Фариза оңғарсынова поэмаларындағы идеялық - көркемдік ізденістер

Кіріспе

І тарау
Ф.Оңғарсынова поэмаларының тарихи, сюжеттік негіздері.
1.1. Тарихи тұлға және ақындық таным.
1.2. Әйел.тұлға образы.


ІІ тарау
Ф.Оңғарсынова поэмаларындағы лиризм.
2.1.Ақынның лирикалық поэмадағы ізденістері.
2.2.Лирикалық монологтың кейіпкер бейнесін ашудағы рөлі.

ІІІ тарау
Ф.Оңғарсынова поэмасының тілдік.бейнелілік ерекшеліктері
3.1.Көркемдегіш құралдар(метафора, эпитет,т.б.)
3.2. Буын, ұйқас, шумақ.

Қорытынды

Сілтемелер көрсеткіштері.
Халықтың рухани өмірі мен әдебиеттің жалпы даму процесінде поэма жанрының алар орны ерекше. Қазақ поэмасы өзінің қарқынды даму барысында әрдайым ғылыми және теориялық талдау жасауды талап ететін елеулі құбылыс. Қазақ әдебиетіндегі эпикалық, лирикалық поэмалар бастауын батырлар жыры мен ғашықтық жырларынан алады. Өйткені, поэма әу бастан эпос түрінде пайда болды, және оның осы қасиеті әлі күнге дейін өз құндылығын жоғалпаған.
Поэманың жанр ретіндегі ерекшеліктері мен мүмкіндіктерін анықтауға байланысты орыс және кеңес әдебиеттануында әртүрлі пікірлер кездеседі. Мәселен, Г.Н.Поспелов: “Будем называть поэмой всякое большое стихотворно – повествовательное литературное произведение, в отличие от подобных же произведений в устном песенном народном творчестве”/1.161/, - деп ауыз әдебиетіндегі ұзақ жырлардан басқа барлық баяндау өлеңдерді поэма деп есептесе, Числов: “Поэма – қоғамның рухани өмірінің маңызды мәселелеріне және оларды әмбебап шешуге арналған синтетикалық жанр”/2.12/, - дейді. “Новые пути поэмы” атты мақаласында В.Кубилюс та поэманың синтетикалық жанр екендігін айта келе: “Әрбір әдеби жанрды басқа әдеби жанрлардан оқшау, байланыссыз, томаға-тұйық “автономия” ретінде қарауға болмайды. Белгілі бір жанрдың өмірге келу, даму эволюциясы басқа әдеби жанрдың өзара әсеріне байланысты. ....Алайда әдебиетте өмір сияқты, диалектика заңына тәуелді. Қатып қалған қағидасы болмайды. өмір ағымымен қатар, адам, оның әлемді қабылдауы өзгереді, содан келіп әдебиетте жаңа идеялар пайда болады. Кез-келген үлкен өнер жанрдың қатып қалған шекарасын бұзады, жылжытады. Дегенмен, біз дәстүр мәселесінен аттап кете алмаймыз. Қазіргі әдебиетте жанр араласады, ауысады, бірақ әр жанрдың дәстүрлі негізі сақталады”, - дегенді айтады./3.70/. Ал латвиялық ақын Ю.Марцинкявичус өзінің “Судьбы поэмы” атты мақаласында әдебиеттанушылардың ортасына “Поэманың басты көздеген мақсаты не?” деген сауал тастай отырып былай деп жазады: “Мен әдебиеттің өзге жанрларына қарағанда, поэманың алдына үлкен міндеттер қоямын. өз заманында философия ғылымының ғылымдардың атасы атанғаны белгілі. Дәл сол сияқты мен де поэманы жанрлардың жанры деп есептеймін. ...Поэма мінез даралай отырып, прозаның тәжірибесіне сүйенеді, лириканың жарқ еткен бір сәттік көңіл-күйін пайдаланып, драмада үнемі қозғалыс үстінде көрінеді. Тіпті публицистиканың өзі де поэмаға жат емес. Бұдан өзге әмбебап жанрды мен білмеймін. Бұл – тұтас симфониялық оркестр”/4.142/ Көріп отырғанымыздай, поэма туралы өз заманында аз жазылмады.
1. Поспелов Г.Н. Проблемы исторического развития литературы. – М: 1972.
2. Числов М. Время зрелости – пора поэмы.- М: Советский писатель,1982
3. Кубилюс В. Новые пути поэмы // Вопросы литературы. 1962. №1.
4. Марцинкявючус Ю. Судьбы поэмы. Литература и современность вып.7. – Москва: 1966
5. Әлібеков Ш. Қазақтың революцияға дейінгі сюжетті поэмасының өсу жолдары. Кандидаттық диссертация.Алматы.1961.
6. Жанр және шеберлік. Жауапты редакторы М.Базарбаев.- Алматы: Ғылым, 1968.- 352 б.;
7. Нарымбетов Ә. Қазіргі қазақ поэмасы.- Алматы: Жазушы, 1982.
8. Алпысбаев Қ. Поэма және сюжет. - Алматы, Қазақ университеті. 1992. – 124б.
9. Байтұрсынұлы. Ақ жол. – Алматы, Ғылым, 1997, 532-б.
10. Әуезов М. Әр жылдар ойлары. –Алматы: Қазақтың мемлекеттік көркем әдебиет баспасы, 1959.-398 б.
11. Мұқанов С. Поэма деген не? // Лениншіл жас. 1938ж, 21-қыркүйек.
12. Мүсірепов Ғ.Суреткер парызы. – Алматы: 1970.
13. Кенжебаев Б.Қазақ әдебиетінің тарихы мәселелері. – Алматы: Ғылым, 1973.
14. Қаратаев М. Эпостан эпопеяға. -Алматы: 1969. -444 б; Әдебиет және эстетика. – Алматы: 1970.
15. Ысмайылов Е. Ақындар. – Алматы: Қазмемкөркемәдеббас., 1956. – 340 б.
16. Сүйіншәлиев Х. Қазақ поэмасының даму жолы. Кітапта: Дастандар. – Алматы: 1960
17. Жұмалиев Қ.Әдебиет теориясы. – Алматы: Мектеп, 1964 – 320б.
18. Қабдолов З. Сөз өнері. – Алматы: Қазақ университеті, 1992. -352 б.
19. Ахметов З. Өлең сөздің теориясы. – Алматы, Мектеп. 1973.
20. Дүйсенов М. І.Жансүгіров. – Алматы: Ғылым, 1965.
21. Әбдірахманова Т.Қ.Аманжоловтың поэтикасы. – Алматы: Ғылым, 1976.
22. Қарбанова Н.Тарихи адамдар бейнесі. 50-жылдардағы қазақ совет поэмасы туралы. диссертация. Алматы. 1968.
23. Отарбаева Б. Эпикалық поэмалардың жанрлық ерекшеліктері // Қазақстан мектебі. 1982. №5.
24. Нарымбетов Ә. Қазақ совет поэмасы. – Алматы: Ғылым, 1977. – 240б.
25. Толысбаева Ж. Лирическая поэма рубежа ІІ-ІІІ тысячелетий. - Алматы – Семей. 2005.
26. Поспелов Г.Н. Теория литературы. – Москва: Высш. школа, 1978. – 351с.
27. Тимофеев Л.И. Основы теорий литературы. – Москва: 1959
28. Абрамович.Г.Л. Введение в литетатуровидение. – Москва: Просвещение, 1975.
29. Соколов А.Н. Очерки по истории русской поэмы ХҮІІІ и первой половины ХІХ века. – Москва: 1955
30. Коваленко С.А. Художественный мир советской поэмы. Жозможности жанра. – Москва: Наука, 1989. – 272с.
31. Кисилев И. Конфликт в поэме. – Киев: Советская Украина .1957
32. Кипрель И. Лирический герой современной поэмы. – Киев: Радяньский письменник, 1977.
33. Колмановский Е. Естественность поэмы.// Литературное обозрение, 1974.№1
34. Максимов Д. О лирическом герое// Литературная газета. 1954. 15-май.
35. Швецова Л.К. Современная советская поэма 50-70гг. – Москва: Просвещение, 1984. – 144с.; И лирика и эпос //Литературное обозрение 1974.№1
36. Суровцев Ю. Лиризм в поэме//Литературная газета 13,Ү.1952
37. Уманская Е. Зачем поэма? //Литературное обозрение 1974. №2
38. Нарымбетов Ә. 70-80-жылдардағы қазақ поэмасы.- Алматы:Қазақ университеті.1999.
39. Нұрғали Р. Мінезді жырлар. Кітапта: Оңғарсынова Ф. Екі томдық таңдамалы шығармалар.– Алматы:Жазушы, 1987. 2-том. - 368б.
40. Аяпбергенұлы Р. Ф.Оңғарсынова поэмалары//Қазақ тілі мен әдебиеті.2002.№5, Ф.Оңғарсынованың “Мүшәйра” поэмасы, №6, Ф.Оңғарсынованың “Дала тағдыры” поэмасы№7, Ф.Оңғарсынованың “ Мен өмірді сен деуші ем” поэмасы №8, Ф.Оңғарсынованың “Алмас қылыш”, “Қасірет пен ерлік жыры” поэмалары №12; Ф.Оңғарсынованың “Тыңдаңдар, тірі адамдар!”, “Сайраған Жетісудың бұлбұлымын” поэмалары 2003. №1, Ф.Оңғарсынованың ““Ақбөбек жырлары”, “Дыбыстар әлемі”, “Қазақтың бір қызы бар Кәмшат деген” поэмасы поэмасы №3, “Ф.Оңғарсынова өлеңдеріндегі эпитет”№6, Ф.Оңғарсынованың “Интервью” поэмасы № 9.
41. Мүтитегі З. Ф.Оңғарсынованың лирикасы. Филология ғылымының кандидаты ғылыми атағын алу үшін дайындалған диссертация. Алматы.2000.
42. Әбдезұлы Қ. Тарих және тағдыр. – Алматы: Қазығұрт, 2004. – 208б.
43. Тарақ. Ә. Қазақ әдебиетіндегі тарихи тұлға проблемасы: Абылай хан бейнесінің көркемдік тағылымы. - Алматы: Қазақ университеті, 2004.- 342 б.
44. Жанр сипаты. Редакциясын басқарған: М.Қаратаев.- Алматы: Ғылым, 1971.- 272 б.
45. Қазақ поэзиясындағы дәстүр ұласуы. – Алматы: Ғылым, 1981. – 320б.
46. Оңғарсынова Ф. Шашы ағарған қыз. Мақала, эссе, повестер.– Алматы: Жазушы, 1990 - 336б.
47. Оңғарсынова Ф. Екі томдық таңдамалы шығармалар.– Алматы:Жазушы, 1987. 2-том.
48. Оңғарсынова Ф. Қыз – ғұмыр: Өлеңдер мен эсселер. - Алматы: Шартарап, 1996. – 441б.
49. Гуляев Н.А. Теория литературы. – Москва: Высшая школа, 1985.
50. Мұртаза Ш. Намыс қайрағы //Астана ақшамы, 2000ж, 29-сәуір.
51. Ербөлекқызы Т. І.Омаров және ақын Сара мұрасы//ҚазҰУ хабаршысы***
52. Мұқанов С. Халық мұрасы. – Алматы: Жазушы, 2003. – 304б
53. Айтыс. 2-том .- Алматы: Жазушы:19****
54. Мүсірепов Ғ. “Ақын Сараға соқтықпасақ қайтер”. Кітапта: Заман және әдебиет.- Алматы:Жазушы. 1982
55. Айтқожина М. “Ешкіөлместегі ескерткіш” // Социалистік Қазақстан. 1974. 8-наурыз.
56. Кәкішев Т. Өрелі де кестелі ойлар. Кітапта: Айтқожина М. Таңдамалы. – Алматы: Жазушы, 1986. – 440б.
57. Иманасов С. Ғашықпын саған. Өлеңдер мен поэмалар. – Алматы: 1981.- 264б
58. Асылжанов Б. Менде бір тебіреніс бар //Жалын 1982. №2.
59. Ұйықбаева М. Қанатты жырдың қарлығашы. Кітапта: Оңғарсынова Ф. 10 томдық шығармалар жинағы. 9-том. – Астана.2001.
60. Сұлтанғалиева Ж. Қазіргі қазақ лирикасындағы мінез мәселелері. Кандидаттық диссертация. – Алматы, 1998.
61. Сұлтанов Қ. Ақынның аманаты Кітапта: Оңғарсынова Ф. 10 томдық шығармалар жинағы. 8-том. – Астана.2001.
62. Боков В.“Жаркий жанр”// Литературная газета. 16.09.1956.
63. Дүкенбаева З. Қазақтың шығармашылық интеллигенциясының тарихы (1917-1941жж). – Алматы: Ғылым, 2003.
64. Қоспақов З Әнші Майра. Кітапта: Майра Уәлиқызы атындағы 1-халықаралық әдеби-көркем, ғылыми-әдістемелік жинақ Құраст: Исағұлова А, Қоңыратбай Т. 2001ж, 7-9-қараша.
65. Тәжібаев Ә. Майра//Жұлдыз 1976. №3,4; Тәжібаев Ә. Өлеңдер мен поэмалар. – Алматы: Жазушы, 1979.2-том.
66. Нарымбетов Ә. Уақыт шындығы – көркемдік кепілі – Алматы: Жазушы, 1989. – 184б
67. Мәдібай Қ. Жұмекен-жыр – ақын ғұмыр. Кітапта: Тұғыры биік тұлға. – Алматы: Қазақ университеті, 2005. – 235б.
68. Оңғарсынова Ф. Мен оны туысымдай көретінмін...// Алтын Орда .18.09.2003.
69. Байоралова Н. Жырдың пірі – Махамбет. //ҚазҰУ хабаршысы. Филология сериясы. – Алматы: Қазақ университеті. 2003.
70. Сейітов С. Өлең өлкесінде. – Алматы: Жазушы, 1986.
71. Мақпырұлы С. Қазына. Әдеби мақалалар, зерттеулер. Әдістеме.- Алматы: Арыс, 2004.- 320 б.
72. М.Өтемісұлы. Шығармалары. Қазақтың мемлекеттік көркем әдебиет баспасы – Алматы: 1951.- 138б
73. Нарымбетов Ә. Махамбет – дастан//Алматы ақшамы. 2003. 5-тамыз.
74. Өтеев Ж. Парасат поэзиясы.Кітапта: Оңғарсынова Ф. Он томдық шығармалар жинағы. 9-том. – Астана. 2001ж.
75. Ахметова К. Ақиқат пен ар алдында//Лениншіл жас. 1989ж,22-желтоқсан.
76. Пірәлиева Г. Көркем прозадағы психологизмнің кейбір мәселелері (Түс көру, бейвербалды ишараттар, заттық әлем). Монография.– Алматы: Алаш, 2003.- 328 б.
77. Оңғарсынова Ф. Екі томдық шығармалар жинағы. 1- том. Алматы: Жазушы. 1987.
78. Піралиева Г. Ішкі монолог.– Алматы: Ер-Дәулет-Қазақстан, 1994.-138 б.
79. Нұрахметов С. Қ.Мырзалиевтың ақындық шеберлігі. Кандидаттық диссертация. Алматы, 1994.
80. Бисенғали З. //ҚазҰУ хабаршысы. Филология сериясы. – Алматы: Қазақ университеті. 2003.
81. Жақыпбекова М.Г. Ерлікті бейнелеудің ұлттық өрнектері. Кандидаттық диссертация. Алматы. 2003.
82. Әдебиеттану терминдер сөздігі. – Алматы: Ана тілі, 1998. -240 б.
83. Толстой Л.Н. О литературе. – Москва: 1955
84. Нәжімеденов Ж. Үш томдық шығармалар жинағы. 1-том. – Алматы:Жазушы, 1996.
85. Юсупов Қ. Жыр жиһазы (Ж.Нәжімеденовтің ақындығы туралы).– Алматы: Рауан, 1995.
86. Есембеков Т.О. Художественно-эстетическое значение драматизма в казахской прозе. Диссертации на соискание ученой степении кандидата филологических наук.- Алматы, 1998.
87. Дүсіпова Қ. Фариза – поэзия әлемінің жарық жұлдызы// Атырау.1999, 25-желтоқсан
88. Қамбаров Қ. Ерлік эпосы. Монография.- Алматы: Жазушы, 1979.- 216 б.
89. Хакімжанова М. М.Мәметова. – Алматы: Жазушы, 1945
90. Кәрібозұлы.Б. Сырлы сөз сипаты. – Алматы: Қазақ Университеті, 1997. - 281 б.
91. Қалижанов У.Парасат жырлары***
92. Бүркітов О.***
93. Шәріп А. Қазақ поэзиясы және Ұлттық идея. – Алматы: Білім, 2000. – 336 б.
94. Есіркепова К.Қ. 60-80 жылдардағы қазақ ақын әйелдер поэзиясының тілі. Автореферат. Астана. 2005.
95. Қабош Б.Қазіргі қазақ поэзиясының түрлік – бейнелілік ерекшеліктері. Кандидаттық диссертация. Алматы. 2006.
96. Мұқанов С. Қазақтың ХҮІІІ-ХІХ ғасырлардағы әдебиет тарихынан очерктер. – Алматы: Қазақ мемл.баспасы, 1942.
97. Тілепов Ж. Елім деп еңіреген ерлер жыры. – Алматы: Білім, 1995; Тарих және әдебиет. – Алматы: Ғылым, 2001.
98. Кекілбаев Ә. Бар бол, баһадүр сөз// Астана ақшамы. 2000ж, 29-сәуір.
99. Жармағамбетов Қ. Поэмалар туралы //Социалистік Қазақстан. 1954. 26-тамыз.
100. Ыдырысов Очерк туралы ойлар. – Алматы: Қазақстан,1969
101. Пірәлиева Г. Ізденіс өрнектері. – Алматы:М.Әуезов ат. Әдебиет және өнер институты, 2001.
102. Егеубаев А. Сыр мен сымбат. – Алматы: Жазушы, 1981. – 224б
103. Сильвинский И.**//Литературная газета 1965, 22-шілде.
104. Кекілбаев Ә. “Өлі жандарды неге Гоголь жазбаған?// Қазақ әдебиеті.1965ж.10-желтоқсан.
105. Поэма туралы кеңесу// Қазақ әдебиеті 1964ж,
106. Шәменов К. Лирикалық поэмалар туралы ойлар //Қазақ әдебиеті 1965ж,29-қазан.
107. Жұмабеков С. Жыр –Шынар //Қазақ әдебиеті 1989ж, 22-декабрь
108. Келімбетов Н. Ежелгі дәуір әдебиеті. – Алматы: Ана тілі, 1991.
109. Нұрғали Р. Сырлы сөз. Әдеби сын, зерттеу. Бір томдық.- Алматы: Жазушы, 2000.- 400 б.
110. Белинский В.Г. Полное собрание сочинений. Том 5. – Москва: 1953. -768с.
111. Майтанов Б. Монолог құрылымы. – Алматы.2006
112. Қамарова Н. Қазіргі қазақ өлеңіндегі психологизм. Кандидаттық диссертация. – Алматы, 2001.
113. Қазақ поэзиясының антологиясы. (ХХ ғасырдың бас кезі). – Алматы: Ғылым, 1992. – 488б.
114. Адамбаев Б. Ақбөбек. Поэма мен өлеңдер. – Алматы: 1962. – 87б
115. Шапай Т. Шын жүрек – бір жүрек: Эссе. Әдеби сын. Зерттеу. – Алматы: Жазушы, 1999. – 256б.
116. Қайырбеков Ә “Өлеңдегі “мен” – нен өрбіген ой”. Кітапта: Беталыс. – Алматы: Жалын, 1984
117. Оңғарсынова Ф. “Менің досым – халық”//Ана тілі. 1998ж, 29-қазан. 4-бет.
118. Шапай Т. Ой түбінде жатқан сөз Бүгінгі лирика бағдары. – Алматы: Жазушы,1989.- 192б.
119. Мақатаев М. Қазақ жырының бір жылы. Кітапта: Қош, махаббат. Алматы.
120. Толстой Л.Н. Полное собрание сочинений Т-13
121. Медетбек Т. Баба дәстүрінің мұрагері кім. – Алматы: Өлке, 2001.
122. Қирабаев С. Талантқа құрмет. – Алматы: жазушы,1989. – 248б
123. Кенжебаев Б.Ақан сері. (А.Хангельдиннің “Ақан сері” поэмасы туралы) //Әдебиет және искусство 1948ж, №10. 74-79бб.
124. Дәдебаев Ж.Өлеңдегі сөз. Кітапта: Уақыт және қаламгер.11-кітап. –Алматы: Жазушы, 1985.
125. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. – Алматы: Ғылым, 1979. Том - 2,4,7,10
126. Жақсылыков А. Образы, мотивы и идеи с религиозой содержательностью в произведениях казахской литературы***
127. Шәйекенов Ж. Ә.Сәрсенбаевтің лирикасы. Кандидаттық диссертация. Алматы, 1999.
128. Қирабаев С. Ақынның тіршілігі өлеңімен. // Қазақ әдебиеті. 1987ж, 4-қыркүйек.
129. Негимов С. өлең өрімі. – Алматы: Ғылым, 1980. – 136б.
130. Балақаев ***
131. Таласпаева Ж.С. Ғ. Малдыбаев поэмаларындағы көркемдік құралдар. Автореферат. Петропавлск, 1999.
132. Уәлиханов Ш. Таңдамалы. – Алматы: Жазушы, 1985. – 560б
133. Айбергенова С. Мен даланың қызы едім. (Ақын әйелдер поэзиясы туралы). – Алматы: Ы.Алтынсарин атындағы Қазақтың білім академиясының Республикалық баспа кабинеті, 1999. – 141б.
134. Балтоғаева Ж.Е. М.Жұмабаев поэмаларының жанрлық-көркемдік ерекшеліктері. Кандидаттық диссертация. Алматы, 2003.
135. Оңғарсынова Ф. Шілде. Таңдамалы өлеңдер. – Алматы: Жазушы, 1978. – 320б.
136. Елікбаев С.Т. 60-80 жылдардағы өлең құрылымы. Кандидаттық диссертация. Астана. 2000.
137. Тәжібаев Ә. Ой мен сезім нақыштары. Кітапта: Сөзстан. 3-кітап. – Алматы: Жалын, 1982.
        
        ӘЛ – ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
Керімбекова Баян Дәулетханқызы
Фариза Оңғарсынова поэмаларындағы ... - ... ... ... ... ғылыми дәрежесін
алу үшін дайындалған кандидаттық диссертация
Алматы, 2007
Мазмұны
Кіріспе
І тарау
Ф.Оңғарсынова поэмаларының ... ... ... ... ... және ... таным.
1.2. Әйел-тұлға образы.
ІІ тарау
Ф.Оңғарсынова поэмаларындағы лиризм.
2.1.Ақынның лирикалық поэмадағы ізденістері.
2.2.Лирикалық монологтың кейіпкер бейнесін ... ... ... ... ... ... ... эпитет,т.б.)
3.2. Буын, ұйқас, шумақ.
Қорытынды
Сілтемелер көрсеткіштері.
КІРІСПЕ
Халықтың рухани өмірі мен ... ... даму ... ... алар орны ... Қазақ поэмасы өзінің қарқынды даму барысында
әрдайым ғылыми және теориялық талдау жасауды талап ... ... ... ... ... ... поэмалар бастауын батырлар жыры мен
ғашықтық жырларынан алады. Өйткені, ... әу ... эпос ... ... және оның осы ... әлі ... дейін өз құндылығын жоғалпаған.
Поэманың жанр ретіндегі ерекшеліктері мен мүмкіндіктерін ... орыс және ... ... ... ... ... ... “Будем называть поэмой всякое большое стихотворно –
повествовательное литературное произведение, в ... от ... ... в ... ... народном творчестве”/1.161/, - деп ауыз
әдебиетіндегі ұзақ ... ... ... ... өлеңдерді поэма деп
есептесе, Числов: “Поэма – қоғамның рухани өмірінің ... ... ... ... ... ... синтетикалық жанр”/2.12/, - дейді.
“Новые пути поэмы” атты мақаласында В.Кубилюс та поэманың синтетикалық ... айта ... ... ... жанрды басқа әдеби жанрлардан оқшау,
байланыссыз, томаға-тұйық “автономия” ретінде қарауға болмайды. Белгілі ... ... ... даму эволюциясы басқа әдеби жанрдың өзара әсеріне
байланысты. ....Алайда әдебиетте өмір ... ... ... ... ... ... болмайды. өмір ағымымен қатар, ... оның ... ... содан келіп әдебиетте жаңа идеялар пайда болады. Кез-
келген үлкен өнер жанрдың қатып қалған ... ... ... біз ... ... ... кете ... Қазіргі әдебиетте
жанр араласады, ауысады, бірақ әр жанрдың дәстүрлі негізі ... ... ... Ал латвиялық ақын Ю.Марцинкявичус өзінің ... атты ... ... ... ... ... ... не?” деген сауал тастай отырып былай деп ... ... өзге ... ... ... ... ... міндеттер
қоямын. өз заманында философия ғылымының ғылымдардың атасы атанғаны
белгілі. Дәл сол ... мен де ... ... ... деп ... ... даралай отырып, прозаның тәжірибесіне сүйенеді, ... ... бір ... ... ... ... ... қозғалыс
үстінде көрінеді. Тіпті публицистиканың өзі де поэмаға жат емес. Бұдан өзге
әмбебап жанрды мен білмеймін. Бұл – тұтас симфониялық ... ... ... туралы өз заманында аз жазылмады.
Поэма еркін құрылған жанр ... ... ... ... ... ... ... термин қолданылмай, көбінесе өлең, дастан, қисса,
хикая деген әдеби терминдер қолданылып келді. Қазақтың революцияға дейінгі
поэмаларын ... ... ... ... ... ... ... көлемді бір түрі. Өзінің шығу тегі жағынан эпосқа жатады”, ... ... ... ... - ... айырмашылықтарын атап
көрсетеді/5.8/.
Қазақ поэмаларын зерттеуші Ә.Нарымбетов 1968 жылы ... ... ... ... атты ... “Қазіргі қазақ поэмалары” атты тарауында қазақ
әдебиетіндегі орын тепкен поэмалардың ... ... ... ... ... ... түрлерін ажырата келе, бұлардың
өзара айырмасы барлығына тоқталады./6.171/. Ғалым кейінірек 1982 ... ... ... ... ... ... ... түрлерін
ажыратады: “сюжетті эпикалық поэма, лирико-публицистикалық поэма, очерк-
поэма, драмалық, ... ... ... мұндай түрлерінің
өзіндік ерекшеліктерін профессор Қ.Алпысбаев былайша анықтайды: “Эпикалық
немесе сюжетті ... ... ... ... шешуші мәнге ие болып,
бүкіл шығарма құрылымын айқындайды. Мұндай поэмаларды ... ... ... Эпос ... ... ... ... сияқты эпикалық
баяндау формаларында да лирикалық элементтер ... ... Ал ... ... көбінесе қосалқы элемент түрінде ғана көрінеді де, негізгі
сюжеттік желінің құрылымына, оның дамуына ықпал ете ... ... ... ... түсе ... ... өсу, даму ... айтқан С.Мұқанов, М.Әуезов,
Ғ.Мүсірепов, М.Қаратаев, Б.Кенжебаев, Х.Сүйіншәлиев, т.б. ... ... ... ... ... ... ... арналған
бірнеше арнаулы ғылыми зерттеу еңбектер жарық көрді. ... ... ... ... еңбегінде ғалым Ә.Нарымбетов
қазақ поэмаларының қалыптасу кезеңін ... ... ... ... “70-80 ... қазақ поэмасы”/1999/ т.б. еңбектерінде әдебиет
тарихында бағалы орынға ие бірқатар поэмалардың тақырыптық – идеялық ... ... әр ... ... Ш.Әлібековтің “Қазақтың
революцияға дейінгі сюжетті поэмалары”атты диссертациясында ХХ ғасыр
поэмалары сөз ... ... ... ... ... ... ... тақырыпқа жазылған поэмалардың
жанрлық-көркемдік ерекшеліктері Х.Ерғалиев, ... ... ... негізінде сараланып, ғылыми негізде ... ... ... /1970/ атты ... диссертациясында
А.Құнанбаевтың поэмаларының ерекшеліктері танылады. Б.Отарбаеваның ... и ... ... ... ... поэмы 50-60х
гг”/1983/, Қ.Алпысбаевтың “Проблемы жанров современной ... ... және ... ... ... ... ... билик” Юсуфа Баласагунского на развитие казахской
литературы” /1989/ ... ... де ... ... ... ... арналған.
Кейінгі жылдары поэмаға қатысты жазылған Ж.Балтоғаеваның “М.Жұмабаев
поэмаларының жанрлық-көркемдік ерекшеліктері” /2003/, ... ... ... ... Панфиловшылар туралы поэмалар)
/2005/, Ж.Досбайдың “Қ.Бекхожин поэмаларының көркемдік ... ... ... ... ... ... /2006/, Қ.Құрмамбаеваның
“Шәкәрім поэмаларының тарихи және ... ... атты ... қазақ поэмаларының идеялық-көркемдік ... ... ... ... ... ... бірге
Қ.Юсуповтің “Ж.Нәжімеденовтың ақындығы”, ... ... ... ... “М.Мақатаевтың ақындық шеберлігі” т.б.
сынды диссертациялық жұмыстарда аталған ақындардың өлеңдерімен қатар
поэмаларына да ... ... ... тақырыбының өзектілігі: Ф.Оңғарсынованың жалпы шығармашылығы,
оның ішінде лирикасы жөнінде көптеген құнды пікірлер айтылып, ... ... ... ... Ал біз сөз еткелі отырған ақын
поэмаларының жанрлық, көркемдік ... ... ... ... ... ... ... ғылыми-зерттеу нысанасына айнала қойған жоқ.
Бітімі бөлек өлеңдерінен тыс ... ... ... ... ... ... дара қолтаңбасымен ерекшеленетін ақын Ф.Оңғарсынова
поэмалары үшін мақала түріндегі мұндай ой-пікірлердің аздық етері ... ... ... Р.Аяпбергенұлының шағын көлемді бірқатар
мақалаларынан бөлек ... ... ... ... зерттеу тақырыбының
өзектілігін өткірлей түседі. Бұл турасында ақынның өзі: “Менің поэмаларым
туралы өз ... де, ... де ... ... ... сын айтылып, сөз
қозғалмады. Соған ... ... ... ... ... ... ... - дейді. Алайда, бұл ақын поэмаларының аз оқылғандығынан туындаған
жайт емес еді.
Біздің ... ... ... ... ... ... әдебиеттанушы-ғалымдар 1960-80 жылдардағы
әдебиет аясында қарастырып келеді. Осы дәстүрден біз де алшақтамай, ... осы ... ... даму процесімен байланыста сөз етпекпіз.
Тақырыптың зерттелу деңгейі: Зерттеу жұмысын жазу ... ... мен ... ... ... жанры жөнінде маңызды ой айтқан
отандық және шет ... ... ... тұжырымдары негіз ретінде
алынады. Мәселен, ұлттық әдебиеттану ғылымында ... ... ... поэмалар табиғатына сипаттама беріп, олардың
поэтикасын, көркемдік ... ... ... ... ... Б.Кенжебаев/13/, М.Қаратаев/14/,
Е.Ысмайлов/15/, ... ... ... ... ... ... ... Ә.Нарымбетов/24/, Қ.Алпысбаев/8/,
Ж.Толысбаева/25/ т.б. ... ... ... ... ... Г.Н.Поспелов/26/, Л.И.Тимофеев/27/, Г.Л.Абрамович/28/,
А.Н.Соколов/29/, М.М.Числов/2/, ... ... ... ... ... ... ... жақын шет ел ғалымдарының кең көлемді зерттеу еңбектері мен ғылыми
мақалалары, ой-пікір, ... осы ... ... ... бағытталған.
Ал біздің зерттеу жұмысымыздың басты ... ... ... ... Ә.Нарымбетовтың “70-80-жылдардағы қазақ поэмасы”
атты оқу құралында осы жылдардағы озық үлгідегі қазақ ... ... ... Р.Нұрғалиевтің “Мінезді жырлар”/39/ мақаласында
ақын поэмаларының тарихи - ... ... сөз ... ... ... ... кандидаты Р.Аяпбергенұлының “Қазақ тілі мен
әдебиеті” журналының 2002-2003 ... ... ... ... ... ... көлемді шағын мақалалары ... ... ақын ... ... сөз ... ақын
поэмаларының кейбір қырлары жөнінде де аракідік ... ... ... ... мен ... ... ... мақсаты:
Ф.Оңғарсынова поэмаларын тарихи-тақырыптық, жанрлық тұрғыда ... ... ... ... ... жасау арқылы ондағы ұлттық
сипат, ... ... ақын ... ... ... ... ... поэма жазудағы ақындық қолтаңбасын айқындау; лирикалық
поэманы дамытудағы дәстүр мен жаңашылдық мәселелерін анықтау. ... ... ... әлі де ... назарына ілінбеген, ғылыми айналымға
енбеген поэмаларының ... ... жіті ... ... күн тұрғысынан жаңаша бағамдау. Осы мақсаттарды жүзеге асыру
үшін зерттеу жұмысы төмендегідей ... ... ... поэмаларының композициялық, сюжеттік құрылымын
анықтау;
- ақын ... ...... ... нақтылау;
- тарихи тақырыпқа жазылған ақын поэмаларының ерекшелігі мен ... ... ... ... мен жаңашылдық мәселесін басшылыққа ала отырып, ... ... ... ... ... ... поэмадағы ақындық дербес ізденістермен ондағы лиризм
белгілерін айқындау;
- ... ... ... ... тән ... ... іздерін
бағдарлау;
- Ақын поэмасындағы “Жалғыздық” мотивінің берілуі;
- Ақын поэмалардың тілдік-бейнелілік, ... ... ... теориялық және әдіснамалық негіздері. Жоғарыда айтылған
мәселелер бойынша ... ашу ... ... теориялық және
методологиялық өзегі Қазақстан мен жақын шетел ғалымдарының ... ... ... ... ... ... ... ерекшеліктерін
зерттеген әдебиеттанушы – ғалымдар: А.Байтұрсынов, Қ.Жұмалиев, З.Ахметов,
З.Қабдолов, ... ... ... ... ... Ә.Тарақ, т.б. сынды қазақ әдебиеттанушы
ғалымдарының еңбектеріне және ... ... ... көрнекті
өкілдері: Р.Нұрғалиев, Ж.Дәдебаев, С.Қирабаев, ... ... ... ... ... Ж.Тілепов, Б.Кәрібаева, Т.Шапай,
Г.Пірәлиева, т.б. сынды ғалымдардың ... ... ... поэма
табиғатын жете зерттеген көрнекті орыс ғалымдары: ... ... ... ... Л.К. ... т.б. ой-
пікірлері басшылыққа алынып, жалпы поэма жанрына қатысты зерттеулеріндегі
поэманың дамуы, оның заңдылықтары ... ... ... ... ... поэмаларының тарихи-тақырыптық сипатын,
тілдік-бейнелілік ерекшеліктерін ашып, тұжырым ... ... ...... объективті – аналитикалық, талдау,
жүйелеу әдіс- тәсілдерін қажетімізге орай ... ... ... ... ... әдебиеттанушы
ғалымдар тарапынан өзінің әділ ... ... ақын ... ... ... ... ... зерттеу нысанасына әлі айнала
қойған жоқ. Осы ... ... ... жұмысымызға ақынның тек қана
поэмалары ... ... Ақын ... ... негізде алғаш рет ... ... ... ... да ... ... ... салмақтандыра
түседі. Зерттеудің ғылыми жаңалығы мыналар:
- Ф.Оңғарсынова поэмалары алғаш рет ... ... ... ... ... ... тарихи тұлғалар мен өнер иелеріне арналған поэмаларының
тарихи – тақырыптық сипаты анықталады;
- ... ... ... ... ... - көркемдік
ізденістері сараланады;
- Ф.Оңғарсынова поэмасындағы драматизм, психологизм көріністері
айқындалады;
- Ақын поэмаларына тән “Батылдық”, “Жалғыздық” ... ... сөз ... ... әлемін ішкі монолог құру арқылы ашудағы ақын шеберлігі
мысалдармен дәлелденеді;
- Поэмалардың эстетикалық қуатын арттырудағы ... ... ақын ... ерекшеліктері көрсетіледі.
Зерттеу жұмысының нысанасы ретінде орыс және отандық әдебиеттанушы
ғалымдардың поэмаға қатысты ... ... ... қатар,
Ф.Оңғарсынованың “Шілде” таңдамалы өлеңдер жинағы (1978), ... Екі ... ... ... ... өлеңдер мен
поэмалары (1987), “Шашы ағарған қыз”: мақала, эссе, повестер (1990), “Қыз -
ғұмыр”: Өлеңдер мен ... (1996), ... ... ... емес ем” (1999), ... шығармалар жинағы (?), “Қазына”(2002) сынды жыр жинақтары ... ... және ... ... ... ... мен негізгі тұжырымдарын XX ғасырдың 60-80 жылдарындағы қазақ
поэмасына арналған арнаулы ... ақын ... ... ... ... ... болады.
Қорғауға ұсынылатын негізгі тұжырымдар:
- -Ф.Оңғарсынова сыршыл лириктігімен қоса, кең ... ... ... Ол – тарихи тұлға тағдырын арқау ете отырып, ... ... ... тың ... ... ... тақырыбына арналған ақын поэмалары ... ... ... ... ... ... тұлға дәрежесіне көтерілген лирикалық
қаһарман мінезі бой көтереді;
- Ақын поэмаларындағы ұлттық рух, ұлттық ... ... ... ... ... ... болмысы, әйел-ананың дүниетанымы, ішкі
рухани әлемі ... ... ... ... ... ... ақын ... ондағы лиризм,
драматизм, психологизм, мотив ... баса ... ақын ... ... ... ... ішкі ... дербес қолданыс табу ерекшеліктері нақты мысалдармен
дәлелденеді;
- Ф.Оңғарсынова поэмаларындағы тілдік, көркемдік ... ... ... ... ... жаңашылдықпен
қолданылуымен ерекшеленеді. Ол өз поэмаларында қазақ тілінің бай
сөздік қорын ақындық ... ... ... ... пайдалана білді.
Жұмыстың жариялануы мен сыннан өтуі. ... ... ... ... ... ғылыми-тәжірбиелік конференцияларда,
республикалық конференцияларда баяндама ретінде тыңдалып, ... ... ... нәтижелері Білім және ғылым
саласындағы қадағалау және ... ... ... ... ... ... ... Ғылыми мақаланың жалпы саны – 10. ... ... ... ... университетінің қазақ әдебиеті кафедрасында
талқыланып, қорғауға ұсынылды.
Жұмыстың құрылымы: ... ... ... ... ... үш ... және ... әдебиеттер тізімінен тұрады.
І ТАРАУ
Ф.Оңғарсынова поэмаларының тарихи, сюжеттік негіздері
Поэма жанры әдебиеттегі күрделі жанрдың бірі ... ... ... Оның ... созылған өсу жолдары, даму кезеңі бар. Сондықтан да,
Ф.Оңғарсынованың поэма ... ... сөз ... ... ... ... поэмасының тарихының өткеніне көз жіберіп, қысқаша ... ... ... ... ақындар туған халқының ғасырлар бойы
жинақталған бай көркемдік дәстүріне сүйенуді басты ... ... ... ... ... ... белгілері ХҮІІІ-ХІХ ғасырдан тарихта
белгілі Дулат, Нысанбай, Күсен, Мұрат, т.б. творчествосында айқын көрінді.
Мысалы, Дулаттың ... ... ... ... ... ... ... Алмажан Азаматқызының “Жетім қыз” поэмалары әлгі ... ... ... ... ... соны ... байыта
түскен олар қазақ поэмасының ... ең ... ... ... әдебиеттің басы болған “қазақтың бас ақыны” Абай поэма жанрында
да жаңашылдықтың көшбасшысы болды. Абайдың ... ... ... ... шығыстық желіге құрылған қазақ поэмаларының ... ... ... ... сол кездегі поэмалардың басы
болып Абай мектебінің өкілдері Ақылбайдың “Дағыстан”, ... ... ... ... поэмасы тұрды.
ХХ ғасырдың бас кезіндегі М.Сералиннің (“Гүлхашима”, “Топ ... ... ... ... ... осы ... ... Б.Майлин (“Разия қыз”, “Хан күйеуі”, “Өтірікке
бәйге”, “Қанай”), С.Мұқановтың ... ... ... ... ... бұл жанр ерекше қарқынмен дами түсті. Аталған
поэмалардың басым көпшілігінде ... ... пен ... ... ... С.Сейфуллиннің “Аққудың айырылуы”, “Көкшетау”
поэмалары таза романтикалық бағытта ... ... ... ... ... сөз ... ... “Құлагер”,
“Күй”, “Күйші”, “Дала” поэмалары ақындық шеберліктің қайталанбас үлгісі
ретінде алдымен ауызға ілігеді. Дегенмен, бұл ... көп ... бірі - ... ... науқаны мен еңбекшілердің талмай
еткен еңбектері еді. Ал шын мәніндегі реалистік поэма жанрын өмір ... ... ... ... ... ... ... аясында”, Ж.Сыздықовтың “Майкөл тамы”, Т.Жароковтың “Күн ... ... т.б. ... ... ... ... кезеңінен
іргелі орын алды.
Негізгі тақырыбы – Отан қорғау жолындағы жан аянбас ... ... ... ... Ұлы Отан ... ... да поэмалардың саны арта
түсті. Осы ... ... ... ... ... Н.Байғаниннің “Ер
туралы жыр”, Қ.Аманжоловтың ... ... ... аңыз”,Т.Жароковтың “Зоя
туралы жыр”, Д.Әбілевтің ... ... ... ... ... бар. Бұл поэмалардың да басым көпшілігі
халық ауыз әдебиетіндегі жыр-дастандар ... ... ... ... ... ... ғалым Н.Қарбанова осы
тұстағы қазақ поэмаларының сан жағынан орасан өскендігін айта келе: ... етіп ... ... ... ... жылдап есептейтін
болсақ, 1950-54 - жылдары 11 поэма, 1951-52-жылдар аралығында 14 ... ... 21 ... ал 1950-60- жылдар аралығындағы он жылда 200 ге
жуық поэма жазылыпты. Бұл сөз жоқ, көңіл ... ... ... ... ... өсу, даму ... санмен өлшеу арқылы анықтау-
әдебиеттану ғылымындағы аса табысты тәсіл ... ... ... ... ... ... ... эпикалық поэмалар – кеңес
әдебиеті тарихында көтерер жүгі, алар ... ... ... жағынан ерекше
көзге түсті. “Сондықтан да кеңес әдебиетін зерттеушілер мен ... ... ... ... тарихында жаңа даму кезеңіне ... ... өзге ... сияқты 1960-80 жылдардағы поэма жанры да
сапалық тұрғыдан өсіп, жетілудің үлгісін ... Бұл ... ... ... ... ... түсіп, қоғамдық өмірдің
барлық саласындағы мұндай өсу сатысы қаламгерлеріміздің де көңілін ерекше
аударған еді. ... ... ... ... ... ... қатар, өткен соғыс өрті шарпыған өмір шежіресі де
дүркін-дүркін еске түсе суреттелді. Мәселен, бұл ... ...... ... ... “Ол”, Қ.Бекхожиннің “Ақсақ
құлан”, “Тұрлаулы тағдыр”, Х.Ерғалиевтің “Жылдар, жылдар”, О.Сүлейменовтің
“Адамға табын, жер ... ... ... ... ... ... ... дала”, “Жесір тағдыры”, “Мен – қазақпын”,
т.б. ақындардың туындыларын ауызға аламыз”/23.78/.
Қазақ әдебиеті тарихында өз бағасын алып, ... ... ... ... ... ... қоғам қайраткері, көрнекті ақын
Ф.Оңғарсынова поэзиясы хақында әдебиетші-ғалымдарымыздың өздерінің ғылыми
талдау-тұжырымдары, бағам-байлаулары бар. Ақын ... ... ... ... “Ф.Оңғарсынова поэзиясының табиғатын тану
алыптардан бастау алады”/41.24/. Көрнекті сөз ... ... ... сөз”), Ә.Тәжібаев (“Ой мен сеззім нақыштары”) айтқан бағалы ойлармен
қоса М.Қаратаев, ... ... ... ... ... ... ... т.б. сынды ғалымдарымыз да өз ... ... орын ... ... ... өз замандас-
қаламдастарынан, жолын қуған іні-сіңілілерінен Б.Асылжанов (“Менде ... ... ... (“Ақынсыз бір сәті, бір күні ... ... ... ... ... (“Асқақтық пен
Рухты аялаған жыр”), Ә.Кекілбаев (“Нұрлы жүрек туғызған Жыр-құдірет”),
У.Қалижанов (“Уақыт үндестігі”), ... ... ... өлім ... ... ... ... да”) оның ... ... ... ... ... ... зерттеу еңбектер ақын шығармашылығының зерттелу аясын кеңейте
түсті. “Жыр жазу деген - азап, от, Әйел боп ... ... - деп ... ... ... ... ... қазақ поэзиясынан ойып
орын алуы да заңдылық.
Сонымен қатар, Ф.Оңғарсынова поэзиясы ... ... ... ... ... ... атты ғылыми еңбегінде алдыңғы
буын мен кейінгі толқын қазақ ақын қыздарының ... ... ... ... қазақ өлеңдеріндегі психологизм” деп
аталатын кандидаттық диссертациясында ақын ... ... ... ... ... талдаулар жасалады. “Қазіргі қазақ
лирикасындағы мінез мәселелері” атты ... ... ... ... ... сөз ... Ал, З.Мүтиевтің
“Ф.Оңғарсынова лирикасы” дейтін кандидаттық диссертациясында ... ... әрі кең ... ... ... ... әлі де жүйелі арнада зерттелмеген,
ғылыми тұжырымға енбеген бір сала бар. Ол - ... ... ... ... ... процестегі көрнекті қызмет атқарып келе жатқан күрделі ... ... ... стильдік, көркемдік ерекшелігі мол, үздіксіз дамып
отырған қазақ ... ... ... Ф.Оңғарсынова оқырман жүрегіне
жол тапқан өлеңдерінен тыс әртүрлі тақырыпта, ... ... ... ... жазды. “Сайраған Жетісудың бұлбұлымын”, “Тартады бозбаланы
магнитім”, ... тірі ... ... пен ... жыры”, “Сырласу
немесе ақын әйелдің анасымен диалогы”, “Дала тағдыры”, “Мүшәйра”, ... ... ... сен ... ем”, ... ... ... мен Махамбетпен
қалай кездестім”, “Ақбөбек жырлары”, “Қарғыс”, “Дыбыстар әлемі”, “Қазақтың
бір қызы бар Кәмшат деген” сынды ... оның ... ... ... ... екендігін дәлелдеді. Ф.Оңғарсынова поэмалары уақыт пен заман
сырын, оның ... ... ... ... ... ... сипатын ашуда көрнекті қызмет атқарады. Көркемдік ізденістерін
үнемі толықтыра отырып, заман жайын, халық сөзін ... ... ... ғып ... ақын екенін байқатады. Қай поэмасын алып қарасақ та, оның
ақындық кредосын анық байқаймыз.
Біз сөз еткелі ... ... ... ... ... ... арқау еткен. Сол арқылы ақын тарих пен бүгінгі күннің
өзара сабақтастығын тауып, ... ... ... ... ... Сондай-ақ, ақын өлең сөзбен тарихқа айналған тұлғалардың рухани
портретін сомдайды. Осы тұста “тарихи тұлға” ... кім? ... ... ... ... Бұл ұғым жайында Қ.Әбдезұлы “Тарих және тағдыр” атты
зерттеу еңбегінде былай дейді: “Ең ... ... ... ұғым – ... ... ... ... ел үшін, халық үшін орасан маңызы зор, тарихи
мәні терең іс-әрекеттерге барған, ... аса ... ... ... ... ... орны ... адамға халықтың өзі осындай тұлғалық
деңгейге көтеретін бағаны беріп ... Ал ... ... ... ... атты монографиясында Ә.Тарақ осы ұғым ... ... ... ... ... тұлға бұл қашанда
белгілі бір дәуірдің ... ... оны ... ... өзінің уақыты және
дербес психологиясы тұрғысындағы көзқарас бойынша қарастырады”/43.274/.
Демек, ... ... ... ... жазу – ... биік интеллектін, терең
танымы мен биік парасатын байқататын күрделі процесс.
Қазақ поэмаларындағы тарихи тақырып отызыншы жылдардан бастап идеялық
шеберлік ... ... ... Ал ... ... ... шектеліп қалатын тақырып емес. ... ... ... “Абыл”, И.Байзақовтың “Алтай аясында”, ... ... ... ... т.б. ... осы кезеңдегі
қазақ поэзиясының ірі жеңісі болғандығы мәлім. Тарихи ... ... ... ... қалған жоқ. Бұдан кейінгі кезеңде де бұл тақырыпқа
поэмалар жазуды ... ... жоқ. Осы ... ... қазақ поэзиясында
Қ.Бекхожиннің “Мәриям Жагорқызы”, Ғ.Қайырбековтың “Дала қоңырауы”,
Қ.Тоғұзақовтың ... ... ... ... ... ... “Құрманғазы”, С.Омаровтың “Сәукен” атты поэмалары келіп
қосылды”/44.48/. Аталған поэмалардың басым ... ... ... ... өнер ... ... бағытталды. Белгілі ғалым Н.Қарбанованың
айтуынша: “Ән-күй, көркемөнер мәселесін Абайдан кейін Кеңес үкіметі кезінде
алғаш сөз ... ... ... Оның 1914 жылы ... қаласында басылған
“Өткен күндер” жинағына енген өлеңдерінде, Орынборда ... ... ... ... ... ... өлеңдерінде ақын домбыра
үнін өз жанының барометрі ретінде суреттейді. “Көкшетау” ... ... ... ... ... ... ... сарынға толы суреттеледі
/22.32/.
Тарихта болған өнер қайраткерлері, дарын иелері туралы поэма ... арқа ...... ... ... ... белгілі.
І.Жансүгіров өнер адамын бейнелеудің поэмадағы жарқын үлгісін қалыптастырды
дейміз. “Қазақ әдебиетінде көркемөнер өкілін өз шығармасына арқау еткен ... 1915-16 ... ... ... ... “Күй”,
“Күйші”, “Құлагер” поэмаларында дамытты. Сол дәстүр жалғастығының мысалы
ретінде Ә.Тәжібаевтің “Ақын”, “Күй атасы” “Майра”, ... ... ... ... ... ... “Кісен
ашқан”, М.Әлімбаевтың “Естай-Қорлан”, ... ... ... ... ... ... ... Ө.Күмісбаевтің
“Махамбет” поэмаларын атауға болады”/45.32/.
Тарихи тұлға өмірінің белгілі бір кезеңдерін суреттеу, шығармаларына
тарихилық сипат дарыту осы ... ... қай ... болса да
белсенді түрде көріне ... ... ... ... ... ... олардың есте қаларлықтай бейнесін, тіршілік-тағдырын сол
кезеңдегі ... ... ... ... ... бейнелеген көркем шығармалар аз жазылмапты. Бұл қаламгерлер
әсіресе, қазақ прозасындағы өнер ... яғни сол ... ... ... сол ... ... ... сабақтастыра бейнелеу мақсатындағы
айтулы, салмақты көркем туындыларымен оқырман жүрегіне жол таба ... ... ... ... ... ... І.Есенберлин,
Т.Әлімқұлов, С.Бақбергенов, Ә.Әлімжанов, Ә.Кекілбаев, ... ... ... С.Сматаев, Ә.Сарай, Ж.Молдағалиев,
І.Жақанов, ... ... ... ... ... ... халық үшін күрескен тұлғаларға арнап жазылған тарихи
тақырыптағы поэмалары өзінің композициялық ... ... ... ... ... жасау шеберлігімен қазақ ... ... ... ретінде бағаланады. Яғни, ақын дәстүрлі эпикалық
шығармаларды жаңа ... сай ... ... әр ... ... қамтитын
поэмалар туғызды. Ф.Оңғарсынованың тарихи тұлғаны арқау еткен кең көлемді
шығармаларының қатарында ... ... ... Сара ... ... ... ... қазақ қыздарының арасынан шыққан тұңғыш
кәсіби әнші Майра Уәлиқызына арнаған “Тартады бозбаланы ... ... сері ... арнаған “Ақан сері аңыздары”, ... ... ... ... ... немесе мен Махамбет ақынмен қалай
кездестім”, Шығыстың қос ... ... Әлия мен ... ... тірі ... композитор Ғ.Жұбановаға арнаған “Дыбыстар
әлемі”, қазақ қыздарының ішінде алғашқы болып “темір ... ... ері К. ... арнаған “Қазақтың бір қызы бар Кәмшат деген” атты
поэмаларының қазақ ... алар орны ... ... ... атты ... ... арнаған диптих, ақын М.Хакімжанова
жайлы “Жыр анасы” атты ... ... ақын ... ... “Мақатаев
туралы жыр” циклдық топтамасын, Халық ... ... ... әнші
Б.Төлегеноваға арнаған “Бибігүл-ән” арнауын даралап айтуымыз қажет. Тарихи
тұлғалар өмірін өз ... ... етіп ... ... ... салынған дәстүрді негізге ала отырып, осы тақырыпты өзіндік жаңалық,
ерекшелігімен байытты, өзіндік дара ... да ... ... ... тән ... – түрлік ерекшеліктер турасында
әдебиеттанушы Р.Аяпбергенұлы: “Ф.Оңғарсынова поэмаларындағы ең негізгі
ерекшелік - лиризмнің ... ... ... өмірді сен деуші ем”, деген
поэмасы бозбаланың күнделігі түрінде жазылған таза ... ... ... ... бұлбұлымын”, “Тыңдаңдар, тірі адамдар!”, “Алмас
қылыш немесе мен Махамбетпен қалай кездестім?”, ... ... ... ... “Дыбыстар әлемі” - лирикалық поэма, ... - ... ... деп ... - ... Дегенмен,
Фариза Оңғарсынова поэмаларын жоғарыдағыдай қандай да бір ... ақын ... ... аясы үшін аздық етері анық.
Ф.Оңғарсынованың “Сайраған Жетісудың бұлбұлымын”, “Тартады бозбаланы
магнитім”, “Ақан сері аңыздары”, “Дыбыстар ... ... ... ... “Күй”, әнші Б.Төлегеноваға арнаған “Бибігүл-ән” атты ... өнер ... ... ... ... шығармалар қатарына
қосуымызға болады. Аталған поэмалардағы негізгі ... бір ... ... ... ... ... ... адамына ортақ
тағдыр. Мұндағы Майра, Сара, Ақандар солардың жиынтық образы. Ф.Оңғарсынова
шығармашылығын осы негізде ... ой ... ... ... ақынның
өнер адамының тарихи тұлғасын жасауда ... ... жаңа ... ... ... ... ... тұлғалар хақындағы
поэмалары мен жыр-циклдары дәл бүгінгі күн ... аса ... ... ақын ... тұлғалардың өмір жолын ... ... ... ... ... ... қилы ... арасындағы
тартыс әрекетті суреттей отырып, тарихта белгілі адамдардың, өнерпаз
тұлғалардың характерін ашып, ... ... ... атты ... ... суреткердің қызыға, қызықтыра жырлайтын
өзіне етене жақын тақырыбы болатыны ... Сол ... оның ... ... ... ... ... Ф.Оңғарсынованың
шығармашылығындағы басты тақырыптардың бірі - әйел ... әйел ... ... әйел ... ... өз халқының өткен тарихынан
іздестіру – Фариза ... ... ... “Оңғарсынова
лирикасындағы өзгешелік сол – ондағы әйелдер образы типтік дәрежеге дейін
көтерілген бейне саналады. ... ... ... әйел ... өмір ... сыр ... сан қилы поэтикалық дүниелердің ауқымы
да қомақты.”/41.11/.Сонау ауыз ... ... ... ... ... ... ... Қыз Жібек, Баян сұлу, Айман-Шолпандардан
бастау алатын қазақ әйелінің қайсар мінезі, олардың бір-біріне ... ... ақын ... да ... сипат табады.
“...Шынымды айтсам, мен жалпы әйел тағдырының жүгі көбірек, ... ... Ал ... өнердің шытырман жасы, тіпті суреткерлік табиғаты әйелге
бұйырса, ол екі есе қиын. Тағдыры ... ... ... ... да ... ... ... әйелінің бойындағы адам таңғаларлық
ғажайып қасиеттер ... де ... деп ... Ал, ... қыз ... ... ... қазақ қызының
қабілетін, өнерін халыққа таныта білген Сара, Майра, ... гимн ... ... болмас еді”/46.189/, - деген Фариза қазақтың біртуар талантты да
қайраткер қыздарына арнап бірнеше поэмалар ... ... бірі – ... ... – Сара ... өмір ... өнер жолын арқау
еткен “Сайраған Жетісудың бұлбұлымын” поэмасы.
Поэма ерекшеліктеріне тоқталмас бұрын, ... осы ... неге ... оның ... ... ... неде ... жауап беріп көрелік. Ең алдымен, ... ауыз ... ... ... ақын ... алған әсерін, көріп-біліп, ... өз ... ... ... ... ... ... оқитыным “Біржан мен Сара қыздың ... еді. ... заты ... тура ... ... өзінің ой-пікірін, мүмкіндігін ашық айтуына
болады ... ... ой – ... ... түсірген де Сара апамыздың осы
айтысы”еді, - ... еді ... бұл ... ... ... Осы сөздің шындығын ақын ... ... ... ... ... ... ... мені.
Жалқы темірқазығым – Махамбет те,
Жыр – Шолпаным өзіңсің көгімдегі/47.7/, - деп жырмен ... ... ... ... ... ... айналуы үшін алдында теңіздегі
маяктай алыстан болса да жарқыраған бір үлгілер болуы қажет-ақ. Өнердегі
ұстаздық ... сол. Мен үшін Сара ... ... шамшырақ болған еді. Менің
рухани ұстазымСара. Бұл шығармаларды анам да ұнататын, мен ... ... анам ... сүйсіне тыңдайтын” /46.329/,- деген ақынның анасы Халима
“көп сөйлемейтін, аса ... ... ... ылғи ... ... ән-жырға жақын жан болған екен. Болашақ ақын да өнерге бала кезінен
ынтық болып өседі, өзінің айтуынша домбыра, қобыз, ... ... ... ... ... ... ... осы сүйіспеншілігі, оны терең
түсіне білетіндігі “Дыбыстар әлемі” поэмасынан анық ... ... бұл ... ... ... ... ... деген құштарлық ақын
бойына ана сүтімен дарыған ... ... ... ... – күрделі құбылыс.
Орыс әдебиетінің теориясын зерттеуші Н.А.Гуляев талант жөнінде: ... ... ... сил и ... ... ... ... эстетическую сторону писательского труда, образную, эмоционально-
выразительную ... ... ...... /49.106/. Ал
қазақтың өз ұғымында, талант – ана сүтімен бойға даритын туа біткен қасиет.
Ақындық та ... ... өмір жасы оның ... ... ... ... ... орнына қарай біреулері сан ғасырлар өмір ... ... ... ... шықпай шетте қалып қояды. Сирек
кездесетін тағы бір талант иелері бар, ... ... ... ... да, олар ... жас. ... да жас. ... талабы өзгеруі мүмкін,
бірақ оның өлеңдері бәрібір ... ... ... ... ... ... тұр. ... жазушысы Ш. Мұртазаның сөзімен
айтар болсақ: “Нағыз ақындар гауһар тас іспетті өте ... Жүз ... ... Ендеше сол сиректің бірі және асылы Фариза”/50.3/. Демек, ақынның
эстетикалық ... ... жан ... ... ... ... барлығы ақынды өнер тақырыбына арналған шығармалар жазуына алып
келеді.
Поэмаға ... ... бас ... - Сара ... ... болған,
1878-1916 жылдар аралығында өмір сүрген айтыскер ақын. Туған жері – ... ... ... Руы – ... Сара ... ерте айырылады.
Өзінің қысқа ғұмырында тауқыметтің талайын көріп, әлеуметтік ... ... ... ... жолы тым ауыр да ... ... жолы, оның жеке өмірінің кейбір сәттері жөнінде “Сара Тастанбекқызының
өмірбаяны мен творчествосы туралы деректер” деп ... ... ... ... ... ... зерттеу еңбекте біршама мағлұматтар
беріледі. “ХІХ ... өмір ... ... ... ақын қызы ... дара да
дана тұлғасының айқындалмаған, көлеңкелі кезеңдері көп. ...... ... ... ... – Сара ... бейне, жиынтық тұлға деседі.
Қазақ қоғамындағы әмеңгерлік, атастыру сияқты ... өз ... ... ... рухы ... ... ... әйел тұлғасына сұраныс тудырды,
осыған орай халық ақындары асқақ та сұлу Сара бейнесін жасады ... ... ... ... ... ... ... дәлелдейтін жайт – оның
өлеңдері. І.Омаров Сараның 1500 жол ... ... ... ... ... ... ... “Жүрек” атты аңыз өлең, “Арсалаң ... ... ... ... бол, елім” сияқты ұсақ ... ... ... ... ... бірі ... ... айналасында да жүрді.
“Біржан - Сара” ... ел ... ... тараған? Енді сол мәселеге аз-кем
тоқтала кетейік. Әрине, ол кезде айтысты қағазға түсіріп алып отырған ешкім
болмағандықтан, ... ел ... ... ... белгілі. Қазақтың
академик - жазушысы С.Мұқанов осы айтысты талдай келіп: “Сараны Біржанның
іздеп баруы анық. Біржанның Нұржан ... ... ... Ахметжанды мен
қартайған шағында көрдім. Ахметжан: “Мен Біржанға ... ... ... ... көрдім, айтысқандары рас”, - дейтін. Халық әдебиетін жинаушы, Біржан
мен ... ... ... рет ... ... ... Шайқұлисламов бұл
айтысты Сараның аузынан жазып алдым дейді”, -деп жазады./52.29/.
Бұл айтыстың өмірде нақты болғандығы, я ... ... ... ... деп жазады: “Біржан мен Сараның айтысы болған жоқ, ... ... ... Бұл ... ... Әріп ... деген де пікір бар.
Бұл қате пікір. Анығында, “Біржан - ... ... ... ... дәл ... ... сақталған жоқ. Кейін көпшілікке өз ... ... Сара ... сол ... ... ... ... ауызда жүреді.
Осындай айтушының және ең алғаш хатқа түсірушінің бірі - Әріп болады. ... ... ... мен ... ... ... ғана ... деген пікір
теріс”./53.41/.“Біржан - Сара” ... ... ... ... те үн қосады. Ол өзінің “Ақын Сараға соқтықпасақ қайтер!” деген
мақаласында: “Қазақтың әдебиет зерттеушілері мен ақын-жазушылары еш ... ... ... шек ... ... Ғасырлар бойына жасап келген
поэзиямыздың көрнекті бір ... ... ... ... ... ең ...... айтысы деп білеміз. ...Өз басым ... ... ... орны ... қатарда деймін. Мәселен, қазақ
әйелдерінің ... ... туын ... ... туын Динаға, опера
өнерінің тұңғыш туын Күләшқа ұсынатынымыз сияқты, ақындар ... ... Сара ... ... ... ... - деп бұл пікірталастың
соңғы нүктесін қояды./54.327/.
Қазақ поэзиясында Ф.Оңғарсынованың “Сайраған ... ... ... да ақын ... ... ... ... жазылған
болатын. 1974 жылы ... ... ... газетінде
М.Айтқожинаның “Ешкі ... ... атты ... ... ... осы ... 1986 ... таңдамалы өлеңдер мен
поэмалар жинағына енген. Аталған поэманы тек қана ... ... ... дей
алмаймыз. Өйткені, ақын Сара ауылына көз жібере отырып, оның бүгінгі күнгі
қол жеткізген жетістіктерімен қатар, ... ... ... ... ... жыр етеді. Ақын М.Айтқожина:
Ащы жаспен жудың-ау, ай жүзіңді,
Нәзік үнің айтшы, қайда
Үзілді.
Қарашы, апа,
Бір көтеріп басыңды,
Қандай ғажап біздің өмір
Бүгінгі /55.397/, - деп Сара ... ойша ... ... ... ақын ... сыр ғып ашады. Алайда, “Ешкі өлместегі ... Сара ... ... ... ... Сара ... емес,
ақынның өз толғаныстары шығады. Осы орайда М.Айтқожина поэзиясы туралы
пікір білдірген ... ... ... ... ... жазғанымен,
лирикадан алыстап кетпейді екен. Оқушыны шытырман сюжетпен емес, мәнді сыр,
салмақты ойларымен тартып отырады. Оны ... ... ... ... /56.9/.- деген пікіріне жүгінеміз.
Ақын Сараға арналған С.Иманасовтың “Біржан-Сара” ... ... ... ... Сараның тарихи бейнесін ... ... ... ... басты оқиға Біржан мен Сараның айтысы
төңірегіне құрылғанымен, екі ақынның ... ... ... мінез,
көңіл - күй ерекшеліктері поэмада ... ... ... ... ... ... ... монологы” сынды тарауларға бөлініп,
негізгі ой Сара мен Біржанның өз ... ... ... ... поэмасындағы Сара Ф.Оңғарсынова поэмасындағыдай өр
рухты, кесек мінезді Сара емес, сол кездегі көп ... ... ... ... жоқ, ... ... ... Сара. Оны ақын С.Иманасов
поэмасының соңына таман былай деп анық аңғартады:
Сол – ақ па бұйырғаны бақ ... үзер ... ... боп ... рет бір ... боп қала ... Қаптағайда /57.131/.
Сараға деген тарихи елеулі ескерткіштің тағы бірі – “Біржан - Сара”
операсы болып саналады. Академик ... ... ... ... композитор М.Төлебаев жазған бұл ... ... ... ... орын ... біз сөз етіп ... Ф.Оңғарсынова поэмасындағы Сара бейнесі мүлде
бөлек көркемдік арнада ашылады. ... ... ... ... өзіндік ерекшелігі бар. Оның ... ... әр ... ... болып келгенімен, олар іштей өзара бір-
бірімен біртұтастық табады. Ол тұтастық - олардың мінездерінен ... ... ... ... ... ақын ... жол,
бұрқасын өткелімен, Сендік тағдыр менің де тағдырымдай”, - дей келе ... өлең ... өз ... мен кейіпкерінің өміріндегі ... ... да, ... Сара ойларынан, Сара сөздерінен лирикалық
қаһарманның тұлғасын көру қиын ... ... ... ... Сара ... көрініс табады. Осы орайда неміс философы Ф.Ницшенің: “Лириктің
образдары ақынның өзінен басқа ... де ... бұл тек оның ... ... ... - деген пікірі ойға оралады. Сара ... ... үшін ... ... ғана ... лирикалық кейіпкер өмір сүрген қоғамды,
ондағы адамдарды танытудың өзіндік тәсілі де.
Айтыссам ақ бұлақтай ақтарылам,
Кешпеймін біреулердей жыр жылымын, - деп ... үн ... ... ... сөз ... ... талап қояды.
Жыршы емес, елдің жүгін тарта алмаса,
Таңдайға алмас сөзді арқандаса.
Іштегі буырқанған жай тасқынын
Жасқанып, ... ... ...... ... сөздің атасы
өледі”. Ақын болып тұрып халықтың жүрегіндегі сөзді жеткізе алмаса, жырыңа
елдің мұңын ортақтастыра алмасаң, сенің ... ... де құр ... ... алмас сөзді арқандатумен” осы айтпақ ойын көркемдеп, аз
сөзге көп мағына дарыта түскен. ... ... ақын ... жыр ... ... ... пікірлері айтылса, екінші, үшінші бөлімдерде
Сара ... ... жер ... ... сөз ... ... ... сұлулығы Сара шабытына шоқ тастайды. “Жаңғыртып жоталарын,
Шырқаймын құз басынан. Жаныма от ... ... ... - деп ... ... ... ақын қыздың қиялы алыстарды шарлайды.
Ф.Оңғарсынова поэзиясының ерекшеліктерін танытуға арналған ... ... ... атты ... ... ... дейді: “Ақын жырында
әйелдер бейнесінің көңіл- күйі әлем тапырақ сезім болып ... тек ... ... емес – ... ... талабының биік өресіне лайықтап айту –
Фариза туындыларының бір ... да, ... ... - әйелдерін үнемі бір кейіпте көру мүмкін ... Және олар ... ... ғана ... бір сарынды өмірді ұнататын, бейғам жандар
емес. Қажет ... ... қару да ... ... ... ... те ... кең, өр мінез иелері. Осындай ... ... ... ... ... да дарыта көрсетеді. Сараның сол ауылдың белді бір байының
жылқысын ұрлаған кедей ... ... ... ... беруді сұрап,
тұтқыннан босатуын өтінгені поэманың төртінші бөлімінде сөз болады.
Байеке, жаралғансыз нық ... ... ... ғана жұрттты ұғынған.
Ұрлаған бір жылқыны мен төлейін
Жігітті босатыңыз тұтқынынан /47.10/.
Поэмада автор кейіпкер ... аса мән ... ... ақын ... ... ... намысты, қайратты сөздері кез-келгенге ... ... ... ғана еншісіне тән батыл ойдың ... ... ашу ... топ ... ... ... молынан пайдалану арқылы Сара образын айқындауға тырысады. Өз
басының бостандығын қорғай алмаған Сара ... ары ... ... ... ... Бұл да ақын ... тән ... мотивінің бір
көрінісі. Қажет жерінде бұқпантайламай, бой ... осы ... ... поэмаларына ортақ. Адамзат өмірінің мәңгілік еместігін, тіршіліктің
тұтқасы сыйластықта екендігін ... ... үнді Сара ақын ... ... бастап, ат мінгенмен кем күн бүгін,
Жарытпас, сезе алмаған ел тірлігін.
Бостандық – тұңғыш байлық бұл ... ... ... ... бай, ... ... күн кешетін бұл заманда басты байлық-
бостандық” деген ойды қуаттайды. ... ... ... ... ... қонақ,
Шығады ажал бір күн алдан орап”, - деп, халық аузындағы “Дүние ... ... ... ... бір-біріне қонақ екен”, - ... ... ... ... жырлайды. Поэманың келесі бөлімінде Сара қыз өмір
жайлы, оның сан ... ... ... пен ... махаббат пен
жауыздықты жырға қосып, үлкен бір философиялық ой түйіндейді. Бұл бөлім тек
құрылысы ... ғана ... ... ... да ... ... түрінде айтылатын толғау жанрына жақын, жыраулар поэзиясымен үндесіп
отырады.
Қызы едім ... атым – ... туа ... ақыл – сана,
Еркінмін, нәзік жанмын, тәкаппармын –
Осылай тәлім берген ақылшы ана, -
деген үзіндіден аңғарылатын еркелігімен ... ер ... Сара ... ... ... ... Өзі өмір ... отырған уақыттың басты трагедиясы
- қалың малға ол да тап келеді. Өзінің ... ... ... болған
аға-жеңгелеріне деген Сара қыздың наразылығы поэманың алтыншы бөлімінде сөз
болады. ... ... ... ... ... ... мал ... киілуімен,
бәрін жазмышқа сүйей салып, ең бастысы малды ауыл болса болды деген сол
кездегі қараңғылықты, ... ақын ... ... ... ... ... басына уақыт салған салмақпен қоса “Байтал шауып бәйге алмас”
деген шынжыр ұғымның аяқтан ... – міне ... ... Сара ... ашылады.
“Не дейміз?” “Жазымыш қой!” Жыла, жаным!
Жаны – жат, ... ... – бұл ... ... Ауыл ... қай ... де,
Қажетсіз ақ ордалы құдаларың! /47.14/
Лирикалық кейіпкер сөзімен айтсақ, “жаны-жат, керең-кеуде” жандардың
құрбаны болған жалғыз Сара емес. Бұл сол ... ... ... бәрінің
басында бар жағдай. Бірақ, бір басынан еркіндік, те, нәзіктік ... та ... ақын ... ... ... ... ... қарсы тұруы – поэманың әлеуметтік салмағын ... ... ... ... стихиясы күреске толы. Жәй әйел емес, ел ... ... Ән мен ... ... Сара өз ... үшін күресе біледі.
“Таңдаймын қалауымды! Еркімді бер,
Табамын дала ... ... ... деп эпостық шығармалардағы
аруларға тән ірілік көрсетеді/59.160/.
Сара ақынның бары да, бақыты да – өлеңдері. Үш ... ... ... ... де ... да ... жылылық таратты
Келер жас ой тереңнен шашса жақұт
Жоқ менде ... ... ... ... -деп келер ұрпақтан жылымшы, жасық
жыр емес, отты жыр күтеді. Ақын кейіпкері ... ... ... ой айта ... Поэмадағы Сара қыз тек өнерімен ғана бағалы емес,
оқырманына айналасында болып жатқан ... ... ... ... ... ақыл иесі ... де ... Жетісудың
бұлбұлымын” поэмасы тек қана ақын қыздардың өмірін өрнектеумен ғана ... ... дәл бере ... де ... ... құзға дара,
Жыр жолы оңай емес қыз балаға.
Тағдыры толқындағы тал ... ұрып шырқ ... мұз ... - дей келе ақын қыз бала үшін ... ... ақындық тағдырдың әлеміне енудің қиындығын тілге тиек ете
келе, алайда, ақын үшін тіршілік рахатының маңызды емес, ол ... ... ... үлкен ой тастайды.
“Сайраған Жетісудың бұлбұлымын” поэмасының сегізінші бөлімінде Сара
қыздың адам, өмір, қоғам жайындағы ... ... ... ... уақыт, өтеді өмір демде...
Қабырғасы жылдардың сөгілгенде.
Мылқау мезгіл құяды ... ... ... ... де – шырқайтын бір жалқы ән,
әуенінен өрт ... ... ... жұлдыз секілді ғұмырың да,
Мәңгі ұшқындар қалсын тек жарқылынан!/47.16/
Бұл ... ... ... ақын ... да ... ашып отырған жоқ.
Өмірдің көзді ашып-жұмғанша-ақ өте шығарын Фаризаға дейін де нешеме ғұлама-
ақындар айтқан, әлі де айтып келеді. Бірақ ... ... ... айтқанында
емес, кімнің қалай айтқанында, қалай жеткізгендігінде. Бес күндік жалған
дүниенің ... ақын ... ... сөгілуімен”, білдіртсе,
қайғы-қасіреттің айтып келмейтіндігін, тіпті одан мүлде бейхабар ... жай ... ... “Мылқау мезгілдің мұзды суын құюымен”
шебер аңғартады. ... ақын аз ... көп ... ... айтпақ ойын көркем
тілмен жеткізеді.
Поэманың соңғы тоғызыншы, оныншы бөлімдері Сара қыздың тек қана ішкі
жан сыры, көңіл – ... ... ... ... ... ... жыр ... бірі – жыраулық дәстүр мақамымен төгілте жырлаған
ақын өзге түгілі өзіне де сын ... ... ... емес, өзіне өкпе
артады, өзгеге емес, өлеңіне сыр ашады.
Көңілге өкпелемеймін
Шаттыққа бөлемедің ... ... ерен елім ... ... ... ... жүз, ... кеуденің
Көбесін сөкпедім-ау деп,
Сөйтіп бір өтпедім – ау ... ... ... ... ... ... ... ғана базына-назы емес,
белгілі бір дәрежеде ақынның өз ... сыры ... ... қиын емес.
“Ақын кейде актер сияқты басқа біреудің ... ... ... Ақын ... ... және ... деген көзқарасын басқа біреулерге беріп, керісінше
болуы да мүмкін”/6010/. Байқағанымыздай, өзіне-өзі қатаң талап қойып, ... ... ... ... ... ... ... қалмайды.
Керісінше, “жабыққанды жұбатар шуақты жырларым аз - ау”, - деп өзіне өкпе
артып, өкініш ... Бұл ... ... ... ... тән ... творчестволық мінезі бүгіннен пайда бола салған құбылыс емес.
Оның тамыры тым тереңде, ғасырлар қойнауындағы сарқылмас халық ... ... ... ... ... ұлттық тілді, ата ұрпақты ерекше сыйлап,
қадірлей білуде көп ... ... ... дара ... ... ... ... тән қасиет”/61.5/.
Қазақтың ақын қызы, “Жетісудың бұлбұлы” - ... ... ... ... ... егіз қазақ қыздарының ғана өмір жолын арқау еткен
жоқ, жалпы “тайғақ тағдырлы” қыз ... ... ... ... қандай бір ұлттық поэзияның жалпы дәрежесін көрсететін өрелі
жанрдың бірі екендігі белгілі. ... орыс ... ... “По своим
идеино-художественным возможностям отражения жизни и ... ... ту же ... что симфония в музыке”, - деп поэмаға ерекше мән ... ... ... /62.58/. Өмір ... ... ... болмысын
танытуда қазақ поэмасы жаңаша ізденістермен айтарлықтай жетістіктерге ... ... ... ... ... Өлеңге бір ғана сезім
жеткілікті болса, поэмаға қызмет ететін ... көп ... ... жеке
тұлға іс-әрекеті, тағы басқалар. Қазақ поэмасы өзінің жылдар бойғы даму
тарихында көптеген өзгерістерді бастан өткергенмен ... бірі ... ... ұлттың тағдыры мен шығармашылық тұлғаға деген қызығушылығын
сақтап қалды.
Ф.Оңғарсынованың “Тартады бозбаланы магнитім” поэмасы қазақтың тұңғыш
әнші ... ... әрі ... әншілік деңгейіне дейін көтерілген
майталманы – Майра Уәлиқызына арналады. Ақын Майраның өмір ... ... ... ... ... ... сол заманның әлеуметтік тынысын да
танытады. Поэманың бас ... - әнші ... ... қазақ өнерін
зерттеген музыкатанушы-ғалым А.В.Затаевич ... әнші ... ең ... деп ... ... ән ... ... ұқсамайтын
әдемі дауысы туралы да тұңғыш қалам тартқан музыка зерттеушісі А.В.Затаевич
болды. Ол ... ... 500 ән, ... /1931/ дейтін музыкалық-
этнографиялық ... ... неше ... ... ... да ... ... дәлме-дәл кескіндеп жазады. Сондай-ақ,
Майраның орындайтын әндерін нотаға түсірді. Қазақ өнеріне ... ... ... ... құбылыс болды. М.Уәлиқызының өмірі мен өнер жолын
жан-жақты қарастырған З.Дүкенбаева Майра өнеріндегі жаңашылдықты тұжырымдай
келе: ... ... ... ... ... ... ... жаңалық
енгізді, екіншіден, елге таңсық гармонды ... ... ... ... ... ... ол қазақ әндерімен қоса татар,
орыс әндерін көп салды/63.66/, - деп ... ... ... ... ... ... мұралары жөнінде З.Қоспақов мынадай
мәлімет ұсынады: ... аса ... ... ес ... бастап, ірі
жиын-тойларда, жәрмеңкелерде гармонмен қазақ, татар, орыс ... ... ... ... жол ... Ән айта ... өз ... да ән
шығарады. Сондай әндердің қатарында “Майра”, “Ертіс”, “Қызыл гүл”, “Бақша”,
“Даланың әні”, т.б. сияқты туындылары бар. Бұл ... ... ... ... ... әндерін кезінде Қазақстан композиторлары
Е.Г.Брусиловский “Қыз Жібек”, “Жалбыр” операларында, А.Зильбер “Қайта туған
Қазақстан”, симфониясында, ... ... деп ... ... әнші қызы ... арналған өлең-жырлар жетерлік. Ал үлкен
жанр- поэмаларға келер болсақ, Майраға арналған ... ... ... 1976 жылы ... ... ... ... кейіннен бес
томдық шығармалар жинағының 2-томына енген. ... ... ... ... ... атты жас ... ... байланыстыра суреттеліп, сол негізде ашылады.. Негізінен
баяндау ... ... ... ақын ... Майраны:
Керекудің осы қыз әңгімесі,
жігіттің Майра десе кетер есі.
Майра деп жас боздақтар ынтығады
Көруге тым болмаса көлеңкесін,-
деп асқан сұлу жан ... ... ... ... ... ... ... дәстүрлі үлгіде былайша көрсетеді:
Бойы тік, солқылдаған белі талдай,
кең маңдай ақ күміспен қаптағандай.
Екі ерні үлбіреген қызыл шешек,
Жалт еткен жанарынан нұр ... ... әсем әм ... ... лебі алған демі.
Қараса мейірімімен шын қарайды,
Құлаққа күй құятын үні әдемі /65.89/.
Ал Ф.Оңғарсынованың поэмасында Майраның сырт ... ... Ақын ... ... ... гөрі ... ... күрескерлік қасиеттері басымырақ суреттеледі.
Әнші Майра тақырыбы поэзиямен қоса проза жанрына да арқау болды. бұл
жөнінде ғалым ... мына бір ... ... ... ... бірнеше ақын – жазушылардың қатар, жарыса қалам ... ... де бар ... ... Майра туралы бұған дейін де белгілі
шығармалар жарық көрген еді. Ал, ... 1981 жылы ... ... ... әңгімесінде өнер жұлдызы Майраның ... ... ... ... сөз ... ... зердесіне нұр болып құйылады.
Майраның махаббаты, ұнату, сүю, жеккөру ... ... ... ... әр ... ... ... берілген деталь, штрих, эпизод
көріністері арқылы әр түсті көркем бояумен әдемі өрнектелген/66.54/.
Ф.Оңғарсынованың “Тартады бозбаланы магнитім” поэмасы өнер ... ... ... ... негізгі оқиға желісі әнші Майраның
айналасында өрбиді. Ф.Оңғарсынова әнші өмір ... ... ... ... әйел теңсіздігі жайлаған қазақ қоғамының көріністерін ... ... ...... сарнай досым қайда?!
әндетсем, қыз-бозбала қосылмай ма?!
Думанның бозбаласыз қызығы жоқ
өртейін, өртенейін осындайда!
Майраның сауық-сайран жүрген жері,
Шабытты әндерімен мұңды емдеді.
Сырнай мен ... үні ... ... жыр ... ... ...... тапқыр, әнші қыз. Гармонмен шырқап ән ... ... ... ... ... Бірақ, оның мұндай қасиетін
тоғышар жандар түсінбейді. Сондай-ақ, поэмадағы “Майра – ең алдымен ... ... ... ... жан-тәнімен беріле сүйген қыз ретінде ... ... ... ... ғашық, бұл сапарда оған ешқандай күш қарсы ... ... Кесе ... ... ... Майра бұзып-жарып кетуге бар
”/40.66/. ... ... да ... жан болған деседі.
Ф.Оңғарсынова поэма жанрының табиғатын бұзбай, сол жанр ... ... әнші ... ... әр қырынан тереңірек көрсетуді
көркемдік мақсат еткен. Поэмада ... ... ... ... жоқ. ... - ... тарихта болғандығы белгілі болғандықтан, автор көбінесе
кейіпкерінің ішкі жан-дүниесі, ... ... ... ... ашуға
талаптанған. Поэманың негізгі өзегі - өзгеше талант иесі Майра ... ... ... ... ... ... пен өнерге деген
адалдық.
Композициялық жағынан ақын ... ... ... ... ... ... ... ағаларына өкпелеп айтқаны”, “Ән сайысынан
кейін айтқаны”, “Майраны кінәлаған билерге ... ... ... ... ... “Майраның інісіне айтқаны” секілді бірнеше
тарауларға бөлінген. ... қай ... ... ... ... өз ... ... бірінші жақтан баяндалады. Алайда, автор
кейіпкер портретін, мінезін бірқалыпта алмай, өмір ағысына, ... ... ... қалыпта көрсетеді. Майраның әртүрлі жағдайдағы іс-
әрекет, сезім күйімен қатар ... ... да ... ... ... “Майраның әндері” атты алғашқы тарауындағы ... ... ... түпкі идеялық қазығы – Майраның әндерімен оның
өнерпаздық келбетін таныту болса, келесі тарауларда қазақ халқының тұрмыс-
тіршілігі, ... ... ... қазақ қыздарының басына
кигізілген қалың мал “қамыты” бәрі-бәрі бір ... ... ... ... ... ... айтқаны” атты поэманың екінші тарауындағы
Майраның:
Байлығың, шенің – жел, елес,
Мінгенмен таңдап жорғасын.
Малыңды сыйлар, сені емес
Қадірсіз болса өз басың.
Қабағың ... неге ... ... сөз – ... боп ... не керек,
Сын айта алмаса жездеге,/47.22/ -
деп ... ... ... ақ ... ... ол ... ... еркелігіне өрлігі сай кесек мінез иесі ретінде көрінеді. “Егер
өлеңге бір ғана эмоция жеткілікті болса, поэмаға ... бай ... ... процесс керек. Өлең ой, көңіл-күй ағымына құрылса, поэмаға
одан бөлек ең ... ... ... – типтік образ тән./3.71/.
Майраның әлгіндей сөздері жалғыз өзінің ғана жездесіне ... ... ... Бұл – ... құрдай жорғалап, аш-арықты шыбын ғұрлы
көрмейтін ... ... ... жезделерге” айтылған сын. Мұндай
мәселелер поэмада тек ... ... қана ... оның ... ... ... түп ... көрсетіледі.
Майра қыздың:
Ел сүйіп, ақ сезімін маған жайды,
Біреуге соның өзі салар қайғы.
Халықтың махаббатын, мойындауын
Құдай да ... ... ала ... ... ... қамын,
Жақпайды сендерге еркін қылықтарым.
Жұртқа арман қайран басым сендер үшін
Ұяда ... бір ... ... ... ... ... деп, шындық деп сарнайсыңдар,
Шындықты айтса жарыла жаздайсыңдар.
Тас тыққандай тамаққа заңдарыңнан
Тек қана таңдай сыздар, -
деп ... ... ... сол ... ... қоғам
өкілдерінің кертартпалығын танимыз. Өз заманының “жазылмаған заңдарына”
көнгісі келмейтін ... ... ... ... ... Бұл да бір ... қыздың тағдыры емес, еркіндікті аңсаған талай ... ақын ... өмір ... ... ... ... ... суреттейді.
Поэманың “Ертіп келген жігітін ауылдастарына таныстыруы” дейтін
тарауында әнші қыз - Майраның образы ... ... бар ... қоса ... ... көрінеді. “Ертіп келдім,
сүйдім де, басқа ауылдан, Іздеп табар сыңарын қырандар да!”, - деп ... ... ... ... бұл ... - өзі өмір ... ... заманы
үшін жат, масқара қылық болып есептелетін-ді. Алайда, ... ... ... ... ... әлгіндей әрекеттерге
апаруының астарында недей сыр бар десек, әңгіме мінезге келіп тіреледі. ... ... ... ... ... ... ... ессіз деме,
Жалын кештім, білмеймін, кештім неге...
Қажет емес қалың мал, қысырағы –
Сезімімді сатпаймын ешкімге де!/47.28/, ... ... ... мен ... ... ... ... пен махаббатқа адал қасиеттерін ақын осы тарауда жақсы ашады. Осы
арқылы заман ... мол ... ... ... бір дәуірдің жанды ... ... ... ... ішкі ... толқуларды танытатын психологиялық анализдер арқылы ... ... ... сарынын шебер береді. Фаризаның кейіпкерлері
қашан да өз ортасына жат.Поэма анализінде ... ... ... ... ... ... ... бозбаланы магнитім” поэмасы өзінің
сюжет, композиция құру ерекшелігімен, ... ... ... ... ... ... танытатын монолог берудегі шеберлігімен
ерекшеленеді.
Шатттық қайда, ән қайда алас ... ... ... таң ... тіл-аузым тұншығамын
Шалға тиген байғұстай шарасыздан.
Айдын көлден аққулар ұшқаны ма?
Қайнар ... ... күш ... ... ... жерлесе де
әлі бермей келеді дұшпаныма.
Поэманың соңғы тарауларына көз тастағанда, мұнда ... ... ... ... ... ... байқалады. Сезім қайшылықтары,
психологиялық тебіреністер, ішкі монолог, риторикалық сұраулар, ... ... ... ... шегіне жетеді. “Адам образын жасау, оның
ішкі дүниесін ашу, ой-сана, ... ... ... әсерлі етіп
көрсету көркем әдебиетттің бірден-бір ... ... ... композиция
сияқты категориялар, портрет, пейзаж, көріктеу, ... ... ... – бәрі де осы ... ... ... - ... Қ.
Алпысбаев пікірін ескерсек, “Тартады бозбаланы магнитім” ... ... ... ... жағынан өзгеше туынды. Ақын поэмада бейнелі
сөздерді кеңінен қолданып, ... ... ... ... ... жұтар жай жағада, Жалынсыз жасық ... ... ... Жалын ішім”.“Селдей сезім болмаса шоқ денеде, Толқын құшып
ұмтылма от кемеге”. “Шулайды алты алашқа ... деп, ... шақ ... ... ... көркем ой, кестелі сөздерді поэмадан ... ... ... ... ... ... магнитім” атты тарихи
-лирикалық поэмасы өзінің идеялық, мазмұн байлығымен, өнер ... ... жаңа ... ... ... осы ... қатарын молайта
түседі.
Ф.Оңғарсынованың поэмаларының табиғатын жете тану ... ... ... ... ... болашақ ақынның өз бетінше
алғаш ежіктеп оқығандары Біржан - Сараның ... мен ... ... - ... ... көреміз. Ақынның өзі де бұл турасында: “Біз,
қырдағы ауыл балалары, кішкентайымыздан ... ... ... ... өстік. Сондықтан ба, жоқ, халқымыздың тәрбие- дәстүрінен
бе, әйтеуір ер-азаматтың бәрі Исатай, Махамбет сияқты ... ... ... бір ... тура ... ... ... кең деп
ұғатынбыз”, - дейді ... ... ... есімі болашақ ақынның
санасына қайсарлық пен өр рухтың символы ретінде сонау сәби ... ... Ал, өлең ... ... ат ... бұрғалы Махамбет Фаризаның
рухани ұстазына айналады. ... ... ... ... ... ... ... роль атқарса, Ф.Оңғарсынова поэзиясына
Махамбет те белгілі дәрежеде әсер ... ... ... ... ... ... ... дейінгі асқар шыңы, ұлт азаттығын ту етіп көтерген қайраткер ақын
Махамбет тағдырының терең, әрі әр ... ... ... емес. Осының
сыры неде? ... ... ... ... ... ... поэмасы ал, проза саласында Т.Әлімқұловтың
“Қараой” ... ... ... ... ... “Махамбеттің тағдыры“, Қ.Мұханбетқалиевтің ”Бас жұтқан ... ... мен ... ... “Қайран Нарын”,
М.Мәжитовтың “Барлыбай түбіндегі ән”, т.б. туындыларын жазды”,- ... ... ... ... ... ғұмырын елдің азаттығына
арнап, “қара қазан, сары бала қамы ... ғана ... ... қамы үшін азаттық
туын көкке көтерген Махамбеттің ... ... мен ... ... ... ... туындылар аз жазылмапты. Қазақ әдебиетінің әр
жанрында әр жылда да қалам тербелген.
“Негізінен, төл ... ... ... ... алғашқы өлең
жолдарын Шернияз Жарылғасұлының, Сегіз сері Шақшақұлының шығармаларынан
кездестіреміз. Ал, ХХ ғасырдың басында халық ... ... ... ... ... ... кеңестік дәуір мен бүгінгі поэзиямызда арқалы
ақындар Ж.Молдағалиев, Қ.Бекхожин, О.Сүлейменов, Қ.Мырзалиев, Ә.Кекілбаев,
М.Сатыбалдиев, М.Шаханов, Ж.Набидуллин, ... ... ... т.б. ... ... Солардың ішінде эпикалық жанрдағы
шығармаларды атап айтсақ, Қ.Бекхожиннің “Махамбет қабіріндегі ... ... ... ... ... “Нарынқұм зауалы”, М.Неталивтің “Арыстан ... ... ... ... ... ... бейнесін сомдауда
ақындар көптеген түрлі ізденістерге барды. Солардың ішінде Ф.Оңғарсынованың
аталмыш поэмасымен ... ... ... ... ... ... ... зауалы” поэмаларынан үндестік байқалады.
“Махамбет – бар қазақтың, ұлттың мақтаны. Күн ... ... ақ боз ... ... ақ ... ақ ... ... Махамбет поэзиясындағы “Меннің”
поэтикалық бейнесі – азамат ... ... ... тұлғасы
Ж.Нәжімеденовтің “Жаңғырық” поэмасында заманалық, кең ... ... ... ... - ... ... Ал, “Махамбеттің соңғы
монологы” және ... ... атты екі ... ... ... ... поэмасы өмірден алынған дерек көзін өлең ... ... ... ... керек/.
“Бала күнімізден атын жаттап, үлкендердің айтуымен қанымызға сіңген
бейне - Махамбет бейнесі мен үшін ... ... ... ... ... Көп жылдарға дейін Махамбет туралы ештеңе жаза ... ... Бас ... ол ... ... жазу көргенсіздік деп ойлайтынмын”
/68.7/, деп тектілік танытқан Фариза ... ... ... ... де, ... ақын ... де жиі ... отырады. “Ия, оның
пірі – Махамбет. Абай мен Махамбеттей буырқанған қос ғаламның топырағында
тебіндеген Фариза ... ... ... ... бөлініп кеткен жеке
әлем деп танимыз. ... оның ... гөрі ... ... ... ... әлдеқайда биік жатқан ойлану дәрежесін, әйел қасиетін
нәзіктік, жұмсақтық, ... деп ... ... ... ... ... – сесін, әйелдік көкірегінде соңып тұрған ер жүрегін
салыстыруда Махамбет ... баса ... жөн ... ... ... ... ... туындап жатқан
үндестік”/69.88/. Мұндай рухани туыстықтың тағы бір ... ... ... былай деп түсіндіреді: “...Әр тұста Махамбет атасын ауызға ала
беретін ақын қыздың мұнысында мұрат ... бір сыр бар ... ... қиялдай бал арманға,
От ойнатар мұң тұнған жанарларға.
Қиянаттан күрсінсе Батыр – Уақыт
Махамбетше турайтын қақыратып,
Айбалта – жыр ... – ақ ... ... емес пе? Ол – ... ... ... бір
табан жақындықтың, туыстықтың сезілетіндігінде”/70.241/ Ақынның “Махамбет
аудармашысымен ... атты ... ... мен ... ... ... ... қалай кездестім” атты поэмасында Махамбет тұлғасы одан ... ... ... ... ... атты ... өлең ... ақындық туралы, оның қоғамдағы атқаратын ... ... ... ... ... ... ... феномені хақында құнды туынды
десек қателесе қоймаспыз”,-дейді бұл турасында ғалым С.Мақпырұлы/71.202/.
Ұлылар да ортақ де, жақсы ақын ... ... ...... де ... ... емес-ау өз шыңынан
Махамбеттер сөйлеуі басқа тілде...
Байрон емес – ... ол ... боп ... де ... байлап, дулыға кигізгенмен
Пастернак та Махамбет бола алмайды /77.74/, - деп ... ... ... ... ... ... өр ... пен өлмес
рухтың символындай Махамбет жырларының өзге тілде сөйлеуінің мүмкін
еместігін ... Цикл ... ... ... деп ... ішкі монолог пен өршіл сезім басым. Мұндағы ақындық ... ... ... ... мен ... сынды компоненттер өлеңнің
эстетикалық қуатының арта түсуімен ойдың анықтала түсуіне ... етіп ... ... ... ... жиі ұшырасуымен
қатар, Махамбет ақынның дара қолтаңбасын да байқауға болады. Әрине, ... да ... ... ... ... ақын поэзиясына әсерінің болуы
заңды құбылыс. Мысалы, Махамбет ақынның:
Хан төренің кешігіп,
Кідірмегі елден-ді
Кешіп ... ... ... ... ... ... майдан-ды.
Батыр болмақ ойдан-ды.
Айқайласып жауға ти,
Тәңірім білер жігіттер
Ажалымыз қайдан-ды!/72.46/, -
деген өршіл жырларымен Фариза ақынның:
Халықтың бағы тақтан-ды,
Жүйріктің бағы баптан-ды,
Іруі елдің жаттын-ды.
Бірлікті ...... де өр ... қаққан-ды /47.308./ - деген өлең жолдарын ... ... ... ырғақ сәйкестігімен қоса, екі ... ... ... ... аңғару қиын емес. Табиғатынан тура мінезді
Ф.Оңғарсынова поэзиясының көп ... ... ... да ... ... ... де, поэтикасында Махамбетке өзара бір табан жақындық, туыстық
сезілгендігімен, Ф.Оңғарсыноваға “қорғасыннан құйылған” ... ... ... поэма жазудың оңайға түспегені ... ... ... арнап поэма жазу ақыннан үлкен жауапкершілікті, тарихи танымдылық
пен эстетикалық талғамды талап ететіні белгілі. Әркімнің өз Махамбеті ... ... ... ... ... әр басқа. “... Мен анамнан
естіген әңгімелердің әсерінен болса ... бұл екі ... ... және ... туысқандарымыз деп ойлайтынмын”/68.7/, дейтін ақын
естелігі ... осы ... бар ... ... ... ... ... отырғандығын аңғартады. Поэма тақырыбы ешкімге
жаңалық болмағанымен, тақырыпты ашудың өзіндік өрнегін ақын таба ... ... ... ... ... ... ғалым
Ә.Нарымбетов Ф.Оңғарсынованың аталмыш поэмасына ... деп баға ... ... ... ... эпикалық жанрдың таптауырланған көне
сүрлеуінен сытылып, жаңа көркемдік кеңістіктерге қарай беталысын ... ... мен бас ... Махамбеттің бүкпесіз адал ниетті сырласуы
арқылы сол замандағы ... ... ащы ... ... бір ... ... әр қилы мінезі, дараланған бет-бейнесі өткір кескінделген
жарқын бояулармен шымыр ашыла түсті”/73.4/.Өзге поэмаларымен ... ... ... мен ... ... кездестім” поэмасы ақынның
замандас-қаламдастарының назарына да көбірек ілініп, бірқатар ... ... ... ... ... атты ... ақын
поэмасына қатысты: “Фариза мұнда Махамбеттің өмірбаяндық ... ... ... ... ... бір ... да еске түсірмейді.
Бірақ, Махамбет өмірінің мәні мен әділет іздеген ... ... ... пафоспен, өрт сезіммен жырлайды”/74.283/,- деген ... ... ақын қызы ... ... ...... тағдыры мен мінезіне сай шығып, болмысымен үндесіп, үйлесіп
кететіндігі. ... ... ... жасандылығы жоқ, табиғилығы,
аса әрі қуаттығы”, - деген ... ... ... композициясы ақынның түс көру элементімен
байланыста құрылады. Түс көру - ... ... ... ... ... бірі ... есептеледі. “Сондай-ақ, әдеби түс ... ... сөз ... о ... ... ... ... ойлау жүйесін, жалпы адамның жұмбақ жаратылысын ашудағы көркемдік
қызметін анықтап алған. Оның дәлелі – ... эпос ... ... бүгінгі көркем прозада, тағы ... да ... ... ... - ... көркем прозадағы түс ... ... ... ... ... ... Бүгінде
көптеген ақын-жазушылар түс көру процесін өз ... өте ... ... құрал ретінде пайдаланады. Ал түс – кейіпкердің көңіл-
күйін, санасында үздіксіз жүріп ... ... бір ... ... ... ... ... бұл поэмасында психологиялық
бейнелеу құралдарының бірі – осы түс көру ... ... ... ... ... түс ... ... кейіпкерлерінің ішкі әлеміне
тереңдей еніп, оның ... ... ... ... ... ... енген Махамбет өлең қуған өреніне ақтарыла, ашына тіл
қатады, күңіренген күйзелісін жеткізеді. Монолог арқылы Махамбеттің ... ... үшін ... көрсетеді”/74.284/.
Ұйқыңды аш, кәне,
Сөзіме менің сал құлақ.
Ақ найза алмас жырымды менің қалғандай бүгін тот басып,
Тұрушы еді-ау от шашып!
Ақынмын дейсің, аруағым ... ... ... күйкі күндерін жүрсіңдер жырлап, оттасып.
“Сүйдім” деп зарлап жырлайтындарың сондағы –
өмірде тіпті жоқ ғашық /77.116/.
Поэмадағы Махамбет бейнесі – ақын рухын ... ... ... ... ... ... іспеттес.
Көркем образдың негізгі элементтерінің бірі – тіл, яғни ... ... ... орай ... ... сөз алма, сөзіне қарай кісіні
ал” ... ... ... ... ... қоса ... де ... көркемдігі төмен, арзан сөздер ақын
лексиконына жат. Батырлығы мен ... ... ... ... дара
тұлғасына сай сөйлету – кім-кімге де оңай еместігі анық. Ф.Оңғарсынова
Махамбет ақынды сөйлеткенде поэмасына оның ... сай ... ... ... ... ... найза қолға алып жортқан түн қатып, ... ... ... ... ... дәурен туғанда саған, Хақың жоқ сенің
қалғымақ!”, “Кеудеңді соғып ақынмын дейсің – сандырақ!”, “Ақынмын ... ... ... ... сияқты сөздер шынында да Махамбет ақынның өз
аузымен айтылып ... ... ... ... тілі ... мінез-құлық, дүниетаным, өмірге деген көзқарасы, рухани өресі
таразыланады. Кесек мінезді кейіпкерлеріне келелі сөз ...... ... тән ... ... үш кездесуге бөлу арқылы Махамбет ақынның үш
түрлі сәтін, үш түрлі ойын ... ... ... ... ойын,
сезімін, болмыс-бітімін, ішкі ... ... ... ... ... ... танытуда ақын ... ... ...... ... ... ... ой-өрісі, көңіл-
күйі, толғаныстары. Ақын монолог арқылы кейіпкерінің ішкі жан ... ... ... Осы ... ... ... орны ... мына бабаң
Қара басымның рахаты үшін күресіп өткен деп пе едің,
Сұлуларды өртеп өрт ... хан да ... ... ... естен танғанда,
Сиқыр ханшалар сайқалдықпен арбап
Найза көздерін салғанда,
Басымның қамын жеп пе едім?/77.116/
Бұл монологтардан Махамбеттің батырлық болмысы танылып, ... ... ... Лирикалық кейіпкердің бір ... ... ... ... ... ... ... монолог – жан-дүниедегі құбылыстың
айнасы. Кейіпкерлер өздерінің сөзін бағып, әрекетін саралап, ісін ... ... ... ... ... кім ... ... хабар береді Өзге
емес “өз жайларын өздері айтады”/78.151/.
Кей пенделерге тот басып қалған ақ алмас,
Шын ұққандарға – ... ... ... бас имей ... өрлікпен
Мен Махамбет деген жалқымын!..., - деген батыр баба ... ... дем ... ... ... ... ... ақындық шеберлігі” атты кандидаттық диссертациясында
С.Нұрахметов Қ.Мырзалиевтің:
Алаулап жанған сөзіңнен
Аңғардық отты уақытты.
Дос болған сенің өзіңмен
Исатай қандай бақытты, - ... өлең ... ... ... “Ақын
тауып айтқан: Исатайсыз Махамбетті, Махамбетсіз Исатайды елестету мүмкін
бе? Махамбет бейнесін беруде ақын ... ... - деп ... ... ... берудегі шеберлігіне сүйсінеді. /79.47/. ... ... мен оның ... орны ... ... ... тарихтан
белгілі. Ғалым З.Бисенғали осы ... ... “Ел ... ... аты да, ... да ... бірге аталады. 1925 жылы Ташкент
қаласында басылған алғашқы жинағы “Исатай - Махамбеттен” бастап ... ...... ... да алтын қазығы”/80.23/, - дейтін
пікір айтады
“Алмас ... ... ... ... ... Махамбеттің
жан жолдасы Исатайдың бейнесін Махамбеттің өз ... ... ... ... Махамбет атасы есінен шығып, қызық-думанмен көп
күнін өткізіп жүрген лирикалық кейіпкер Махамбетпен ... рет ... ... ... ... туралы толғанысынан тұрады.
Таң алды білем...Тарланмен жетті қайтадан.
...Жатырсың,балам, көгілдір күндердің думандарымен арбалып,
Таңданбастарға таңдайыңды ... ... ... ... ... ... дос боп ... жалған сыйына алданып.
...О, шіркін досың болса ғой
Сонау бір өткен Исатай-сынды асылдай/77.117/, -
деген Махамбет ақын бүгінгі күнгі шын достықтың ара ... ... ... ... асылды хас достықтың үлгісі етіп көтереді. Ол өткен ... ... ... ... жан ... ... ... істерін бүгінгі
ұрпағына өнеге етеді. Сол күндердегі риясыз достықты ... еді ... ... да ... бала ... бірге өскен,
Қандасым да емес, жалғаз құрсақта күн ... да ... ... да емес ол ... өтер ем атын білместен.
Осынау қысқа жалғанда
Исатайдай досты көрмесем,
Түн қатып жүріп арман мен ... ... ... ... ... ем ... деп оның биік ... көз алдымызға келтіріп, “жетім-жесір мен аш-
арыққа пана, мият болғандығына және ақындығы мен батырлығына ... ... ... ілтипатпен еске түсіреді. Шынайы ... ... ... ... басталған достық - аталас
руластықты, ... мен ... қара ... халықты топтастыратын,
тұтастыққа жеткізетін ұлы күш ... ... Ақын ... биік ... ... досы ... толғанта отырып ашады. Шын
достықты танып, бағалай білудің өзі үлкен кісілік екендігі ... ... ... ... ... ... ... мірдің оғындай
өткір сөздерінен өмірдің ащы шындығы аңғарылады. Ақын Махамбеттің ішкі жан-
дүниесін, азаматтық келбетін, адами ... оның ... сай ... ... ... ... күн,
Тентегі елдің атандым.
Тағы да келген сыр айта
Махамбет атты атаңмын,
- деп Махамбет бейнесі абыз - ақын ... ... ... ... керек
қасиеттерді санамалап, ақиқатты ғана айтар ақын бол ... Осы ... ... ... ... ... жарқ ете ... қуған өреніне”
өсиет – аманат ретінде мынаны айтады:
Шын ақын болсаң тартынба,
Найзағай болып жарқылда.
Жер ошағыңның ... мәз боп ... ... өмірдің
ащы шындығын жырладым.
Қуылдым, дала шарладым
Сая бола алмай қырларым.
...тек шындық ... мен ... ... ... жырыңнан!/77.118/
Махамбеттің бұл сөздерінен күрескерлік рух, дидактикалық сарын,
өршіл пафос, өр ... ... ... өнер ... ... да
мінез болуға тиіс. Мінезсіз өнер – мекенсіз ... жел ... ... күн кешеді. Кім-көрінгенге көзтүрткі болады. Мінезсіз ... сәби ... ... ... ... ... түседі. Мінезсіз ақын да
тұлыпқа иіген тана тектес”/79.22/.Бір қарағанда қатты ... ... бұл ... негізсіз емес. Данышпан жазушы Ф.Достаевский де ... ... ... Ақын ... ... ... ... мінез де айқын
білінетін болса керек. Махамбет жырларына тән кесек мінез, өршіл ... ... ... ... ... кездейсоқтық еместігін
жоғарыда айтқанбыз.
“Алмас қылыш немесе мен Махамбетпен қалай кездестім” поэмасының соңғы
бөлімі Махамбет ... тән ... ... өлең ... ... ... ұйқас, ырғақ ұқсастығы ғана емес, ішкі мазмұн, мағына
үндестігі де сақталған. Қай ... ... та, рух ... көретін
Ф.Оңғарсынова поэзиясы Махамбеттен қалған наркескен іспеттес. Поэмадағы
Махамбет айтқан ойлардан ақындық ... ... ... аңғарылады.
Ф.Оңғарсынованың өмірлік көзқарастарымен, ақындық кредосы Махамбет бейнесі
арқылы көрініс тапқан.
Қазақ поэмаларының сипатында елеулі өзгерістер ... ... - ... соғысы жылдары еді. Бұл кезде уақыт тынысы, оның ... ... ... ... көрініс тапқан көптеген шығармалар дүниеге келді.
Әдебиеттің өзге де жанрлары сияқты поэмада да сол ... ... ... азапты күндерге арналған көптеген поэмалар жазылды. Ұлы Отан соғысы
тақырыбындағы ... ... ... “Ер ... ... “Черкес кегі”, “Ажар”, “Он алты”, Д.Әбілевтің “Майданбек”,
Қ.Сатыбалдиннің “Әлия”, Қ.Аманжоловтың әйгілі ... ... ... ... ... ... мен ... ағашы”, М.Хакімжанованың “Мәншүк”,
Т.Жароковтың “Зоя туралы жыр”, ... ... ... ... ... ... қазақ поэмаларының да ... ... ... ... халық ерлігін мадақтау, дәріптеу болды. Ақындардың қай-қайсысы
болмасын халық ерлігін, өткен тарихты өзгеше тың ... ... ... поэмасын зерттеуші белгілі ғалым Ә.Нарымбетов 1970-80-жылдардағы
қазақ поэмасын екі топқа бөліп, ... ... ... сол ... ... ала ... ойдан шығарылған сюжетке, ... ... ... ақын ... ... шын ... фактілерін
алғанмен, поэтикалық қиялға, пафосқа көбірек ерік берген. Екінші ... ... ... көркемдік образын жаңа тәсілдерін игеру барысында
еленерлік іс тындырды. Бұл ... ... ... ... ... ... шынайы шыншылдығынан көрінеді/38.16/ Осы тақырыпқа
қалам тартқан ақындардың қай-қайсысы болмасын, соғыс сипатын, оның ... ... ізін ... ... ... ... Осы ... көркемдік ізденістерге баруды мақсат етті. “Сонымен қатар, қаһарлы
жылдардағы тарихи ... ... де осы ... бір топ ... орын ... ... Рейхстагқа алғашқылардың бірі болып ту
тіккен Р.Қошқарбаев (М.Әлімбаев “Ту тіккен”, Ә.Жәмішев “Батыр сөйлеп тұр”),
Кеңес ... ... Н. ... ... ... ... Б.Момышұлы
(Ж.Нәжімеденов “Қыран-қия”), М.Ғабдуллин ... ... ... ... ... туралы дастан”, М.Неталиев “Мәнсия”),
Ә.Молдағұлова ... ... ... ... тірі ... ... ... “Әлия әпке”), Ұлы Отан соғысының
партизандары Қ.Қайсенов (С.Жиенбаев ... ... ... ... т.б. бұл ... ... ... бас кейіпкеріне
айналды”/38.16/.
Ақын Ф.Оңғарсынованың “Тыңдаңдар, тірі адамдар” және “Қасірет пен
ерлік ... атты екі ... ... дүр ... ... сұрапыл соғысқа
арналды. “Бұл кезде ойдан шығарылған кейіпкер туралы поэма жазу онша ... ... жоқ. ... ... объектісі – тарихи болған оқиға да,
кейіпкері – тарихи белгілі адамдар”/7.236/. ... ... ... Әлия ... ... ... ... тірі адамдар” поэмасы өмірде
болған нақты кейіпкерлерге арналса, ... пен ... ... ... ... ... жатқызуға болады. Олай дейтініміз, поэмада нақты
кейіпкерлер аты аталмайды, мұндағы бас ...... ... ... кешіп,
соғыс қасіретін тартқан түрлі тағдыр иелері.
Ф.Оңғарсынова поэмаларына біршама мақалаларын ... ... ... “Қасірет пен ерлік жырында” ... ... ... сюжет жоқ, ал ол ақынның біртұтас елестетулері, ... ... ... ... ... ... ... жағдайларға құрылған. Онда ешбір қаһарманның аты аталмайды,
нақты оқиғалар тізбегі жоқ. Поэма ой мен сезімге, дұрыс ... ... ... өте ... ... /40.57/. ... ойымызша,
Ф.Оңғарсынова мұндай соны ізденіске саналы түрде барған сыңайлы. Ақынды
белгілі бір кейіпкердің өмірі ... сол ... ... ... ... ... ... иелері толғандырады. Лирикалық қаһарманның ішкі
дүниесіндегі аласапыран сезімдер бірінші орынға ... Бұл ... ... ... алған үрдіс болатын.
Ақынның “Қасірет пен ерлік ... ... үш ... тұрады. Әр
тарауда әртүрлі тағдыр, бір шындық бар. Ол – ... Ақын ... ... ... ... отбасы, әрбір адам өміріне, оның ... ... ... ... ... ... ... жан күйзелісін
туғызғанын былайша суреттейді:
Соғыс,
Тартыс
Ешқашан басылмаған,
Қантөгістен қаншама ашынды Адам.
Жазықсыз жер қаншама жараланып,
Жетімдіктен қаншама бала налып,
Қара тұман ... ... ... Отан соғысында жеңіске жетудегі үстемдік ... ... ... ... ... ... ... сол жеңіс қаншама адам
өмірінің өлшемі болғандығын ашып ... ... ... ... ... ... ашып айтуға мүмкіндік шектеулі болды”,- дейді жиырма
сегіз ... ... ... ... ... ... Ал, ... поэмасында бейбіт күн мен соғыс кезіндегі дала
тынысы, соғысқа ... ... мен ... ... бір ауыз ... соңғы
сезінулер салыстырыла, үнемі қабат келіп отырады.
...Төріне әкеп өлім мен қайғы лақтырып,
Уланбаған аймақты жайратты жұт:
Жауыздығын себелеп айбат ... бір ... ... кектенді зығыры қайнап тұрып/77.210/.
Бұл – ақ арманмен, зор ... ... ... ... үлкен өмірге
сүйгенімен қатар аттауды арман етіп, алайда, соғыстың кесірінен “сүйіктісін
бір сүйіп те ... ... ... ер ... ... ... ... тұңғыш ұлы,
Естігендей жалқы үнін жыл құсының.
..“Соғыс!” деген бір сөзден есеңгіреп
Зәресі ұшты орнынан атып тұрып.
Соғыс ешкімге де жанашырлық ... ... ұзақ ... ... бір ... сүйе ... сол ... бақытты алғаш сезінген жас
ананың да бақытын көп көрді.
Қосылған сағынысып
Жүректерде тыншу жоқ алып-ұшып.
...Айналып бар алапты
Бақыт мынау қақпаны жаңа ... ... бір ... жылы төсек
Мұз болып бара жатты /77.211/
Адал ниет, ынтық көңілмен сағынысып ... қос ... да ... - ... ... Ақын осының бәрін өз жүрегінен өткізіп, сол ... ... ... ... сезіммен суреттейді. Ф.Оңғарсынова
поэмаларына ортақ ... тағы бірі – ақын ... өзі ... ... ... жалпы адамзаттық құндылықтарды ұлықтап, шындықтың
жүзіне тура қараудан қаймықпайды.
О, бұл бүгін ғана тек басталды ... ... ... ... жалғады қырғын ісін,
Тоқталмады күрес те шындық үшін,
Оған куә мүжілген тастар мына.
Галилейлер тірілей отқа жанып,
Спартактар төсіне оқ қадалып...
Ал осыдан замана ... ... ... ... ақын ... ... ... майдан алаңының жанды
көрінісі жасалады. Жантүршігерлік соғыс трагедиясы үзік-үзік кадрлардай көз
алдыңан өтіп барады... ... ... ... ... ... өзгешелігі – ақын майдан алаңындағы бір ғана ... сөз ... ... Ол ... өртінің ортасында жүрген
жас-кәрінің көбінің жан-әлеміндегі алуан түрлі ... ... ... ... та ... үйінде кең,
...жаудың оғын нәзіктеу иінменен
Тоқтатты да құлады, дым көрместен,
Дүниеге қош деп те үлгерместен...
Бос сөз екен өлуді қиын ... қан ... ... ... тек жауынгерлер емес, етпен-
сүйектен жаралған адам баласы екендігін, олай ... ... ... тән ... ... есте ... Тағы да соғыс алаңы...
Жүрегі сыздады ма
Қалтырап кетті таңның ызғарына,
Шала жансар жігітке үңілді де,
Шырамытқан секілді түрін, міне...
Тани ... ... ... да
Жалғыз ұлдың өлігін тасалауға
Еңбектеді күш жоқтай басар алға.
Қалай тастар өренін сызға мына.../77.216/
Жалғыз ұлынан айырылған жаны жаралы қарт ... ... ... ... ... ... алмай жанталасқан қарт кешкен сан алуан сезім,
психологиялық соққы – бұл соғыстың да бір сипаты ғана. ... ... ... іш ... қарт ... ... жаудан ұлының кегін алмақ. ... ... ... ... ... ... ...
...Ол отырды, жалғызын көме алмады,
Жүрек жылап, өксиді соған жаны,
Көрсетпеді бірақ та жасын жанға. Осылайша қарт ... ... ... ... ... ... көп ... тән негізгі бір ерекшелігі –
оқырман назарын үнемі кейіпкердің ішкі сезімдеріне, ... ... ... ... ... ... дамып, барған
сайын шиеленесе түседі. Соғыс картинасын оқырманының көз алдына ... ... енді ... ... ... бір қырынан танытады.
Камералар.
Темір тор.
Қақпа жабық.
Тірі өліктер әр жерде жатты ағарып.
Тірі деуге – тарамыс қу ... ...... ... ... аңғарғанымыздай, ендігі оқиға орны – камера, темір ... ... ... ... ... поэма кейіпкері біреу емес, бірнешеу.
Соның бірі – жас ... әне ... ... ... кетердей арман-шырақ.
Келесісі,
Өрімдей қыз
Махаббатқа, арманға, сенімге асық,
Тілін кескен, сөйлейді тек ымдасып.
Енді бірі,–
Жап-жас ана
От жанары ... ... ... ... ... ... анарын темірмен күйдіргенде
Сәтте кеткен қудай боп шашы ... ... ... көмектесетін кез-келген елеусіз қалатын кейбір
детальдардың өзін ... ... дәл, ... ... ... ... біледі.
Солардың біріКонцлагерь.
Қан түсті күрең есік.
Жақындасаң ажалдың лебі есіп...
Енді бір іКрематорий.
Отын да ... ... ... бұл жұт ... ... отқа жағу ... ... ұпайлары.
Келесісі Темір пештер тізілген.
Сұсты бәрі.
Ұшқын шашып өртенген ыстық әрі.
Адамдарды бір-бірлеп өртеп жатыр,
Жанталасып біреулер күш қылады.
...Жанталасын көргенде адамдардың
Мәз болады фашистер дабырласып.
..Жауыз ... ... ... алып,
“Биялайға жақсы” деп кейбіреудің
Жүр тірілей терісін сылып алып. /77.219/.
Автор фашистердің жауыздығын құрғақ сөзбен жалаң суреттемей, ... ... ... ... ... ... ... Ақынның
кейіпкер болмысын тура мінездеп, поэзиядағы дәстүрлі жау портретеріне бой
ұрмай, кейіпкерін оқиғамен бірлікте қарастыруы- ... ... ... ... ... ... етіп тұр. Соғыс тақырыбына арналған
поэмалардың басым көпшілігі ... бір ... ... ... ... онда дәл майданның өзіндегі Ана, Сәби қасіреті
көп қозғала ... ... ... ... ... ... аянышты болса, жауыз – фашист бейнесі соншалықты жиіркенішті.
Олар ... деп ... ... те дәл ... пен ... ... ... көрсеткен кейіпкерлерінің екеуі де
он сегіз жастағы өрімдей жастар. Ақын сөзімен айтсақ,
Он сегіз жас!
Мөлдірліктің бәріне ғашық ... ... ... ... ... ... шағы... Сондай өмірге ғашық жастың бірі - он
сегіз жасар “шмидтерді” найза боп тілгілеген” ұшқыш жігіттің ... ... ... ... ... ... ол санаспады.
Біреу тағы келеді жанасқалы.
Қап оқ тиді. Қырсығын қарашы тағы!
Самолетін жаралы бұрып келіп
Жаудың ауыр ... ... Тек ... ... ... ... ... рет жақ ашпады.../77.220/
Автор өлімге бара жатып та жауға есесін жібермеген балаң ... қоса ... де ... тән ... ... ... ... шығармалардың көбінесе қайғылы оқиғамен аяқталатыны сияқты,
ақын кейіпкерлерін ... ... ... ... алып
қарастыруға болады. “Трагедиялық жағдай – ... ... ... ... кейіпкерлердің арасындағы ешбір ымыраға келмейтін қарама-
қарсылықты, бітіспес күрес-тартыс, қақтығыстар. Трагедиялық қаһарман ... ... жете ... апат ... ... ... писсимистік сарын
күшейеді деп түсінбеу ... ... ол ... ... ... от тұтатып, батыл күреске үндейді, алға ұмтылдырады” /82.334/.
Поэмадағы екінші кейіпкер- оғы бітіп, жаны ... да, жау ... ... оңайлықпен жауға берілмеген он сегіз жасар қыз.
Таңданды жау: “Ессіздік! ... ... ... ... жүгінер ем,
Өмір ғой бұл үзілген. Күңіренем.
Шығармадағы тағы бір тамаша ерліктің үлгісі - “үзік ... ... ... ... ... ... жанұшырып,
Оқ үстінде аунады қары сынып,
Қол дәрменсіз, тұрса да жаны шығып
Үзік сымды жалғады тіліменен.
Жатты осылай үзілген сымды тістеп..., - деп аса ... ... ... ... бере ... ол ... опат ... ғана батыр деп
санамайды. Оның ұғымындағы басты ерлік – арына дақ ... Оның осы ... ... ... ... ... да бір сөз ... қасарысқан қайсар
қыздың өжеттігін суреттеуде байқалады. Қандай шығарма болмасын басты іс-
әрекет кейіпкер ... ... ... Оны ... ... дейміз. Автор мен лирикалық кейіпкер ара ... ... ... ... аса ... Бұл ... ... түсіну пайымдаудағы үлкен және жиі кездесетін қателік – ақын өз
атынан айтқанның бәрін тек өзі туралы, өз басы ... ... отыр ... ол ... ғана ... болатындығы да, өзіне ғана емес, өзгеге де
тән көңіл-күйін сезіне, айта ... ... ... – деген
болатын. Ал ақынның ... ... ... ... ... ... ... оқиғаны сырттай бақылап, өзі әділ төреші ретінде үшінші
жақтан үн ... баға ... ... ... ... мен ақын дауысы
егіз шығып, екеуінің айтайын деген ойы мен ішкі жан-дүниесіндегі ... ... ... ... жандар,
Батырсыңдар халық пен ар алдында,
Сендерді іздеп талай тер тамар құмға...
Білем, Батыр атағын ала алмадың,
Мүмкін жалғыз медаль да таға алмадың
Бірақ ... ... боп ... ... - ... ... ... соңы ақынның Отан үшін от кешіп, алайда, ... сол ... ... ... ... ... жандарға арнауынан тұрады.
Л.Н.Толстой әдебиет жайлы бір ... ... цель ... ... ... о душе ... высказать такие тайны, которые нельзя
высказать простым словом”,деген екен./83.310/.
Ф.Оңғарсынованың “Қасірет пен ... ... ... ерекшеліктеріне
бағдар жасау барысында біз оның ... ... ... ... бірі ... соғыс тақырыбына арналған “Келін”
поэмасымен ортақ ұқсастықтары барын байқадық. Соғыс салған ... ... бірі – ... ана, ... әйел ... Олкүтумен кешкен
ғұмыр, ақталмаған сенім, үзілген үміттер... Осындай сан қилы сезімнің
барлығы ... ... ... ... поэзиясының басты
тақырыбына айналған - ... ... ... ... бұл тақырып
Ж.Нәжімеденовтың “Келін” поэмасының негізгі өзегіне айналады. Жиырмадағы
жас келіншектің ... ... жаңа ... ... ... бүкіл жан-
жүрегімен езіле күтуі, аңсауы, т.б. секілді ішкі ... ... ... ... ... ... ... жер басып жүргенімен.
Құс жастықты құшады күйеуінің
Таныс иісі сіңіп те үлгермеген.
Балғын дене ... мұң ... ... ғой ... ... ... дөңбекшіп аңсап-талып,
Сосын таңда көз іліп шаршап ... ... - ... ... ... ... ... құбылыстары,
сезінулері:
Көп түндерден бұған қалған белгі боп,
Ақ шымылдық тұрады тек желбіреп.
Тек қана оның...жатқан анау жастанып
Жастығына ... жас ... дей ме екен бұл: ... ... ... тұншыға.
Түні бойы жесір болып ойлап ол,
Келін болып оянатын күн шыға /84.504/ - деп, ... ... ... ... Қ.Юсупов Ж.Нәжімеденовтің “Келін” поэмасын талдай
келе: “Өмір – қатал сыншы. адамды соғыс майданына ... бір ... ... ... екі ... Осындайда бүгілгенің- сынғаның, сынғаның –
жеңілгенің. Баяғы ақ сезімді мәңгі ... қалу мен ... жат ... ... ... ... кем соқпайды”/85.142/,- депті.
Шынында да, адам ... өте ... ... көп ... Оның ішінде
әйел жаны кез-келген кілтін тауып ала беретін оңай ... ... ... ... да сол ... ... көп ... батылы барып
қозғай қоймаған адам жанының ең терең, құпия сезімдері бой көрсетеді.
Соғыс уақытына тән тағы бір ... - ... ... ... ... ... ... “кескен теректей” жарымжан боп оралуы - бұл да
сол заманның сұмдық шындығының ... Ақын ... ... ... ... әйелдің жан айқайын, психологиялық құбылыстарын ... ... ... ... ... түнде жай жүріс емес тегі...
Бір нәрсені көтеріп тонға ораған
Жоқ! ... ... Бас, ... ...... осы ... жүз емес пе еді?!
Шыныменен...
Жоқ! Мынау қайдағы адам?
Адам? Қап қой аузын байламаған.
Қол - ... ... ... мына
Сол жігіт пе? Жоқ, мұны кешіре алман!
Анық сол бір жігіт пе есін алған,
Құшағына ап алқынған, ... Ф. ... бір ... әрі ... әрі ... әрі драматург
ретінде сөз алады. Кейіпкерінің басындағы сөзбен ... ... ... ақын ... құрылған ішкі монолог ... ашып ... жан ... ішкі ... толғанысты ақын ішкі драматизм
арқылы көрсете білген. Яғни психологизм драматизммен астасып, қабаттаса
жүреді. Ол ішкі, ... ... сай ... ... ... ... ... санаулы секунтта басынан өткерген сан қилы психикалық
көңіл-күйі, ес, сана, сезім құбылыстарына ақын нағыз психологша ... анау от ... ыза ... ... жиырмада ұзап арман.
Мынау балғын денесін қаусыратып
Тастар сонау күш қайда бұза жарған?
Қалай енді жаныңа жақындайды
Талықсытты әйелді ақыл, қайғы/77.225/
Әйел жанындағы жара, ... ...... бәрі ... ... ... түседі. Келіншектің сырында көп ешкімге айтыла бермейтін
астарлы драматизм жатыр. Қазақ ... ... ... ... ... ... присуще персонажу только тогда, объявляется
значимым, когда оно внутренне бесформенно, не ... ... ... ... ... что ... к ... драматических
душевных состояний”/86.20/, - деп драматизмге тән негізгі ерекшеліктің
бірін атап көрсетеді. Кейіпкердің ішкі ... ... оның ... ой, сана ... ... ... Келіншектің жан
дүниесіндегі осындай түрлі ішкі тартыстар оның өз ... екі ... әкеп ... Болған, бар шындықты көре тұра сол қалпында қабылдай
алмау, мойындамау, сене тұра сене алмау секілді сандаған сезімдер ... ... ... ... ішкі ... анық
көрінбегенімен, драматизге тән: тағдыр, жазмыш, сана, ... т.б ... ... ... ... тына ... Есің жиғын, - деседі қоршағандар,
 өзгермейді болған іс жылағаннан.
 Құдайым – ау, шүкір ет. Бар ма арманың?
Маған қара, - ... ... еді ғой ... ... боп ... па еді о дағы ... келсе жоқ еді арланбағым.
Ішкі “меннің” арпалысынан кейіпкердің өз-өзімен келісімге ... ... ... ... ... де келісімге келе
алмауына апарып соғады Мұндай драматизм көрінісі мына ... ... ... ... үгіт ... өмір ... ... екен ғой күтудің қасіреті
өр тұлғасын еске алып үмітпенен.
Кім кінәлі? Кегімді кімнен алам?
...Неге керек жер басып жүрген ... ... ... ... ... азапты түн де маған /77.225/, -
деген келіншектің бұл монологтары келе-келе абстрактылы диалогқа
ұласқан. ... ... ... ішкі ... ... жан сыры
ашылады. Осыдан өз-өзімен ... келе ... ... ... ... ... шығады. Қасіреттің үлкен-кішісі болмайды, дегенмен
де, әйел үшін, расында, бұдан асқан қайғы болмаса керек. Ақынның ... ... ол ... шындығын, оның залал- зардабын бір ... ... ... ... аңғартады. “Әйел затының атынан сөйлеп, оның
жан әлеміне, тағдырының тылсымдарына, сезімдерінің тұңғиығына ... ... ... жұмбақтарын шешкен, көңіл көмбесін ашқан Фариза сияқты
ақын әлемдік поэзияда бұрын болып көрген жоқ. Анна ... да, ... да, ... ... да бұл ... ... ... шыққан
биікке шыға алған жоқ. Ол қазақ әйелінің ғана емес, Адам ата мен ... ... ... ... әйел ... жиынтық бейнесін
жасады.”/87.47/.Бірақ, бұл бір ғана ... ... сол ... ... қасіреті. Олардың қайғысы – халық қайғысы, оның көз жасы ... көз жасы емес пе?! Осы ... ... ... пен ... жыры”
поэмасын тарихи трагедия деуге болады.
“Қасірет пен ерлік жыры” поэмасындағы ...... ... ... шақ ... ... жалғасын тапқан. “Элегия – мұңды
лирикалық ... ... ... ойға ... ... ... сарындары басым
болып келеді”/82.374/. Ақынның қарт ... ... ... ... ... соғыстың адамзатқа салған жазылмас жарасы жалғыз ... ана ... ... ... ... әкесін күткен бала сағынышымен
қатар бейнеленеді.
Жылдар өтті. Ол бірақ ... ... ұяға қона ... ... қос әйел ... ... оты ... оларда әлі.../77.228/
Әдебиеттің қай жанрында жазылса да, соғыс тақырыбында шығармалардағы
басты сарынның бірі  Тосу ... ... үміт оты ... күтуден
шаршамайтын келесі бір кейіпкер – майданға кеткен әкесін күткен лирикалық
кейіпкер.
Көре қалсам көшеден шинельді адам,
Солдат болса әкем деп ... ... сол ... ... болмайды. Мұңаям. Күдікке енем.
Көп қайғырды. Өлмеді. Үйренді анам.
Бірақ, бірақ...
Ұмыта алмайды екен ғой сүйгенді адам.../77.230/.
Элегияның алдыңғы тарауы ... ... ... екінші тарау
толығымен лирикалық кейіпкердің монологынан тұрады.
Ф.Оңғарсынованың соғыс тақырыбына арнаған поэмалары ... пен ... оның ... ... ... ... ... қызмет
атқарады. “Қасірет пен ерлік жыры” поэмасы – көлемі жағымен қоса, мазмұндық-
идеялық, көркемдік ... да ... ... ие. Осынау азапты күндерді
суреттеуде ақын осының бәрін өз басынан өткеріп, бар ... ... ... ... ... ... жазылған келесі бір поэмасы –
“Тыңдаңдар тірі адамдар!” қазақтың ... ... - Әлия мен ... Ұлы Отан ... қазақ халқының қос қызы - Мәншүк Мәметова мен
Әлия Молдағұлова асқан қаһармандық көрсетіп, ұрыс даласында ерлікпен ... ... ... толы әдеби ... ... ... ... қаламынан түрлі жанрдағы көптеген туындылар туды. Олар
әдебиеттегі өз бағасын алды да. Атап ... ... ... ... Мариям
Хакімжанованың “Мәншүк”, Қапан Сатыбалдиннің “Әлия” поэмалары жазылды. Бұл
поэмалар бір мезгілде жазылып, бір ... – 1945 жылы ... ... ... ... ... мақсаты бір болғанымен, әр ақын
өзіне тән ... ... Осы ... ... Ұлы отан соғысына
арналған шығармаларды жете зерттеген Қ.Қамбаров ... ... ... ... деп ... ... ... “Шынын айтуымыз керек,
аталмыш дастандар Мәншүк пен Әлияның қаһармандық тұлғаларын, ... ... ... ... алған жоқ, олар М.Алигердің Зоясы, Қ.Аманжоловтың
Абдолласы сияқты халықтық сүйікті образ бола алмады. ... М. ... ... ... ... ... ... Қ.Сатыбалдиннің
Әлиясы әсерсіз ұшқары ой-сезім үстінде өзінің ... ... ... ... ... М.Хакімжанованың аталған поэмасындағы
ақынның батыр қыздың ерлігіне сүйсіне қарап:
“Қарағым”, деп қарағандай ... ... ... ... алмай кейін қайтпа!” дегендей,
Кенесары, айбынды ер Наурызбай /89.29/, -деп ол уақытта атын атауға
қаймығатын ... бен ... ... еш ... ... поэма
құндылығын арттыра түскен. Кейінірек осы ... ... ... ... ... Атап ... ... “Хаттар, хаттар”,
“Жеңеше”, “Өрік ағашы”, С.Жиенбаевтің “Әлия”, М.Әлімбаевтің Р.Қошқарбаевқа
арнаған “Ту тіккен”, ... ... ... жыр”, “Қыран дала”,
“Сел”, т.б.поэмалар Ұлы Отан соғысы тарихының беттерінен сыр шертті.
Ф.Оңғарсынова поэмаларының ішінде ерекше ... ... ... ... ... туындысының бірі - “Тыңдаңдар, тірі ... да ... қос ... ... Әлия мен Мәншүктің лирикалық
бейнесі ... Ақын ... ... өзіне дейін талай шығармаға
арқау болған соғыс тақырыбының ... ... ... ... ... ... тырысады. Поэманың халық дастандарынан бөлініп,өмірді таныту
мүмкіндігінің, тіл ... мен ... ... да ... ... қарымы арқылы аңғартты. Ұлы Отан соғысының батырлары Әлия мен
Мәншүктің трагедиялық ... ... ... ... тірі ... - ... поэма. Поэмада ақын еркін көркемдік форма, шарттылық
тәсілімен қос боздақтың ... ... ... ... тілдестіру арқылы
жаңа эстетикалық игілік жасаған.
“Тыңдаңдар, тірі ... ... ... ... поэма жанрында ұзақ уақыт бойы қолданылып келген құр, жалаң
баяндауды пайдаланбай, лирикалық кейіпкерінің ішкі ... ... ... ... бере білген.
Әлқиссасын
Мезгілдің тас тасқыны,
өлімнің қақпас түні
Бізді мәңгі тастады тұншықтырып,
Кете алмаймыз орыннан ыршып тұрып
Бұдан…
Қанша жыл еді?, ... жыл ... жыл ... па едік ... ғұмыр бұлай
Жеті қат жер түбінде.
Майдан. Атыс. Қантөгіс. ... ... етік пен сұр ... мәлеңдеген
Көтерген әрең денең /47.32/–
деп бастаған ақын ішкі монологтың бір элементі болып табылатын еске ... ... ... ... ... ... лирикалық
кейіпкерлердің жан толғаныстарымен байланыста өреді. “Әдебиеттанудағы ... ... ... тән ... ... қызметінің өзі адам санасының
бір түкпірінде тығылып қалған әртүрлі әсерлердің, ... ... ... ойға ... ішкі жан ... ... ... сабақтас сезімдердің тууына себеп болары сөзсіз. Яғни, тұңғиық ойға
берілудің алғашқы баспалдағы да” /78.41/. Ақын осылай деп ... ... ... ... ... мен ... дәуір ұрпақтарын тілдестіру
арқылы соғыс шындығын берудің өзгеше тәсіліне ... ... ... мен адам ... мен ... ... ... құштар ғой білуге әлі,
өр мінез боп кетпесе бүгін бәрі –
шақырамын сені ашық әңгімеге ... үкім ... – ол заң біле ... өзің ... сен ... да ... салған жара
Немқұрайды қарарсың кешіріммен,
өзіндік ой, өзіндік шешіміңмен?, -
- деп бейбіт күннің адамдарын ашық пікір ... ... ... ... ... өзара әңгімеге шақыртуын поэма мазмұнын ашып,
эстетикалық қуатын арттыра түсірудегі ... ... ... ... ... жөн. ... шығарма ажарын арттырудағы өзгеше қызметі жөнінде
орыс ғалымы Н.А.Гуляев: “...Важнейший признак художнической ... ... у ... ... ... ... одной из главных сил
творческого процесса. Без нее ... ... ... ... ... десе, қазақ ғалымы З.Қабдолов: “Творчестволық
фантазия. Бақылап білген, сезген шындықты кең ... ... ... қиял – ... серігі”/18.12/, - дейді. Расында да, қиялдың
(фантазия) – ақынның қиналған сәтінде көмекке келетін поэтикалық тәсіл ғана
емес, суреткерге керек негізгі ... бірі ... ... ... ап ... да ... ... тайталасып,
Оққа балғын денені айқара ашып,
Қара жердің құшағын аймаладық,
Қалай бүгін жүрсіңдер ... ... біз үшін бұл ... /47.34/, ... бүгінгі ұрпақ – оқырманына салмақты сауал тастаған лирикалық кейіпкер
сөзін бастағаннан-ақ ірі ... ... ... ... ... ... ... “Тыңдаңдар, тірі адамдар!” поэмасы ешқандай тарау,
тақырыпшаға бөлінбеген. Қос кейіпкер - Әлия мен ... ... ... қым-қиғаш оқиғаларға құрылмайды. Поэманың бүкіл сюжеттік
желісі, ... Әлия мен ... ... ішкі ... сол ... ... Мұндағы екі кейіпкер - Әлия мен Мәншүктің
монологтары кезектесіп келмей, “қос ішектен ... бір үн ... ... ... ... ақындық тәжірибесінде, яғни өлең өрімінде монологты
сәтті қолданып келген Ф.Оңғарсынова ... ... да осы ... ... ... ... ... күндеріндегі қайғы мен қуаныштың,
махаббат пен зұлымдықтың, өлім мен өмірдің адам ... ... ... өз ... ... деп баяндайды:
Сенбеу-ақ керек еді
Жылан – жауға бойлаған керегені –
Доссынып, төсін ... ... ... ... ... ... үшін,
Сұлулықты, пәктікті құрту үшін
Тірі айырып сәбиді анасынан.
Жоқ, ондайға кешірім! Жазасы – қан!/47.31/
Бұл монологтардың поэманың идеясын ашу мен ... ... ... ... рөл ... тұрғаны анық.
Ф.Оңғарсынованың аталған поэмасы Әлия мен Мәншүк ... ... ... ... ... ... ... қос кейіпкер
бейнесі кейде:
Ойланатын тірілер, кезің, міне!
Қарамайтын уақытқа, ... ... ... күш - Адам ... ... күндер күліп,
Адам қайта жасайды барлығын да
Қайта бақыт ... сан ... ... ... ұрпаққа аталы сөз айтар кемеңгер, көсем ретінде көрінсе, енді
бірде:
Сұлулықты, пәктікті ... ... ... ... ... ондайға кешірім! Жазасы - қан!, -
деген келелі сөз, кесек бітімімен дара шығады. Үшінші бір ... ... ... ... сипат алған.
… Біз де тірі қалуды армандадық,
шай құюды, жүруді шамдар жағып.
…Жар болудың бақыты бұйырмады,
денемізді көрді жер, көрді де ... ... ... ... ... бір ... ана ... батыр, өзі дана лирикалық кейіпкер енді бір сәт жар сүйіп, ана атануды
армандайтын қарапайым көп ... ... ... Ұзақ ... бойы ... ... шығармалардағы ең басты нәрсе - әрбір адамның жүрегінің
Отан деп соғуы, оның ешнәрседен тайсалмайтын батырлығы болса, Ф.Оңғарсынова
бұл тақырыпқа өзгеше ... ... Ол өзі ... ... тұлғаларды
Аңыз-Адамға айналдыруды ешқашан мақсат етпеген. ... ... ... ... ғана ... ... кезекте адам ... ... ... да жат ... ... ... ... бізге бәрібір қуанбаймыз,
тамырынан қырқылған шынардаймыз.
…Мейірім де, махаббат нұрлы күн де
керек екен тек қана ... ... ... ... та,
жаныңа жұбаныш та
әкелмейді, рахат-нұр көңілге
бәйгеден соң мәні жоқ жүлденің де/47.34/, -
-дейтін ақын ... ... ... ... ... те, мұң ... ... Осы тұста Фаризаның бұл тақырыпты жалаң сөз, ... ... адам ... шын ... ... ... игергендігін де ақындық
ізденіс нәтижесі деп білеміз. Ф.Оңғарсынованың “Тыңдаңдар, тірі ... ... ... ... ... ғана ... Ол - Ұлы
Отан соғысының батырлары, қазақтың қайсар қыздары Әлия мен ... ... сол ... ... құндылықтарды бағалауға арналған
поэма.
Өлеңге өзгеше ... ала ... ... ірі ... жанрға да
өзіндік ізденіспен келгені анық. Ақынның осынау кең ауқымды ... ... ... жұлдызы жоғары шығармаларының келесі бірі – “Дала
тағдыры” поэмасы. Қазақ халқының басынан ... қилы ... ... ... ... ... ... парақтай отырып
баяндалатын бұл поэманың ... жүзі ... ... да ... ... ... ... ақындары секілді Дала тақырыбы – Ф.Оңғарсынованың
тереңдете жырлаған тақырыбының бірі. “Дала ... ... ... ... ... қазынам”, “Қазақ даласы”, т.б. секілді ақын ... да дала ... ... ... ... кейіпкерлері өзінің
барша сезімін даламен байланыстыра жырлау үстінде шыншыл да сыншыл, ойшыл
да ... ... ... ... – дала, көгінен бұл арылмай, Батпан зілдей
басса да жүр ... - ... Оның ... ... ... ... “Сен далаға тартқансың, Маңғаз мінез, кеңдікпен көзіме сен,
Менің дархан далам боп көрінесің”,-дейді /90.135/.
Дала - қазақ ... ... ... Дала мен ... әу ... ... ... екіншісін елестету мүмкін емес. Байқап қарасақ,
ұлт тарихында қандай да бір ... ... ... ол да Дала ... жер үшін ... “Дала қазақ поэзиясының тақырыбы болудан
бүгінгі өлең тәжірибесіне сүйенсек, тым биіктеп кетті. Дала – бір ... ... ... ... ... буын ... ... беретін –
муза, ақындық айдыны. Өйткені, ... ... – дала ... ... ... ... жабыса байланысқан”/90.133/.Қазақ поэзиясының
тарихындағы кең ауқымды поэма жанрында халық өмірін ... ... ... ... ... ... еді. Осы дәстүрді әрі қарай
жалғастырған ... бірі – ... ... ... поэмасы да байтақ
даланы иемденген халық образын, халық ерлігін көрсетуге арналды.
“Дала тағдыры” поэмасын жазу барысында Ф.Оңғарсынованың да ... ... бай ... мен ... ... сусындаумен қатар,
І.Жансүгіровтің ... да ... ... ... ... ... Алайда Ілияс поэзиясына сүйенгенде, ақын әсердің
жетегінде кетіп, өзінің ақындық қарымынан жаңылмаған, өзінше өрнек ... ... ... ... ... ... ақын өткен тарихи дәуірмен
бүгінгі тұрмысты терең философиялық, моральдық жақтан теңдей байланыстыра
отырып, әлеуметтік ... ... ... ... ұлттық идеяны
көкке көтереді, жоғары адамгершілік, биік пәктікті, мәрттік пен батылдықты
өзімшілдік пен ... қара ... ... ... қарсы қояды”/40.26/.
Поэманың жазылу үлгісі дәстүрлі дастандар мен поэмалардағы қалыптасқан
ережелерге бағынбайды. Осы тұрғыдан қарағанда, “Дала тағдыры” ... ... ... ... ... ... Олай дейтініміз, поэма
оқиғалары бір-бірімен байланыста өрбімей, әр тарауда әртүрлі ... ... ... композициялық құрылымы ұқсамағанымен, идея бір, тақырып
ортақ. Фрагмент жанры туралы “Лирическая поэма ... ... ... ... ... “Неліктен ХХ ғасырдың аяғына таман прозада да,
поэзияда да ... ... ... ... ... мұның бүкілғаламдық
социомәдени өзгерістерден бастап, жекелеген ... ... ... себептері бар”, - дей келе: “Фрагмент – это жанр который должен
был ... ... ... ... дейді.
Поэма “Сарыарқаға арнау”, “Ұлы жол”, “Суреттер елесі”, “Оқжетпестің
монологы”, “Бұхар ... ... ... ... ... ... ... “Бұқараның үні”, “Бұхардың екінші сөзі”, “Абылайдың
жауабы”, “Ақан серінің мұңы”, Едіге батырдың ... ... ... ... тараулардан тұрады. Бұлардың бәрінің басын біріктіретін
авторлық идея – дала мен ұлттың егіз ұғым ... ... мен ... ... ... өн бойынан ұлттық сипат айқын сезіледі. Бұл - ... ... ... ... көбіне тән қасиет, ортақ
ерекшелік. Біз ұлттық мінез ... ... ... ... ... ... емес, ішкі таным, оның әлеммен ... ... ... ... ... ... қарауға
болмайтын Т.Молдағалиев, Қ.Мырзалиев, С.Жиенбаев, Ж.Нәжімеденов,
М.Мақатаев, ... ... ... ... ... де ұлттық сипат
ерекше оқшаулана көрінеді. Поэманың ... атау ... ... ... ақынның дала туралы толғанысына құрылған. Қазақ ұлтының ұйытқысына
айналған Даланың көз ... ... кел ... ... дала төсін
ойрандаған шабуылдар, оның зардаптары ақын тебіренісімен терең ... ... ... – ақынның өзі. Лирикалық қаһарманның
баяндауымен көне тарихтың қойнауына ... ... ... нұры күміс шашып,
кең даланы қалғандай ырыс басып.
Дүние пәк. Тып-тыныш. Ешкім мұнда
Көрмегендей өмірі қылыштасып /47.85/.
Бұл – қазақ даласы. Әр сөз ... әр ... ... ... ... ... ... басталған көңіл-күйі, сезім пернелері
адуын музыканың прелюдасы секілді. Ол ... ішке ... ... ... бала көңіл мінезінен бастау алады да, бірте-бірте ел мен ... ... ... та ... үн ... баз ... жансыз дала
Сәбисіз үй секілді қаңыраған
Дала қайғылы әйелдей жаны жара,
Табиғат та, ... бағы да ала ... ... ... бір ... ма, ... ... ма?
Дала төсі көміліп құмға ғана
Сарғаяды, жабырқап мұңдана ма?../47.85/
Әлгінде ғана “тыныштықтан мүлгіген ... ... ... ... ... ... Лирикалық қаһарман осы тектес сұрақтардың жауабын
келесі тарауға қалдырып, оқырман ойын одан әрмен жетелей түседі
Шабуылдар...
Шабуылсыз тыншымас, тынбас ... ... ... бір ... ... ... көз ашқалы...
Тарылғандай өз жері, өз аспаны.
... Шабуылдар – тапталып ғұмыр кешкен,
Шабуылдар – ... ... ... шықпайды бүгін де естен
...Шабуылдар – ақ сойыл суылдаған,
Бір-бірінің апшысын қуырды адам/47.86/
Ұлы даланың шаңын шығарып, шаңырағын ортасына ...... ... ... ... көрінбегенімен, көңілмен сезілетін халықтың
көл-көсір көз жасы жатыр. Фариза ... ... ... мен әсерлі,
әсем дыбысталуын күшейтетін ... ...... ... ... поэманың поэтикалық қуатын еселеп, “Шабуылдар” ... ... ... ... ... деген идеясын нақтылай түседі.
“Прозалық мәтінде қолданылмайтын, қолданылса да поэтикалық ... ... ие бола ... ... түрі бар. Олар – ... Әдетте, дыбыстық қайталамалардың кеңінен қолданылатын ортасы
- өлең өрімі”/92.295./ ... ... ... ... ... ... ... түссе керек.
“60-80 жылдардағы қазақ поэзиясында туған жер ... ... ... ... ... ... ... Заманында М.Мөңкеұлы, Абай, Ақан сері,
Сұлтанмахмұт шығармаларында кездескен туған жерден жеріну ... ... ... Оның ... атамекеннен табан аудармау, адасқан қазықты
қайта табу ... ... ... бұл да сол ... ... ... әдебиеттегі көрінісі,”- дейді ғалым А.Шәріп өз еңбегінде/93.79/.
Ақын поэмасының алтыншы тарауы ... ... деп ... ол ... ... ... Ақын ұғымындағы Сарыарқа – географиялық атауға
ие жалқы атау ғана емес, ол - ... жер ... ұлы ... ... ... – кеңдік пен дархандықтың символы. ... ... көз ... ... қазақтың қанына сіңген жомарттық атты
қасиеттің азайып бара жатқандығына налиды. Сарыарқаны ... ... ... ... етіп ... жол” деп аталған поэманың жетінші тарауында ақын “Жол” ұғымын
жетекшілікке ала ... ... ... ... ... ... боп басталған дала жолынан өткен күндер белгісін іздейді. ... ... ... ... басынан өткерген қилы тағдырына шолу жасап
өтеді.
Дала жолы – бастауын таба алар ... ме әлде боз ... қара ... жолы – ... сыр ... да, шегі де ... маған.
Дала жолы – керіліп сал қылықпен
Талай мен де жолымнан таңды күткем.
...нені кештің басыңнан, сары дала,
Жеткеніңше бүгінгі ұлы ... ... ... ... ... ой ... “дала жолы” деген бір
сөзден басталып, негізгі темірқазық ойдың бар салмағы осы сөзде ... ... ... құрылысына келсек, ақын суреттеу тәсілін
кеңінен пайдаланады. Ф.Оңғарсынованың өзге ... ... ... ... ... бір өзгешелік бар.
Ақын кейіпкеріне тікелей ... ... ... ... тон ... ... іс-қимылдары, ойлары, әсіресе өздерінің іштерінен жарып
шыққан лебіздері арқылы танытады.
“Суреттер ... ... ... тарауда ақын лирикалық шегініс жасай
отырып, қазақ халқының өткеніне ойша шолу ... ... бір сәт ... ... өмір жолы ... ... көз ... тізектеліп өте
береді. Айналаның бәріне жан бітіп, Оқжетпеске де тіл бітеді. Анау қырда
сақалын салалап қарт ... ... ... ... ... шығарманың
шыңырауына тарта береді. Ф.Оңғарсынова көп қатпарлы тарих қойнауына үңіліп,
одан сыр ... ... кері ... ... ... ... ... арқылы
барады. Қазақ даласының басынан өткен қиын ... үні ... ... ... ... мазмұнын, идеясын айқындауда Фариза осы әдісті шебер
қолданады, өз кезегінде бұл шығарма құндылығын арттыра түседі. “Не өң ... түс ... екі ... ... екі ... ... ... көзіне елес пайда болады. Тап өңіндегідей көрініс пайда болып,
кенеттен...
Жан біткендей қыраттары,
Таулары ... ... өмір жолы қыр ... өтіп жатты шұбап бәрі
...Тізілді көріністер, дала жайлы
Түсірген уақыт өзі кадрлардай/47.90/
Осылайша тарихтың тұңғиығына шомған, көне ... ... ... ... көз ... ... өткендей болады.
Ф.Оңғарсынованың “Дала тағдыры” – фрагмент түрінде жазылғандықтан, әр
тараудағы ұйқас пен ырғақ, шумақ пен ... та ... ... орай
өзгермелі болып келеді. Мәселен, “Сарыарқаға арнау” атты бөлімінде:
Көлдерің келіншек көз сұқтандырып,
Көңілге қуат құйып, жан ... ... ... дүниеге
өзіңдей басқа әлемді табар ма адам?!, -
деп кәдімгі қазақтың он бір буынды қара өлең ұйқасымен ... өрге сені ... ... – ол ... ... ... тұр ... – мұң, -
деген Бұқар жыраудың Абылайға айтқан сөздері жеті-сегіз буынды жыраулар
поэзиясына тән толғау түрінде ... ... ... тағдыры” поэмасының негізгі арқауы – дала
тағдыры болып көрінгенімен, поэманы түсіне, тұщына оқығанда ондағы орталық
тақырыптың – ұлт ... ... ... Дала тағдыры – халық тағдыры,
халық тағдыры – ұлт тарихы. “Туған ... оның ... мен ... өз ... білдіретін ақын – лирикалық қаһарман ретінде
көрінеді. Сол лирикалық қаһарман – ... ... ... ... ... ... көріктендіріп тұр/24.46/. Өткен күннің белгісін
ақиқаттан алшақтамай, ақындықпен қатар тарихшы ретінде де қызмет атқаратын
ақын осы ... ... ... ... ... ... ... тарихшының қолынан емес, ақынның қолынан жазылуды талап етеді”,-
деген ... ... ... туындының поэзиядағы беделін айғақтайды.
Ақын жүрегі қашан да шындықпен ... ... ... ... ... ... ... тарауындағы:
Мен - шың едім,
Менменсіген батырлыққа сын едім,
Жас қыранның қайрайтұғын жігерін,
Жалғайтұғын тілегін.
Биікті аңсар жүректерге жыр ... - деп ... тіл ... бір ... ішкі ... ақтарып, ашына сөйлеуі – Фаризаның
ақындық поэтикалық тілінің бар ... ... ... ... ... ... ... пайдаланған ең ұтымды тәсілі екендігі
анық. “Ақын-жазушылар дерексізге қимыл дарытумен шектелмей, тіл бітіруді де
жиі қолданатыны, сондай-ақ, деректі затты ... де жиі ... ... ... ... қазақ поэзиясында да ақындардың
орынды жерінде кең қолданылатын аса оңтайлы ... бірі ... ... ... ... ... сөйлетудің әсіресе ең көрнекті
де әсерлі тәсілі – ондай ... мен ... ... өз ... ... арқылы сөйлету амалы” /95.23/.
Адамзаттың арсыздығын көрумен
Қабырғамды сөгумен
Тұрмын әлі.Мұңдымын.
Бір-бірінің талқан қылып тірлігін,
Қадірін де ... ... ... кім ... ... ... – сан ... талай майданның,
қантөгістің куәгері. Фариза тасқа тек жан бітіріп, тірі ... ... ... ... ... екен ... ... демекші тасқа тіл де бітіріп,
өз мұңын өз ... ... ...... пен ... ... Ақын Оқжетпесті тегін сөйлетіп отырған жоқ. Тарихтың
өзімен ... ... ... адам ... ... ... бағаланады.
Ол адамдардың бір-бірін деген опасыздығына, арсыздығына налиды, ашынады.
Оның ... ұлт ... ... ... Ақын осы ... бөлекше
салмақ салып, философиялық мән бере сипаттаған.
“Дала тағдыры” ... ... ... ... ... ... айтқаны”, “Бұқардың жауабы”, “Ақан серінің мұңы” ... ... ... ... ... қатар, философиялық
мазмұнымен де өміршең. Поэмада Абылайдың реалистік бейнесі ашылады. ... ... етіп ... ... етпеген. Ф.Оңғарсынова Абылайдай ірі
тарихи тұлғаның аузына сөз ... да аса ... ... ... ...
мақтан, әсіре суреттеуді тарихи тұлғаға ... ... ақын ... ... Сондықтан, Абылай бейнесі өмір
шындығынан көп алшақтай ... ... – бас ... болсаң да аспағын.
Алыс пен жақын жерлердің
Кәрі мен жасын, асқағын
Айбарыңменен жасқадың, -
деген ақын Бұқар ... ... ... ... ханның қолбасшылық
қасиеттерімен қатар, пенделік кемшіліктерін көрсетуден де қашпайды.
Поэма тікелей Абылай ханға арналмағанымен, Абылайдың сөздері, ойлары
арқылы дала ... ... әрі ... ... ... ... мазмұнына сипат береді. Абылай бейнесін Бұқар жыраумен сөйлестіру
арқылы аша түскен. “Кісі емес, күшік көресің, Шыңғыс ... ... ... уәж ... ... Абылай ханның:
Сұңқарды сұңқар деу керек,
Тұлпарды тұлпар деу кетек.
Ақымақ қара қарғаны
Түлкіге баулап салғалы
Қыран деп баптау – күлкілі:
өлімтік көксеп құлқыны
қарқылдап қояр бір ... - деп ... ... ... ... қаһарына лайық ақылы мен айласы да барын байқатып өтеді. Поэмада
Абылайдың сырт келбеті суреттелген портреті ... ... ... ... оның ... ... ... қасиеттерін танытып отырады.
Фариза ... ... ... ... принцип ұстанады. Бұл - әрине ақын
өмір сүрген заман талабы болатын. Алайда, ... ... ел ... ... көрсеткісі келгендігі де аңғарылмай қалмайды. “Абылай
өмірі және заманы кеңестік кезеңде де ірі эпикалық туындыларға ... ... ... ... поэзиялық шығармалар қатарына ... ... ... ... ... Баян”, Әріп Тәңірбергеновтің “Абылай
хан”, Мәжит Айтбаевтың ... ... ... ... ХХ ... - ... ... жазылған бұл поэмаларда Абылай бейнесін
сомдаудағы ақындардың әрқилы көзқарасы сол кездегі ... ... - ... үйір тоз,
Шешені – мылжың жиын тоз,
Бірлігі кетсе елің тоз,
Осыған, Бұқар, қарсы ма ең?! – деп ... ... ... ... бере ... Абылай тұлғасы екеуара диалогтар барысында ... ... ... мен Бұқардың диалогтарымен қазақ халқының жағымсыз
қылықтары мен ұлт ретіндегі кемшілігі де ашылады. ... да ... ... дәстүрге толы сөздерінен Абылайдың қара басының қамын
күйттеген қолбасшы емес, халық қамын ... ... ... ... тарихи шығармалардағы оқиғалар динамикасын күшейтуде,
кейіпкерлер арасындағы тартысты, шиеленісті дамытуда, ... ... ... ... ... мен ... ... тарих шындығымен қоса, бүгінгі күннің де өзекті мәселелері
астасып жатыр. Бұл ... ... ... ... ... ... жай ... таңда май тұнып,
Тымырсық, тыныш кең жерде
Жемсауларыңды жемдеуге
Күн кешу үшін дара тым
Тыныштық керек ... - ... ... ... ... сөзі
қазіргі біз өмір сүріп отырған қоғамға да ... ... үкім ... ... шеберлігі де сонда – ол Бұқар мен Абылайдың ... ... ... ... ... ... олар айтқан әрбір сөз
афоризмге толы, әр сөзінің қорғасындай салмағы бар. Жыраулар поэзиясына тән
шешендік дәстүр ... ... ... ... да ... үйде бала азар,
Тәртіп жоқ жерде жан азар,
Хан мисызда бәрі азар,
Ірілік кетіп жігіттен,
Күн кешер бекер үмітпен/47.96/
Кейіпкердің өзіне ғана тән, дара ... оның ... ... ... ... ... ... шешендікпен өрілген
тұжырымды жауаптарымен оның тарихи тұлғасы одан әрі ... ... ... ақын ... ... ... қасиеттерімен қатар, терең
ойлы, шешен тілді көреген хан ... ... ... ... ... ... әлі де кеңестік түсінік құрсауынан толық ... ... ... ... ... Абылай бейнесін осылайша жоғары
көтере көрсетуі, әрине, ерлікпен пара-пар.
Осындағы Абылайдай кесек ... бірі – ... ... ... ... ... да, тіл ... жоқ”, деп қасқая қарап, қаймықпай ханға ... айту - ... ... ... от ауыз орақ ... ... ғана лайық іс.
Бұқар жыраудың тарихтағы орны мен келбетін С.Мұқанов өзінің ... ... ... ... очерктер” атты еңбегінде былай
деп бағалайды: “Абылайға тұстас ақындардың ішінде оның ... ... ... жырлаған ақын - Бұқар жырау. Бұқар жырау Абылайдың өмірін
жырлағанда оны үнемі мақтай ... ... ... ... да, ... ... да ... ашып, сынаған сөздерден
Абылайдан тайсалмай айтады, кемшілігін бетіне баса көрсетеді”/96.20/.
Өз ... ... ... ... ... ... ... айтылған
әрбір сөздерде нағыз тарихи шындық бар. Бұқар билік тізгінін ... ... ... жеке бас ... ... биліктілердің қылықтарын ханға қасқая
қарап айтады. ... бұл ... ... ғана тән ... емес, ақын өмір
сүріп отырған ... да ащы ... ... танимыз. Поэманың
өміршеңдігі де ... ... ... мына біз – күн ... бойы тері илеп жат ... ... ... біреулерге,
Бізге бейнет, атақ пен бақ соларға/47.94/, -
делінген “Бұқараның үні” атты тарауда ақын кәдімгі қара халық - ... ... ... ... сөз алады. Мұндағы ақын айтып отырған
бұқарадан өз билігі өзінде емес, орталыққа ... ... ... қазақ
ұлтының бейнесін танып, күйін ұғамыз. ... ... ... ... ... өмірлері бейнетпен өтіп жатқан бұқараның сөздері қай
заманда болмасын өзектілігін жоймасы анық.
Жоғарыда ... ... ... ... ... ... ... ақындық таным, қиялына орай тарихтың сан алуан
беттерінен сыр шертеді. Даласына мұң шаққан атақты Ақан сері ... ... ... ... ... ... мұңы” тарауындағы негізгі ой қазақ
арасындағы руға, жүзге бөлінушілік деген дерт ... ... ... Ақан сері мұны ұлт ... сор деп ... Мұндағы Ақан серінің
мұңы – жеке ... ... ... ... ... ... сор дала, сортанды сорлы дала,
Соқыр, сотқар жандарға болдың ана.
Жаны қари болмаса мына халық,
Сезімдісін, серісін қор қыла ма?!, - деп ... мұң ... ... сері ... бір сәті – ... поэмасының бір тарауына арқау болған.
Мұндағы Ақан серінің мұңы – жеке ... ... ... әдеттегідей халық
мұңы. Жаны нәзік, көңілі тазалыққа құштар өнерпаз ақанның ... ... ... ... сөздері кестелі келеді.
Адамдардың бәрінде үркек сенім
Сенгіштерді көресің күлкі еткенін,
Сосын адалдығы үшін ... ... ... бір ... тәсілін шебер игеру арқылы ақын айтайын деген ... ... ... ... айтпақ ойын айқындап, оған
қосымша көркемдіктерді ... ... ... ауыл ... сұйылуда, өз-
өздерін бөлшектеп, жікке бөліп”, немесе “Жолатпайды үйірге жауыр аттай, ... ... ... ... ... Ақан серінің сөздері қазақы танымға тән
ойлаудың көрінісі.Таза ұлттық ... ... бұл ... ... ... “жазылмайтын ауруының” себебі іздестіріледі. Ақан сері
тағдыры Ф.Оңғарсынованың “Ақан сері ... ... ... Ол ... ... ... ... кеңерек тоқталатын
боламыз.
Ф.Оңғарсынова сол кездері атын атаудың өзі қылмыспен пар-пар болған
Тоқтамыс хан, Едіге ... ... ... ... арыздасуы”
тарауында шығармасына арқау еткен. Жыраулық ... ... ... ... ... ... ... монологы арқылы ашылады. Тарих
деректерге көз жүгіртсек, “ХІҮ ғасырдың жетпісінші жылдарында ... Жошы ... ... ... ... онымен саптас болып,
әскердің сол қанатын басқарады. Бірақ көп ұзамай, ... пен ... ... ... Едіге Әмір Темір жағына шығады”/97.13/. Яғни,
Тоқтамыс пен Едігенің араз ... ... ... жайт. Ал енді
поэмадағы бас кейіпкер- Едігенің өмірінің соңғы сәтіндегі:
Тоқтамыс – жойқын жебелі,
Ел үшін ... ер ... ... ... ... не ... қазанға сыймаған
әлі күн соған қиналам - деп тірлігінде Тоқтамыс ... ... ... келе алмай атқұйрығын кесіскендегі өзегін өртеген өкініші, одан
кейінгі:
датым бар өлер шағымда
Айтайын есім сауында:
сүйегімді ... ... ... ... ... егіз ... екі ... қатар сол ермен /47.98/, - деп соңғы арманын айтып арыздасуы
тарихи шындық па, жоқ ... ... ... ... ме, ол жағы ... Маңыздысы:
Бастарыңда ойнақ салсам деп,
өлкеңді жайлап алсам деп
дұшпаның жатыр іргеңде
біріңді-бірің тілдеме
күңкілдеп, күмпіп күндеме –деген Едіге ... бар ... ...... ... мен ... ... ел бірлігінің сақталғандығы.
Бірлігің кетсе, бәрінен де ... ... ... ел жауға қарсы
бірігіп тұра алмайды. Осы ойды ... ... ... ... ... ... күн
Санасын шырмап баланың
Ұмыттырар тілін анамның,
Қан-сөлін сорар далаңның, - деуі ... ... - ана ... ... ... ... ... сақта дегені сияқты. ... ... ... ... ... мазасыздық әкелген осынау ащы шындық Едіге
батырдың сөзі ретінде көрініс тапқан. Тараудағы негізгі түйін – ... ... ... бағы ... дегенге саяды. Ақын тамыры терең тарихқа бойлата
отырып, талай ... ... ... әлі де күн тәртібіндегі
мәселенің бірі – күрескерлік рух ел мен ... ... ... ... қазақ халқының тарихының бір кезеңін көз алдыңнан өткізген
лирикалық кейіпкер: “Көкжиекке еніп бар елес, Бір кезде мен де ес ... ... ... ... қайта оралады. Тарихтан сыр тартқан ақын енді бүгінгі күн
жетістігін ... ... ... ... ... да ... өзі
өмір сүріп отырған заманының талабына сай сол кезеңдегі көп ... ... ... жетістіктерін, ғылым мен техниканың өркендеп, өнер-
білімның дамығанын мақтаныш етеді.
Поэманың соңғы “Бүгінгі көрініс”, “Гимн” атты ... ... алып ... Біржан сал, Сара сынды саңлақтарды, Шоқан, Абай ... ... пен ... сынды батырларын жырға қосып,
гүлденген Қазақстанға сүйсіне қараған ақын толғауымен ... ... ... поэмасын еш кемшіліксіз деуге болмас.
Біріншіден, поэманың алғашқы бес тарауы ... ... тым ... ақын ... ... айтпақ болған негізгі ойын табуды
оқырманның өз еншісіне қалдырғандай, ... ... ... ... аты аталған тарихи тұлға бейнелері де өз деңгейінде толық ашыла
қоймаған. Әрі ақын олардың тарихи бейнесін ... ... ... етпеген
сыңайлы. Әрине, мұның себебін бірінші ... ... ұзақ ... ... ... ... ... іздеріміз анық. “Бұл кездері
патшалар мен хандарды, ел ... ірі ... тап ... қатарында
қара халықты қанаушы қиянатшыл, ұнамсыз бейнеде көрсету саясаттағы сындарлы
бағыт ... ... ... ... аты атала қалса, авторға
ұлтшылдық, ... ... ... т.б. ... жатқан айыптаулар
таңылды”/43.67/.Атақты Ілияс Жансүгіровтің “Дала” поэмасы ... ... бір ... екі жүз ... ... бір ... ... оңай еместігі өз алдына, мінсіз-мүлтіксіз болуы тіпті, мүмкін ... - ... бар еді. Осы ... Ф.Оңғарсынованың “Дала тағдыры”
поэмасына да қатысты ... ... ... ... ... тағдыры”
поэмасы қазақ халқының аса маңызды ... ... ... ... тарихи-философиялық поэма. Олай дейтініміз, мұндағы ... ...... жеке адам тағдырын емес, ... ... ... етіп ала ... ел ... елеулі кезеңдерін тарихи оқиғалар
арқылы ... ... ... ... ... ... ... жылдар поэма жанрында да еркеше дамуға, ізденіске
толы уақыт болды. Сондықтан да әдебиет зерттеушілері мен ... ... ... ... ... жаңа даму кезеңіне жатқызуы тегін
емес.Ф.Оңғарсынова ... ... жазу ... ... ... Бұл ... та. Себебі, артта “Өзі қалың болғанмен,оқулығы жұп-
жұқа”(Қ.Мырзалиев) неше ғасырлық бай тарихымыз жатты. Ақын өзін осы ... ... ... ... өзін осы іске ... ... ... ой-толғамы алдыңғы орынға шығады.
Ф.Оңғарсынованың “Қырдағы айқас” поэмасы - қазақ тарихындағы елеулі
кезеңнің бірі – 1916 ... ... ... ... ... ... Поэмаға ел өмірінде айтарлықтай із ... ... ... ... ... ... ... түскен қилы тағдырлар
арқау болады. “Тарихтың бел-белесі болып, ... ... ... ... ... да эпикалық поэзияның назарында болатыны анық. Ал, азамат
соғысы ... ... ... жаулармен ерлік күресінің де қазақ
эпикасында әр тұста көркемдік із қалдыруы заңды құбылыс. Бұл ... ... ... ...... ... “Қырдағы айқас”, Т.Молдағалиевтің “Ескерткіш”,
С.Сейтхазиннің “Қызыл ... ... ... ... халық тарихының ірі оқиғалары тәп-тәуір ... ... ... ... тұжырым бар. Рас сөз. Қаламгер не
жазса да өзін жазады дейміз. Ақын ... оның өмір ... ... аңғарылмай қалмайды. Ф.Оңғарсынова шығармашылығында да басқа
қаламгерлер ... ... ... ... ... ... ... негізгі оқиға Манашта өтеді. “Еділ мен ... ... ... ... ... Манаш деген ауылдың орны жатыр.
Манаш, ... ... ... ... өзек болған тұлға. Кей
аңыздардың ... ... осы бір ... ... ата ... емес,
ағайынының қолынан мерт тапқан. Фариза сол Манаш қапыда ... ... ... ... ... Бұл - ақын өмірінің кейбір ... ... ... бір ғана ... ... ... поэмасындағы орталық тақырып 
азамат соғысы жылдарынан кейінгі ... ... ... Бұл – ... ... ... әлі ... ақ бандының сарқыншағы біте қоймаған
жиырмасыншы ... іші еді. Ақын ... ... ... ... ... елін жорық,
Қаңғыртты байлар жұрттты жерін қорып.
Өткен-ді бір оқиға. Дәл сол жылы
Түсіп ем осы ауылға келін болып/47.41/, -деп әңгімесін ... ... - әже ... ... ... ... оқиға жалғыз
әженің лирикалық толғанысымен баяндалып, әже әңгімесімен сюжет түйіні
тарқатыла ... ... ... ... ақын ... ... ... шебер-ақ. Ақын тақырыпты қос ғашық – Айғаным
мен Мадиярдың ... ... ... ... байланысты
бейнелейді. Яғни поэма өзегіне айналып отырған екі тақырып та ауқымды. ... ... ... ... бір ... армандап, сол жолда қандай
қиындық ... да ... ... ... ... болса, екіншісі
– қарапайым халықты қан қақсатқан ақ бандының,олармен ауыз жаласқан ауылдың
бай-манаптарының ... ... осы екі ... ... ... ... сабақтастыра суреттейді. Поэмадағы әрбір оқиғаның шығарма
ажарын үстемелеп, аша түсуде өзіндік қызметі бар. ... ... ... “Поэма оқиғасын Ф.Оңғарсынова мейлінше ... ... ... етіп ... Бір ... ... жерден екінші
оқиғаны әкеліп киліктіру – ... ... ... ... ... ... ... қызы Айғанымның отауында жоқ боп шығуынан
басталады. Ақын осы шағын көріністегі кейіпкерлердің іс-әрекеттерін олардың
ішкі ... ... ... ... ... ... ... Нүрет байдың жалғыз қызы Айғанымның өзінің сүйген жігітімен ... ... жоқ ... білген сәттегі үй ішіндегі әрбір жанның
жан әлемі ақындық тілмен былайша жеке-жеке ... Бай қызы ... ғой ... ... не ... әй? Қыз емес пе еді бұрын жасық?!
Жерошақ ... ... ... үн ... сыбырласып.
Бай отыр ашу кернеп, қашып төзім,
Бұл кесел жанын ... ... ... ... ... ... ... көзін.
Не істерге білмегендей, ақ боз үйге
Бір кіріп, бір шығады ағалары /47.42/
Үзіндіден аңғарғанымыздай, Фариза ақын кейіпкерлері: жалшы ... ...... ... бай ... қыз ағаларының сыртқы іс-
әрекет, қимыл-қозғалыстарын адам ... ішкі ... ... ... ... ... көрсетеді. Яғни, ақын осылайша үйдегі әрбір
жанның ... ... ... айқас” – ақын жүрегінен сүзіліп өткен кеше мен ... пен ... ... пен ... қатар сөз еткен
лирикалық толғау ... ... ... ... ... дүбірлі
өзгерісті, ондағы адамдар тағдырын толғайтын кесек туынды. Ондағы іс-
әрекетке орай ... ... де ... сай ... ... ... кейіпкерлердің қай-қайсысы да өзіндік келбетімен оқырман көз
алдынан өтетін әдеби бейнелер. Сондай бейненің бірі - ... ... ... ... Молдағұлов. Бұл ретте поэма оқиғасына үнемі
араласып отыратын бас кейіпкер, ақ бандыға қарсы тұрар жалғыз адам да ... ... ... ... ... осы ... айналасында өрбиді.
Бозалақ құмында банды жүр дегенді естіген Қайыржан ауыл азаматтарын ертіп
сонда аттанғанда, жайбарақат ... ауыл ақ ... ... ... деп ауыл ... елеңдеді,
Маңырап қозы-лақ та көгендегі.
Дабырлап келе жатыр, естіледі
“Начальник”, “милиция” дегендері/47.43/
Поэмадағы ауқымды оқиғаның бірі  ақ ... ... ... кек ... ... көздеріне қан толған ақ бандынының
әп-сәтте-ақ алақандай ... ... ала ... бояғандығын Фариза былай
суреттейді:
...Найзамен әйелдердің түртіп ішін,
Мәз болып біреулері тұр күлісіп.
..Қазанды қатық толы үйге әкеліп:
Тәтті, деп, дос ... - ішті ... ... ... деп ... теуіп қарс айырды ортасынан.
...Ұлыңа арызыңды айтарсың, - деп,
Кемпірді қойып қалды маңдайынан.
Қазақта “Асын ішіп, аяғын тепті” деген сөз тіркесі бар. Бұл – ... ... ... ... Ал енді ... ... ... ананың
маңдайынан ұру – жауыздықтың шегіне жеткен түрі, ... ... ... ... Жау ... ... ... тіпке тізгендей етіп
көрсетпей-ақ, олардың осы қылықтарымен-ақ ақын көп жайды байқатады.
Ер-азаматы жоқ ауыл ... ... шыға ... Осы тұста ақ бандыға
батылы жетіп қарсы сөз айта алған жалғыз жан –
Қайыржанның анасы ... ... ... жат пендені.
“Ақ дәмім жібермесін!”, - деген кезде,
Офицер ... тап ... жаны ... тіксіне ме,
(О, адам, мұндайларды күшті деме!)
әлгінде-ақ тілі сайрап сөйлеп тұрған
ұзыннан қақ бөлініп түсті дене!
Ауылға ақылшы еді. ... ... ішін ал ... қан ... ... оқырман ақ бандының озбырлығын, адам айтқысыз қиянатын,
зұлымдығын көреді. Автор танытпақ болған негізгі идеясын ... ... ... ... Ақ ... айуандық қылықтарының шырқау ... ... әкеп ... ... сюжет детальдарының шашау шықпай шебер
қиысқаны соншалық, ақын ... ... бір ... ... ... болады. Поэмада жау әскерінің портреті берілмегенімен, олардың бар
болмыс-бітімі, психологиясы осы ... ... ... Сондай-ақ, әр
кейіпкерді өз мақсат, өз мұратымен, өз қимыл-әрекетімен даралап көрсетуде
де ақын көп ізденіске барған.
Ақын ... тек ... ... ... отырған қыз бен
жігіттің” бақытты сәттерін, жүрек дүрсілін “Қыз ... ... ... ... ... ... ... бере білген. Енді бірде өз бақыты
үшін қашқын атанған қос ... ... – жаз. ... өңдерде - бақыттылық.
Қалғандай шыр айналып, уақыт тұрып.
Дүние өң бе, түс пе біле ... дала ... ... ... ... ... ... жымдаса жарасым табады. Лирикалық кейіпкердің жан
толқынына ілесіп, сіз де ... күй ... ... бұл ... ... естілген ат тұяғының дауысы бұзады. Аттылардың өздеріне
қарай бет алғанын көрген ... қыз мен ... ... ... ... ішкі тебіреністері, яғни ішкі ... ... ... білдіретін, эмоциялық әсерді ... ... бір түрі ... монолог ”/82.371/ арқылы автор қоршауда қалған
екеудің санаулы секундтардағы сезімдерін байқатып өтеді.
Жігіт те орнынан тұрды атылып
..Түстері суық ... ... ... ... ме екен шын қапы ғып.
Қуғыншы... қайдан өзі мұнша халық,
Істеді-ау ерте кетпей бір ... тез ... екен ... ... ... қоныс қашық.
Бір қауіп бір үмітпен араласып,
Қос жүрек шапқылайды ала қашып. /77.47/
Бірақ, бұл ... ... ... ... қан ... кетіп бара
жатқан ақ бандылар болатын. Бұларды көрген олардың ойы ат пен ... ... ... ... қып орға жығу еді. ... ... ... істерін
жүзеге асыруға Қайыржан бастаған топ мүмкіндік бермеді
- Тоқтай тұр, бұл не ... ... ... Мен ... ... ... ... біздің
Ауылдың мені іздеген адамдары.
деді қыз жасырыңыз, сүйгенімнен
айырса, өлім артық маған-дағы, - деген қыздың ... ... ... ... ... ақ ... әскері торға
түскенін байқамай қалады. Бұл келгендер Қайыржан бастаған ... ... ... ... ... ... жанарында кек қайнап
ақ бандының соңынан қуып жеткен беті еді. Банды басы – Беловтың ... ... ... ... ... Қайыржан Молдағұлов қос ғашық –
Айғаным мен Мадиярды ортаға ап, ауылға қайтады. Поэма осымен біткен сияқты.
Бірақ... “Әңгімем бітпепті ғой, ... ... ... ... бірін
бастап”, - дейді оқиғаны айтушы әже. Бұл – ... ... ... ... сөз ... сүйенген ақындық тәсілінің бірі.
Бар біздің ауылда бір асыл ... шық ... ... кеп отыр ... бұл ... деп осы адамның құнды сыры
Баяғы Мадияр мен Айғанымның
Осы еді қуанышы – тұңғыш ұлы.
“Біз тірі қалмас ек, - деп, - ол ... ... деп атын ... поэма аяқталады. Алайда, поэмадағы кейбір оқиғалар аяқсыз
қалғандай ... ... ... Қыз бен ... ... ұзын ... құтылып, оңай бақытқа жеткендігі сенімсіздеу шыққан сияқты. Қалай
дегенмен де, бұл ақындық шешім. Бәлкім ақын ... ... ескі ... тартысы тақырыбына қайта оралуды аса сәтті ... деп ... ... ... осы ... ... ... ағарған қыз”
повесінің де сюжеттік ... ... Екі ... ... өзгеше болғанымен, оқиға барысы ортақ, тақырып бір. Бірақ, ақын
жанр табиғатына орай повесть жанрының ... ... ... ... өзгеше түйіндеген. Поэмада қос ғашық қосылып, ұлды ... ... бен ... тағдыры трагедиялық жағдайда аяқталады. Алданды (поэмадағы
Мадияр) ақ бандылар кескілеп өлтіреді. Сүйгенінің осы түрін көрген ... ... халі ... былайша суреттеледі: “Бір топ әйелдің
ортасында бота көздері отсыз ... ... ... ... ... тіршілік
белгісі білінбей Шынар тұр еді. – Жаным-ау, ... ... не ... Бекен осыны айтып үлгергенше, мұның құшағына тығылып, даусын шығаруға
шамасы келмей, ... ... ... ... ... ... бос ... қоңыр шарқыт жерге түсе беріп еді. Қыздың беліне ... қос ... ... ... ... ... кеткен екен. – Құдай-ау, мұндайды кім
көрген!” – деген ... ... ... ... ... ... ... көміліп қалды”/46.21/.
Ф.Оңғарсынованың “Қырдағы айқас” поэмасында алдыңғы орында ақ ... ... ... ... шықса, “Шашы ағарған қыз” ... мен ... ... ... жан ... ... ... назар аудартады.
Поэмаға қойылар талап заманға қарай әртүрлі ... ... ... ... “Поэмалар туралы” атты мақаласындағы ... ... ... ... ең ... озат идея мен өмірдегі
жаңалық үшін күрескен адамның образын белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... үшін ең басты шарттың бірі - ... мен ... озат идея мен ... ... ... ... ... Ф.Оңғарсынованың “Қазақтың бір қызы бар Кәмшат
деген” поэмасына қатысты ... ... ... ... ... ... жаңалықтарына үнемі алғашқылардың бірі ретінде үн қосып отыру сол
кезең ақын-жазушыларының “жазылмаған талабы” ... ... ... Ақын
Ф.Оңғарсынованың бұл поэмасы қазақтың тұңғыш механизатор қыздарының бірі
Кәмшат Дөненбаеваның қиын да ... ... ... суреттеуге арналған.
Ф.Оңғарсынова аталған поэмасынан бұрын осы тақырыпта “Биіктік” атты повесін
де жазған болатын. Ақынның бұл ... ... шын ... ... ... оның ... шындықпен, шеберлікпен бейнелеген жақсы
туындылардың бірі. “Қазақ поэмасында еңбек адамының-замандастың ... ... аз ... ... солардың ішінде идеялық-көркемдік
дәрежесінің өлшемімен қарағанда, оқырмандардың да, ... ... ... да ... аударған туындылардың қатарында Х.Ерғалиевтың “Үлкен
жолдың үстінде”, ... ... ... Т.Жароковтың “Жапанды орман
жаңғыртты”, “Тасқынға тосқын”, ... ... ... ... астындағы жұлдыздар”, Ж.Молдағалиевтың “Қыран дала”,
А.Шамкеновтың “Жайлау-дастан”, ... ... ... ... ... бір қызы бар ... ... атты поэмасын очерк типтес поэма
деп атадық. Себебі, ... ... ... ... бар, не ... ... ісі туралы, қоғамдық оқиға туралы жазылатыны ... ... ... ... ... ... ... типтес поэмалар да орын алады. ... ... ... ... ... ... ... очерк сипаттас поэмалар қатарына
С.Мұқановтың “Алдабергенов туралы ... ... ... ... ... “Жер мен космос”, М.Әлімбаевтің “Құрыш-
қазақ” поэмаларын жатқызуға болады. Мұндай шығармаларда автор ойдан жазып
шығару ... ... ... қолданбайды. Оның үстіне шиеленіскен
тартысқа негізделген өткір сюжет те бұл ... тым ... ... - деген ғалым Ә.нарымбетовтың пікірін алдыға ... ... ... типтес поэмалардың жаңалық емемтігін түсінеміз.
Очеркке негіз етіп өмірде, қоғамда бар реальды адамдар ... ... күші – ... докуметтілігінде. Очерктің
әңгімеден айырмашылығы – очерк еш уақытта ... ... ... ... ... әр ... нағыз типтік белгілерін білдіруге
тиіс”/100.17/.Осы шарттарды ... ... ... да ... ... “Қазақтың бір қызы бар Кәмшат деген” деп ... бұл ... ... ... бар ... табиғи қалпымен суреттеуге
тырысады. өмірбаяндық ... ... да ... ... ... есте ... Осы ... автор кейбір көріністерді
лирикалық шегіністер жасай отырып, шағын ... ... ... ... ... ерте айырылып, әкесінің басты қолғанатына айналған
тұстарын ақын ... ... ... да ... ... мен әке қамы – енді ... қолтығынан демеу үшін
сегізді кешке оқуға бел байлады.
Басталды сонда өмірдің шын өткелі,
Алқымдап тұрып алды жүрек шері.
Баяғы ерке ... ... үште ... ... пе ... ... жазылған Фаризаның бұл поэмасы – ХХ ... ... ... шындығын бейнелейтін, сол шындықты көрсететін
кейіпкер бейнесін шеберлікпен өрнектей білген туынды. Өйткені, “Көркем
очеркте замандас ... ... ... үлкен өнер. Бұл жерде автордың
жадағай суреттеуінен, адамдардың атын, ... ... ... сылдыр баяндаумен іс бітпейді. Ең алдымен, еңбек адамдарының
көңіл – күйін, ой сандығын ашу ... ... ... ... ... Қоғам өміріндегі ескі мен жаңа арасындағы ... ... ... ... ол Кәмшаттың тракторға отыратын алғашқы
сәтіндегі ауыл адамдарының сөздері арқылы көрініс беріп отырады.
Үй ұстау, бала ...... ... шығу ... ... сырғып...
О заман, бұ заманда бұл қазақта
Темірге әйел мінген – не еткен сұмдық!/77.325/
Автор поэма сюжетіне өмір ... ... ете ... ... ... ... ... нанымды етіп жеткізеді. Кез – ... ... ... ... да сол адам ... бейнелеу
ерекшелігімен өлшенетіні анық. Осы тұрғыдан келсек, сөз болып отырған
поэманың ... ... ... адам ... ... ... ... архитектоникасы кейіпкерлерінің образдық ерекшеліктерін
аша түсуге бағындырылған. Ф.Оңғарсынова Кәмшатты озат ... ... ... ең ... оның Ана, Әйел ... естен шығармаған. Оны
осы тұрғыдан, осы қырынан танытпақ болған.
“Төрт бала?
Кәрі ене? Жұмыс, жиын...
Бір басқа мұнша міндет.. Бұл іс ... ... ... жиындарда таңданады,
Бұл болса сағынады ырысты үйін.
Үй ішін, балаларын сағынады.
Жүр ме екен ... ... жары да ... ... жол ... жүрген шығар
Осы ойлар толқытады жанын әрі. /77.326/
Көркем әдебиеттің қай саласында да, оның ішінде әсіресе ... ... ... жырлау – оңай міндет емес. Мұнда сөз болып отырған кәсіпке
табына, ежелеп баяндау да, не оны ... ... шолу да ... ... Әңгіме соның өзекті буынын тауып, тұтас тұрпатын ... ... ... ... адамы, абзал еңбектің өкілі мұнда бар болмысымен
көрінеді. Ақын осы сүйікті кейіпкерін ... ... ... аулақ.
“Еңбегіне қарай өнбегі” дегендей, еңбек адамынының күнделікті қам-қаракеті,
үйреншікті тыныс-тіршілігі, қиындығы мен рахаты қатар баяндалып, оқырманын
шынайылығымен баурайды.
Қандай да ... ... ... ... ... ... адам
тағдыры екені мәлім. “Көркем әдебиет туындыларын ... ... ... жатсақ та, әдебиет негізінен бір-ақ тақырыпқа арналады. ... ... ... ... мейлі малшыны алсын, ең негізгі ... ... адам ... ... ... ... қақтығысы
негізінде ашылатын образдар жоқ, мұндағы басты ...... ... ... өмір ... суреттеуде жанама образдар кездескенімен, ақын
басты назарды Кәмшаттың еңбекқорлығы, төзімділігі сияқты қазақ ... ... ... ... ... Өзі де сол ... қатысты
болғандықтан, ол әйел психологиясын, оның сезім күйлерін тереңірек ... ... әйел ... ... мықты,
Динасы күймен төксе бал шабытты,
Ерлерше елін қорғап Әлиясы,
Майрасы әуелетіп ән салыпты.
Күн туса ... ... ... ... ма ... мен өлім ... тар ... ары болған апалары
рухын сіңіріпті Кәмшаттарға/77.32/
Ф.Оңғарсынова тақырып таңдамайтын ақын. Алайда, тақырыптың ... ... ... орасан екендігі белгілі. “Тақырыпты эстетикалық
биік талғам деңгейінде нанымды, сенімді игеру де жазушының ... ... ... ... ... ... позициясына тікелей қатысты.”/102.168/Шығарманың бар тағдырын
арқалап тұрған басты кейіпкер – оқушының көз алдында ... және осы ... ... де ... ... таба ... ... поэмасынан бөлек 1985 жылы ... ... ... ... ... “Кәмшат апай” атты
деректі әңгімесі ... ... Онда алып ... ... ... бірі ... ері ... ісі оқушыға үлгі ретінде
ұсынылады.
Ақын поэмалары уақыт пен заман сырын, оның тарихи-әлеуметтік ... ... ... ... сипатын ашуда көрнекті
қызмет атқарады. Өзінің көркемдік ізденістерін үнемі толықтыра ... ... ... ... ... көкейіне түйіп, әділет ту биік
ұстаған ақын ... ... ... ... тарауын қорытындылай келе ақын
поэмаларынан байқағанымыз:
- Ақын Ф.Оңғарсынова ... ... ... ... етіп, шығарма жазудың
қалыптасқан, үйреншікті тәсіліне бой ... ... ... ... ... деректерді негізге ала отырып, тың тәжірибелер ... ... ... ... Ақын ... бір ... ... ұзын-сонар дастан жазып, көлем
қуаламайды, керісінше, шымыр формалы, өткір идеялы, ойлы, ықшам поэмалар
қатарын ... ... ... ... ... - жеке ... ... емес, ұлт
басындағы адамзат қолымен жасалып, кезеңіне ... ... ... ... оқиғалар;
- Өмірдегі адамдардың бір-біріне ұқсамайтындығы сияқты, ... де ... ... ... дара тұлғалар. Олардың әр
қайсысында өзгеге ұқсамайтын ... ғана тән ... ... ... болмыс-бітім бар Бірақ олар өр мінезділігімен, өжет ойлылығымен
ортақтық табады, ... ... ... рухани үндестік жақындатып,
толықтырып отырады
- Көркемдік құралдар мен олардың поэтикалық мүмкіндігін де ақын ... ... ... поэмаларындағы лиризм
Қазақ поэзиясының тарихында сюжетті, эпикалық поэмалармен қатар
нақтылы сюжеті жоқ, лирикалық, публицистикалық ... да ... ... ... ... көп типті әрі стилдік жағынан сан қырлы болғандықтан,
қазір ... ... ... ... ... ... эпикалық жанрдың бір
саласы бола тұра, онда лириканың да, ... да ... ... Мұндай сюжетсіз поэмаларды әдебиетші қауым әртүрлі атаулармен атап
жүр. Бірде лиро-эпикалық, бірде лирикалық, бірде публицистикалық, ... ... ... ... деп атайтыны ғылыми еңбектерден жиі
ұшырасады. Поэма жанрын зерттеуші орыс ғалым М. ... ... ... ... Ол қазіргі уақытта біздің әдебиетте бар ма? Бар ... ... ... ... ... жауап іздей отырып төмендегідей ой
айтады: “Лирикалық поэма өз дәуірінің ... ... ... ... өз
заманының кейіпкерін сомдауға тырысты. Ол ... даму ... ... ... ... ... ... де қажетінше пайдаланып
келеді”/2.96/. С.А.Коваленко ... мир ... ... ... ... эпос ... ХХ ... поэзиясында поэма – монолог,
поэма – ... ... мен ... ... ... ... ... бола бастады. Бұл кезеңдегі поэмалар А.Михайлов айтқандай,
“лирика ... ... ... ... ... керінісін
берудегі жаңа мүмкіндіктерді іздеуде эпос лириканы таңдайды”, - /30.5/десе
И.Сильвинский поэманың лирикалық және ... ... ... ... “О поэме прежде всего должны быть характеры. Столкновение
характеров порождает драму, без ... ... ... начала
быть не может. Драма без характера не поэма, а баллада...”, - деген пікір
айтқан болатын/103.?/.
Поэма ... ... ... деп бөлу - ... ... ... ... уақыт даулы мәселелердің бірі болғандығы белгілі. Кейбір
ғалымдарымыз ... ... ... ... ... мүлде қарсы
екендіктерін баспасөз беттеріндегі мақалалалары ... ... ... ... ... ... ... “Лиро-эпикалық (кейінірек
эпикалық) поэмаға деген қызығушылық адам қоғамдық аса маңызды феномен
ретінде ұғыныла ... ... ... /, - деген пікір айтады.
Лирикалық поэма жайында пікір айтқандардың бірі жазушы Ә.Кекілбаев бұл
жөнінде “Қазақ әдебиеті” газетінің 1965 ... ... ... жандарды” неге Пушкин жазбаған?” атты мақаласында: “Туған поэзиямызда
да лирикалық поэманың “Адасқан ... ... ... ... жер ... сезімі”, “Жыр туралы жыр” сияқты жақсы үлгілері жасалды. Бірақ біздің
лирикалық поэмаларымыздың дені әлі күнге фольклордағы ... ... ... ... поэмаларымыз тәрізді төл поэзиямыздағы толғаушылдық
үрдісті жеңе алмай жүр. Біз көп ретте он бетке, ... ... ... ... ... ... поэма” деп ... ... ... публицистикалық мақала. Поэма болу үшін оған да ... ... ... -деп ... поэмаға қатаң талап қоя
отырып, сол уақытта жарық көрген лирикалық ... тән ... “Ең ... кемшілік, біз поэманың табиғатын ескермейміз, поэма
көтеретін тақырыпты, поэма ... ... да ... білмейміз.
Екіншіден, жаңалықты жақсы көңілмен қабылдай білу керек”, - деген ұсыныс
айтады. Осы ... ... ... ... ой ... келесі бір пікір
иесі ақын ... ... ... ... ... бар ма? Лирикалық
поэма артық па? Бұлай мәселе қою әдебиетке ... - ... ... ... өзіндік ерекшеліктеріне тоқтала келе: ... ... – ол ... ... ... ... ... өзі
“сөйлеуі” адам образын сомдауға мүмкіншілігі мол. Мұнда да лирикалық ... ... ... ... ... ... ... эпикадан лиризм
басым ғой. Ал, лирикалық поэманың артықшылығы – ... ... ... ... ... ... сол ... төңірегінде автор өз
ойын төгіп-төгіп жібереді”/105/, - дегенді айтады.
“Лирикалық поэма туралы ... атты ... ... ... ... ... жарық көрген мақаласында К.Шәменов:
“Әдебиеттің барлық саласы сияқты лирикалық поэманың да ... ... қилы ... ... ... ... көбінесе жеке геройлар мен
күрделі оқиғалар тағдырын шертетін лирикалық “мен” енді ... ... ... Бұл ... қазақ поэзиясынан “Мен қазақпын”, “Дала
дастарханы” (Ж.Молдағалиев),“Менің Қазақстаным” ... ... ... ... ... “Орман сыры” (Ғ.Қайырбеков),
“Менің анам”(Т.Молдағалиев), “Сырласамын анамен”(Қ.Мүсірепов) ... ... ... ... атап ... те ... - деп ... лирикалық поэмалардың кейбір үлгілерін атап көрсеткен
болатын. Ғалым Ә.Нарымбетов ... ... ... қазіргі қазақ
поэзиясында жаңадан туған құбылыс емес. Оның ұзақ тарихы бар. Поэманың бұл
түрлерінің ... ... Ұлы ... ... арғы ... - ... пікірді айтады”/6,256/. Қалай десек те, мәселе ... ... ... ... ... ... ... игеру
шеберлігінде екендігі анық. Қазақ әдебиетіне поэманың қай түрі де қажет.
С.Садырбаевтың сөзімен айтсақ: “Бізге осы ... ... ... ... ... ... ... ақындарының 60-жылғы шығармашылық шеберлігінің белгісінің бірі
ретінде лирикалық поэманы сөз еткенде, поэмадағы лиризм тек ... ... ... ... Бұл ... ... “Советстан” /1925ж/,
“Альбатрос” /1926ж/, Б.Майлиннің “Мырқымбай” /1927/, І.Жансүгіровтің ... ... та ... Сол ... ... ... ... түрлі жанрлық бағытта, эпикалық және лирикалық бағытта дами ... ... ... ... ... С.Сейфуллиннің
“Советстан”, “Альбатрос”, ... ... қара ... ... ... ... т.б. поэмалары қазақ
әдебиетіндегі ... ... ... ... еді. ... соғысы және одан кейінгі жылдарда да лирикалық поэма жаңа ... ... ... ... кеңеюмен бірге, лирикалық поэмалардың ішкі
жанрлық сипатында, сюжеттік, композициялық, ... ... ... ... шарттарды ақындар еркін меңгере бастады, сөйтіп дәстүрден
жаңашылдыққа жол салды /45.198/. Дегенмен, ... ... ... ... адам мен ... тығыз байланысына бағытталғаны анық.
“Современная советская поэма” дейтін еңбегінде Л.К.Швецова бұл ... ... ... ... к ... ... настоящего с
прошлым, а также углубление нравственной проблематики характерны и для ... ... - ... ойын ... ... ең бастысы – автор уақыт пен ... ... ... тұрғысынан қарай отырып, өмір мен дәуір сырларын
еркін де батыл бейнелей ... ... ...... ... ... ... адамдардың іс-әрекеті, бейнесі тұтас бар, ... ... ... алып ... ... бар сұлулығын бойына жинақтаған өлеңдік
шығарма. Лирикада өмір мен құбылысты өз сөзімен жеткізсе, эпикада өмір мен
құбылысты ... ... ... ал, ... ол ... тұлға,
бәрі-өзі. “Лирико-публицистикалық поэмаларда автордың лирикалық ой-
толғанысы, ... ... анық ... да, ... бір сюжетке
құрылмайды. Көбінесе, лирикалық ... ... ... міндетін
атқарады. Яғни, автордың, ақынның ... ... ... ... ... өмір көріністері жинақталып, алдыңғы орынға шығады. Мұнда әдетте
лирикалық шегіністер, лирикалық толқулар кең орын ... ... бір ... ... ... құрылған
лирикалық поэмалар болғандықтан, оған негізінен ... ... ... ... ... негізгі тенденцияға айналады. Лиризм мәселесі
жөнінде Ж.С.Сұлтанғалиева: ... ... ең ... ... ... ал өнерде – музыкада анық ... - ... ... ... ... кейіпкердің І жақтық
“мен” сарыны күшейіп, ... ... ... ... ... ... ... басты арқауы – сезім мен ойдың
шарпысқан ... ... ақын ... туғын лирикалық поэмаларда жеке
кейіпкерлерді психологиялық тұрғыда ... баса ... ... ... ... көз жіберіп қарағанда, ең алдымен
оларға тән ортақ қасиеттің бірі – ... ... ... ... ... ... мейлі ол өнер тақырыбы немесе соғыс тақырыбы болсын
ондағы орталық тақырып – ... ішкі ... ... ... қасиеті
– “адамның сезім дүниесін тікелей бейнелеп көрсету мен сезімнің бірлесіп,
терең қабысуы”/82.216/,- десек, Фариза ... адам ... ... ... тән ... ... сан алуан сезімдерді
суреттейтін ... ... ... дүниеге келді. Соның бірі “Сырласу
немесе ақын ... ... ... – ақын ... әйел сезімін, жалпы
адам баласының ішкі әлемінің құпиясын, ... ... ... ... ... ... психологиялық поэма. Ақынның осы поэмасы
1987 жылы ... ... ... деген айдарға ие болған. Бұл поэма
ең алғаш ақынның 1979 жылы жарық көрген “Сенің ... атты ... ... ... ... үш ... орналасқан болатын.
“Сырласу немесе ақын әйелдің анасымен ... ... ... кең өріс ... өресі биік шығармасы. Поэма дәстүрлі сюжетке емес,
керісінше, осы ... ... ... сай ... ... әйел – ... ... диалогына құрылған. Лирикалық
кейіпкердің бейнесін, мінез-құлқын, адами келбетін ашуда – ... ... ... ... қиын, қысталаң жағдайда қандай
әрекет жасайтынын көрсету үшін ... мәні зор. ... ... ішкі сыры ... Әр ... сөз ... оның ой-
толғанысынан, сөйлеу өзгешелігінен жан-дүниесі айқын елестейді” /82.128/.
Поэмадағы ақын мен ... ... ... өмір ... адам өмірінің мән-мағынасын пәлсафалық тұрғыдан ой жүгіртеміз.
“Ана мен ақын перзентінің ... ... мен ... ... пен ... пен ... ортақ мүдде мен қуыс пендешілікке, яғни ... ... ... ... ... шығарманың
идеялық-көркемдік ауқымы үлкен сипат алады”, - дейді С.Жұмабеков ақынның
осы поэмасы ... ... жеке адам ... ішкі ... ... ... Автор кейіпкерлерін диалог құдіретінің
күшімен де бейнелейді. Лирикалық қаһарманның тек өзіне тән, дара характері
оның сөйлеу ... ... ... ... ... ... – этикалық қасиеті, мінез – құлқы, ... ... ... бір ... ... өзіндік болмысы танылады. Диалог -
шығармадағы шешуші сәттің бірі.
Алған ... ... ... білу – ... жазуда үлкен
шеберлікті, өмірді жете білуді, терең топшылауды талап етеді Ф.Оңғарсынова
поэзиядағы Ана тақырыбына жиі қалам ... ... ... немесе ақын
әйелдің анасымен диалогы” поэмасынан бөлек ... ... ... ... ... ... ... сынды өлеңдерінде ақынның анаға деген
махаббаты сәбилік сезіммен, ақындық жүрекпен жырланады.
Сен кейде күрсінесің, жаным ... ... ... бәрі де ... ең он ұлға да ... ... ырза ... бе әлі маған /47.44/, - деп лирикалық кейіпкер өз
өмірін ана өмірімен байланыста суреттеген. Осы ... ... ... ... өзіне ғана тән психологиялық, мінез ерекшеліктері
жарқырай ... ... ... “лирикалық образ анығында автор
тұлғасында көрінгенімен, ол - өзгермелі ... ... ақын ... ... сезімге бой алдырады бір өлеңінде мұңлы ... өмір ... ... ... ... келесісінде жек көреді. Әрине
бұл ақын шығармасының ауанына байланысты. Конфликт тек ... ... ... ақынның ішкі әлемінде де болады. Мысалы, Лермонтовтың
“Парус” өлеңін алсақ, онда автор туралы бірде-бір сөз жоқ. ... ... ... ... ... ... ... бөтен дауыспен
сөйлегенімен, лирик-ақын өз дербестігін (индивидуальность) жоғалтпайды, ол
тек өз ... ... ... ретінде баийды”./34.3/.
Поэма сюжеті диалогқа құрылғанымен, мұндағы ақын бейнесі жетекші ... ... ... көшбасшылық қызмет атқарып отырады. Ақынның өз бейнесінде
көрінетін лирикалық кейіпкер поэманың басынан ... ... ... ... ... ... дегеніміз - белгілі дәрежеде автордың қуаныш-
сүйінішімен ұласып ... Осы ... ... көп ... ... мен ... ... бейнесі астасып кетеді. Сөйтіп, өлеңнің
бүкіл бітімінен ақын ... ... ... ... ана мен ақын
диалогынан тыс лирикалық кейіпкердің ішкі монологы да қылаң беріп ... ... ... қатар отырған екі адамның әңгімелесуінен ... ... сыр ашып ... анасы дәл жанында емес, өте алыста... Яғни,
ақын жалғыз. Осы жалғыздықты ақын ана рухымен сырласу, ана ... ... ... бөліседі. Ішкі сырын, барын жырынан соң, анасына ақтарады.
Ана,
Жалғыз арқалап тағдыр жүгін,
Кең әлемде өзіңсіз қалдым бүгін.
Таң келеді ... де ... ... ... қып тағы маған.
Өмір кешем қалғандай жұртта жалғыз
жырыммен тілдесемін /47.43/.
“Жалғыздық - ішкі ... ең ... ... ... ... адам жалғыз қалғанда ғана ойына, сана ағымына ерік бере ... ... ... ... де ... ... ... өз жүрегін жарып шыққан ішкі толғанысы ... ... ... лирикалық кейіпкер ішкі жан-сарайының құлпысын
ашар, жалғыздықтан жабырқағанда, жан-әлемі ... ... ... ана бейнесімен сырласып кеткен.
Поэмадағы жан-жүрегі жалғыздықтан жүдеген тек ақын ғана ... ... ... ... ана да ... Алайда ана жалғыздыққа
мойымай, ұрпақ қамы үшін ... ... тұра ... яғни ана үшін жалғыздық
проблемалық деңгейге көтерілмеген. “Ақын адамның жан дүниесін, ішкі сырын,
адам ... ... ... ... ... ... адамның ішкі
әлеміне, өзінің “Меніне” көп мән ... ... жер ... ... да ... ең.
...арасы еді отыз бен қырықтардың,
Шынардайын тұрып қалдың /47.44/, - деген жолдардан әкесінен ... ... ... ... ... болған бала Фариза өмірінің
кейбір ... ... ... ... ... ... буыны” деген ұғымға орай: “Ең алдымен, бұлардың
балалық шағы соғыс жылдарының азапты күндерімен, қиыншылықпен, ... ... ... - ... ... шейіт кеткен жетім ұрпақ, оларды
өсірген – жесір ана, өлмелі кемпір, қаусаған шал”/108.5/,- ... бар ... ... шеберханасын ақтарғанда, ақынның анасы
жайлы: “Әкем ... өте ... ... ... ... соның селбеуі ме,
әлде өзінің кербез, байсалды мінез-құлқынан ба, ... ... ... ... ... ... қатты
қадірлейтін”/46.142/, - деген сөздерін кездестіреміз. Ал осы ой ... ... ... ... келеді:
Жүрдің оймен қайғыңның жасын басып,
Бас иді жақын, қашық.
Күйгелектеп азбадың сында жүдеп,
“Шаруа боп бізде бір тұрғаны”, - деп,
Ақсақалдар келетін ақылдасып/47.44/. Яғни, ақын ... ... ... өз ... елес ... Осылайша “Сырласу немесе ақын әйелдің
анасымен диалогы” поэмасындағы оқиға автордың өз ... ... өз ... отырғандай әсер қалдырады. Мұндағы ақынның өз ... ... ... ... ... аяғына дейін қатысады.
Сөйтіп, поэмада лирикалық баяндау мен лирикалық ... ... ... ... ... болып жатқан оқиғаға ... ... ... ... ... Лирикалық сарыны басым поэмалар жайлы
айтылатын В.Г.Белинский “Великий поэт, говоря о себе ... о ... ... об ... о ... и ... в его грусти всякий узнает свою
и видит в нем не только поэта, но и ... ... ... по
человечеству”, - деген даналық пікірі осы тұста ойға оралады./109.671/.
Бұл сырласудан ақын мен ананың жүрекжарды ... ақын ... ... ... шын сырын ұғынасыз. Лирикалық кейіпкердің бұл
тебіреністері – ақынның ішкі ... ... ... ашып ... ... ... ... бағы асқан.
Жалғыздық бірақ жарығым
Құдай мен күнге жарасқан.
Жұмыла кетсе жанарым
Сөнгенде солып Ана-күн,
Қалады-ау жалғыз жерде деп,
Сені ойлап жүрмін қарағым! /47.45/, - ... ... ... ... ... ... отырып ақын қазаққа ғана тән ұлттық
дүниетанымдық ерекшеліктерді де ... Ана ... ... мол ... терең психикасы, ұлттық таным-түсінігі танылады. Қазақ халқында ана
балаға деген шексіз мейірімі мен ... ... ... “ботам”,
“қозым”, “ақ лағым”, “айналайын”, “жаным”, т.б. ... ... ... ... ... асыл ... суреттеуде: “Жаның
жүдеп, қалқам-ай, жүр-ау сенің”, “Шүкір, жаным, жылар ем жер ... ... ... ... ... өмір бола ма, ... жаралса бәрі адамның?”, “Кейде сабыр, ой керек, тоқта, күнім!”,
“Міз бақпайсың балам-ау, елтімейсің”, ... ... бола көр ... ... тапсырамын”, “Жалғызымды тағдырға тапсырамын”, - деген
ана сөздермен ақын өз ... тән ... ... ... адам ... ... өздерінше бір әлем”, - десек те, оларға
ортақ құндылықтар да соншалықты көп. “Жалғыздық құдайға ғана ... ... ... ... ... ... ... жалғыздығына
күйінуі - бұл да ... ... ... ...... ... симайтын, қазақы танымға жат құбылыс.
Поэманың алғашқы бөлімдерінде ақын тек қана өзінің жеке басының мұңы,
ішкі сезім ... ... ... бөліссе, енді ақын достық,
адалдық, тектілік, ұлылық сияқты ұлық мәселелерге қарай ойысады. ... ... Осы ... ... ... ... ... әйелдің анасымен диалогындағы” лирикалық кейіпкерлер ... ... әйел ... ... бар қуаныш-күйінішімен,
бақытымен, тауқыметімен, нәзіктігімен, пәктігімен жырлап, сырлас құрбыға,
байсалды досқа, жан ... ... ... ... езілуі
сендіреді. Сағыныш – қашан да өмір серігі. Жыр арқауы тек ақынның лирикалық
кейіпкерінің мұң-наласы емес, иісі адам ... ... ... ... - ... орынды пікірі деп есептейміз.
Жүрмін ана
Көп жаннан сағым сынып,
Қиналамын кетердей жаным шығып.
Мен ... ... ... ... ... ... ... ап ол ақырын
Тасаланып бастайды оқ атуын.../47.48/.
Анасына осылай деп мұң шаққан лирикалық кейіпкер өзімен-өзі ... ... ... жиі беріледі. Яғни, диалогтан
қарағанда монолог басымдау тұрады да, ... ... ... соғып
жататында кездері болады. Кейіпкер ... ... ... ... жатады. “Бұл өзін-өзі талдау (самоанализ) арқылы кейіпкер
бейнесін, характерін ашудағы ... ... Және бұл ... ... ... дәнекер-делдалсыз яғни реалды автордың “қатысуынсыз”
ақтарылады”/101.11/.
Адамдарға ... мен. ... ... ... ... ... қосқандарым,
Нысанасы болдым мен сан жаланың /47.49/.
Оқиға шиеленісуінен гөрі тереңнен толғану, ойлану, кейіпкер ... ... ... ... ... ... тартыс күшейіп,
кейіпкердің ішкі тебіренісі шарықтап барып, жан сыры ашылады. Бірте-бірте
кейіпкер характері дамиды.
“Мылтықсыз атқан ... ... ақын жаны тағы да ... ... ... өмір бола ма, қарағым-ау, Адалдықтан жаралса бәрі
адамның”, “Кейде сабыр, ой керек, ... ... ... аз ғана ... ... да, ... да жалған дер ем, Ел сенімі болмаса саған деген”
деген сияқты аналық ақыл – ... ... ... ақын ... ... диалогы” поэмасында көтерілген
өзекті тақырыптың бірі – екінің біріне ... ... ... ... бірі ... ... ақындық азап.
Үйде жалғыз жатырмын, сырқат жаным,
Төсегімнен тұрмадым, дым татпадым.
Дәрі ішуге жайым жоқ. ... ... ... ... кеп үн қатқанын/47.50/.
Ақынның жалғыз серігі - тағы да жалғыздық. “Жалғыздық – қашанда жеке
адамның басындағы қайғы-қасіретке, ішкі ойға, ... ... де, ... тіршілікке ерік беруге, өз сезімін қадағалауға да, қадағаламауға да
құқы бар ... ...... өз ... өзі ... еске алу,
елестету, қайғыру, сүйсіну, белгілі бір шешім қабылдау, т.б. ... ... ... ... мен ... сан ... ... құбылыстарды бастан кешетін кезең. Ішкі монологтардың, ішкі ... ... ... кезі де осы ... /101.25/. Профессор Б.Майтанов
монологқа жан-жақты тоқтала келе: ... ... ... ... ... ... дүниетанымдық арналары өрнектеледі. Шығарма
идеясының не бір ... ... ... ... ... ... дәні көп ... сөздер ағымымен бейнеленеді”/110.291/, - десе, ... ...... ішкі ойы, ... сырын білдіретін, эмоциялық
әсерді байқататын көркемдік құралдардың бір түрі... ... мен мәні ... ... және ... ... ... ... байланысты
өзгеріп отырған” /78.371/, - деген анықтама ұсынады. ... ... ... ... сырында көп ешкімге айтыла бермейтін астарлы сыр
жатады. ... ... ... ... ... ішкі монологтарына
негізделген. Онда күйіну, торығу, жауап таба алмау, сағыну басым тұрады.
Демек, ішкі ... ... ... ... бұл ... диалогқа ұласуы ... ... ... ... диалогтар суреткердің стильдік ерекшеліктерін
айқындаумен ... ... де ... танытады. Кейіпкер сөзі бірде
диалог, бірде монолог арқылы көрініп ... ... ... ... ... жүйесі, заман, уақыт тынысы да сезіліп отырады.
Анасымен сырласқан ... ... ... мен ... ... ... көзқарасы байқалады. Нәзік мұң ... мұң ... ... ... бола ... ... “Қазіргі қазақ
өлеңіндегі психологизм” атты еңбегінде ... ... ... ... ... мұң атты психикалық форма ең алдымен лирикаға тән, ... ... ... ... ... - дейді.
Шулы өмірге мен де еріп кетер едім,
Тағдыр мені өнермен некеледің.
Дауыл, шуақ алмасқан жер бетінде
өлеңімді ... ... ... ... ... жатып жаныма медеу етем
Басқаларға бақыт боп орнады әнім/47.51/-,
- деген шумақтардағы бірінші кезекке оқиға емес, ... ... ... ... ... ...... ақын образы,
нақты авторлық “меннің” шығармашылықта объективтенуі. Фаризаның ... үшін ... бар ... ... ... үй қамы, бала, жары,
тобырлардың мылжыңы, бағалары” секілді азаптар түк те емес,
Азаптырақ,
Ақынды ой қамағаны:
асау ой ... ... ... ... ой-толғақ азаптайды,
Ақындар жыр туғанда.
Бұл - Ақын азабы, бір өлеңнің қағазға ... ... ... ... орай келер рахаты да болмаушы ма еді. Өмірге өлең келеді.
...Менің құйттай бойыма күш құйылып,
өзімді адам ... ... ... қарапайым жұртқа түсініксіздеу ақын жанының арпалысын,
ақындардың өзі тілмен ... ... ... азап пен рахатқа толы ақындық
тағдырды Фариза осылайша асқақ идеяға айналдырады.
Ф.Оңғарсынованың “Сырласу ... ақын ... ... ... ... ... ... деңгейіне көтерілген. Мотив –
қайталанып отыратын сөз, сөз тіркесі, оқиға, зат немесе идея. Ол ... ... ... ... ... оқиғаларды білдіру үшін
қолданылады. Сондай-ақ, “мотив – тақырыптық сарын, ... ... әуен ... ... кезең”/82.231/.Дегенмен, мотив
“лейтмотив” мағынасында бір ... ішкі ... ... болатын кез-
келген қайталаулар, олар бұрын болған элементті және ... ... еске ... ... неміс термині сөзбе-сөз жетекші мотив
деген мағынаны білдіреді. Яғни, мотив пен лейтмотив тығыз байланысты ... ...... Әр адам ол – ... ... нешеу
болып туса- дағы пенденің ерте ме, кеш пе, әйтеуір бір ... ... ... хақ. Ал, өнер ... ... ... ... бөлек.
Поэмада оқиға, тартыс, қым-қуыт әрекет жоқ. ... ақын ... ... - ... ... ... лирикалық
кейіпкерінің анасымен сырласудағы да басты мақсаты – ... ... ... ... ... ... мазалаған ойлардан арылу.
Ақын лирикалық кейіпкердің басындағы жалғыздықтың сан алуан ... ... ... ... ... ... ... сырт ортадан бөгделену ниетіне негізделеді. Қайғының досы ... ... ... ... - ... ... Б.Майтанов
/110.53/.Жалғыздықтың да неше түрі болады. Тыныштықты аңсаған ... ... ... ... ... ... рухани
жалғыздық. Жалғыздықтың шығармашылық адамдары үшін пайдасы да болатын
кездері бар. Жалғыздықтың ең ... да, ... де осы түрі ... ... десек те, Фаризаның “Анасы” айтпақшы,
Жалғыздықтың күні де қараң жаным,
Досы жоқтың қайғы-мұң қамар жанын.
Әркім өзін құдайдай сезінгенмен
Бір-бірінсіз түк те емес ... ... ... ... ... ... сан
қатпарлы әйел жанының да иірімдеріне бойлай түседі. Ақын көзінен ... ... ... ... ... тақырыбы жоққа тән
болуы керек. “Әйел тақырыбын жырламаған қазақта ақын жоқ, алайда ... ... ... ақын ... ... және ... ... бір көз жеткіземіз.
Ақын шығармасын сөз еткенде, бұл поэмада мына мәселе сөз ... ... ... анау деп ... айта ... ... ... ортақ, ақын көңілін күпті еткен күрмеуі көп сұрақтарға
Ана атты құдіретпен сырласа отырып ... ... ... адасқанға жол
көрсетіп, білмегенге жөн сілтеп отыратын Ана образы – лирикалық кейіпкердің
ғана анасы ... ол - Кие мен ... ... пен ... ... деп жас ... ... бола көр деп,
Құлынымды халқыма тапсырамын.
Тайғанақты жолдардың тылсымында
Жалғызымды тағдырға тапсырамын.
Жаным елтіп аялар жас құрағым,
Жалғыздықтың жадаулау жақ шырағын...
Түнек басқан ... ... мен ... ... ... ... ... -
деген жолдардағы ана аманаты халық ауыз әдебиетіміздегі От-Ана, ... ету, ... ... сарындарын еске салады.
“Сырласу немесе ақын әйелдің анасымен диалогы” – ... ... ие, ... мол ... ... Сондай-ақ, поэма құндылығын
арттыра түсер тағы бір жайт – ... ... ... ... ... ... Шебер қиюласқан мұндай сөздік оралымдар ... ... ... мен ... ... одан ... түскен. Сөзімізге дәлел ретінде сондай қанатты сөздердің бірнешеуін
мысал ... ... ... ... үлгі ... ... ... Қаңылтыр
мен алтынды бірдей десең”,“ Үлкен-кіші істер жоқ әділдікке, Зұлымдықтың
болмайды ірі-ұсағы”.“Сүртіледі ... ... да, ... ... ... мөлдір суға, Мөлдірлігі дүниенің аз
ғасырда”.“Бірақ ... мұң ... ... ... тұтып, ол сені дос
көргені”. “Адаммын деп ... ... ... ,өкпе айтпайтын болса егер
ешкім ... ... ... кеземейді,Ат құйрығын үзіскен дұшпаны
да”.“Артық қайғы болмайды адам өзін,Ешкімге де ... ... ... жесе де ... ... ... ... нанның дәмін”.
“Қазақ поэзиясының қай кезінде де ... ... ... мына бір ... ... - дейді қазақ поэмасын зерттеуші
ғалым Ә.Нарымбетов. Бір топ поэмалар ... ... ... ... ... енді бір тобы ... ... тарихи болған адамдардың
өмірін бейнелеген. Аңыз негізінде ... ... да, ... ... өміріне арналған поэмаларда да ақындар өткен өмірдің тарихи
шындығының көріністерін ... ... ... сол бір ... ... ... жарқын сәулелі өмірдің артықшылығын ... ... ... аңыз – ... өз ... ... ету – 1960-80
жылдардағы қазақ әдебиетіне тән негізгі ерекшеліктердің бірі. Ф.Оңғарсынова
“Жантолының ... ... ... өлер ... айтқаны), “Мұқан
жыраудың екі өлеңі”, ... ... ... ... екі ... ... болысқа айтқаны” атты туындыларында ауыздан-ауызға тараған
аңыз-әңгімелерді жыр арқауы етіп, поэзиялық шығармалар қатарын толықтырды.
Ақынның өнер тақырыбына ... ... ... бірі –“Ақбөбек
жырлары” ел аузына аңыз болып тараған “Ақбөбек” әнінің негізінде жазылған.
“Ел аузында ... ... ... әні ... ... ... екінің бірі оның авторы Қайып әнші екенін білмейді. ХХ ... ... әнші – ... ... көп ... қоймағаны – Қайып
Қорабайұлы /1853-1916жж/. ... әні ... ... ... жалғыз
Ақбөбек қана емес. Қайып туып, өскен Маңғыстау түбегі мен ол өмір ... ... ... екі, үш саз ... ... ... ... арнаған отызға тарта ән-өлеңі айтылады”/112.19/.
Жоғарыда айтып ... ... ... ... ... ... ... Ақбөбек пен Қайыптың мұңлы махаббаты туралы аңызға
сүйене отырып, сол аңыздың желісінде жазылған поэма. ... ... ... өнер ... ... әнші Қайып Есжан байдың қызы Ақбөбекпен серт
байласып, ақыры би, молла, жергілікті әкімдер Ақбөбекті Қайыптан ... ... ... туар салсам айғыр қара керден,
Кем емес бетің алтын, етің ... ... ... деген
Бір қағаз жазылар ма, әкімдерден?/77.66/, - деп өмірі зарлаумен ... ... ... ... көріп отырғандай, қос ғашық өз ... ... ... кете алмайды. “Сондықтан, арманына жете
алмаған Қайып әнші Ақбөбекке деген ... ... ... ... боп, ... Бұқара, одан Тәжік жеріне кетеді. Қайып пен Ақбөбектің
мұңы ... ... ... ... ... ... ... пен Қайыптың талайлы тағдыры қаламгерлер назарынан тыс
қалған жоқ.” Соның бірі біз сөз етіп ... ... ... ... Осы аңыздың желісі негізінде 1961 жылы Б.Адамбаев
“Ақбөбек” атты поэмасын жазды. ... ... аңыз ... ... өзгеше
өрнекке ие ақындық таныммен жырланады. өмірде қосыла алмаған қос ғашық -
Ақбөбек пен Қайып поэмада өз ... үшін ... ақыр ... екеуі
қосылып, бақытты өмір кешеді. Б.Адамбаев поэмадағы ... ... қос ... аш ... ... ... екі ... шамшырақтай,
Сызылған суреттей қалам қасы”/113.8/, - деп халық ауыз ... ... ... ... Үш ... ... бұл ... негізінен
лиро-эпостық үлгідегі ғашықтық дастандар қатарына ... ... ... ... ... ... ... жоймаған – махаббат пен ән
тақырыбы. Сондай – ақ, Қайып пен ... ... ... ... ... “Ақбөбек” атты пьесасы облыстық театрлар сахнасында бірнеше
жылдан бері қойылып келеді.
Ф.Оңғарсынованың “Ақбөбек жырлары” поэмасы елге белгілі аңыздан ... ... ... ... негізгі оқиға желісі мынадай: Өнерпаз кедей
жігіт Қайыпты сүйген бай қызы бір түнде онымен қашып ... де үш күн ... ... аң ... ... қуғыншылар Ақбөбекті ұстап алып, Форт-
Александриядағы түрмеге қамайды. Қайып жиһан кезіп кетеді.
Көлемі ... ... бұл ... ... ... ... ... сезім”, “Ашыну”, “Өмірге ... үш ... ... ... бөлініп, әр бөлімде әртүрлі оқиғалар көрініс табады.
Дала, менің жеңешемдей,
Кетіпсің ғой, құлпырып тым!
Маған пәлен демесең де,
Жанарыңда нұр тұнып тұр.
Көктеменің күн шуағын
Сағыныпсың, ұғып ... мен де ... ... да, ... ... - деп ... ... сырласу”
деп аталатын поэманың алғашқы бөлімі атынан аңғарылып ... ... ... ... ... көк ... ... қуанышын
бөлісуінен тұрады. Мұндағы табиғат суреттеулері ақынның айтайын деген ойын,
көрсетейін ... өмір ... ... соны ... беру
мақсатында алынып, поэманың өн ... ... ... ... ақын табиғат көріністерін бейнелеуді кейіпкерінің көңіл-күйінің
аянышты, ... ... ... ... ... ... ... шашты гүл,
әлем бақыт сыйлап тұр!
Махаббаттың мастығы
Қуыршақты жинатты /77.142/, - деп ең алғашқы жүрек құпиясын жеңгесіне
ашқан ... ... ... толы ... ... - поэманың
“Жеңеше” деп аталған шағын ... ... ... ... ... ... боп ... сырын жеңгесімен бөлісуінен қазақтың өзіне
ғана тән табиғаты танылады. Ақын ... мен ... ... ... да тек қана ... ұлтына тән қасиет екендігін
аңғартады.
Сен қуансаң, ақылдым,
Қуанамын деуші едің.
Ағадан да жақындау
Көремін ғой мен ... - ... ... ... Ақбөбектің атын
атамай, “ақылдым” деп ат тергеуі де ... ... ... ... ... ... ... сай жазылған “Түңілу”, “Сөнбейтін
сезім” деп аталған тараулары ... ... ... мұң ... ... толы ... ... Алайда, Ф.Оңғарсынованың
қазақ қыздарының тағдырын арқау ... ... ... ... ... да бой ... ... бойұсынып, шарасыздық
таныту, сарыуайымға салынып, өкінішпен өмір кешу - Фариза кейіпкерлеріне
жат ... әнің ... тұр ... ... ... ... сендік жанары жұмылғанша,
Арнаса да дүйім ел мың қарғысын.
Төксін теріс батасын, жала, кегін –
өзгермейді өзіндік жан екенім. ... - деп ... ... ... қоятын лирикалық кейіпкердің бейнесі өз сөздері арқылы биіктей
түседі. Ақын ... ... ... ... – ол ... сыртқы
портретін беруге көп ұмтыла қоймайды, керісінше, олардың өздерін сөйлету
арқылы өз ... ... ... ... ... лирикалық кейіпкердің
ішкі жан-дүниесін көрсетуді ... ... біз ... шығармадағы
лирикалық кейіпкерді ақынның өзі деп білеміз. Бірақ лирикалық кейіпкер
ақынның нақ өзі ме? ... ... ақын ... ... ... Дегенмен ылғи да ақынның нақ өзі бола бермейді. Мысалы:
“Бөбекте де арман бар ма екен” дейтін қыз біткен,
Жігіттер жүрді жыр ... туар ... – айым біз ... боп өтті ... ... - деп жан ... ... (“мен”)
ақтарған Ақбөбекті ақын бейнесі деп айта ... ... ... ... сипат”/111.17/. Лирикалық “мен” ішкі ізденістен, ... ... ... ... сөйлесу, яғни ішкі диалогтан
ашылады.
Бақытты күндері басынан бал-бұл ұшқан Ақбөбек ... ... ... ... ... Ақбөбекті патша офицері қорламақ
болады. Алайда, Ақбөбек:
Жолама маған,
Қолаңса-сасық, күлімсі исіңнен жерінем,
Қорқытам деме – ... ... ... боп ... тегі ... ... ... бастан асып тұр
Мынау даланың шонжарлары мен бегінен.
Тірілей сенің құшағыңа енбен, жүн ерін,
Аю мойныңа асыла алмайды Қайыпты ораған білегім!
Асқақтығым асып, ашуың ... ... ... ... ... - деп даланың қызына тән қайсарлық
танытады. “Ақбөбек жырларындағы” бар ... ... ... ... болашақты аңсауымен аяқталады. Бір қарағанда поэма
аяқталмай қалғандай әсер ... ... ақын үшін ... ... аса ... емес. Поэмадағы басты мақсат - Қайыптай әншіні “аһ”
ұрғызып, талай әннің ... ... ... Ақбөбектей арудың көркем
бейнесін сомдау. Осы ... ақын ... ... ішкі ... ... ... ... мінез ерекшелігін
өздерінің монологы арқылы ашпақ болған.
“Көптеген пікір қайшылықтарына қарамастан, лириканың ... ... ... ... поэмалармен қатар, лирикалық күнделік үлгісіндегі
поэмалар да пайда бола бастады. Мысалы: А.Твардовскийдің “За ... ... ... лирикалық монолог түріндегі Р.Рождественскийдің
“Письмо в тридцатый век”, М.Бажанның ... ... ... ... ... Э.Межелайтистің “Человек”, И.Абашидзенің “Палестина, ... ... ... ... ... бір ... ... - дейді
А.Банкетов/114.?/ Осы жерде В.Г.Белинсикйдің “Лиризм өз ... жеке ... түрі бола ... ... да кездесе береді”, - деген белгілі
пікірін еске ... ... ... ... сияқты лирикалық
поэмалардың да көркемдік дамудың сан алуан белестерінен ... ... ... жеке ... мен ... ... ... шертетін
лирикалық “мен” енді поэманың бас кейіпкеріне айналды.
Ақынның мол әдеби күш қуатпен жазылған лирикалық ... бірі ... ... сен ... ем”(Бозбала күнделігінен) поэмасы. Олай дейтініміз,
“поэмадағы шығарма ... ... да, ... ... ... де ... ... мен географиясы да белгісіз”/40.30/.
Әдетте біз Фариза шығармашылығын сөз еткенде, оның өзіндік “әйелдер
галереясын” жасағандығын, әйел әлемін, қыз ... дәл ... ... ... ... тиек ететін едік. Сөйтсек, Ф.Оңғарсыноваға бозбала
сезімі де жат емес ... ... ... ... сен ... ем” ... желі – бозбала сезімі, оның пәк, ... ... ... ... ... өлеңдер жалаң сезімге құрылған” ... ... ... ... жүр. Ал ... ... болады дегенді мен
түсінбеймін. “Сезімге әсер етпейді - ... ... бір жөн. ... де, ... де ... не заманды таңдамайды емес пе? Қуанбайтын,
қайғырмайтын, сүймейтін, жек көрмейтін адам бола ма? – деп ... ... /46.211/ ақын көп ... ... бара ... ... небір қалтарыстарына үңіледі. Қыз сезімін, әйел жанын ... ... етіп ... ақын ... сезімін де өз басынан
өткергендей соншалықты шынайы етіп ... ... ... ... ... жолы ... жігіттің сезім сарсаңы сөз болады. Поэмадағы лирикалық кейіпкер
мінезін тек шытырман уақиғалар ғана ашып ... ... ... ... ... ... ішкі дүниесін өзі де ашып отырады. Сюжетті
поэмадағы оқиға іс-әрекет, ... ... ... ... да, ақын ... қандай көлемде баяндаймын десе де, мүмкіндік табылады. Ал мұнда ақын
бірде өз атынан, өз ... ... енді ... кейіпкер атынан
сөйлейді.
Елесің қуантардай,
Сен жайлы ой кешемін.
өзіңе дым айта алмай,
құрбыңмен ... алам да ... ... ... ... оған ... батыл-ақпын,
Жаным-ау, бұл неліктен?.. /77.95/, -
деген лирикалық кейіпкердің өзге түгілі ... ... ... ... ... ақын ... ... сүйенеді. “Мұнда
бозбала психологиясы жасырын психологизм арқылы ашылады. Ғашығының ... шым ... ... ... ... айта алмай, құрбысымен
сөйлесетіні қалай? Бұл – нағыз ... ... ... психологизм – ақын
жанының тереңінде тұнған сезім. Ол сезімді өлеңді оқи ... ... ғана көру ... ... бұл образды тек лирикалық кейіпкер деп қана түсінеміз. Қазақ
өлеңіндегі ... ... ... лирикалық кейіпкер, лирикалық тұлға
ұғымының аражігін ажырата көрсете білген Т.Шапай ақынның осы ... ... ... ... ... ... “Мұнда өзінің
талайсыз тағдырын,, сезім сарсаңын, жан азабын алдыңызға жайып сап, бірінші
жақтан (“мен”) сыр ағытқан ... ... бар. ... ... ... ... ... әйел жынысты ақынымызға, сырттай
қарағанда, еш жанасымы жоқ бейне. Оны анық лирикалық тұлға немесе ... деп ... ... ... да реті ... Бұл ... ... тек
лирикалық кейіпкер туралы ғана болуы мүмкін. Ал осы лирикалық кейіпкердің
махаббат ләззаты мен ... ... ... көңіл-күй толқынының
қозғалыстары мен мінез-темпераментінің ... ... ... ... ... ... сезім диалектикасын құрайтындығы
оны Ф.Оңғарсынова лирикасындағы ортақ ... ... ... Ф.Оңғарсынованың тақырып таңдамайтын ақын екендігін
айтқанбыз. Алайда ... ... биік ... ... ... ... кәсіби шеберлігіне тікелей байланысты ... ... ... жақын, өзіне етене таныс әйел әлемі ... ... ал ... тән ... ... ақын ... аша ... деген
уақытта біз Ф.Оңғарсынованың осы ... ... ... ... ... салып сонда жатты өңір,
әлемде күңгірт мұң қалмай.
Адамның бәрі ақ көңіл
Күлімдеп маған тұрғандай
Сарғайған дала құлпырып
Көктем боп кеткен ... боп өпті ... желі ... ... ... ... ... дәл осы сәттегі көңіл-күйімен табиғат
құбылыстары білінбейтін, көрінбейтін бір нәзік ... ... ... ... ... ... қуанышқа табиғат та ортақтасып,
үн қосады. Табиғат-ана лирикалық кейіпкердің шаттыққа толы күндерін ғана
бөліспейді, қайғысына да ... ... ... ... ... ... ... қыс келді ме –
Бұрқан-талқан – көңілім. Жаным-қырау.
Бұл тек лирикалық кейіпкердің тебіренісі ... ... ... ... өзі – белгілі дәрежеде автордың күйініш-сүйінішімен
ұласып жататындығы анық. Қазақтың қара өлең қаймағын армансыз ... ... ... ... ... – қара өлеңге сезім сырын армансыз ақтарған ақын.
Сүйгенінен айырылып, өзін мына ... ... ... сезінген кейіпкер
халін, оның аласұрған сан ... ... ... ақын ... қатсаң жігіттерге, Қызғандым аласұрып” дейтін бозбала
күнделігінен сыр ... ... оның ... ... ақын тап бір ... ... етіп шынайы суреттейді. Адамзатпен қатар өмір сүріп
келе жатқан адам бойындағы толып жатқан кереғар ... үміт пен ... мен ... үзу, ... пен ... сүю мен жек көру... ... ... ... ... алмасып өмір сүріп жатады. ақын
Сен маған бақыттасың, қайғыдасың,
Өмірсің, таусылмайтын бай ... сол ... ... ... қара жерге ай құласын,
әйтеуір анық менің айнымасым.
Сонан соң күйіп – жанып алауладым,
Ұмыттым Ай, Күн ... ... ... ... сол ... бір ... таба алмадым/77.100/ - деген жыр жолдары ұлттық,
фольклорлық, поэтикалық, эстетикалық үлгілеріндегі ... ... олар ... ... ішкі ... ... ... зор қызмет етіп тұр. Поэмада кейіпкердің ішкі ... ... ... ... қайшылықтарын тудырып отырады.
“Кейіпкердің лирикалық “мені” – даралық сипат. ... ... ... ... Осы ... ...... “меннің” өрісін өлшеусіз кеңейтетін
тәсіл ... ... ... ... ... ... бітіруге” болатын
қолайлылығын да бағамдайсыз”/116.98/,- ... ... ... ... ... сен ... ем” – таза лирикалық поэма. Дегенмен, мұнда
драмалық шығармаға тән элементтер де жоқ емес. ... ... ... ... яғни ішкі ... ішкі ойы, іс-әрекеттері нәзік
дриматизммен қабысып кететін тұстары да кездеседі.
Сондағы жазығым не? Түсінбедім.
Құрыса, сыйласпайтын ... бе ... жылы ... ... ... бірақ көз қиығын түсірмедің.
(Білмеймін, неге, неге түсінбедің.)
Лирикалық кейіпкер характері, психологиясы, ішкі мұңы ... ... ... береді. Сыртқы болып жатқан оқиғалармен қатар
бозбаланың да ішкі толғанысы, ... ... де үдей ... ... ... сөйтіп, көл-көсір лиризмге тап боласыз. Атақты сыншы В.Г.Белинский
лирика туралы бір толғанысында: “Лирикалық поэзиядағы ақын ... ... ... ... оның тұлғасы, ақындық “мені” маңызды
роль атқарады. Ал оның жеке өз басының ... ... етіп ... өз ... ... - ... болатын. Ал ақынның өзі бұл мәселе
турасында: “Лирика – поэзия өзегі. Үлкен жанр поэмада ма, шағын өлеңде ме ... тән ... ... ол жыр ... ... - дегенді жиі айтады.
Мен қайтсем екен?
Мынау денем өртеніп, барады ысып.
Кетсем бе әлде, сандалып арақ ... гөрі ... ... ... қара ... өмір өмір ме? ... бәрі!
өлген артық мұнан да дала құшып. /77.109/.
Бар әлемнен баз ... ... ... ... ... ... өкініш, күйзеліс секілді сезімдер лирикалық кейіпкердің
ішкі монологымен сыртқа шығарылып ... ... ... ... ақтарыла
сыр айтқан бозбаланың лирикалық толғаныс - тебіренісіне толы. Ақын ... тән ... ... ... бір ғана адамның өз
басындағы, өзінің ішкі ... ... ... ... Бозбалалық
кезеңнен өтіп, жігіттік өмірге бет алған лирикалық кейіпкердің махаббат
драмасы ... ақын ... ... ... ... үшін ... қиын сезім арпалыстарына тап келтіреді.
Ф.Оңғарсынованың аталған поэмасының басты ...... ... ... ішкі ... ... ... аудартып
отыратындығында. Лирикалық кейіпкерлердің ішкі тебіренісі беріліп, жан сыры
ашылады, адам характері дамиды.
Мен өмірді сен ... ... ... ... үнің, қылықтарың;
Сезімімнің сен кештің тұнықтарын...
Бұл әлемде өзіңсіз тірлік барын,
Ай,
Күн барын, ел барын түк ... мені бір ... ... ... тез-ақ, сүйіктім, ұмытқаның.
Содан бері жыл өтті. Көп ойландым
Жүрек соға бастады жылып ... ... сен ... ем” поэмасының бар арқауы – ... ішкі жан ... ... Мұнда айтарлықтай тың тіркес,
образды ойлау кездеспегенімен, бұдан ... ... ... ... ... бірұдай күй кешеді. Ақын жыры мен оқырман сезімі
ортақтық, үйлесім ... ... ... ... дөп басып шерте алады.
Осындай адами сезімдерді шынайы ... ... ақын ... ... ... Мұндағы лирикалық кейіпкер- алып-ұшып ғашық болған, сүйген,
қызғанған, сағынған бозбала, сүйгенінен ... ... ... ... ... ... ... жеңіп есейген, ес тоқтатқан
азаматқа айналады.
Әр ақын-жазушының өзіне тән сөйлеу тілі болады ... ... ... жасына, түсінік – ұғымына сай сөздерді тауып ... ... өзі ... қызына қарата айтқан қаратпа сөз, еркелету сөздері,
одағай, ... ... ақын ... ... қиюластырады. “Мен өмірді
сен деуші ем” негізінен махаббат, сезім тақырыбына арналғандықтан, ... ... ... ... ... Сол ... поэмада кейіпкер
эмоциясын білдіретін қаратпа сөзбен орайлас одағайлар молынан ұшырасады.
Мысалы; “Аяулым, сен ... ... ... ... келші ақ лағым”, “Еркем,
өзің кеттің де, душар болдым дертке мен”, “Мендік наз бен ... ... ... ... “Ой, өмір-ай, алдамшы ең неткен”, “О, өткінші
тіршілік!”, “Шынымен құшағыңды, сол итке ... ба, ... , ... ... жиі ... ... ... аталмыш поэмасында да өлең өзегімен бірлікте орнықты
қолданыс ... ... ... ... ... ... ... – халық ұғымында адам баласының ішкі сезімдік дүниесінің
өлшемі ертеден ... тіл ... ... жан ... қатысты
көбірек қолданыста болып, ... ... ... ... ... ... ... “жүрек” сөзі ақынның айтпақ
ойына орай “қос жүрек”, ...... ... құрғыр жалын атады”,
“жүрегім дал-дұл”, “жарылып кетпей қалай-ақ тұрсың сен жүрек?”, “жүрегім ... сен ... ... өттті жүректі”, “Мен сорлы жүрмін, бір емін ... ... ... ... ... ... ... ең алғашқы жазылған поэмаларының бірі ... ... ... ... ... ... ырғақ, екінші ырғақ,
үшінші ырғақ, төртінші ырғақ, негр қызының бірінші монологы, екінші, үшінші
монологы ... ... ... ... ... негр қызы ... құрылған, сюжетсіз лиро-публицистикалық поэма. Ақын поэзиясына
жан-жақты тоқтала келе ... ... ... бір ... бар” атты
мақаласында былай депті: “Шабыт оты оның өмірлік ... ... үшін ... ... ... ... ... мұңына үн
қосады. Африка халқы, оның мұң-мұқтажы еркіндік пен ... ... ... ... ... ... ырғағымен гитара әні негр қызының
монологтарымен ұштасып жатады да:
Дауылды менің ғасырым!
Ұлылығыңа, қайсарлығыңа бас қрам,
Сендегі құйын екпінге ере алмай
Жүргендер үшін ... - деп ой ... ... ... бір ... Африка негрлерінің басынан
кешкен қиын да қилы тағдыры секілді болып көрінері анық. ... ... ... ... ғана тән ... ... ... ұлтының
басындағы трагедия болатын. Ал мұны осылай деп ашық айту ол кез үшін мүмкін
емес еді. Бұл ... ... өзі ... ... ... ... ... биліктілеріне айтылатын сөздерді өткен ғасырда немесе қоғамда
болған көрініс деп суреттеуге мәжбүр болдық. ... ... ... ... ... айта білу де ... қой”/117.4/. Шынында да, ақын қазақ ұлтының,
қазақ даласының үнінің бәсең шығып, еңсесін тік көтеріп сол ... ... ... тең ... тұра алмауы, т.б. жан ауыртып, жүрек сыздатар
ақиқатты айтудың осындай жолын ... ... еді. ... одан өзге жолы ... ... ... мен қоғамдық өзгерістер қатар жырланады. Поэманың
там-там ырғақтары ... бір ... ... ... ... ... ерекше гармония сезіледі.
“Қарғыс” поэмасы коммунистік идеологияның құрсауынан құтыла ... ... ... ... ... деп ... ... бұл өзі драмалық қайшылыққа толы, толып жатқан себептері, тіпті
қайсыбір заңдылықтары да бар ... ... Осы бір ... поэмадағы ақын сөзімен тарқатсақ:
Бұл - кезі құздан құлдырау менен ... боп ... ақ ... мен ... ... ... ... әлсіздер менен өктемнің,
Алдамшы Ақ пенен қасиетті Түндей қараның.
Лапылдап өрттей сүйгізетін не өлердей
Жек көргізетін де ... ... ... ... ақын ...... ... Цензураның үлкейткіш көзәйнегімен
қарайтын ақынның бірі мен болдым. Бірақ ол кезде бір сәулеге – шындықтың
шырағына ... ... үміт ... ... ... бүкіл шығармашылығымның
лейтмотиві – ұлттық тұтастық”/117./, - ... ... ... оның ең бір ... ... ... да осы ... жылдары
болатын. Ақынның сол кездегі қоғамға деген ішкі қарсылықтары сыртқа семсер
жыр болып ... ... ... ... ... толғау емес, қазақ
тағдыры туралы ащы зар екендігін аңғартатын детальдың бірі – ... ... ... ... ... асып Даласын жырға қосқан халық болмаса
керек. Поэмадағы лирикалық кейіпкер мен ақын арасындағы ... ... ... ... айналады.
Келгендер шарық табан
Сені еміп тойынуға,
өктемсіп шалықтаған
әндетіп қойыныңда,
төсіңді арамдаған,
О, менің мұңлы далам /77.179/,-
деген мұң-зардың иесі ... ... енді ... ... ... өзімен егіз санайтын, өмірін Даласыз ... ... ... ... үні ... ... жарқын қашанда. Осы шумақтың
астарында талай тарихи шындық бүркеніп жатыр. Қазақ жеріне келімсектердің
көптеп ... ... ... байлығының оңды-солды жөнелтілуі –
міне осылардың барлығын ақын “тігісін ... ... бір ... дерті
ретінде көрсетеді. Алайда, мұның қазақ ұлтының үлесіндегі қасірет екендігін
сезімтал оқушының түсінбеуі мүмкін емес.
Негрдің байтақ даласы –
Мекенім менің ... ... ... ... ... ... бермеген көк түтін завод, космостық алып алаңдар,
Көкірегіңді сорып, қозғалтпай қойды тас ... ... ... ... ... перзентіңе сая бере алмай қасірет шегіп жатсың-ау.../77.183/, -
деген шумақта ... ... ... дейтін тіркес бар. Тарихтан белгілі
жайт - негр ... ... ұлт жоқ. Ұлт ... көрініс таппағасын оның
мемлекеті, яғни, белгілі бір ... ... да ... “Байтақ
даласы” екібастан болмақ емес. Мұның бәрі ақын үшін ... ... ...... ... ... болу ... де ақын жақсы
біледі. Біле ... осы ... ... ... амал ... келтірілген үзіндінің соңғы жолдарына қойылған көп ... ... Ақын көп ... ... қойып отырған жоқ. Өз қолың өз аузыңа
жеткенімен, билігің өз ... ... ... ... не ... Көп нүктемен
көп ойлар көмкерулі қалады.
Мен қарамын –
Табиғаттың өзіндей сұлумын мен,
Қаныма ыстық құйылған қызу күннен.
Бір әділет күтумен бұл жалғаннан,
Қара тас боп ... ... ... ... ... ... қара жер таң құшпаған,
Таң құшпаған, содан кек-арды ұштағам,
Сезе тұрып күшіңді бұрқана алмай...
О, дәрменсіз сорлылық – қарғыс саған!/77.181/
“Мен қарамын!” деп ... айта ... негр қызы ... ... ... деп ... айтуға көбіміздің ол кезде батылымыз
жете бермегені уақыт шындығы. Яғни бұл – қара негрдің емес, “қара ... ... ... “Ақ қар ... тоңдырады, қара қазан қарныңды
тойдырады” деген қазақ ұлтының ұғымында “қара” қасиет пен ... ... ... сөзі ... сөзімен алмастырып берілгенімен, ақын
танымынша, екеуі бір ұғым. Яғни, “қара” – “қазақ” образы – ... ... түп ... ... ... жүрек сөзін жеткізуде ақын қиялы бай,
шеберлігі шексіз. Қалай айтсақ та, “Поэзияның қолында билік, ... ... Оның күші – адам ... сәуле түсіріп, рухына қозғау ... ... тіл, діл, ... ... ... секілді ұғымдар
алдыңғы орынға шығады. Егер ақын өз ... ... ... бар
болмысымен: “қараңғы”, “бұратана” ел атанып, ... ... ... ... ... ... деуге арланана бастаған ұлт қасіретін шынайы
қалпында көрсеткенде бұл шығарма ... ... ... көрмес еді. Мұны
жақсы түйсінген ақын әлгіндей “әдістерге” барады. Бұл – ... өмір ... ... ... ба ... ... анасыменен басқа бір тілде ұғысқан,
Осындайлардан жаның күйгенде жанарыңнан кекті мұң ұшқан.
Ертерек сені ... ме екен ... ... ... ... мойындамауға тырысқан.
Қара жерде тұрып, қара боп туғанын ар көріп
Негрмін деуге ығысқан/77.184/
Келтірілген үзіндідегі “негр” сөзінің орнына “қазақ” ... ... ... ... ... ... айта алмаған ойының ұшығына
жетесіз. ... ... ... шерткен негр қызының монологымен ақын
қазақ ұлтының, қазақ даласының қайғы-қасіретін көрсетеді. Сол ... ... ... азаматық тұрғыдан алаңдаушылық танытады.
Ф.Оңғарсынованың ... ... ... ... мәселені де айта
білетін ақын шеберлігінің бір дәлелі.
Ақын поэмаларына тән ... ...... ... шындық үшін
күрес болса, осы мақсатқа жету жолында ақын ... ... - ... ... “Барлық табиғатымен өмірдің өзі тұнып тұрған ... ... сол ... көретін көз, сезетін сезім керек. Демек, шынайы
поэзия – адам сезімінің анатомиясы да, шын ақын ... ... ... ақын - өз ... ... ... мен ... жыласа, көкірек
шерімен көз жасы”, - дейді ақиық ақын М.Мақатаев өзінің “Қазақ жырының бір
жылы” атты мақаласында /119.215/. Осы ... ... ... ақын ... ... да ... көркем жырлауды мақсат етті. “Айтылмайтын
шындық болмайды, ... соны айта ... ... ... растығына
Ф.Оңғарсынованың “Мүшәйра” поэмасын оқу барысында көз жеткіземіз. Поэма
атынан аңғарылып ... ... ... жыр жарысына құрылған.
“... Тіл өнерін адам болмысымен пара-пар қойып келген ... ... жыл басы – ... ... ... ... ... атышулы
ақындарын осы “Ақынтауға” жиып жыр жарысын өткізетін ... ... ... аңыз бар. ... ең ... бас ... – Абыз ... екен: “Халықтың
қаймағы сендерсіңдер, ақындар! Аспан Жермен теңеліп тұрған осынау күні
көңілдеріңдегі тұнған сырдың тума ... ... Жер, ел, адам ... не ... бар, ... жеткізсін мынау халыққа! Сол сол-ақ екен,
жыр бұлағы жан-жақтан ... ... ... ... ... поэмаға бастар
баспалдақ іспеттес бұл дерек – оқиға сырын ... ... ... ... ... мұны ... қауымының қызығушылығын тудыру үшін ойлап
табылған “ақындық қулық” деуге де ... ... жыр ... ... та
кетті...
Бас кейіпкер - он бес ақынның аты-жөндері поэмада нақты ... ... ... ... екінші ақын деген реттік қатармен берілген. ... бен ... қыз ғана ... ... мүшәйраға қатысушы ақындардың
сыртқы кескін-келбеттері көп ... ... ... мүшәйраға
қатысушы әрбір ақынның ішкі дүниесіне бастар жол ... ... ... Және олар ... екі ... ... ұқсас
бейнелер емес, мысалы бірінші ақын “Түйе шекпенді иығына іле салған, ... ... ... ... ақын ... ... шегір көз сары ”, үшіншісі
“Қою мұртты, ... ... ... жігіт” болса, төртінші ақын “Төбесіне зер
төккен қама бөрікті, ақ жібек ... ... ... қыр ... ... бойлы ақын”, бесіншісі болса “Тақиялы, ала шапанның сыртынан
белін патшайымен буа салған дембелше толық жігіт”, алтыншысы ... ... ... ... ... толық қара, торсық қарынды”, сегізінші
ақын “қияқ мұрт, ақ сұр кісі” дегендей, ... ... ... ... ... ... мүшәйраға қатысушы ақындардың сырт
киімдері де мінез ерекшеліктеріне сай ... өмір ... ... ... ... ... ... шығарма жазушыларға қатысты айтатын
бір сөзінде: “Истинный художник – реалист не наряжает в ... ... ... ... ... ... ... мыслить и говорить
так, как их к тому ... их ... и ... той ... деп ... қатысушылардың сырт келбеттерінің бір-біріне
ұқсамайтындығы ... ақын ... ... ... мен ... ... ... Ақын сомдаған кейіпкерлерінің әлеуметтік ортасына сай
мінез-құлқы, өмір тануы бар. “Мінез – адамның ішкі ... ... ... ... ... ... барлық психологиялық
ерекшеліктерінің жинытығы. Мінез жоқ жерде, Л.И.Тимофеевше айтсақ, ... ... ... Ал біз ... ... ... тек ... ғана танитынымыз белгілі”/18.95/. Олар өмірді өздерінше танып, өз
ортасының ... ... ... іс-әрекеттері олардың
өз сөздері арқылы ашылады.
“Мүшәйра” поэмасының да негізгі идеясы - ... күн ... ... сабақтаста суреттеу болса, Ф.Оңғарсынова осыған орай ... ... ... ... ... ... ... фабула,
композиция құрудағы әдіс-тәсілінің болатындығы белгілі. Әр ақын ... ... ... ... ... тың ... ... талаптанады.
Оқырманға өзін өзгеше қырынан танытқысы келетін ... ... ... ... ... ... ... формасын бекер
таңдамаған. Сыртқы формасы мүшәйраға құрылып, ... ... ... есте
жоқ ескі заманда болғандай етіп суреттелгенімен, бұл – нағыз ... ... ... ... ... ақындар аузымен айтылған шындық тек
сол заманға ғана тән ... ... ол – ... өмір сүріп отырған ортаның
да ақиқаты. Бұл - ақын ... ащы ... Ал ... ащы ... ... сүріп отырған ортаның көтермейтіндігін жақсы ұғынған ... ... ... ... ... ... еді. Аңыз ... құрылған
ақындар айтысында бағзы замандардың қоғамдық өмірінің қайшылықтары айтылса
да, оның бүгінгі күнге тікелей қатысы бар.
“Ақындардың көбінің ой-пікірлері, тіпті өлең ... де ... төрт ... ... ... кейде толғау-терме формалары кездеседі.
Кейбірі ... ... ... ... та ... Жарысқа
қатысушылардың сыртқы көрінісі де портрет күйінде ... кей ... ... отырады, кейде қара сөзбен баяндау да орын алған”
/40.31./ ... ... ... ... ... ... тән ... тек сырттай ғана суреттеліп қоймай, оның тереңде жатқан ... ... ... Ақынның өзі өмір сүріп жатқан ... мол ... ... ... бір ... жанды көрінісі жасалады.
Алма - кезек сөз алған ақындар аянып қалмайды. Әлі келгенше әрқайсысы-ақ,
әділ ... ... ... кеткен әділдік-асыл қылық,
Көр кеудені өртейтін ашындырып?
Кімді көрсең бұғады, шындықты айтса,
Кететіндей біреулер басын жұлып, - ... ... ... ... ... таса ... ... бұқпантайлап, шындықты ашып
айта алмағандықтан заман, қоғам келбеті көбінесе келіспей тұрады. ... ... ... ... өзі ... /50.2/. Әр ақын ... өз ... қоса зиянды қылықтарын әшкерелеуге тырысады.
Қазақ деген елміз деп, халықпыз деп
өзеурейміз жердегі алып біз ... ... ... ... ... шарқ ұрып,шабытты іздеп.
Жайсаңдарды боларлық жатқа да аңыз
От басында мадақтап мақтанамыз.
Сосын сұңқар топшысын тайдырамыз
Шырқауларға самғайтын шақта нағыз.
...Ұмытамыз ұлыны ... ... ... ... ... - деп ... ақынның аузымен
айтылған ащы шындықта қазақ ұлтымен бірге жасасып келе ... ... шын ... ... ... ... ... жасық деп айта
алмайтын жалпақшешейлік сынды “қасиеттерін” ... ... Мұны ... жиі естілетін “қазақтың өлісінің жаманы жоқ, тірісінің жаманнан
аманы жоқ” дейтін ақиқаттың ақын жырындағы ... ... ... ... ... ... жүгінсек, әр сөзден сезіктеніп, әр үтірден күдіктеніп,
әр әріпті ... ... ... көп ... ... ... ... ақиқатты айқайлап, шындықты шырылдап айтқан ақын кемде-
кем”/121.162/.Алдымен домбырасының құлағын бұрап алып, нық ... ... орақ ... ... ... ... ... жайында жаңарды ұғым,
Ондай дарын болмаса қараң күнің,
Намысқорлық, туралық, адалдықпен
Ақымақ боп көрінер адам бүгін.
Арқандалған бұзаудай, алыс бармай
Би-болысты маңайлар қалыс қалмай.
... Мықтысының ... – бір ақ ... ... ... ... ... жорғалап ала құрдай,
Біреулерді жерлейді таң атырмай - деп ащы кекесінмен жағымпаздықтан
түңіледі. “Фариза поэзиясын оқи ... ... ... ... ақынның ащы
дауысын шығарған ортаның психологиясы бүгін түгелдей өзгеріп ... ... ... ... жатқанымен, адам бойындағы ұнамсыздықтар
соған ілесе өзіндік түрін, сыртын өзгертіп, ішкі ... ... ... ... жатқаны жаныңа тиеді. Мұндайда ақын алдымен сезінеді”/122.13/.
Жаныңа үміт ... ... ... ...... шенің.
Билік болса болғаны қолыңда тек
Көк тиындай қажетсіз арың сенің - дейтін келесі ақын ... ... ... ... құл болып, жылпостық пен
даңғойлықтан, қызғаншақтық пен ... ... ... жүргеніне
назаланады. “Ф.Оңғарсынова Өмірді, Адамды қандай ... ... ... ... ... ... тік ... Біреу – біреудің
қабағын баққан құбылмалы, қуақы ... ... ... ... аяқ басар кей жайға келгенде бүгежектемейді”/69.89/.
Қажет емес ақылың, даналығың,
Оларменен ... ... ... ... ... ... ... қандай іске де адам бүгін/47.184/, - деп ... ... - ... ... мен ... ғана ... адам бойындағы
арзандап бара жатқан асыл қасиеттер мен адамдық құндылықтар болатын. ... ... мен ... ... ... сыналып отырады.
Енді бірде үшінші ақын:
Ақыным, табаныңнан жер ... ... әлде жұрт ... да, сен ... ... бір ... көрмейтіндей
Көзіңнің қарашығын шел басты ма, - деп болашаққа үмітпен ... ... ... пен ... ... жүретініндей,
поэмада оптимизм мен пессимизм кезектесіп отырады. Олардың бірі заманының
зарын айтса, ... ... жыр ... ... ... бірі қызық
қуып, сауық-сайран құрсақ деген ой тастайды. Осылайша мүшәйра ... ... сөз ... түсуімен поэма сюжеті де ширығып, дами
түскен. Ақындардың басым бөлігі ... ел, жер, адам ... ... Әр ақын ... ... ... ... тырысады. Сайып
келгенде, халық тағдыры әр қырынан бой ... ... ... ... ... ... ... адам, сонан соң өз дәуірінің перзенті”,
- деген екен. Өз дәуірінің перзенті ретінде Ф.Оңғарсынова ... ... ... ... көңілмен сезілетін қоғамның неше алуан
құйтыртқы қылықтары көрініс ... ... ... ... ... ... ... келбеті кең,
Мен де шындық іздеумен ержетіп ем.
Жетіспейді әділет. Бұл тапшылық
Кеткен емес ... жер ... ... ... да күні ... ... болған соң ғұмыры алаң.
Ақиқат деп жұлқынып ақырында
Айналада ортаның құлқына адам /47.185/, - ... ... ... болғалы бері талайлардың арманы болған “тапшы” қасиеттің бірі ... ... орын ... ... ... қайнар көзін алған бай қазақ
поэмасындағы тамаша ...... ... ... ... ... ел
аңсарын асқақ идеал дәрежесіне көтере гуманистік сарында жырлау, мадақтау”
/8.52/ ... ... бұл ... ... ... ... Поэзиясының
тақырыбы сан-салалы Фариза ақынды өзгелерден даралай көрсететін басты
ерекшелік те – ... ... үшін ... ... етек ақ ... ... ... бел қызыл камзол, басына
үкілі тақия киіп, үкілі домбыра ұстаған бидай өңді келіншек” – Айсара:
Бұл заманда ер ... ... ... пе екен ... күш ... ... өлшенеді
Кесек турар мінезбен, кісілікпен.
Бөріктілер жетерлік, рас, мұнда:
Кісімсіген шетінен тыраш “тұлға”.
өсек – аяң бүгінде – ердің ... әйел ... қыр ... - деп өңі ... ... істеріне қарны ашады, налиды. Енді бірде өмірдегі ... әйел ... ... ... ... ... ... мүшәйраға қатысушы ақындардың бәрі бірдей
қоғамдағы кемшіліктерді айтып, өмірдің тек ... ... ... ... өмірдің күнгей тұстарының да барлығын өзге ақындардың
есіне сала отырып,
Мынау жатқан мол далам
Жортып жүріп қорғаған
Батырларым жоқ па ... ... ... бұлттай торлаған
Ақындарым жоқ па еді?
Ел тағдырын толғаған
Дана ақылды қария
Шың-құздарым жоқ па еді?
өнерімен ел сүйген
ұл-қыздарым жоқ па ... - деп ... ... ... ... шешендері мен көсемдерінің, өнерлі өрендерінің ... ... ... ... ... ... сөйлейсің дес бермей
Ақынмын деп! Ұят-ау!, - деген “маңдай жалтыраған, ... ерін ... ... ... “сергек қимылды, бұжыр бет, орта жастағы” он
төртінші ақынның жырларынан оптимистік сипат ... Осы ... ... отырған Абыз болса:
Таңдана бермей жалғанға,
Міндім деп шабыт – тарланға
аз күндік баққа мастанбай
шындықты айтыңдар ... ... ... ... ... ... ... асқан мұңсыз жоқ,
Айтыңдар әділ шындықты /47.202/, - деп мүшәйраның соңғы сөзін айтып,
бар ойды түйіндейді.
Ақын шығармашылығын сөз ... тағы бір айта ... жайт – ... ... ерекшелігі, жаңашылдығы. Жалпы Ф.Оңғарсынова дәстүрлі
поэзиямыздың негізін сақтай отырып, оны одан әрі ... ... ... тән ... ... сөз еткенде, ондағы буын,
бунақ, тармақ, интонациялық екпін сияқты өлең ... де ... ... Ондағы тіл кестесінен ... жыр ... ... ол ... тәжірибелер жасайды. Ақын ылғи он бір буын немесе жеті-
сегіз буын ... ... ... ... ... ... ... өлеңдер де жазатынына көз жеткіздік. Сондай-ақ, ол дәстүрді жаңа
мазмұн мен тың образ, терең ... ... ... жаңа сөз ... Ақын ... осы мәселені айналасындағы құбылыстармен салыстыра
суреттейді. ... ... ... ... образдарды жан-жақты көрсете
білуінде десек, көркем ... ... ... ... бірі – ... ... табылады. Поэманың тілі бай, кейіпкерлері шешен. Ақындар ойын
әртүрлі ассонанс, аллитерациямен көркемдеп, төгілте баяндайды, архаизмдерді
де пайдаға асырады. Осылайша, ... ... ... суретке құралған жолдар
поэзияға ... ... ... ... ... ... поэтикалық
ерекшеліктеріне жұмысымыздың үшінші тарауында кеңірек тоқталатын боламыз.
Ф.Оңғарсынованың “Ақан сері аңыздары” Ақан сері ... ... ... ... психологиялық құбылыстары арқылы
ашатын ... ... ... ... ... ... жігіт хикаясы”,
“Наркүміс қыздың әңгімесі”, “Ажал”, “Түйін”, “Абылай алаңындағы ой” сынды
тараушаларға бөлінген ... ... ... ... ... ... ... поэмаға жақындайды. Алайда, автор бұл
шығармасын цикл деп ... ... ... ... ... жеке ... ... сипатын сақтай алады, бірақ тізбегімен тұтас алғанда бірін-бірі
толықтырып, ... ... ... поэмалардың жалпы бітімі
циклді өлеңдермен ұқсас, - дейді Ә.нарымбетов. ... ... ... ... ... ... поэмалардың да уақыт озған сайын ұлттық
поэзияда өрістей ... ... ... ... ... не? Бір ... ... бірнеше поэма жазып, шығармадағы негізгі ой-пікірді
тереңдете түсу болмақ, яғни шығармадағы бір тақырыпты әр жағынан ... ... ... ... мысалы ретінде ақындар Ә.Тәжібаевтың
“Маяковскиймен әңгіме”, “Нартай”, Ж.Нәжімеденовтің “Келін”, “Қанды сүт”,
“Көзсіз батыр”, ... ... ... ... ... атауға
болады”/7.184/.
Ф.Оңғарсынованың аталған циклді өлеңде жеті тарауша болса, жетеуінде
жеті түрлі оқиға сөз болады, алайда бәрінің ... құяр ... ... ... ойлары, сезімдері.
Қазақ әдебиетінде Ақан сері Қорамсаұлының өмір ... өнер ... ... ... біршама шығармалардың бары белгілі. Олар Ақан
серінің алуан түрлі тағдырын өз шығармаларына арқау етіп, ... ... ... әр ... ... Бұл жерде Ақан серінің қазақ әдебиеті
мен өнерінде өшпестей із қалдырған тұлғасы мен мұрасы турасында ... ... Ал оның ... бейнесі Мұхтар Әуезов пен Сәбит Мұқановтың “Ақан-
Зайра” (1935) пьесасында, Ілияс Жансүгіровтің “Құлагер” (1936) поэмасында,
Ғабит Мүсіреповтің ... сері – ... (1941) ... ... “Соңғы сайран” (1969), Айтбай Хангельдиннің “Ақан сері”
поэмаларында және ... ... ... сері” романында (1971-77)
сомдалған. “Соңғы сайранда” ... ... ... күндеріндегі аянышты
халі суреттелсе, “Құлагер” поэмасында Ақан өмірі Құлагермен байланыстырыла
беріледі, ал “Ақан сері – ... ... екі ... ... баса
мән беріледі. Ал, А.Хангельдиннің аталмыш поэмасының соңғы “Жаса ... ... ... ... байланыстырыла “Көсемді ел ... Әкем деп ... нем ... ... ... жыр ... Әрине, мұндай жыр жолдарының жазылуына басты себеп – сол
кездегі уақыт талабы ... ... ... Ақан ... ... қатысты сыни ой-пікірлерді сол кездегі баспасөз беттерінен ... ... ... ... сынның бірінде ғалым Б.Кенжебаев
А.Хангельдиннің “Ақан ... ... ... “Ақан жөнінде жазған ақын-
жазушыларымыз осы шын тарихи Ақанды: өмір ... ... ... ... ... ... тар, эстет композитор, эстет ақын,
тақуа, сопы ақанды оның өскен ортасын тариқта болған қалпында көрсете ... ... ... сопы ... ... ... отқа ... дінге
қарсы адам ретінде көрсетіпті. Ал, А.Хангельдин болса, Ақанды халық бақытын
іздеуші, саяси қоғам қайраткері етіп ... Бұл ... ... ... ... ғып ... ... дәлелі”, - деген
болатын/123.67/.
Ал, Ф.Оңғарсынованың осы тақырыпты игеруі турасында айтсақ, ақын
қазақ ... ... бар бай ... ... ... Ақан сері
тақырыбына өзіндік ізденіспен ... ... сері ... есімі исі
қазаққа мәшһүр тарихи тұлға – Ақанға арналғанымен, мұны таза тарихи шығарма
дей алмаймыз. ... ақын ... ... сақтауды, болған-біткен
оқиғаларды тарихқа сүйене отырып баяндауды ... деп ... ... да ... ... орай, ел аузындағы аңыздар ғана болуы ... ... ... Ақан ... ... ... ... тән күйініш-
сүйінішін бірінші орынға шығарады, сыртын қойып, ішіне үңіледі. Осы жағынан
қарағанда, “Ақан сері аңыздарын” лирикалық цикл деуге ... ... ... ... ашылуы үшін әр тараудың басталар алдында
айтпақ ойына орай аз-кем түсінік беріп отырады. ... ... ... ... Ақан ... ... ... боп жүрген бір топ адам
істің ақ, қарасын ашпақ боп Ерейменге – ... жол ... ... ай ... ... ... тарап жатып алса керек. Ақан сері
осыдан бастап ағайыннан да, достан да ... ... ... ... ... қара ... баяндап отыру барлық тараудан кездеседі. Бұл – айтпақ
ойдың айқындылығын ... ... ... ... сері ... ... негізінен, бастан-аяқ Ақан серінің
басынан өткерген қиыншылыққа, психологиялық күйзеліс ... ... ... Ақан сері ... ... ... ... Ақан ән айтып, құс салып, ат баптап, ит жүгіртіп, ару ... жан ... ... ... сері ... Ақан ... мұңын
мұңдап, жоғын бүтіндейтін ел ағасына айналған. “Жылқышы жігіт ... ... ... бұл жөнінде былай делінеді: “Табиғаттан ғана сая іздеген
Ақан серіні, оны ... ... ... ... де, қорлық-зорлық көрген халық
өкілдері іздеп, жүздессе, мұңдарын шағып, арыз айтады екен/.47.69б./
Алыс-беріс, ... ... ... ... өсек селі.
Қадірі артып әншіден айқайшының,
Ауыз салды тұлпарға есектері,-
деп Ақан бұған қатты күйінеді. Ақынның айтпақ ойы образға толы. ... ... ... да осы: белгілі құбылыстың айқындығын, ұғымдылығы
мен эстетикалық әсерлілігін арттыру, сол ... ... ... ... суретінің бедерін көркейтіп жеткізу”/124.151/ Аталған шығармадағы
терең лиризмге, эмоцияға толы тарау – “Наркүміс қыздың әңгімесі”. ... бір ... Ақан ... ... ... атты қыз бала 5-6 ай
өткесін ағаларына қолқа салып ақынды шақыртады. 16-17 ... ... ... ... ... ... төсек тартып жатып қалған екен”/47.70/.
Күнім таяу ақырғы.
Сізді адам деп заты үлгі
Айтып кеткім келді барлық сырымды,
Анама да айта ... ... ... ғұмырды.
Алдыңыз ба менің ащы хатымды?
Адамсыз ғой сезімі пәк, ... ... ... тек ... ... мақұл-ды/47..70/, - деп бар сырын жайып салған
Наркүміс қыздың монологынан Ақан сері ... ... ... ... ... ... ... Ақан бейнесі қыз жүрегін ұғынатын жаны
нәзік, ішкі дүниесі бай, шынайы сезім иесіне ... ... ... ... ... ... ашады. Адам образын жасау – көркем
шығармаға қойылар негізгі ... ... ... ... жоқ ... жоқ. Ал адам суреттелмеген туындыда өмір тынысы, тіршілік ағымы бар
деп айта алмаймыз.
Сізге ... ... ... жазып жүр едім –
Соны оқыңыз...сырлас едім үкімен,
Сіздің іздеп келгеніңіз...күтіп ем...
Күркілдеген өмірге енді түкірем.
Сізді күтіп жатыр еді жүрегім...
Сізден...іздеп...бір...емін..., - деп ... ... ... ... ... көз алдыңызда биіктей түседі. Наркүміс қыздың ... ... ... ... ол да көп ... ... береді. Мұндағы эллипсис
сөздердің арасындағы көп нүктелер Наркүміс қыздың айта алмаған, ... ... ... ... ... ... адамның ішкі халін, қиын,
қиын көңіл күйін, шым-шытырық ... ... мен ... ... ... ... үшін де жұмсалады. Ала –құла ой, қиыр-шиыр
қиял, әрі-сәрі түс, кейбір қияли кісінің оқыс ... ... ... ... толы сан қилы ... ... эллипсиспен береді. Фаризаның бұл шығармасының құндылығы
да сонда, ол өнер ... ... ... ішкі ... ... ... өмірін кейіпкерінің жан сезімімен ... ... ... тарихи тұлғаға арнаған поэмаларының
бірі – ... ... ... Бұл ... ... өзі ҚазССР-ның
халық артисі, Қазақстан мәдениетіне еңбегі ... ... ... ... ... ... ... беріпті. “Кантата
дегеніміз – жеке ... мен ... хор үшін ... ... тарихи тақырыпқа арналған көптеген өзге поэмалары сияқты мұнда
да нақты ... ... ... ... ... деректер де
кездеспейді. Тек қана поэманың “Трамбон” тарауындағы: “Әкенің ... ... ... ... жалғасады!”, “Ертеңдерге мәңгілік жалғар жаным, әкенің
армандарын”, деген жыр жолдарынан лирикалық кейіпкер – Ғ.Жұбанованың әкесі
атақты композитор А.Жұбановқа ... шын ... ... боламыз.
Поэмадағы алдыңғы орынға лирикалық кейіпкердің ішкі жан ... олар ... ... ... ... ... қарап “Дыбыстар
әлемін” тарихи тұлғаға арналған өнер тақырыбындағы лиро-философиялық ... атау ... ... әр ... ... ... ... аспап, терминдермен
аталып, оркестр, скрипка, литавра, трамбон, гобой, флейта, кларнет түрінде
келеді. Поэманы ... деп ... ... музыкалық
аспаптың үнімен өмір үні, заман сыры ... ... ... ... ... адам ... ... деуге де болады. Ал, сол адам
адамзат атынан оркестрге бірігіп, ... ... ... ... ... тіпті адамша тілдеседі. Бұл - ақын ... өте ... ... ... сан ... ... – тіршілік, жаңғырыстар:
Түн, ғашықтар, көк аспан, найзағайлар,
Гүл көктем, қарлы қыстар;
Жанартау, жарылыстар,
Жылау бар, сағыныш бар,
Бәріне ынтық сәби бар, ... ... жаны ... бар амалсыз күрсіну, жалыныштар,
Саңқылдаған дауыс бар, мылқаулық ... өзі де ән ... ... ... ... енді бірде шат-шадыман,
шаттыққа толы. Соған орай, поэманың басым бөлігі синоним мен ... ... ... ... ... ... қақтығыстар;
Тұралау, жығылыстар; Заманның тыныс, қаны; ... ... ... ... жалыныштар; Бар қателік, өкініш, жаңылыстар; Дірілдер,
жаңғырықтар; Жанартау бар, жарылу бар, дүмру бар; ... ... ... ... бар, ... бар, мұрат бар сынды синоним мәндес сөздермен қатар
төмендегідей ... ... ... орын алған: Гүл көктем – қарлы қыстар,
Жылау бар – сағыныш бар, ... ... сәби бар – ... бар; Саңқылдаған
дауыс бар – мылқаулық бар; Пәктік бар, шаң, былық бар; ерік те бар, ... – бар әлі тал ... ... ұзын ... ... бар – ... ... бар; Адалдық бар, мейірім бар – зорлық бар. ... ... ... ... құралып, ақ пен қараның үнемі
алмасып ... ... ... ... ... ... дыбыстар әлемінен өмір сырын сезуге болатынын білдіреді.
Музака тілі жалпыға ... ол ... ... ... ... Оны
тек көкірек көзімен ұғына білсең болғаны. ... ... пен ... ... алынады. Поэмадағы ақын шеберлігінің бір сыры сонда - әр ... орай ... ... да ... иірімдері өзгеріп, көңіл-күй
әуені күйсандық үнімен астасып отырады. Осы ... ... ... ... ... ... партитуру симфонии”, - дейтін пікірі
еске түседі/3.78/ Байқап қарасақ, поэманың тарауларының ... ... ... ... да мән бар. Мәселен,
Өмір – айдын
Сәттері кем ақтымық,
Қарсы ағымдар ... жал ақ ... ... ... лақтырып,
Жартастарды құшақтайды аптығып, -
дейді ақын “Литавра” атты тарауында. “Литавра – ... ... ... ... ... ... төрт ... басталып, одан жеті буынға
көшіп, он бір ... ... ... ... пен ой ағыны да соған сай
үдемелі болып отырады. Шығарманың сыртқы құрылысы өзгерген сайын, ішкі ... ... өсіп ... ... әлемі” поэмасындағы поэма тарауларының
музыкалық терминмен келуі, я болмаса, айтар ой, ақындық ... ... ... ... аспаптың үнімен беру – бұрын-соңды қазақ поэмаларынан байқала
қоймаған үрдіс. Яғни, ақынның тарихта бар, ел ... ... ... мен ... сөз өнерімен кескіндеуде ... ... ... ... ... ... айтпақ ой, ақындық идеясының
сонылығымен ерекшеленетін поэмаларының бірі – ... деп ... ... ... ... қара ... пролог іспеттес былай дейді:
“...Палермо университетіндегі поэзия ... бару үшін ... үй ... ... ... отыр екен. Кешке баратын италиялық екі ақын
мектептегі кездесуден оралмай, ... ... тура ... Фойеде француз
телекомпаниясының коментаторы сириялық кинорежиссер ... ... алып ... ... ... ... маған түсіндіріп отырды.
Сол әңгіме қазір де жиі есіме түседі”. Бұл – бір ... ... ... ... ... ... ... мүмкін. Алайда, ақынның өз
сөзімен айтсақ бұл – тек ... ... ... ... 1960 ... адамзатты күрделі де аса
қиын жаратылыс ретінде бағалап, оның жан ... ... ... ... ... жиі айтамыз.***
Ақын осы тақырыпқа келмес бұрын ұзақ ... ... ... мен ... ... өзі ... дүниеден өткенше бес уақыт намазын қаза қылған
жан емес. ... ... ... ... ... ... құранқаптан
айналасы мүгіліп, беттері сарғая бастаған көне ... ала ... ... ... да, парақтарын еппен аударған күйі ... ... ... әлде бір ... ... оқи ... ... сол сөздер
маған тыныштық әкеліп, ауру-сурқауымды аластап жіберетіндей әсерде жатқан
менің көзім ілініп, тынышталатын болуым ... - деп бала ... ... ... ... ... бұл тақырыпқа тегін қалам тартпағаны
анық. Ақын жаратушы бір ... ... ... ... сенгенімен,
заманына қарай оны ашық айта алмаған. Айту мүмкін де емес еді. ... бұл ... ... ... ... из табуированных (закрытых)
тем в области литературоведения была ... ... и ... ... ... и ... этих сфер
общественного сознания. Роль религии в развитии литературы, искусства ... ... ... ... ... отрицательно”/126.3/.Сондықтан
ақын айта білудің түрлі формаларын іздестіреді. Жоғарыдағы поэманың прологы
соның бір ... Яғни ... де ... жоқ, арба да ... ... композициясы қос кейіпкер – телекомментатор мен
кинорежиссердің диалогына, өзара ... ... ... ... ... бір сәттердегі сезім күйлерін тапқыр әрі ұтымды, қысқа ... ... ... ... бірі - ... ... автор кейіпкер
характерін ашудағы қолайлы форма ретінде ... ... ... ... ...... атаулының өмір бойы танып-біліп, түсінгісі
келетін, көруге асық ... ... ... ... ... ... ... олардың өзін-өзі тануға деген ұмтылысын аңғарту. Бұл
– қарттары ... ... ... ... ұмыта бастаған ақын өмір
сүрген уақыттың ... ... ... бар дейді асқан дана,
Қайда онысы жерде ме, аспанда ма?
Құрығы ұзын деседі сол біреудің
Дөп тиетін бұққанға, қашқанға ... ... ... Ұлы ма ... адам ба нұры ... ... ... отыр ма әлі.
Жалғыз өзі аспанға шығып алып? /77.312/
-деген кинорежжисердің риторикалық сауалы шыққан тегі мен ... ... ... сан ... ... ... даусыз. Ақын осы арқылы
оқырманына ой тастайды, ойлантады.
Алайда автор:
-Күштіні айтып күлгенмен,
Солқылдайды шекем көп.
Пиғылымды бір ... ... па екен ... есіре
Мінез-құлқын ортаның.
Сөйте тұра есіме
Ол түскенде қорқамын, - деп әйтеуір ақ-қараны ... бір ... ... Бұл ... ... ... күрделі, сол уақыт үшін
“қиын” тақырыптың бірі болатын. Өйткені, “кеңес дәуірінде ... ... ... ... ... шығармашылық еркіндігі сөз
жүзінде айтылғанмен, іс жүзінде сақталмады. Сондықтан да, барлық жанрда ... ... ... ... да нені ... қалай жазатыны деген
шығармашылық хұқы, еркі, ... ... ... бір ... шеңберден
шыға алмай, тар құрсауда, қатал шектеуде ... ... ... ескере отырып, айтпақ ойының оқырманға кедергісіз ... ... ... ... сатиралық элементтерді енгізе отырып
жазған.
Бейшара жеке дара тым,
Кеудесі содан өрт кілең.
Басқаның басын шағатын
Жерлестері де жоқ ... ... ... ... ... ... сұрақтарға жауап іздей отырып, өзі
өмір сүріп отырған қоғамды дендеген “дерттерді” бірде жеңіл әжуа, ... ... енді ... ащы сарказм, уытты ирониямен түйреп отырады.
Сөйте отырып, екіұдай сезімдегі ... ... ... назар
аудартады. Лирикалық қаһарманның “құдіретті” іздеуі бара-бара үлкен
философиялық ойларға ... бұл ... ... өзін-өзі жетілдіру
идеясына әкеледі. Айтар ой іріленіп мәселе адам бойыгндағы екіжүзділік пен
опасыздық, дүниеқоңыздық пен қызғаншақтық ... ... ... ... Дәл осы ... бәрі ... ... жанды даттамай.
Шындық үшін қақ кешіп
Ала жіпті аттамай.
Туатындай жұмақ-күн,
Қоя ... ... ... ... ... - ... кинорежиссердің сөздерінен
автордың ақындық мақсатымен қоса адами биік қасиеттері де ... ... ... шағындау болғанымен, көтерген тақырыбы
күрделі, терең мағыналы поэма. ... осы ... ақын не ... деген сұраққа “Бұл фильмде айтайын деген принципіңіз не?” ... ... ... ұшпа іздеу сап, жерге сіңбе,
Елеңдеме құлаққа келмес үнге:
Ол құдірет өзіңмен бірге мәңгі,
әр пенденің ... ... - ... ... ... ... жолға ақынның айтар ойы, соңғы шешуші сөзі сыйып тұр.
Телекомментатор: -Кешіріңіз, соңғы ... Жоқ! ... ... мен қоямын.
Ал, сіз (камераға қарап), кімнің алдында,
Ар құдіретінің алдында тұрғандай,
өзіңізді тәуелсіз, таза сезінесіз?
Сіздің ар-ожданыңыздың “тәңірі” кім?/77.319/
Ақын осы сұрақтың ... ... ... ... ақылмен
сараптауына қалдырады. Бұл – тек телекомментаторға ғана қойылған сұрақ
емес, жалпы адамзатқа ... ... ... ... ... ... да ... орын алады.
“Цикл” деген ... өзі ... грек ... ... ... ... ... білдіреді. Ал, әдебиеттану ... ... ... саналы түрде жанрлық, идеялық-тақырыптық принциптері бойынша
немесе кейіпкердің ... ... ... ... ... Оған ... ... өлең жеке тұрып та толыққанды шығарма болады. Жеке
–жеке алып ... ... өлең ... болып шыға келеді.”/127.33/.
Ақынның “Поэзия”, “Достар – айдын, ел - ... ... ... ... ... ... ... ойлар туралы жыр”, “Революция және мен”, ... ... ... ... - ... ... - ... “Шаңырақ
туралы жыр немесе жас ананың әндері”, “Атын жазбаған студенттің хаты және
оған ... ... ... да ақын ... маңызы зор.
Бұл жырларда өзара байланысқан фабула болмағанымен, тақырып ортақ. Ақынның
циклді жырлары әртүрлі лирикалық монологтардан ... олар ... ... Ф.Оңғарсынова поэзиясының мағыналық бір бөлігі өмірдің
түрлі саласында белгілі болған атақты ... ... ... ... Тарихи тұлғалар туралы шығарма жазу кең өріс алған осы ... ... ... ... ... ... “Мақатаев
туралы жыр”, орыстың ұлы ... ... ... ... туралы жыр”,
Ә.Тәжібаевқа арнаған “Семсер мен қалқан туралы”, атақты ... Дина ... ... мен КСРО халық әртістері Б.Төлегенова мен Р.Бағланованың
өнерлерін күллі әлемге паш еткен ... - ән”, ... атты ... өнер ... арналуымен қатар, ақын поэзиясында өзіндік өрнек
табуымен құнды. Екінші бір ... бұл ... ақын өзі ... ... кейіпкерлерінің өмірінің белгілі бір есте қаларлық тұстарынан
оқырманды хабардар етеді.
“Ф.Оңғарсынова поэмаларындағы лиризм” атты екінші тарауда біз қазақ
әдебиетіндегі ... ... мен ... поэмалардың өзара
айырмашылықтары, ерекшеліктерін саралай келе, олар туралы әр кезде айтылған
алуан түрлі пікірлерге ... ... ... ... ... ... - тақырыптық ізденістері мен олардың көркемдік
табиғаты танылады. ... ... ... ... ... ... ... мінез ерекшеліктері ішкі монолог пен ... ... ... Сол ... ... поэмаларының терең
философияға ұласып жататын психологиялық иірімдерін көреміз.
ІІІ ... ... ... ... және ... ... да бір ... шығарманың көркемдік құндылығын анықтауда ондағы
поэтикалық ерекшеліктерді зерттеудің маңызы зор. Шығарманың эстетикалық
деңгейінің ... ақын ... мен оның ... ... ... ... даусыз. 1960-80- жылдар қазақ әдебиетінің барлық
салалары секілді поэмалардың да ... және ... ... тұрғысынан дамудың жаңа белесіне көтерілген кезеңі-тін. Осы
жылдарда жазылған ... кең ... ... да ... ... бар дәстүрлерді жалғай отырып, өзіндік ізденістермен
қазақ поэмаларының қатарын толықтыра түсті. Ақынның өзгеге ұқсамайтын ... ... ... көркемдік құралдарды игеру, оқырманды
образды ойлауға ұмтылдыру барысында анық байқалды. Алайда, ... ... сөз ... ... бір бар да, сол бай тіл мен мол ... әдеби
шығармада суреткерлік шеберлікпен қолдану бір бар. Сөзді көп білетін
адамның бәрі ... ... бір ... стилін, өзіндік ерекшелігін атағанда оның
тіліне, сөз ... ... ... ... жөн. Тіл – ... қарым-қатынастың басты құралы десек, ойды жеткізудің алуан түрлі
тәсілдері бар. Көркемдік құралдардың қай-қайсысы болса да, ... бір ... ... орай ... ... Қаламгер
атаулының басты мақсаты – айтайын деген ойын ... ... сұлу ... поэмаларын талдау барысында ақынның тосын теңеу, ерекше
эпитет, ... ... ... ... да ... ... ... тапқандығына көз жеткіземіз. “Әдебиеттегі
бұрыннан бар метафора, эпитет, теңеулерді қайталамай, қайта санын ... ... ақын ... ... ... - ... ғалым М.Дүйсенов
/20.277/.**
Сөздің реңін ... ... ... ... ... бірі – ... Мұнда әрбір суреткер белгісіз нәрсені белгілі бір
нәрсеге теңеу арқылы танытып, оның ... бір ... ... өз еңбегінде: “Көріктеу нәрсені ... ... ... ... ... бернесін суреттеп көрсетуге күші жетпейді.
Ондай орында белгісіздеу сипатты белгілі сипатқа, ... ... ... ... ... ... ... - деп теңеуді
1.әншейін теңеу, 2. ... ... деп ... ... ... ... ... зерттеген ғалым З.Ахметов теңеу
жөнінде: “Көпшілікке белгісіз, түсініксіз нәрсені ... ... ... айту бір ... да, ал ... сипаты бар көркем
теңеу жасау – бір басқа” //, - дейді. Ақын ... ... ... ... ... көбінесе - дай, - дей, -тай, -тей
сондай-ақ, секілді, бейне түрінде келетінін ... Ақын ... да ... ... пайдаланғанда, ол сол суреткердің өзіне ғана тән тілдік
қолданысы болуы ... ... ... бұрын-соңды ақындарда
кездеспеген, ақындық дербес теңеулер де бар. Ол ... әр ... ... ... ... береді. Мысалы: “Кеуек тастар секілді іші
үгілген”, “Жайдақ ... ... ... ... ... ... Біреулерді жерлейді таң атырмай”, “Шамданады сен айтқан ақиқаттан,
Шоқ шашырап ... ... ... ... ... де, Жылы
үйде өскен жемістің ... ... ... ... “Жазғы түндей адамның арда шағы”, “Аққан жұлдыз секілді ғұмырың
да” ... ... ... ... да ... ... сұр
жыландай”, “Нәзік дене бұтадай дірілдеді”, “Жанар онсыз ... ... ... бөлінбес бір киімдей” /“Тыңдаңдар, тірі...”/, ... ... ... ... ... ... жасып”/“Сырласу немесе...”/,
“Қанды жерден шошынған аққудайын”, “Дала қайғылы әйелдей жаны жара, ... ... ... ... сынды теңеулер ақынның өлеңге биік
талғаммен баратындығының көрінісі болса ... ... ... ... ... дара ... байқалады. Осы орайда академик
З.Қабдаловтың “Лирикада мінез болады. Ол – ақынның мінезі. Өлеңім өзіме
тарт ... әр өлең тек ... ғана ... - дейтін әйгілі пікіріне
иек артамыз. Ақынның тұла бойындағы мінез ерекшелігі оның ... ... ... Өйткені, табиғи мінезсіз өзіндік қолтаңбаның да
қалыптаспайтындығы белгілі.
“...Қазақтың бүгінгі ақын-жазушыларының үйреніп, үлгі ... екі ... екі ... қазынасы бар. Оның бірі – қазақтың бұрынғы, бүгінгі ауыз
әдебиетімен жазба әдебиеті, екіншісі – орыс әдебиеті мен ... ... ... ... шығарма жазарда осы екі қор, екі қазынаны оймен
шолып, солардың жақсысынан,жаманынан үлгі ... ... да ... - дейді
ғалым Б.Кенжебаев/123./ Ф.Оңғарсынова поэмаларының жазылу әдісі, ... ... ... ... ... ауыз әдебиеті, жыраулар
поэзиясынан көп үйренгендігі байқалады. Әсіресе, ақын поэмаларында молынан
ұшырасатын ақынның таза ... ... ... ... ... ... мынадай
теңеулері ерекше көз тартады. “Жасқаншақтап күйеудей ұрын келген”, “Адам ... жоқ ... ... ... ... төгіліп тегенедей”, “Көгі көктей
бастайды керегедей”, ... жоқ, ... кең ... Ауып ... тұяқ ... ... ... шұлғымасаң, Жатпайды жұрт күшің
не көркіңді елеп”, “Арқандалған бұзаудай алыс ... ... ... қалмай”, “Отқа, суға түседі отар қойдай”, “Аяр, алтай түлкідей қашқан
алдан”, ... ... ... /Мүшәйра”/, “Тасқында ыққан қойдай
маңыраған”, “Соңымнан ұрпақ келер жас қырандай, ... жеке ... ... ... ... ... шығандаған”, “Шабыт та шәлкес мінез,
шідерді үзіп, жылғада жортып жүрген бір ақтабан”, “Адам ... ... ... ... іліп ... ... сүттей ашыған”,
“Арғымақтай өтсе де ғұмыр ... ... ... ... “Шалға
тиген байғұстай шарасыздан”, “Белең алған асаудай бұрылмай ма”, Жапанда
жортқан тағы аңдай” /“Сырласу немесе...”/, ... ... жел ... ... ... күліктей”, “Аз-ақ ауыл шалаптай сұйылуда”,
“Жолатпайды үйірге жауыр аттай” /“Дала ... ... ... ... ... ... ноқталаған”/“Қасірет пен ерлік жыры”/, т.б.
Сондай-ақ, ақын жайшылықта ешкімнің ойына орала қоймайтын теңеулерді тауып,
айтпақ ойын ... ... ... ... ... ... ойнаған,
Адалдық, арды лақтырып”, “Атаның егіз ... ... ... ай ... ... ... ... кеткен қыздай
ұзатылып”/“Қырдағы айқас”/, “Түріне тұрсың тым ұқсап, Әжем ... ... ... өз ... ... танымдық мазмұнын күшейте түсуі де ақын ... ... ... поэмаларында теңеудің барлық түрі:
жай түрі, ... ... ... ... де ... ... сан қырынан талдап, зерттеген ғалым С.Қирабаев ақын
өлеңдеріндегі ізденістер турасындағы ойын “Ақынның тіршілігі өлеңімен” атты
мақаласында: ... не ... да ... сурет тілімен, образбен айтуға
ұмтылады, қарапайым жазады. Ол сөзді үнемді пайдаланады. ... де ... ... ... ... ... жасайды да, құбылысты
суреткерлікпен көрсетуге ұмтылады”/128.48/, - деген екен. ... ... ... ... ... өзгеше ойлам мен тосын
түйсіктің жемісі ... ... ... ... ... ақын тілі бай, ... колориті мол.
Сөз бейнелілігі тұрғысынан образ жасаудың айрықша тәсілі метафораның
(ауыстырудың) қазақ поэзиясындағы ... ... орны ... екі ... ... ... және ... астарлы тың мағына беретін бейнелі сөз ... ... ... С.Негимовтің: “Ой мен сөзді көркем,
әсем, әсерлі, образды берудің эволюциясы барына ... ... ... ... ... ... дамуы екі кезеңнен тұрады. ... ... ... ... – метафоралық ойлау”/129.24/, - деп атап
айтқанындай, өлең өрнегіндегі көркемдік мәселелерін ... ... ... ... тіл ... ... аз зерттелген жоқ. Ғалымдар
Б.В.Томашевский, А.А.Потебня, ... ... ... ... басқа тәсілдерден ерекшелендіретін ... ...... ... танудың көзі. Кез-келген метафора танымдық
қызмет атқарады десек, ақын поэмаларында дәстүрлі метафоралармен ... ... дара ... ... ... да бар. Мысалы:
“Сенбеу-ақ керек еді, ...... ... ... /31/, ... да
батыстан қара жорық, Ажал – орақ жөнеді адамды орып ”/.36/, ... ... ма бұл ... Бізді мұрттай ұшырған тұлпар – жылды” /“Тыңдаңдар,
тірі адамдар!”),“Мүмкін өмір - ... жеп ... ... ...
маржандар жиылмай гүл – қырманға”/49/, “Буындырып ой – ... ... ...... шаяды парақтарын, Жолдар жайлы жазса егер жер
естелік” /89/, “ ... өнер ... ...... Адам ажал – ... “Сабылтып банды деген сағым – қашқын” /49/, “Кәрі таудың
құшағына, Тұрақтамай бұлақ – ... /141/, т.б. ... ... ... ... ... мен таным-түйсігі аңғарылады. Қай ақын
болмасын көркемдік тәсілдерді қолданғанда ең алдымен, өлеңнің эстетикалық
қуатын ... ... ... ... мақсат етері анық. Әсіресе,
ақынның “Мүшәйра” поэмасында әдебиетімізде ең жиі ... ... бірі – ... сәтімен қолданылады. Поэмадағы “Сиқырлап
сылаң қағып өмір – жеңге, Заман да ... өңін ... ... мұрша
жоқ заман - құйын, Шырқ үйіріп шырмайды адам миын“, “Су тартыла бастаған
қара ... ... ... ... ... ... ... тәмам
қарға, адалдықты төпейді Заман - балға“, “Ақыл көндей күстеніп бара жатса,
Киесіздей ... ... ... ... ... да өмір – ... ... ... көрінген ем”, “Шындық – Айна жүзінен өздерінің, сиықтарын
көргенде шыдамайды”, ... үні ... ... ма ... жерде әлі
зұлымдық-қылқан барда”, т.б. сынды ... ой ... ... ... мән ... ... ... қатар, қазақтың өзіне ғана
тән ұлттық ойлауынан туғанын айта кеткен жөн. Ақын метафоралары бір нәрсені
екіншісіне жәй ғана ұқсатпайды, ... ақын ... ішкі ... ... да ... ... ... ақынның “Сайраған жетісудың
бұлбұлымын” және ... ... ... ... ... ... ән мен жыр ... орай мынадай метафоралық ... ... ... ақын ... ... ... көп ести
қоймайтын соны, әсерлі. Сөзден сурет тудыратын, ... пен ... ... ... ... ... ... Көркем сөз
– поэтикалық образдың арқауы, сол поэтикалық құралды жасайтын бірден-бір
құрал. Егер сөз ақынның айтайын ... ... ... деген образын толық
берсе, анық, айқын көрсетсе ғана шумаққа енуі керек. Сонда ғана сөз ... ... ... ... ... ... ... кірпіш болып
қалана алады. Сөзді дұрыс қолдану – поэтикалық образ жасаудың басты шарты.
Ф.Оңғарсынова - тілге ... әрі соны ... ... ... талғампаз ақын. Өлең тілінің бейнелі, көркем, ... ... ... ой-сезімнің әсерлілігін арттырады. Яғни, бейнелеп сөзден сурет
салуға бейімділік – өлең тіліне ... ең ... ... ... сөз тіркестері әсерлі мән-мазмұнға ие болып, маңызды ... Оның ... ... не ... ... ... білдіретін бейнелі сөз - эпитеттер”/82.376/ де молынан кездеседі.
Эпитеттің өлеңдегі қызметі туралы белгілі ғалымдар: ... ... ... ... и поэтика”, А.С.Вольфтың
“Эпитет как характерологическое средство в ... ... ... ... ... ... сипаты қарастырылады. Академик
М.Балақаев бір ... ... ... ... шынайы көрсету үшін
эпитетсіз елестету мүмкін ... - деп өте ... ... ... Осы ... ... ... ақын поэмаларындағы мына
іспеттес эпитеттерге назар аударсақ Мәселен, ... ... көз – ... ... “Солғын ән”, “Аққу- ән”, “Бұлақ-ән”, “Ұшқын-ән”, “Аққу ... ... ... ... ... ... Үміт-шыбық нәр
татпай талып, ... ...... кермек - ой”, “Ақ қанат ащы
арман”,“Өлімнің қақпас түні”, “Жаттанды үміт”, “Әз ... т.б. ... ... ... ... ... өң ... мағына құндылығын
арттыра түскен. “Әйел-ақындар поэзиясының тілі” атты ... ... ... әйел-ақындар тіліндегі эпитеттердің
мынадай үш түрлі жолмен жасалатындығын атап көрсетеді:
1. Сын есімдер ешбір жұрнақсыз түбір ... ... зат ... ... ... ... өз тарапымыздан ақын
поэмаларынан мысалдар келтірсек: “Әр ... ... ... ... ... ... ... арман өңгеремін”,
“Кішілік үйренемін, күміс үн бұлақтардан”, “От ... ... ... ... Зат ... сын есім ... жұрнақтар арқылы. Мысалы:
“Алдамшы үміт”,“Көк мұнарлы көңіл”, “Дулығалы ... адам бара ... ... ... ... ... ... Сені көрмей тыншитын емес ... ... ... ... ... Заттың не құбылыстың айрықша белгісін көрсететін сөздер ретінде
- ған, -ген; -қан, -кен ... ... ... ... де қолданылады Мысалы: “Жаныңды құрсаулаған бір ақ
шабыт”/7/,“Жол таңдадым жел ұрып, шоқ қарыған”, ... ... , ... жату жазылған қылыш тілге”,т.б.
“Өлеңде терең, тың серпінді ой айтылса, өткір отты сезім берілсе,
соған орай бар сөз, ... ... әр ... де ... ... жүгі ... түрленіп, жарқырап тұрады. Эпитетке тән
көркемдік, бейнелілік сол ... сөз бен ... ... ... деген З.Ахметовтің сөзіне сүйенсек, жоғарыдағы мысалдарды
бір-бірінен бөлек алып ... ... Олай ... ... ... көркемдігі кемиді.
Алдыңғы буыннан үйренумен қатар дәстүрді жаңашылдықпен жалғай білген
Ф. ... ... ... ... ...... сезімі – от,
пүліш – дене, Өзі тірлік – сынада күміс шеге”, “Қайдан өнер ... ... ... Бара жатса тарылып адамдарда”, “Жыртпаса мұң сауытын бұлқып адам”,
“Жарма мінез ақ болсаң, ... ... ... ... ... ... ақ ... қылықтары”, “Дөңгеленіп жұмыр бас, жұмыр құрлық, арасында
шырқырап құлын - шындық” сияқты эпитеттері ... ... ... ойды ... ... тұр. Ақын ... мағына тереңдігімен,
сонылығымен, қайталанбайтындығымен ерекшеленеді, ойлантады. ... ... ... ... ... ... ... түрде танып-білетін
және танытатын көркем ойдың бір ұрпағы іспетті.
Ф.Оңғарсынова поэмаларында алмастыру, яки метонимиялар мен синеккдоха
өте көп кездесе ... ... де, ... ойды ... ... ... ақын бұл тәсілдерді де өз орнымен жұмсап ... ... ... ... еді, ... қоя ма енді қарлығашын”, ... ... ... жүз, ... ... ... ұстау - бәрінің мұраттары,
Әңгі есек пе, атан ба, ... ба”, ... ... ... боп ... ... ... бірі боп көп торының”, “Бөріктілер жетерлік рас, мұнда” т.б.
деген сияқты ... ... ... ... қарата қолданылған
метанимия, синекдохалар өлеңге өзгеше өң беріп, образды ... ... ... ... ... ... бойжеткен қыздың, “талтақтың”
бай-манаптың, “ожау ұстаудың” биліктің тізгініне ие болумен, ... ... ... ... ... ... жалқының, бүтіннің орнына
бөлшектің ... ... ... ... ... сыншысы
В.Г.Белинский: “Он том жазсың, жеткізе алмас ... бір ... ... ... ... ... ... берер – көркемдік”, - дейді/32.53/.
Сөзді дәл өз дәрежесінде ... ... ... білу ... ... ... даусыз.
Поэзиядағы құбылтулардың ішіндегі аса бір икемдісі әрі жиі
қолданылатыны, ... жан ... адам мен ... ... ... ... ... көркемдік тәсілдің бірі – кейіптеу Ф.Оңғарсынова
поэмаларында ... ... ... ... ... ақын поэмаларындағы
кейіптеулердің өзі түрленіп, сан алуан ... ... ... ақын
поэмаларынан эпитетті және метафоралы болып келетін кейіптеулерді ... ... ... ... ... сезімдер ойқастасын,
Қамау кірпіктер айқаспасын”, “Зұлымдықтың жарына соғылды арман”, “Ақ ұлпа
бұлттар қысылып, Көкжиектерге қашқанда”, Шатқаяқтап ... ... ... ... қой ... тірліктер тыпырлайды”/67/,
“Жарқ етіп сонда өмірдің ай ... ... ... ... бұл ... ... ... тіркестер эпитетті
кейіптеулер қатарын құраса, ... ... ... ... ... ... құшағына, Тұрақтамай бұлақ-
қыздар”, “Жеткізбей жүр ... ... ... аяқ ... ... да
жеттік ентігіп, Бұлақ-қыз күлді сылқылдап”/145/, “Жанымды үміт-сәуле
аймалады”, ... бұлт ... ... ... ... сең
кешіпті”/329/, тағы басқа да метафоралы кейіптеулер ақын поэмаларынан
молынан кездеседі. ... ... ... ... ... ... ... кейіптеулер де ақын поэмаларынан
табылып жатады. Мысалы: “Күліп атып қылымсып таң алдаған”/209/, ... өлім мен ... ... ... ... ... ... уақыт
доп қылып қақса сені, мүжіледі тәкаппар тағы басың”, “Жалтақ ... ... ар ... ... ... қол ... ... сезімдер
семіп, солар”/69/, “Күңкілдеген өмірге енді түкіргем”/71/, “Қорқаулар
доптай ойнаған, адалдық, арды ... ... ... ... сап ... ... ... қарағай мен қайыңнан ән”, “Сосын
адалдығы үшін ақымақ деп, Ақиқатты басынан бір тепкенін”/96/,“Қадір қалмай
талант пен ... түк, Өмір ... ... ... “Тіркестер
тырағайлап, ойларым орнықпады”, “Жайланып отырасың сым - жүйкені, Тыныштық
теңізіне ... ... күн ... шашыратып, Құм жатты
ыссылықтан басы қатып”/43/, “Бір қауіп бір ... ... Қос ... ала ... қақалды жас қанын тамсап ұлдың”, “Бір-біріне
ажалды лақтырып”, “Жер ... ... ... ... ... дарытып, жансызға жан бітіріп қана қоймай,
лирикалық қаһарманның да ішкі ... ... етіп ... ... ... ... сөйлетудің әсіресе ең көрнекті де әсерлі тәсілі
– ондай заттар мен ұғымдарды тікелей өз ... төл ... ... ... ... ... ... поэзиясында да ақындардың
орынды жерінде көп қолданылатын аса оңтайлы ... бірі ... ... сөздік қорымызды байытып, молайтып отыратын
синонимдерді өлеңнің эстетикалық ... ... ... орынды
қолданылып келеді.
Қашан да асылдарды арзан дейді,
Түйсігі аз, тымырсықтар ... ... жат ... ... ... өрт екпін, қарқын ұғам .
Халқымның маған деген сезім селі,
Даңқым да,бақытым да, байлығым да. ... ... ... ... от ... ... қадір, қабілет, дарының да
Күн көрмеген тамырдай тұншығады.
Жасандылық, жалаңдық, жалтақтыққа,
Еті үйреніп барады ... ... ... ... ... ... арпалысып.
Намысқорлық, туралық, адалдықпен,
Ақымақ боп көрінер адам бүгін. (Мүшәйра”)
Жанартау бар, жарылыс бар, дүмпу бар.
Тұралау, жығылыстар,
Заманның тыныс, ... ... ... ... ... ақын ... синоимдер
ой ағымының күштілігіне қарай градациялық жолмен үдей түсіп, айтпақ ... дәл ... ... Бұл ... ... С.Негимов: “Синонимдес сөздер
шығарманың экспрессивті – стилистикалық мәнін ... ... ... ... /130.13/, - деген болатын.
Ф.Оңғарсынова поэмаларына тән басты қасиеттің бірі - нақтылық Ақын
өмірдің қай ... ... ... да, әр ... мағына дарытып, барынша анық,
нақты айтуға тырысады, жорта жорамал жасамайды. Сонымен бірге әр нәрсенің
өмірдегі ... ... ... кемелдендіре көрсету – ... ... ... ... ... ... өнерде шынайылау
тәсілдерінің бірі – ... ... ... ... ие ... бірі. Кез-келген өмір құбылысының қарама-
қайшылықта, салыстыруларда бағасы білінетіндігі шындық болса, ақынның ... ... ... ... ... ... ... қыстар,
Жанартау, жарылыстар,
Жылау бар, сағыныш бар,
Бәріне ынтық сәби бар, қария ... ... бар, ... ... бар, шаң, ... ... те бар, ерікті бұғаулайтын
Бар әлі тал құрықтар.
Адалдық бар, мейірім бар, ... ... ... ... ... қайғыдасың
Сен маған күлкідесің, ашудасың.
Бағым ба, қасіретім ба кезіктірдім.
О, өмір-ай, алдамшы ең неткен,
Кеше күлдіріп, бүгін жылатқан./“Мен өмірді...”/
Үлкен-кіші істер жоқ әділдікке,
Зұлымдықтың болады ... ... ... ... ... шабыс, айыру мүмкін емес
Терең, тайыз, биік пен аласаны /“Ақан сері аңыздары”/
Арамға емес, бұл өмір адалға сын ... ...... қу ... ...... ... анық. /“Қасірет пен...”/.
“Қарама-қарсы құбылыстарды салыстыруда, оларды ... ... ... және осы тәсіл арқылы айтылатын ойды тайға ... етіп ... ... ... ... ... ... Ф.Оңғарсынова поэмаларында пайдаланылған антонимдердің
поэма көркемдігін арттырудағы маңызы зор.
Ф.Оңғарсынова поэмаларынан қос, қосарлы сөздер де ... ... ... ... ... өтем”, “Сақтайтын ажал-
қырғыннан”, “Ойламай өстім шекпен-тұлып қамын” ... ... ... ... ... ... жүр ... “Дүмпуіне шыдамай сағыныш-зардың, ... ... ... тоқым-таралғың”, т.б. қос сөз,
қосарлы сөздерден ұлттық таным мен ... ... иісі ... ... ... ... ... жиі аңғарылады. “...Әдебиеттің
барлық сыр-сипатын, өзіндігімен ерекшелігін танып-таразылауда ... ... ... өте ... - ... ... ... Ұлттық
айырмашылықтарға тарихи тұрғыдан алғаш баға берген ХҮІІІ ғасырдың ... ... ... ... ... ... көп
мәселе мезгілге, мекенге және ұлттық мінез ... ... ... ... ...... мінезі”/93./,- деген болатын.
Ф.Оңғарсынова поэмаларындағы кейіпкер сезімі жалаң баяндалмай, ол
айналасындағы құбылыстармен, табиғатпен ... ... ... екі ... ... ... қатар қойып, жұптап суреттеу, яки
егіздеу ақын поэмаларында былайша ... ... ... ... ... ... мұң қалмай.
Адамның бәрі ақкөңіл
Күлімдеп маған тұрғандай.
Сарғайған дала құлпырып
Көктем боп кеткен ... боп өпті ... желі ... бетімді. /77.97/., - деп осы бір ... екі ... ... көз алдыңызға әкеледі. Табиғаттың құпия сыры мен адам
жанының ... ... ... ... өре ... психологиялық
параллелизм (егіздеу) тәсілі арқылы кейіпкердің жеке психологиясы ... де ... ... ... лирикалық кейіпкердің
сезімін ашудағы кілт ... ... үшін ... ... ... енді ... ... ма ай?.../77.101/
...Дүниенің барлық қызығы
Үдере көшкен секілді
Сен ұшқан самолетпенен.
Сен барда мынау қос бөлме
Ұқсайтын қазды қос ... ... ... ... көшкендей /77.103/.
Қасында сүйіктісі жоқ, өзін мына әлемде жалғыз, ешкімге керексіз ... ... ... оның ... неше ... ... жеткізудегі
ақын шеберлігі шексіз. Кейіпкерінің бүкіл жан дүниесіндегі мазасыздықты,
көңілсіздікті “қаңырағын бос ... ... ... ... ... ... ... қоятын
айшықтаудың бір түрі – антитезалар(шендестірулер) көбінесе ... ... ... Мысалы: “Біздерге арман ақ көйлек – саған кіршең”, “Зәр
болып шықты жаныма ем дегенім”, “Бірін-бірі ... оғы ... ... ... ... ... сорлы амалсыз жымияды, Жүрек жылап тұрса ... ... ... ... ... ... менен, Мәңгілікке
алыстап бара жаттың”, “О, өмір-ай, алдамшы ең неткен, Кеше ... ... ... ... ... ... ... ырғағы емес-ау, тіпті дыбыс қайталаулар арқылы да
ажар бітіруге болады”, - ... ... ... ... ... ... дыбыстық қайталауларға көп жүгінбегенімен,
аракідік мұндай қолданыстардың да кездесіп ... ... ... ... құй ... жанына,
Ұмтылсын алғы таңына,
Үміттің қылын үзбесін/77.202/, - деген жыр шумағы ассонанс үлгісімен
жазылса, төмендегі жыр жолдарындағы ақын ойы ... ... “с” және ... ... ... ... ... алмасты біз кеткелі,
Қаншама рет ауысты күз, көктемі,
Қарсыласын ... ... ... елең ... ... үнге,
Кімдер көсем болмады жер үстінде /77.39/.
Ей, сор ... ... ... ... ... ... болдың ана.
Жаны қари болмаса мына халық,
Сезімдісін, серісін қор қыла ма?!/47.96/.
Жалғандықпен улайды ... әр ... сол удан ... бар ... жалаңдық, жалтақтыққа
Еті үйреніп барады адамдардың /47.200/.
Бұлардан бөлек ақын поэмаларынан мынадай аллитерациялы тіркестерді
байқадық: “Дулығалы дәуірдің дүмпуінен”, ... ... ... ... ... ... пайымдары”, “Жалғандықтың ... ... ... күндеме”, “Таралғы тақымды талдырып”, “Жыртық
жаға, жүн шекпен жаяу жүріп”, “Пікірлермен ... ... ... ... шатқалында”, “Тірсегіңнен тартқылап, табалаумен,Таң
атырмай қояды саған ... ... ... ... ... ... келесі бір түрі –
қайталау. “Қайталау - сөз ... ... ... ... назарын айрықша
аударғысы келген нәрсені не құбылысты бірнеше мәрте қайталап, айтар ... ... ... ... ... түсу”, - деп академик З.Қабдолов
қайталаудың: 1.жай қайталау, 2. еспе ... 3. ... ... 4. ... ... ... ... түрлерін көрсетеді.
/18.229./ Ақындық идеясы мен айтпақ ойына ерекше ... ... ... ... үшін ... жеке ... мен сөз тіркестерін қайталай жұмсауы
поэзияда бұрыннан бар тәсіл болғанымен, оны әр ақынның қолдану ... ... ... ... ... ... мазмұнын айқындаумен қоса,
лирикалық кейіпкердің көңіл-күйінен де хабардар етеді. Ақын поэмаларында
қайталаулар өте жиі ... ... ... отырады. Мысалы:
О, гитара, сайра-дағы
Балқыт балғын денені сен!
Балқыт мылқау айналаны
Мен жылаймын, сен егілсең.
Сайра, жұртты жасқандыра
Ұғынбаған құлақ талсын!/77.180/, - деген жолдар жай ... ... ... ... менің мұңды далам!
Ақтарып байлығыңды,
Құлазып құлдыраған,
О, менің мұңды далам!/77.179/.
Басшысыз үйде бала азар,
Тәртіп жоқ ... жан ... ... бәрі азар
Ірілік кетіп жігіттен.
Айғыры – азбан үйір тоз,
Шешені – мылжың жиын тоз,
Бірлігі ... елің ... ... ... ма ... жыр жолдарының соңғы сөздеріне ерекше тоқталып, оқырман
назарын сол сөзге ... ... рет ... ... ... үлгісі жасалынады.
Мен қарамын –
Қасіретім бұл маңдайда сорым болған,
Азап-мұңның қадады оғын ... ... ... мен де бір ... ... жер ... қарамын –
Қасиетті түндердей адалдығым,
Жүректерді өртеген жанар нұрым.
Дала жолы... бастауын таба алар кім ...
Ізі ме әлде боз інген, қара ... жолы – ... сыр ... да, шегі де ... ... жолы ... сал қылықпен
Талай мен де жолымнан таңды күткем /89/.
Бұл - Ф.Оңғарсынова поэмаларында басқаларынан көбірек ... ... яки ... ... жасалған үлгісінің бір көрінісі.
Поэманың әр жолы бір сөз ... бір сөз ... ... ... ... поэманың көркемдік ажарын кіргізумен қатар, негізгі
темірқазық ойдың берік те нық болуына қосымша ... етіп ... ... ... түрін ақын поэмаларынан кездестіре қоймадық.
Ф.Оңғарсынова поэмаларында көптеп кездесетін кестелі сөз, шымыр
шумақ, жақсы тіркестердің де ... ... ... ... ... ... зор. ... жабы көлденеңдеп көсілгенмен, қадірін
серіктестің тұлпар білмек”, ... ... ... ... ... қарын тырнау”, “Сосын ... ... ... Шырқауларға
самғайтын шақта нағыз”, “Арыстанға аңсатып тарлан күнін”, “Күншілдіктің
суыры сананы жеп”, “Ақтың ... ... ... ... ... алмай” т.б. сияқты ақынның өмірдің өзінен алып, терең ойға ... мен ... сөз ... оқырманын таңдандырмай қоймайды.
Көркемдік ізденістерін ... ... ... ... ... халық сөзін
көкейінде ұстаған Фариза поэмаларынан оның азаматтық ... ... анық ... ... ... ол ... ... поэзиялық шығарма болмасын
ерекше бір өткірлік дарытатын, оқырманын бей-жай ... ... бірі - ... ... ... Мысалы, ақын өз поэмасында:
“Күштінің” азап маған, кәріне ілінгенім. Мысықты мазақтаған, ... ... ... ашса ... ... де, ... да ... ғұмырың
– сын”, “Адам басы – алла емес, адамдардың, Көңіл соқса ойнайтын ... емес ... ... оларменен артпайды бағаң, ... ... ... да, ... ... сол ... ... қағып”, “Келеке ғып
өзіне күлгендермен, қосарланып өзі де ыржияды” т.б. ирония мен ... ... ... кездесетін келеңсіз, оқыс жәйттарды ... адам ... ... ашу үшін ... Бұл ... ... ... мүмкіндік береді.
Символ – балама бейне. Оған негізгі ... ... ... ... сол ... ... сурет арқылы ... ... ... ... ... ... ... мынадай анықтама
беріледі: “Символ – қандай да бір құбылыстың мәнін ... ... ... немесе зат. Жалпыға бірдей түсінікті символикамен ... ... ... ... ... бар. ... мәнін ашу үшін
автордың поэтикалық әлеміне үңілу керек” /1,154/. “Өмір атты ... ... ... ап ... ... да бір күн құз-жардан
лақтырмайсың ба?”, “Қырында қылаң берген ... ... жел ... құм ... ... ... автор мегзеп отырған
нәрселерін тек ... ғана ... ... Яғни, суреттеп отырған
белгілері ап-айқын күйінде ... ... ... ... елес ... тұспалдап сездіру, тұспалдап суреттеу орнын тауып ... ... ... шығады.
Ф.Оңғарсынова поэмаларының көркемдік қырының тағы бір ... яғни ... сөз ... мен мақал-мәтелдердің байыпты
қолданыс табуында жатыр. Фразеологизмдер – ақын ... ... ... көз ... ... ... поэтикалық құралдың бірі. “Ғұлама
ғалым М.Әуезов ... сөз ... ... ... ... ... мен ... сөздер, нақыл ... ... өз ... өсиетті сөздерді де енгізген болатын”/131.11/.
Ф.Оңғарсынова поэмаларындағы фразеологизмдердің басым көпшілігі ... ... ... келе ... ... Алайда, ақынның шеберліні
де сонда – ол күнделікті естіп жүрген тұрақты сөз тірсектерінің өзін ... ... ... сай ... ... береді. Мысалы: “Ошаққа
отырғызып кетті ... Әне бір ұзын ... ақ сұр ... ... ... ... ... бақ дегенің қашан да айнымалы”, “Қайғылыға қылышын
кеземейді, ат ... ... ... да”, ... поэмаларындағы ауыз әдебиетіне тән көркемдік құралдардың
бірі – гиперболаны пайдалануы да сәтті, ұтымды шыққан. Сөзімізге ... ... ... ... “Күлімдесе – көн дала көл болады, қабақ шытса –
демінен шыны балқып”, “Айдай ару ... ... ... шоқ ... Сен ... ... ... жайлау даламда, қойларым да құнандай”, “Айтысып
әлек болған талайлардың, тірідей оқытқанмын ... т.б.** ... де ... ... ... - деп ... Жалындым, талдым, жүдедім...”,
“Бұл да сабақ азаптан талса денең, Сеніп, ... ... ... дер ... кезде құлазып, жылап-талып”/51/, “Жаныңызды тор астында бұлқынған,
елестетіп, елжірегем, жылағам”, ... ... ... көркемдік құралдардың қолданылу
аясын статистикалық ... ... ... ... ... ... Әрине, бұл - ақын шығармасының табиғатын танытудағы оңтайлы тәсіл
де болмауы мүмкін. ... де, ақын ... бір ... көрсетуде
мұндай тәсілдің де аздап көмегін тигізетін кездері бар
|Поэма атауы ... ... ... ... ... |Антоним |
|“Мүшәра” |33 |17 |7 |12 |18 |8 ... |17 |11 |11 |3 |16 |4 ... | | | | | | ... | | | | | | ... ... |11 |4 |6 |5 |17 |3 ... пен ... |4 |3 |6 |14 |4 ... | | | | | | ... тірі |12 |4 |6 |4 |15 |3 ... | | | | | | ... ... |17 |8 |3 |5 |14 |11 ... ... | | | | | | ... диалогы”| | | | | | ... ... ... ... ... жатыр. Өлеңді өлең
ететін ырғақ болса, қазақ өлеңіндегі күллі ырғақ буынмен үндес. ... ... ... (ақ) ... өзін ... айналдыратын бірден-бір
күш, құрал осы-буын”,- дейді академик З.Қабдолов./18.259/.Ф.Оңғарсынова
поэмаларының буын ... ... ең ... ... ... қара ... алар орны ... Ш.Уәлиханов қара өлеңге былайша
анықтама береді: ... өлең - ... ... ... бұл өлең ... әр шумақта жеке-жеке ой жатады”/132.165/.
Әдебиетші-ғалымдар арасында он бір буынды өлеңнің шығу тегін ... ... ... ... ... де болғандығын білеміз. “Өлең сөздің
теориясы” атты еңбегінде өлең ... ... ... 11 ... ... ... ... дейді: “Академик Ф.К жеті буынды өлең ... ... ... ырғақтық бөлшегі (яғни бунағы) қайталану арқылы, он
бір буынды өлшемге айналуы ... деп ... бір ... өлең ... ... жеті буынды өлшемнің өзгерген
түрі (видо-изменение) десе, В.Гордлевский оны бас жағы ... ... ... өлең деп қарауға болады деп санайды”/19.147/.Алайда, ... ... ... 7 ... ... ... түрі ... пікірлермен
келіспейтіндігін айта келе: “Он бір буынды өлең ... ... ... ... ... ... енгізу арқылы пайда болған кейбір
өрнектердегідей жасандылық жоқ, ...ырғақтың құрылыс ... ... ... жатық, әуезділік, үнділігі жағынан әбден келісті, кең тынысты болып
келген, соның нәтижесінде аса кең ... ... - ... ... ... ... ... болса: “...қара өлеңмен әр алуан
тақырыпты, әр ... ... ... ... де, ... ... ... жұмбақ,
мақал-мәтел, күлкі-сықақ өлеңдер де, ұзақ желілі үлкен дастан-поэмалар да
шығарылады”, - дейді/?13.44/.
Қазақтың қай ... да ... кете ... ... поэзиядағы негізгі
орынға ие мұндай өлшем өрнегі - ұзақ ... ... ... ... халықпен
бірге жасасып келе жатыр. Ф.Оңғарсынова ... қара өлең ... ... сан ... ... көрінеді. Айталық,
“Сайраған Жетісудың бұлбұлымын” поэмасындағы Сараға арнаған ақынның
4 3 ... ... // ... // ... 11
4 3 ... ... шыңнан ұшқын/. 11
4 ... ... // алау ... 11
4 3 ... // ... шыңдап ұштым/, - 11
деген жыр ... ... ... ... қара өлең түрінде
келген болса, Сараның өз аузымен айтылған монологы былайша құрылады:
3 ... ... // ... ... // Сара ... 11
3 4 ... // ... // дана, жасын/. 11
3 4 ... әлек ... // ... 11
3 4 ... // ... // ... ... шумақтағы буын кезегі жоғарыдағы үзіндіден байқағанымыздай, 4-3- 4
түрінде емес, ... ... 3 ... ... 2 бунақ 4 буыннан құрылып, 3-4-
4 буын кестесі түзілген, он бір буынды өлең ... ... ... ... ... лебі ... ... қара өлеңнің қолданылу ерекшелігін сөз
еткенде, ерекше тоқталар бір жайт бар. Ол – ... қара ... ... 7-
8 ... басталып, я болмаса аяқталып отыруы. Мысалы,
3 ... ... // ... 7
3 4 ... ... жұртттың // солғын әні/. 11
3 ... ... ... ... // ... ... 11
3 ... ... ... 11
Келтірілген үзіндіден көріп ... ... ... 7 ... ... буын түрінде келіп, қалған үш тарамақ 3буын+4буын+4 буын═11
буынды ... ... ... ... ... ... ақын әйелдің анасымен диалогы”
поэмасындағы
4 3 ... ... ... алам // ... ... 11
4 3 ... ... // мұң ... 11
4 ... алдымнан //кетпейтін //нұр бейнеңмен/ ... ... // ... ... алғашқы үш тармақ 4+3+4═11 буынмен келіп, соңғы
тармақтың 3+4=7 буынмен аяқталуы байқалады. ... ... тек қана ... ... ... 11 ... қара өлең ... ғана кездесіп
қоймайды. “Бұған қоса біз мына жайттарды да ... - ... ... ақын ... соңғы тармағын жеті буынмен түйіндеуді
тек қара ... ғана ... он үш ... он бес буынды, он сегіз буынды
өлең формаларында да қолданады”/133.117/. Сондай-ақ, жеті буынды ... жыр жазу да ... қара ... ... көп ... ... де
молынан ұшырасады.
7
/Сен ... ба ... 5
6 ... ... // ... // ... ... // түн кеуде,
19
5 5
5 ... ... // ... ... // алшаңдай басып // жүргенде? 18
4 5
6 ... ... // ... ... // сені ... // көп ... ... ... // ... бе?/ ... ... ... ... бірінші тармақ 7 буынмен басталғанымен,
қалған тармақтардың буын саны әртүрлі он ... он ... ... ... келеді. Яғни, ақын өлеңдерінің басым көпшілігінің 7 буыннан басталып,
яки аяқталып отыруын ақынның ... дара ... бір ... ... ... 11 ... қара өлең ... жазылған поэмаларына
жіті көз жібергенде, ақынның кейбір поэмаларында 11 ... 7 ... ... ... ... ... күнді //көп кешкен //халқым менің/, 11
3 ... // бал ... 7
4 ... // күй болып // ақтарылса/, ... ...... // ... демің!/ 296/ ... ... ... қара өлең ... ... ... үшінші
тармақ 11 буынмен келеді де, қалған екінші, ... ... 7 ... отырады. Бір өлеңде 11 буын мен 7 буынның араласып отыруының тағы ... ... ... ... 7
4 3 ... // ... жоқ // ... 11
4 3 ... // бәрі ... Елжіреуден/ 11
3 ... ... ... 7
3 ... ... 7
4 3 ... ... // жанар іркіп.../ 11
4 3 ... ... // сүйе ... // бұл ... 11
3. 4
/Қос жүрек // адал, ынтық/. /211/ ... ... ... пен ... ... 7 буыннан құралып, ... ... 11 ... ... ... отырады. Осылайша өлең ырғағы
қысқа тармақтан ұзын тармаққа, ұзын ... ... ... ... ... ... жағдайларда буындардың қос-қосымен келіп,
кезектесетін үлгілері де ... ... ... саған/ 7
3 ... // сыр ... 7
4 3 ... ... ... ... 11
4 3 ... // ... // ... 11
3 ... мен // адам ... 7
3 ... мен ... ... 7
4 3 ... ... ... ғой //білуге әлі,/ 11
4 3 ... ... боп // ... ... ... 11
- ... ... жолдарында бірінші, екінші тармақтар 7 буыннын құралса,
үшінші, төртінші тармақтар 11 буынды қара өлең үлгісімен ... ... ... ... араласып келулері қара өлең табиғатын бұзбайды,
себебі одағы ұйқас, ырғақ ... ... ... ... ... аңғарғанымыздай, Ф.Оңғарсынова қара өлеңнің өзін сан құбылтып,
қолдағы бар қазынаны жаңғыртып, жаңартып пайдалана ... ... ... ... ауыз әдебиеті үлгілерінен нәр алып, шығыс шайырлары мен
батыс ... ... ... бас ақын мен мір ... жырлары бар
Махамбетті пір тұтқан ақынның 11 буынды өлеңге атбасын тіремеуі мүмкін
емес.
Ф.Оңғарсынова поэмаларында ... ... ... ... ... ... кете ... 10 буынды өлең үлгісімен жазылған жыр
жолдары да ... ... ... // ... ... 10
5 ... тұрды // сені сол жігіт/ 10
5 5
/ Енді мен ... // ... ... 10
5 ... ... // өшті ... ... 10
5 ... ... // ... деп пе ем,/ 10
5 ... ұшып // ... ... бүр ... ... 5
/О, өмір-ай,// алдамшы ең неткен,/ ... ... ... ... жылатқан./ /.107/. 10
(“Мен өмірді сен деуші ем”).
Ф.Оңғарсынова қолданған 11 буындық өлшемдерден ... ... ... ...... 7-8 ... ... түріндегі
жырлар болып табылады. “Толғаудың жанр ретінде қалыптасуы ... ... ... ... ... сәйкес келеді. ХҮ-ХІХ ғасырлардағы
қазақ поэзиясында ... ... ... ... ең ... даму ... ... тарихы жыраулар поэзиясына тікелей қатысты”/134.29/. Түркі
халықтарының ортақ ауыз ... ... ... ... ... ... ... өте шеберлікпен жиі қолданатын өлең түрінің бірі.
3 ... ... // ... жан ... ... // сөздің алтынын,/
3 ... // ... хан ... ... // ақын бола алмас/
3 ... // ... ... ... // ... ... 5
/Шертпесең // шерін заманның / /.201/
(“Мүшәйра”)
5 ... ақын ... // ... ... ... // ... ... ошағыңның //басында/
3. 3
/Бақытыңа мәз боп // қалмағын/. /119/.
(“Алмас қылыш...”)
“Қазақ өлеңінде әдетте 7 ... ... пен 8 ... ... ... келе береді. 7 буынды тармақ 4буын+3 буын болып құралса, ... ... 8 ... ... 3 ... ... буын ... келуі мүмкін.
Тармақтары осылай құрылатын 7-8 буынды өлшем – ... ... кең ... ең ... ... ... 7-8 ... алмасып келетін
мысалдар ақын поэмаларында баршылық.
4 ... ... бас ... 7
4 ... ... да// аспағын./ 7
5 ... пен ... // ... 8
5 ... мен жасын, // асқағын/ 8
3. ... // ... /92/. ... ... ... ... ... Ф.Корш: “Мейлінше ықшам, мейлінше мол
тараған, түрік жазу-сызуының тіпті көне ескерткіштерінен кездесетін ... ... ... ... сірә, бар өлеңнің басы деп білген жөн
болар”, - деп ... ... ... “Түрік нәсілдес
халықтардың бәріне жаппай таралуына қарағанда, 7 буынды өлең ... ... ... және ең ескі ... ... - ... ... Академик
Ф.Корш, В.Гордлевскийлер осылай деп жеті ... ... ... ... ең
негізгі және ең ескі өлшемі деп санайды. Қалай дегенде де, 7 ... ... ... ... ... ең көне жазба үлгілері екендігі анық.
Жеті буынды өлеңнің өзіндік ерекшелігіне ... келе ... ... ... әр ... бір түсіп, құбылып тұрады”, ... осы ... 1.Бас ... 4 буын; 2. Бас бунағы үш буын; 3. Бас бунағы
екі буыннан болып келетін түрлері бар ... ... ... төксе,// Ай, Күнім,/
4 ... ... тай, ... ... ... //тең ... ... жатыр // байлығым./
4 ... ... // ... ... // ... ... // сөзбенен/
3. 3
/Тізе берем // қайбірін/. /189/
(“Мүшәйра”)
Жоғарыда келтірілген мысал 7 буынды өлең өлшемінің бас ... ... ... түрі ... 4
/Кетсе де //бақ ... ... ... ... ... ... қып // ... да,/
3 ... // ... ... // ... ... ... // ... далам!/ /179/.
(“Қарғыс”)
Бұл – жыр жолдарының бас бунағы 3 ... ... ... Бас ... ... ... ... 7 буынды өлең түрін ақын поэмаларынан кездестіре
қоймадық.
Ф.Оңғарсынова поэмаларына аралас ... өлең ... де жат ... ... ...... поэзиясында ұзынды-қысқалы әртүрлі тармақты
келетін өлең өрнегі, Абайдың “Бай сейілді” ... ... ... төрт ... тармақпен жеті-сегіз орынды тармақтар араласып
келетін өлең үлгісіне жатады”/82.49/.
/Мен ... ... ... // ... ... // күн ... ... // басым айналып // балқудан.
18
/Мен саған сені // ... өтер // қызу ... ұлды // ... ем
18
/“аналап” ерер // ... ... аш, ... ... // сал құлақ/
8
/Ақ найза алмас // жырымды менің // қалғандай бүгін // тот басып,/
13
/Тұрушы ... // от ... ... ... “тағы” деседі/.
7
/Сұрғылт кеуделер// тентіреп келген //ұмытып елін, //мекенін,/
18
/(соларға қаным //қайнамай енді //не етемін?)
13
/Құштарлықтардан //мақұрым қалған //сорлы ... ... ...... //табиғаттай пәк //тағылықта ғана екенін!/
19
/Олар білмейді – /
5
/Қорлауыменен //кемітуінің өзі ... ... ... мені ... ... ... оптимистік мұңдарының пафосы, сезімдері
көбіне музыкалық әуен-ырғақтарға, паузаларға құрылып, ұтымды шыққан. Өзіне
дейінгі ... ... ... ... игерген Ф.Оңғарсынова поэмаларындағы
аралас буынды өлең өлшемдерінің де үнемі ұйқас, ырғақтары ... ... ... ... ... ... етіп отырады.
Ғалым З.Ахметов “Өлең сөздің теориясы”еңбегінде Ф.Оңғарсынованың “Сен
үшін сонау алыстардағы елес ем...” деп басталатын өлеңінің буын ... ... ... ... он үш ... ... ... және кейде
он сегіз буынды тармақтарды қосып отырған. Және оларды ... ... ... ... ... ... жасай алған”, - деген болатын. Ақын
поэмасына тән осы айтылған ... мына ... ... ... ... ... ... ... // ... // бас ... ... ... // ... ере алмай/
5 ... үшін // ... 5
5 ... ... ... жандар //сұсты кейпіңнен// шошынып
3. 3
/Ұрмай-соқпай // жасыған/./177/
(“Қарғыс”)
Алғашқы тармақ пен төртінші тармақтың буын саны бірдей 5 буын-3 ... ал ... ... саны ... он үш, он, о ... ... ... буын санының осылайша әртүрлі болып отыруы поэманың
мазмұнына, ... ... кері ... ... Керісінше, өлең
ырғағы ақын ойының айқын болуына ... етіп ... ... ... бір ақын ... қатып қалған
буын өлшемі жоқ. Айтар ойын ырғаққа бағындыратын ақын ... ... ... да ... ... жылап ... ба ... ... // ... // ... бір ... // ... // жаның күйгенде // жанарыңнан кекті // мұң ұшқан/.
/Ертерек сені // ... ме екен // ... ... // ... қанын // мойындамауға // тырысқан/. /184/.
(“Қарғыс”)
Мұндағы 7 буынды бірінші тармақ ешқайсысымен ... ой ... ... ... тұр. ... үш ... 19 ... соңғы тармақ 13
буыннан құралған. Яғни, ақын ... жиі ... көп ... ... жанрында да ақынның өнімді өлең өлшемінің бірі. Қазақ ақын
әйелдер поэзиясын ... ... ... ... ... өзі
сырты сұлу көріну үшін ғана емес, көркемдік, образдылық, әуезділік ... ... ... әсер ... қолтаңбасы айқындайтын басты белгінің бірі – ырғақ. Ырғақтың
негізі өлеңнің буынында, бунағында, ... мен ... ... ... да ... Поэманың өлең құрылымындағы басты және шешуші ерекшелік
- өлеңнің ырғағы мен ұйқасында, олардың үнді үйлестігінде. ... ... ... ... деген мақаласында “Ритм – это основная сила,
основная энергия стиха” деп өлеңнің ... ... ... рөлін көрсетеді.
Ф.Оңғарсынова өлеңдерінен бастап, кең көлемді поэмаларына дейін өз
қолтаңбасын танытуға ұмтылады.****“Сенің ... ... бір ... ... ... жаяу ... демігіп қаламын” деген
пікірді айтып жүр жұрт”, - деген едің. Мүмкін... о да мүмкін. ... ... өмір ... ... ме? Ал өмір ... бір ... ма? ... күндердей, бір сарынды өлеңдер де жалықтырмай ма?/135.6/дейтін
ақынның мұндай ізденістерін тек ... ... деп ... ... ... ... мықтылығынан деп бағалаған дұрыс.
Сөз өнерінде өлеңді өлең ... ең ... ... бірі – ұйқас.
“Әсіресе, силлабикалық жүйедегі қазақ өлеңінің көп қасиеті осы ұйқасқа
байланысты. ... ... ... ... ... т.б. ... еңбегінде ұйқастың түркі тілдес
халықтар поэзиясында көне заманнан ... ... ... ұйқас туралы құнды пікір айтқандар: А.Байтұрсынов, М.Әуезов,
Е.Ысмайлов, З.Ахметов, З.Қабдолов, С.Қирабаев, Б.Кенжебаев, ... ... ... С.Негимов т.б./19.36/ “Қазақ
поэзиясында ұйқастардың түрі көп, ... ең ... және ... ... 1. Қара өлең ... 2. ... ұйқас,
3.Ерікті ұйқас, 4. Кезекті ұйқас, 5. ... ... 6. Егіз ... 7. ... 8. Осы күнгі ерікті ұйқас”, - деп ... ... ... ... оның ... ... өлеңнің орны ерекше екендігін жоғарыда айтқанбыз. Ақынның поэмаларында
буын, ұйқасқа байланысты сәтті ... аз ... Осы ... ... 7-8 ... ... шалыс ұйқас (абаб), егіз ұйқастарды (аабб)
аса шеберлікпен ... ... ... ... де, ақын ... өлең ... да, ... ұйқас та, кезекті ұйқас та, шұбыртпалы ұйқас та,
егіз ұйқас пен аралас ... та тән. ... ... ... кез ... жүрген осы ұйқастарды ақын жандандыра, өзгеше сипат бере
қолданады. Өлең ... ... ... ... қолданылғанда ғана өлең-
жырдың әуезділігі арта түсетіндігі ... өлең ...... 4 ... // ... //жыл еді бұл,/ -а
/Жасарып// жаңа өмірмен //түледі қыр/. ... де ... елде //бақ ... ... ақ бандымен //тілегі бір/. /42/. ... ... ...... ... //нұрын да айдың/ ... // ... ... ... // ...
/Бетке алып //ауылыңды/. ... ... ... ... ... ...
/Көрдім де //бүгін сенің/ ... // ... ...
(“Мен өмірді...”).
Егіз ұйқас – а,а,б,б
3 ... // ... деу ...
/Тұлпарды //тұлпар деу керек./ ... ... ... ... ... ... ... деп// ... ... ... ...
/Алапат ... ... ... қопарған //сеңдерге/ ... ... ... ... //жан ... /.95/ -в
(“Дала тағдыры”)
Кезекті ... ... ...... ... //өкпелемеймін/ ... ... деп,/ ... ... ... едім деп,/ ... //шатқал-құзынан/ ... ... едім деп./ ... ... ... / /төрешіге де,/ ... ... деп,/ ... тым ... ... деп,/ ... //еркесі мені/ ... ... деп/. /*17/. ... ... бұлбұлымын”)
“Жалпы өлең дегеннің ұйқасқан жолдар ғана емес, ... ... ... ... ... жамаушы емес, шүбәсіз дарынды ... ... ... ... шыңы, төрешісі – оның осындай
халыққа танымды, халықтың жоғары бағасына ие болуы, ел аузынан ... ... /44.90/, ... ... ... ... ақынның өзіне тән
ырғақ, екпін, интонация мәселелері көптеген әдебиет зерттеушілерін
қызықтырады. ... ... 60-80 ... өлең ... ... та ақын ... тән ... ерекшеліктерді атап көрсеткен:
“Күрделі ұйқасқа күмілжімей, сүңгіген ақын жаңашылдығы өзіндік қыры болса
керек. Қалыпқа, ... ... – бұл да ақын ... ... ғалым
К.Чуковский “Некрасов стилистикасы соншалық күрделі, әртүрлі және бояуға
бай, оны еш қалыпқа сыйдыра алмайсың”, - ... ... ... да ... ... болады”/136.29/.
Ф.Оңғарсынова өлеңдеріндегі ұйқас, ырғақ ерекшеліктері Ә.Тәжібаевтің
да назарын аударады. “Ой мен ... ... ... ... ... қалаудағы халық поэзиясындағы әсемдіктерді, ұғымдылықтарды меңгерген.
Ол тілге жетік болғандықтан, жырдың ырғағын күшейткіш, ұйқасын ... ... ... және оларды барынша шебер қолданған, ол эпостағы,
әсіресе, Махамбет сияқты ақындардың ... ... ... ... - ... ... тілдік-бейнелік ерекшеліктері” деп
аталған диссертациялық жұмысымыздың үшінші тарауында ақын поэмаларындағы
тіл ... өлең ... ... осы ... мен ... ... тарихында “тоқырау жылдары” деген атпен қалатын сол ... ... ... шоқ ... ... ... үркердей топтың ішінде
өзгеше мінезді өлеңдерімен Ф.Оңғарсынова ... ... ... патшасы десек, ақын – сезімнің патшасы. Ф.Оңғарсынованы
сыршыл, ойшыл лирик ақын ретінде бағалау– әдеби ... ... ... рас. ... ... оны ... танығанымен, оның белгілі бірнеше
поэмалардың авторы екендігі бүгінгі күнде біреу білгенімен, біреу ... ... ... да ... ... – ақынды кең өрісті, сан
құлашты эпик ақын ретінде таныту болатын.
Ақын - ең ... өз ... ... Өзі өмір ... ... ... де өзекті мәселелерін өзгелерден гөрі ... ... ... ... ... қарайтын болсақ, ақын замана ... ... ... сан ... тақырыптарға терең бойлап барды. Оның
поэмалары көлемі жағынан тым ұзақ ... ... ойы ... ... “Әр ақын өз ... бір әлем. әрқайсысының өзінің аспаны, өз
жұлдызы, өзінің бұлты бар. Бірақ ... ... ... көрінуі үшін
телегей теңіз тер төгілуі, сандаған сиясауыттың сарқылуы шарт”,- деп ... ... ... ... жанрындағы ізденісін айқындап, табысын
тап басып айтуды басты мақсат еттік.
Ақын ... ... ... ... ... ... ... “” атты бірінші тарауында
ақын поэмаларының тарихи-тақырыптық сипатына баса ... ... ... ... ерекшеліктері талданады. Сондай-ақ, ақынның өзгеше тағдырлы
өнер иелері мен тарихи тұлғалар өмірін ... ... ... ... мен түрлі ізденістері сараланады. Ф.Оңғарсынованың “Сайраған
Жетісудың ... ... ақын ... ... ... ... әнші ... “Тыңдаңдар, тірі адамдар!” поэмасындағы қазақтың
қос батыр қызы Әлия мен Мәншүк, “Алмас қылыш ... мен ... ... ... ... ... ... ақындық
шеберлік мәселелері сөз болады.Ақын осындай ... ... ... ... отырып, олардың көркем бейнесін сомдауда тың ізденістерге барды.
Ақынның жаңаша көркемдік арнада ... ... ... ... ... пен ... ... “Тыңдаңдар, тірі адамдар!” сияқты поэмаларындағы
бірінші кезекте адам жанының көрініс ... ақын ... бір ... ... ... ... поэмаларындағы лиризм” атты екінші
тарауында біз қазақ әдебиетіндегі эпикалық поэмалар мен ... ... ... ... ... ... олар ... кезде айтылған алуан түрлі пікірлерге тоқталдық. Сонымен ... ... ... ... - ... ізденістері
мен олардың көркемдік табиғаты танылады. ... ... ... ... лиризм, драматизм, психологизм, мотив мәселелеріне баса
назар аударуға талпыныстар жасалады. ... ... ... ... әйел-
ананың дүниетанымы, ішкі рухани әлемі ашылып, “әйелдер ... ... ... ... ... ... ішкі монологтың дербес қолданыс табу ... ... ... ... ... ақынның лирикалық поэмаларында
кейіпкердің рухани әлемі, мінез ерекшеліктері ішкі монолог пен ... ... ... Сол арқылы Ф.Оңғарсынова поэмаларының терең
философияға ұласып жататын психологиялық иірімдерін көреміз.
Диссертациямыздың ... ... ... деп ... ... ... ... теориясының
қағидаларына сүйене отырып, ақынның ... ... ... талдау жасалынды. Осы саладағы Ф.Оңғарсынованың поэма
саласындағы дәстүрді ... ... қол ... ... сараланып,
талдаулар жасалынады. Ақын поэмаларындағы құбылтудың, троп ... ... ... ... ... ... өн ... пен ырғақтың, ұйқас пен буынның, ... ... ... үйлестірілгендігін байқадық.
Ф.Оңғарсынова поэмалары афоризмге толы сөз кестелері, диалог, монолог
құрудағы шеберлік қырлары, ... ... ... ... болуы Ф.Оңғарсынованың сыршыл лириктігімен қоса ... ақын ... де ... бола ... деп ... Ф.Оңғарсынова
поэмаларындағы тілдік, көркемдік ... ... ... ... ... ... жаңашылдықпен қолданылуымен ерекшеленеді. Ол өз
поэмаларында қазақ тілінің бай сөздік қорын ақындық шеберлігіне ... ... ... ... ... ... ... жайын сөз еткенде, арнайы
тоқталуды керек ететін ақынның суреткерлігі. Ақынның суреттеулерінде ... ... ... ... ... көз ... тұра қалады. Ол қандай
құбылысты болмасын көп сөзбен түсіндіргеннен гөрі, тұжырымдап, шебер ... ... ... ... ... ... да ... Ақын өз ойын
ықшам, өткір, дәл айту үшін халық арасына кең ... сөз ... ... ... ақын ... жалпы алып қарағанда,
өзінің жаңалығы бар шығарма деп қарауға болады.
Ф.Оңғарсынова поэзиясы әдебиет тарихында мәңгі қалатын ... ... ... ... ... ... Абай мен Махамбетпен үндестік таба отырып, солардың жыр-
маржанынан өзіне керегін таңдап алған тамырлы поэзия;
Ф.Оңғарсынова поэзиясы - тамыры сонау ... ... ... ... ... ... поэзиядан, дана Абай мен алмас
қылыштай жарқылдаған ... ... нәр ... ... да өр ... - кең тынысты қазақ поэмасында өзіндік ... ... ... ... ... ... ... жаңалық
қалыптастырған тұлға.
Сілтемелер көрсеткіштері.
1. Поспелов Г.Н. ... ... ... ...... Числов М. Время зрелости – пора ... М: ... ... В. ... пути ... // ... литературы. 1962. №1.
4. Марцинкявючус Ю. Судьбы поэмы. Литература и современность вып.7.
... ... ... Ш. ... ... ... сюжетті поэмасының өсу
жолдары. Кандидаттық диссертация.Алматы.1961.
6. Жанр және шеберлік. Жауапты редакторы М.Базарбаев.- ... 1968.- 352 ... ... Ә. ... ... ... ... Жазушы, 1982.
8. Алпысбаев Қ. Поэма және сюжет. - Алматы, Қазақ университеті.
1992. – 124б.
9. ... Ақ жол. – ... ... 1997, ... ... М. Әр ... ойлары. –Алматы: Қазақтың мемлекеттік
көркем әдебиет баспасы, 1959.-398 б.
11. Мұқанов С. ... ... не? // ... жас. 1938ж, ... ... ... парызы. – Алматы: 1970.
13. Кенжебаев Б.Қазақ әдебиетінің тарихы мәселелері. – ... ... ... М. ... ... ... 1969. -444 б; ... және
эстетика. – Алматы: 1970.
15. Ысмайылов Е. Ақындар. – Алматы: Қазмемкөркемәдеббас., 1956. ... ... ... Х. ... ... даму ... ... Дастандар. –
Алматы: 1960
17. Жұмалиев Қ.Әдебиет теориясы. – Алматы: Мектеп, 1964 – 320б.
18. ... З. Сөз ...... Қазақ университеті, 1992.
-352 б.
19. Ахметов З. Өлең сөздің ...... ... ... ... М. І.Жансүгіров. – Алматы: Ғылым, 1965.
21. Әбдірахманова Т.Қ.Аманжоловтың поэтикасы. – Алматы: Ғылым, 1976.
22. Қарбанова Н.Тарихи адамдар бейнесі. ... ... ... ... ... ... 1968.
23. Отарбаева Б. Эпикалық поэмалардың жанрлық ерекшеліктері //
Қазақстан мектебі. 1982. №5.
24. Нарымбетов Ә. ... ... ... – Алматы: Ғылым, 1977. –
240б.
25. Толысбаева Ж. Лирическая ... ... ... ... ... – Семей. 2005.
26. Поспелов Г.Н. Теория литературы. – Москва: Высш. школа, 1978. ... ... Л.И. ... ... литературы. – Москва: 1959
28. Абрамович.Г.Л. Введение в ...... ... ... А.Н. ... по ... ... поэмы ХҮІІІ и первой
половины ХІХ века. – Москва: 1955
30. Коваленко С.А. Художественный мир советской поэмы. ...... ... 1989. – ... ... И. ... в ... – Киев: Советская Украина .1957
32. Кипрель И. Лирический герой ... ...... ... ... ... Е. ... поэмы.// Литературное обозрение,
1974.№1
34. Максимов Д. О лирическом герое// Литературная газета. 1954. 15-
май.
35. Швецова Л.К. Современная ... ... ... – Москва:
Просвещение, 1984. – 144с.; И лирика и эпос //Литературное
обозрение 1974.№1
36. ... Ю. ... в ... ... ... ... Е. ... поэма? //Литературное обозрение 1974. №2
38. Нарымбетов Ә. 70-80-жылдардағы қазақ поэмасы.- Алматы:Қазақ
университеті.1999.
39. Нұрғали Р. ... ... ... Оңғарсынова Ф. Екі томдық
таңдамалы шығармалар.– Алматы:Жазушы, 1987. 2-том. - ... ... Р. ... ... тілі ... Ф.Оңғарсынованың “Мүшәйра” поэмасы, №6,
Ф.Оңғарсынованың “Дала тағдыры” ... ... ... ... сен ... ем” ... №8, ... “Алмас
қылыш”, “Қасірет пен ерлік жыры” поэмалары №12; Ф.Оңғарсынованың
“Тыңдаңдар, тірі адамдар!”, “Сайраған ... ... 2003. №1, ... ... ... әлемі”, “Қазақтың бір қызы бар Кәмшат деген” поэмасы
поэмасы №3, ... ... ... ... ...... ... З. Ф.Оңғарсынованың лирикасы. ... ... ... атағын алу үшін дайындалған ... ... Қ. ... және ...... ... 2004. – 208б.
43. Тарақ. Ә. Қазақ әдебиетіндегі тарихи тұлға проблемасы: Абылай
хан бейнесінің көркемдік тағылымы. - ... ... ... 342 ... Жанр ... ... ... М.Қаратаев.- Алматы: Ғылым,
1971.- 272 б.
45. Қазақ поэзиясындағы дәстүр ұласуы. – ... ... 1981. ... ... Ф. Шашы ... қыз. ... эссе, повестер.–
Алматы: Жазушы, 1990 - 336б.
47. Оңғарсынова Ф. Екі томдық таңдамалы шығармалар.– ... ... ... Ф. Қыз – ... Өлеңдер мен эсселер. - ... 1996. – ... ... Н.А. Теория литературы. – Москва: Высшая школа, 1985.
50. Мұртаза Ш. Намыс қайрағы //Астана ақшамы, 2000ж, ... ... Т. ... және ақын Сара ... ... С. Халық мұрасы. – Алматы: Жазушы, 2003. – 304б
53. Айтыс. 2-том .- ... ... ... Ғ. ... ... ... қайтер”. Кітапта: Заман
және әдебиет.- Алматы:Жазушы. 1982
55. Айтқожина М. ... ... // ... ... ... ... Т. ... де кестелі ойлар. Кітапта: Айтқожина М.
Таңдамалы. – Алматы: Жазушы, 1986. – 440б.
57. Иманасов С. ... ... ... мен ... – Алматы:
1981.- 264б
58. Асылжанов Б. Менде бір ... бар ... 1982. ... ... М. ... жырдың қарлығашы. Кітапта: Оңғарсынова Ф.
10 томдық шығармалар жинағы. 9-том. – Астана.2001.
60. Сұлтанғалиева Ж. Қазіргі қазақ лирикасындағы ... ... ...... ... ... Қ. Ақынның аманаты Кітапта: Оңғарсынова Ф. 10 ... ... ... – Астана.2001.
62. Боков В.“Жаркий жанр”// Литературная газета. 16.09.1956.
63. ... З. ... ... ... ...... Ғылым, 2003.
64. Қоспақов З Әнші Майра. Кітапта: Майра Уәлиқызы атындағы 1-
халықаралық әдеби-көркем, ... ... ... А, ... Т. 2001ж, ... ... Ә. Майра//Жұлдыз 1976. №3,4; Тәжібаев Ә. Өлеңдер мен
поэмалар. – ... ... ... ... Ә. ... ... – көркемдік кепілі – Алматы: Жазушы,
1989. – 184б
67. Мәдібай Қ. ... – ақын ... ... Тұғыры биік тұлға.
– Алматы: Қазақ университеті, 2005. – 235б.
68. Оңғарсынова Ф. Мен оны ... ... ... ... ... Н. Жырдың пірі – Махамбет. ... ... ...... ... ... ... Сейітов С. Өлең өлкесінде. – ... ... ... ... С. Қазына. Әдеби мақалалар, зерттеулер. Әдістеме.-
Алматы: Арыс, 2004.- 320 б.
72. М.Өтемісұлы. Шығармалары. Қазақтың ... ... ...... 1951.- 138б
73. Нарымбетов Ә. Махамбет – дастан//Алматы ақшамы. 2003. 5-тамыз.
74. Өтеев Ж. Парасат поэзиясы.Кітапта: Оңғарсынова Ф. Он ... ... ...... 2001ж.
75. Ахметова К. Ақиқат пен ар алдында//Лениншіл жас. 1989ж,22-
желтоқсан.
76. Пірәлиева Г. ... ... ... кейбір мәселелері
(Түс көру, бейвербалды ишараттар, заттық ... ... ... 2003.- 328 ... ... Ф. Екі томдық шығармалар жинағы. 1- том. Алматы:
Жазушы. 1987.
78. Піралиева Г. Ішкі монолог.– Алматы: ... ... ... Нұрахметов С. Қ.Мырзалиевтың ақындық шеберлігі. Кандидаттық
диссертация. Алматы, 1994.
80. ... З. ... ... ... ...... ... 2003.
81. Жақыпбекова М.Г. Ерлікті бейнелеудің ұлттық өрнектері.
Кандидаттық диссертация. Алматы. ... ... ... ...... Ана тілі, 1998. -240
б.
83. Толстой Л.Н. О ...... ... ... Ж. Үш ... ... ... 1-том. –
Алматы:Жазушы, 1996.
85. Юсупов Қ. Жыр жиһазы (Ж.Нәжімеденовтің ... ... ... ... ... Т.О. ... значение драматизма в
казахской прозе. Диссертации на соискание ученой ... ... ... Алматы, 1998.
87. Дүсіпова Қ. Фариза – поэзия әлемінің ... ... ... ... Қ. Ерлік эпосы. Монография.- Алматы: Жазушы, ... ... ... М. ...... Жазушы, 1945
90. Кәрібозұлы.Б. Сырлы сөз сипаты. – Алматы: Қазақ Университеті,
1997. - 281 б.
91. Қалижанов ... ... ... ... ... А. ... ... және Ұлттық идея. – Алматы: Білім, 2000.
– 336 б.
94. Есіркепова К.Қ. 60-80 жылдардағы қазақ ақын ... ... ... ... ... ... ... қазақ поэзиясының түрлік – ... ... ... ... ... ... С. ... ХҮІІІ-ХІХ ғасырлардағы әдебиет тарихынан
очерктер. – Алматы: Қазақ мемл.баспасы, 1942.
97. ... Ж. Елім деп ... ... ...... ... 1995;
Тарих және әдебиет. – Алматы: Ғылым, 2001.
98. Кекілбаев Ә. Бар бол, баһадүр сөз// Астана ... 2000ж, ... ... Қ. ... туралы //Социалистік Қазақстан. 1954.
26-тамыз.
100. Ыдырысов Очерк туралы ойлар. – Алматы: Қазақстан,1969
101. Пірәлиева Г. Ізденіс өрнектері. – ... ат. ... өнер ... ... ... А. Сыр мен сымбат. – Алматы: Жазушы, 1981. – 224б
103. Сильвинский И.**//Литературная газета 1965, ... ... Ә. ... ... неге ... ... Қазақ
әдебиеті.1965ж.10-желтоқсан.
105. Поэма туралы кеңесу// Қазақ әдебиеті 1964ж,
106. Шәменов К. Лирикалық поэмалар туралы ойлар ... ... ... С. Жыр ... ... ... 1989ж, ... Келімбетов Н. Ежелгі дәуір әдебиеті. – Алматы: Ана ... ... ... Р. Сырлы сөз. Әдеби сын, зерттеу. Бір томдық.- Алматы:
Жазушы, 2000.- 400 б.
110. ... В.Г. ... ... ... Том 5. – ... ... Майтанов Б. Монолог құрылымы. – Алматы.2006
112. Қамарова Н. Қазіргі қазақ өлеңіндегі психологизм. Кандидаттық
диссертация. – Алматы, ... ... ... антологиясы. (ХХ ғасырдың бас кезі). – Алматы:
Ғылым, 1992. – 488б.
114. Адамбаев Б. Ақбөбек. Поэма мен өлеңдер. – Алматы: 1962. – ... ... Т. Шын ... – бір ... Эссе. Әдеби сын. Зерттеу. –
Алматы: Жазушы, 1999. – 256б.
116. Қайырбеков Ә “Өлеңдегі ... – нен ... ой”. ... – Алматы: Жалын, 1984
117. Оңғарсынова Ф. “Менің досым – халық”//Ана тілі. 1998ж, 29-қазан.
4-бет.
118. Шапай Т. Ой түбінде жатқан сөз ... ... ... – Алматы:
Жазушы,1989.- 192б.
119. Мақатаев М. Қазақ жырының бір жылы. Кітапта: Қош, ... ... Л.Н. ... ... сочинений Т-13
121. Медетбек Т. Баба дәстүрінің мұрагері кім. – Алматы: Өлке, 2001.
122. Қирабаев С. ... ...... ... – 248б
123. Кенжебаев Б.Ақан сері. (А.Хангельдиннің “Ақан сері” поэмасы
туралы) //Әдебиет және искусство 1948ж, №10. ... ... ... сөз. ... Уақыт және қаламгер.11-кітап.
–Алматы: Жазушы, 1985.
125. Қазақ тілінің ... ...... ... 1979. Том ... Жақсылыков А. ... ... и идеи с ... в ... ... литературы***
127. Шәйекенов Ж. Ә.Сәрсенбаевтің лирикасы. Кандидаттық диссертация.
Алматы, ... ... С. ... ... ... // ... әдебиеті.
1987ж, 4-қыркүйек.
129. Негимов С. өлең өрімі. – Алматы: Ғылым, 1980. – 136б.
130. ... ... ... Ж.С. Ғ. ... поэмаларындағы көркемдік құралдар.
Автореферат. Петропавлск, 1999.
132. Уәлиханов Ш. Таңдамалы. – Алматы: Жазушы, 1985. – ... ... С. Мен ... қызы ... ... әйелдер поэзиясы
туралы). – Алматы: Ы.Алтынсарин атындағы Қазақтың білім
академиясының ... ... ... 1999. – ... ... Ж.Е. М.Жұмабаев поэмаларының ... ... ... ... ... ... Ф. Шілде. Таңдамалы өлеңдер. – Алматы: Жазушы,
1978. – ... ... С.Т. 60-80 ... өлең ... Кандидаттық
диссертация. Астана. 2000.
137. Тәжібаев Ә. Ой мен сезім нақыштары. ... ... ...
Алматы: Жалын, 1982.
-----------------------
ЖЫР
жарыс, көгі, күрес, жаннат, өткел, әлем, Шолпан, бұлақ, теңіз, құрық, құс,
сәуле, ... ... ... ... ... жыр, ... ... маржан, топан

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 159 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Балалар композиторлары10 бет
Төлеген Айбергенов2 бет
Фариза Оңғарсынова6 бет
Фариза Оңғарсынова туындыларының орыс тіліне аударылу мәселелері79 бет
Фариза Оңғарсынованың лирикасы36 бет
«Едігелік» идеологиясының мәні5 бет
Батырлар жыры5 бет
Идеология және билік12 бет
Мұхтар Әуезов қазақ әдебиетінің негізін салушы4 бет
Ғимараттарды техникалық жағдайларды бақылауда инженерлік-геологиялық факторларын қарастыру5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь