Еңбек рыногы және оның элементi – жұмыссыздық

КIРIСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3

I ЕҢБЕК РЫНОГЫ ЖӘНЕ ОНЫҢ ЭЛЕМЕНТI . ЖҰМЫССЫЗДЫҚ ... ... ... ... 5

1.1 Еңбек рыногының жалпы сипаттамасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..5

1.2 Жұмыссыздық және оның әлеуметтiк экономикалық мәнi ... ... ... ... ... ... ... .8

1.3 Жалақы экономикалық активтi халықтың өзгерiсiне тiкеелй әсер етушi ретiнде ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..12


II ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ ЖҰМЫССЫЗДЫҚ ЖӘНЕ ЖҰМЫСПЕН ҚАМТУ МӘСЕЛЕСI ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...18

2.1 Жұмыссыздық формалары және оның экономикаға тигiзер әсерлерi ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 18

2.2 Қазақстандағы жұмыссыздық мәселесi және халықты жұмыспен
қамту ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .21


ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..27

ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...29
Бүгiнгi таңда әлемнiң дамыған елдерiнiң қай-қайсысын алып қарасақта олардың экономикасының негiзгi бағытының бiрi әлеуметтiк салаға бағытталған болып келедi. Өйткенi әлеуметтiк сала сол елдегi халықтың тұрмыс жағдайын, халықтың өмiр сүру деңгейiн және сол елдiң жалпы экономикасының жағдайын көрсетедi.
Сондықтан әрбiр елдiң экономикасы халықтың әлеуметтiк жағдайын көтеру үшiн тұрақты экономикалық өсудi қажет етедi. Елiмiздiң нарықтық экономикаға өтуiне байланысты еңбек рыногының қатынастары күрделене түсуде. Ал әлеуметтiк саланың жағдайын жақсарту ең бiрiншi сол елдiң еңбек рыногына, халықтың ақшалай табыстарына, елдегi экономикалық активтi халық пен жұмыссыздық деңгейiне байланысты болады.
Еңбек рыногы экономикасы еңбек рыногы қалай ұйымдастырылғанын, қызметiн және оның нәтижесiн зерттейтiн, жұмыс берушiлер мен жұмыс алушылар арасындағы қатынастардың әр түрлi факторлардың әсет етуiне байланысты өзгеруi, жалақы, баға, пайда және мемлекет саясатының әлеуметтiк-еңбек қатынастарына тиетiн ықпалын зерттейтiн ғылыми сала.
Еңбек рыногы – бұл тауар болып табылатын еңбек ресурстарының нарығы, бұлардың тепе-теңдiк бағасымен саны, оларға сұраныс пен ұсыныстың бiр-бiрiне әсер етуiмен сипатталады. Кәсiпкерлер мен еңбекке қабiлеттi адамдар рыноктың агенттерi, олар еңбек рыногында өзара қатынаста болады. Сондықтан еңбек рыногы сұраныс пен ұсыныс механизмi арқылы экономикалық агенттердiң арасындағы бәсекелестiктiң нәтижесiнде жұмыспен қамтудың белгiлi көлемi және еңбек төлемi дәрежесi орнайтын экономикалық орта немесе болмыс болып табылады.
Осы еңбек рыногында тепе-теңдiктiң бұзылуы экономикада қоғам дамуына тиiмсiз құбылыс болып табылатын жұмыссыздықты қалыптастырады. Экономикада жұмыссыздар болып еңбекке жарамды жастағы еңбекке қабiлеттi, бiрақ қазiргi уақытта жұмыс орны жоқ адамдар табылады. Сондықтан да жұмыссыздық ел экономикасының жағдайын көрсететiн бiрден-бiр көрсеткiш. Себебi, жұмыссыздық тiкелей елдiң экономикалық құрылымына, өнеркәсiп салаларына, жалақы деңгейiне, халықтың әлеуметтiк жағдайына байланысты болады.
Сондықтан мен курстық жұмысымның тақырыбын “Қазақстан Республикасындағы жұмыссыздық пен жұмыспен қамту” деп алдым. Бұл тақырыптың өзектiлiгi жұмыссыздықтың әлеуметтiк-экономикалық мәнi мен мазмұнын ашып және жұмыссыздықтың елiмiз экономикасындағы жағдайы мен ерекшелiктерiн қарастыру.
Менiң бұл тақырыпты орындаудағы негiзгi мақсатым мен мiндеттерiм келесiдей болып табылады:
• Еңбек және еңбек рыногының экономикалық мәнiн ашу, шетелдiк еңбек рыногы үлгiлерiн талдау;
1. Рынок труда. Учебник / под. ред. проф. В.С. Буланова и проф. Н.А. Волгина. – М.: МГУ, 1996 г.
2. Берешев С. Регулирование заработной платы в республике Казахстан. – Алматы: ТОО “Баспа”, 2004 г.
3. Жұмамбаев С.К. Еңбек рыногы экономикасы: Оқу құралы. – Алматы: Қазақ университетi, 2003 – 171 б.
4. Мамыров Н.Қ., Тiлеужанова М.Ә. - Макроэкономика. - Оқулық. – Алматы. Экономика. - 2003. – 432 бет.
5. Мейiрбеков А. Қ., Әлiмбетов Қ.Ә. Кәсiпорын экономикасы: Оқу құралы. – Алматы: Экономика, 2003. – 252 бет.
6. Аубакиров Я. А. Байжұманов Б.Б. / Экономикалық теория. Оқу құралы. – Алматы. Қазақ университетi.
7. С.Әкiмбеков, А.С.Баймұхаметова, У.А. Жанайдаров / Экономикалық теория. Оқу құралы. – Астана: 2002. – 446 б.
8. Джумамбаев С.К. Рынок труда в казахстанской экономике. – Алматы: Ғылым, 2003 г.
9. “Халықты жұмыспен қамту туралы” Қазақстан Республикасының 2001 жылғы 23 қаңтарындағы заңы // Егемен Қазақстан, 2001 ж, 30 қаңтар.
10. Журнал // Экономика и права Казахстана, 2004 г. № 13.
11. Статистический ежегодник. Алматы. – 2004г. №5
12. Ю. К. Шокоманов Состояние и перспективы экономического развития Казахстана в переходной период // Вестник КазНУ, Серия экономическая, №4, 2001 г. - с. 38-44.
13. Қазақстан Республикасының статистика жөнiндегi агенттiгiнiң бюллетенi. 2004 жылғы Қазақстан Республикасының өңiрлерi бойынша. – Алматы. 2004 жыл. – 6 бет.
        
        ЖОСПАР
КIРIСПЕ .......................................................................................................................3
I ЕҢБЕК РЫНОГЫ ЖӘНЕ ОНЫҢ ЭЛЕМЕНТI – ... ... ... ... ... ... және оның әлеуметтiк экономикалық мәнi .............................8
Жалақы экономикалық активтi халықтың өзгерiсiне тiкеелй әсер етушi ... ... ... ... ЖҰМЫССЫЗДЫҚ ЖӘНЕ ЖҰМЫСПЕН ҚАМТУ МӘСЕЛЕСI .......................................................................18
2.1 Жұмыссыздық формалары және оның экономикаға тигiзер әсерлерi ... ... ... ... және ... жұмыспен
қамту .........................................................................................................................21
ҚОРЫТЫНДЫ ..........................................................................................................27
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... дамыған елдерiнiң қай-қайсысын алып қарасақта олардың экономикасының негiзгi бағытының бiрi әлеуметтiк салаға бағытталған ... ... ... ... сала сол елдегi халықтың тұрмыс жағдайын, халықтың өмiр сүру деңгейiн және сол елдiң ... ... ... ... ... әрбiр елдiң экономикасы халықтың әлеуметтiк жағдайын ... үшiн ... ... өсудi қажет етедi. Елiмiздiң нарықтық экономикаға өтуiне байланысты еңбек рыногының қатынастары ... ... Ал ... ... ... ... ең ... сол елдiң еңбек рыногына, халықтың ақшалай табыстарына, елдегi экономикалық активтi халық пен жұмыссыздық деңгейiне ... ... ... ... еңбек рыногы қалай ұйымдастырылғанын, қызметiн және оның нәтижесiн зерттейтiн, жұмыс берушiлер мен жұмыс алушылар арасындағы қатынастардың әр ... ... әсет ... ... ... ... баға, пайда және мемлекет саясатының әлеуметтiк-еңбек қатынастарына ... ... ... ... ... ... – бұл тауар болып табылатын еңбек ресурстарының нарығы, бұлардың тепе-теңдiк бағасымен саны, ... ... пен ... ... әсер ... сипатталады. Кәсiпкерлер мен еңбекке қабiлеттi адамдар рыноктың агенттерi, олар ... ... ... ... ... ... ... рыногы сұраныс пен ұсыныс механизмi арқылы экономикалық ... ... ... ... ... қамтудың белгiлi көлемi және еңбек төлемi дәрежесi ... ... орта ... ... ... ... ... рыногында тепе-теңдiктiң бұзылуы экономикада қоғам дамуына тиiмсiз құбылыс болып табылатын жұмыссыздықты қалыптастырады. Экономикада жұмыссыздар ... ... ... ... ... қабiлеттi, бiрақ қазiргi уақытта жұмыс орны жоқ адамдар табылады. Сондықтан да жұмыссыздық ел ... ... ... ... ... ... жұмыссыздық тiкелей елдiң экономикалық құрылымына, өнеркәсiп салаларына, жалақы деңгейiне, халықтың әлеуметтiк жағдайына байланысты болады. ... мен ... ... ... ... ... ... пен жұмыспен қамту” деп алдым. Бұл тақырыптың өзектiлiгi жұмыссыздықтың әлеуметтiк-экономикалық мәнi мен мазмұнын ашып және ... ... ... ... мен ... ... бұл тақырыпты орындаудағы негiзгi мақсатым мен мiндеттерiм келесiдей болып табылады:
Еңбек және еңбек рыногының экономикалық мәнiн ашу, шетелдiк еңбек рыногы үлгiлерiн ... және ... және ... ... ... ... сонымен қатар елiмiздегi жұмысбастылық пен жалақы деңгейiн талдау;
Жұмыссыздықты еңбек рыногының элементi ретiнде қарастыру және ... ... ... инфляция және жұмысшы күшi ұсынысы және сұранысымен байланысын анықтау;
Жұмыссыздықтың ... мен ... ... ... ... ... ... кәсiподақтар және жұмыссыздық, олардың өзара байланыстары, мәселелерiн және шешу жолдарын ұсыну болып табылады.
Қазақстандағы ... ... ... ... ... ... ерекшелiгiн қарастыру;
Елiмiз тарапынан жұмыссыздықпен күресудiң негiзгi шараларын және әлеуметтiк саясаттың ... ... ... ... ... ... ... отырып олардың ұлттық экономикамыздың тұрақты және тиiмдi болып дамуындағы негiзгi бағыттарын анықтап, оларды iске ... ... күн ... ... ... ... ЕҢБЕК РЫНОГЫ ЖӘНЕ ОНЫҢ ЭЛЕМЕНТI – ЖҰМЫССЫЗДЫҚ
Еңбек рыногының жалпы сипаттамасы
Еңбек рыногы экономикасы ... ... ... ... ... және оның нәтижесiн зерттейтiн, жұмыс берушiлер мен жұмыс алушылардың арасындағы ... әр ... ... әсер ... ... өзгеруi, жалақы, баға, пайда және мемлекет саясатының әлеуметтiк еңбек қатынастарына тиетiн ықпалын зерттейтiн ғылыми сала. ... ... ... ... ... қабiлеттi адамдар болса, ал еңбек сұранысын нарықтық экономикада фирмалар мен кәсiпорындар қалыптастырады. Осы фирмалардың ... етуi ... ... ... ... ... фирма теориясы ұғымына тоқталып өтуге тура келдi. ... - ... ... ... яғни жұмысшы күшi жалпы өнiмнiң көп бөлiгiн алады. Еңбек рыногында жұмыс күшi бiр ... ... ал ... жағы оны ... ... Сондықтан жұмыс күшi деген ұғымға тоқталайық. Жұмыс күшi ... ... ... және ой ... осы ... ол материалдық және рухани игiлiктердi өндiруге пайдаланады. “Жұмыс күшi” ... ұғым тек ... ... жұмыс iстеп жүргендердiң нақтылы еңбекте пайдаланатын қабiлеттерi. Жұмыс күшiнiң еңбекке деген қабiлетi әр түрлi болады, алайда ... ... оның ... бiрдей қолданылмайды. Сондықтан, жұмыс күшiнiң нақтылы еңбекке қажет қабiлеттерi бағаланады, белгiлi кәсiп жасауға жұмсалынған жұмыс iстеу қабiлеттерi өмiрге, тiршiлiкке ... ... ... Демек, еңбек рыногы дегенiмiз “жұмыс iстеп жүрген” жұмыс күшi рыногы.
Еңбек рыногы пайда болуы және iск кiрiсуi үшiн ең кем ... оның ... мына ... ... қажет:
Еңбек рыногының субъектiлерi (жалданған еңбеккерлер және олардың кәсiподағы, жұмыс берушiлер, яғни ... ... және оның ... ... механизмi (жұмыс күшiне деген сұраныс пен ұсыныс, оның бағасы, бәсекелестiк) ;
Субъектiлер қабылдаған экономикалық бағдарламалар, шешiмдер мен заң ... және оған ... ... ... инфрақұрылымы.
Еңбек рыногының жоғарыда аталған бөлiктерi бiрлесiп жұмыс күшiне деген сұраныс пен оның ... ... ... ... және қызмет түрiн еркiн таңдау құқығын iс жүзiнде ... ... ... ... ... құруға бағытталады.
Еңбек рыногының екi түрiн көрсетуге болады:
Бiрiншiсi жұмыс күшiнiң территория жүзiнде жылжуға бейiмделген, яғни жұмыс орындарын ... ... ... ... жолымен толтырады. Мұндай рынокты сыртқы рынок деп атайды.
Екiншiсi еңбеккерлердiң фирма iшiнде жылжуына бейiмделген. Бұл рынокты кейде iшкi рынок деп ... ... ... ... ... еңбектiң ролiмен белгiленедi, еңбек табыстың және жақсы хал-жағдайдың негiзiгi көзi. Экономикалық тұрғыдан еңбек – маңызды ... ... ... ... ... рыногының екi негiзгi қызметi айқындалады:
Әлеуметтiк функция, яғни адамдардың жалақысы мен тұрмыс жағдайының ... ... және ... ... ... тиiмдi дәрежеде ұдайы өндiруiн қамтамасыз ету.
Экономикалық ... оған ... ... ... оны бөлу, реттеу және пайдалану жатады. Сондай-ақ еңбек рыногы ынталандырушы функциялар атқарады, олар ... ... ... ... ынтаның өсуiне, мамандардың жоғарылауына мүмкiндiк беру болып табылады.
Бәсекелестiк еңбек рыногында еңбекке ... ... ... ... болады, яғни жалақының мөлшерi өскен сайын кәсiпорындардың еңбекке ... ... ... ... Ал ... ... ... өсуiне тура пропорционал болады, яғни жалақы мөлшерi өскен сайын еңбек ұсынысы да өсiп отырады.
Еңбекке сұраныс пен ... ... әр ... ... ... ... ... баға деңгейi, шығындар, жалақы, жұмысшылар саны, салықтық, заңнамалық жүйе, кәсiподақтар қызметi, қызметкерлердiң мамандану дәрежесi және т.б.
Әдетте, еңбек рыногының үш моделiн ... ... ... және ... моделiне экономиканың бәсекелестiк жағдайы қолдау саясаты, оның аса ... жол ... ... белсендiлiкке және қызметкерлердi жеке табысқа, ақша табуды мақсат етуге ... тән. ... ... ... жиi алмасады, оқу орындарында кәсiптiк даяорлау толық болады, кәсiпорындар өндiрiстiк оқуға кететiн шығынды азайтуға ... ... ... ... ... ... және кәсiптiк жылжымалдылығы, жұмыссыздық деңгейi басқа елдермен салыстырып қарағанда жоғары болады. Мұның ... бұл елде ... ... ... екенiн көрсетедi.
Жапондық моделдiң ерекше бiр сипаты – “өмiр бойына жалдану ... орын ... яғни ... осы жүйе ... ... ... ... кепiлдеме алады. Мұндай жүйенi кәсiподақтар қолдап, фирмаға түзу ... ... ... кәсiподақтар кәсiпорындар iшiнде құрылады және қызмет iстейдi. Фирма қызметкерлердiң кәсiптiк дайындау мен бiлiктiлiгiн жоғарлатумен ... ... ... ... ... ... көзқарасын тәрбиелейдi. Өз ойымен қызметкердi бiр жұмыс орнынан екiншiсiне, бiр ... ... ... ... ... ... рыногын жабық iшкi рынок деп сипаттайды. Жапондық моделде фирма басшыларының қызметкерлерге жақсы ... ... ... өндiрiстен тыс өмiрiне көңiл бөлуi және де фирманың жан-жақты қызметiне еңбеккерлердiң құштарлығы сипаттайды. Бiрақ бұл модел кейiнгi кездерде экономикалық дағдарыстар ... ... ... жатыр, тұрақты жұмыспен қамтылатын адамдар саны азаюда.
Шведтiк моделдiң ерекшелiгi мемлекеттiң белсендi түрде ... ... ету ... ... Мемлекет органдары қызметкерлердi кәсiптiк дайындау, жұмыс орнын жасау, жұмыс iздеп жүргендердi бос жұмыс орнын табу үшiн кәсiптiк бейiмдеу және мәлiмет ... жаңа ... ... жету үшiн ... ақша беру ... ... ... бәсекелестiк қабiлетiн арттыруға көп көңiл бөледi. Мемлекет әлеуметтiк қызметтердi қажет ететiн секторларда жұмыспен қамту мәселесiне етекше көңiл бөлiнедi. ... елде ... ... ... сұраныс және жұмыспен қамту мәслелерiнiң шешiлуi жоғары ... ... ... және оның әлеуметтiк - экономикалық мәнi
Жұмыссыздық жеке адам және қоғам үшiн ... ... ... ... алып ... Жеке адам үшiн ол ... кету ... сөз, қызметкер еңбек табысы көзiнен айырылып, көтерiңкi психикалық жүк көтередi. Ал ... үшiн ол ... ... шығынына ұшыратады, адам капиталы жойылады, қоғамның әлеуметтiк жiктелуi күшейедi, жастарға байланысты мәселелер ... және т.б. бос ... ... ... келетiн кемшiлiктердi басып кетуi шүбәлi болып келедi. ... ... бұл ... ... ... атай ... ... емес. Нарықтық экономикаға жұмыссыздықтың табиғи деңгейi тән, жұмыс күшiнiң белгiлi резервi әрқашан да болып тұрады. Табиғи жұмыссыздықтың болуы нарықта ... ... ... ... бар ... ... мәселелерi көптен берi зерттелуде, бiрақ жұмыссыз қатарына кiмдi жатқызу керек, жұмыссыздық көрсеткiштерi, жұмыссыздық деңгейiне әсер ... ... және т.б. ... осы ... ... ... жатыр. Қазақстан жағдайында бұл мәселелер шиеленiсе түстi, өйткенi экономикалық дағдарыс және әлеуметтiк еңбек қатынастары күрт өзгеруiне байланысты адам ... ... ендi. ... туралы көптеген анықтамаларды жинақтап қорытсақ, оған келесiдей анықтама беруге болады: жұмыссыз адам – ол қазiргi ... мен ... ... ... жоқ, ... жұмыс iстей алатын және жұмыс iздеп жүрген адамдар. Ал ...... ... ... бiр ... жұмыссыздар құрайтын экономикадағы құблыс деп бiлемiз. Халықаралық еңбек ұйымының анықтамасы бойынша жұмыссыз деп табыс әкелетiн жұмысы жоқ, жұмыс iстеуге дайын және ... төрт ай ... ... әр ... ... адам танылады.
Жұмыссыздықты есептеу формуласы (u) жұмыссыздар саны (U) экономикадағы белсендi халық санына (L) бөлу арқылы табады және пайызбен ...
u = U / L = U / U+E ... ... ... ... дамуында еңбекке деген сұраныс және еңбек ұсынысы арқылы еңбек рыногында тепе-теңдiк жағдай орын алады деп есептелiнедi. Бiрақ шын ... ... ... ... ... орын алуы ... ... Еңбек рыногының тепе-теңдiгi дегенiмiз экономикадағы қызмет етiп отырған кәсiпорындар қанша жұмыс күшiн қажет етсе соған сәйкес экономикада ... ... ... ... халықтың саны сондай дегендi бiлдiредi.
Шындығында еңбек рыногында еңбек сұранысы еңбек ұсынысынан артық болып отырады. Яғни, экономика заңдылығы ... ... ... деңгейi орын алады дегендi бiлдiредi. Егер де осы табиғи деңгейден асып кетсе (жұмыссыздық табиғи деңгейi Оукен заңы бойынша 3%) , онда ... ... ... ... ... орын ...
Бұл жағдайды келесi еңбек рыногының тепе-теңдiк графигiнен көруге болады. Сурет-1.
Жұмыссыздық NS
W1 A ... ...... ... ... суреттен көретiнiмiз еңбек сұранысы қисығы Nd мен еңбек ұсынысы қисығы NS қиылысында Е нүктесi пайда ... ол ... ... ... ... ... Осы тепе-теңдiк нүктеге сәйкес WE нақты жалақының және NE ... ... ... шығады. Егер жалақы W1 деңгейде жоғары болатын болса, онда рыноктық сәйкессiздiк нәтижесiнде ұсынылатын еңбек көлемi еңбекке сұраныстан В-А ... ... ... ... Nb- Na ... ... жұмыссыздық пайда болады.
Сонымен, жұмыссыздық бұл еңбек рыногындағы сұраныс пен ұсыныс сәйкессiздiгiнен пайда болатын еңбек рыногының ... ... ... күшi ... ... ... ... рыногына қатысуына байланысты бiрнеше категорияға бөлiнедi.
Еңбекке қабiлеттi адамдар – жасына және денсаулығына қарай еңбек етуге ... ... ... ... ... ... ... экономиканың рыноктық немесе рыноктық емес секторларында жұмыс iстеуiне байланысты жүргiзiледi. Яғни, рыноктық емес ... ... ... ... әскер, полиция, мемлекеттiк аппарат және т.б. институттар кiредi.
Жұмыссыздар болып еңбекке жарамды жастағы еңбекке қабiлеттi, бiрақ ... орны жоқ ... ... ... бар ... және ... күнi толық емес тұлғалар жұмысбасты адамдар болып табылады. Жалпы жұмысшы күшiне жұмыспен қамтылғандар мен жұмыссыздар жатады.
Жұмысшы күшi құрамына кiрмейтiндер ... жеке ... ... ... Бұларға жұмысы жоқ және жұмыс iстеу талабы жоқ ... ... ... ... ... ... ... әр түрлi себептермен жұмыс iстеуден күдер үзген адамдар. Адамдардың бұл категориясы жұмыссыздарға кiрмейтiн адамдарға жатады. ... ... мен ... келесi көрсеткiштер арқылы сипатталады:
Институционалдық емес адамдар;
Жұмыс ... ... ... күшiнiң құрамына кiрмейтiн адамдардың саны.
Осы көрсеткiштердiң арасында өзара келесiдей байланыс бар:
Жұмысшы күшiнiң саны ЧРС = ЧЗ+ЧБ;
Халықтың ... ... ... ЧЗ = ... ... ... УБ = ЧБ / ... нормасы NБ = ЧБ / (ЧЗ+ЧБ) * 100%;
Макроэкономика тұрғысынан осы көрсеткiштердiң дәрежесi мен динамикасы бiрнеше ... ... ... ... ... және жыныстық, этникалық, халықтың әлеуметтiк құрамы, жекелеген аймақ пен салалардағы еңбек рыногындағы сұраныс пен ұсыныстың арақатынасы.
Жұмыссыздықтың дәрежесiн ... ... ... ... ... ... яғни жұмыссыздықтың таратылуы мен мерзiмiнiң ұзақтылығын. Жұмыссыздықтың таратылуының көрсеткiшi жұмысшы күшiнiң ... ... ... ... ... мерзiмiнiң көрсеткiшi бар болған жұмыссыздықтың орташа ұзақтығын сипаттайды.
Батыс экономистерiнiң көбiсi ... ... ... ... бiр дәрежесiн болуын заңды және қажет деп мойындайды. Дж.Кейнс амалсыз жұмыссыздықтың түсiнiгiн жиынтық сұраныстың бейiмдiлiгiнiң жеткiлiксiз екендiгiнен болады деп ... Оның ... ... ... ... ... ... қосымша кеңеюiне байланысты жұмысшылардың санының өзгермеген жағдайы болып табылады. Тиiмдi сұраныстың әрi қарай өсiмi тек таза инфляциялық өсiм ... ... ... амалсыз жұмыссыздық нолге тең.
Кейбiр экономистер жұмыссыздықты еңбек рыногының ... ... деп ... Осы ... ... ... дәрежесi туралы айтылады. Экономика ресурстардың қаншалықты жақсы қолданылатындығына байланысты сипатталады. Негiзгi экономикалық ресурс ... ... ... күшi ... бұл ... ... ... мақсаты.
Табиғи жұмыссыздық деңгейi - бұл жұмыс iстеудi қалайтындардың жалпы санының iшiнде жұмысы жоқ азаматтардың ... ... ... ... ... адам үш ... ... бiреуiне жатады. Оларға: жұмыс iстейтiн, жұмыссыз және жұмыс күшiне кiрмейтiндер. Жұмыс iстейтiн адам деп – үй шаруасымен ... ... ... апта бойы ... ... осы топқа кiредi. Егерде азамат жаңа жұмысқа кiрудi күтiп жұмыс iстемесе және ... ... ... ... ... ... жүрсе онда ол жұмыссыз деп саналады. Алғашқы екi санатқа жатпайтын адамдар (студенттер және үй шаруашылығындағы әйелдер) жұмыс күшi құрамына кiрмейдi, ... және жаңа ... ... ... ... күшi – ... мен жұмыс iстейтiндердiң жиынтығы, ал жұмыссыздық деңгейi – бұл жұмыс күшiнiң жалпы санындағы жұмыссыздардың пайыз түрiнде анықталуы.
Сондай-ақ экономиканың еңбек ... ... ... ... деген негiзi ұғым қолданылады. Ол дегенiмiз еңбек рыногында еңбек жасына келген және еңбекке ... ... ... ... ... саны.
Мысалы, елiмiзде 2000 жылдан бастап экоонмикалық активтi халықтың саны ... ... оған ... ... отырған экономиканың тұрақтануы, өндiрiс орындарының ашылуы, жалақының жоғарлап, оның тұрақты болуы, халықтың бiлiм және мамандану деңгейiнiң өсуi, демографиялық өсуге бет ... және т.б. ... ... ... ... ... ... халықтың өсу динамикасын келесi 2-шi суреттен көруге болады.
Биылғы 2004 жылы экономикалық активтi халық 7,9 млн. ... ... ... жылмен салыстырғанда 13,4% өстi, солардың iшiнде жұмыспен қамтылғандары 7,2 млн. ... ... ... ... ... соңғы жылдары жыл санап өндiрiстiң дамуымен және шаруашылық құрылымдарының саны ... ... ... ... ... ал оның ... ... жұмыссыздықдың деңгейi жылдан - жылға кемуде.
Сурет-2 – Экономикалық ... ... ... ... ... ... қамтылу дәрежесiн келесi 3-шi суреттен көруге болады.
Сурет-3 – Жұмыспен қамтылған халық
3-шi суреттен ... ... ... ... өсуiне байланысты, активтi халықтар iшiндегi жұмыспен қамтылған халықтың саны өсiп, жұмыссыздық деңгейiнiң ... ... ...
1.3 ... ... ... ... өзгерiсiне тiкеелй әсер етушi ретiнде
Жалақы тұтынушылар табысының басым көпшiлiгiн құрайды, сондықтан ол тауарлардың сұраныс көлемiне және ... ... ... ... ... ... ... жалақының екi мағынасы бар. Бiрiншiсiнде, жалақы еңбек бағасы, оның дәрежесi мен динамикасы рыноктық факторлар – сұраныс және ұсыныспен анықталады. Екiншi мәнi ... ... күшi – ... ... ... ... еңбектiң бағасы емес, өйткенi еңбек тауар бола алмайды, ... ... ... де, ... және ұсыныспен де анықталады, олардың ауытқуы жалақының ұмыс күшi ... ... ... бiрде төмен болатындығын көрсетедi.
Жалпы жалақының экономикалық мәнi мен қызметтерi өте көп болып табылады. Себебi, жалақы деңгейi арқылы сол ... ... ... ... кәсiпоырндардың жағдайын, халықтың менталитетiн, тұтынушылардың талғамын, жұмыссыздық және жұмысбастыхалық деңгейiн көруге болады. Сондай-ақ жалақы ынталандыру, жұмыссыздықты азайту, экономикалық активтi халықты ... ... ... ... өсуi ... қызметтер атқарады.
Жалақы жөнiндегi саясат кәсiпорында басқарудың ... ... ... табылады және оның қызметiнiң тиiмдiлiгi оған елеулi ықпал етедi. Себебi, еңбек ақы жұмыс ... ... ... ... ... бiрi.
Жалақы бұл – жұмыскерге оның еңбегi үшiн сапасына , ... және ... ... ... сәйкес берiлетiн төлем. Қалыпты жағдайда еңбекақы қажеттi өнiмнiң құнына тең және оның ... түрi ... ... ... күшi құны ... ... ... және оның еңбек қабiлетiн қалпына келтiруге жәрдемдесетiн заттардың жинақ құны. ... ... ... ... ... ... ... оқытуға кеткен шығындар;
оның отбасының өмiр сүруiне қажеттi заттардың құны.
Нақтылы жұмыс күшiнiң құны қажеттi өнiм көлемiн ... Оның ... ... ... құны әр елде әр ... және ол ... ... байланысты өзгерiп отырады. Еңбек рыногында жұмыскерлердiң еңбекақысының өсуi еңбек өнiмдiлiгiнiң өсуiне мүмкiндiк жасайды.
Елiмiздегi ... ... ... ... ... жеке ... түрiнде берiлмейдi. Қажеттi өнiмнiң бiр бөлiгi әлеуметтенедi және әр ... ... ... беру ... ... ... тұтыну қорына кетедi.
Кәсiпорында жалақы саясатын әзiрлеуде және оны ... ... мына ... ... еске алу ... яғни тек еңбекке тен жалақы;
iстелмеген жұмыс есебiнiң қиындылығы және еңбек бiлiктiлiгiнiң деңгейi;
еңбек сапасына және ... ... ... үшiн ... еңбек жағдайының және ауыр дене еңбегiнiң есебi;
еңбек өнiмдiлiгiнiң ... ... орта ... ... қарқынына қарағанда озық жүруi;
инфляцияның деңгейiне сай жалақыны индекстеу;
Мемлекеттiк және мемлекеттiк емес кәсiпорындарындағы жалақылардың айырмашылықтарын ... ... ... ... ... ... ... актiлерiмен реттеледi, ал жеке кәсiпорындарда кәсiпорын әкiмшiлiгi шешiмiмен шешiледi, бiрақ ол жалақының минималды деңгейiнен кем ... ... ... ... жалақы тiркеледi, яғни тұрақты болады;
Мемлекеттiк кәсiпорындарда жұмыс орны мен жалақы кепiлдi, ал мемлекеттiк емес кәсiпорындарда олар оның экономикалық жағдайына ... ... ... ...... және ... жалақы болып бөлiнедi.
Атаулы табыс жалақы – бұл қызметкердiң белгiлi кезеңдегi iстеген еңбегi үшiн есептелген және берiлген жалақысы.
Нақты жалақы – бұл ... мен ... ... ие ... ... ... табыс жалақысы; нақты жалақы – бұл атаулы табыс жалақының сатып алу қабiлеттiлiгi. Елiмiздегi осы аталған атаулы және ... ... 2004 ... ... және оның өткен 2003 жылмен салыстырғандағы индекстерiн ... 1-шi ... көре ...
Сондай-ақ жалақының берiлуiне және оның берiлу мерзiмiне байланысты жалақының бiрнеше түрлерi мен нысандары болады. Оны келесi 4-шi суреттен ... ... ... – Жалақының жүйелерi мен нысандары
Осы жұмыссыздық шамасымен тiкелей байланысты және экономикалық активтi халықты ... ... ... ... ... ... ... келесi кестеден көре аламыз.
Кесте 1
Халықтың тұрмыс деңгейiнiң жекелеген көрсеткiштерi
Атаулы жалақы, теңге
Атаулы ... ... ... ... ... мөлшерi
Қазақстан Республикасы
23221
114,5
107,6
5818
Ақмола
15431
122,2
114,5
5514
Ақтөбе
23856
112,5
106,2
5617
Алматы
16057
110,7
103,9
5381
Атырау
48272
115,6
111,1
5648
Шығыс Қазақстан
20075
106,8
100,9
6427
Жамбыл
14653
112,8
104,1
5298
Батыс Қазақстан
29706
116,4
110,7
5425
Қарағанды
19942
110,8
105,2
6154
Қостанай
17090
117,4
112,3
5556
Қызылорда
19967
116,7
108,5
5917
Маңғыстау
44841
117,5
109,9
6664
Павлодар
21729
110,4
104,4
5887
Солтүстiк Қазақстан
15327
111,4
104,5
5428
Оңтүстiк Қазақстан
15367
110,2
102,7
5234
Астана қаласы
33014
121,2
113,5
6296
Алматы қаласы
32714
116,4
107,4
6498
Бұл кестеден көретiнiмiз, елiмiзде жалақыны ең көп ... ... ... (48272), ... (44841), Астана қаласы (33014), Алматы қаласы (32714), Батыс Қазақстан (29706) теңге болса, ал ең төмен жалақы ... ... ... (14653), ... ... (15367), Ақмола облысы (15431), Солтүстiк Қазақстан (15327) теңгенi құрап отыр. Әрине бұл көрсеткiштердiң арасындағы айырмашылық алшақ болып отыр. Өйткенi ел ... ... және ... ... ... байланысты.
Жалданған қызметкерлердiң жалақысы екi бөлiктен тұрады:
Тарифтiк, ол ... ... мен ... арасындағы келiсiм нәтижесi болып келедi;
Мерзiмнен тыс, түнгi сағаттар, мейрам және демалыс күндерi жұмыс iстегенi үшiн әр түрлi төлемдер.
Жалақының кесiмдi ... ... ... ... ... ... ... Ол өндiрiс учаскелерiнде қол еңбегiнiң немесе машиналы-қол еңбегiнiң басымдылығы жағдайында қолданылады; дәл осы ... ... ... ... және оның ... ... және ... мөлшерiн белгiлеудiң негiздiлiгiн ескеру қажет.
Еңбекақының кесiмдi нысаны келесi жағдайларда қолданылады:
Тiкелей жұмысшының немесе олардың ... ... ... ... бар ... ... ... дәлме-дәл есептеу мүмкiншiлiгi;
Жұмысшының өндiрiсiн немесе орындалған жұмыстың көлемiн арттыру ... ... ... өнiм ... ... ... ... көлемiн онан әрi ынталандыру.
Техникалық негiзделген еңбек мөлшерiн қолдану.
Еңбекақының мерзiмдiк нысаны жұмыс iстеушiлердiң бiлiктiлiгiн көтеру және еңбек тәртiбiн нығайтуды ынталандырады. Еңбек ... ақы ... ... ... ... ... де жұмысшы машиналар немесе агрегаттардың өнiмдiлiгiн арттыру есебiнен өнiм шығаруды молайтуға ықпалын тигiзе алмаса;
Егер де қажеттi ... ... ... үшiн ... ... ... жоқ болуы;
Ақы төлеудiң мөлшерi дұрыс қолданылған жағдайда.
Еңбекақының мерзiмдiк нысаны үшiн ... екi ... ... тән: жай мерзiмдiк және мерзiмдiк сыйлықақы.
Қызметкердiң еңбекақысының мерзiмдiк жүйесiнде уақыттың бiр бөлiгiнде анықталуы мүмкiн. Ол ... ... ... = M * ... М – ... ... ... сағаттық тарифтiк мөлшерлемесi;
Т - өндiрiсте нақты орындалған жұмыстың уақыты, сағаты.
Қызметкердiң еңбекақысының мерзiмдiк ... ... мына ... ... ... мүмкiн:
ЕАМС = М*Т (1+М+К+П / 100)
Мұндағы, М – белгiленген көрсеткiштердi тарифтiк мөлшерлеуге және сыйлықақы шартына сай орындаоған ... ... ... - ... көрсеткiштердiң артығымен орындалғаны және сыйлықақы шартына сай пайыздық сыйлық мөлшерi (%);
П - ... ... ... орындалғаны және сыйлықақы шартының пайызы.
Еңбек нормалары ( жұмыс iстеу, уақыт, қызмет ... ... ... ... ... болып табылады және қызметкер үшiн техниканың, технологияның, еңбек өндiрiсiн ұйымдастырудың қол жеткен деңгейiне сәйкес белгiленедi.
Еңбек ... ... ... және ... ... ... берушi кәсiпорын жүргiзедi. Қызметкердiң жұмыс iстеу нормаларын орындауы үшiн жұмыс берушi қалыпты еңбек жағдайларын қамтамасыз етуге мiндеттi.
Сондай-ақ ең төменгi ... ... ұғым ... ... жиi ... Ол ... нысанына қарамастан экономиканың барлық салалары мен барлық кәсiпорындардағы еңбекақы базасы болып есептелiнедi. Бұл көрсеткiш бiздiң елiмiзде де қолданылуда. Оның деңгейi ... ... 5500 ... ал ... 6200 ... ... ... Ал осы жылдың 1-шi шiлдесiнен бастап минималды ... ... 9200 ... ... ... жағдайын талдасақ, салалар бойынша орташа жалақының айырмашылығын 2-шi кестеден көруге болады.
Кесте 2 ... сала ... ... ... ... ... ... қызметi
288,1
10967
19324
36140
41686
Бұл кестеден көретiнiмiз елiмiз экономикасында жалпы жалақының өсуi ... оның сала ... ... арасындағы айырмашылық алшақ болып отыр. Мысалы, бүгiнде жалақының ең көп мөлшерiн қаржы саласында қызмет ететiндер, ... ... ... алуда. Ал ауыл шаруашылығындағы жалақының мөлшерi әлi күнге дейiн өте ... ... ... Кестеден көргенiмiздей 2002 жылы қаржы қызметiнде орташа жалақы ауыл ... ... 6-7 есе ... ... табылады.
Жалақының айырмашылығы болуы себептерi келесiлерге байланысты:
Қызметкерлер бiртектi емес: олардың бiлiмi, шеберлiгi, тәжiрибесi, адам капиталына иелiгi әр түрлi, осыған орай ... ... ... ... ... ... ... шарттары орындалмайды: жұмыс күшiнiң жылжымалы болуына шектеулер болады, еңбек рыногында дискриминация эффектi орын тебуi мүмкiн.
II ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ ... ЖӘНЕ ... ... ... Жұмыссыздық формалары және оның экономикаға тигiзер әсерлерi
Ұлттық экономика дамуында, оның экономикалық құрылымы және елдегi әлеуметтiк, жалпы қоғамдық жағдайларға ... ... ... ... ... ... ... рыногындағы үлесiне байланысты экономика дамуына тигiзер әсерлерi де әр түрлi болып ... Ендi ... ... тоқталып өтейiк.
Уақытша жұмыссыздық. Кейбiр адамдар өз мамандықтары бойынша қызмет түрлерiн таңдау мүмкiншiлiктерi бар кезде “жұмысаралық” жағдайда қалады. Кейбiреулерiн жұмыстан ... ... олар ... ... ... ... үстiнде болады. Ал басқалары тұрақты жұмыс орнын ... ... ... болады (мысалы, құрылыстағы қолайсыз ауа-райы жағдайы). Сонымен ... ... ... ... арасында алғаш рет жұмыс iздеп жүргендер де уақытша жұмыссыздардың қатарына қосалыды.
Осы жұмыссыз ... жаңа ... ... ... ... ... ... қайтып орналасқанда олардың орнын басқа жұмыссыздар басып отырады. Сондықтан, еңбек рыногында әр ... ... ... ... ... ... ... өзгертсе де, осы жұмыссыздық түрi сақтала бередi. Осы жұмыс орнын iздеп жүрген және жұмысқа орналасуын күтiп ... ... ... ... ... ... жұмыссыздар” деп атайды. Уақытша жұмыссыздар еңбек рыногына ұсынатын бiлiмдерi мен еңбек ... бар деп ... ... ... ... және ... ... бөлiнедi. Жұмысшылардың көпшiлiгi жұмысаралық жағдайға өз еркiмен ... олар - ... ... ... жұмыстарын жоғары төлемақылы жұмысқа ауыстыру ынтасымен орын алады. Бұл әлеуметтiк тұрғыдан жұмысшылардың өздерiне ұлкен табыс әкеледi және ... ... ... ... пайдасын арттыру дегендi бiлдiредi. Яғни, бұл жалпы экономикадағы нақты өндiрiс көлемiнiң ұлғайтып, ... ... ... байланысты. Жалпы еңбек рыногында уақытша жұмыссыздықтың орта мерзiмi 1 айдан 3 айға дейiн созылады.
Құрылымдық жұмыссыздық. Экономикада ... ... ... ... ... деп ... екiншi жұмыссыздық формасына ауысады. Экономистер “құрылымдық” терминiн құрамдық деген мағынада қолданылады. Уақыт өте келе өндiрiсте немесе қызмет ... ... ... мен ... құрылымында өзгерiстер болады, олар өз алдына еңбек күшiне жиынтық сұраныс құрылымын өзгертедi. Осы өзгерiстердiң нәтижесiнде қоғамда кейбiр мамандықтарға деген сұраныс ... ... ... жойылады. Басқа мамандықтарға, соның iшiнде жаңа мамандықтарға сұраныс көбейедi. Осы жағдайда еңбек күшi жұмыс орындарының құрылымындағы жаңа ... ... және ... ... бере алмағандықтан жұмыссыздық пайда болады. Кейбiр қызметкерлердiң өздерiнiң мамандық тәжiрибелерi рынок сұранысына сәйкес ... ... ... ... ... мен ... технология мен сұраныс сипатына болған өзгерiстерге байланысты ескiрiп, керексiз ... ... ... ... ... ... құрылымы әрдайым өзгерiп тұрады. Бұған соңғы 10 жылда байқалған жұмыс орындарының “қысқы белдеуден” – “жазғы белдеуге” миграциясы мысал бола алады. ... және ... ... ... айырмашылық анық емес. Уақытша жұмыссыздарда “сатуға” болатын ... бар, ал ... ... жаңа ... ... ... үшiн арнайы оқу курсын өтуi керек, ал кейде тұрғылықты жерiн де ауыстыруы керек. Уақытша жұмыссыздыққа қарағанда құрылымдық жұмыссыздық ұзақ мерзiмдi ... олар ... ... ... жағдайы үшiн қауiптi болып келедi.
Циклдiк жұмыссыздық. Бұның негiзiн экономикалық құлдыраумен және ... ... ... болады. Яғни, өнiмнiң шығарылуымен және жұмыспен қамтудың көлемдерiнiң циклдық ауытқуларын құрайды. Циклдiк жұмыссыздық жұмыссыздар санының көбеюiне әкелетiн нақты ЖҰӨ-нiң ... және ... ... бiр ... ... босауымен байланысты болады.
Экономикадағы жұмыссыздықтың бұл түрi алдынғы екi жұмыссыздық формасына қарағанда экономиканың тиiмдi дамуына керi әсерiн ... ... елде ... ... ... ... ... халықтың тұрмыс тiршiлiг төмендейдi, әлеуметтiк сала нашарлайды, яғни бiр сөзбен айтқанда өндiрiстiң құлдырауын көрсетедi. Бұған мысал ретiнде Қазақстан ... ... ... ... 6-7 ... ... ... Яғни, елiмiзде өндiрiстiң жаппай жабылуымен, экономиканың дағдарысқа ұшырауымен бiрге жұмыссыздық деңгейiнiң тым жоғары ... ... Сол ... елiмiздiң ЖIӨ 40%-дан астам құлдырады. Инфляция орын алып, адамдардың еңбекке деген ынтасы кемiдi.
Сондай-ақ нақты және ... ... ... ... ... ... ... қабiлетi және ықыласы болады, бiрақ еңбек рыногында түрлi жағдайларға байланысты ол жұмыс ... таба ... ... ... әр ... ... ... айналысқысы келмейтiн адамдарды сипаттайды. Жұмыссыздық ашық және жасырынды, ұзақ және қысқа мерзiмдi болуы мүмкiн. Ұзақ мерзiмдi жұмыссыздыққа циклдiк және құрылымдық, ал ... ... ... маусымдық және уақытша жұмыссыздық жатады.
Маусымдық жұмыссыздық. Өндiрiстiң ... ... ... көлемiнiң маусымдық ауытқуымен байланысты болады. Оларға: ауыл шаруашылығы, құрылыс жатады. Бұларда жыл бойы еңбекке сұраныс бiр деңгейде болмайды. Жұмыссыздықтың маусымдық түрi ... мен ... ... ... шарттар арқылы болжана алады.
Батыс экономистерi әдетте табиғи жұмыссыздықты және толық жұмыспен қамту болғандағы жұмыссыздықты еңбек рыногындағы объективтiк ... ... ... ... деп қарайды. Ал табиғи жұмыссыздыққа уақытша (фрикциондық) және маусымдық жұмыссыздықты жатқызады. Шынында да ... ... оның ... ... ... кетуi экономикадағы құрылымдық өзгерiстермен байланысты, оның циклмен даму ерекшелiктерi ... ... ... ... ... ... ... жұмыссыздықтың мүлдем жоқтығы емес. Басқа сөзбен айтқанда, толық жұмысбастылық кезiнде жұмыссыздық деңгейi циклдiк жұмыссыздық нольге тең болған жағдайда ғана ... ... ... ... ... ... табиғи деңгейi” деп атайды. Жұмыссыздықтың табиғи деңгейiмен қосарланған iшкi өнiмнiң нақты көлемi “экономиканың өндiрiстiк әлуетi” деп аталады. Бұл ... ... ... ... өндiре алатын өнiмiнiң нақты көлемi.
Жұмыссыздықтың табиғи деңгейi дегенiмiз – оң өлшем, өйткенi уақытша жұмыссыздарға да ... ... үшiн ... ... ... ... да оқу ... өту үшiн уақыт керек. Егер жұмыс iздеп жүрген адамдардың саны бос жұмыс орындар санынан көп болса, онда ... күшi ... ... келмейдi деген сөз, мұндай жағдайда жиынтық сұраныс тапшылығы мен циклдiк жұмыссыздық пайда болады. Басқа жағынан қарағанда жиынтық сұранысы артық болған ... ... ... жетiспеушiлiгi байқалады, яғни бос жұмыс орындарының саны жұмыс iздеп жүрген адамдар ... ... ... ... жағдайда жұмыссыздықтың нақты деңгейi жұмыссыздықтың табиғи деңгейiнен төмен болады. Еңбек күшi рыноктарындағы мұндай тапшылық инфляциямен қатар болады.
Экономикадағы ... ... орын алуы ... мәселелердiң ең ауыр жағдайы екенi белгiлi. Ол ... өмiрi мен ... ... ... ... ... нақты қауiп тудырады. Мысалы, жаппай жұмыссыздық орын алған кезде қоғамда ұрлық, адам өлтiру, тонау, ... ... жиi ... Бұл ... ... ... ... табылатын жұмыссыздықтың өршуi қоғамдық, адамзаттық қатынастарға керi әсерiн тигiзедi дегендi ... да ... ... ... ... және ... ... байланысты болады. Қоғамның экономикалық шығындары өндiрiлген тауарлар мен қызметтердiң құнымен, мемлекеттiк бюджетке ... ... ... ... ... ... төленетiн жәрдемақының өсуiмен, мемлекеттiк еңбек, жұмыспен қамту және әлеуметтiк қорғау органдарға жұмсалатын қаражаттармен өлшенедi. ... өз ... ... ... ... Қоғамдағы әлеуметтiк қайшылықтарды шиеленiстiредi. Сондықтан барлық елдер жұмыссыздық мәселесiн басты орынға қойып, онымен күрес жүргiзедi. Бұл ... ... ... үшiн де ... ... ... Өйткенi елiмiз экономикасында егемендiгiн алғаннан кейiн жаппай жұмыссыздық орын алып, ол соңғы бiрнеше жылда ған шешiмiн тауа бастады. Ендi жұмыссыздық ... ... ... ... ... ... ... мәселесi және оны шешу жолдары
Әрбiр елдiң экономикасы халықтың әлеуметтiк жағдайын көтеру үшiн тұрақты экономикалық өсудi қажет етедi. Елiмiздiң нарықтық ... ... ... еңбек рыногының қатынастары күрделене түсуде.
Қазақстандағы еңбек рыногы жағдайына келетiн болсақ, әрине бұл әлеуметтiк-экономикалық сала болғандықтан, елiмiздiң ... ... ... ... ... бұл ... рыногы да күрт нашарлап кеттi. Оның келесiдей себептерiн атап өтуге ... ... ... ... өндiрiс орындарыныңқысқарып, халықтың жұмыссыз қалуына әкелiп соқтырды;
Елiмiз егемендiгiн алғаннан кейiн Қазақстаннның еңбек рыногына ... күшi ... ... мен ... ең ... әсер ... Яғни, елге келушiлерге қарағанда, елден кетушiлер саны көп ... ... ... ... ... ... ... бiлiмдi және бәсекелестiк қабiлетi жоғары, еңбекке қабiлеттi жастағы азаматтар екенiн ескерсек, бiздiң қоғамымыздың ... ... орны ... ... әкелгенiн айтуымыз керек.
Ұлттық экономикамыздың құлдырауымен байланысты әлеуметтiк сала да ... ... өсiмi ... оған бiр ... ... кезеңде басты әсер етiп отыр;
Фирма мен кәсiпорындар ... ... ... нашар болуына байланысты, олардың сатуға шығарған өнiмдерiне сұраныстың аз болуы жалақының төмендеуiне әкелдi. Осының салдары экономикалық ... ... ... ... әкелгенi белгiлi немесе көлеңкелi экономикада қызмет етушiлер саны артты;
Алайда осындай келеңсiз ... орын ... ... ... ... ... ... қарқынмен дамуы, стратегиялар мен реформалардың оң нәтижесiн беруi, жекешелендiрудiң толық қанды жүруi, шағын бизнес саласының дамуы, бiлiм ... ... ... ... орындарының ашылуы, қаржы рыногында тұрақтылықтың болып, инфляция деңгейiнiң төмендеуi және мемлекеттiк саясаттардың тиiмтi түрде ... ... ... ... ... оң ... ... бастады:
Елiмiздегi жұмыс күшiнiң жылдамдылығы жоғары, Ресеймен салыстырғанда еңбек рыногын қалыптастыру алда. Кадрлар дайындауда жеке меншiктi оқу орындары кәдiмгiдей үлкен роль ... ... жыл ... ... ... ... ... фирма мен кәсiпорындардың санының өсуi, ауыл шаруашылығында реформалардың жүргiзiлуi, өндiрiс немесе ... ... ... ... ... ... азайып, экономикалық активтi халықтың саны өсуде;
Бәсекеге қабiлеттi экономика құру және рыноктық қатынастарды дамыту адамдардың бiлiмiн жетiлдiруге, еңбек ... ... ... Бұл ... ... ... ... әкеледi. Елiмiздегi жалақының нақты өсiмi 2004 жылдың алғашқы алты ... 13,2% ... ... ... ... өсуi де көрiнiс табуда; Елiмiздегi орташа айлық жалақының өсуiн ... ... көре ... Егер осы ... ... ... деңгейiн салыстыратын болсақ, онда елiмiзде жалақының өсуiмен байланысты жұмыссыздықтың төмендеп ... ...... жылдардағы орта айлық жалақы көлемi
Елде жалпы экономиканың ... өсуi, ... және ... ... ... байланысты жеке меншiк кәсiпорындар мен фирмалардың еңбекке сұранысы өсiп, онда жалпы жұмыс iстейтiн адамдар ... 70-80% ... ... ... ... ... 1998 жылғы 13,5% жоғары деңгейiне жеткеннен кейiн 1999 жылдан ... ... ... Яғни, осы жылдары ұлттық экономиканың басқа көрсеткiштерi де қарқынды дамыды. Оның бiр мысалы, ЖIӨ-нiң көлемi 9,8%-ға өсуiмен ... және ... ... де ... тұрақталды.
Ендi осы елiмiздегi еңбек рыногының ... ... және оны ... ... ... ... көрсеткiштерiне назар аударсақ.
Еңбек рыногындағы басты статистикалық көрсеткiштерге келесi көрсеткiштердi жатқызамыз: ... ... ... ... ... активтi емес халық, жұмыссыздық, жалдамалы және жеке меншiк секторында қызмет ететiн жұмысшылар.
Елiмiздiң жұмысбасты халқының 2000 және 2002 ... ... ... ... 5-шi ... көре ...... еңбек рыногындағы жұмысбасты халықтың 2000 жылғы және 2002 жылғы құрылымы
Суреттен көрiп отырғанымыздай, елiмiзде жүргiзiлiп жатқан ... өз ... ... ... да қосып жатқанын көре аламыз. Мысалы, 2000 жылы ауыл ... ... ... ... 31,4%-ды құраса, ал 2002 жылы оның үлес салмағы 35,5%–ға жеттi. Бiрақ оның есесiне қызмет көрсету және өндiрiс салаларындағы жұмысбасты ... ... ... саласындағы жұмысбасты халықтың кемуi ұлттық экономикамыз үшiн тиiмсiз болып келедi. Өйткенi өндiрiс, яғни өңдек саласының тұрақты экономикалық ... ... ... ... сала ... ... ... елiмiзде жоғары сапалы, инновациялы өндiрiс орындарын ашып, ... ... ... ... ... ... ... статистика бойынша агенттiк щұғылданады. Елiмiзде статистикалық мәлiметтерде жұмыссыздықтың екi көрсеткiшi есептелiнiп жүр: ол жұмыссыздықтың ресми және жалпы деңгейi. Соңғы ... ... ... деңгейiн келесi кестеден көре аламыз.
Жұмыссыздықтың азаюы елiмiзде қызмет көрсету және өндiрiс салаларының ... ... өсуi ... себепшi болып, экономикалық жұмысқа ынталы адамдар саны көбейдi. Жұмыссыздықтың деңгейiн келесi 4-шi суреттен көре аламыз. Онда 1999 жылдан бастап жалпы ... ... ... ... 2002 жылы 9.3%-ға дейiн төмендегенiн көремiз.
Бүгiнгi күнi, 2004 жылы жұмыссыз адамдардың саны 653,7 мың ... ... 8,3% ... ... бұл көрсеткiштер оң нәтижелi болып отыр. Оған бағанағы жоғарыдағы айтып өткен жағдайлар себепшi.
Ендi жалпы ... ... ... ... ... аралығындағы деңгейiнiң өзгерiсiн көрсек. Оны 1-шi кесте және 6-шы ... көре ... ... 1 ... ... % ... жұмыссыздық
1,1
2,1
3,7
3,7
2,9
2,7
---
Жалпы жұмыссыздық
7,5
11,0
13,1
12,8
10,4
9,3
8,3
Сондай-ақ елiмiз экономикасындағы өндiрiс және қызмет көрсету, ... және жеке ... ... ... ... ... бойынша да жұмысшылардың ара салмағын айқындауға болады.
Ал 2002 жылы жеке ... орны бар ... ... ең көп үлес ... 92,9% тұрақты жеке кәсiппен айналысушылар, ал қалғандары жұмыс берушi тұлғалар, жеке коперативтер және жанұялық ... ... ... осы ... ... ... ... және 1999 жылдан бастап 2004 жыл аралығындағы ... ... ... ... көре ...... жұмыссыздық деңгейi
Қорытындылай келе, экономикамыздың өсуiмен қатар, еңбек рыногының да дамитындығын ... ... ... ... ... ... және жұмыссыздық мәселесiнiң туындап отырған келеңсiз жағдайларын шешу үшiн келесi шараларды iске асыруымыз керек:
Өндiрiс және қызмет көрсету ... ... үшiн ... тарту және ғылыми-техникалық, инновациялық бағдарламаларды iске асыру;
Жекешелендiрудi одан әрi дамытып, жеке меншiк кәсiпорындарын және шағын бизнестi дамыту, оларға қолдау ... ... ... ... ... ... кәсiпорынның меншiктiк формасы үлкен роль атқарады. Қазiргi жағдайда Қазақстанда жеке меншiк секторы басты орын тепкен. Жеке меншiк кәсiпорындар мен ... ... ... ... ... асып кеттi.
Ауылдың жағдайын жақсарту, өйткенi бүгiнде ... ... ... ауыр түрi ол ... ... ...
Елдегi еңбек күшi эмиграциясы мен имиграциясын реттеу, ... ... ... ... ... ... ... мамандардың сыртқа кетуiн азайту, олардың отандық өндiрiсте қалуына ынтасын арттыру;
Демографиялық ахуалды түзеу, әлеуметтiк саланы жақсарту шараларын iске асыру;
Бiлiм беру саласын ... ... ... ... ... ... ... қайта дайындау. Елiмiздiң жоспарлы экономикадан рыноктық экономикаға ... ... ... ... ... ... ... болып қалды немесе олардың өнiмiне сұраныс азайды. Сондықтан ... ... ... ... қайта дайындау жұмыстарын жүргiзiп отыру қажеттiгi. Бүгiнгi таңда осы ... ... 30 млн. ... ... ... ... елiмiздiң еңбек рыногы соңғы бiрнеше жыл iшiнде оң бетбұрыс алды. Рыноктық экономикалық қатынастардың дамуы экономикада еңбек ұсынысы мен еңбек ... өз ... ... бет ... ... ... ... рыногындағы басты мәселе елiмiздiң тұрақты дамуын қамтамасыз ету үшiн жоғары сапалы бәсекеқабiлеттi мамандар дайындап, бәсекеқабiлеттi өнiмдер өндiру.
Сондықтан мен ... ... ... әр ... ... жақсы маман иесi болып, елiмiздiң көркеюiне өзiнше ат салысса, онда бiздiң экономикамыз қарқындап алға басады деп айтпақшымын.
ҚОРЫТЫНДЫ
Қорыта ... ... ... тепе-теңдiгiнiң бұзылуынан экономикада тиiмсiз құбылыс болып табылатын жұмыссыздық мәселесi орын алады.
Экономикада жұмыссыздар болып еңбекке жарамды жастағы еңбекке қабiлеттi, ... ... ... ... орны жоқ ... ... Сондықтан да жұмыссыздық ел экономикасының жағдайын көрсететiн бiрден-бiр көрсеткiш. Себебi, жұмыссыздық тiкелей елдiң ... ... ... салаларының дамуына, елдегi жалақының деңгейiне, халықтың тұрмыс-тiршiлiгi мен әлеуметтiк жағдайына байланысты болады.
Еңбек рыногында ылғи да ... ... ... ... ... болып отырады. Яғни, экономика заңдылығы бойынша жұмыссыздықтың табиғи деңгейi орын алады дегендi ... Егер де осы ... ... асып ... (жұмыссыздық табиғи деңгейi Оукен заңы бойынша 3%) , онда экономикада тұрақсыздық жағдай жұмыссыздық мәселесi орын алады.
Табиғи жұмыссыздық деңгейi - бұл ... ... ... жалпы санының iшiнде жұмысы жоқ азаматтардың статистикалық көрсеткiшi. Статистикалық ... ... адам үш ... санаттың бiреуiне жатады. Оларға: жұмыс iстейтiн, жұмыссыз және жұмыс күшiне кiрмейтiндер.
Жұмыссыздық ... ... ... орын ... ... болады. Оларға:
Уақытша (фрикциондық) жұмыссыздық;
Құрылымдық жұмыссыздық;
Циклдiк жұмыссыздық;
Маусымдық жұмыссыздық;
Жаппай жұмыссыздық.
Осы аталған жұмыссыздық формаларының экономикадағы жұмыссыздықтағы үлесiне байланысты олардың экономиканың тиiмдi дамуына ... де әр ... ... ... ... оларды шешу үшiн кететiн уақыт пен шығындар да әр түрлi. Осы жұмыссыздық формаларының iшiнде экономика дамуына керi ... ... ... ... ... және жаппай жұмыссыздықтың орын алуы болып табылады. Бұл еекеуiде ұлттық экономиканың дағдарысқа ұшырағанын немесе тиiмсiз даму жолында оытрғанын ... ... өз ... әлеуметтiк-негативтiк процестердi күшейтедi. Қоғамдағы әлеуметтiк қайшылықтарды шиеленiстiредi. Сондықтан барлық елдер жұмыссыздық мәселесiн басты орынға ... ... ... ... Бұл ... ... ... Қазақстан Республикасы үшiн де өзектi мәселе болып табылады. Өйткенi елiмiз экономикасында егемендiгiн алғаннан кейiн жаппай жұмыссыздық орын алып, ол ... ... ... ған ... тауа ... ... рыногы жағдайына келетiн болсақ, әрине бұл әлеуметтiк-экономикалық сала болғандықтан, елiмiздiң экономикалық дағдарысты басынан кешiрген жылдары бұл еңбек рыногы да күрт ... ... ... ... экономикалық реформаларды тиiмдi жүзеге асыруына байланысты, ол реформалар бүгiнде өз жемiсiн ... ... ... ... ... ... және жалпы экономика құрылымы дамуына байланысты жұмыссыздық мәселесi ... ... ... 2004 жылы ... жұмыссыздықтың деңгейi 8,3%-ды құрады. Әрине бұл 1998 жылғы 13,5% жұмыссыздық ... ... ... ... ... ... ...
Сонымен қатар, елiмiзде жұмыссыздық мәселесiн шешу және жалпы әлеуметтiк саланы дамыту биылғы жылдан бастап басты орынға қойылды. Оның ... ... ... наурыздағы Елбасымыздың халыққа жолдауындағы атап өткен әлеуметтiк мәселелердi айтсақ болады. Жолдауда елiмiздiң әлеуметтiк мәселелерiн шешiп, халықтың тұрмыс-жағдайын көтеру үшiн елде ... ... ... ... ... ... 30%-ға ... зейнетақы мен студенттердiң степендиясын жоғарлату және басқа да кәсiпорындарда жұмыс iстейтiндердiң жалақысын көтеру керектiгiн атап өттi. ... бұл өз ... ... ... таппай отырған әлеуметтiк мәселесiн бiршама шешiп, халықтың еңбекке қабiлеттiлiгiн арттырып, жұмыссыздық мәселесiн шешедi.
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
Рынок труда. ... / под. ред. ... В.С. ... и ... Н.А. ... – М.: МГУ, 1996 г.
Берешев С. Регулирование заработной ... в ... ...... ТОО “Баспа”, 2004 г.
Жұмамбаев С.К. Еңбек рыногы экономикасы: Оқу құралы. – Алматы: Қазақ университетi, 2003 – 171 ... Н.Қ., ... М.Ә. - ... - ...... Экономика. - 2003. – 432 бет.
Мейiрбеков А. Қ., Әлiмбетов Қ.Ә. ... ... Оқу ...... ... 2003. – 252 ... Я. А. ... Б.Б. / Экономикалық теория. Оқу құралы. – ... ... ... А.С.Баймұхаметова, У.А. Жанайдаров / Экономикалық теория. Оқу құралы. – ... 2002. – 446 ... С.К. ... ... в ... экономике. – Алматы: Ғылым, 2003 г.
“Халықты жұмыспен қамту ... ... ... 2001 жылғы 23 қаңтарындағы заңы // Егемен Қазақстан, 2001 ж, 30 қаңтар.
Журнал // Экономика и ... ... 2004 г. № ... ... Алматы. – 2004г. №5
Ю. К. Шокоманов Состояние и перспективы ... ... ... в переходной период // Вестник КазНУ, Серия ... №4, 2001 г. - с. ... ... статистика жөнiндегi агенттiгiнiң бюллетенi. 2004 жылғы Қазақстан Республикасының өңiрлерi бойынша. – ... 2004 жыл. – 6 ... 3

Пән: Социология, Демография
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 26 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жұмыссыздық пен инфляция экономикалық тұрақсыздықтың көрінісі ретінде3 бет
Қазақстанның валюта нарығының даму перспективасы және оның FOREX Халықаралық валюталық нарығына қатысуы10 бет
Бәсеке – рыноктық экономиканың негiзгi элементi ретiнде25 бет
Рынок механизмiнiң негiзгi элементi ретiндегi сұраныс21 бет
Қаржы-несие мекемелерi рыноктық экономиканың негiзгi элементi29 бет
Қаржы-несие мекемелерi рыноктық экономиканың негiзгi элементi туралы39 бет
Ұсыныс рынок механизмiнiң негiзгi элементi ретiнде21 бет
Бәсекенің мәні,түрлері,бәсекелестікпен күрес формалары32 бет
Turbo Рascal программалау жүйесі6 бет
Web-қосымшаларды дайындау технологиялары. HTML тілі, оның негізгі компоненттері8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь