Фариза оңғарсынова поэмаларындағы идеялық - көркемдік ізденістер

Кіріспе

І тарау
Ф.Оңғарсынова поэмаларының тарихи, сюжеттік негіздері.
1.1. Тарихи тұлға және ақындық таным.
1.2. Әйел.тұлға образы.


ІІ тарау
Ф.Оңғарсынова поэмаларындағы лиризм.
2.1.Ақынның лирикалық поэмадағы ізденістері.
2.2.Лирикалық монологтың кейіпкер бейнесін ашудағы рөлі.

ІІІ тарау
Ф.Оңғарсынова поэмасының тілдік.бейнелілік ерекшеліктері
3.1.Көркемдегіш құралдар(метафора, эпитет,т.б.)
3.2. Буын, ұйқас, шумақ.

Қорытынды

Сілтемелер көрсеткіштері.
Халықтың рухани өмірі мен әдебиеттің жалпы даму процесінде поэма жанрының алар орны ерекше. Қазақ поэмасы өзінің қарқынды даму барысында әрдайым ғылыми және теориялық талдау жасауды талап ететін елеулі құбылыс. Қазақ әдебиетіндегі эпикалық, лирикалық поэмалар бастауын батырлар жыры мен ғашықтық жырларынан алады. Өйткені, поэма әу бастан эпос түрінде пайда болды, және оның осы қасиеті әлі күнге дейін өз құндылығын жоғалпаған.
Поэманың жанр ретіндегі ерекшеліктері мен мүмкіндіктерін анықтауға байланысты орыс және кеңес әдебиеттануында әртүрлі пікірлер кездеседі. Мәселен, Г.Н.Поспелов: “Будем называть поэмой всякое большое стихотворно – повествовательное литературное произведение, в отличие от подобных же произведений в устном песенном народном творчестве”/1.161/, - деп ауыз әдебиетіндегі ұзақ жырлардан басқа барлық баяндау өлеңдерді поэма деп есептесе, Числов: “Поэма – қоғамның рухани өмірінің маңызды мәселелеріне және оларды әмбебап шешуге арналған синтетикалық жанр”/2.12/, - дейді. “Новые пути поэмы” атты мақаласында В.Кубилюс та поэманың синтетикалық жанр екендігін айта келе: “Әрбір әдеби жанрды басқа әдеби жанрлардан оқшау, байланыссыз, томаға-тұйық “автономия” ретінде қарауға болмайды. Белгілі бір жанрдың өмірге келу, даму эволюциясы басқа әдеби жанрдың өзара әсеріне байланысты. ....Алайда әдебиетте өмір сияқты, диалектика заңына тәуелді. Қатып қалған қағидасы болмайды. өмір ағымымен қатар, адам, оның әлемді қабылдауы өзгереді, содан келіп әдебиетте жаңа идеялар пайда болады. Кез-келген үлкен өнер жанрдың қатып қалған шекарасын бұзады, жылжытады. Дегенмен, біз дәстүр мәселесінен аттап кете алмаймыз. Қазіргі әдебиетте жанр араласады, ауысады, бірақ әр жанрдың дәстүрлі негізі сақталады”, - дегенді айтады./3.70/. Ал латвиялық ақын Ю.Марцинкявичус өзінің “Судьбы поэмы” атты мақаласында әдебиеттанушылардың ортасына “Поэманың басты көздеген мақсаты не?” деген сауал тастай отырып былай деп жазады: “Мен әдебиеттің өзге жанрларына қарағанда, поэманың алдына үлкен міндеттер қоямын. өз заманында философия ғылымының ғылымдардың атасы атанғаны белгілі. Дәл сол сияқты мен де поэманы жанрлардың жанры деп есептеймін. ...Поэма мінез даралай отырып, прозаның тәжірибесіне сүйенеді, лириканың жарқ еткен бір сәттік көңіл-күйін пайдаланып, драмада үнемі қозғалыс үстінде көрінеді. Тіпті публицистиканың өзі де поэмаға жат емес. Бұдан өзге әмбебап жанрды мен білмеймін. Бұл – тұтас симфониялық оркестр”/4.142/ Көріп отырғанымыздай, поэма туралы өз заманында аз жазылмады.
1. Поспелов Г.Н. Проблемы исторического развития литературы. – М: 1972.
2. Числов М. Время зрелости – пора поэмы.- М: Советский писатель,1982
3. Кубилюс В. Новые пути поэмы // Вопросы литературы. 1962. №1.
4. Марцинкявючус Ю. Судьбы поэмы. Литература и современность вып.7. – Москва: 1966
5. Әлібеков Ш. Қазақтың революцияға дейінгі сюжетті поэмасының өсу жолдары. Кандидаттық диссертация.Алматы.1961.
6. Жанр және шеберлік. Жауапты редакторы М.Базарбаев.- Алматы: Ғылым, 1968.- 352 б.;
7. Нарымбетов Ә. Қазіргі қазақ поэмасы.- Алматы: Жазушы, 1982.
8. Алпысбаев Қ. Поэма және сюжет. - Алматы, Қазақ университеті. 1992. – 124б.
9. Байтұрсынұлы. Ақ жол. – Алматы, Ғылым, 1997, 532-б.
10. Әуезов М. Әр жылдар ойлары. –Алматы: Қазақтың мемлекеттік көркем әдебиет баспасы, 1959.-398 б.
11. Мұқанов С. Поэма деген не? // Лениншіл жас. 1938ж, 21-қыркүйек.
12. Мүсірепов Ғ.Суреткер парызы. – Алматы: 1970.
13. Кенжебаев Б.Қазақ әдебиетінің тарихы мәселелері. – Алматы: Ғылым, 1973.
14. Қаратаев М. Эпостан эпопеяға. -Алматы: 1969. -444 б; Әдебиет және эстетика. – Алматы: 1970.
15. Ысмайылов Е. Ақындар. – Алматы: Қазмемкөркемәдеббас., 1956. – 340 б.
16. Сүйіншәлиев Х. Қазақ поэмасының даму жолы. Кітапта: Дастандар. – Алматы: 1960
17. Жұмалиев Қ.Әдебиет теориясы. – Алматы: Мектеп, 1964 – 320б.
18. Қабдолов З. Сөз өнері. – Алматы: Қазақ университеті, 1992. -352 б.
19. Ахметов З. Өлең сөздің теориясы. – Алматы, Мектеп. 1973.
20. Дүйсенов М. І.Жансүгіров. – Алматы: Ғылым, 1965.
21. Әбдірахманова Т.Қ.Аманжоловтың поэтикасы. – Алматы: Ғылым, 1976.
22. Қарбанова Н.Тарихи адамдар бейнесі. 50-жылдардағы қазақ совет поэмасы туралы. диссертация. Алматы. 1968.
23. Отарбаева Б. Эпикалық поэмалардың жанрлық ерекшеліктері // Қазақстан мектебі. 1982. №5.
24. Нарымбетов Ә. Қазақ совет поэмасы. – Алматы: Ғылым, 1977. – 240б.
25. Толысбаева Ж. Лирическая поэма рубежа ІІ-ІІІ тысячелетий. - Алматы – Семей. 2005.
26. Поспелов Г.Н. Теория литературы. – Москва: Высш. школа, 1978. – 351с.
27. Тимофеев Л.И. Основы теорий литературы. – Москва: 1959
28. Абрамович.Г.Л. Введение в литетатуровидение. – Москва: Просвещение, 1975.
29. Соколов А.Н. Очерки по истории русской поэмы ХҮІІІ и первой половины ХІХ века. – Москва: 1955
30. Коваленко С.А. Художественный мир советской поэмы. Жозможности жанра. – Москва: Наука, 1989. – 272с.
31. Кисилев И. Конфликт в поэме. – Киев: Советская Украина .1957
32. Кипрель И. Лирический герой современной поэмы. – Киев: Радяньский письменник, 1977.
33. Колмановский Е. Естественность поэмы.// Литературное обозрение, 1974.№1
34. Максимов Д. О лирическом герое// Литературная газета. 1954. 15-май.
35. Швецова Л.К. Современная советская поэма 50-70гг. – Москва: Просвещение, 1984. – 144с.; И лирика и эпос //Литературное обозрение 1974.№1
36. Суровцев Ю. Лиризм в поэме//Литературная газета 13,Ү.1952
37. Уманская Е. Зачем поэма? //Литературное обозрение 1974. №2
38. Нарымбетов Ә. 70-80-жылдардағы қазақ поэмасы.- Алматы:Қазақ университеті.1999.
39. Нұрғали Р. Мінезді жырлар. Кітапта: Оңғарсынова Ф. Екі томдық таңдамалы шығармалар.– Алматы:Жазушы, 1987. 2-том. - 368б.
40. Аяпбергенұлы Р. Ф.Оңғарсынова поэмалары//Қазақ тілі мен әдебиеті.2002.№5, Ф.Оңғарсынованың “Мүшәйра” поэмасы, №6, Ф.Оңғарсынованың “Дала тағдыры” поэмасы№7, Ф.Оңғарсынованың “ Мен өмірді сен деуші ем” поэмасы №8, Ф.Оңғарсынованың “Алмас қылыш”, “Қасірет пен ерлік жыры” поэмалары №12; Ф.Оңғарсынованың “Тыңдаңдар, тірі адамдар!”, “Сайраған Жетісудың бұлбұлымын” поэмалары 2003. №1, Ф.Оңғарсынованың ““Ақбөбек жырлары”, “Дыбыстар әлемі”, “Қазақтың бір қызы бар Кәмшат деген” поэмасы поэмасы №3, “Ф.Оңғарсынова өлеңдеріндегі эпитет”№6, Ф.Оңғарсынованың “Интервью” поэмасы № 9.
41. Мүтитегі З. Ф.Оңғарсынованың лирикасы. Филология ғылымының кандидаты ғылыми атағын алу үшін дайындалған диссертация. Алматы.2000.
42. Әбдезұлы Қ. Тарих және тағдыр. – Алматы: Қазығұрт, 2004. – 208б.
43. Тарақ. Ә. Қазақ әдебиетіндегі тарихи тұлға проблемасы: Абылай хан бейнесінің көркемдік тағылымы. - Алматы: Қазақ университеті, 2004.- 342 б.
44. Жанр сипаты. Редакциясын басқарған: М.Қаратаев.- Алматы: Ғылым, 1971.- 272 б.
45. Қазақ поэзиясындағы дәстүр ұласуы. – Алматы: Ғылым, 1981. – 320б.
46. Оңғарсынова Ф. Шашы ағарған қыз. Мақала, эссе, повестер.– Алматы: Жазушы, 1990 - 336б.
47. Оңғарсынова Ф. Екі томдық таңдамалы шығармалар.– Алматы:Жазушы, 1987. 2-том.
48. Оңғарсынова Ф. Қыз – ғұмыр: Өлеңдер мен эсселер. - Алматы: Шартарап, 1996. – 441б.
49. Гуляев Н.А. Теория литературы. – Москва: Высшая школа, 1985.
50. Мұртаза Ш. Намыс қайрағы //Астана ақшамы, 2000ж, 29-сәуір.
51. Ербөлекқызы Т. І.Омаров және ақын Сара мұрасы//ҚазҰУ хабаршысы***
52. Мұқанов С. Халық мұрасы. – Алматы: Жазушы, 2003. – 304б
53. Айтыс. 2-том .- Алматы: Жазушы:19****
54. Мүсірепов Ғ. “Ақын Сараға соқтықпасақ қайтер”. Кітапта: Заман және әдебиет.- Алматы:Жазушы. 1982
55. Айтқожина М. “Ешкіөлместегі ескерткіш” // Социалистік Қазақстан. 1974. 8-наурыз.
56. Кәкішев Т. Өрелі де кестелі ойлар. Кітапта: Айтқожина М. Таңдамалы. – Алматы: Жазушы, 1986. – 440б.
57. Иманасов С. Ғашықпын саған. Өлеңдер мен поэмалар. – Алматы: 1981.- 264б
58. Асылжанов Б. Менде бір тебіреніс бар //Жалын 1982. №2.
59. Ұйықбаева М. Қанатты жырдың қарлығашы. Кітапта: Оңғарсынова Ф. 10 томдық шығармалар жинағы. 9-том. – Астана.2001.
60. Сұлтанғалиева Ж. Қазіргі қазақ лирикасындағы мінез мәселелері. Кандидаттық диссертация. – Алматы, 1998.
61. Сұлтанов Қ. Ақынның аманаты Кітапта: Оңғарсынова Ф. 10 томдық шығармалар жинағы. 8-том. – Астана.2001.
62. Боков В.“Жаркий жанр”// Литературная газета. 16.09.1956.
63. Дүкенбаева З. Қазақтың шығармашылық интеллигенциясының тарихы (1917-1941жж). – Алматы: Ғылым, 2003.
64. Қоспақов З Әнші Майра. Кітапта: Майра Уәлиқызы атындағы 1-халықаралық әдеби-көркем, ғылыми-әдістемелік жинақ Құраст: Исағұлова А, Қоңыратбай Т. 2001ж, 7-9-қараша.
65. Тәжібаев Ә. Майра//Жұлдыз 1976. №3,4; Тәжібаев Ә. Өлеңдер мен поэмалар. – Алматы: Жазушы, 1979.2-том.
66. Нарымбетов Ә. Уақыт шындығы – көркемдік кепілі – Алматы: Жазушы, 1989. – 184б
67. Мәдібай Қ. Жұмекен-жыр – ақын ғұмыр. Кітапта: Тұғыры биік тұлға. – Алматы: Қазақ университеті, 2005. – 235б.
68. Оңғарсынова Ф. Мен оны туысымдай көретінмін...// Алтын Орда .18.09.2003.
69. Байоралова Н. Жырдың пірі – Махамбет. //ҚазҰУ хабаршысы. Филология сериясы. – Алматы: Қазақ университеті. 2003.
70. Сейітов С. Өлең өлкесінде. – Алматы: Жазушы, 1986.
71. Мақпырұлы С. Қазына. Әдеби мақалалар, зерттеулер. Әдістеме.- Алматы: Арыс, 2004.- 320 б.
72. М.Өтемісұлы. Шығармалары. Қазақтың мемлекеттік көркем әдебиет баспасы – Алматы: 1951.- 138б
73. Нарымбетов Ә. Махамбет – дастан//Алматы ақшамы. 2003. 5-тамыз.
74. Өтеев Ж. Парасат поэзиясы.Кітапта: Оңғарсынова Ф. Он томдық шығармалар жинағы. 9-том. – Астана. 2001ж.
75. Ахметова К. Ақиқат пен ар алдында//Лениншіл жас. 1989ж,22-желтоқсан.
76. Пірәлиева Г. Көркем прозадағы психологизмнің кейбір мәселелері (Түс көру, бейвербалды ишараттар, заттық әлем). Монография.– Алматы: Алаш, 2003.- 328 б.
77. Оңғарсынова Ф. Екі томдық шығармалар жинағы. 1- том. Алматы: Жазушы. 1987.
78. Піралиева Г. Ішкі монолог.– Алматы: Ер-Дәулет-Қазақстан, 1994.-138 б.
79. Нұрахметов С. Қ.Мырзалиевтың ақындық шеберлігі. Кандидаттық диссертация. Алматы, 1994.
80. Бисенғали З. //ҚазҰУ хабаршысы. Филология сериясы. – Алматы: Қазақ университеті. 2003.
81. Жақыпбекова М.Г. Ерлікті бейнелеудің ұлттық өрнектері. Кандидаттық диссертация. Алматы. 2003.
82. Әдебиеттану терминдер сөздігі. – Алматы: Ана тілі, 1998. -240 б.
83. Толстой Л.Н. О литературе. – Москва: 1955
84. Нәжімеденов Ж. Үш томдық шығармалар жинағы. 1-том. – Алматы:Жазушы, 1996.
85. Юсупов Қ. Жыр жиһазы (Ж.Нәжімеденовтің ақындығы туралы).– Алматы: Рауан, 1995.
86. Есембеков Т.О. Художественно-эстетическое значение драматизма в казахской прозе. Диссертации на соискание ученой степении кандидата филологических наук.- Алматы, 1998.
87. Дүсіпова Қ. Фариза – поэзия әлемінің жарық жұлдызы// Атырау.1999, 25-желтоқсан
88. Қамбаров Қ. Ерлік эпосы. Монография.- Алматы: Жазушы, 1979.- 216 б.
89. Хакімжанова М. М.Мәметова. – Алматы: Жазушы, 1945
90. Кәрібозұлы.Б. Сырлы сөз сипаты. – Алматы: Қазақ Университеті, 1997. - 281 б.
91. Қалижанов У.Парасат жырлары***
92. Бүркітов О.***
93. Шәріп А. Қазақ поэзиясы және Ұлттық идея. – Алматы: Білім, 2000. – 336 б.
94. Есіркепова К.Қ. 60-80 жылдардағы қазақ ақын әйелдер поэзиясының тілі. Автореферат. Астана. 2005.
95. Қабош Б.Қазіргі қазақ поэзиясының түрлік – бейнелілік ерекшеліктері. Кандидаттық диссертация. Алматы. 2006.
96. Мұқанов С. Қазақтың ХҮІІІ-ХІХ ғасырлардағы әдебиет тарихынан очерктер. – Алматы: Қазақ мемл.баспасы, 1942.
97. Тілепов Ж. Елім деп еңіреген ерлер жыры. – Алматы: Білім, 1995; Тарих және әдебиет. – Алматы: Ғылым, 2001.
98. Кекілбаев Ә. Бар бол, баһадүр сөз// Астана ақшамы. 2000ж, 29-сәуір.
99. Жармағамбетов Қ. Поэмалар туралы //Социалистік Қазақстан. 1954. 26-тамыз.
100. Ыдырысов Очерк туралы ойлар. – Алматы: Қазақстан,1969
101. Пірәлиева Г. Ізденіс өрнектері. – Алматы:М.Әуезов ат. Әдебиет және өнер институты, 2001.
102. Егеубаев А. Сыр мен сымбат. – Алматы: Жазушы, 1981. – 224б
103. Сильвинский И.**//Литературная газета 1965, 22-шілде.
104. Кекілбаев Ә. “Өлі жандарды неге Гоголь жазбаған?// Қазақ әдебиеті.1965ж.10-желтоқсан.
105. Поэма туралы кеңесу// Қазақ әдебиеті 1964ж,
106. Шәменов К. Лирикалық поэмалар туралы ойлар //Қазақ әдебиеті 1965ж,29-қазан.
107. Жұмабеков С. Жыр –Шынар //Қазақ әдебиеті 1989ж, 22-декабрь
108. Келімбетов Н. Ежелгі дәуір әдебиеті. – Алматы: Ана тілі, 1991.
109. Нұрғали Р. Сырлы сөз. Әдеби сын, зерттеу. Бір томдық.- Алматы: Жазушы, 2000.- 400 б.
110. Белинский В.Г. Полное собрание сочинений. Том 5. – Москва: 1953. -768с.
111. Майтанов Б. Монолог құрылымы. – Алматы.2006
112. Қамарова Н. Қазіргі қазақ өлеңіндегі психологизм. Кандидаттық диссертация. – Алматы, 2001.
113. Қазақ поэзиясының антологиясы. (ХХ ғасырдың бас кезі). – Алматы: Ғылым, 1992. – 488б.
114. Адамбаев Б. Ақбөбек. Поэма мен өлеңдер. – Алматы: 1962. – 87б
115. Шапай Т. Шын жүрек – бір жүрек: Эссе. Әдеби сын. Зерттеу. – Алматы: Жазушы, 1999. – 256б.
116. Қайырбеков Ә “Өлеңдегі “мен” – нен өрбіген ой”. Кітапта: Беталыс. – Алматы: Жалын, 1984
117. Оңғарсынова Ф. “Менің досым – халық”//Ана тілі. 1998ж, 29-қазан. 4-бет.
118. Шапай Т. Ой түбінде жатқан сөз Бүгінгі лирика бағдары. – Алматы: Жазушы,1989.- 192б.
119. Мақатаев М. Қазақ жырының бір жылы. Кітапта: Қош, махаббат. Алматы.
120. Толстой Л.Н. Полное собрание сочинений Т-13
121. Медетбек Т. Баба дәстүрінің мұрагері кім. – Алматы: Өлке, 2001.
122. Қирабаев С. Талантқа құрмет. – Алматы: жазушы,1989. – 248б
123. Кенжебаев Б.Ақан сері. (А.Хангельдиннің “Ақан сері” поэмасы туралы) //Әдебиет және искусство 1948ж, №10. 74-79бб.
124. Дәдебаев Ж.Өлеңдегі сөз. Кітапта: Уақыт және қаламгер.11-кітап. –Алматы: Жазушы, 1985.
125. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. – Алматы: Ғылым, 1979. Том - 2,4,7,10
126. Жақсылыков А. Образы, мотивы и идеи с религиозой содержательностью в произведениях казахской литературы***
127. Шәйекенов Ж. Ә.Сәрсенбаевтің лирикасы. Кандидаттық диссертация. Алматы, 1999.
128. Қирабаев С. Ақынның тіршілігі өлеңімен. // Қазақ әдебиеті. 1987ж, 4-қыркүйек.
129. Негимов С. өлең өрімі. – Алматы: Ғылым, 1980. – 136б.
130. Балақаев ***
131. Таласпаева Ж.С. Ғ. Малдыбаев поэмаларындағы көркемдік құралдар. Автореферат. Петропавлск, 1999.
132. Уәлиханов Ш. Таңдамалы. – Алматы: Жазушы, 1985. – 560б
133. Айбергенова С. Мен даланың қызы едім. (Ақын әйелдер поэзиясы туралы). – Алматы: Ы.Алтынсарин атындағы Қазақтың білім академиясының Республикалық баспа кабинеті, 1999. – 141б.
134. Балтоғаева Ж.Е. М.Жұмабаев поэмаларының жанрлық-көркемдік ерекшеліктері. Кандидаттық диссертация. Алматы, 2003.
135. Оңғарсынова Ф. Шілде. Таңдамалы өлеңдер. – Алматы: Жазушы, 1978. – 320б.
136. Елікбаев С.Т. 60-80 жылдардағы өлең құрылымы. Кандидаттық диссертация. Астана. 2000.
137. Тәжібаев Ә. Ой мен сезім нақыштары. Кітапта: Сөзстан. 3-кітап. – Алматы: Жалын, 1982.
        
        ӘЛ – ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
Керімбекова Баян Дәулетханқызы
Фариза Оңғарсынова поэмаларындағы ... - ... ... ... ... ғылыми дәрежесін
алу үшін дайындалған кандидаттық диссертация
Алматы, 2007
Мазмұны
Кіріспе
І тарау
Ф.Оңғарсынова поэмаларының ... ... ... ... ... және ... таным.
1.2. Әйел-тұлға образы.
ІІ тарау
Ф.Оңғарсынова поэмаларындағы лиризм.
2.1.Ақынның лирикалық поэмадағы ізденістері.
2.2.Лирикалық монологтың кейіпкер бейнесін ... ... ... ... ... ... ... эпитет,т.б.)
3.2. Буын, ұйқас, шумақ.
Қорытынды
Сілтемелер көрсеткіштері.
КІРІСПЕ
Халықтың рухани өмірі мен ... ... даму ... ... алар орны ... Қазақ поэмасы өзінің қарқынды даму барысында
әрдайым ғылыми және теориялық талдау жасауды талап ... ... ... ... ... ... поэмалар бастауын батырлар жыры мен
ғашықтық жырларынан алады. Өйткені, ... әу ... эпос ... ... және оның осы ... әлі ... дейін өз құндылығын жоғалпаған.
Поэманың жанр ретіндегі ерекшеліктері мен мүмкіндіктерін ... орыс және ... ... ... ... ... ... “Будем называть поэмой всякое большое стихотворно –
повествовательное литературное произведение, в ... от ... ... в ... ... народном творчестве”/1.161/, - деп ауыз
әдебиетіндегі ұзақ ... ... ... ... өлеңдерді поэма деп
есептесе, Числов: “Поэма – қоғамның рухани өмірінің ... ... ... ... ... ... синтетикалық жанр”/2.12/, - дейді.
“Новые пути поэмы” атты мақаласында В.Кубилюс та поэманың синтетикалық ... айта ... ... ... жанрды басқа әдеби жанрлардан оқшау,
байланыссыз, томаға-тұйық “автономия” ретінде қарауға болмайды. Белгілі ... ... ... даму эволюциясы басқа әдеби жанрдың өзара әсеріне
байланысты. ....Алайда әдебиетте өмір ... ... ... ... ... ... болмайды. өмір ағымымен қатар, ... оның ... ... содан келіп әдебиетте жаңа идеялар пайда болады. Кез-
келген үлкен өнер жанрдың қатып қалған ... ... ... біз ... ... ... кете ... Қазіргі әдебиетте
жанр араласады, ауысады, бірақ әр жанрдың дәстүрлі негізі ... ... ... Ал латвиялық ақын Ю.Марцинкявичус өзінің ... атты ... ... ... ... ... ... не?” деген сауал тастай отырып былай деп ... ... өзге ... ... ... ... ... міндеттер
қоямын. өз заманында философия ғылымының ғылымдардың атасы атанғаны
белгілі. Дәл сол ... мен де ... ... ... деп ... ... даралай отырып, прозаның тәжірибесіне сүйенеді, ... ... бір ... ... ... ... ... қозғалыс
үстінде көрінеді. Тіпті публицистиканың өзі де поэмаға жат емес. Бұдан өзге
әмбебап жанрды мен білмеймін. Бұл – тұтас симфониялық ... ... ... туралы өз заманында аз жазылмады.
Поэма еркін құрылған жанр ... ... ... ... ... ... ... термин қолданылмай, көбінесе өлең, дастан, қисса,
хикая деген әдеби терминдер қолданылып келді. Қазақтың революцияға дейінгі
поэмаларын ... ... ... ... ... ... ... көлемді бір түрі. Өзінің шығу тегі жағынан эпосқа жатады”, ... ... ... ... - ... айырмашылықтарын атап
көрсетеді/5.8/.
Қазақ поэмаларын зерттеуші Ә.Нарымбетов 1968 жылы ... ... ... ... атты ... “Қазіргі қазақ поэмалары” атты тарауында қазақ
әдебиетіндегі орын тепкен поэмалардың ... ... ... ... ... ... түрлерін ажырата келе, бұлардың
өзара айырмасы барлығына тоқталады./6.171/. Ғалым кейінірек 1982 ... ... ... ... ... ... ... түрлерін
ажыратады: “сюжетті эпикалық поэма, лирико-публицистикалық поэма, очерк-
поэма, драмалық, ... ... ... мұндай түрлерінің
өзіндік ерекшеліктерін профессор Қ.Алпысбаев былайша анықтайды: “Эпикалық
немесе сюжетті ... ... ... ... шешуші мәнге ие болып,
бүкіл шығарма құрылымын айқындайды. Мұндай поэмаларды ... ... ... Эпос ... ... ... ... сияқты эпикалық
баяндау формаларында да лирикалық элементтер ... ... Ал ... ... көбінесе қосалқы элемент түрінде ғана көрінеді де, негізгі
сюжеттік желінің құрылымына, оның дамуына ықпал ете ... ... ... ... түсе ... ... өсу, даму ... айтқан С.Мұқанов, М.Әуезов,
Ғ.Мүсірепов, М.Қаратаев, Б.Кенжебаев, Х.Сүйіншәлиев, т.б. ... ... ... ... ... ... ... арналған
бірнеше арнаулы ғылыми зерттеу еңбектер жарық көрді. ... ... ... ... еңбегінде ғалым Ә.Нарымбетов
қазақ поэмаларының қалыптасу кезеңін ... ... ... ... “70-80 ... қазақ поэмасы”/1999/ т.б. еңбектерінде әдебиет
тарихында бағалы орынға ие бірқатар поэмалардың тақырыптық – идеялық ... ... әр ... ... Ш.Әлібековтің “Қазақтың
революцияға дейінгі сюжетті поэмалары”атты диссертациясында ХХ ғасыр
поэмалары сөз ... ... ... ... ... ... ... тақырыпқа жазылған поэмалардың
жанрлық-көркемдік ерекшеліктері Х.Ерғалиев, ... ... ... негізінде сараланып, ғылыми негізде ... ... ... /1970/ атты ... диссертациясында
А.Құнанбаевтың поэмаларының ерекшеліктері танылады. Б.Отарбаеваның ... и ... ... ... ... поэмы 50-60х
гг”/1983/, Қ.Алпысбаевтың “Проблемы жанров современной ... ... және ... ... ... ... ... билик” Юсуфа Баласагунского на развитие казахской
литературы” /1989/ ... ... де ... ... ... ... арналған.
Кейінгі жылдары поэмаға қатысты жазылған Ж.Балтоғаеваның “М.Жұмабаев
поэмаларының жанрлық-көркемдік ерекшеліктері” /2003/, ... ... ... ... Панфиловшылар туралы поэмалар)
/2005/, Ж.Досбайдың “Қ.Бекхожин поэмаларының көркемдік ... ... ... ... ... ... /2006/, Қ.Құрмамбаеваның
“Шәкәрім поэмаларының тарихи және ... ... атты ... қазақ поэмаларының идеялық-көркемдік ... ... ... ... ... ... бірге
Қ.Юсуповтің “Ж.Нәжімеденовтың ақындығы”, ... ... ... ... “М.Мақатаевтың ақындық шеберлігі” т.б.
сынды диссертациялық жұмыстарда аталған ақындардың өлеңдерімен қатар
поэмаларына да ... ... ... тақырыбының өзектілігі: Ф.Оңғарсынованың жалпы шығармашылығы,
оның ішінде лирикасы жөнінде көптеген құнды пікірлер айтылып, ... ... ... ... Ал біз сөз еткелі отырған ақын
поэмаларының жанрлық, көркемдік ... ... ... ... ... ... ... ғылыми-зерттеу нысанасына айнала қойған жоқ.
Бітімі бөлек өлеңдерінен тыс ... ... ... ... ... ... дара қолтаңбасымен ерекшеленетін ақын Ф.Оңғарсынова
поэмалары үшін мақала түріндегі мұндай ой-пікірлердің аздық етері ... ... ... Р.Аяпбергенұлының шағын көлемді бірқатар
мақалаларынан бөлек ... ... ... ... зерттеу тақырыбының
өзектілігін өткірлей түседі. Бұл турасында ақынның өзі: “Менің поэмаларым
туралы өз ... де, ... де ... ... ... сын айтылып, сөз
қозғалмады. Соған ... ... ... ... ... ... ... - дейді. Алайда, бұл ақын поэмаларының аз оқылғандығынан туындаған
жайт емес еді.
Біздің ... ... ... ... ... ... әдебиеттанушы-ғалымдар 1960-80 жылдардағы
әдебиет аясында қарастырып келеді. Осы дәстүрден біз де алшақтамай, ... осы ... ... даму процесімен байланыста сөз етпекпіз.
Тақырыптың зерттелу деңгейі: Зерттеу жұмысын жазу ... ... мен ... ... ... жанры жөнінде маңызды ой айтқан
отандық және шет ... ... ... тұжырымдары негіз ретінде
алынады. Мәселен, ұлттық әдебиеттану ғылымында ... ... ... поэмалар табиғатына сипаттама беріп, олардың
поэтикасын, көркемдік ... ... ... ... ... Б.Кенжебаев/13/, М.Қаратаев/14/,
Е.Ысмайлов/15/, ... ... ... ... ... ... ... Ә.Нарымбетов/24/, Қ.Алпысбаев/8/,
Ж.Толысбаева/25/ т.б. ... ... ... ... ... Г.Н.Поспелов/26/, Л.И.Тимофеев/27/, Г.Л.Абрамович/28/,
А.Н.Соколов/29/, М.М.Числов/2/, ... ... ... ... ... ... ... жақын шет ел ғалымдарының кең көлемді зерттеу еңбектері мен ғылыми
мақалалары, ой-пікір, ... осы ... ... ... бағытталған.
Ал біздің зерттеу жұмысымыздың басты ... ... ... ... Ә.Нарымбетовтың “70-80-жылдардағы қазақ поэмасы”
атты оқу құралында осы жылдардағы озық үлгідегі қазақ ... ... ... Р.Нұрғалиевтің “Мінезді жырлар”/39/ мақаласында
ақын поэмаларының тарихи - ... ... сөз ... ... ... ... кандидаты Р.Аяпбергенұлының “Қазақ тілі мен
әдебиеті” журналының 2002-2003 ... ... ... ... ... ... көлемді шағын мақалалары ... ... ақын ... ... сөз ... ақын
поэмаларының кейбір қырлары жөнінде де аракідік ... ... ... ... мен ... ... ... мақсаты:
Ф.Оңғарсынова поэмаларын тарихи-тақырыптық, жанрлық тұрғыда ... ... ... ... ... жасау арқылы ондағы ұлттық
сипат, ... ... ақын ... ... ... ... ... поэма жазудағы ақындық қолтаңбасын айқындау; лирикалық
поэманы дамытудағы дәстүр мен жаңашылдық мәселелерін анықтау. ... ... ... әлі де ... назарына ілінбеген, ғылыми айналымға
енбеген поэмаларының ... ... жіті ... ... күн тұрғысынан жаңаша бағамдау. Осы мақсаттарды жүзеге асыру
үшін зерттеу жұмысы төмендегідей ... ... ... поэмаларының композициялық, сюжеттік құрылымын
анықтау;
- ақын ... ...... ... нақтылау;
- тарихи тақырыпқа жазылған ақын поэмаларының ерекшелігі мен ... ... ... ... мен жаңашылдық мәселесін басшылыққа ала отырып, ... ... ... ... ... ... поэмадағы ақындық дербес ізденістермен ондағы лиризм
белгілерін айқындау;
- ... ... ... ... тән ... ... іздерін
бағдарлау;
- Ақын поэмасындағы “Жалғыздық” мотивінің берілуі;
- Ақын поэмалардың тілдік-бейнелілік, ... ... ... теориялық және әдіснамалық негіздері. Жоғарыда айтылған
мәселелер бойынша ... ашу ... ... теориялық және
методологиялық өзегі Қазақстан мен жақын шетел ғалымдарының ... ... ... ... ... ... ... ерекшеліктерін
зерттеген әдебиеттанушы – ғалымдар: А.Байтұрсынов, Қ.Жұмалиев, З.Ахметов,
З.Қабдолов, ... ... ... ... ... Ә.Тарақ, т.б. сынды қазақ әдебиеттанушы
ғалымдарының еңбектеріне және ... ... ... көрнекті
өкілдері: Р.Нұрғалиев, Ж.Дәдебаев, С.Қирабаев, ... ... ... ... ... Ж.Тілепов, Б.Кәрібаева, Т.Шапай,
Г.Пірәлиева, т.б. сынды ғалымдардың ... ... ... поэма
табиғатын жете зерттеген көрнекті орыс ғалымдары: ... ... ... ... Л.К. ... т.б. ой-
пікірлері басшылыққа алынып, жалпы поэма жанрына қатысты зерттеулеріндегі
поэманың дамуы, оның заңдылықтары ... ... ... ... ... поэмаларының тарихи-тақырыптық сипатын,
тілдік-бейнелілік ерекшеліктерін ашып, тұжырым ... ... ...... объективті – аналитикалық, талдау,
жүйелеу әдіс- тәсілдерін қажетімізге орай ... ... ... ... ... әдебиеттанушы
ғалымдар тарапынан өзінің әділ ... ... ақын ... ... ... ... ... зерттеу нысанасына әлі айнала
қойған жоқ. Осы ... ... ... жұмысымызға ақынның тек қана
поэмалары ... ... Ақын ... ... негізде алғаш рет ... ... ... ... да ... ... ... салмақтандыра
түседі. Зерттеудің ғылыми жаңалығы мыналар:
- Ф.Оңғарсынова поэмалары алғаш рет ... ... ... ... ... ... тарихи тұлғалар мен өнер иелеріне арналған поэмаларының
тарихи – тақырыптық сипаты анықталады;
- ... ... ... ... ... - көркемдік
ізденістері сараланады;
- Ф.Оңғарсынова поэмасындағы драматизм, психологизм көріністері
айқындалады;
- Ақын поэмаларына тән “Батылдық”, “Жалғыздық” ... ... сөз ... ... әлемін ішкі монолог құру арқылы ашудағы ақын шеберлігі
мысалдармен дәлелденеді;
- Поэмалардың эстетикалық қуатын арттырудағы ... ... ақын ... ерекшеліктері көрсетіледі.
Зерттеу жұмысының нысанасы ретінде орыс және отандық әдебиеттанушы
ғалымдардың поэмаға қатысты ... ... ... қатар,
Ф.Оңғарсынованың “Шілде” таңдамалы өлеңдер жинағы (1978), ... Екі ... ... ... ... өлеңдер мен
поэмалары (1987), “Шашы ағарған қыз”: мақала, эссе, повестер (1990), “Қыз -
ғұмыр”: Өлеңдер мен ... (1996), ... ... ... емес ем” (1999), ... шығармалар жинағы (?), “Қазына”(2002) сынды жыр жинақтары ... ... және ... ... ... ... мен негізгі тұжырымдарын XX ғасырдың 60-80 жылдарындағы қазақ
поэмасына арналған арнаулы ... ақын ... ... ... ... ... болады.
Қорғауға ұсынылатын негізгі тұжырымдар:
- -Ф.Оңғарсынова сыршыл лириктігімен қоса, кең ... ... ... Ол – тарихи тұлға тағдырын арқау ете отырып, ... ... ... тың ... ... ... тақырыбына арналған ақын поэмалары ... ... ... ... ... ... тұлға дәрежесіне көтерілген лирикалық
қаһарман мінезі бой көтереді;
- Ақын поэмаларындағы ұлттық рух, ұлттық ... ... ... ... ... ... болмысы, әйел-ананың дүниетанымы, ішкі
рухани әлемі ... ... ... ... ... ... ақын ... ондағы лиризм,
драматизм, психологизм, мотив ... баса ... ақын ... ... ... ... ішкі ... дербес қолданыс табу ерекшеліктері нақты мысалдармен
дәлелденеді;
- Ф.Оңғарсынова поэмаларындағы тілдік, көркемдік ... ... ... ... ... жаңашылдықпен
қолданылуымен ерекшеленеді. Ол өз поэмаларында қазақ тілінің бай
сөздік қорын ақындық ... ... ... ... пайдалана білді.
Жұмыстың жариялануы мен сыннан өтуі. ... ... ... ... ... ғылыми-тәжірбиелік конференцияларда,
республикалық конференцияларда баяндама ретінде тыңдалып, ... ... ... нәтижелері Білім және ғылым
саласындағы қадағалау және ... ... ... ... ... ... ... Ғылыми мақаланың жалпы саны – 10. ... ... ... ... университетінің қазақ әдебиеті кафедрасында
талқыланып, қорғауға ұсынылды.
Жұмыстың құрылымы: ... ... ... ... ... үш ... және ... әдебиеттер тізімінен тұрады.
І ТАРАУ
Ф.Оңғарсынова поэмаларының тарихи, сюжеттік негіздері
Поэма жанры әдебиеттегі күрделі жанрдың бірі ... ... ... Оның ... созылған өсу жолдары, даму кезеңі бар. Сондықтан да,
Ф.Оңғарсынованың поэма ... ... сөз ... ... ... ... поэмасының тарихының өткеніне көз жіберіп, қысқаша ... ... ... ... ақындар туған халқының ғасырлар бойы
жинақталған бай көркемдік дәстүріне сүйенуді басты ... ... ... ... ... ... белгілері ХҮІІІ-ХІХ ғасырдан тарихта
белгілі Дулат, Нысанбай, Күсен, Мұрат, т.б. творчествосында айқын көрінді.
Мысалы, Дулаттың ... ... ... ... ... ... ... Алмажан Азаматқызының “Жетім қыз” поэмалары әлгі ... ... ... ... ... соны ... байыта
түскен олар қазақ поэмасының ... ең ... ... ... әдебиеттің басы болған “қазақтың бас ақыны” Абай поэма жанрында
да жаңашылдықтың көшбасшысы болды. Абайдың ... ... ... ... шығыстық желіге құрылған қазақ поэмаларының ... ... ... ... сол кездегі поэмалардың басы
болып Абай мектебінің өкілдері Ақылбайдың “Дағыстан”, ... ... ... ... поэмасы тұрды.
ХХ ғасырдың бас кезіндегі М.Сералиннің (“Гүлхашима”, “Топ ... ... ... ... ... осы ... ... Б.Майлин (“Разия қыз”, “Хан күйеуі”, “Өтірікке
бәйге”, “Қанай”), С.Мұқановтың ... ... ... ... ... бұл жанр ерекше қарқынмен дами түсті. Аталған
поэмалардың басым көпшілігінде ... ... пен ... ... ... С.Сейфуллиннің “Аққудың айырылуы”, “Көкшетау”
поэмалары таза романтикалық бағытта ... ... ... ... ... сөз ... ... “Құлагер”,
“Күй”, “Күйші”, “Дала” поэмалары ақындық шеберліктің қайталанбас үлгісі
ретінде алдымен ауызға ілігеді. Дегенмен, бұл ... көп ... бірі - ... ... науқаны мен еңбекшілердің талмай
еткен еңбектері еді. Ал шын мәніндегі реалистік поэма жанрын өмір ... ... ... ... ... ... ... аясында”, Ж.Сыздықовтың “Майкөл тамы”, Т.Жароковтың “Күн ... ... т.б. ... ... ... ... кезеңінен
іргелі орын алды.
Негізгі тақырыбы – Отан қорғау жолындағы жан аянбас ... ... ... ... Ұлы Отан ... ... да поэмалардың саны арта
түсті. Осы ... ... ... ... ... Н.Байғаниннің “Ер
туралы жыр”, Қ.Аманжоловтың ... ... ... аңыз”,Т.Жароковтың “Зоя
туралы жыр”, Д.Әбілевтің ... ... ... ... ... бар. Бұл поэмалардың да басым көпшілігі
халық ауыз әдебиетіндегі жыр-дастандар ... ... ... ... ... ... ғалым Н.Қарбанова осы
тұстағы қазақ поэмаларының сан жағынан орасан өскендігін айта келе: ... етіп ... ... ... ... жылдап есептейтін
болсақ, 1950-54 - жылдары 11 поэма, 1951-52-жылдар аралығында 14 ... ... 21 ... ал 1950-60- жылдар аралығындағы он жылда 200 ге
жуық поэма жазылыпты. Бұл сөз жоқ, көңіл ... ... ... ... ... өсу, даму ... санмен өлшеу арқылы анықтау-
әдебиеттану ғылымындағы аса табысты тәсіл ... ... ... ... ... ... ... эпикалық поэмалар – кеңес
әдебиеті тарихында көтерер жүгі, алар ... ... ... жағынан ерекше
көзге түсті. “Сондықтан да кеңес әдебиетін зерттеушілер мен ... ... ... ... тарихында жаңа даму кезеңіне ... ... өзге ... сияқты 1960-80 жылдардағы поэма жанры да
сапалық тұрғыдан өсіп, жетілудің үлгісін ... Бұл ... ... ... ... ... түсіп, қоғамдық өмірдің
барлық саласындағы мұндай өсу сатысы қаламгерлеріміздің де көңілін ерекше
аударған еді. ... ... ... ... ... ... қатар, өткен соғыс өрті шарпыған өмір шежіресі де
дүркін-дүркін еске түсе суреттелді. Мәселен, бұл ... ...... ... ... “Ол”, Қ.Бекхожиннің “Ақсақ
құлан”, “Тұрлаулы тағдыр”, Х.Ерғалиевтің “Жылдар, жылдар”, О.Сүлейменовтің
“Адамға табын, жер ... ... ... ... ... ... ... дала”, “Жесір тағдыры”, “Мен – қазақпын”,
т.б. ақындардың туындыларын ауызға аламыз”/23.78/.
Қазақ әдебиеті тарихында өз бағасын алып, ... ... ... ... ... ... қоғам қайраткері, көрнекті ақын
Ф.Оңғарсынова поэзиясы хақында әдебиетші-ғалымдарымыздың өздерінің ғылыми
талдау-тұжырымдары, бағам-байлаулары бар. Ақын ... ... ... ... “Ф.Оңғарсынова поэзиясының табиғатын тану
алыптардан бастау алады”/41.24/. Көрнекті сөз ... ... ... сөз”), Ә.Тәжібаев (“Ой мен сеззім нақыштары”) айтқан бағалы ойлармен
қоса М.Қаратаев, ... ... ... ... ... ... ... т.б. сынды ғалымдарымыз да өз ... ... орын ... ... ... өз замандас-
қаламдастарынан, жолын қуған іні-сіңілілерінен Б.Асылжанов (“Менде ... ... ... (“Ақынсыз бір сәті, бір күні ... ... ... ... ... (“Асқақтық пен
Рухты аялаған жыр”), Ә.Кекілбаев (“Нұрлы жүрек туғызған Жыр-құдірет”),
У.Қалижанов (“Уақыт үндестігі”), ... ... ... өлім ... ... ... ... да”) оның ... ... ... ... ... ... зерттеу еңбектер ақын шығармашылығының зерттелу аясын кеңейте
түсті. “Жыр жазу деген - азап, от, Әйел боп ... ... - деп ... ... ... ... ... қазақ поэзиясынан ойып
орын алуы да заңдылық.
Сонымен қатар, Ф.Оңғарсынова поэзиясы ... ... ... ... ... ... атты ғылыми еңбегінде алдыңғы
буын мен кейінгі толқын қазақ ақын қыздарының ... ... ... ... қазақ өлеңдеріндегі психологизм” деп
аталатын кандидаттық диссертациясында ақын ... ... ... ... ... талдаулар жасалады. “Қазіргі қазақ
лирикасындағы мінез мәселелері” атты ... ... ... ... ... сөз ... Ал, З.Мүтиевтің
“Ф.Оңғарсынова лирикасы” дейтін кандидаттық диссертациясында ... ... әрі кең ... ... ... ... әлі де жүйелі арнада зерттелмеген,
ғылыми тұжырымға енбеген бір сала бар. Ол - ... ... ... ... ... процестегі көрнекті қызмет атқарып келе жатқан күрделі ... ... ... стильдік, көркемдік ерекшелігі мол, үздіксіз дамып
отырған қазақ ... ... ... Ф.Оңғарсынова оқырман жүрегіне
жол тапқан өлеңдерінен тыс әртүрлі тақырыпта, ... ... ... ... жазды. “Сайраған Жетісудың бұлбұлымын”, “Тартады бозбаланы
магнитім”, ... тірі ... ... пен ... жыры”, “Сырласу
немесе ақын әйелдің анасымен диалогы”, “Дала тағдыры”, “Мүшәйра”, ... ... ... сен ... ем”, ... ... ... мен Махамбетпен
қалай кездестім”, “Ақбөбек жырлары”, “Қарғыс”, “Дыбыстар әлемі”, “Қазақтың
бір қызы бар Кәмшат деген” сынды ... оның ... ... ... ... екендігін дәлелдеді. Ф.Оңғарсынова поэмалары уақыт пен заман
сырын, оның ... ... ... ... ... ... сипатын ашуда көрнекті қызмет атқарады. Көркемдік ізденістерін
үнемі толықтыра отырып, заман жайын, халық сөзін ... ... ... ғып ... ақын екенін байқатады. Қай поэмасын алып қарасақ та, оның
ақындық кредосын анық байқаймыз.
Біз сөз еткелі ... ... ... ... ... ... арқау еткен. Сол арқылы ақын тарих пен бүгінгі күннің
өзара сабақтастығын тауып, ... ... ... ... ... Сондай-ақ, ақын өлең сөзбен тарихқа айналған тұлғалардың рухани
портретін сомдайды. Осы тұста “тарихи тұлға” ... кім? ... ... ... ... Бұл ұғым жайында Қ.Әбдезұлы “Тарих және тағдыр” атты
зерттеу еңбегінде былай дейді: “Ең ... ... ... ұғым – ... ... ... ... ел үшін, халық үшін орасан маңызы зор, тарихи
мәні терең іс-әрекеттерге барған, ... аса ... ... ... ... ... орны ... адамға халықтың өзі осындай тұлғалық
деңгейге көтеретін бағаны беріп ... Ал ... ... ... ... атты монографиясында Ә.Тарақ осы ұғым ... ... ... ... ... тұлға бұл қашанда
белгілі бір дәуірдің ... ... оны ... ... өзінің уақыты және
дербес психологиясы тұрғысындағы көзқарас бойынша қарастырады”/43.274/.
Демек, ... ... ... ... жазу – ... биік интеллектін, терең
танымы мен биік парасатын байқататын күрделі процесс.
Қазақ поэмаларындағы тарихи тақырып отызыншы жылдардан бастап идеялық
шеберлік ... ... ... Ал ... ... ... шектеліп қалатын тақырып емес. ... ... ... “Абыл”, И.Байзақовтың “Алтай аясында”, ... ... ... ... т.б. ... осы кезеңдегі
қазақ поэзиясының ірі жеңісі болғандығы мәлім. Тарихи ... ... ... ... қалған жоқ. Бұдан кейінгі кезеңде де бұл тақырыпқа
поэмалар жазуды ... ... жоқ. Осы ... ... қазақ поэзиясында
Қ.Бекхожиннің “Мәриям Жагорқызы”, Ғ.Қайырбековтың “Дала қоңырауы”,
Қ.Тоғұзақовтың ... ... ... ... ... ... “Құрманғазы”, С.Омаровтың “Сәукен” атты поэмалары келіп
қосылды”/44.48/. Аталған поэмалардың басым ... ... ... ... өнер ... ... бағытталды. Белгілі ғалым Н.Қарбанованың
айтуынша: “Ән-күй, көркемөнер мәселесін Абайдан кейін Кеңес үкіметі кезінде
алғаш сөз ... ... ... Оның 1914 жылы ... қаласында басылған
“Өткен күндер” жинағына енген өлеңдерінде, Орынборда ... ... ... ... ... ... өлеңдерінде ақын домбыра
үнін өз жанының барометрі ретінде суреттейді. “Көкшетау” ... ... ... ... ... ... ... сарынға толы суреттеледі
/22.32/.
Тарихта болған өнер қайраткерлері, дарын иелері туралы поэма ... арқа ...... ... ... ... белгілі.
І.Жансүгіров өнер адамын бейнелеудің поэмадағы жарқын үлгісін қалыптастырды
дейміз. “Қазақ әдебиетінде көркемөнер өкілін өз шығармасына арқау еткен ... 1915-16 ... ... ... ... “Күй”,
“Күйші”, “Құлагер” поэмаларында дамытты. Сол дәстүр жалғастығының мысалы
ретінде Ә.Тәжібаевтің “Ақын”, “Күй атасы” “Майра”, ... ... ... ... ... ... “Кісен
ашқан”, М.Әлімбаевтың “Естай-Қорлан”, ... ... ... ... ... ... ... Ө.Күмісбаевтің
“Махамбет” поэмаларын атауға болады”/45.32/.
Тарихи тұлға өмірінің белгілі бір кезеңдерін суреттеу, шығармаларына
тарихилық сипат дарыту осы ... ... қай ... болса да
белсенді түрде көріне ... ... ... ... ... ... олардың есте қаларлықтай бейнесін, тіршілік-тағдырын сол
кезеңдегі ... ... ... ... ... бейнелеген көркем шығармалар аз жазылмапты. Бұл қаламгерлер
әсіресе, қазақ прозасындағы өнер ... яғни сол ... ... ... сол ... ... ... сабақтастыра бейнелеу мақсатындағы
айтулы, салмақты көркем туындыларымен оқырман жүрегіне жол таба ... ... ... ... ... ... І.Есенберлин,
Т.Әлімқұлов, С.Бақбергенов, Ә.Әлімжанов, Ә.Кекілбаев, ... ... ... С.Сматаев, Ә.Сарай, Ж.Молдағалиев,
І.Жақанов, ... ... ... ... ... ... халық үшін күрескен тұлғаларға арнап жазылған тарихи
тақырыптағы поэмалары өзінің композициялық ... ... ... ... ... жасау шеберлігімен қазақ ... ... ... ретінде бағаланады. Яғни, ақын дәстүрлі эпикалық
шығармаларды жаңа ... сай ... ... әр ... ... қамтитын
поэмалар туғызды. Ф.Оңғарсынованың тарихи тұлғаны арқау еткен кең көлемді
шығармаларының қатарында ... ... ... Сара ... ... ... ... қазақ қыздарының арасынан шыққан тұңғыш
кәсіби әнші Майра Уәлиқызына арнаған “Тартады бозбаланы ... ... сері ... арнаған “Ақан сері аңыздары”, ... ... ... ... ... немесе мен Махамбет ақынмен қалай
кездестім”, Шығыстың қос ... ... Әлия мен ... ... тірі ... композитор Ғ.Жұбановаға арнаған “Дыбыстар
әлемі”, қазақ қыздарының ішінде алғашқы болып “темір ... ... ері К. ... арнаған “Қазақтың бір қызы бар Кәмшат деген” атты
поэмаларының қазақ ... алар орны ... ... ... атты ... ... арнаған диптих, ақын М.Хакімжанова
жайлы “Жыр анасы” атты ... ... ақын ... ... “Мақатаев
туралы жыр” циклдық топтамасын, Халық ... ... ... әнші
Б.Төлегеноваға арнаған “Бибігүл-ән” арнауын даралап айтуымыз қажет. Тарихи
тұлғалар өмірін өз ... ... етіп ... ... ... салынған дәстүрді негізге ала отырып, осы тақырыпты өзіндік жаңалық,
ерекшелігімен байытты, өзіндік дара ... да ... ... ... тән ... – түрлік ерекшеліктер турасында
әдебиеттанушы Р.Аяпбергенұлы: “Ф.Оңғарсынова поэмаларындағы ең негізгі
ерекшелік - лиризмнің ... ... ... өмірді сен деуші ем”, деген
поэмасы бозбаланың күнделігі түрінде жазылған таза ... ... ... ... бұлбұлымын”, “Тыңдаңдар, тірі адамдар!”, “Алмас
қылыш немесе мен Махамбетпен қалай кездестім?”, ... ... ... ... “Дыбыстар әлемі” - лирикалық поэма, ... - ... ... деп ... - ... Дегенмен,
Фариза Оңғарсынова поэмаларын жоғарыдағыдай қандай да бір ... ақын ... ... аясы үшін аздық етері анық.
Ф.Оңғарсынованың “Сайраған Жетісудың бұлбұлымын”, “Тартады бозбаланы
магнитім”, “Ақан сері аңыздары”, “Дыбыстар ... ... ... ... “Күй”, әнші Б.Төлегеноваға арнаған “Бибігүл-ән” атты ... өнер ... ... ... ... шығармалар қатарына
қосуымызға болады. Аталған поэмалардағы негізгі ... бір ... ... ... ... ... ... адамына ортақ
тағдыр. Мұндағы Майра, Сара, Ақандар солардың жиынтық образы. Ф.Оңғарсынова
шығармашылығын осы негізде ... ой ... ... ... ақынның
өнер адамының тарихи тұлғасын жасауда ... ... жаңа ... ... ... ... ... тұлғалар хақындағы
поэмалары мен жыр-циклдары дәл бүгінгі күн ... аса ... ... ақын ... тұлғалардың өмір жолын ... ... ... ... ... ... қилы ... арасындағы
тартыс әрекетті суреттей отырып, тарихта белгілі адамдардың, өнерпаз
тұлғалардың характерін ашып, ... ... ... атты ... ... суреткердің қызыға, қызықтыра жырлайтын
өзіне етене жақын тақырыбы болатыны ... Сол ... оның ... ... ... ... ... Ф.Оңғарсынованың
шығармашылығындағы басты тақырыптардың бірі - әйел ... әйел ... ... әйел ... ... өз халқының өткен тарихынан
іздестіру – Фариза ... ... ... “Оңғарсынова
лирикасындағы өзгешелік сол – ондағы әйелдер образы типтік дәрежеге дейін
көтерілген бейне саналады. ... ... ... әйел ... өмір ... сыр ... сан қилы поэтикалық дүниелердің ауқымы
да қомақты.”/41.11/.Сонау ауыз ... ... ... ... ... ... ... Қыз Жібек, Баян сұлу, Айман-Шолпандардан
бастау алатын қазақ әйелінің қайсар мінезі, олардың бір-біріне ... ... ақын ... да ... сипат табады.
“...Шынымды айтсам, мен жалпы әйел тағдырының жүгі көбірек, ... ... Ал ... өнердің шытырман жасы, тіпті суреткерлік табиғаты әйелге
бұйырса, ол екі есе қиын. Тағдыры ... ... ... ... да ... ... ... әйелінің бойындағы адам таңғаларлық
ғажайып қасиеттер ... де ... деп ... Ал, ... қыз ... ... ... қазақ қызының
қабілетін, өнерін халыққа таныта білген Сара, Майра, ... гимн ... ... болмас еді”/46.189/, - деген Фариза қазақтың біртуар талантты да
қайраткер қыздарына арнап бірнеше поэмалар ... ... бірі – ... ... – Сара ... өмір ... өнер жолын арқау
еткен “Сайраған Жетісудың бұлбұлымын” поэмасы.
Поэма ерекшеліктеріне тоқталмас бұрын, ... осы ... неге ... оның ... ... ... неде ... жауап беріп көрелік. Ең алдымен, ... ауыз ... ... ... ақын ... алған әсерін, көріп-біліп, ... өз ... ... ... ... ... ... оқитыным “Біржан мен Сара қыздың ... еді. ... заты ... тура ... ... өзінің ой-пікірін, мүмкіндігін ашық айтуына
болады ... ... ой – ... ... түсірген де Сара апамыздың осы
айтысы”еді, - ... еді ... бұл ... ... ... Осы сөздің шындығын ақын ... ... ... ... ... ... ... мені.
Жалқы темірқазығым – Махамбет те,
Жыр – Шолпаным өзіңсің көгімдегі/47.7/, - деп жырмен ... ... ... ... ... ... айналуы үшін алдында теңіздегі
маяктай алыстан болса да жарқыраған бір үлгілер болуы қажет-ақ. Өнердегі
ұстаздық ... сол. Мен үшін Сара ... ... шамшырақ болған еді. Менің
рухани ұстазымСара. Бұл шығармаларды анам да ұнататын, мен ... ... анам ... сүйсіне тыңдайтын” /46.329/,- деген ақынның анасы Халима
“көп сөйлемейтін, аса ... ... ... ылғи ... ... ән-жырға жақын жан болған екен. Болашақ ақын да өнерге бала кезінен
ынтық болып өседі, өзінің айтуынша домбыра, қобыз, ... ... ... ... ... ... ... осы сүйіспеншілігі, оны терең
түсіне білетіндігі “Дыбыстар әлемі” поэмасынан анық ... ... бұл ... ... ... ... ... деген құштарлық ақын
бойына ана сүтімен дарыған ... ... ... ... – күрделі құбылыс.
Орыс әдебиетінің теориясын зерттеуші Н.А.Гуляев талант жөнінде: ... ... ... сил и ... ... ... ... эстетическую сторону писательского труда, образную, эмоционально-
выразительную ... ... ...... /49.106/. Ал
қазақтың өз ұғымында, талант – ана сүтімен бойға даритын туа біткен қасиет.
Ақындық та ... ... өмір жасы оның ... ... ... ... ... орнына қарай біреулері сан ғасырлар өмір ... ... ... ... шықпай шетте қалып қояды. Сирек
кездесетін тағы бір талант иелері бар, ... ... ... ... да, олар ... жас. ... да жас. ... талабы өзгеруі мүмкін,
бірақ оның өлеңдері бәрібір ... ... ... ... ... ... тұр. ... жазушысы Ш. Мұртазаның сөзімен
айтар болсақ: “Нағыз ақындар гауһар тас іспетті өте ... Жүз ... ... Ендеше сол сиректің бірі және асылы Фариза”/50.3/. Демек, ақынның
эстетикалық ... ... жан ... ... ... ... барлығы ақынды өнер тақырыбына арналған шығармалар жазуына алып
келеді.
Поэмаға ... ... бас ... - Сара ... ... болған,
1878-1916 жылдар аралығында өмір сүрген айтыскер ақын. Туған жері – ... ... ... Руы – ... Сара ... ерте айырылады.
Өзінің қысқа ғұмырында тауқыметтің талайын көріп, әлеуметтік ... ... ... ... жолы тым ауыр да ... ... жолы, оның жеке өмірінің кейбір сәттері жөнінде “Сара Тастанбекқызының
өмірбаяны мен творчествосы туралы деректер” деп ... ... ... ... ... ... зерттеу еңбекте біршама мағлұматтар
беріледі. “ХІХ ... өмір ... ... ... ақын қызы ... дара да
дана тұлғасының айқындалмаған, көлеңкелі кезеңдері көп. ...... ... ... ... – Сара ... бейне, жиынтық тұлға деседі.
Қазақ қоғамындағы әмеңгерлік, атастыру сияқты ... өз ... ... ... рухы ... ... ... әйел тұлғасына сұраныс тудырды,
осыған орай халық ақындары асқақ та сұлу Сара бейнесін жасады ... ... ... ... ... ... ... дәлелдейтін жайт – оның
өлеңдері. І.Омаров Сараның 1500 жол ... ... ... ... ... ... ... “Жүрек” атты аңыз өлең, “Арсалаң ... ... ... ... бол, елім” сияқты ұсақ ... ... ... ... ... бірі ... ... айналасында да жүрді.
“Біржан - Сара” ... ел ... ... тараған? Енді сол мәселеге аз-кем
тоқтала кетейік. Әрине, ол кезде айтысты қағазға түсіріп алып отырған ешкім
болмағандықтан, ... ел ... ... ... белгілі. Қазақтың
академик - жазушысы С.Мұқанов осы айтысты талдай келіп: “Сараны Біржанның
іздеп баруы анық. Біржанның Нұржан ... ... ... Ахметжанды мен
қартайған шағында көрдім. Ахметжан: “Мен Біржанға ... ... ... ... көрдім, айтысқандары рас”, - дейтін. Халық әдебиетін жинаушы, Біржан
мен ... ... ... рет ... ... ... Шайқұлисламов бұл
айтысты Сараның аузынан жазып алдым дейді”, -деп жазады./52.29/.
Бұл айтыстың өмірде нақты болғандығы, я ... ... ... ... деп жазады: “Біржан мен Сараның айтысы болған жоқ, ... ... ... Бұл ... ... Әріп ... деген де пікір бар.
Бұл қате пікір. Анығында, “Біржан - ... ... ... ... дәл ... ... сақталған жоқ. Кейін көпшілікке өз ... ... Сара ... сол ... ... ... ... ауызда жүреді.
Осындай айтушының және ең алғаш хатқа түсірушінің бірі - Әріп болады. ... ... ... мен ... ... ... ғана ... деген пікір
теріс”./53.41/.“Біржан - Сара” ... ... ... ... те үн қосады. Ол өзінің “Ақын Сараға соқтықпасақ қайтер!” деген
мақаласында: “Қазақтың әдебиет зерттеушілері мен ақын-жазушылары еш ... ... ... шек ... ... Ғасырлар бойына жасап келген
поэзиямыздың көрнекті бір ... ... ... ... ... ең ...... айтысы деп білеміз. ...Өз басым ... ... ... орны ... қатарда деймін. Мәселен, қазақ
әйелдерінің ... ... туын ... ... туын Динаға, опера
өнерінің тұңғыш туын Күләшқа ұсынатынымыз сияқты, ақындар ... ... Сара ... ... ... ... - деп бұл пікірталастың
соңғы нүктесін қояды./54.327/.
Қазақ поэзиясында Ф.Оңғарсынованың “Сайраған ... ... ... да ақын ... ... ... ... жазылған
болатын. 1974 жылы ... ... ... газетінде
М.Айтқожинаның “Ешкі ... ... атты ... ... ... осы ... 1986 ... таңдамалы өлеңдер мен
поэмалар жинағына енген. Аталған поэманы тек қана ... ... ... дей
алмаймыз. Өйткені, ақын Сара ауылына көз жібере отырып, оның бүгінгі күнгі
қол жеткізген жетістіктерімен қатар, ... ... ... ... ... жыр етеді. Ақын М.Айтқожина:
Ащы жаспен жудың-ау, ай жүзіңді,
Нәзік үнің айтшы, қайда
Үзілді.
Қарашы, апа,
Бір көтеріп басыңды,
Қандай ғажап біздің өмір
Бүгінгі /55.397/, - деп Сара ... ойша ... ... ... ақын ... сыр ғып ашады. Алайда, “Ешкі өлместегі ... Сара ... ... ... ... Сара ... емес,
ақынның өз толғаныстары шығады. Осы орайда М.Айтқожина поэзиясы туралы
пікір білдірген ... ... ... ... ... жазғанымен,
лирикадан алыстап кетпейді екен. Оқушыны шытырман сюжетпен емес, мәнді сыр,
салмақты ойларымен тартып отырады. Оны ... ... ... ... /56.9/.- деген пікіріне жүгінеміз.
Ақын Сараға арналған С.Иманасовтың “Біржан-Сара” ... ... ... ... Сараның тарихи бейнесін ... ... ... ... басты оқиға Біржан мен Сараның айтысы
төңірегіне құрылғанымен, екі ақынның ... ... ... мінез,
көңіл - күй ерекшеліктері поэмада ... ... ... ... ... ... ... монологы” сынды тарауларға бөлініп,
негізгі ой Сара мен Біржанның өз ... ... ... ... поэмасындағы Сара Ф.Оңғарсынова поэмасындағыдай өр
рухты, кесек мінезді Сара емес, сол кездегі көп ... ... ... ... жоқ, ... ... ... Сара. Оны ақын С.Иманасов
поэмасының соңына таман былай деп анық аңғартады:
Сол – ақ па бұйырғаны бақ ... үзер ... ... боп ... рет бір ... боп қала ... Қаптағайда /57.131/.
Сараға деген тарихи елеулі ескерткіштің тағы бірі – “Біржан - Сара”
операсы болып саналады. Академик ... ... ... ... композитор М.Төлебаев жазған бұл ... ... ... ... орын ... біз сөз етіп ... Ф.Оңғарсынова поэмасындағы Сара бейнесі мүлде
бөлек көркемдік арнада ашылады. ... ... ... ... өзіндік ерекшелігі бар. Оның ... ... әр ... ... болып келгенімен, олар іштей өзара бір-
бірімен біртұтастық табады. Ол тұтастық - олардың мінездерінен ... ... ... ... ... ақын ... жол,
бұрқасын өткелімен, Сендік тағдыр менің де тағдырымдай”, - дей келе ... өлең ... өз ... мен кейіпкерінің өміріндегі ... ... да, ... Сара ойларынан, Сара сөздерінен лирикалық
қаһарманның тұлғасын көру қиын ... ... ... ... Сара ... көрініс табады. Осы орайда неміс философы Ф.Ницшенің: “Лириктің
образдары ақынның өзінен басқа ... де ... бұл тек оның ... ... ... - деген пікірі ойға оралады. Сара ... ... үшін ... ... ғана ... лирикалық кейіпкер өмір сүрген қоғамды,
ондағы адамдарды танытудың өзіндік тәсілі де.
Айтыссам ақ бұлақтай ақтарылам,
Кешпеймін біреулердей жыр жылымын, - деп ... үн ... ... ... сөз ... ... талап қояды.
Жыршы емес, елдің жүгін тарта алмаса,
Таңдайға алмас сөзді арқандаса.
Іштегі буырқанған жай тасқынын
Жасқанып, ... ... ...... ... сөздің атасы
өледі”. Ақын болып тұрып халықтың жүрегіндегі сөзді жеткізе алмаса, жырыңа
елдің мұңын ортақтастыра алмасаң, сенің ... ... де құр ... ... алмас сөзді арқандатумен” осы айтпақ ойын көркемдеп, аз
сөзге көп мағына дарыта түскен. ... ... ақын ... жыр ... ... ... пікірлері айтылса, екінші, үшінші бөлімдерде
Сара ... ... жер ... ... сөз ... ... ... сұлулығы Сара шабытына шоқ тастайды. “Жаңғыртып жоталарын,
Шырқаймын құз басынан. Жаныма от ... ... ... - деп ... ... ... ақын қыздың қиялы алыстарды шарлайды.
Ф.Оңғарсынова поэзиясының ерекшеліктерін танытуға арналған ... ... ... атты ... ... ... дейді: “Ақын жырында
әйелдер бейнесінің көңіл- күйі әлем тапырақ сезім болып ... тек ... ... емес – ... ... талабының биік өресіне лайықтап айту –
Фариза туындыларының бір ... да, ... ... - әйелдерін үнемі бір кейіпте көру мүмкін ... Және олар ... ... ғана ... бір сарынды өмірді ұнататын, бейғам жандар
емес. Қажет ... ... қару да ... ... ... ... те ... кең, өр мінез иелері. Осындай ... ... ... ... ... да дарыта көрсетеді. Сараның сол ауылдың белді бір байының
жылқысын ұрлаған кедей ... ... ... ... беруді сұрап,
тұтқыннан босатуын өтінгені поэманың төртінші бөлімінде сөз болады.
Байеке, жаралғансыз нық ... ... ... ғана жұрттты ұғынған.
Ұрлаған бір жылқыны мен төлейін
Жігітті босатыңыз тұтқынынан /47.10/.
Поэмада автор кейіпкер ... аса мән ... ... ақын ... ... ... намысты, қайратты сөздері кез-келгенге ... ... ... ғана еншісіне тән батыл ойдың ... ... ашу ... топ ... ... ... молынан пайдалану арқылы Сара образын айқындауға тырысады. Өз
басының бостандығын қорғай алмаған Сара ... ары ... ... ... ... Бұл да ақын ... тән ... мотивінің бір
көрінісі. Қажет жерінде бұқпантайламай, бой ... осы ... ... поэмаларына ортақ. Адамзат өмірінің мәңгілік еместігін, тіршіліктің
тұтқасы сыйластықта екендігін ... ... үнді Сара ақын ... ... бастап, ат мінгенмен кем күн бүгін,
Жарытпас, сезе алмаған ел тірлігін.
Бостандық – тұңғыш байлық бұл ... ... ... ... бай, ... ... күн кешетін бұл заманда басты байлық-
бостандық” деген ойды қуаттайды. ... ... ... ... ... қонақ,
Шығады ажал бір күн алдан орап”, - деп, халық аузындағы “Дүние ... ... ... ... бір-біріне қонақ екен”, - ... ... ... ... жырлайды. Поэманың келесі бөлімінде Сара қыз өмір
жайлы, оның сан ... ... ... пен ... махаббат пен
жауыздықты жырға қосып, үлкен бір философиялық ой түйіндейді. Бұл бөлім тек
құрылысы ... ғана ... ... ... да ... ... түрінде айтылатын толғау жанрына жақын, жыраулар поэзиясымен үндесіп
отырады.
Қызы едім ... атым – ... туа ... ақыл – сана,
Еркінмін, нәзік жанмын, тәкаппармын –
Осылай тәлім берген ақылшы ана, -
деген үзіндіден аңғарылатын еркелігімен ... ер ... Сара ... ... ... ... Өзі өмір ... отырған уақыттың басты трагедиясы
- қалың малға ол да тап келеді. Өзінің ... ... ... болған
аға-жеңгелеріне деген Сара қыздың наразылығы поэманың алтыншы бөлімінде сөз
болады. ... ... ... ... ... ... мал ... киілуімен,
бәрін жазмышқа сүйей салып, ең бастысы малды ауыл болса болды деген сол
кездегі қараңғылықты, ... ақын ... ... ... ... ... басына уақыт салған салмақпен қоса “Байтал шауып бәйге алмас”
деген шынжыр ұғымның аяқтан ... – міне ... ... Сара ... ашылады.
“Не дейміз?” “Жазымыш қой!” Жыла, жаным!
Жаны – жат, ... ... – бұл ... ... Ауыл ... қай ... де,
Қажетсіз ақ ордалы құдаларың! /47.14/
Лирикалық кейіпкер сөзімен айтсақ, “жаны-жат, керең-кеуде” жандардың
құрбаны болған жалғыз Сара емес. Бұл сол ... ... ... бәрінің
басында бар жағдай. Бірақ, бір басынан еркіндік, те, нәзіктік ... та ... ақын ... ... ... ... ... қарсы тұруы – поэманың әлеуметтік салмағын ... ... ... ... стихиясы күреске толы. Жәй әйел емес, ел ... ... Ән мен ... ... Сара өз ... үшін күресе біледі.
“Таңдаймын қалауымды! Еркімді бер,
Табамын дала ... ... ... деп эпостық шығармалардағы
аруларға тән ірілік көрсетеді/59.160/.
Сара ақынның бары да, бақыты да – өлеңдері. Үш ... ... ... ... де ... да ... жылылық таратты
Келер жас ой тереңнен шашса жақұт
Жоқ менде ... ... ... ... -деп келер ұрпақтан жылымшы, жасық
жыр емес, отты жыр күтеді. Ақын кейіпкері ... ... ... ой айта ... Поэмадағы Сара қыз тек өнерімен ғана бағалы емес,
оқырманына айналасында болып жатқан ... ... ... ... ... ақыл иесі ... де ... Жетісудың
бұлбұлымын” поэмасы тек қана ақын қыздардың өмірін өрнектеумен ғана ... ... дәл бере ... де ... ... құзға дара,
Жыр жолы оңай емес қыз балаға.
Тағдыры толқындағы тал ... ұрып шырқ ... мұз ... - дей келе ақын қыз бала үшін ... ... ақындық тағдырдың әлеміне енудің қиындығын тілге тиек ете
келе, алайда, ақын үшін тіршілік рахатының маңызды емес, ол ... ... ... үлкен ой тастайды.
“Сайраған Жетісудың бұлбұлымын” поэмасының сегізінші бөлімінде Сара
қыздың адам, өмір, қоғам жайындағы ... ... ... ... уақыт, өтеді өмір демде...
Қабырғасы жылдардың сөгілгенде.
Мылқау мезгіл құяды ... ... ... ... де – шырқайтын бір жалқы ән,
әуенінен өрт ... ... ... жұлдыз секілді ғұмырың да,
Мәңгі ұшқындар қалсын тек жарқылынан!/47.16/
Бұл ... ... ... ақын ... да ... ашып отырған жоқ.
Өмірдің көзді ашып-жұмғанша-ақ өте шығарын Фаризаға дейін де нешеме ғұлама-
ақындар айтқан, әлі де айтып келеді. Бірақ ... ... ... айтқанында
емес, кімнің қалай айтқанында, қалай жеткізгендігінде. Бес күндік жалған
дүниенің ... ақын ... ... сөгілуімен”, білдіртсе,
қайғы-қасіреттің айтып келмейтіндігін, тіпті одан мүлде бейхабар ... жай ... ... “Мылқау мезгілдің мұзды суын құюымен”
шебер аңғартады. ... ақын аз ... көп ... ... айтпақ ойын көркем
тілмен жеткізеді.
Поэманың соңғы тоғызыншы, оныншы бөлімдері Сара қыздың тек қана ішкі
жан сыры, көңіл – ... ... ... ... ... ... жыр ... бірі – жыраулық дәстүр мақамымен төгілте жырлаған
ақын өзге түгілі өзіне де сын ... ... ... емес, өзіне өкпе
артады, өзгеге емес, өлеңіне сыр ашады.
Көңілге өкпелемеймін
Шаттыққа бөлемедің ... ... ерен елім ... ... ... ... жүз, ... кеуденің
Көбесін сөкпедім-ау деп,
Сөйтіп бір өтпедім – ау ... ... ... ... ... ... ... ғана базына-назы емес,
белгілі бір дәрежеде ақынның өз ... сыры ... ... қиын емес.
“Ақын кейде актер сияқты басқа біреудің ... ... ... Ақын ... ... және ... деген көзқарасын басқа біреулерге беріп, керісінше
болуы да мүмкін”/6010/. Байқағанымыздай, өзіне-өзі қатаң талап қойып, ... ... ... ... ... ... ... қалмайды.
Керісінше, “жабыққанды жұбатар шуақты жырларым аз - ау”, - деп өзіне өкпе
артып, өкініш ... Бұл ... ... ... ... тән ... творчестволық мінезі бүгіннен пайда бола салған құбылыс емес.
Оның тамыры тым тереңде, ғасырлар қойнауындағы сарқылмас халық ... ... ... ... ... ұлттық тілді, ата ұрпақты ерекше сыйлап,
қадірлей білуде көп ... ... ... дара ... ... ... ... тән қасиет”/61.5/.
Қазақтың ақын қызы, “Жетісудың бұлбұлы” - ... ... ... ... ... егіз қазақ қыздарының ғана өмір жолын арқау еткен
жоқ, жалпы “тайғақ тағдырлы” қыз ... ... ... ... қандай бір ұлттық поэзияның жалпы дәрежесін көрсететін өрелі
жанрдың бірі екендігі белгілі. ... орыс ... ... “По своим
идеино-художественным возможностям отражения жизни и ... ... ту же ... что симфония в музыке”, - деп поэмаға ерекше мән ... ... ... /62.58/. Өмір ... ... ... болмысын
танытуда қазақ поэмасы жаңаша ізденістермен айтарлықтай жетістіктерге ... ... ... ... ... Өлеңге бір ғана сезім
жеткілікті болса, поэмаға қызмет ететін ... көп ... ... жеке
тұлға іс-әрекеті, тағы басқалар. Қазақ поэмасы өзінің жылдар бойғы даму
тарихында көптеген өзгерістерді бастан өткергенмен ... бірі ... ... ұлттың тағдыры мен шығармашылық тұлғаға деген қызығушылығын
сақтап қалды.
Ф.Оңғарсынованың “Тартады бозбаланы магнитім” поэмасы қазақтың тұңғыш
әнші ... ... әрі ... әншілік деңгейіне дейін көтерілген
майталманы – Майра Уәлиқызына арналады. Ақын Майраның өмір ... ... ... ... ... ... сол заманның әлеуметтік тынысын да
танытады. Поэманың бас ... - әнші ... ... қазақ өнерін
зерттеген музыкатанушы-ғалым А.В.Затаевич ... әнші ... ең ... деп ... ... ән ... ... ұқсамайтын
әдемі дауысы туралы да тұңғыш қалам тартқан музыка зерттеушісі А.В.Затаевич
болды. Ол ... ... 500 ән, ... /1931/ дейтін музыкалық-
этнографиялық ... ... неше ... ... ... да ... ... дәлме-дәл кескіндеп жазады. Сондай-ақ,
Майраның орындайтын әндерін нотаға түсірді. Қазақ өнеріне ... ... ... ... құбылыс болды. М.Уәлиқызының өмірі мен өнер жолын
жан-жақты қарастырған З.Дүкенбаева Майра өнеріндегі жаңашылдықты тұжырымдай
келе: ... ... ... ... ... ... ... жаңалық
енгізді, екіншіден, елге таңсық гармонды ... ... ... ... ... ... ол қазақ әндерімен қоса татар,
орыс әндерін көп салды/63.66/, - деп ... ... ... ... ... ... мұралары жөнінде З.Қоспақов мынадай
мәлімет ұсынады: ... аса ... ... ес ... бастап, ірі
жиын-тойларда, жәрмеңкелерде гармонмен қазақ, татар, орыс ... ... ... ... жол ... Ән айта ... өз ... да ән
шығарады. Сондай әндердің қатарында “Майра”, “Ертіс”, “Қызыл гүл”, “Бақша”,
“Даланың әні”, т.б. сияқты туындылары бар. Бұл ... ... ... ... ... әндерін кезінде Қазақстан композиторлары
Е.Г.Брусиловский “Қыз Жібек”, “Жалбыр” операларында, А.Зильбер “Қайта туған
Қазақстан”, симфониясында, ... ... деп ... ... әнші қызы ... арналған өлең-жырлар жетерлік. Ал үлкен
жанр- поэмаларға келер болсақ, Майраға арналған ... ... ... 1976 жылы ... ... ... ... кейіннен бес
томдық шығармалар жинағының 2-томына енген. ... ... ... ... ... атты жас ... ... байланыстыра суреттеліп, сол негізде ашылады.. Негізінен
баяндау ... ... ... ақын ... Майраны:
Керекудің осы қыз әңгімесі,
жігіттің Майра десе кетер есі.
Майра деп жас боздақтар ынтығады
Көруге тым болмаса көлеңкесін,-
деп асқан сұлу жан ... ... ... ... ... ... ... дәстүрлі үлгіде былайша көрсетеді:
Бойы тік, солқылдаған белі талдай,
кең маңдай ақ күміспен қаптағандай.
Екі ерні үлбіреген қызыл шешек,
Жалт еткен жанарынан нұр ... ... әсем әм ... ... лебі алған демі.
Қараса мейірімімен шын қарайды,
Құлаққа күй құятын үні әдемі /65.89/.
Ал Ф.Оңғарсынованың поэмасында Майраның сырт ... ... Ақын ... ... ... гөрі ... ... күрескерлік қасиеттері басымырақ суреттеледі.
Әнші Майра тақырыбы поэзиямен қоса проза жанрына да арқау болды. бұл
жөнінде ғалым ... мына бір ... ... ... ... бірнеше ақын – жазушылардың қатар, жарыса қалам ... ... де бар ... ... Майра туралы бұған дейін де белгілі
шығармалар жарық көрген еді. Ал, ... 1981 жылы ... ... ... әңгімесінде өнер жұлдызы Майраның ... ... ... ... сөз ... ... зердесіне нұр болып құйылады.
Майраның махаббаты, ұнату, сүю, жеккөру ... ... ... ... әр ... ... ... берілген деталь, штрих, эпизод
көріністері арқылы әр түсті көркем бояумен әдемі өрнектелген/66.54/.
Ф.Оңғарсынованың “Тартады бозбаланы магнитім” поэмасы өнер ... ... ... ... негізгі оқиға желісі әнші Майраның
айналасында өрбиді. Ф.Оңғарсынова әнші өмір ... ... ... ... әйел теңсіздігі жайлаған қазақ қоғамының көріністерін ... ... ...... сарнай досым қайда?!
әндетсем, қыз-бозбала қосылмай ма?!
Думанның бозбаласыз қызығы жоқ
өртейін, өртенейін осындайда!
Майраның сауық-сайран жүрген жері,
Шабытты әндерімен мұңды емдеді.
Сырнай мен ... үні ... ... жыр ... ... ...... тапқыр, әнші қыз. Гармонмен шырқап ән ... ... ... ... ... Бірақ, оның мұндай қасиетін
тоғышар жандар түсінбейді. Сондай-ақ, поэмадағы “Майра – ең алдымен ... ... ... ... жан-тәнімен беріле сүйген қыз ретінде ... ... ... ... ғашық, бұл сапарда оған ешқандай күш қарсы ... ... Кесе ... ... ... Майра бұзып-жарып кетуге бар
”/40.66/. ... ... да ... жан болған деседі.
Ф.Оңғарсынова поэма жанрының табиғатын бұзбай, сол жанр ... ... әнші ... ... әр қырынан тереңірек көрсетуді
көркемдік мақсат еткен. Поэмада ... ... ... ... жоқ. ... - ... тарихта болғандығы белгілі болғандықтан, автор көбінесе
кейіпкерінің ішкі жан-дүниесі, ... ... ... ... ашуға
талаптанған. Поэманың негізгі өзегі - өзгеше талант иесі Майра ... ... ... ... ... ... пен өнерге деген
адалдық.
Композициялық жағынан ақын ... ... ... ... ... ... ... ағаларына өкпелеп айтқаны”, “Ән сайысынан
кейін айтқаны”, “Майраны кінәлаған билерге ... ... ... ... ... “Майраның інісіне айтқаны” секілді бірнеше
тарауларға бөлінген. ... қай ... ... ... ... өз ... ... бірінші жақтан баяндалады. Алайда, автор
кейіпкер портретін, мінезін бірқалыпта алмай, өмір ағысына, ... ... ... қалыпта көрсетеді. Майраның әртүрлі жағдайдағы іс-
әрекет, сезім күйімен қатар ... ... да ... ... ... “Майраның әндері” атты алғашқы тарауындағы ... ... ... түпкі идеялық қазығы – Майраның әндерімен оның
өнерпаздық келбетін таныту болса, келесі тарауларда қазақ халқының тұрмыс-
тіршілігі, ... ... ... қазақ қыздарының басына
кигізілген қалың мал “қамыты” бәрі-бәрі бір ... ... ... ... ... ... айтқаны” атты поэманың екінші тарауындағы
Майраның:
Байлығың, шенің – жел, елес,
Мінгенмен таңдап жорғасын.
Малыңды сыйлар, сені емес
Қадірсіз болса өз басың.
Қабағың ... неге ... ... сөз – ... боп ... не керек,
Сын айта алмаса жездеге,/47.22/ -
деп ... ... ... ақ ... ... ол ... ... еркелігіне өрлігі сай кесек мінез иесі ретінде көрінеді. “Егер
өлеңге бір ғана эмоция жеткілікті болса, поэмаға ... бай ... ... процесс керек. Өлең ой, көңіл-күй ағымына құрылса, поэмаға
одан бөлек ең ... ... ... – типтік образ тән./3.71/.
Майраның әлгіндей сөздері жалғыз өзінің ғана жездесіне ... ... ... Бұл – ... құрдай жорғалап, аш-арықты шыбын ғұрлы
көрмейтін ... ... ... жезделерге” айтылған сын. Мұндай
мәселелер поэмада тек ... ... қана ... оның ... ... ... түп ... көрсетіледі.
Майра қыздың:
Ел сүйіп, ақ сезімін маған жайды,
Біреуге соның өзі салар қайғы.
Халықтың махаббатын, мойындауын
Құдай да ... ... ала ... ... ... қамын,
Жақпайды сендерге еркін қылықтарым.
Жұртқа арман қайран басым сендер үшін
Ұяда ... бір ... ... ... ... ... деп, шындық деп сарнайсыңдар,
Шындықты айтса жарыла жаздайсыңдар.
Тас тыққандай тамаққа заңдарыңнан
Тек қана таңдай сыздар, -
деп ... ... ... сол ... ... қоғам
өкілдерінің кертартпалығын танимыз. Өз заманының “жазылмаған заңдарына”
көнгісі келмейтін ... ... ... ... ... Бұл да бір ... қыздың тағдыры емес, еркіндікті аңсаған талай ... ақын ... өмір ... ... ... ... ... суреттейді.
Поэманың “Ертіп келген жігітін ауылдастарына таныстыруы” дейтін
тарауында әнші қыз - Майраның образы ... ... бар ... қоса ... ... көрінеді. “Ертіп келдім,
сүйдім де, басқа ауылдан, Іздеп табар сыңарын қырандар да!”, - деп ... ... ... ... бұл ... - өзі өмір ... ... заманы
үшін жат, масқара қылық болып есептелетін-ді. Алайда, ... ... ... ... ... әлгіндей әрекеттерге
апаруының астарында недей сыр бар десек, әңгіме мінезге келіп тіреледі. ... ... ... ... ... ... ... ессіз деме,
Жалын кештім, білмеймін, кештім неге...
Қажет емес қалың мал, қысырағы –
Сезімімді сатпаймын ешкімге де!/47.28/, ... ... ... мен ... ... ... ... пен махаббатқа адал қасиеттерін ақын осы тарауда жақсы ашады. Осы
арқылы заман ... мол ... ... ... бір дәуірдің жанды ... ... ... ... ішкі ... толқуларды танытатын психологиялық анализдер арқылы ... ... ... сарынын шебер береді. Фаризаның кейіпкерлері
қашан да өз ортасына жат.Поэма анализінде ... ... ... ... ... ... ... бозбаланы магнитім” поэмасы өзінің
сюжет, композиция құру ерекшелігімен, ... ... ... ... ... ... танытатын монолог берудегі шеберлігімен
ерекшеленеді.
Шатттық қайда, ән қайда алас ... ... ... таң ... тіл-аузым тұншығамын
Шалға тиген байғұстай шарасыздан.
Айдын көлден аққулар ұшқаны ма?
Қайнар ... ... күш ... ... ... жерлесе де
әлі бермей келеді дұшпаныма.
Поэманың соңғы тарауларына көз тастағанда, мұнда ... ... ... ... ... ... байқалады. Сезім қайшылықтары,
психологиялық тебіреністер, ішкі монолог, риторикалық сұраулар, ... ... ... ... шегіне жетеді. “Адам образын жасау, оның
ішкі дүниесін ашу, ой-сана, ... ... ... әсерлі етіп
көрсету көркем әдебиетттің бірден-бір ... ... ... композиция
сияқты категориялар, портрет, пейзаж, көріктеу, ... ... ... – бәрі де осы ... ... ... - ... Қ.
Алпысбаев пікірін ескерсек, “Тартады бозбаланы магнитім” ... ... ... ... жағынан өзгеше туынды. Ақын поэмада бейнелі
сөздерді кеңінен қолданып, ... ... ... ... ... жұтар жай жағада, Жалынсыз жасық ... ... ... Жалын ішім”.“Селдей сезім болмаса шоқ денеде, Толқын құшып
ұмтылма от кемеге”. “Шулайды алты алашқа ... деп, ... шақ ... ... ... көркем ой, кестелі сөздерді поэмадан ... ... ... ... ... ... магнитім” атты тарихи
-лирикалық поэмасы өзінің идеялық, мазмұн байлығымен, өнер ... ... жаңа ... ... ... осы ... қатарын молайта
түседі.
Ф.Оңғарсынованың поэмаларының табиғатын жете тану ... ... ... ... ... болашақ ақынның өз бетінше
алғаш ежіктеп оқығандары Біржан - Сараның ... мен ... ... - ... ... көреміз. Ақынның өзі де бұл турасында: “Біз,
қырдағы ауыл балалары, кішкентайымыздан ... ... ... ... өстік. Сондықтан ба, жоқ, халқымыздың тәрбие- дәстүрінен
бе, әйтеуір ер-азаматтың бәрі Исатай, Махамбет сияқты ... ... ... бір ... тура ... ... ... кең деп
ұғатынбыз”, - дейді ... ... ... есімі болашақ ақынның
санасына қайсарлық пен өр рухтың символы ретінде сонау сәби ... ... Ал, өлең ... ... ат ... бұрғалы Махамбет Фаризаның
рухани ұстазына айналады. ... ... ... ... ... ... ... роль атқарса, Ф.Оңғарсынова поэзиясына
Махамбет те белгілі дәрежеде әсер ... ... ... ... ... ... ... дейінгі асқар шыңы, ұлт азаттығын ту етіп көтерген қайраткер ақын
Махамбет тағдырының терең, әрі әр ... ... ... емес. Осының
сыры неде? ... ... ... ... ... ... поэмасы ал, проза саласында Т.Әлімқұловтың
“Қараой” ... ... ... ... ... “Махамбеттің тағдыры“, Қ.Мұханбетқалиевтің ”Бас жұтқан ... ... мен ... ... “Қайран Нарын”,
М.Мәжитовтың “Барлыбай түбіндегі ән”, т.б. туындыларын жазды”,- ... ... ... ... ... ғұмырын елдің азаттығына
арнап, “қара қазан, сары бала қамы ... ғана ... ... қамы үшін азаттық
туын көкке көтерген Махамбеттің ... ... мен ... ... ... ... туындылар аз жазылмапты. Қазақ әдебиетінің әр
жанрында әр жылда да қалам тербелген.
“Негізінен, төл ... ... ... ... алғашқы өлең
жолдарын Шернияз Жарылғасұлының, Сегіз сері Шақшақұлының шығармаларынан
кездестіреміз. Ал, ХХ ғасырдың басында халық ... ... ... ... ... ... кеңестік дәуір мен бүгінгі поэзиямызда арқалы
ақындар Ж.Молдағалиев, Қ.Бекхожин, О.Сүлейменов, Қ.Мырзалиев, Ә.Кекілбаев,
М.Сатыбалдиев, М.Шаханов, Ж.Набидуллин, ... ... ... т.б. ... ... Солардың ішінде эпикалық жанрдағы
шығармаларды атап айтсақ, Қ.Бекхожиннің “Махамбет қабіріндегі ... ... ... ... ... “Нарынқұм зауалы”, М.Неталивтің “Арыстан ... ... ... ... ... ... бейнесін сомдауда
ақындар көптеген түрлі ізденістерге барды. Солардың ішінде Ф.Оңғарсынованың
аталмыш поэмасымен ... ... ... ... ... ... ... зауалы” поэмаларынан үндестік байқалады.
“Махамбет – бар қазақтың, ұлттың мақтаны. Күн ... ... ақ боз ... ... ақ ... ақ ... ... Махамбет поэзиясындағы “Меннің”
поэтикалық бейнесі – азамат ... ... ... тұлғасы
Ж.Нәжімеденовтің “Жаңғырық” поэмасында заманалық, кең ... ... ... ... - ... ... Ал, “Махамбеттің соңғы
монологы” және ... ... атты екі ... ... ... ... поэмасы өмірден алынған дерек көзін өлең ... ... ... ... керек/.
“Бала күнімізден атын жаттап, үлкендердің айтуымен қанымызға сіңген
бейне - Махамбет бейнесі мен үшін ... ... ... ... ... Көп жылдарға дейін Махамбет туралы ештеңе жаза ... ... Бас ... ол ... ... жазу көргенсіздік деп ойлайтынмын”
/68.7/, деп тектілік танытқан Фариза ... ... ... ... де, ... ақын ... де жиі ... отырады. “Ия, оның
пірі – Махамбет. Абай мен Махамбеттей буырқанған қос ғаламның топырағында
тебіндеген Фариза ... ... ... ... бөлініп кеткен жеке
әлем деп танимыз. ... оның ... гөрі ... ... ... ... әлдеқайда биік жатқан ойлану дәрежесін, әйел қасиетін
нәзіктік, жұмсақтық, ... деп ... ... ... ... ... – сесін, әйелдік көкірегінде соңып тұрған ер жүрегін
салыстыруда Махамбет ... баса ... жөн ... ... ... ... ... туындап жатқан
үндестік”/69.88/. Мұндай рухани туыстықтың тағы бір ... ... ... былай деп түсіндіреді: “...Әр тұста Махамбет атасын ауызға ала
беретін ақын қыздың мұнысында мұрат ... бір сыр бар ... ... қиялдай бал арманға,
От ойнатар мұң тұнған жанарларға.
Қиянаттан күрсінсе Батыр – Уақыт
Махамбетше турайтын қақыратып,
Айбалта – жыр ... – ақ ... ... емес пе? Ол – ... ... ... бір
табан жақындықтың, туыстықтың сезілетіндігінде”/70.241/ Ақынның “Махамбет
аудармашысымен ... атты ... ... мен ... ... ... ... қалай кездестім” атты поэмасында Махамбет тұлғасы одан ... ... ... ... ... атты ... өлең ... ақындық туралы, оның қоғамдағы атқаратын ... ... ... ... ... ... ... феномені хақында құнды туынды
десек қателесе қоймаспыз”,-дейді бұл турасында ғалым С.Мақпырұлы/71.202/.
Ұлылар да ортақ де, жақсы ақын ... ... ...... де ... ... емес-ау өз шыңынан
Махамбеттер сөйлеуі басқа тілде...
Байрон емес – ... ол ... боп ... де ... байлап, дулыға кигізгенмен
Пастернак та Махамбет бола алмайды /77.74/, - деп ... ... ... ... ... ... өр ... пен өлмес
рухтың символындай Махамбет жырларының өзге тілде сөйлеуінің мүмкін
еместігін ... Цикл ... ... ... деп ... ішкі монолог пен өршіл сезім басым. Мұндағы ақындық ... ... ... ... мен ... сынды компоненттер өлеңнің
эстетикалық қуатының арта түсуімен ойдың анықтала түсуіне ... етіп ... ... ... ... жиі ұшырасуымен
қатар, Махамбет ақынның дара қолтаңбасын да байқауға болады. Әрине, ... да ... ... ... ... ақын поэзиясына әсерінің болуы
заңды құбылыс. Мысалы, Махамбет ақынның:
Хан төренің кешігіп,
Кідірмегі елден-ді
Кешіп ... ... ... ... ... ... майдан-ды.
Батыр болмақ ойдан-ды.
Айқайласып жауға ти,
Тәңірім білер жігіттер
Ажалымыз қайдан-ды!/72.46/, -
деген өршіл жырларымен Фариза ақынның:
Халықтың бағы тақтан-ды,
Жүйріктің бағы баптан-ды,
Іруі елдің жаттын-ды.
Бірлікті ...... де өр ... қаққан-ды /47.308./ - деген өлең жолдарын ... ... ... ырғақ сәйкестігімен қоса, екі ... ... ... ... аңғару қиын емес. Табиғатынан тура мінезді
Ф.Оңғарсынова поэзиясының көп ... ... ... да ... ... ... де, поэтикасында Махамбетке өзара бір табан жақындық, туыстық
сезілгендігімен, Ф.Оңғарсыноваға “қорғасыннан құйылған” ... ... ... поэма жазудың оңайға түспегені ... ... ... арнап поэма жазу ақыннан үлкен жауапкершілікті, тарихи танымдылық
пен эстетикалық талғамды талап ететіні белгілі. Әркімнің өз Махамбеті ... ... ... ... ... әр басқа. “... Мен анамнан
естіген әңгімелердің әсерінен болса ... бұл екі ... ... және ... туысқандарымыз деп ойлайтынмын”/68.7/, дейтін ақын
естелігі ... осы ... бар ... ... ... ... ... отырғандығын аңғартады. Поэма тақырыбы ешкімге
жаңалық болмағанымен, тақырыпты ашудың өзіндік өрнегін ақын таба ... ... ... ... ... ... ғалым
Ә.Нарымбетов Ф.Оңғарсынованың аталмыш поэмасына ... деп баға ... ... ... ... эпикалық жанрдың таптауырланған көне
сүрлеуінен сытылып, жаңа көркемдік кеңістіктерге қарай беталысын ... ... мен бас ... Махамбеттің бүкпесіз адал ниетті сырласуы
арқылы сол замандағы ... ... ащы ... ... бір ... ... әр қилы мінезі, дараланған бет-бейнесі өткір кескінделген
жарқын бояулармен шымыр ашыла түсті”/73.4/.Өзге поэмаларымен ... ... ... мен ... ... кездестім” поэмасы ақынның
замандас-қаламдастарының назарына да көбірек ілініп, бірқатар ... ... ... ... ... атты ... ақын
поэмасына қатысты: “Фариза мұнда Махамбеттің өмірбаяндық ... ... ... ... ... бір ... да еске түсірмейді.
Бірақ, Махамбет өмірінің мәні мен әділет іздеген ... ... ... пафоспен, өрт сезіммен жырлайды”/74.283/,- деген ... ... ақын қызы ... ... ...... тағдыры мен мінезіне сай шығып, болмысымен үндесіп, үйлесіп
кететіндігі. ... ... ... жасандылығы жоқ, табиғилығы,
аса әрі қуаттығы”, - деген ... ... ... композициясы ақынның түс көру элементімен
байланыста құрылады. Түс көру - ... ... ... ... ... бірі ... есептеледі. “Сондай-ақ, әдеби түс ... ... сөз ... о ... ... ... ... ойлау жүйесін, жалпы адамның жұмбақ жаратылысын ашудағы көркемдік
қызметін анықтап алған. Оның дәлелі – ... эпос ... ... бүгінгі көркем прозада, тағы ... да ... ... ... - ... көркем прозадағы түс ... ... ... ... ... ... Бүгінде
көптеген ақын-жазушылар түс көру процесін өз ... өте ... ... құрал ретінде пайдаланады. Ал түс – кейіпкердің көңіл-
күйін, санасында үздіксіз жүріп ... ... бір ... ... ... ... ... бұл поэмасында психологиялық
бейнелеу құралдарының бірі – осы түс көру ... ... ... ... ... түс ... ... кейіпкерлерінің ішкі әлеміне
тереңдей еніп, оның ... ... ... ... ... ... енген Махамбет өлең қуған өреніне ақтарыла, ашына тіл
қатады, күңіренген күйзелісін жеткізеді. Монолог арқылы Махамбеттің ... ... үшін ... көрсетеді”/74.284/.
Ұйқыңды аш, кәне,
Сөзіме менің сал құлақ.
Ақ найза алмас жырымды менің қалғандай бүгін тот басып,
Тұрушы еді-ау от шашып!
Ақынмын дейсің, аруағым ... ... ... күйкі күндерін жүрсіңдер жырлап, оттасып.
“Сүйдім” деп зарлап жырлайтындарың сондағы –
өмірде тіпті жоқ ғашық /77.116/.
Поэмадағы Махамбет бейнесі – ақын рухын ... ... ... ... ... ... іспеттес.
Көркем образдың негізгі элементтерінің бірі – тіл, яғни ... ... ... орай ... ... сөз алма, сөзіне қарай кісіні
ал” ... ... ... ... ... қоса ... де ... көркемдігі төмен, арзан сөздер ақын
лексиконына жат. Батырлығы мен ... ... ... ... дара
тұлғасына сай сөйлету – кім-кімге де оңай еместігі анық. Ф.Оңғарсынова
Махамбет ақынды сөйлеткенде поэмасына оның ... сай ... ... ... ... ... найза қолға алып жортқан түн қатып, ... ... ... ... ... дәурен туғанда саған, Хақың жоқ сенің
қалғымақ!”, “Кеудеңді соғып ақынмын дейсің – сандырақ!”, “Ақынмын ... ... ... ... сияқты сөздер шынында да Махамбет ақынның өз
аузымен айтылып ... ... ... ... тілі ... мінез-құлық, дүниетаным, өмірге деген көзқарасы, рухани өресі
таразыланады. Кесек мінезді кейіпкерлеріне келелі сөз ...... ... тән ... ... үш кездесуге бөлу арқылы Махамбет ақынның үш
түрлі сәтін, үш түрлі ойын ... ... ... ... ойын,
сезімін, болмыс-бітімін, ішкі ... ... ... ... ... ... танытуда ақын ... ... ...... ... ... ... ой-өрісі, көңіл-
күйі, толғаныстары. Ақын монолог арқылы кейіпкерінің ішкі жан ... ... ... Осы ... ... ... орны ... мына бабаң
Қара басымның рахаты үшін күресіп өткен деп пе едің,
Сұлуларды өртеп өрт ... хан да ... ... ... естен танғанда,
Сиқыр ханшалар сайқалдықпен арбап
Найза көздерін салғанда,
Басымның қамын жеп пе едім?/77.116/
Бұл монологтардан Махамбеттің батырлық болмысы танылып, ... ... ... Лирикалық кейіпкердің бір ... ... ... ... ... ... ... монолог – жан-дүниедегі құбылыстың
айнасы. Кейіпкерлер өздерінің сөзін бағып, әрекетін саралап, ісін ... ... ... ... ... кім ... ... хабар береді Өзге
емес “өз жайларын өздері айтады”/78.151/.
Кей пенделерге тот басып қалған ақ алмас,
Шын ұққандарға – ... ... ... бас имей ... өрлікпен
Мен Махамбет деген жалқымын!..., - деген батыр баба ... ... дем ... ... ... ... ... ақындық шеберлігі” атты кандидаттық диссертациясында
С.Нұрахметов Қ.Мырзалиевтің:
Алаулап жанған сөзіңнен
Аңғардық отты уақытты.
Дос болған сенің өзіңмен
Исатай қандай бақытты, - ... өлең ... ... ... “Ақын
тауып айтқан: Исатайсыз Махамбетті, Махамбетсіз Исатайды елестету мүмкін
бе? Махамбет бейнесін беруде ақын ... ... - деп ... ... ... берудегі шеберлігіне сүйсінеді. /79.47/. ... ... мен оның ... орны ... ... ... тарихтан
белгілі. Ғалым З.Бисенғали осы ... ... “Ел ... ... аты да, ... да ... бірге аталады. 1925 жылы Ташкент
қаласында басылған алғашқы жинағы “Исатай - Махамбеттен” бастап ... ...... ... да алтын қазығы”/80.23/, - дейтін
пікір айтады
“Алмас ... ... ... ... ... Махамбеттің
жан жолдасы Исатайдың бейнесін Махамбеттің өз ... ... ... ... Махамбет атасы есінен шығып, қызық-думанмен көп
күнін өткізіп жүрген лирикалық кейіпкер Махамбетпен ... рет ... ... ... ... туралы толғанысынан тұрады.
Таң алды білем...Тарланмен жетті қайтадан.
...Жатырсың,балам, көгілдір күндердің думандарымен арбалып,
Таңданбастарға таңдайыңды ... ... ... ... ... ... дос боп ... жалған сыйына алданып.
...О, шіркін досың болса ғой
Сонау бір өткен Исатай-сынды асылдай/77.117/, -
деген Махамбет ақын бүгінгі күнгі шын достықтың ара ... ... ... ... асылды хас достықтың үлгісі етіп көтереді. Ол өткен ... ... ... ... жан ... ... ... істерін бүгінгі
ұрпағына