудың қазіргі жағдайын арнайы зерттеу оны іске ... ... ... ... ... және ... ... нәтижесінде «Бейнелеу
өнері» мен «Дүниетану» пәндерін кіріктіру негізінде оқушыларға ... ... ... ... ... ... үш ... моделі жасалды
8. Кіші мектеп оқушыларын эстетикалық тәрбиелеу үрдісінің жетістігі
төмендегі шарттарға тікелей байланысты:
а) ... ... ... мен пән мұғалімдерінің пәндерді
кіріктірудің әр түрлі формаларын оқу-тәрбие үрдісін ... ... білу ... ... ... мен ... ... кіріктіру негізінде
жасалған бағдарламалардың болуы;
9. ... ... кіші ... оқушыларын эстетикалық
тәрбиелеудегі кіріктірудің барлық түрлерін қамтамасыз ететін әдіс-тәсілдер
мен ... ... ... ... ... ... ... өнері» мен «Дүниетану» пәндерін ... ... ... берудің бірқатар практикалық нұсқаулары зерттеу
барысында нақты материалдармен ... оның ... ... ... ... ... нәтижелері мен алынған мәліметтер бастауыш сынып
оқушыларына эстетикалық тәрбие беруде ... ... мен ... ... ... ... ... тұстарын көрсетті.
Жүргізілген зерттеу жұмыстары ... ... ... ... қамти алмайды. Осы мәселе төңірегіндегі болашақ зерттеулердің
өзекті бағыттары кіші ... ... ... ... ... ... тереңдей зерттеуді, болашақ бастауыш сынып
мұғалімдерін әр түрлі пәндерді ... ... ... дайындауды
көздейді.
Пайданылған әдебиеттер тізімі
1 Қазақ ... мен ... ... ... имандылық– эстетикалық
тәрбие берудің кешенді бағдарламасы // Егемен Қазақстан. – ... Б. ... ... ... ... ... орта ... тәлім-тәрбие тұжырымдамасы
//Егемен Қазақстан. - Алматы, 26 желтоқсан 2003.
3 Қазақстан Республикасының Білім туралы заңы // ... ... ... Б. 5-6. 2007, 27 ... ... ... беру саласындағы тұжырымдамасы.Егемен Қазақстан, 1997
қазан Б. 1-2
5. Қазақстан ... ... ... ... стандарты.
Ы.Алтынсарин атындағы қазақтың Білім ... ... ... ... – 1998 ж. 3 б. ... ... 245
6.
6. Философиялық сөздік. Ред,кол: Р.Н.Нурғалиев, ... ж.б. ... ... воззрения Платона и Аристотеля. Пг.Школа и жизнь. 1916
С.36-49
9. Қазақ тәлім- ... Оқу ... ... ... 1995- ... ... ... тәлім- тәрбиесі: Оқу құралы. –Алматы, «Санат», 1995- ж.б.352, 49
б
11. Ж.Абиев. Педагогика тарихы: Оқу құралы. ... ... - 2006. – ... ... ... Мырзалы. Философия әлемі. Оқулық. ҚазККА. Алматы, 2006 ж.б.392,
161
13 Симонов П.В., Ершов П.М. Темперамент. ... ... М., 1984.- ... ... О.В. ... ... в ... воспитании младших
школьников во внеурочной деятельности: Дисс… к.п.н. Белгород, 2000 . ... 36, ... ... К.Д. ... В 11 т. М., 1952. Т. 2. –С. ... ... Ю.П. ... педагогическая теория.- Белгород, 1997. с. 4.
17. Выгодский Л.С. Воображение и творчество в ... ... – М. ... ... ... ... искусства дошкольников в детском саду. –
М., 1984, - с. 7.
9. Коменский Я.А. Изд.пед. сочинен. : В2-хт., Т.1., 1982.
10. ... ... С.Т.- ... ... в 4 т. М., 1962-1965. – Т.1- С. 435-
436.
12. Сухомлинский В.А. ... ... ... М., 1961, с.95
13. Сокольникова Н.Л. Изобразительное искусства и методика его преподавания
в начальной ... ... ... для ... ... вузов. –
М.,1999.-368 с
14. Программно- методические ... ... ... ... ... – 3-е изд., ... - М.2001 г.,
Программы для общеобразовательных школ, ... ... ... – М. 2000 ... ... Б.М. ... – Искусство-Образование: Цикл бесед.-М., 1999-
16. Неменский Б.М. Мудрость ... М., 1987 с. ... ... Т.Я. ... ... ... ... и
декоративно-прикладного искусства М, 1996 г.)
18. Дулатов М. Оян казак. Избр. Стихи. Уфа 1909.
19. ... ... ... Поэмы. Алматы 1993., с.143
20. С.Кожахметова?
21. .Қазақтың тәлімдік ой- пікір антологиясы . Алматы. 1998ж 134-135, ... ... ... ... над собой- собр. соч.,- М., 1954, Т.2.
С.126
23. Никитина Э.В. Формирование эстетических суждений у ... ... ... о ... Дисс… кпн. М. 1997 г.
24. Государственные общеобязательные стандарты среднего общего образования
Республики Казахстан. Начальное общее образование. Алматы. 2002 г., с. ... ... ... ... ... ... В.А. О ... (Состав. и авт., вступ. очерков
Солевейчик. – 4-е изд. – М. 1982. (с.172, ... ... К. Д. ... ... сочинения \ Сост. В. Я.
Струминский. М,1954,Т.2.
28. ... О.Г. ... ... ... ... как ... ... подготовки учителей в вузе. Интегративные процессы ... ... на ... ... ... ... образования : Изд-во Ряз. гос. пед. ун-та, 1997. С. 83-
85.
29. Яковлев И. П.интеграционные ... в ... ... Л. ... ... С. ... Сердюкова Н.С.интеграция учебных занятий в ... ... 1994. №11. С. ... ... Г.А. ... как рабочее поле интеграции // Педагогика.
1997. № 5. С. 52-55.
32. Безрукова В. с. в ... ... ... педагокика.
1986.№9.С.68-72.
33. Сидоренко В.К.
34. Зверев И.Д. Межпредметные связи как педагогическая ... ... ... 1974 №12 с.10
35. Максимова В.Н.Межпредметные связи в процессе обучения. М. 1988, 192 с.
36. Самарин Ю.А. Очерки ... ума. ... ... деятельности
школьников. М. 1962.с 504
37. В.Н. Янцен Межпредметные связи как ... ... ... ... ... ... в ... Чемединек. ЧГПИ,1983 с.64).
38. Фоменко.В.Т. Построение ... ... на ... ... ... ... Р.Г. Дидактические очерки. Алматы, 1964. с.140.
40. Автореферат на ... ... ... ... ... ... Н.А. ... связи как средство совершенствование учебно-
воспитатеьного процесса (на примере преподавание казахского языка)
41. Автореферат на соискание ученый степени ... ... ... ... ... элементам информатики на основе
межпредметных связей в начальной школе. Алматы. ... ... ... ... в ... ...... 2003. 73, 384с.
43. Подласый И.П. Педагогика начальной школы: Учебное пособие для студентов
педколледжей. М., 2000., ( с. 127, ... ... ... межпредметных связей в высшей школе. Харьков, 1984,
152 с
45. Ковальчук Я.И.Индивидуальный подход в воспитании ребенка: ... ... ... сада-2-е изд., доп.М: 1985
46. Шуркова Н.Е.Вы стали классным руководителем.М.,1986г.
47. Старостин В.И.Природа в ... ... ... ... эстетического воспитания и критика буржуазных концепций.
М,1973г
48. Вульфов Б.З. Семь парадоксов ... М., 1994. ... ... и педагогическая психология: ... для ... / ... ... ... и др.: Под ред.
А.В.Петровского 2 изд. – М: 1979 – 288 ... В.С. ... ... психология. М. 1997.432с.
51. Выготский Л.С. Игра и ее роль в ... ... ... ... 1966. № 6, с. 72.
52. Елисеева А.В. Формирование и развития нравственно эстетической культуры
младшего школьника Автореф.к.п.н.,Саратов, 1996г.25с
53. ... И.Ф. ... ... ... ... искусства
и действительности. М.,1986, 128с.
54. Ковальчук О.В. Межпредметные связи в эстетическая воспитании младших
школьников во ... ... ... на со. ... к.п.н. Белгород 2000,
с.55.
55. В.А.Сухомлинский. ... ... ... Том ... ... ... ... творчество и ребенок/Под.ред.Н.А.Ветлутной.-М.1972.
58. В.А.Сухомлинский. избранные ... ... ... ... Б.Т. Педагогика. Курс лекции; Учебная пособия - М.1992.с392.
60. Подласый И.П. Педагогика. Новый курс; ... для ... ... Сп.2 . ... воспитания М. 1999. С 7 – 8 .
61. .Левитес Д.Г. ... ... ... ... – М: 1998. с 141 – 142.
62. Сластенин В.А. о моделировании образовательных технологии. // ... ... – 2000.- №4. – ... ... О.В. Воспитательные технологии. // Классный руководитель. –
1998.№5 – с .4-5.
64. Занков Л.В .О начальном ... ... Ю.К. ... ... ... ... .Гальперин.П.Я.Методы обучения умственного развития ребенка.-М.,1985.-
45с
67. .Амонашвили.Ш.А.Психологические основы педагогики сотрудничества. Книга
для учителя.Киев.1991.-110с
68. Технологии ... в ... и ... ... ... ... М.Р. ... // Образование № 6. 2005. С 63-
68.
69. В.А. ... Роль ... в ... – Л. ... ... с ... Краевский В.В. Проблемы построения целостной теории содержания
образования и ... ... Сб. ... трудов. Челябинск ЧГПИ. 1988 –
138 с.
71. Зотов А.Ф. Идеялизированная модель как основа научной теории // ... ... 1976. –293 ... Дахин А.Н. Педагогическое моделирование; сущность, эффективность и ... // ... 2003 №4 , с ... Саранцева Г.И. Цель, объект, предмет ... ... 2002, №7 ... Қазақстан Республикасының Президенті ... ... ... // ... ... - ... 1 ... 2007.
2. Қазақстан Республикасының орта білімнің тәлім-тәрбие тұжырымдамасы
//Егемен Қазақстан. - Алматы, 26 ... ... ... ... 2015 жылға дейінгі білім беруді ... // ... ... - ... 2004. № 2.- 8 ... ... ... «Бәсекеге қабілетті Қазақстан үшін, бәсекеге
қабілетті экономика үшін, бәскеге қабілетті ... ... ... ... - ... 19 ... ... Қазақстан Республикасында білім беруді дамытудың 2005-2010 жылдарға
арналған Мемлекеттік бағдарламасы //Егемен Қазақстан. – ... ... ... ... ... ... және ғылым қызметкерлерінің ІІІ съезі
//Бастауыш мектеп. – ... № 11. 2004. - 4-5 ... 12 ... ... ... туралы //Егемен Қазақстан. - Алматы, 19 наурыз
2005.
8. Қорқыт ата. Энциклопедиялық жинақ /Бас ред. ... Н.Ә. ... - 799 ... ... Әлеуметтік-этикалық трактаттар. - Алматы, 1994. - 419 б.
10. ... Ш. ... - ... 1979. - 69 ... ... М. Абай ... ... - Алматы, 1995. - 120 б.
12. Алтынсарин Ы. Қазақ балалар әдебиетінің ... ... - ... 1989. - 85 ... ... С. ... ... - Алматы, 1992. - 220 б.
14. Дулатов М. Шығармалары. - Алматы, 2001. - 13 б.
15. Аймауытов Ж. ... ... ... - ... 4 ... ... Жұмабаев М. Шығармалары. - Алматы, 1989. - 15 б.
17. Құдайбердиев Ш. Шығармалары. - ... 1987. - 320 ... ... ... ... ... – М., 1986. - 398 с.
19. Буева Л.П. Мировоззрение. – М., 1998. - 120 ... ... В.В. Мир ... ... – М., 1987. - 237 ... ... В.А. Мир и ... – М., 1999. - 123 с.
22. Смирнов Г.Л. Философия. – М., 1996. - 224 ... ... А.Г. ... и язык. – М., 1972. - 320 с.
24. Федосеев Г.Н. Философия. – М., 1989. - 320 ... ... Ж. ... - Алматы, 2001. - 46 б.
26. Әбділдин Ж. Собрание ... в пяти ... - ... 2000. - 455 ... ... Ә., ... Т. Қысқаша философия тарихы. – Алматы, 1999. ... ... ... Қ. ... - Алматы, 2002. - 320 б.
29. Қасабеков А. Қазақ философиясы. - Алматы, 1996. - 178 ... ... Д. ... ... ... бүгін, ертең. - Алматы, 1999.
-200 б.
31. Давыдов А.А. Проблемы развивающего обучения. - М., 1986. - 239 ... ... Н.В. ... обучение. – М., 1999. - 89 с.
33. Леонтьев А.Н. Психология. – М., 1998. - 222 ... ... В.С. ... ... – М., 1996. - 268 ... ... С. О мышлении и путях его исследования. – М., 1958.-122 с.
36. Люблинская А. Бастауыш мектеп ... ... ... ... 1981. - 238 ... ... Т. ... мысль в казахстане во второй половине ХIХ
века. - Алматы, 1965. - 164 с.
38. ... М. Жас және ... ... - ... 1982. -247 ... ... Қ.Б. ... - Алматы, 1993. - 230 б.
40. Алдамұратов Ә. Психология. - Алматы, 2001. - 354 ... ... Х.Т. ... ... к ... - ... ... 1992. -107
с.
42. Шерьязданова Х.Т. Психолог в детском саду. – Алматы: ... 1997. - ... ... Т.С. ... оқу ... ... ... - Алматы,
1978. - 225 б.
44. Бержанов Қ. Русско-казахское содружество в ... ... ... 1965. - 343 ... ... С. ... тарихы. - Алматы, 1997. - 225 б.
46. Сембаев А. История развития советской школы в Казахстане. - ... - 367 ... ... Ж.Б., ... Р.М. Педагогика. - Алматы, 2002. - 116 б.
48. Сағындықов Е. Педагогика. - Алматы, 2002. - 200 б.
49. Жанпейісова М. ... - ... 2003. - 360 ... ... В.А. Дети и их окружающая среда. - М., 1974. - 125 ... ... И.С. ... ... ... ... школьников. – М:
Просвещение, 2001. - 170 с.
52. Моносзон М.И. ... ... ... – М., 1986. - 198 ... ... Ю.К. ... педагогические труды. – М., 1989. - 380 с.
54. Харламов И.Ф. Педагогика. - Минск, 2000. - 320 ... ... И.П. ... – М., 1996. - 436 ... ... П.И. ... - М., 2001. - 520 с.
57. Лихачев Б. Педагогика. – М., 2000. - 420 с.
58. ... В.А., ... П.В. ... и педагогика. – М., 2001. ... ... ... ... – М., 2001. - 190 ... ... Т.А. Педагогика. - Алматы, 1977. - 229 с.
61. Савин Н.В. Педагогика. - Алматы, 1984. - 203 ... ... К.Қ. ... революциялық күрес пен еңбек дәстүрі
рухында тәрбиелейік. – Алматы: Қазақстан, 1965. - 29 ... ... К.Қ. ... ... ... беру ... дамуы (1917-1990
жж.). – Алматы, 1998. - 138 б.
64. Майғаранова Ш., Иманбаева С.Т. ... ... ... мен
әдістемесі. – Алматы, 2006. - 69 б.
65. ... К.Н. Роль ... ... в ... воспитании.
– Караганда, 1995. - 158 с.
66. Храпченков В.Г. Военно-физическое воспитание учащихся в ... ...... 1984. - 177 ... ... А.Р. Жас ... комплексті тәрбиелеу. -Альянс, № 3-
4, 2005. – 5 б.
68. ... М.Ж. ... ... ... ... арқылы оқушыларды отансүйгіштікке тәрбиелеу. - ... - 137 ... ... С. ... тыс ... ... ... -Алматы, 1992. -
156 б.
70. Иманбаева С.Т. Оқушыларды ... ... ... арқылы ерлікке
баулудың педагогикалық негіздері. Пед. ғыл. канд. дәрежесін алу үшін
дайынд. дисс. – Алматы, 1997. - 189 ... ... С.Т. ... ... - ... 1990. - 120 б.
72. Омарова С.Б. Формирование гражданственности учащихся 5-7 классов
общеобразовательной школы. – ... 1997. - 147 ... ... Н.И. ... ... ... қалыптасуы (1935-1945 жж.). - Алматы, 1994. – 158 б.
74. Макатова Ж.А. ... ... ... в школах Казахстана в
1917-1930 гг. – Алматы, 1994. - 156 ... ... Д.С. Әлия мен ... ... ... ... оқушыларын
патриоттыққа тәрбиелеу. - Алматы, 1999. - 135 б.
76. Қожахметова К.Ж. Мектептің ұлттық тәрбие жүйесі: теория және ... ... ... Сайдахметова Л.Т. Қазақстан мектептерінде ... ... ... (1970-2000 жж.). Пед. ғыл. канд. дисс. - ... - 25, 60 ... ... А.К. ... ... будущих специалистов в
целостном педагогическом прцессе ВУЗа в ... ... ... 2003. - 118 ... ... К.Ж. ... жетекшісі. - Алматы, 2004.
80. Қалиев С.Қ. Халық педагогикасының ауыз әдебиетіндегі көрінісі.
-Алматы, 1996. - 220 ... ... С.А. ... ... ... - ... 1995. - 232 б.
82. Наурызбай Ж. Философия. - Алматы, 2001. - 200 ... ... М. ... - ... 1991. - 117 ... ... М. Алматы, 2001. – 210 б.
85. Қоңыратбаев Ә. Қазақ фольклорының тарихы. - ... 1999. - 56 ... ... С. Қазақтың халық прозасы. - Алматы, 1984. - 78 б.
87. Қабдолов З. Сөз өнері. - Алматы, 1992. - 352 ... ... С.Т., ... С.Қ., ... Ш.Т. Жаңа ... ... ... оқушыларына патриоттық тәрбие берудің
тұжырымдамасы. - Алматы, 2005. - 5 ... ... ... ... ... беру тұжырымдамасы. -
Алматы, 1994. - 37 б.
90. ҚСЭ-ның тоғызыншы томы. - А., ... ... ... – Алматы, 1996. - 335 б.
92. Меренковский Д. Патриотизм. - М., 1985. - 46 б.
93. Макаров В.А. ... и я. - М., 1985. - 78 ... ... Н.И. Человек и его мировоззрение. - М., 1991. - 56 с.
95. Платон. Государство. – М., 1971. Соч. - Т. 3. - Ч. 1. – 60 ... ... ... ...... 1996. - 335 б.
97. Философиялық сөздік. Цицерон. – Алматы, 1996. - 335 ... ... В.М. ... ...... ҚМКӘБ, 1948.
99. Добролюбов Н.А. Таңдамалы шығармалар. – М., 1947. - 46 ... ... Н.Г. ... Н.А. Избранные педагогические
ваысказывания. – М., 1949. - 145 с.
101. Баласағұн Ж. ... ... - ... 1986. - 116 ... ... М. Түбі бір ... ... - Алматы, 1993. - 140 б.
103. Бес ғасыр жырлайды. - Алматы, 1989. - 382 б.
104. Доспамбет Шалкиіз. - ... ... ... ... Алдаспан. - Алматы, 1972. - 256 б.
106. Махамбет туралы. - Алма-ата, 1958.
107. ... Б. ... – М., 1984. - 250 ... Қозыбаев М. А.Байтұрсынов – ХХ ғасырдың ұлы ... ... - 145 ... ... Р. ... ... ... қауымдастығы. -Алматы,
1990. - 230 б.
110. Қалмырзаев Ә. ... ... ... ... ... - Алматы, 10 қаңтар 1998.
111. Алтынсарин Ы. Қазақ хрестоматиясы. - Алматы, 1986. - 120 б.
112. Абайдың қара ... - ... 1996. - 128 ... Абай ... - ... 1989. - 245 б.
114. Жұмабаев М. Педагогика. - Алматы, 1992. - 15 б.
115. Дулатов М. Шығармалары. - Т. 1. - ... 1991. - 13 ... ... Ж. Тәрбиеге жетекші. - Қызылорда, 1924. - 156 б.
117. Абайдың дүниетанымы мен философиясы. - Алматы, 1995. - 120 б.
118. Бұхар ... - ... 1985. - 140 ... ... М. ... ... ... кеңес. - Алматы, 1966. -120,
69 б.
120. Сейфуллин С. ... - ... 1972. - 204 ... Қорқыт ата кітабы. - Алматы, 1986. - 128 б.
122. Бұлқышев Б. Шығыс ұлына. - Алматы, 2001. - 154 ... ... Б. ... ... - Алматы, 1980. - 52 б.
124. Момышұлы Б. Психология войны. - Алматы, 1969. - 25 с.
125. ... А. Тіл ... - ... 1986. - 315 ... ... Ғ. Адам ... - Алматы, 1989. - 135 б.
127. Раев Д. ... - ... 1990. - 230 ... ... Ж.О. ... ... ... - Алматы, 1991. - 150 б.
129. Ахметова Л. Проблемы патриотического воспитания ... ... ... ... ... ... гг.
–Алматы, 1998. - 155 с.
130. Құсайынов А. Дәстүр жалғастығы ... ... № 6, 1998. - 46 ... ... Б. ... ... патриотизмге тәрбиелеу. - А., 1989. -95 б.
132. ... Ә. ... ... - ... 1993. - 196 б.
133. Темірбеков А. Оқушылардың кеңестік патриотизм сезімін ... ... - ... 1998. - 119 б.
134. Жарықбаев Қ.Б., Қалиев С.Қ. Қазақ тәлім-тәрбиесі. - Алматы, 1980. -290
б.
135. Божович Л.И. ... ... ... ... ... ... психология. 1976. № 6. - С. 45-53.
136. Божович Л.И. ... и ее ... в ... ... ... – М., 1968. - 464 с.
137. Ковалев А.Г. Воспитание чувств. – М., 1971. - 94 ... ... А.Г. ... ... ... ... - М., 1991. - 126 ... Ушинский К.Д. Педагогические сочинения. – М., 1989. - 528 с.
140. Макаренко А.С. Коллектив и личность. – М., 1985. - 90 ... ... В.А. ... жүрек жылуы. - Алматы, 1989. - 125 б.
142. Ақылдың көзі. ... ... - ... 1990. - 154 ... ... З., ... Б. Қаракерей Қабанбай. - Алматы, 2000. – 158 б.
144. Қозыбаев М.К. Ерлік және жауынгерлік дәстүрлері. - Алматы, 1993.
145. Қабдыразақұлы Қ. ... ... ... - Алматы, 1999. - 236 б.
146. Иманбаева С.Т. ... ... ... – Алматы, 2004. - 204 б.
147. Белгібаева Г. Болашақ мамандарды мектеп жасына дейінгі балаларға ... ... ... ... ... беруге даярлау. - Қарағанды,
2006.
148. Дүйсенбаев А. Қазақ ... ... ... арқылы оқушыларды
отансүйгіштікке тәрбиелеудің педагогикалық шарттары. - Атырау, 2006.
149. Қалиев Ж. Халық педагогикасы құндылықтары негізінде ... ... беру (5-7 ... ... ... ... 2005. - 150 ... Бейсембаева А. Бастауыш сынып оқушыларын қазақ ертегілері арқылы
патриотизмге ... - ... 2004. - 138 ... Мұхамединова Н.А. ... ... ... ... ... ұлттық құндылықтар негізінде оқушыларды
отансүйгіштікке тәрбиелеу. Пед. ғыл. канд. дисс. - Алматы, 2006.
152. Мұратханова Р. ... ... ... ... ... ... Пед. ғыл. канд. дисс. - Алматы, 2006. - 160 б.
153. Джанабаева Р.А. ... ... ... ... ерлік
тәрбиесінің ғылыми негіздері. - Алматы, 2006.
154. Айтақов Ә. Қазақ халқының Ұлы Отан ... ... ... ... - 145 б.
155. Сәрсенбаев Т. Ұлттық сана. - Алматы, 1988. - 98 б.
156. Момышұлы Б. Совет балаларын ... ... - ... 1989. -
95 ... Қазақстан ұлттық энциклопедиясы. - Т. 3. - ... 2001. – 166 ... ... ... - ... 1966. – 154 ... Педагогика және психология: қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми
түсіндірме сөздігі. - ... 2004. – 154 ... ... А. ... - ... 2002. - 123 ... ... Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаевтың Қазақстан
халқына жолдауы //Егемен Қазақстан. - Алматы, 19 наурыз 2005.
162. ... ... ... ... ... ... Қазақстан, 7 тамыз 1996.
163. Досмұхамедов Х. Аламан. – Алматы: Ана тілі, 1991.
164. Құдайбердиев Ш. Шығармалары. - Алматы, 1988. - 101 ... ... Ә. ... ... № 45. ноябрь 1996. - 5 б.
166. ... М. ... - Т. 2. - ... 1992. - 400 ... ... Ә. Педагогикалық еңбектері. Құрастырған: Қоңыратбаев Т. ... 7. – ... 2005. – 6, 493, 505 ... ... Д. ...... 1993. - Т. 3. - 490 ... Жұматаева Е. Қазақстан майдангер жазушыларының шығармалары арқылы
оқушыларға патриоттық тәрбие беру. – Алматы, 1995. - 166 ... ... Б. ... ...... 1996. - 35 ... ... Ө. Қазақ мақал-мәтелдері. - Алматы: Ана тілі, 1993. - 6 ... ... Ж.Д. ... ... ... ... және тілдік
ерекшеліктері
173. Ертегілер. - Алматы, 1998. - 425 б.
174. Ахметов Ш. Қазақ халқының бала ... ... ... ... - 227 ... Мақатаев М. Жылап қайттым өмірдің базарынан. Жыр кітабы. ... - 135 ... Әбен Е., ... Е., ... И. Дала ... //Қаз ... би «Біз қазақ». – Алматы, 2001. - 279 б.
177. Қалиев С., Иманбекова Б., Жұмабаева Ж. ... ... ... - Алматы: Кітап, 2004. //Ж.Молдағалиев. Мен қазақпын - 195-196
бб.
178. ... М. ... - ... 1992. - 272 б.
179. Әуезов М. Таңдамалы шығармалар жинағы. - Т. 2. - Алматы, 1969. ... ... К.Қ. ... оқудан тыс бірлестіктері. -Алматы: Мектеп,
1970. - 120 б.
181. Әбілева З. ... ... тыс ... өнер арқылы эстетикалық
тәрбие беру. - Алматы, 1970. - 280 б.
182. Садықова М.Қ. Қазақстан ... ... ... ... тәрбие жұмыстарының дамуы (1940-1960). Пед. ғыл. ... ... ... 2002. - 125 б.
183. Жұмажанова Т.Қ. Әдебиеттен жүргізілетін кластан тыс жұмыстардың ғылыми-
әдістемелік негіздері. - Алматы, 1996. - 385 ... ... Ә. Орта ... ... ... ... аға ұрпақтың ерлік
және еңбек дәстүріне тәрбиелеу. – ... 1991. - 48 ... ... Р. Бала ... ... педагогика. - Алматы, 1994.
- 140 б.
186. Мұхамбетжанов Қ. ... ... ... кластан тыс жұмыстар.
- Алматы, 1944.
187. Айтақов Ә. ... ... ... - ... 1978.
188. Әбенбаев С.Ш. Сынып жетекшісі. – Алматы, 2004. – 16 ... ... С. Мен ... ... ... жинағы. - Алматы, 1991. -120
б.
190. Әбиев Ж, ... С, ... А. ... ... 2004. -437 ... ... С., Қабатай Б., Әмірова Ә. Әдебиеттік оқу. 12 ... ... оқу ... - ... 2004.
192. Абдікәрімова Т.З., Рахметова С., ... Б.Т. Ана ... 3 ... - ... 2001. - 53 ... ... ... беретін мектептің бағдарламалары. Бастауыш саты (1-4
сыныптар). - Алматы, ... ... С., ... П., ... Б. Ана тілі ... - Алматы:
Атамұра, 2002. Жалпы білім беретін ... ... ... ... қосу үшін ... ... кептірме шөптер ... ... ... ... ... сұрақтар талқыланады:
Қандай жидектерді білесіңдер?
Өз жеріңде қандай жемістер өседі?
Өсімдіктің қандай бөлімдері бар?
Өзің білетін өсімдік жапырағының пішінін тақтаға ... ... ... ... ... ... ұқсайды?
Олардың түсі туралы айтыңдар.
Бұл оқушыларға сәндік қолөнерінің ... ... ... қолөнері мен
табиғаттың үйлесімді байланысын, оның сұлулығын сезінуге көмектеседі.
1.3 Экспериментке қосу үшін ... ... ... ... ... тану" дидактикалық ойынын ұйымдастыру ... ... ... алған ұғымдары мен түсініктерін пайдалану және ... ... ... ... ... Ол үшін ... ... тәжірибесі мен дүниетану пәнінен алған білімдерінің мазмұндық және
біліктілік тұстарын байқау мақсатымен сұрақтар және тапсырмалар ... ... ... ... деп неге ... гүлдің түсін білесің?
Ақ гүлдерді ата.
Қызыл гүлдерді ата.
Күзде жапырақ түрлері қандай болады?
Сендер өсімдіктердің түсін қалай ... ... ... ... ... ... мен тапсырмалар арқылы оқушыларды сөйлете отырып, түстің ... ... ... ... Ол үшін ойын кезінде оқушылар әр
түрлі түстегі бояуларды қосып ... ... реңк ... Мысалы, сары
мен қызылдан қызғылт, көк пен сарыдан жасыл түс алады, т.б. Осы ... ... ... табиғатта кездесетін нысандармен салыстырады. Қай
түстің өзіне ұнайтынын айтып, күз кезінде ағаш жапырақтарының осы реңдерде
болатынын әңгімелейді.
Пайдаланылған әдебиеттердіц тізімі:
1. Қазақстан Республикасының орта ... ... ... ... ... ... басылым. Алматы, 1998, 198 б.
2. Қазақстан Рсслубликасынын Заңы «Білім туралы» / Егемея Казақстан,
№11,маусым 1999,3 б.
3. ... Ы. ... ... ... Алматы: Анатілі - 1991. -192 б.
4. Абай «Қара ... ... 1993, 152 ... ... К.Д. ... педагогические сочинения», в 2-х томах,
теоретическис проблемы педагогики. М: Педагогика АПН, 1974, 584с.
6. Алтьшсарин Ы. Соб. соч. в 3- томах Алма-Ата: ... 1976, 3 14 ... ... А.С. Избранные педаготические сочинения в 2-х томах М:
Педагогика 1977.
8. Шәкірім Қүдайбердіүлы. Үш ... ... ... және
«Ғақлия» ғылыми-әдеби орталығы, 1991, 80 б.
9. Аймауытов Ж. Бес томдык, шығармалар жинағы. 4-том. Психология
/ред. алқасы С. ... ... ... ... 1998, ... ... А. Ақ жол: ... мен тәржімелер, пуб. мақалалар
және әдеби зерттеулер (қүр. Ғ.Нүрғалиев). Алматы: Жалын, 1999,4646.
11. Жүмабаев М. ... ... қара ... X. ... ... ... 1989, 448 ... Выготский Л.С. Проблемы психологического ... ... ... ... М: ... Акад. пед.
наук. 1965, 62 с.
13. Рубинштейн С.Л. Основы общей психологии. М: Учпедгиз. 1940, 205с.
14. Ананьев Б.Г. ... ... ... М: ... ... 1960, ... ... А.И. О социальной ... ... ... ... ... худож. интересов школьников под ... и ... М: ... 1974, С. ... Г. А. Творчество и диалектика. М: Наука, 1976, 220 с.
17. Занков Л.В. Избранные педагогические труды. М: ... ... ... Б.М. ... и одаренность в ... ... М: ... 1961, С.103-112.
19. Тәжібаев Т. Просвещение и школы Казахстана во второй половине XIX
в. Алма-Ата: ... 1962, 507 ... ... М. Педагогикалық психологиялык очерктер. / Қаз ССР. ... пед. ... ... Алматы: Қаз. мем. оку-пед. басылым,
1972,2116.
21. Жарықбаев Қ. Психологияның қысқаша библиографиялық көрсеткіші ... ... ... ... ... Қаз. ССР оқу министрлігі
1967,7%.
118
22. Сабыров Т. Оқушылардың оқу ... ... ... ... көмекші қүрал, Алматы:
Мектеп
1978, 1106.
23. Философиялық сөздік, Алматы: Қазак ... І996, 526 ... ... РА, ... ... и ... для учителей и кл. руководителей. М: Просвещение, 1976,
303 с.
25. Амонашвили Ш. Личностно-гуманная основа педагог. процесса. Мн:
Университет, 1990, 560 ... ... И. ... ... к ... Из опыта
работы.. М:
Просвещение, 1982, 135 с.
27. Үзақбаева С.А., Балаларға эстетикалық тәрбие берудегі халық
дәстүрі.
Алматы: Қазақ ССР «Білім» коғамы, 1990, 326.
28. ... Б.А. ... ... ... ^ЛЩІ
классов
средствами национального изобразительного искусства (на
материале
общеобразовательных школ Каз.ССР). Диссертация на ... ... ... 13.00.01. Алматы: 1990, І32с,
29. Қамақов А. Эстетическое воспитание учащихся 4-6 ... ... (на ... ... ... на
соискание ученой степени кандндата пед. наук. 13.00.01. М:
1982, 17 ... ... Н.Д. ... по ... ... ... Автореферат на соискаыие ученой
степени
кандидата пед. наук. 13.00.01. М: 1965, 27 с.
31. Болатбаев Қ.К. ... ... ... ... халықтық ... ... ... дәрежесін алу ... ... ... А; аты: 1995. 1Э8с.
32. Сатқанов О.С. ... ... ... ... ... декоративно-прикладного искусства в
началь-
ных классах казахских школ. Автореферат на соискаыие ученой
степени
кандидата пед. наук. 13.00.01. Жалпы педағогика. Алматы: 1994,
27с.
33. Мүхамедин М. ... ... ... ... ойьш ... ... дамытудың пед. шарттары.
13.00.01,
Алматы. 1997, 1286.
3". Түргынбиева Б. ... ... ... ... ... қабілеттерін дамыту 13.00.01. Алматы: 1998, 23 б
35. Сламбекова Н.М. Шағын комплектілі бастауыш мектепте жазбаша
шығармашылыққа негізделген тіл ... ... ... ... дәрежесін алу үшін ... ... ... 2001, 126 6.
36 Жолдасбекова С.А. Бастауыш сынып оқушыларын ... ... ... ... Педагогика
ғыльшдарынын кандидаты дәрежесін алу үшін ... ... ... 2001, 128 ... ... ... у ... познавательного интереса к
предмету посредством взаимосвязи урочных и внеурочных занятий.
Диссертация на соискание ученой степени кандидата пед. наук 13.00.01
Алматы: 1998, 136 ... ... В. ... ... ... творчество.
//
Исігусство. 1934. №4, ^2 с.
39. Маргулан А. ... ... ... ... ... 1970, 236 с.
40. Маргулан А. Ш. Уалиханов. Графическое наследие. ... ... 1972, 186 ... ... Т. Орнамент Казахстана в архитектуре. Алма-Ата: Өнер, 1957,
206 с.
42. ... С. ... ... ... народа. Алматы:.
Казахстан. 1995, 237 с. с ил.
43. Назарбаев Н.Ә. «Ішкі және ... ... 2004 ... арналған
негізгі бағыттары» Халыққа жолдау /Алматы акдіамы, 5 сөуір, Алматы:
2003, 26.
Нурмуханбетов Н. Искусство Казахстана. М: Искусство, 1970, 225с.
45. Марченко Л., ... Н., ... Л. ... ... М: Сов. ... 1971, 260 ... Г., Синенькая Н. Казахские сувениры. Алматы:. Казахстан,
1976, 232 с.сил.
Жанибеков У. Эхо. Алматы: Өнер, 1985, 182с. с ... ... М.Х. ... ... Алматы: РИЬС КАО
им.Ы.Алтынсарина, 2000, 268с.
49. Сейдімбек А. Қазақ әлемі: Этномәдени ... Оқу ... ... 1997, 465 6.
50 Ростовцеь ^г і_-т. Академңческай рисуңок. М: Просвещсние,. О79, 235 с.
с иіг
51. ... Н.Н. ... ... ... ... ... Уч. ... для студентов худ. граф. фак. пединститутов. М:
Просвещение, 1986, 270 с. с ил.
52. Кузин В.С. Рисовать — ... ... // ... ...... С. ... ... В.С. Наброски и зарисовки. М: Просвещение,. 1970, 184 с. с ... ... В.С. ... ... изобразительчому искусству в школс.
ІІособие для учителей. 3-е изд. перер. и доп. М: ... ... В.С. ... М: ... ... 1981, 208 с. с ... ... Е.А. Психология изобразительной деятельности детей. М:
Учпедгиз, 1961, 218с.
57. Шорохов Е.В. Тематическое рисование в школе. М: Просвещение, ... с. с ... ... А.С, ... ... в ... ... учителей. М: Просвещение, 1981, 175 с.
АнисимовН.Н. Основы рисования. М: Стройиздат, 1974, 184 с,
■ 120
60. Беда Г.В. Основы ... ... ... ... ... для ... факулътетов
пединститутов, изд. 2-е, М: Просвещение, 1969, 399 с.
61. Ивахыова Л.А. ... ... ... ... искусства (в процессе обучения рисунку на художес-
твенно -графических факультетах пединститутов). ... ... ... ... ... пед.наук. 13.00.01. Алматы: 1981,
138 с.
62. Комарова Т.С. ... ... ... ... 2~е.
изд.
Переработан. и доп.- М: Просвещение, 1976, 154 с.
63. Сакулина Н.П. ... в ... ... і\1: ... ... ... Шпикалова Т. Я. Народное ... на ... ... ... для ... ... доп. и ... 1988, 226 с.
65'. Аймағамбетова Қ. «Бастауыш сыныптарда дүниетануды оқытудың ғылыми-
әдістемелік негіздері» Педагогика ғылымдарының докторы ... ... ... ... ... ... ... 1998,476.
66. Аренова А. «Ыаучно - ... ... ... деятельности младших-школьников» Автореферат на соискание
ученой степени доктора пед. наук. ... ... 2001, ... ... Ш. ... ... ... младших
школьников средствами казахской народной музыки. Автореферат на
соискание ученой ... ... пед. ... ... Алматы. 2000,
48с.
68. Альмухамбетов Б.А. ... ... и ... ... ... ... ... кадров в Казахстане.
Ав':среферат на соискание ученой степели доктора іісд, наук. 13.00.'01.
Алматы: 2002, 50с.
69. Сүлейменова Ж. Взаимодействие ... и муз. школ в ... ... к ... у ... школьников Диссертац. на
соисканис уч. ст. канд. пед. ... 13. 00.01. — ... 1988,136 ... Сейтешев А. Воспитание професиональной направленности личности
молодых рабочих как ... ... ... ... уч. ст. ... пед. ... . 13. 00.01. ... наук С.Я.Батышев). Фрунзе: 1974; 375 с. с прил.
71. Керимов Л.К. Теория и ... ... ... ... Автореферат. диссертац. на соискание уч. ст. док.
пед. наук. 13. 00.01. Алма-Ата: 1992, 49 с.
72. Кусаинов А.К. ... ... в ... и ... ... 1997,2020.
73. Жадрина М.Ж. Научные основы построения содержания вариативного
образования в школе. Алматы: 2002, 215с.
74. Қалиев С. ... ... ауыз ... ... ... ... ... тарихынан (С.Қалиев /бас ред./). Алматы:
1992, 1966.
76. Шәкілікова С.Е. ... ... ... учебно-методического
комплекса по математике для базовой школы. Автореферат на соискание
ученой степени доктора пед. ... ... ... 1997, ... Таубаева Ш.Т. Научные основы ... ... ... ... ... ... на
соискаиие ученой степени доктора. пед. наук. Алматы: 2001, ... ... Б., ... С. ... және ... ... ... білімін бағалау. Алматы: Мектеп, 1988, 746.
79. Караев Ж. Активизация познавательной деятельности учащихся в
условиях ... ... на ... ... степени доктора пед. наук. 13.00.01.
Алматы: 1994, 48с.
80. Әбдіғаппарова Ү. Оқушыларды тәрбиелеуде қазақ үлттық ою-өрнек
өнерін пайдалануға' студенттерді даярлау. Пед. ... ... ... алу үшін ... ... ... 1998,
1336.
81. Асылханов Е.С. Научно-методические ... ... ... в ... и в ... ... -
педагогических учебных заведениях РК. М: Прометей, 2002, 381 ... ... З.Ш. ... М.А. ... ... ... ... 6 сынып мүғалімдеріне арналған). Алматы:
Атамүра, 2002, 38 6.
83. Философский энциклопедический словарь. М: Сов. ... ... ... ... Т. ... мыслители. Научн. изд. Пер. с нем. Д.Жуковского
и Е I 'ерщйк с. п. 6. М: ... 1999, 271 ... ... М. ... ... ... ... Перевод п
ред. Р.Володько. О.Ойстрах, А. Чернышева. М: Белый город, 1997,
367с
86. Асмус В.Ф. Иммануил Кант-М: Наука, 1973, 534с.
87. ... Т. ... ... тесты, упражнения. Память, внимание,
интеллект. М: Эксмо пресс, 2002, 295с.
88. Тэмон Д. Брэгдон А. ... для ума М: ... 2002, ... ... И.С, Художественное творчество (опыт ксторической
характеристики некоторых проблем) М: ... 1970, 200 ... ... А.К. ... и школа М: Просвещение, 1981, 83 с.
91. Квятковский Е.В. Вопросы ... ... ... ... М: ... 1968, ... ... И.П. Избранные произведения /АН. СССР. М: АН. СССР, 1999,
639 с.
93_. Байжігітов Б. ... ... ... ... ... Республикалық баспа кабинеті, 1993, 72 б. 94. Жукова
А.С. Похвала человеку. Учите ... ... М: ... ... ... ... В.В. Что ... искусство? М: Просвещение, 1973, 198 с.
96. ЛихачевБ.Т. Педагогика курс лекции. М: Юрайт, 2000, 70 ... ... Г.В. ... ... ... М: ... 1965,
207 с.
98. Лернер И.Я. Поисковые задачи и обучеиие как средство развития
гворческих способностей (в кн. « ... ... М: ... 76-82.
99. 99. Сакулина Н.П. Рисование в дошкольном детстве М: ... ... ... Н.Г., ... Т.С. Дидактика (началъные классы) М;
Просвещение, 1978, 228с.
ЮІ.Теплов Б.М. Способности и одаренность в кн. ... ... М: ... 1961, С. ... Ә. ... «Ш. Уалихановтың графикалық мүрасы». Алматы:
Қазақстан ғылымы, 1972, 272 с.
103. Дюрер А. Дневники, ... ... т-І. М: ... 1957, ... Лейтес Н.С. Способности и одаренность в детские годы. М: Знание,
1984, 263с.
105. Юркевич В.С. Светлая радость познания М: 1997, 328с.
106. ... ... ... ... ... очерки, рисунки) прим.
В.Вкунина. М: Правда, 1983, 687 с.
107. Мелик - Пашаев А.А. Педагогика искусства и творческие ... 1981, 186 ... ... И.В. ... ... у ... М: ... 1958,
96 с.
109. Щербаков В.С. Изобразительное искусство. Обучение и творчество.
Проблемы и руководства изобраз. ... ... М; ... 232 ... Есш і7. ... ... ... Алматьг РБК, 2000.
2786.
111. Лук А.Н. Психология творчества. М: Наука, 1978, 284 ... ... Д.Б. К ... ... ... развития в
детском возрасте. Вопросы психологии. М: Наука, 1971, С. 102-108.
113. Гизатуллина А. Г. ... ... ... ... ... на ... ученой степени
хандидата пед. наук 13.00.01. Омск: 2002, 26 с.
114. Казыханова Б. Аимбетова Е. Возьми в ... ... ... 1985, ... Сидоренко Е. Методы математической обработки в психологий. ... 2001, 346 ... Қ. ... ... окушыларын бейнелеу өнері сабағында
көркемдеп қабылдауды қалыптастырудьщ педагогикалық негізі. Пед.
ғылым. ... ... ... алу үшін ... Алматы: 1995, 132 б. 117.
Ибрагимов У. Формирование у студентов ... ... пед. ... по ... ... деятельности
. . .123
детей. ... на ... ... ... кандидата пед. наук. М:
1985, 24 с.
118. Маслов С.Н. Эстетическое воспитания ст. школьников в ... ... ... на занятиях кружка ИЗО. Автореферат на
соискание ученой степени кандидата пед. наук. М: 1984, 26 ... ... Ж. ... народного творчества в системе ыавыков изобразит.
деятельности младших школьников. Автореферат на соискание ... ... пед. ... М: 1987, 23 ... Тихомирова В.Т. Восприятия произведении изобразительыого искусства
как средство общего и нравств. ... ... на ... ... ... кандидата пед. наук. М:
1983, 18 с.
121. Сатканов О., Әбдіқадыров А. Бейнелеу өнеріы ... ... ... ... ... Алматы; 1993, 116.
122. Назарбаева С. А. Педагогические проблемы ... и ... ... их ... ... с ... «Детка» Порфирия Корнеевича Иванова. Алматы: Атамүра,
1999, 136 с.
123. Игенбаева Б. Қ. Адамгершілік сабақтары. Алматы; «Мен адаммын»
қоғамдық коры, 2001, 174 б.
124. ... Ф. ... ... ... ... ... білім академиясының республикалық
баспа кабинеті, 2002, 151 б.
125. ІПапошников Ю. ... ... ... ... на соискание ученой степени кандидата пед.
наук. Ленинград: 1987, 18 с.
126. ... Р. Е:е ... ... Алматы: Қазақстан, 2000, 3966.
і27. ЖүмаСаев М. Педагоғика ... 1992, ... ... С. ... ... ... ... ой-пікірлері. Алматы: 1990, 1926.
129. Қазактың тәлімдік ой-пікір антолоғиясы. I том. Алматы: Республикалық
мемлекеттік «Рауан» баспасы, 1998, 4156.
130. ... По ... ... ... ... в 1-4-х
классах. М: Просвещение, 1988, 28с.
ІЗ.І.Қазақ ССР Халыққа білім беру ... ... ... 1988-89 оқу ... ... ... 1998, 446.
132. Кенбаев И. С, Марченко Л. Ф., Митрофанова Е. Н. Программы для 1-4
классов ... ... ... ... ... 1984, 37с.
133. Асылхаыов Е. С. Программа «Изобразительное искусство» (с поурочной
методической разработкой) 5 ... ... ... ... НИИ школ МП ... 1985, 35 с.
134. Асылханов Е.С. Программа «Изобрааительное искусство» (с поурочной
методической разработкой) 6 ... ... М. ... ... НИИ школ МП ... 1985^ 38 с.
124
135. Программы. Для 1-10-х ... ... ... ... ... 1987, 63с.
136. Юсов Б. II., Щербаков А. В. Программы для ... ... ... школ. М: Просвещение, 1976,52с.
137. Программьі. Для 1-4-х ... ... ... Алматы: Мектеп, 1988, 21с.
138. Программы. Изобразительное ... 3-й ... На ... ... М: 1989, 23с.
139. Гросул Н. В. Искусство видеть: Ты и мир вокруг тебя. Методические
разработки в программе изобразительного искусства и худ. ... ... М: ... 1990, ... ... Е. И. Методические рекомендации ... ... и ... ... 2-й ... ... 1990, ... Программы. С ... ... ... и ... ... 1-8 классы. М:
Просвещение, 1992.127с.
135. Программы. Изобразительное ... 1-4-х ... ... ... ... Для 1-6-х классов ... ... ... Мектеп, 1984, 4 3с.
143. Программы общеобразователь-ных ... ... 1-9 ... ... руководитель В.С.Кузин.
М:
Просвещение, 1994,174с.
144. Михайлова Н.Н. ... ... нас. ... ... ... ... ... и художественный труд. 3-й
класс. М: Просвещение, 1994, 73с.
145. Фомина Н. Н. Каждый народ — художник. Методические разработки к
прогрг"**'л ... ... и ... фуд. ... М: Просвещение, 1995, 268с.
146. Болатбаев К.К. Тетрадь по ... ... для 3-х ... обр. иік., Алматы: 1999, 32 с.
136. Балтабаев М. ... Б. ... ... Атамекен, 1993, 92 б.
147. Сәтімбекова М.С. ... козі - ... ... ... ... ... ... қазақтың білім
академиясының республикалық баспа кабинеті, 2001, 42 б.
1/0. ... ... ... ... тәлім-
төрбие түжырымдамасы//Егемен Қазақстан, 1995, Іқыркүйек
151. Назарбаев Н.Ә. Еліміздің болашақта гүлденуі бүгіннен басталады //
Егемен Қазақстан, 1997 ... ... ... ... ... білімінің. мемелекеттік стандарты
Алматы: Ы.Алтынсарин атындағы Қазақ білім академиясының
республикалық баспа кабинеті, 1998, ... ... ... ... ... 54. ... М. ... өрісі. Алматы: Қазақстан, 1980, 2216. 155.
Қазақтың мақал-мәтелдері. Алматы: 1993,2836.
125
156. Қазақ дәстүрлі мәдениетінің энциклопедиялық сөздігі (қүрастырған
А.Қүралүлы). ... ... 1997, ... ... терминологиялық сөздік. Мәдениет және ... ... 2000, ... ... К.Ж. ... ... ... жүйесі: теория және
пракгика. Алматы: Республикалық баспа каб,, 199*8, 1296.
159. Головин С.Ю. Словарь психолога практика. Минск: Хорвест, 2001, ... ... С. ... ... ... ... мен
коғамдық қарым-қатынастар маңызы // ... және ... ... жай-жансары даму
перспективалары» атты халықаралык ғылыми-теориялық коыференция
материалдары. Алматы: ЖШС Эверо, 1998,Б.190-193.
161. Әлмүхамбетов Б.А. Шағын комплектілі мектептің мәселелері және
дамуы // Ауыл ... ... ... ... ... ... К.М. ... активизации художественного изображения
объектов действительности в ... ... ... на ... ... стегтени кандидата пед. наук.
13.00.02. М: 1975,21 с.
163. Сариева ... ... ... ... // ... ... 2002,Б. ... Ветлугина Н.А. Музыкальное развитие ребенка М: Просвещение, 1967,
415с.
165. ... А. ... ... ... 1997,Б.58-59
166. Дорженов С.Б. Инабаттылық иірімдері. Алматы: Қайнар, 1994, 1586
167. Жәнібеков Ө. Жолайрықта. Алматы: Рауан, 1995, ... ... А. ... ашылмаған әлемі. Алматы: Санат, 2002, 1756.
169; Еламанос ;1 I; Іаңырақ пен пырақ. Алматы; "%сті жарғы,1999, !^4Г*.
170. Ғаб^асо^ С. ... ... 1 ... ... 1991, ... М.М., ... С.П. Знаете ли вы своеғо ученика? М;
Просвещение, 1991, ... ... ... ... для родителей, 2 издание, доп
М:
Педагогика, 1989, ЗООс
173. Практическая психология для ... и ... Под ред. ... Тутушкиной. Санкт-Петербург: Дидактика-Плюс, 2000, 350с.
І 74. Изобразительное искусства в малокомплектвой школе М: Просвещение,
1969, 143с
175. Үлттық дүниетаным 1 ... ... оқу ... ... Алматы: Өнер, 2002, 796.
176. Үлттық дүниетаыым 2 ... ... оку ... (жетекшісі
Ә.Сейілханүлы). Алматы: Өнер, 2002, 616.
177. Үлттық дүниетаным 3 сыныпқа арналған оқу ... ... ... Алматы: Өнер, 2002, 4.66.
178. Үлттық дүниетаным 4 сыныпқа арналған оқу ... ... ... ... 1998, ... ... Б.Р. ... педагогтар идеялары мен тәжірибелері.
Алматы: 1991,3226.
180. Жадрина М.Ж., Нурахметов Н.Н. ... ... в ... поиски, перспективы. Алматы: ... 2002, 186 ... ... ... ... 1986, 150 ... Ильин Е.Н. Путь к ученику. М: Просвишение, 1986, 224 с.
183. Щетинин М.П. Үстаздық еткен жалықпас (Аударған ... ... 1989, 195 ... ... Ш. Оқушылардың танымдық іс~әрекетін қалыптастыру..
Алматы: Ғылым ғылыми баспа орталығы. 2002, 92 ... ... Ш.Т. ... С.Н. Педагогическая инноватика как теория
и практика нововведении в ... ... ... фонд ... ... ... 1. ... Научію-издательский центр
«Ғылым», 2001, 295 с.
186. Майғарапова Ш. Мектеп ... ... ... ... ... ... баспа орталығы, 2002, 124 б.
187. Петрушин В.И. Психологические аспекты деятельности учителя ... ... /М: ... ... ... 2001, ... ... психологический словарь // Под ред. А.В. Петровского, М.Г.
ІІрошевского. - Ростов на Дону, 1998,138с.
189. Щуркова Н.Е. Педагогические технологии - М, 1992. - ... ... И.П. ... ... курс. Учебник для студентов
пед.вузов. - М: Просвещение, 2000. -Кн.2 ... ... Г.К. ... ... ... / ... -М.: Народное образование, 1998. -256с.
192. Шамардин В.Н. Школа: от конечного результата к ... ... ... Щ9І ---42с . , ,■
193 Бе.^лько В.ГІ. Слагаемые пед.технологич обучения. - М : ... ... В.М. ... ... - М., 2001- №1. ... Бабавский Ю.К., Поташник М.М. Оптимизация педагогического
процесса.-Киев, 1984.- ... ... Э.В. ... и ... организации самостоятельных работ
учащихся на уроках АІШ.СССР, 1981, С. 189-213.
197. Лернер И.Я. Роль учебник-а в руководстве учебно-познавгтельной
деятельности учащихся // ... ... и ... опыт ... ... и ... образования. Информационный сбор.
Выпуск 2 М: НИИ ТИП, 1992. - 52с.
198. Фридман Л.М., ... И.Ю. ... ... ... ... Просвещение, 1991 ~288с.
199. Мектепке дейінгі және мектеп жасындағы ... ... 1995 ... 3, "Көусар бүлақ" бағдарламасы, Алматы, - 1994. - ... пен ... ... ... ... ... бейнелеу
өнерінің алғашқы сабақтарында – ақ ... ... ... оған ... қоршаған табиғат пен адам ... ... ... ... ... өте қажет.
Балалардың шындық болмыспен өнерге деген қарым-қатынасының
қалыптасуынан ... ... ... ... олардың жан-жақты дамуына зор
үлес қоса отырып, ... ... ... етеді, қоғам, табиғат
пен дүние туралы, танымдарын кеңейтіледі.
Бейнелеу өнері сабақтары ... ... ... ... ... өмірдегі табиғат пен адамның адамгершілік
тұрғысындағы әлемдікпен кеңінен ... ... әр ... ... ... өмірлік тәжірибесі өте шектеулі
болғандықтан, ол жалпының арасынан эстетикалық құрылыстарды бөліп қарауды
тез ... жете ... ... педагогтың міндеті баланың өмірден
рахат ала білуі қабілеттілігін тәрбиелеу, ... ... ... ... ... эстетикалық талғам дәрежесіне, одан кейін
идеалға жеткізу болып табылады.
Бейнелеу өнері пәнінің басты міндеті – оқушылардың ... ... ... ету, ... үлкен өнер дүниесіне енгізу, оны
қоршаған шындықтың болмысын танытудың әрекетті құралы ету, ... ... ... ... ... ... оқушылардың өмір мен өнердегі әсемдікті
дұрыс түсінуі мен толық түрде ... ... ... ... ... – эстетикалық әрекеттерін ... ... мен ... ... ... ... өнер ... шығармашылық талант пен дарындарды дамыту болып
табылады.
Пәннің негізін құрайтын жай қоршаған ... ... пен ... әсерленіп
қабылдауды қалыптастыру болып табылады. Сухомлнский ... ... ... ... ... атап ... ... тыс өмір сүретін дүние әдеміліктің көзі болып
табылады. Дегенмен де, бұл ... де ... ... және ... тану
керек. Әдемілікті танитын әрекет – бұл көп ... ... ... ... мен шарттарын, еңбекті, адамгершілік, ... және ... ... ... тәрбиелеу мүмкін емес, онда онда ... ... ... әдемлігігін белсенді инттелектуалды және эмоциялы қабылдау
тұрады (Сухомлинский --------- 354 бет).
Оқушылар айналадағы әдемілікті ... көп ... ... ... ... және ... ... әдемілік әсерлендіріп, толқытады.
Оқушы табиғат туралы, өзі туралы, көркемдік құндылықтар дүниесі туралы
нақтылы білімдер алады. Қабылдау - өнермен және ... ... ... ... Оның ... ... мен толықтығына кейінгі
эстетикалық күйзелістер көркемдік – эстетикалық талғамдар мен ... ... ... және ... ... көркемдік бейнелеудің мәселелері
бойынша оқушының өз ой қорының шеберлігімен (көзқарастарымен) байланысқан
білімдерді меңгеруі бейнелеу сабақтарында ... ... ... ... ... ... Бұған оқушыларда осы шындық болмысты әр
түрде және өнердің әр түрлі жанрында ... ... ... ... ...... ... мазмұнын талдай білу
шеберліктері туралы ұғымдар мен түсініктерді қалыптастыру жатады.
Эстетикалық тәрбиелеу мазмұнында үлкен орынды әсемдікті ... ... ... байланыстырылған көкемдік талғамды қалыптастыру болады.
Оқушыларды нағыз көркем туындылардың әдемілігі мен ... ... ... керек.
Бейнелеу өнерін оқыту барысында оқушыларда туындыларды жан-жақты
қабылдау, ... ... ... ... білу қабілеттілігі
дамиды, негізгі әдіс ... ...... және ... ... ... ... Оқушылар көркем шығармаларды теорялық ойлаудың
дербес қадамын жүзеге ... ... ... ... ... ... анықтау оның өзіндік таланты мен салу
әдістерін, бейнелеу жолдарын бағалау, дүние мен ... көру ... ... ... эстетикалық тәрбиелеудегі өнердің маңыздылығы
оның өмірді ... зор ... ... онда ... ... рухани байлығы жинақталған.
Толыққанды эстетикалық тәрбиелеу өнер туындыларымен немқұрайлы танысу
арқылы ... ... ... ... ... ... мәдениетін
тәрбиелеу үшін бейнелеу сауаттылығының шындық негіздері туралы білімдер,
жазық жерде заттардың ... ... ... сала ... ... және сызықтағы перспективалардың, көлеңке заңдарының
теориялық негіздері заңдарын, сонымен қатар ... және ... ... ... ... ... мен ... орналастыру
заңдылықтары туралы ұғымдар қалыптастырылады.
Әсемдікпен алған әсер мен қуанышты білдіру үшін ... ... білу ... өнер ... сөйлей білу керек.
Сурет және кескінделмеген практикалық жұмыс істеу ғана ... ... ... ... Өмірдегі әсемдікті тануға кең мүмкіндіктер
ашады, шындық болмыс пен өнер туындыларына деген эмоциялық – ... ... ... ... ... ... аңызды, мазмұнды
құрамдас бөлігі оқушыларды көркемдік шығармаларға тарту, ... мен ... ... болып табылады. Ең бастысы – жеке
адымды белсенді жасаушы, ... ... ... ... ... тамсанып қана қоймай, оны ... ... ... ... айналдыратын адамның қасиеттілігі кестері
мен қабілеттіліктері сияқты қасиеттерді дамыту мен ... ... ... мәні – баланың әсемдікті тани білуінде ғана емес, оларды
бағалап, қолдана білуінде, бұған қоса ол өнерде, өмірде, еңбектене, мінез ... ... ... ... ... ... керек.
Кескіндеме шығармаларының (түпнұсқасы да, көшірмесі де) әдемлігін
қабылдау оқушыларда бояуларды, сызықтар мен ... ... ... мен сөзімдерін, қоршаған дүниеге қарым – қатынасын көрсете
білуге деген ... ... ... мен ... ... байланыты ғана емес, кей-кездерде
эстетикалық бағалаудың біртұтас ... ... ... та ... шын ... қоршаған дүние туындыларын қабылдау кезщінен
басталатыны анық.
Эстетикалық ... ... ... ... шығармашылыққа ынтаның
тууына да байланысты. Табиғат әдеміліктері сезімдеріне дамыта отырып,
мұғалім ... өз ... ... мен сызықтарда көрсете білуді
оятады. Бала ... тау, дала мен ... ... өз ... ... басталады. Мұндай шығармашылық рухани өмірді
байытады. Топ серуендер мен ... ------ ... ... ... ... ... ... оларды ерекше әсерлендірген сәйкес
олар ------- жасайды.
Бастауыш сыныптардағы кейбір ... ... ... ... жақтап
алған тақырыптарға арналады. Балалар өздерінің ішкі дүниесінде ерекше,
терең әсер қалдырғандарды салады.
Бұл мәселеге ... көзі ... ... төмендегідей бірқатар
қарама қайшылықтарды шешу мүмкіндік тумақ:
- бастауыш сынып оқушыларының қоршаған орта туралы біртұтас түсінік
алуына мүмкіндік ... ... ... мен ... пәндерін кіріктіре
оқыту арқылы ... ... ... жолдары мен оны ұйымдастыру
мәселелерінің ғылыми теориялық негізі ... ... ... ... ... және озық ... негізінде
шешу арқылы арнайы бағдарламалар мен әдістемелік нұсқаулар жасалады
80- жылдары орта және жоғары мектепті қайта ... ... ... ... мен ... тәрбие беру ісін жандандыруға
едәуір көңіл бөлінді. Оқушылардың өнер шығармаларын, тарихи және ... ... ... ... ... ... мен ... түсініп,
сұлулықты сезіне білуін дамыту, эстетикалық жоғары ... ... тап осы ... ... Бұл міндеттерді шешу
жеткіншек ұрпақты өз халқы ... ... ... шығармашылығын дамыту, шынайы халық өнерін шеберлікпен, табанды
түрде ... ... ... Ал ... өзі саласында терең ... ... ... етті. ............................
. ...............................
********
Көркем әдебиеттің өзін жақсы ұғу үшін де, география мен тарихты жақсы
ұғу үшін де, осы ... ... ... ... ... ... ... бастау керек. Баланың меңгеруіне қарай пән сабақтарының
байланыстарын бірте-бірте ... ... беру ... ... ... басынан аяғына шейін күллі пәндерді ... да ... деп ... ... Ол тым ... болады: неше тараулы
пәндерді мидай ... ... ... ... Бұл ... бастауыш
мектепке ғана ұсынамыз. 4-кластан әрі, алған жеке-жеке мағлұматтардың басын
біріктіріп, ретке салу, ... ... ... ... ... ... музыкамен қатар драма үйірмелерінің мәні
өте зор. ... олар ... ... ... ... отырса тіпті жақсы.
Эстетикалық тәрбиенің үлкен саласының бірі – сурет өнері. Қазақ
халқында ислам діні ... ... ... дами ... Тірі ... ... ... салуға болмайды, «о дүниеде құдай оларға жан салып
бер деп қинайды» - деген нанымнан сурет өнерінен жұрдай ... ... ... ... жас ... ... бұл ... құмарлы да, икемі, қабілеті
барлары да аз емес. Суреттен, жалпы бейнелеу өнерінен қазақта бары - ... ... ... Осы ... аз ... да ... ісін ... керек.
Түйсіксіз білімнің тиянақты болмайтындығы жұрттың бәріне мәлім.
Түйсік субъектив пен объективтің қолма-қол туралай ... Біз ... ғана ... ... ... және ... ... жөнінде ұғым ала
аламыз. Түйсік барлық ғылыми ... және ... ... Міне,
сондықтан білімді тиянақты ету үшін ең алдымен балалардың түсінуі, ... және ... ... ... ету керек. Ал түйсіктің анық және ... үшін ... ... ... етуге тырысу керек...
Қабылдау - өмір танудың екінші сатысы, құбылысты тұтасынан ұғу. Бірақ
түйсік пен қабылдау ... ... ... ... арасында алшақтық
жоқ. Қабылдаудың ашық-айқын болуын сол заттың мағынасы, мазмұны және сол
затты түсіну үлкен әсер ... ... ... ... ... терең
қабылдаймыз. Ойлау да қабылдауға ерекше әсер етеді, ал ... ... ... әсер ... оны ... ... түсінікті етеді...
Қабылдау, әсіресе, ... ... зор орын ... ... ... ... ... негізделеді. Қабылдаудың педагогикалық
процесте алатын орны мұнымен бітпейді. Оқушылардың білімі ... ... ... ... ... және ... болуына ерекше көңіл бөлу керек.
Оқуылардың білімі тиянақты болуы үшін ... ... ... ... ... ... ... бөлу керек. Оқытушының сөзін, ұғындыруын балалар
айқын қабылдамаса, олар материалды терең есте ... ... ... ... бере ... Олай ... ... берік ету үшін сабақ үстінде
барлық сезім мүшелерін қатыстыру керек...
Педагогикалық ... ... ... ... орны жоқ.
Оқушылардың қабылдауын терең ету үшін мұғалім мынаны естен шығармау керек:
1. Қабылдауды терең ету үшін ... ... ... ... болу керек. Мұғалімнің даусы ашық, айқын естілсін, кітаптың
әріптері айқын жазылсын, диаграмма, ... ... ... олар ... мәселені ашып, айқындап отыру керек және
олар әр түрлі, ... болу ... Бір ... терең қабылдау үшін оны ұзақ көру керек. Бұл үшін
бірден көп ... ... ... ... жөн. ... ... емес ... соғұрлым ұзақ және бірнеше рет
көрулері керек.
3. Толық және терең қабылдау үшін адамның алдында ашық ... ... ... ... ету үшін ... ... ... оқушыларды
күн бұрын дайындау керек. Материалды көрсетудің алдында ол туралы
түсінік беру орынды.
5. Балалар көргенін ... айта ... ... ... ... үшін ол затты мейлінше белсенді түрде көруге, естуге,
сезуге тырысуы қажет.
Жеке тұлға дамуын ... ... ... тәрбиені, этикалық
парасаттылық, инабаттылық, қайырымдылық, ұждағаттылық, тағылымдық ... – адам ... ... ... ... ... музыка, т.б. жөніндегі еңбектерінде айтылған
көркемдік-эстетикалық көзқарастары әлі күнге мәнін жоймаған. Ұлы ... ... ... ... ... үлкен, шеңбері кең. Эстетика
мәселесі жөнінде ... соны ... тың ... ... ... ... ... кездеседі. Мысалы, «Риторика», «Поэзия өнерінің
каноны туралы ... ... ... ... т.б. еңбектерінде
көрсетілген.
**
Өркениетті ірі ұлттар қоғамдық өмірдің белгілі бір ... орын ... ... ...... ... ...
эстетикада, римдіктер – заң саласында, еврей мен ...... - ... ...... мен ... ... көріне
білген.
**
Себебі, эстетикалық сезімі күшті дамыған адам өмір ... ... ... ... қабілетті болады. Көркем-өнер, олардың пікірінше,
адамда көтеріңкі рух туғызады, көңілді шаттыққа жеткізеді, адамды еңбек ... ... ... ... көркемдік сезімдерді дамыту қоғамды
және айналасын қоршаған дүниені сезінуге әсер етеді. Шын ... ... ... ... ... ... болады деген. Олар
эстетикалық тәрбиені жүргізуде әсіресе көркемөнердің екі ...... ... ... ... ... көрсетті.
**
С.Торайғыров тәрбие мен оқудың мақсаттарын айқындауда ХХ ғасырдың
басындағы қазақ педагогтарының ішінде жаңа ... ... Ол – ... ... ... ... кәсіп үйренуге, мәдениет жетілдіруге
өнерлі елдерден үлгі ... ... ... ... ... озық елдермен
теңелуге шақырды. Тәрбие мен білімнің мұндай келелі міндеттерін ол өзінің
«Оқудағы мақсат не?» деген ... ... мен ... ... ... осындай әлеуметтік-қоғамдық зор
мақсаттарды көрсете отыра, С.Торайғыров өзі осы мақсаттар үшін ... жаңа ... ... ... ... ... шығып күн болам!
Қараңғылықтың кегіне
Күн болмағанда, кім болам? –
деп шын жүректен шабыттана жыр етті.
**
«Абай ... ... ... жаңа биікке көтере отырып,
оқушысына идеялық, эстетикалық және еңбек тәрбиесін ... ... ... ... ... ретінде атқаратын қызметін арттырады бірінші
мәселе етіп қояды. ... озық ... ... адал ... оның бойында шынайы адамдық қасиеттерді тәрбиелеуге, жамандықтан
қашып, жақсылыққа ұмтылушылықты қалыптастыруға тек өрісі биік ... ... ... тағылымы ғана ат салысатынын ақын терең түсініп, өзі
өмір бойы сол жолда ізденеді.»
**
Адамның ... ... беру ... Егер рухы ... болса, жан
дүниесі бай болса, адам құлдық психологиядан тез арылып кетуге мүмкіндік
алады деп ... ... ... да ол ... өте бай ... ... ... барысында да жан аямай еңбек етті. Адамгершілікті
қалыптастырып, дүниетанымды кеңейтуде ... пен ... ... ... ... ... ... қазақ кең далада құр қойын құттап, айран
ұрттап жатқан жоқ ... ... ... да, қиял, сезім байлығы бар екен.
Жүрегінің терең сырын, жанының алуан-алуан ... ... ... ... ... ... ... Енді ол айнаны өнерлі жұрттар ... ... ... таза жүректе біреуді олай, біреуді былай
ұстайтын тар мінез болмайды...»
**
Қазақстан Республикасының Білім ... ... ... беру ... ... – ұлттық және жалпы адамзаттық құндылықтар, ғылым мен
практика жетістіктері негізінде жеке ... ... ... және
кәсіби шыңдауға бағытталған білім алу үшін қажетті жағдайлар ... ... » ... ... ... ... заңнама. Алматы:
2007, 8 бет жалпы-169 б.]
Бұл бастауыш сыныптағы оқу-тәрбие үрдісінде эстетикалық ... ... ... ... ... мемлекеттік стандартында
оқушының жеке тұлғасының қалыптасуы мен дамуы үшін төмендегідей міндеттер
айқындалған: оқу-әрекетін ... ... ... белсенді
әрекеттік, этикалық, эстетикалық қарым-қатынасқа дайындау;
[Қазақстан Республикасы бастауыш ... ... ... ... ... ... ... Республикалық баспа
кабинеті. Алматы – 1998 ж. 3 б. Жалпы баспана 245]
**
...............................
Абай Құнанбаевтың эстетикалық көзқарастарын көптеген қазақ ... өнер ... ... ... ... және т .б) ... еңбектерінде жан-
жақты қарастырған.Абай өзінің педагогикалық идеялары мен көркемдіке
тәрбиелеу ... ... ... 27-ші қара ... ... деп ... Сократ пен Аристотельдің пікірлері: «Әуелі ... ... ... егер көз жоқ ... ... ... ... көркінен қайтіп
ләззат алар едік...Құлақ болмаса қаңғыр, не дүңгір дауыс, ... ... ... ... ала алмас едік.» (Абай, Ибраһим Құнанбаев) Екі томдық
шығармалар жиынтығы.-Алматы: Жазушы,1,2: Аудармалары мен қара ... ... ... ойды Абай ... ... қара ... ары қарай толықтырады. «Ол
хабарлардың ұнамдысы-ұнамды қалыппен, ұнамсызы-ұнамсыз қалыппен,әрнешілік
өз суретімен ... ... Жан ... адам ... ... ... тексерсең күнде асады. Көп заманнан тексермесең, тауып алған
өнеріңнің жоғалғандығын және өзінің өзге бір ... адам боп ... ... деп Абай ... адамның көркемдік
шығармашылығың негізіне эстетикалық сезімді жатқызады. Абай ... ... ... әсемдік, сұлулық, талғам және т.б.
эстетикалық категорияларға арнайы талдау жасамағанмен оның өлеңдерінде осы
түсініктерді ... ... ... аз ... ... ... Ы.Алтынсарин халықтың көркем шығарма
туындыларын өте ... ... ... және ... ... ... құндылығын түсінуге тек қана білім берудің арқасында жетуімізге
болады деп есептейді.
Оның педагогикалық еңбектері эстетикалық көзқараспен тығыз байланысты. ... ... ... ... ... ... өмір ... әдет-
ғұрып, тәртіп, тазалық,қолөнер мен өнердің үлгісі болуы қажет, »-деп ... Ы. ... ... ... ... қызметі мектеп, 1963-40б. )
**
Жолдасбекова Сауле Абдразаққызы «Бастауыш класс оқушыларының сәндік-
қолданбалы ... ... ... ... ... зерттеуінде бастауыш класс оқушыларының эстетикалық
«қызығушылығы деген» ұғымын ... оны ... ... ... ... рөлі мен ... ... тән ерекшеліктері анықталады.
**
[Жолдасбекова Сауле Абдыразаққызы Бастауыш класс оқушыларының сәндік-
қолданбалы өнерге эстетикалық қызығушылығын қалыптастыру. Пед. ғыл. ... ... 1993 ж. ... 8 ... ... ... әсіресе саяхаттарының күнделіктері,
олардағы табиғат суреттері арқылы ... ... ... ... ... мұра ... ... Шығармалар, Алматы, 1954,
70-71 беттер]
**
[З.Әбілова оқушыларға кластан тыс жұмыстарда өнер ... ... ... пед. ғыл. кан. дис: ... 1970 ж. ... беті – 280. 8 ... зерттеуде автор мектептегі сыныптан тыс ... өнер ... ... беру ... ... өнер ... пайдалану
жолдарын қарастырады.
**
Қазақстан Республикасының тәуелсіз мемлекет мәртебесіне ие болуы,
қазақ тілінің мемлекеттік құқына көтерілуі, ... ... ... ... ... ... келешек ұрпақ тәрбиесіне үлкен жауапкершілікпен
қарауды талап етеді. Бүгінгі күн талабына орай ... ... ... ... ... ... түбегейлі жаңарту
қажет. Тәрбиені жаңартудың мәні-адамның биологиялық табиғаты мен ... ... жеке ... ... ... және ... ... қазыналардан нәр алуына жағдай тудыру. Осы арқылы ұлттық ... өнер ... ... ... ... беру.
Мектепке дейінгі және мектеп жасындағы балалардың тәрбие тұжырымдамасы.
Қазақстан мұғалімі-1995-13 ... ... ... мен ... ... сан ... тыныс тіршілігімен, тұрмыс, салтымен және ... ... ... ... ... халықтар сияқты қазақ халқының да өзіндік
әлеуметтік-экономикалық тарихы және тұрмыс-салты ... ... ... ... мен діни ... өз ... ... өзіне
тән тіршілік салтын қалыптастырып, тәрбиенің халықтық ... ... мен ... эстетикалық тәрбие беруде табиғат орасан зор рөл
атқарды. Еңбек пен демалыс процесінде табиғатпен үнемі етене ... ... мен ... ... оның сұлулығын көре білуге үйренді.
Табиғаттағы әсемдікті көріп, ... білу ... ... ... олардың эстетикалық талғамын дамытты. Туған жерге деген шексіз
ыстық сүйіспеншілігін күшейтті.
(С.Қожахметовтың сөзі) Эстетикалық тәрбиенің мақсаты – ... ... ... ... байланысты. Ол адамның өміріне керекті және
пайдалы қасиеттерді дамыту және өмірдің сұлу ... ... ... ... ... ... яғни ... қызықтары мен тамаша жақтарын оқушыларға
дұрыстап таныта білу.
Эстетика (гр.aisthetikos – ... ...... ... ... ... заңдылықтары туралы, әсемдік заңдарын
арқау еткен шығармашылықтың мәнісі мен формалары туралы ғылым. ... ... 5 мың жыл ... ... қоғам дәуірінде – Мысырда,
Вавилонда, Үндістанда және Қытайда дүниеге келді.Ежелгі Греция мен ... ... ... ... Эпикур, Лукреций Кар және ... ... ... ... өзек ... олар ... ... қарамастан сұлулықтың обьективті негізгі – ... ... ... ... ... деп ... Ал ... сәйкес, сұлулық дегеніміз абсолютті,
мәнгілік және өзгермейтін, сезімнен тыс ... ал өнер ... ... осы ... ... ғана болып табылады. Батыстың Орта
ғасырлардағы «құдырет ... ... ... ... (Августин,
Фома Аквинский) күресте Қайта өрлеу дәуірі ойшылдарының, жазушыларының,
суретшілерінің (Ф.-Петрарка, Л.-Б.Альберти, Леонардо да ... ... ... және басқалар) еңбектерінде адамгершілік сипаттағы реалистік
тенденциялар дамыды.
Кант эстетикалық пікірдің мүлдем «мүддесіздігі» туралы ... ... ... ... ... ...... мазмұнға қарсы
қойып, ол формалистік эстетиканың дамуына ықпал етті.
Эстетикалық қызметті түсіндіруге ... етіп ... ... мен ... ... мұның өзі оған эстетикалық
қызметті капиталистік өндірістің қарама-қайшы ... ... ... ... ... үшін ... мағынасын анықтауға
мүмкіндік береді. Алайда обьективті идеалист бола отырып, Гегель өнерді
абсолютті рухтың бірінші және ... ... ... ... ... ... заттар мен құбылыстардың физикалық
қасиеттерінен, ал эстетикалық сезімдер мен ...... адам ... алып ... ... ... орыс
революционер демократтары Белинскийдің, чернышевскийдің, Добролюбовтың
еңбектерінде жоғарғы сатыға көтерілді (реалистік ... ... ... мен ... ... жасау және т.б.).
Эстетика тарихында түбірлі бетбұрыс оны жаңа зерттеу әдісі саласында –
диалект, жаңа тарихи материализм ... ... ... ... эстетикалық мәселелерді жан-жақты жасауға, эстетика саласындағы
ревизионистік және догмалық бұрмалаушылыққа ... ... ... ... ... ... мен ... ең алдымен мына жәйтпен
айқындалды: адамның дүниені эстетикалық тұрғыдан ұғынып түсінуі бір-бірімен
тығыз байланысты үш нәрседен тұрады: 1) ... ... ... 2) ... эстетикалық ұғым (эстетикалық ... 3) ... және ... ... ... ... бірлігі ретінде).
Эстетика осы мәселелердің үшеуінің де мәнісін, тұрғысынан ... ... ... ... ... обьективті
негізін адамдардың қоғамдық мәнісін және ... пен ... ... ... ... ... олардың шығармашылық іс жүзінде
нысаналы қызметі ретінде анықтайды. ... ... ... пен ... ... пен ... кереғарлық, трагедиялық
және комикалық, ерлік-қоғамдық байланыста, адам өмірінің әрбір саласында -
өндірістік-еңбек және ... ... ... ... ... және ... т.б.- ... эстетикалық тұрғыдан ұғынып
түсінудің көрінісі ретінде байқалады. Эстетикалық тұрғыдан ұғынып түсінудің
субьективті жағы – ... ... ... ... ... мұраттарды эстетика обьективті өмірлік процесстер
мен қатынастарды көрсетумен бейнелеудің ... ... ... ... ... оның ... жағы ретінде енеді. Өнердің
мәнісі мен оның заңдылықтарын зерттей отырып, арнаулы, теориялы және тарихи
ғалымдармен және өнер ... ... ... ... ...... ... Ол адамның ақиқатқа эстетикалық қатынастарының (оның
ішінде өнердің) жалпы заңдылықтарын зерттейді, ал өнер ... ... ... ... ... ... ... дүниетану ғылымы бола отырып,эстетика эстетикалық
сана мен ... ... ... адам өміріне көзқарасы туралы мәселені
шешуді өз ... ... ... ... Осы мәселенің
материалистік шешімін басшылыққа ала отырып, ... ... ... ... шығармашылығы процесінің түрлі жағын: өнердің шығу тегін ... және ... ... ... ... ... оның ... көркем образдың ерекшеліктерін, өнердегі мазмұн мен форманың
өзара байланысын, көркемдік әдіс пен стилбдің ... т.б. ... ашып ... өз ... ... ұмтылуына көмектесіп, тереңде жатқан талап-
тілегін, қабілеттерін дамыту, сол арқылы оған толыққанды өмір сүру үшін
жаңа рухани күш беру ... ең ... ... ... ... - ... Қазақстан Республикасы Орта білімді дамыту түжырымдамасында
[1,3 ]
№№№№№№№№№№Бүгінгі күні қоғамның ... ... ... және
рухани дамыған жеке тұлғаға ... мен ... ... ... ... қарама-қайшылықтарды шешу қажеттілігі туып отыр. Оны
қылмыскерліктің өсуі мен жалған өнердің көрініс алуынан, ... ... ... ... ... сияқты қоғамға жат
қылықтардың етек алуынан көреміз.
Қоғамымыздағы ... ... ... алдын алу үшін
мемлекеттің ... ... іске ... ғылыми негізделген
адамгершілік, әлеуметтік және экономикалық саясаты болу керек.
МемлекеттІң білім беру саласындағы тұжырымдамасында «Бұл ... ... ... ... ... ... ... жастағы балалар әсершіл әрі сезімтал келеді. Бала ... ... ... ... адамдармен ешбір қиындықсыз белсене қарым-қатынас
жасауды үйренуге, алған білімін түйсініп, өмірде қолдана білуді ... ... ... игеруі тиіс,» - делінген[ 3,Б. 1-2]
2003 жылы жарық ... ... ... ... ... ... ... бағдарламасында баланы адамгершілік тұрғысынан
тәрбиелеуді көздеп, оның рухани дүниесінің қалыптасуы мен ақыл-ой дамуының
тиімді құралы болып табылатын ... ... ... айтылған [4,4
]. Н.Г. Осухова указывает на наметившийся переход от субъектно-объектной к
субъектно-субъектной (личностно ... ... ... подходы представлены в сравнении по следующим показателям:
установка по ... к ... ... ... при ... ... ... понимания, познания; наиболее часто используемые
средства; процесс; результат. Н.Г. Осухова также отмечает, что в ... в ... ... и ... ... ... некий концептуальный
хаос, затрудняющий принятие субъектно-субъектного ... к ... ... означающий становление новой парадигмы, ... ... ... ... ... рассматривая его как педагогическую
составляющую существующего в сознании человека глубинного интегрального
образования («образ мира») (19, ... ... ... все ... ... публикации,
утверждающие, что сущность человека творческая, тогда и ... ... ... в ... Принципиально меняется и
парадигма воспитания: ею становится не ... ... а ... в
многомерных (в том числе личностных) характеристиках существования
(В.С. ... ... он ... ... человека как
биопсихосоциоприроднокосмическое ... с тем, ... ... ... его универсальных характеристик, на ... ... в ... (20, ... ... Р.З. ... Л.И. Новешева, Э.В. ... ... Л.Н. ... Н.Л. ... Н.И. ... С.С. ... ... В.Н. Шацкая, В.А. Сухомлинский, М. Неменский, Ю.К. Бабанский,
В.С. Кукушин, И.Б. ... Н.И. ... А.С. ... Н.М. ... Кубышкина, Т.С. Комарова, Е.Е. Рожкова, С.И. Гудилина, Н.М. Конышева,
Н.Г. Салмина, О.А. Куревина, Е.А. Луцева, В.С. ... Б.М. ... ... М.С. ... Б. М. ... Л.С. Выготский, В.А.
Крутецский, А.Н. ... Н.С. ... А.В. ... П.М. Якобсон.
Жоғарғы эстетикалық құндылықтарды, шындық өмір құбылыстарындағы
әсемдікке жету қажеттілігі мен ... ... ... табиғаттың
өзінен алады.
**************************************
Ш. Монтеське[22], К.А.Гелвеций[23], Вольтекр[24], Ф. Фребель[25],
Артур Шопенгауер [27]
Бала ең сезімтал тіршілік иесі, оның ... ... ... ... алады. Оқушылар тек өз бастарынан кешкен нақты ... ... ... талқылайды, ой қорытады, олардың мақсаттары көрнекі қабылдауға
негізделеді деген деректер көпшілікке белгілі. Балалар абстрактілі ... ... бұл ... ... ... ... Шарлотта жоққа шығарып,
бала өте ертеден ... ... ... т.б. ... жалпы түсініксіз
мағынада абстрактілі қабылдайтыдығын және талдатындығын, сонымен қатар
абстакция ... ... да ... ... ... ... О.Кро ойлаудың дамуы дегеніміз – бұрын ... әрі ... ... ... ... ... келе, мектеп жасының
басында қабылдау барысында өндірілетін процестерінде (жинақтау, белгілеу,
категориялық қабылдау және өңдеу классификациясы) де, ... ... ... ... ... сын) да ешқадай психикалық функция мен
актілердің жаңа формалары пайда болмайды дейді. Олардың ... ... ... ... ... айтарлықтай дамуға ұшырайды.
Кеңес психологы М.М.Рубенштейн біздер, үлкендер үшін ... ... ... ... ... ... етіп қабылдайды,
балалардағы ойлау формалары мардымсыз ... ... ... ... сол ... ... ал ойлау едәуір ... ... ... ие ... ... Жан ... ... және мектепке дейінгі жаста
баладағы ойлау эгоцентрлік түрде құрылады. Бала тұтас, байланысқан, бейнелі
әсерлермен ойлайды, әдетте ... ... ... деп атайды.7 жастан
бастап бала ойлауында субьективті синкреттік ... ... ... ... ... ... басталады.
**************************************
Педагогика эстетикалық тәрбиелеуді қоршаған шындықтағы–табиғаттағы,
қоғамдық өмірдегі, еңбек пен өнер құбылыстарындағы, ... ... ... сезу мен ... ... ... тәрбиелеу ретінде
анықтайды (8,78).
**************************************
Ресейде эстетикалық тәрбиелеу XVII ғасырда педагогикалық теорияда,
негізінен риторика ... мен ... ... ... әдебиеттерді
қолданумен меңгерілді. Француз (Дидро және т.б.) бен немістің (Шеллинг,
Гегель) өнер теориясын әсерін ... орыс ... таза ... салу
құрылысына тереңдеуден құтылып кете алды. Георгиевский мен Царскосельский
лицейлерінде эстетика курстары ... ... жоқ ... ... ... ашып ... Оқу үрдісіндегі өнер әдебиеті рөлі, сезімдерді, сөз
сөйлеу мен ... ... ... В. И. ... В. Д. ... В.
П. Островский т.б. еңбектерінде түпкіліті қарастырылған.
Үлкен ... ... бар ... ... дәстүрі В. С. Соловьев
пен «күміс ғасыр» ... ... ... ... ... ... өмірді «қайта жаңғырту» ретіндегі өнер туралы, табиғат
өмірінің өзіндік бейнесі туралы және ... ... іске ... туралы ойлары жемісті болды. Эстетикалық тәрбиелеу ... ... ... (20 ... 20- ... ... Г.Г. ... Б. И.
Шмидт, Лосевтардың еңбектерінде болды. Бірақ олар көп ... ... ... ... эстетикалық тәрбиелеудің қалыптасқан
жүйесінде талап етілді.
20-шы жылдардың аяғында біртұтас еңбек мектептері ... ...... ... беру мен ... бағдарламасы жасалды.
Онда өнер сабақтарына аптасына 21 сағат бөлінді (бейнелеу өнері, ... ... сөз, ... ... импровизация, кино, фототүсіру). Жарқын
күйзеліс бастамалары ретіндегі өнер туындылары, ... ... ... ұжымдық әрекеттер, мереке–мейрамдар бұқаралық эстетикалық
тәрбиелеудің іс жүзіндегі ... ... ... ... ... ... ... байланысы орнады. Соғыстан ... ... ... мен ... жеке ... ... үрдісін, оның
әрекетін, әр түрлі жас шамаларына сай жалпы және эстетикалық ерекшеліктерін
(Б. М. Теплов, П. М. ... ... ... (А.И. ... ... ... ... пен қызметтерді (Л.И. Новешева, М.С.
Каган), ... және ... ... идеалдарды, мәнерлер мен
сезімдерді, құндылықтар мен ... (Э.В. ... ... Л.Н. ... эстетикалық шығармаларды (Н.Л. Лейзеров, Н.И.
Киященко, С.С. Голдентрих) зерттеуге назар ... ... үшін ... жаңа ... ... ... одақтың өкілдері
енді. Б.М. Неменскийдің бағдарламалары (бейнелеу өнері) ... ... ... ... ... және ... мәселелерін
дайындауда В.А. Сухомлинский, С.А. Герасимов, А.А. Алексин қатысты.
өөөөөөөөөөөөөөөөөөөөөөөөөөөөөөөөөөөөөөөөөөөөөөөөөөөөөөөөөөө
Расписать понятия критерий
Ққққққққққққққққққққққққққққққққққққққққққққққққққққққққққққққққққққққ
Эстетикалық тәрбие жүзеге асу үшін ... ... ... ... мен ... ... соған байланысты өздігінен практикалық іс-
әрекет жасауы және шығармашылық әрекеттері жатады деген тұжырымға келдік.
Себебі, күнделікті ... ... ... мен жаманды, әдемі мен
әсемдікті, қолайлы мен қолайсыздықты ... ... бала ... ... ... ... тәрбие қалыптасуы мүмкін емес.
Эстетикалық тәрбие-толығымен жүзеге асырылады деуге болмайтын оқушылардың
психологиялық ... ... ... ... даму негізінде эстетикалық қабылдау бар.
Философия тұрғысында эстетикалық қабылдау шындық болмысты меңгерудің
эстетикалық формаларының бірі ... ... ... О.Н.Органова, Н.А. Ааздулиный, т.б.). Эстетикалық қабылдау
– адамның эстетикалық нысаналарға жетелейтін жалғыз ғана жолы болып
табылады [49; 103; 107; 115].
Ғалымдар эстетикалық ... ... атап ... ... ... ... ... тек сезімдік таным болып табылады
деген ой тудырады. Егер гнесеологияда таным ... ... ... ... ... сезімділіктен “босануда”, ал математикалық
ойлау бойынша ойлау үрдісін таза дерексіздікке ... ... ... қабылдауда сезімділіктен мұндай “босану” үрдісі жүктеледі.
Эстетикалық қабылдаудағы сезімділік ... ғана ... ... бірге
сезімдер мен эмоциялардың да бастамалары болып табылады, олардың ... болу ... ... ... ... ... ... арқылы жүзеге асырылады. Сезімділік эстетикалық қабылдау ... мен ... ... ... ... көтеріледі. Эстетикалық
қабылдауда сезімділіктің байқалу ерекшелігі ... ... ... ... ... бірі ... ... (79).
Көрнекті психологтар А.Р.Лурия, С.Л. Рубинштейн, В.И. Тепловитар өз
еңбектерінде гендианте эстетикалық қабылдау ... ... ... Бұл ... ... адамға бастапқыда – ақ, туғанда – қа,
берілгендігін көрсетеді де, оның мәдени тарихы дамуының ... ... ... ... ... ... ... құлағымыз естігеннің
барлығын, түйсіктер, дыбыстарм ен ... көп ... ... ... да оның ... үлкен сенсорлық мәдениетті талап етеді. [90, 117,
144].
Эстетикалық қабылдау біртұтас, оның нәтижесі жеке ... ... ... ... ... ... қабылдау субьективтік сипатта болады. Субьективтілік
нысананы ... та анық ... ... көрінеді. Эстетикалық
қабылдаудағы нысананы бейнелеудің толықтығы мен ... ... ... ... ғана емес, сонымен бірге оның обьектіні
бейнелеудегі ... да ... ... ... да эстетикалық
қабылдаудың субьектілігі осы үрдісті ... ... ... қабылдауды дамытудағы ассоциативтік елестетудің маңызды рол
атқаратынын атап көрсетеді, мұндай елестету табиғатына бұрын көргенді ... ... ... ... ... ... ... абиғат пен оны бейнелеу арасындағы және де табиғат көз алдында жоқ кезде
оны жан күйзелісінен өткізу мен ... ... ... ... желі болып табылады [49; 107, 121].
Зерттеушілер эстетикалық қабылдаудың мынадай ерекшелігін атап
көрсетеді. Ол субьекті эстетикалық құбылыстарды қабылдауға ... ... ғана өзін де ... ... ... қабылдауға
нұсқаулардың барлығымен сипатталады. Эстетикалық нұсқау – бұл эстетикалық
қажеттіліктерді қанағаттандыру жағдайлары ... ... ... ... ... ... ол субьектінің эстетикалық пайымдауын
жүзеге асыруына дайындығын, ... ... ... алу ... ... Көптеген психологтар мен педагогтар (В.А.Запорожец,
Л.С.Выготский, А.А. ... ... ... ... ... ... ... танымдық және эмоциялық
сәттердің бірлескендігіне негізделген біртұтас үрдіс ретінде қарастырады
[47; 144; 149]. Эстетикалық қабылдаудағы интелектуалды және ... ... ... бірлескендігі туралы А.В.Запоражец былай деп ... ... ... ... ... ... ... – еріктік сәттерді де үйлестіретін күрделі психологиялық ... ... [47, 236 – ... қабылдау сезімдермен қатар жүреді. Бұл қоршаған
дүниені ... ... ... ой және ... ... ... деп атап көрсетеді. (Л.В. ... ... ... (49; 105; 107; ... ... ... ... емес, ол ойлаумен
байланысты. Б.М.Теплов ... өнер ... ... ... ... ойдың болуы эстетикалық қабылдаудың қажетті
құрамдас бөлігі ... ... деп ... (144). Ойлаудың эстетикалық
қабылдаумен байланысы бақылауда анықталады. Н.Н. Валиов өз зерттеуінде
суретші қабылдау ... ... ... баға жатқан пікір үлкен
рол атқарады деген қорытындыға келеді.
Сонымен, адам дүниеге деген эстетикалық қарым-қатынасын эстетикалық
қабылдауда, эстетикалық сезімдер мен ... ... ... ... ... ... ... тану үрдісімен
байланысқан. Эстетикалық қабылдау ... ... ... ... ... ... мағыналарына эмоциалық бағалау арқылы қол
жеткізуге көмектеседі. Эмоция, эмоциялық әрекет күйзелу мен танымның
диалектикалық бірлестігі ... ... ... ... ... бар [15; 25, 43; 63, 111, 169; 176]. ... авторлар пікірі
бойынша адамның эстетикалық сезімдерінің ... мен ... ... ... ең ... ... бірі болып табылады.
Адам қоршаған шындық болмыстың әдемілігін қабылдай отырып, оған
баға береді. ... ... ... ... – қатынастың маңызды
құрамдас бөлігі болып табылады және де толығымен ... ... ... ашып көрсетілген ... ... ... ... ... бағалау бейне деңгейіндегі ой қорыту. Бағалау ... ... ... ... ... нақтылы қарым-қатынасын
білдіреді. Онда әлем туралы білім, оны нақтылы шығарманы затты құбылысты
талдай білуге қолдана білу ... ... ... ... алынған, жеке, қайталанбас, нақтылы зат ... ... Ол ... ... ... білімнің тереңдігі мен нақтылығы
деңгейлері туралы ұғымдар береді. ... ... ... өте ... міндетті түрде адамгершіліктік бағалау кезеңдерінен тұрады. Бағалау әр
уақытта эмоциялық күйзеліспен қатар жүреді.
Т.Б.Баронов, ... ... ... Л.К.Олифиренко, П.С.Писсарский, Е.В.Сысаев – ... ... ... ... ... ... ... әр түрлі мектеп жасындағы оқушыларда
әдебиетті, кітап графикасын, бейнелеу өнері мен ... ... ... қарастырылған. Кәсіби техникалық училищелердегі
“эстетикалық тәрбиелеу” курсы сабақтарында эстетикалық бағалаудың
қалыптасуын А.А.Андреева өз ... ... ... [16;17; 54; ... 106; 11; 139; ... ... ... эстетикалық пікірде көрініс табатын
эстетикалық қабылдау нысаналарын ... ... ... сай осы
нысаналарға деген эстетикалық қарым-қатынас тереңдей түседі,ой ... оның ... ... Бұл ... ... әр ... эстетикалық бағалаудың қалыптасуы оқушылардың арнайы
білім, шеберліктері мен дағдылар жүйесін дайындауды ... ... ... ... ... ала ... табиғатты,
кескіндеме, графика, әдебиетші немесе өнердің басқа да түрін эстетикалық
бағалаудың қалыптасуы өз ... бар ... және де әр ... ... ... жүйесімен жүзеге асырылатындығын айтуға
болады. Әдістердің даярланған жүйелері эстетикалық бағалаудың қалыптасу
үрдісін басқаруға ... ... және де ... ... әр ... ... жеке, өз бетінше қарым-қатынасы ерекшеліктеріне
негізделетін бағалаудың пайда болуына әкеледі.
Эстетикалық бағалау көбінесе ... ... ... қоршаған дүниедегі заттар мен құбылыстардың ерекшеліктерін қабылдау
арқылы ғана белгілі-бір образдар, олар ... ... және де ... елестету сол арқылы олардың толыққанды көрінісін құрастыруға
болады.
Эстетикалық қабылдауда да танымдық және ... ... ... жағынан жалпы ойлау, ал екінші жағынан көңіл ... ... ) ... ... ... ... келетін ұғымдар, түсініктер
жиынтығы. Баланың қабылданған заттарды ... ... ... ... сезіну мен белгілі бір заттардың жеке ... ... ... ... ... күрделі әрекеттердің қалыптасуына
әкеледі. Қабылдау әр уақытта ... ... ... көргені мен
естігенінен әсер алуға негізделеді. Сондықтан да оқушының ... ... ... ... жүзеге асады да білім беру
барысында тез қарқынмен жүзеге асырылады. Себебі, ... ... ... ... жеке қасиеттерінің бейнесі пайда болса, ... ... мен ... мида тұтас бейнесі бейнеленеді.
Біз бастауыш сынып оқушыларының эстетикалық талғамын дамытқымыз келсе,
алдымен олардың сыртқы дүниені қабылдауын күшейтуіміз ... ... ... ... ... үшін ... көрінісін көріп қана қою
жеткіліксіз, күзгі аспанның қалпын, ... ауа ... ... ... ... ... ... үнін т.с.с. құбылыстарды бақылай
отырып олардың бейнесі тұтас күйінде бейнеленуі ... ... ... ... ... өмір ... де маңызы зор
екенін естен шығармауымыз керек. Мәселен, күздің көрінісін тұтас қабылдау
үшін олар бұл көріністі жазбен ... Сол ... ... ... ... белсенді салыстыру нәтижесінде ... ... ... ... туады. Қабылдауды күшейту үшін көріп, бақылап қоймай, іс-әрекеттік
жұмыс,яғни олардың суретін салу арқылы ... ... ... ... бақылайтын нысандары жеке-жеке бөліктерден (мысалы өсімдіктің
мүшелері) ... да, ... ... оны ... ... Заттың түсін,
пішінін, бөліктерін тұтас қабылдау нәтижесінде ғана оны ... ... ... ... өз қалауынша бейнелеуге мүмкіндік туады. Бірақ
қабылдау негізінде затты толық таныған жағдайда ғана оны ... ... ... ... ... ... танумен қатар, солардың ішінен
өз жерінде өсетінін толық ... ... ... ... ... мүмкіндігі
туады.
Оқушының рухани ... ... ... өнер
шығармаларының, қоршаған ортаның ықпал етуі тек ... ... ... қабылдаумен ғана емес, оның ... ... ... ... де байланысты болады. Баланың өзін қоршаған ортамен
қарым-қатынасы негізінде ... ... ... ... ... бала тек ... ... көлемін, олардың кеңістіктегі
орындарын ғана анықтап қоймайды, сонымен қатар заттардың түр-түсін ... осы ... ... ... ... ... ... Қарапайым
заттарды түріне сай бейнелеп, тапсырма бойынша оларды қажетті түске бояп та
береді [55, ... ... ... ... талғамын көтеріп, оларды
эстетикалық тәрбиелеуде қажетті шарттың бірі ... ... ... ( заттардың пішінін, түсін, бөліктерін ретімен салу,
табиғи көріністерді бейнелі өрнектеу т.б.) жүйелі ұйымдастыру. Бейнелеу
өнері ... ... ... мен ... ... мен ... ... бала мынадай түсініктермен танысады: пішін, құрастыру,
жинау, пропорция, кескін-келбет, түс, рең, ... ... ... сүйкімді,
көрікті, жағымды т.б. Композиция ... білу өз ... ... елестетіп натурадан бейнелеу.
Бала перспективалық бейнелерді дұрыс ... ... ол ... ... суретте кішкене болып, ал жақыннан анағұрлым ірілеу
бейнелетінін танып біледі. ... ... ... олардың көшірмелерін
танып, қабылдау арқылы түстерінің кездейсоқ еместігін, шындықты дәлме-дәл
бейнелеу үшін арнайы бояу ... ... ... да ... ... ... «Табиғаттану» мен «Бейнелеу» пәнін кіріктіру барысында ... ... ... кез ... заты мен құбылысын бейнелеу кезінде
оларға қажетті түсті таңдауға мүмкіндік туады. Бала ... ... ... ... оның ... реңкін айтып, енді соны бейнелеуге керекті
бояуларды іздестіреді. Бұл ... ... ... ... ... ... нәтижесінде әрекет етуін қамтамасыз етеді. Бастауыш сынып
оқушыларының бейнелеу әрекетінің дамуы әсіресе есте ... ... ... да ... ... мен ... таныстыру барысында
қозғалыс есін дамыту үшін түрлі ойын ... ... ... ... ... ... үшін ... жұмыстарын және
тәжірибелерді кеңінен қолдану, ал ... ... ... ... ... ... көру т.б) тудыру ... ... ... ... дұрыс таңдай білу бейнелеу әрекетінің образдық-
бейнелік ... ... ... Бала ... салу барысында өз әрекеттерін
ұйымдастырып, оларды орындауда дұрыстығын бақылау үшін әсіресе образдық
естің мәні зор. ... ... ... ... ... есте қалған
бейнелермен салыстырып, өз әрекетінің ... оны ... ... бұл ... ... ... бағытының және тәсілдерді ... ... зор. Сол ... кіші ... ... іс ... әрекет тәсілдерін бақылау әрекеттері қалыптасады.
Оқу жұмыстары (жаңғырту мен практикалық) мен шығармашылық іс-әрекет
арасындағы байланыстарды саралай ... ... И.Я. ... ... мен М.Н. ... ... ... алда тұрған
шығармашылық жұмыстарға қажетті материалдардың сандық жағынан жинақталуының
негізі болып ... ... ... ... ... оқу ... жиі қолданылған әрекеттердің жолдарын түсініп, оны толық меңгеруге
көмектеседі. Шығармашылықтың белгісі әрекет кезінде оқушылардың заттар мен
құбылыстарды өзінше ... ... ... ... ... – бұл дайын үлгі бойынша
ұқсату, көшіру жұмыстарының қарама-қарсы түсінігі (56). Белгілі ... мен ... тағы ... ... ... ... олардың рухани өмірінің өзіндік ерекшелігі зор
екендігіне ... ... ... ... балалар
шығармашылығында (дұрыс басқара білген жағдайда) баланың өзін-өзі тануы мен
өзін-өзі көрсетуі жүзеге ... оның жеке ... ... ... шығармашылығын түсінуде ең негізгі мәселелерінің бірі – оның
нақты көрсеткіштері мен бағалары туралы мәселе. Қазіргі уақытта ... және ... ... ... ... жаңартылған түрде кең
қолданылады.
Интеллектуалдық шығармашылық негізінде ойдың тездігі (бір ... ... ... ... ... ... (бір ... екінші идеяға
көшу қабілеті), қайталанбастық, ептілік (идеялар тудыруға қабілеттілік),
әуестік, гипотезалар мен ... тағы ... ... ... ... ... тест ... жағдайларының нақтылы еместігі, ... ... ... есепке алудың мүмкін еместігі балалар
шығармашылығының толық та объективті картинасын көрсете алмайды.
Шығармашылықты сипаттайтын көрсеткіштер ... ... ... ... ... жаңалықтар қайталанбайтындай болу керек
дегенді айтады. Шығармашылықтың көрінуі әрекеттің ... ... ... ғалымдар шығармашылық әрекет жолдарына көңіл аударады:
мәселені көре білу, шешімдер ... ... ... ... шешу
жолдарын таңдау немесе бейнелеудегі қайталанбастық.
Балалардың көркемдік шығармашылығының жетістіктерінің көрсеткіштерін
анықтауға , оны жүйелеуге Н.А.Ветлугина қадам ... Бұл ... ... ... қабілеттілігін, шығармашылық әрекет
жолдарын және балалар шығармаларының сапасын сипаттайды (57).
Сонымен, жоғарыда аталған көрсеткіштер негізінде біз бастауыш ... ... ... ... ... ... ... орта көріністері мен заттарын эмоционалдық образдық қабылдау;
2. Әдемілік пен ... ... өнер ... қабылдаудағы
жағымды көңіл-күй;
3. Әр түрлі көрнекі құралдарды қолданып, көркемдеу, мүсіндеу, тәжірибе
жұмыстарын жүргізу;
4. ... ... ... ... ... ... жаңарту, сол
арқылы жаңа шешім жолдарын табу;
5. Бейнелеу жұмысы үрдісінде жағымдылық, сезімталдық, байқағыштық ... ... есте ... ... ... бір ... не ... тұтас
сипаттайтын көркем шығармашылық.
Біздің тарапымыздан көрсетілген белгілер мен деңгейлер негізінде біз
бастауыш мектеп оқушыларының эстетикалық тәрбиелілігінің ... ... ... ... ... ... жан ... ең жарқын,
жылы сезімдерді оятады. Ол И. Левитан, И. Шишкин, А. Қастеев, А. Ғалымбаева
т.б.сияқты бейнелеу өнерінің тамаша ... ... ... ... ... педагогиканың классиктері
(Я. Коменский, И. Пестолоцци, Д. ... Р. ... де ... ... ... қызметін адамның ғылыми білімдер арқылы айналадағы
табиғатты түсінуінен, оның таусылмайтын азаматтық және ... ... ... ... С. ... Ж. ... М. ... және т.б.
өз еңбектерінде айналадағы әлемнің маңыздылығына көп мән берген.
С. Торайғыров мұғалім сабақты түсінікті етіп ... ... ал ... ... ... ... тиіс деп есептеген. Ойшыл ақын қоршаған
ортаның бала оқуы мен тәрбиесіне орасан зор ... ... Ол бұл ... ... ... ... Тәрбиелеу-бұл оқыту, ал оқытылған балалар
- тәрбиелі ... деп ... ... Аймауытов былай атап көрсетті:
“Баланы айналадағы табиғатпен таныстыра отырып, мәліметтерді игерген
сайын оның қиялын әрі қарай дамытып, бұрын ... жаңа ... ... ... ... болады.
Балаға ең қымбат, ең жақын нәрсе - ... ... ... ... білу балаға өте қызық, мұндай оқыту жүйесі өмірге, табиғатқа
терең мазмұн беріп, оларды баланың сансында ... бала ... бала ... ... төңіректегі әлемге терең көзбен қарап
үйренеді, жолығатын мәселелерді оңай шешетін болады, білгенін іс ... ... [21, ... ... ... пен өнер ... адам жанында әсемдік сезімін
оятады. Нәзік гүлдер, судың сыбдыры, бұлақ ағысы, теңіздердің ... ... ... түрлі шөптер ырғағымен жайқалған дала, бұлттармен таласқан
биік таулар, күннің ... ... әсем ай, ... түн, ... ... әні, күй, көркем сөз, тамаша суреттер - осының бәрі адамды өзіне
еріксіз тартады, ләззат аласың» [21, 172 ... пен оның ...... мектеп оқушысының жеке басының
дамуы үшін қажетті эстетикалық ... мен ... аса бай ... Оның баланың көңіл-күйіне әсерін бағаламау мүмкін ... ... ... ... оның ... ... ... қасиеттерге сезімдік ықпалын ерекше айта кеткен жөн.
Бұл жөнінде Б.Т. Лихачевтың пікірі өте бағалы да ... ... ... ... ... ... ... сай, балалардың табиғатқа, адамға, қоғамға адамгершілік қарым -
қатынасын дамытып, табиғатпен қарым –қатынастан алатын ... ... ... ... керек. Бала өзін айналадағы әлеммен үндестікте,
бірлікте сезіну керек.
Баланың табиғатты ерекше сүйіп, оның үлкен де мейірімді досы болуына,
әсемдікті, ... ... мол ... ... ... көмектесу,
құбылыстар мен заңдылықтар туралы білім беру – бастауыш мектеп мұғалімінің
ең маңызды міндеті.
В.А. ... ... ... ... мен ... дамуы үшін пайдалану туралы құнды пікірлер айтқан. Ол ... ізгі ... мен ... ... ... деген
болатын.
Қоршаған әлем туралы білімдерді игеру барысында ... ... қана ... оған ... ... ... да білдіреді. Білім
жинақталған сайын балалардың ой-өрісі, айналадағы болмыс туралы түсініктері
де ұлғайып, оны іс ... ... ... ... Бұл өз ... ... ... мүмкіндік туғызады.
Сондықтан, адамның қоршаған дүниеге қатысын, табиғат ... сол ... ... ережелерін белгілі бір мінез-
құлық пен іс-әрекетті туғызатын эстетикалық көңіл–күй ... ... ... білім деп қарастыру қажет. Адамның табиғатқа қатынасы ... ... ... ... ... ... жеке басының қалыптасуында «Дүниетану» пәнінің
орасан зор маңызы профессор А.Қ.Аймағамбетованың ғылыми еңбектері мен ... ... ... тапты.
Табиғат құбылыстары мен бейнелерін кеңінен қарастыру балалардың жан-жақты
білім ... ... ... ... ... ... ... мүмкіндік береді, шындық өмірге деген эстетикалық қарым-қатынастың
қалыптасуына жәрдемдеседі. Табиғаттың өзі, сабақ ... ... ... ... ... ... ... бәрі мектеп
оқушыларынан ізденушілерді, табиғат достарын тәрбиелеп шығарады.
өөөөөөөөөөөөөөөөөөөөөөөөөөөөөөөөөөөөөөөөөөөөөө
Біздің ойымызша, бейнелеу өнері мен әсем табиғат беретін ... ... күні өте ... де ... ... ... теориясы бойынша педагогика адамзат
баласын көркемдік ... ... ... ... педагогикасы болуы
керек. В.А. Сухомлинский “Бүкіл тәжірибе жүйесінің ең ... ... ... ... тұра ... әсемдік әлемінде өмір сүруге
үйретуінде деп ... деп атап ... [26, ... ... - ... бейімділіктің ең жоғары дәрежедегі көрінісі.
Алайда, сұлулық заттың бүкіл сипаты емес, өйткені оның ... ... ... біз оның ішкі ... аңғармаймыз. Бұл мақсаттылық, өмірге
бейімделу сияқты ішкі ... ... ... ... сұлулық
өлшемдері қатып қалған, өзгермейтін нәрсе емес, ... ... …??. ... ... Ол ... ... байланысты қарапайымнан күрделіге,
ретсіздіктен жинақылыққа қарай өзгеріп отырады. Кез келген ... ... ... ... ішкі ... және сыртқы (көрінісі
немесе формасы) екі жағы бар.
Сұлулық пен форма, үнге толы ... ... ... аса бай ... ... ... ... органдары жүйелі
дамымаған жағдайда табиғат обьектілері туралы нақты емес, қате ... ... ... ... ... симметриясын, жарықтың әр түрлі
дәрежесінде түстер ... ... ... т.б. ... ... мүшелерінің жақсы эстетикалық сезінушілігі болғанда ғана мүмкін ... ... ... ... ... болсақ, бізді қоршаған дүниенің
сұлулығы мен әсемдігін ... ... ... ... талғамын
қалыптастыруға, қоршаған ортаны дұрыс ... ... оны ой ... ... сол арқылы рухани тұлғасының дамуына жағдай жасау.
Бағдарламалық талаптар мазмұнына талдау жасасақ, «Дүниетану» мен ... ... ... ... қана ... ... жағынан
кірігіп кететінін байқаймыз. ... ... ... ... ... дүниенің алуан түрлі қырларын ... ... ... өнеріндегі еңбек көрінісі», “Қазақстан
табиғаты”, “Мен және қоршаған дүние” ... ... ... бұл
тараулардың бүкіл ішкі мазмұны «Табиғаттану» пәнімен астасып отыр. Егер
«Дүниетануда» ... ... ... тұрғыдан меңгертуге тырыссақ,
бейнелеу өнерінде оқушылардың күнделікті өмір ... ... ... ... ... ... ... қатар олардың нақты нысандарды
қабылдауын негізге алып, байқаған, ... ... ... ... оны өз бояуымен айшықтауға, сол арқылы эстетикалық талғамдарын
дамытуға тырысамыз.
Табиғатқа ... ... ... оған деген
адамгершілік қарым-қатынасты қалыптастырады. Табиғат - қоғамдық мораль
болмаса да, ... ... ... ... ... ... заңдылық,
тепе-теңдік, реңктердің, бояулар мен дыбыстардың алуан түрлілігі ... ... ... ... ... ... ... қарым-қатынас - оның әсемдігін сақтау мен арттыру, ал ... ... ... ... ...... екендіктерін түсінеді.
Бастауыш мектеп оқушыларына эстетикалық тәрбие берудегі маңызды құрал
айналадағы табиғат ... ... Ол ... ... өзгеріп тұратын
бейнелерде, құбылыстарда, көріністерде байқалады. Табиғат – адамның рухани
өмірінің қайнар көзі.
Табиғатты ... ... ... ... ... ... ... обьектілерін сезімімен танып білуді, қабылдаған нәрсеге
сезімдік қарым-қатынасты енгізуді көздейді.
Табиғатты эстетикалық ... ... ... ... ... ... мінез–құлқының қалыптасуына әсер етеді. Бұл процестің
жүзеге асуы табиғаттағы сұлулықтың болуын ... ... ... ... тұтастық, форманың бірлігі, ... ... ... т.б. сияқты принциптерін терең түсінгенде ғана мүмкін.
Жеке тұлғаның шығармашылығын қалыптастыруға бағыттылық дүниетану
сабақтарындағы ... ... ... болып табылады. Оқушылардың
табиғатқа қарым-қатынасы ... ... ... ... ... ... жасау мен әр түрлі жағдайларда шешім қабылдау
қажеттігі ... яғни ... ... ... ... ... ... құндылық бағдарын, өмірдегі ұстанымдарын анықтау
аясында қажеттілік ... ал ... ... ... ... ... және де бұл ... мүмкін. Дайынды алмай, оқушының өзінің ашқаны маңызды- осылай ... ... ... Шығармашылық
ерекшелену,әділеттілікті, ... ... ... ... ... ... ... тұлғаның экалогиялық мәдениетін, қалыптастыруда оқушы рухани
қажеттіліктерсубьектісі ретінде көрінеді, ал бұл ... ... ... ... эстетикалық қарым-қатынаспен, оны ғылыми түсінумен,
эстетикалық ... ... өмір ... анықталады. Ғылыми-
техникалық ревалюция жағдайындағы өнер мен ... ... ... ... ... бойынша филасофияда, психология мен
социологияда жүргізілген зерттеулер барысында шығармашылық жеке тұлғаны
көркемдік және ... ... ... етуінсіз қалыптастыру
мүмкін еместігі дәлелденді. Өйткені, қазіргі адамда ... ... ... ... ... кез-келген саладағы
қатынасты ерекше белгілері ретінде өнердің ... ... ... ... ... болуы мүмкін емес.
Егер өнер жас ұрпаққа мұғалім арқылы ықпал ететін болса, онда ... ... пен ... ... ... ... ... мәнін ашып, үлгілендіреді.
Табиғат обьектілеріндегі әдемілікті түсіну, кішкентайдан үлкенді көре
білу шеберлігі-отансүйгіштік сезімдердін отанға деген махаббаттың, барлық
жердің табиғатпн ... ... ... ... ... . Бұл экологиялық
және эстетикалық тәрбиелеу, жеке ... ... ... ... ... ретінде өте маңызды.
Мектептің ең маңызды тәрбиелік міндеті: оқушылардың шындық болмысқа
деген ... ... ... шеберліктері мен
сенімдерін, білім жүйесін қалыптастыру, ... ... ... ... иеленген жеке тұлға ғана ... деп ... ... ... ... ең ... рухани бастамаларға сай
келуі үшін, оның материалдық және рухани қажеттіліктері ... ... ол ... ... ... ... дамытып, оларды басқара
алмаса, онда педагогтар толық жетістіктерге жете алмайды.
Бейнелеу өнерінің ерекшелігі: оның ... ... ... ... ... ... Өнер ... оның сезімдеріне үн сала отырып,
табиғатқа деген эстетикалық және ... ... ... ... тек адам өмір ... орта ретінде ғана емес ,
сонымен бірге оның рухани жетілуінің негізі мен шарты ретінде ... ... ... ... ... мәліметтері көрем туындыларды толық
қабылдау үшін бақылау қоры, қоршаған дүниеге деген белсенді қарым-қаынас
тәжірибесі қажеттігін айтады. ... Л.Г. ... ... ... ... бейнені түсіну үрдісі- қабылданатын обьектіге бар білімдер ... ... ... яғни ... материал тәжірибесі қаншалықты
көп болса, соншалықты оны ... ... ... қабылдау соншалықты терең
болады.
Эстетикалық сезімдердің байлылығы, әр түрлілігі мен күші ... есте ... ... ... ... болады,
өйткені ғалым И.М. Сегеновтың айтуы бойынша, үндер мен ... ... ... ... ... де, ... жағдайларда қайта
шығарылуы мүмкін.
Болашақ инженер, ... ... ... ... ... ... тұтастықты, әсемдікті сезіне білу қабілеттерін
тәрбиелеу ... ... ... ... ... мәні бар
нәтижелер береді. Оқушыларға сырттай бөлшектенген физикалық құбылыстардың
бірлігі мен ... ... беру – ... деген
адамгершілік–эстетикалық тәрбие мен оның үйлесімділігін сақтау ... ... ... ... мен ... дүниесі сияқты табиғат, ауа-райы
ерекшеліктерін тұтастай қабылдау үшін туған жердің эстетикалық образдарының
маңызы өте зор. Әсемдікке сүйсіне ... отан ... ... мен ... ... пен ... бай әсерлердің негізінде жатыр.
Мектеп ... ... ... табиғат құбылыстарымен қарым-қатынасында
жеке тәжірибелерін молайтудың маңызы зор. Табиғи аймақтың, ... ... ... ашу – ... танымдық
қызығушылықтарын, отан сүйгіштік және патриоттық сезімдерін, ... ... ... ... ... ... сүйсініп қана қоймай, оған
зиян келтіріп, құртуға дайын тұратындарға жол бермей, күресе білу қабілетін
қалыптастыру туралы да айта кеткен жөн. Бұл ... ... ... ... оның қайталанбайтынын, анықтығын, кейінгі болашағын
болжай білуге, ақырында, оның ... ... ... ... ... беруі үшін жауапкершілік сезімінде. Біздің заманымызда бұл ... ... ... ... ... қайталанбас көркемдігін жеткізу қажет.
“Көркемдік” ұғымына эстетикалық түсініктердің бір ... ғана ... ... ... ... ... ... келетін) ұғымдар
кіреді. Табиғаттың эстетикалық байлықтарының ішінен таңдалынып алынған ... ең сұлу ... ... мен ... ... ... ... Ал көркемдік табиғаттың әр алуан түрін, тіршілік формасының бәрін,
сондай-ақ тұтас ... мен өте ... емес ... да ... барысында сезімдік танымның барлық түрлері нығая түседі.
Сезіну, қабылдау, түсіну ... ... мен ... ... ... пайда болуын, ойлау іс-әрекеті мен табиғатқа
эстетикалық көзқарасты жандандырады.
Бақылампаздық балалардың заттар, құбылыстар, ... ... ... түсініктерін байыта отырып, ... ... мен ... мүмкіндік береді. Біртіндеп балаларда құбылыстардың
себебін көрсетуге, дұрыс ... ... ... ... ... ... ... курсының білім беру ғана емес, терең
тәрбиелік те маңызы бар: ... ... ... ... ... ... ... көмектесіп, мұғалімге балаларды
эстетикалық жағынан дамытуға және тәрбиелеуге зор ... ... ... пен оның ... - баланың үйлесімді дамуына қажетті
эстетикалық сезімдер мен әсерлерінің аса зор қайнар көзі.
Табиғат үнемі ... ... ... ... ... ... көрініс табады. Ол адамның материалдық жағынан ғана ... ... ... де көзі болып табылады. Табиғатты толығымен ұғынып білу үшін
оған деген белгілі бір қарым- қатынасты қалыптастыру қажет.
Табиғатты ... ... ... ... ... ... тән, себебі ол дүниені, табиғат нысандарын әсерлі тануды,
қабылдаған нәрсеге ... ... оған ... ... баға
беруді болжайды.
Табиғатты эстетикалық қабылдау баланың жалпы дамуына, оның мінез-
құлқының қалыптасуына зор ... ... ... ... ... және ... ... өзара тығыз байланыста. Эстетикалық
және адамгершілік күш-қуаттың дұрыс үйлесуі нәтижесінде адам өмірі ... де ... ... ... бірлесіп тамашалау, балалардың өзара қарым-
қатынастарын одан әрі жақындастырып, жақсы ойдың, ... ... ... ... ... ... тәрбиелеуге ықпал
етеді; Табиғатқа сүйіспеншілік көбінесе оны ... ... ... ... ... ... ... беру табиғаттағы әсемідікті шын мәнінде
тану негізінде , сондай-ақ өлшем, үйлесімділік, біртұтастық, мақсаттылық,
бөліктер мен ... ... ... пен ... ... форма
құрудың принциптері барысында ғана болуы мүмкін.
Шын мәніндегі-әдеміліктің ең негізгі принциптерінің алуан түрлілігінің
біртұтастыққа ... ... ... ... ... жиынтығы алуан түрлі табиғаттағы әсемдіктің ... ... ... ... ... ... таралып келеді, өйткені ол
жеке-тұлғалық-бағдарлық оқытуды ұйымдастыруда, оқушылармен жұмыс істеуде
мақсаттары мен әдістерін жоспарлауда, олардың ... ... ... ... ие ... ... Педогогтар мен психологтардың
зерттеулері көрсеткендей , қызығушылық ... ... ... ... да ... жүреді де оқытудың қолайлы жағдайы мен ... ... ... ... ... таңқаларлық, ғажайып әрекетке ие
болады. Өйткені, танымдық ... ... кіші ... ... ең ... ... ... табылады.
Танымдылық қызығушылық-оқушының ... оның ... ... ... ... ... ... құбылыстар мен оқиғаларды тануға бағыттылық. Осы ... ... ... ... қызығушылық баланың танымдық
әрекетіне іштей, тікелей ... ... ... ... жекеленгеннің шеңберінен шығып, оған ... ... және ... таным қуанышына, әрекетіне қанағаттану ... ... ... ... ... оқу –тәрбие үрдісін ұйымдастыруда
ол тәрбиелеу мен ... ... ... ... ... ескеру қажет, яғни
әсерлі-ойлау үрдістерін қолдайтын ... ... ... ретінде,
ойлауды белсендіру тәсілі ретінде көрінеді. Ал оқу ... ... жеке ... ... әсер ете ме? Тек жеке ... үшін
қажеттілік, құндылық болып табылатын ғана оны сабақ шеңберінде немесе одан
тыс қызықтырып, ... ... ... ... ұмтылыс қажеттілік болуы үшін әр оқушыда өз күшіне деген
сенімді болуы үшін әр оқушыда өз күшіне деген ... ... ... ... ... ... ұят ... дамыту қажет.
Сонымен, танымдық қызығушылық шығармашылық, реттеушілік (еріктік),
әсерленушілік және интеллектуалдық үрдістерден тұрады, яғни ... ... жеке ... қамтиды.
Көрсетілген әдістерді топтастыру негізінде дүниетану мен бейнлеу өнері
пәндерін кіріктіру негізінде ... ... ... тәрбиелеу
боынша эксперименттік жұмыстың бүкіл жүйесі дайындалды.
1.28 панфиловшылар саябағында жас қарағайлар өскен аллеяға ... ... ... М. Горький атындағы қалалық саябақта күзде
саяхатта болдық.
2. Кескіндеме ... ... ... қалыптасқанын
зерттеу үшін Черкасскийдің (Биші қайындар(, Ж. Шарденовтің (Қарлы таулар,(
т.б. картиналары ... ... ... ... ... ... мазмұны мен идеяларын, суретшілердің көңіл күйін және олардың
табиғат жағдайын айқындау ... ... ... қабылдау деңгейлерін
анықтауға арналды. Мысалы, оқушыларға (Қара ағаштар( шығармасын таныстыру
кезінде мына ... ... ... жауап алдық:
- Мына суретте қандай өсімдік бейнеленген(
-Бұлардың ағаш ... ... ... ... қарап анықтадыңдар(
- Суреттегі ауа–райы туралы әңгімелеңдер. Ауа-райын бейнелеу үшін қандай
бояу түстері мен ... ... ... жел ... тұрған болса, ағаштарды қалай бейнелер еді?
- Суретшінің ... ... ... не айта ... ... ағашты
бейнелегенде қандай бояу қолданылған, ағаштың кәрі екенін қайдан білуге
болады?)
-Суреттен суретшінің көңіл ... ... ... ... күн ... ... болса, суретші қандай бояу қолданар еді?
-Өз жерлеріңде қандай ағаштар өседі?
-Күз кезінде ол ... ... ... болады?
-Күздегі ағашты суреттегің келсе, қандай бояулар қолданар ... ... мен ... көзқарастар
Көркемдік эстетикалық тәрбие
Адамның эстетикалық санасының мазмұны
Эстетикалық сезімдер
Эстетикалық қажеттіліктер
Табиғаттың өзара әрекеті
Отандық және шетел өнерімен таныстыру
Өзіндік ... ... ... жүзінде
Көрнекті
Ауызша
Іске асыру жолдары
Аналитикалық нәтижесі
мазмұнды
мақсатты
Тәрбиелеу
Оқыту
Дамыту
Функциясы
Тәжірибелік шеберлік пен дағдыларды эстетикалық қабылдаудың қалыптасуы
Тұжырымдамалық эстетикалық білімнің қалыптасуы
оқу материалдарының мазмұнын тереңдету н тереңдету Интеграция мақсатымен
Пәнаралық ... ... беру ... ... жер ... бейнелеу өнері мен дүниетану пәндерін кіріктіру негізінде
қалыптасқан дүниетанымы , көркемдік-шығармашылығы, бейнелеу іс-әрекеттері
Танымдық - бейнелеу өнер мен ... ... ... ... ... ... эстетикалық білімі мен түсініктері
Мотивациялық-бейнелу өнері мен дүниетану пәндерін кіріктіре оқыту ... ... ... қызығушылығы, табиғат сұлулығына
ұмтылысы
Айналадағы қоршаған дүние
Пәнішілік
Пәнаралық
Бейнелеу іс-әрекеті түрлерінің өзара ... ... ... ... негізделген
Түсініктерге негізделген
Фактілерге негізделген
Нәтижесі: Бейнелеу өнері мен дүниетану пәндерін кіріктіру негізінде
эстетикалық сапалары қалыптасқан оқушы тұлғасы
Отандық және ... ... ... ... көркемдік іс-әрекет
Сыныптан тыс шаралар
Кіріктіру түрлері
Жүйеаралық
Бейнелеу өнері мен ... ... ... ... ... ... ... эстетикалық тәрбиелеудің компоненттері
Бейнелеу өнері мен дүниетану пәндерін кіріктіре оқыту негізінде бастауыш
сынып оқушыларын эстетикалық тәрбиелеудің құралдары
Мақсаты: «Бейнелеу өнері» мен ... ... ... ... ... ... шығармашылық іс-әрекетін қалыптастыру

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 220 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жеке тұлғаның қалыптасу философиялық негізі9 бет
Көркем шығарма арқылы оқушыларға патриоттық тәрбие берудің педагогикалық мүмкіндіктері56 бет
Химия курсын дәстүрлі оқыту технологиясы20 бет
"көркем бейненің танымдық, эстетикалық мәні"12 бет
10 сынып оқушыларына ұлттық киім стиліндегі киім үлгісін дәстүрлі емес әдістер негізінде әзірлеуге үйрету68 бет
5-7 сынып оқушыларына технология сабақтарында ағашты өңдеудің әдістемесі69 бет
8-сынып оқушыларына сәндік-қолданбалы өнерді оқытуда дәстүрлі мәдениетке баулу77 бет
«Дүниетану» пәнін оқыту51 бет
Абай Құнанбаевтың музыкалық мұралары арқылы студенттерге эстетикалық тәрбие беру13 бет
Абай Құнанбаевтың музыкалық мұралары арқылы студенттерге эстетикалық тәрбие беру туралы51 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь