Қазақстандағы мал шаруашылығы

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3

І.Қарақұйрықтың кәсіптік маңыздылығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 6
1.1 Қарақұйрытың тіршілік ортасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 6
1.2 Марал шарушылығының кәсіптік маңызы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...18
1.3 Бал арасының кәсіптік маңыздылығы және халақ щаушылығына тигізер әсері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..19

ІІ.Қазақстандағы мал шаруашылығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...26
2.1 Қазақстандағы кәсіптік маңызы бар мал шарушылығы ... ... ... ... ... .26
2.2 Оңтүстік Қазақстандағы қаракөл шаруашылығының маңызы ... ... .36

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..46

Сілтемелер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 49

Әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .50
Кіріспе.
Көне тарихы бар Қазақстан жері сонау ертеден-ақ табиғи байлықтары мол өлке. Ұзақ жылдар бойы аң терілерін дайындап, мемлекетке өткізуде Қазақстан екінші орын алып келген. Бұрынғы Одақ бойынша ауланатын 60 түрлі терісі бағалы аңдардың 52-сі Қазақстаңда кездеседі. Халықтың аң терілерінен істелген жылы киімдерге, тауарларға деген талап-тілегі өскен сайын, болашақта бұл аңдардың санын көбейту және оны тиімді пайдалану ісі түбегейлі проблема болып отыр. Жасыратыны жоқ, терісі бағалы аңдардың саны жыл сайын азайып келеді. Олардың құрып кету қаупі бар. Солардың ішіңде тауда — барыс, қызыл қасқыр, ақ тырнақты аю, құдыр, мензбир суыры, арқар, ормандарда — орман сусары, бұлан, шөл және шөлейт аймақтарда қарақұйрық, үстірт арқары, қарақөл, гепард, су жағасында — камшат, қара күзен, құндыз, жұпар тышқан сияқты хайуанаттар мекендейді. Қазіргі таңда бұл аңдар сирек кездеседі. Шетелдік тәжірибеге көз жіберетін болсақ, қорықтарға Германияда барлық жер көлемінің 2,4%, Англияда 4%, Жапонияда 4,22%, Оңтүстік Америкада 2,5%, Жаңа Зелаңдияда 5,93%-і жер бөлінген. Ал Болгарияда 100 мың шаршы километр жерге 27, Польшада 11 қорық пен табиғи бақ орналасқан.
Қазақстандағы бар болғаны 7 қорықтың жер көлемі республикамыздағы барлық жердің 0,15%-не ғана тең.
Табиғат — қоғам байлығы. Оны қорғау баршаға ортақ мәселе. "Жері байдың — елі бай" деп халық бекер айтпаған. Сондықтан да туған елдің табиғи байлықтарын қорғау оларды тиімді пайдалану, қолда бар байлықты еселеп көбейту бүгінгі күн тақырыбы[1]
Қарақұйрық — қазір жер шарыңда сирек кездесетін және құрып бара жатқан хайуанат ретінде "Қызыл кітапқа" енгізілді. Соңғы уақытта қарақұйрық Қазақставда Үстіртте, Бетпақдаланың біраз жерлеріңде, Зайсан ойпатьшда тіпті жойылып барады. Бұл хайуанат аздап әлі де Қызылқұм мен Мойынқұмда, Сарыесік-Атырау құмдарыңда кездеседі.
Қазіргі таңда табиғат байлығын қорғап, қадірлей білу мәселесі бүкіл жер шары үшін аса маңызды проблемалардың бірі болып отыр. Саналуан табиғат байлықтарының бірі жануарлар дүниесі екені белгілі.
Терілерінің мехтік шикізаты екі топқа бөлінеді: 1-ші топқа қаракөл қойлары қозыларының өлі туған және туғаннан кейінгі үш күңдік қозыларының терісі жатады. 2-ші топқа қырқылған немесе жүндес қойлардың терілері жатады. Қаракөл мех шикізатына қаракөл тұқымды қойлардың қозылардың терісі алынады. Түрлердің жүңді жабыны ерекше әдемі жалтыраған, бұйра-бұйра, ирек әртүрлі формада болып келеді, оны елтірі деп атайды. Елтірі — туғаннан кейін 2—3 күн ішінде сойылған қозы терісі. Елтірі қойдың қаракөл, Соколов, Рапштилов деген тұқымдарының қозыларынан ғана алынады. Бұлардың ішінде ең сапалысы және көп өндірілетіні — қаракөл елтірісі. Соңдықтан елтіріні әдетте к,аракөл деп атайды. Елтірінің шелі жұқа және терісі ете берік, елтіріден тігілген киімнің жеңіл және мықты болуы осы қасиетіне байланысты. Қозы туғаннан кейін 7—12 күнге дейін сойылмаса, жүні өскендіктен бұйрасы тарқалып, елтірінің сапасы төмендейді. Енесі буаздығының 135—140 күндерінде сойылып алынған қозының елтірісі қаракүлше деп аталады, олар жоғары бағаланады. Елтірінің сапасы мен құңдылығы түгінің бұйралылығына, түсіне, мөлшеріне байланысты. Елтірі бұйра гүлінің жалпақтығына қарай ұсақ бұйра гүлді (ені 4,5 мм-ге дейін), орташа гүлді (ені 4,5—7 мм), ірі бүйра гүлді (7 мм-ден артық) деп бөлінеді. Орташа бұйра гүлді елтірі сапалылығы жағынан жоғары бағаланады.
Елтірі түсіне қарай қара, сүр қызғылт қоңыр (суыр) болып келеді. Жүннің өн бойының түіі біркелкі болмайтын, түгішң түбі қоңыр, үш жағы бірте-бірте көгілдір, ақырында ақшыл келетін елтіріні сұыр деп атайды. Жүннің бұйра-сына қарай моншақ гүлді және толқын бұйралысы жоғары бағаланады. Мұнымен қатар серпімділігі де елтірінің қасиеттерінің бірі. Жүні сирек елтірінің бұйрасы тез жазылып кетеді.
Елтірі сапасы және оны өндіруде Қазақстан дүние жүзінде алдыңғы орындардың бірін алады. Мехтік шикізатқа қаракөл қойларынан басқа терісі мех жасауға жарамды қой тұқымдары пайдаланылады. Олар: қазақтың арқар-мериносы, етті, биязы жүнді қой түқымдары.Қазақтың солтүстік мериносы да жүндес етті бағытқа жатады.
Республикада қой терісінен мех жасайтын ірі-ірі Алматы, Орал мех комбинаттары және Семей тон дайындайтын фабрикалары бар. Алматы мех комбинатында қой терісінен басқа ондатра, түлкі, ақ түлкі бұлғын, күзен, қоян және т. б. терілер өңделеді.
Зерттеу тақырыбының өзектілігі:Қазақстан жері табиғи ресурстарға бай, мол өлке. Кең байтақ республика жерінде құнды тері, дәмді ет дайындаудың бір көзі — кәдімгі жай қорғау шаралары жәрдемімен бағалы және сирек кездесетін жануарларды сақтап қана қоймай, олардың санын кәсіптік тұрғыдан аулау мөлшеріне дейін жеткізу.
сайын артып кемелдене түсуде.[3]
Зерттеу жұмысының мақсаты мен міндеті:Қоршаған ортаның аса маңызды байлықтарының бірі — жануарлар дүниесі. Ол — өнеркәсіптік, дәрі-дәрмектік шипалы шикізат, тағамдық өнімдер мен адам қажетін өтеуге керекті басқа да материалдық игіліктер алу үшін пайдаланылатын табиғи ресурс болып табылады.
Зерттеу жұмысының обьектілігі.Сонымен қоршаған ортаның белгілі бір бөлігінде жануарлыр қорының молайып, сол қалпында сақталуы ең алдымен көбіне сол жердің жергілікті адамдарының қоршаған орта мен оның табиғатына деген көзқарасы мен жанашырлығына байланысты болатынына толық көзіміз жетті.
Дипломдық жұмысының құрылымы: Дипломдық жұмыс 3-тараудан,2-бөлімнен тұрады.Бұл дипломдық жұмыста Қазақстандағы және Оңтүстік Қазақстан бойынша кәсіптік маңызы бар жануарлар қамтылған.
Сілтемелер.
1.Арғынбаев X., Казақтың мал шаруашылығы жайында этнографиялықочерктер. А., 1969;
2.А. Бекенов, X. Қыдырбаев. Сирек кездесетін хайуанаттарды қорғау.
3.Есентаев.Е.ақ жүнді құрықты қойлар.-Алматы,1985.
4. Ә. Жұмадилов., А. Бекенов., X. Қыдырбаев. Қазақстан қорықтары.
"Қайнар" баспасы, Алматы,— 1980.
5.Иойриш.Н.П. Ара шарушылығының өнімдері және оны пайдалану.-Алматы,1998.
6. Кененбаев Ырым. Інжу-маржандар.— Алматы, Жалын, 1980, 184
бет.
7. Қазақ Совет Энциклопедиясы, 1—12 том, Алматы қаласы, 1972—
1978.
8.Қыдырбаев.Х. Қазақстанның жануарлар әлемі.-Алматы,1977.
9.Құсайынұлы.Қ. Қазақ шаруашылығы отаршылық дәуірде.-Алматы,2001.
10.Мадиев.Ө.Қ. Былғары және мех химиясы мен технологиясы.-Алматы,1995.
11.Марзабеков.Ж. Қарақұйрық.-Алматы,1986.
12.Мұқанов С.,Халықмұрасы.Тарихи-этнографиялық шолу, А., 2002; Сәбденов К,, Төрттүлік, А., 2002;
13.Сәтімбеков Р., Байжанов А., Мал шаруашылығы селекциясыңдағы жетісгіктер, "Биология жөне салауат негізі", 2003, №5, 5-8 беттер.
14.Селекционные достижения Казахстана (Сб.). К 10-летию независимости Казахстана, Кн. 2, А., 2001;
15.Шаңырақ (қысқаша үй-тұрмысы энциклопедиясы) (Бас редактор Р.Н. Нұрғалиев.— Алматы, Қаз. Сов. энцикл. Бас редакциясы, 1990) Ред. коллегия Ж. А. Адаев., X. А. Арғынбаев, Н. А. Барлыбаева т. б.— 568 бет.
16.Шопан сыры.-Алматы,1999.


Әдебиеттер тізімі.
1.Арғынбаев X., Казақтың мал шаруашылығы жайында этнографиялықочерктер. А., 1969;
2.А. Бекенов, X. Қыдырбаев. Сирек кездесетін хайуанаттарды қорғау.
3.Есентаев.Е.ақ жүнді құрықты қойлар.-Алматы,1985.
4. Ә. Жұмадилов., А. Бекенов., X. Қыдырбаев. Қазақстан қорықтары.
"Қайнар" баспасы, Алматы,— 1980.
5.Иойриш.Н.П. Ара шарушылығының өнімдері және оны пайдалану.-Алматы,1998.
6. Кененбаев Ырым. Інжу-маржандар.— Алматы, Жалын, 1980, 184
бет.
7. Қазақ Совет Энциклопедиясы, 1—12 том, Алматы қаласы, 1972—
1978.
8.Қыдырбаев.Х. Қазақстанның жануарлар әлемі.-Алматы,1977.
9.Құсайынұлы.Қ. Қазақ шаруашылығы отаршылық дәуірде.-Алматы,2001.
10.Мадиев.Ө.Қ. Былғары және мех химиясы мен технологиясы.-Алматы,1995.
11.Марзабеков.Ж. Қарақұйрық.-Алматы,1986.
12.Мұқанов С.,Халықмұрасы.Тарихи-этнографиялық шолу, А., 2002; Сәбденов К,, Төрттүлік, А., 2002;
13.Сәтімбеков Р., Байжанов А., Мал шаруашылығы селекциясыңдағы жетісгіктер, "Биология жөне салауат негізі", 2003, №5, 5-8 беттер.
14.Селекционные достижения Казахстана (Сб.). К 10-летию независимости Казахстана, Кн. 2, А., 2001;
15.Шаңырақ (қысқаша үй-тұрмысы энциклопедиясы) (Бас редактор Р.Н. Нұрғалиев.— Алматы, Қаз. Сов. энцикл. Бас редакциясы, 1990) Ред. коллегия Ж. А. Адаев., X. А. Арғынбаев, Н. А. Барлыбаева т. б.— 568 бет.
16.Шопан сыры.-Алматы,1999.
        
        Мазмұны
Кіріспе.....................................................................
..............................................3
І.Қарақұйрықтың ... ... ... ... ... кәсіптік
маңызы...........................................18
1.3 Бал ... ... ... және ... ... тигізер
әсері.......................................................................
...................................19
ІІ.Қазақстандағы ... ... ... ... бар мал шарушылығы.....................26
2.2 Оңтүстік Қазақстандағы қаракөл шаруашылығының маңызы.........36
Қорытынды...................................................................
.......................................46
Сілтемелер..................................................................
..........................................49
Әдебиеттер
тізімі......................................................................
...........................50
Кіріспе.
Көне тарихы бар Қазақстан жері сонау ертеден-ақ табиғи байлықтары мол
өлке. Ұзақ ... бойы аң ... ... мемлекетке өткізуде
Қазақстан екінші орын алып келген. Бұрынғы Одақ бойынша ... 60 ... ... ... 52-сі ... кездеседі. Халықтың аң
терілерінен істелген жылы ... ... ... ... ... ... бұл аңдардың санын көбейту және оны тиімді пайдалану ісі
түбегейлі проблема болып отыр. Жасыратыны жоқ, терісі ... ... ... ... ... ... Олардың құрып кету қаупі бар. Солардың ішіңде
тауда — барыс, қызыл қасқыр, ақ тырнақты аю, ... ... ... ... — орман сусары, бұлан, шөл және шөлейт ... ... ... қарақөл, гепард, су жағасында — камшат, қара күзен, құндыз,
жұпар тышқан сияқты хайуанаттар мекендейді. Қазіргі таңда бұл аңдар ... ... ... көз ... ... ... ... жер көлемінің 2,4%, Англияда 4%, Жапонияда 4,22%, ... 2,5%, Жаңа ... 5,93%-і жер ... Ал Болгарияда 100
мың шаршы километр жерге 27, Польшада 11 қорық пен ... бақ ... бар ... 7 ... жер ... ... жердің 0,15%-не ғана тең.
Табиғат — қоғам байлығы. Оны қорғау баршаға ... ... ... ... елі бай" деп ... бекер айтпаған. Сондықтан да туған ... ... ... ... ... ... қолда бар байлықты еселеп
көбейту бүгінгі күн ...... жер ... ... ... және ... бара жатқан
хайуанат ретінде "Қызыл кітапқа" енгізілді. Соңғы уақытта қарақұйрық
Қазақставда Үстіртте, ... ... ... ... ... ... ... Бұл хайуанат аздап әлі де Қызылқұм мен Мойынқұмда,
Сарыесік-Атырау құмдарыңда кездеседі.
Қазіргі таңда табиғат байлығын қорғап, ... білу ... ... ... үшін аса ... ... бірі ... отыр. Саналуан табиғат
байлықтарының бірі жануарлар дүниесі екені белгілі.
Терілерінің мехтік шикізаты екі топқа ... 1-ші ... ... ... өлі ... және ... ... үш күңдік қозыларының
терісі жатады. 2-ші топқа қырқылған немесе жүндес қойлардың ... ... мех ... ... ... қойлардың
қозылардың терісі алынады. Түрлердің ... ... ... ... бұйра-бұйра, ирек әртүрлі формада болып келеді, оны елтірі ... ...... ... 2—3 күн ішінде сойылған қозы терісі. Елтірі
қойдың қаракөл, ... ... ... ... ... ... ... ішінде ең сапалысы және көп ...... ... ... ... к,аракөл деп атайды. Елтірінің шелі
жұқа және терісі ете берік, елтіріден тігілген ... ... және ... осы ... ... Қозы ... кейін 7—12 күнге дейін
сойылмаса, жүні өскендіктен бұйрасы тарқалып, елтірінің ... ... ... ... ... ... ... қозының елтірісі
қаракүлше деп аталады, олар ... ... ... ... ... ... бұйралылығына, түсіне, мөлшеріне ... ... ... ... ... ұсақ ... гүлді (ені 4,5 мм-ге дейін),
орташа гүлді (ені 4,5—7 мм), ірі бүйра гүлді (7 ... ... деп ... ... ... ... сапалылығы жағынан жоғары бағаланады.
Елтірі түсіне қарай қара, сүр қызғылт қоңыр (суыр) болып келеді. Жүннің
өн ... түіі ... ... ... түбі ... үш жағы бірте-бірте
көгілдір, ақырында ақшыл келетін елтіріні сұыр деп атайды. Жүннің ... ... ... гүлді және толқын бұйралысы жоғары бағаланады. Мұнымен
қатар ... де ... ... ... Жүні ... бұйрасы тез жазылып кетеді.
Елтірі сапасы және оны ... ... ... ... алдыңғы
орындардың бірін алады. Мехтік шикізатқа қаракөл қойларынан басқа терісі
мех жасауға жарамды қой ... ... ... қазақтың арқар-
мериносы, етті, биязы жүнді қой түқымдары.Қазақтың ... ... ... етті бағытқа жатады.
Республикада қой терісінен мех ... ... ... Орал ... және ... тон дайындайтын фабрикалары бар. Алматы ... қой ... ... ... түлкі, ақ түлкі бұлғын, күзен,
қоян және т. б. терілер өңделеді.
Зерттеу тақырыбының өзектілігі:Қазақстан жері ... ... ... ... Кең ... ... ... құнды тері, дәмді ет дайындаудың
бір көзі — ... жай ... ... ... ... және ... жануарларды сақтап қана қоймай, олардың санын кәсіптік тұрғыдан
аулау мөлшеріне дейін жеткізу.
сайын артып кемелдене ... ... ... мен ... ... аса ... бірі — ... дүниесі. Ол — өнеркәсіптік, дәрі-дәрмектік
шипалы шикізат, тағамдық өнімдер мен адам қажетін өтеуге керекті ... ... ... алу үшін ... ... ... болып табылады.
Зерттеу жұмысының обьектілігі.Сонымен ... ... ... ... ... ... молайып, сол қалпында сақталуы ең алдымен
көбіне сол жердің жергілікті ... ... орта мен оның ... көзқарасы мен жанашырлығына байланысты ... ... ... ... ... Дипломдық жұмыс 3-тараудан,2-бөлімнен
тұрады.Бұл дипломдық жұмыста Қазақстандағы және ... ... ... ... бар ... ... кәсіптік маңыздылығы.
1.1 Қарақұйрытың тіршілік ортасы.
Туған елге, оның табиғатына деген адамның ... ... ... ... ... ... де, оны ... гүлдендіруші де
адам.
Адам — қоршаған ортаның аялаушысы, қадірлейтін қорғанышы. Совет ... ... ... пен өскен ел бірінен бірі ажырамас, тұтас ұғым.
Сондыңтан да олардың қоршаған ... ... ... мен ... мен ... деген көзңарасы да жыл.
Жануарлар дүниесінің ғылыми, тәрбиелік және ... ... үшін ... зор. Сондықтан да олардың санын өсіру, басқа жерлерге жерсіндіру
және қорғау бұл күнде бүкіл дүние жүзі үшін аса ... іске ... ... елімізде бұл іске үлкен мән берілген. Бізде тіршілік бесігі —
табиғатты қорғау ісіне ... да ... ... ... ... мен ... парктердің ғылыми негізделген жүйелерін
қалыптастыру ісі одан әрі ... және ... ... ... ... ұсыныстар әзірлеу мақсатымен солардың негізінде табиғат
жүйелері мен ... ... ... ... ... ... ... көбейту және табиғи су айдындары ... ... ... ... ... ... келтіре өсіру жөнінде
шаралар жүзеге асырылсын»,— деп жазылуы үкімет табиғат қорғау проблемасын
әрқашан да алдыңғы ... ... ... ... 1977 жылы 7 октябрьде ... тыс ... ... жаңа ... ... және келешек ұрпаңтардың
мүдделері үшін ... ... — жер, су, ауа, ... ... дүниесін қорғаудың үлкен маңызы барлығы айырықша атап көрсетілді.
Бұл күндері табиғат жанашырлары осы тұжырымдарды бао шылықңа ... ... ... да ... арқауын күннен-күнге ширатып келеді. ... ... саны күрт азая ... ... ... ... ... ерекшеліктерін зерттей отырып, оларды қорғау
бүкілодақтық іс ... ... Сол ... бірі — ... ... көптеп
кездесіп, қазіргі уаңытта саны өте азайып, жойылып кету қаупінде тұрған
жануарлардың бірі ... ... оның ... ... ... жазы ... аңызақ аптапты, ал қысы суық, қарлы борасынды,
ауа райының қиын жағдайларына бейім-делген жусан, бұйырғын, баялыш, жантақ,
сексеуіл сияқты ... ... ... және ... ... ... ететін
тұяқты хайуанаттардың ішіндегі бітім-тұлғасымен қоса әдемілігі мен ерекше
көзге түсетін түз ... ... ... ... 40-шы жылдарына дейін еліміздің
ұшықиырсыз шелді және шөлейт аймақтарына кеңінен ... өзі ... ... ... ... ... Бір ... көзге тіршіліксіз
орта болып көрінетін ұсқынсыз шөлді ... ... ... ... бір тобы жүріп өткен кезде, сол ... ... ... ... ... осы ... жиіркене қараған бақы-
лаушыға табиғаттың сирек кездесетін құбылыстарының бірін көз ... өзі ... ... нәр ... ... байлық екендігі
сөзсіз. Қарқұйрық адам баласын тек ... ... ... ... дәмді етімен және терісімен де көптеген ғасырлар бойы адам
қажетіне жарап келеді. Осындай саналуан қасиеттерімен мыңдаған жылдар ... ... ... ... ... ... ... 40-шы
жылдарынан бастап техниканың қарыштап өсіп, көптеген аң мен құс мекендеген
далаларды ... ... ... осы ... аң аулауға басты
құрал етіп пайдаланған кейбір табиғатқа жаны ... ... ... саны азайып отыр. Сол сияқты бұл ... ... кей ... ауа ... ... ... да көп әсер ... кездері қазіргі қарақұйрық мекендерінде жазы құрғақ, қысы қатал
жылдары жиі болып тұрды. Бірақ бұл ... ... ... қазіргі
қыстайтын жерлерінен де жылырақ, оңтүстік аймақтарға ауып ... әр ... ... тұз ... бұл ... ... қорек табу оңайға түспейді. Әсіресе, қыс айлары қолайсыз болған
жылдары қарақұйрықтардың өсіп-өнуіне ... бола ... ... бұл ... ... ... кездесетін мекендерінен
көре алмайсыз. Кездестіргеннің ... де саны ... ... жағдай тек біздің еліміздің территориясынан ғана байқалып ... ... ... да ... ... Сондықтан
қарақұйрық сирек кездесетін және жер бетінен жойылып кету қаупінде тұрған
хайуанат есебінде ... ... ... ... ... Сол ... ... бір мүшесі — қарақұйрықты кең байтақ жерімізде ... оның ... ... келешек ұрпақтарымызға жеткізу ... ... бүл ... ... ... өмір сүру ... ... биологиялық ерекшеліктерімен таныстыру артық бола қоймас.
Караңұйрық — шөл және шөлейт аймақтарда өмір ... ... ... аша ... қуыс мүйізділер тұқымдасына жататын аңдардың бір ... өте ... Оның ... ... сұңғаң бойы, жіңішке ұзын
мойыны, шағын көлемді басы, ... ... ... ... ... мен жеңіл қимылы өзіне еріксіз тартады. Бұлардың алдыңғы ... сәл ... ... да, ... жеңіл қозғалып; алысқа
секіруге бейім келеді. Еркек қарақүйрықтың мүйізінің түп жағы ... ... ... ... ... ... 20— 30 ... ... ... ... ... Ұрғашыларында мүйіз
болмайды, ... ... 2—5 ... ... ... болады. Денесінің ұзындығы 100—105 ... де, ... ... 70—75 см. ... ... ... алтыдан біріндей.
Түсі қара немесе кара қоңыр болып ... ... да бұл ... мен Орта Азия ... ... деп атайды. Ал Персияда,
Закавказияда «джейран» деп атайдь» да, Монғолияда ... ... түсі өзі ... ... сай сұрғылт болса, ал ... ... ішкі және екі ... ... асты ... ... болып келеді. Таңындағы ақшыл аумақтың формасы ... ... ... ... ... деп ... ... өз жауын көріп жалт
беріп секем алғанда, басқа ... ... ... ... үшін бұл ... ... өте зор. Олардың қысқы түс ... ... құм ... ... Жүні ... ... ... жоқ
құрғақ болғандықтан тез сынады. Сирақтары ... ... ... ... ... ... ... тұяқтарының ұзындығы 4,9—5,6
сантиметрдей, ал ... ... сәл ... ... ... және қалың қармен жүруге икемсіз. Топырағы ... ... ... жүреді. Мұндай жерлерде сағатына 65—70 км жылдамдықпен
жүреді.[5]
Бірақ, бұл ... 20 ... ... ... кеми береді. Жерге түскен
ізінің формасы жүрек тәріздес, өте ... ... ... ... салмағы 27—33, ал әшкілерінікі—21—23 кг болады. Кейбір өте ... ... ... ... 43 ... дейін жетеді. Мұндай
текелерді он жасар кезінде қазақтар «үйір ... ... ... ... ... ... созып, басын жоғары ... ... ... ... бұлтиып шығып тұрады. Сонысына қарап оларды
«зобты киік» деп те ... ... ... ... ... ... да, бір ұшы ... келеді.
Жер шарында қарақұйрық Закавказьенің оңтүстігі мен ... ... ... ... Қашқарияда, Гобида, Алашанда, Ордоста сондай-
ақ солтүстік Тибеттегі шөл және шөлейт аймақтардағы жазықтықтарға, ... мен ... ... ... ... ... шекарасы
Каспий те-ңізінің солтүстік-шығыс жағалауларынан бастап Ембі, Ұлытау,
Балқаш көлінің оңтүстігін жағалап отырып, Зайсан ... ... ... ... ... ... созылған. Ал оңтүстіктегі шекарасы
Аравия түбегінен бастап шығыстағы Пакистанға дейінгі аумақты қамтиды. Бұл
аңның түрінің ... елде ... ... жете ... ... ... ... Закавказьенің шөлді аудандарында көптеп
кездескен. Мұнда Кура-Арқа ойпатына, ... ... ... Миль ... ... ... Осы жерлерді зерттеуші ғалым Н. Я. Динниктің
1910 жылғы мәліметі бойынша XIX ... ... ... ... ... астанасы Тбилиси
қаласының айналасында көптеп кездесіп, оны ... ... ... өріс ... ... оның ... ... еркін сауда жасаған. Бұдан ... ... ... ... саны ... азая ... ғасырдың соңғы жылдары олар Армения жерінен мүлдем кездеспейтін
болды. Бұл аң ... ... 30-шы ... ... ... Азербайжан жеріндегі Кура ... және ... мен ... адам аяғы ... ... әлі де ... ... аймақтарда
ғана кездесті. Олардың жалпы саны 5—6 мыңнан аспайды. Бұдан кейінгі жылдары
Закавказье далаларын ауыл шаруашылығына ... ... үшін ... ... осы ... жүргізуші адамдар мұнда мекен ... ... ... орнына оларды атып санын өте азайтып,
тіпті бұл жерлерден жойылып кету ... ... ... 1960 ... ... ... ... санақтың мәліметі бойынша
қарақұйрық бұрын мыңдап кездесетін Мурган ... ... ... ... ... және Ширван далаларында өте ... Осы ... ... ... 14,3 мың ... километр жерде бар-
жоғы 130-аң қарақұйрық ұшырасқан. Бұл жағдай жергілікті жерлердің ... ... ... жануарлар дүниесін қорғау саласында біршама
жұмыс істеуге түрткі болды. Қарақүйрық биологиясын жете тексерген еліміздің
белгілі ... А. А. ... ... ... Бареакелмес аралын
мекендейтін бұл аң жазғы ... 70, ал ... ... 37 ... ... екен. Қыста азық ететін өсімдіктерінің 16 түрі бұта
және жартылай бұта тәріздес, 7 түрі бұта ... 12 түрі бір ... ... ... шөптер. Қыста көбінесе қылшаны, тікенді түйесіңірді, көкпекті,
бұйырғынды, сұр теріскенді, сексеуілді, жыңғылды, жусанды және сайғақ шөпті
қорек етеді- Ал, көктем мен ... ... шөл ... ... ... қоқырбасы, өлеңшөп, су жағаларындағы қамыстың ... ... ... мен алабота, итсигек сияқты бойында ... ... ... ... Бұл аралдағы карақұйрықтар сонымен ... ... ... ... ... кіші ... ... бірдей жейді.[6]
Қарақұйрықтың бойындағы ерекшелігі, олар басқа жануарлар, әсіресе, үй
жануарлары азық ... ... ... ... ... ... кос масақшалы және қызыл тамырлы қылшалар, жертезек
бұйырғыны, ... және ... ... ұлы ... ... жей
береді. Кез келген хайуанатта бола бермейтін мұндай қасиет қарақұйрықты
өсімдігі сирек шөл ... ... ... ... ... ... мүмкіндіктер туғызады. Бұл ... ... ... оның шипалық
қасиеттерінің мол болуы да осыған байланысты болса керек.
Жусан мен баялыштан басқа өсімдік ... ... ... ... ... шөлінің өзінен бұл аңдар 47 түрлі өсімдік тауып жейтіні
ғалымдарға ... ... Бұл ... олар 7 ... ... тұ-қымдас,
оның ішінде әсіресе жуашықты, қоңырбасты, бидай мортығын, боздық үш ... екі ... лала ... тұқымдасына жататын жуаның үш түрін сүйікті
қорегі етеді. Сонымен қоса бұл ... ... ... күмәнді
торсылдақты, адраспанды, астрагалдың үш түрін, қарағанды, мияның екі ... үш ... ... және сексеуілді де азығына пайдаланады.
Бетпақдаланың көп шілік өсімдіктері қураған уақыттарда, осы ... ... ... ... ... ... осы ... өскен жайылымдардан
ұзамайды.
Олар өздерінің басқа ... де ... ... ... ... жоғарыда келтірілген аудандардан алыс жатқан еліміздің
оңтүстік шығысындағы қара құйрық мекендері Іле және ... ... ... олар ... қандым, астрагал, изен және сексеуілді қорек етеді. ... мен ... ... боз, тобылғы Тянь-Шань қызылбояуы, жуа тағы басқа
да осы мекендерде кездесетін өсімдік түрлерін ... Жұт ... ... ... ... уағында қарақұйрыңтар өзен бойларындағы
тоғайларға топтасып онда өсетін шеңгелдерді қажалайды.[7]
Жақсы жайылып, ... ... ао ... ... ... ... 4 килограмға дейін болып, тәулігіне 6 кило-грамдай әр түрлі
өсімдікпен қоректеніп тіршілігін ... мен ... ... ... шөлді жерлерде ылғал мол
болатындығына байланысты ол кезде өсетін өсімдіктердің ... да ... ... ... бұл ... су ішпей-ақ өсімдіктердің бойындағы
ылғалымен қанағаттанады- Тіпті тақырларға тоқтаған көлшіктердің маңайында
жайылып жүрсе де суды ... ... Бұл ... ... ... ... ыстық, аптапты күндерінің өзінде күнделікті су ішпейді. Бірақ су
ішпей өмір сүре алмайды. ... 70—80 ... ... ... ... суға ... ... бір-ақ рет барады. Жайылымдарында
ылғалы мол өсімдіктер мен су болмайтын жылдары ... ... ... суы бар жерлерге жылжып отырады. Қысқы уақыттарда су табылмаса
қар жалап та күнелте ... Егер ... қара суық ... ... беті ... қар түспегек жағдайларда бұл жерлерде қорек ететін
өсімдіктері көп болғанымен тұрақ таба алмайды, Кейде ... ... ... ... суы ... аудандарға қоныс аударып
отырады. Бұл аң 1 литр суының құрамында 9—14 грамға дейін тұз ... ... ... да іше ... ... қасиеттерінің барлығы түз тағысы —
қарақұйрықтың шөлді далаларының табиғат жағдайларына жете ... ... ... ... ... шөлді далаларда ерекше. Бұл уақытта қыстай қар, ... ... ... ықпалымен өсімдіктердің барлығы көгере бастайды.
Өсіп-өнуін тез арада ... ... мен ... гүл-деп, шөл
даланы өзгертіп, құлпырған қызыл-жасыл алаңға айналдырады. Осы уақыт мұнда
өмір сүретін хайуанаттар үшін ең қолайлы мезгіл ... ... ... ... ... Бұл кездегі қарақұйрьіқтың негізгі қорегі көктемде жаңа
шыққан балауса шөп ... Олар таң ... ... ... ... ... жан-жағы жақсы көрінетін ашық тақырларға жатып, бірер сағат ... да, ... ... ... ... жайылу мерзімі қайталана
отырып, түнгі ... ... ... ... ... ... ... шыр
айнала орналасып, жотасын ішке, бетін сыртқа береді. Дем алып жатқан
қарақұйрыңтар ... ... ... ... ... ... ... бөгде зат көрсе болғаны орнынан атып тұрып басқаларына белгі береді.
Ал, түнгі демалысын ... ... ... ... тақырларға
жатып өткізеді. Бұның өзі ұрланып келіп бас салатын жауларын алыстан сезіну
үшін қажетті тіршілік қорғаныстары болып табылады.[9]
Жылдың осы ... суға ... ... Суға ... ... асықпай жол-
жөнекей жайылып су ішетін жеріне жақындағанда қайтадан кейін қайтып, ілгері
жүріп, суат басында жауының ... ... ... ... ... келе жатқан ересек аналық бастың суға жақындай беріп жалт бұрылып
тұра ... да ... Су ... бәрі ... бармай, су жағасынан алыстау
жерде бір екеуі қарауылдап тұрады. Ал қарауылда ... ... су ішіп ... ғана суға бет ... Олар суды ... ... жоқ ашық жағалаудан ішуге тырысады.
Жаздың ыстық күндері жайылымға таң ... ... ... ... жеті ... ... да, 30—40 ... демалып, 9—10-ға дейін қайта жайылады. Бұл
уақытта шөл далаларда күн ... да ... күн ... жасырынып,
күннің қызуы қайтқанша қалың бұталы сексеуілдің, жыңғылдың немесе
тораңғының ... ... ... жасаған жатақтарында күйіс қайырып,
көлеңкелеп жатады. Мұндай демалыстарын кей уақыттарда ашық самал соғатын
құм төбелер мен ... ... ... ... ... ететін қарақұйрық-тар күннің ыстық уақытында көбінесе
теңіз ... ... ... ... ... қандырған аңдар
жағалаудағы су шетінен ... ... ... күннің ыстығынан
қорғанады. Кейде денесін жағадағы таяз суға жартылай салып ... ... ... ... ... кешкі салқын түсе бастаған уақыттан ... ... ... ... ... жайылымның кезінде демалыстары 20
минуттан бір сағатқа дейін ... ... ... ... демалыстарының
көпшілігін ересек қарақұйрықтар тік тұрып өткізеді. Олар су ішуге көбінесе
таңертең барады. Белгілі бір ... су ... де, ... ... ... Қарақұйрықтың бұл мінезін білген аңшылар, жолына қақпан құрып
та ұстай береді.[10]
Қысқы уақыттарда таңертеңнен қараңғы түскенше жайылады. Түсте ғана біраз
уақыт ... ... ... құм төбелерінің арасындағы қалың бұталарының
маңайында, жарлардың көлеңкесінде өткізеді. Бұл жерлердің ық ... ... ... ... ... ... ... шұқыршалар немесе жатақтар
жасайды.
Топ мүшелері жайылып жүргенде жан-жағына жиі қарап, ... ... ... ... сезік туса болғаны, бір жерге тез ... ... ... ... ... ... ... кезінде осы жерлерді мекен
ететін құм тышқандары сияқты колония құрып тіршілік ететін ... ... ... дыбыстарын да пайдаланады. Осы дыбыстар арқылы жауын
алыстан сезеді.
Мұндай ... ... ... ... ... ... бозторғай, дуадақ
сияңты құстар да көрсетеді. Демалған уақыттарында да олар ... ... ... жатқанда немесе жайылымда жүргенде тыныштық бұзылып қауіп
төнгендей жағдайды сезсе, олар сезік туғызған ... не ... ... ... ... ... бұталардың қалқасына тығылып, тыныштық
бұзушыны бұтаның арасындағы саңылаулардан бақылай-ды, егерде бұта арасында
саңылау болмаса ... ... ... бұта ... ... көруге тырысады.
Қауіп төндіруші тікелей өздеріне ... ... алса ғана одан тез ... ... ... бастар жауларынан қашқанда лақтарын алдына салып
қорғай жүреді, егер тсп ... ... ... (жас ... ... ... ана-лықтар мен текелерден) тұрса, онда топ айналасын ересек
текелер қоршайды- Ал топ мүшелері ылғи ... ... ... ... ең ... ... теке ... қашады да қалғандары соңынан ереді.
Егер, аңшы топтап жеке ... ... ... ол ... ... маңдағы
топқа қосылуға тырысады. Қашып келіп топқа қосылған аңның жүгіру ... ... ... ... артады. Осылай біраз жер қашқан соң
қуғынға ұшыраған қарақұйрық ... ... ... Сол кезде топ мүшелері
жапатармағай қашып, қалың топ ішіне түскен ... ... ... ... жата қалады. Мұны аңшы ... ... ... қуа береді. Қуғынға ұшыраған басқа қарақұйрықтар ... ... ... ... ... құтылып кетуге тырысады.
Ал шаршап барып тығылып қалған қарақұйрық тез ... ... ... Көп ... су ... және ... семірген аңдар қуғынға ... ... ... бірі — олар атты ... машиналы
адаммен қатар кездесе қалған жағдайларда ары қарай қашпай, бірге жарысып,
жолын көлденеңдеп кесіп өтуге ... ... ... ... ... қарауылына қиындықсыз ілініп, оның оңай ... ... ... есту ... жақсы жетілген. Ол далалы ... ... ... өзін 1—1,5 ... ... ... ... Сол сияқты, өз жауының қимылынан шыңңан дыбысты алыстан естиді. Ал,
иіс сезу ... онша ... ... ... ... су ішетін жерлерін біліп алып, ... ... ... жатып, суға келген кезінде тосыннан шабуыл жасайды. ... ... ... ... де бар сымбатты, дене тұрқы 101 — ... ... 67 79 см. ... ... 22,0 41,0 ешкісінікі — 20 — 34
кг. Текелерінің мүйізі түп жағы бедерлі, үшы бір-біріне қарай аздап иілген,
қара-қоңыр түсті үз. 33 — 43 см ... ...... кішкентай,
қара-қоңыр түсті. Тұяқтары кішкентай, қара түсті, сопақша
әрі үшкір келеді. Тері ... құм ... ... Көз ... шат,
тұяқ аралықиіс бездері, көру және есту ... ... ... ... ... тез табысады.
Сүтқоректілер класының қуысмүйізділер тұқымдасына жататын аң. Қазақстанда
Үстірт пен Маңғыстауда, Арал ... ... ... ... ... ... ... (Тауқұм, Сарыесік атырау)
кездеседі. Соңғы жылдары Қара Ертіс өзнің жағалауындағы құмдарда ... ... ... ... ... ... аймақтарда мекендеуге
бейімделген. Қоныстарын жыл маусымдарына қарай, қыста сексеуіл, жыңғыл
өскен ... ... ... ... жерлерге қарай қоныс ауыстырып
отырады. Тау етектерінде, теңіз ... 2500 - 3000 м ... ... ... ... ... ... саябағында). Күйіс қайырып,
демалу және ауарайының қолайсыз жағдайларынан қорғану үшін ... ... оңай ... ... ... шағын (60x30 см) жатақтар жасайды.
Қорегі — ... аса ... ... мен бұталар. Ылғалы мол жас
шөптермен қоректеніп, қар мен жаңбырдан жиналған қақтардан су ішіп ... ... қар ... Жаз ... ... таңертең және түс
қайта жайылуға шығып, түсте жатса, қыста ... мен ... ... алма-
кезек ауысып отырады. Қазанның аяғынан ... ... ... 5 — 5,5 ай буаз ... сәуірдің аяғынан маусымның аяғына дейін
(жаппай төлдеу мамырдың екінші жартысында) лақтайды. ... 1 — 2 ... ... ... 3 — 4 лақ (өте ... ... Жаңа туған лақтың
салмағы 2 — 3 кг, дене тұрқы 48 - 58 см. 5-10 ... шөп ... 3 ... ... емеді. Жас төлдер тез өседі: алғашқы 10 күнде салм. 4,5 кг, бір айда
— 9,0 кг, 6 айда — 15,0 кг, бір ... ... 20 ... ... 7 — 8 ... 1,5 ... ... жағынан жетіледі. Қарақұйрықтың жаулары —
қасқыр, түлкі, қарақал және бүралқы иттер, ... ... ... және ... ... ауырады. Дәмді еті мен әдемі терісі үшін
көп ауланған. Терісінен сырт киім, ... аяқ ... мәсі ... саба ... ... ... саны аз, Қазақстанда баржоғы 13—15 мыңдай. Оның 5 — 7
мыңы "Алтынемел" ұлттық табиғи саябағында, қалғаны Үстірт ... мен ... ... ... ... ... ... кітабына"
енгізілген (1996).
1.2 Марал шарушылығының кәсіптік маңызы.
МАРАЛ — аша тұяқтылар отрядына жататын сүт қоректі ... Дене ... см, ... ... ... см, салмалмағы 300—340 кг. Ересек
бұңасының ... ... ... мүйізі болады. Ұрғашысында мүйіз
болмайды, құйрығы қысқа. Мекендейді Баттыс ... ... ... Тунис, Марокко), Иран, Ауғанстан, ... ... ... Солтүстік Американың қоңыржай аймағында таралған. СССР-де
Белоруссия, ... ... ... Алтай, Шығ. Сібір, Қиыр Шығыс,
Тянь-Шань т. б. ... ... 7 түр ... бар. Бұның бірі
Қазақстанда Алтай, Саур, ... ... ... ... Теріскей,Іле Алатауында, Кетпентауда, Нарын-қол ауднда кездеседі.
Іле, Жоңғар Алатауында, Орт. ... ... ... ... ... ұйымдастырылған. Мүйізінен панты алады. Марал
тоғайлы, ... ... ... ... ... ... ... қоректі жануар. Үйірімен топтанып жүреді, полигамды.Жыныстық жағынан 3
жылда жетіледі, август—сентябрьде қашып, май —июньде ... ... ... ... ... ескі ... түсіп, жаңа мүйіз шығады.
Маралдың сүйектенбеген жас мүйізінен — ... ... одан ... дәрісі жасалады.
1.3 Бал арасының кәсіптік маңыздылығы және халақ щаашылығына тигізер
әсері.
Бал арасы — ... 1—1,5 ... ... ... ... насеком. Әр ұяны аралардың бір семьясы мекендейді. Семьяда бір
аналық ара, бірнеше ... ... ... ... ара — ... ... ондаған мың (100 мың және одан да көп) ... ара ... ... ... ... ережелермен әрекет етеді. Әрбір ара өзінің орнын
біледі және өзіне ... ... ... ... ... ... анасы— ұрғашы ара болып саналады. Ұрғашы ара күн сайын арнаулы
ұяға бір-екі мың ұрық салады. ... ... ана ... ең көп жыл
өмір сүретін жәндік. Ол —бес-алты, ал кейде сегіз ... ... ... ... ... қабілеті жасына байланысты бәсеңдейді. Сондықтан екі-
үш жылдан соң оларды жас арамен алмастырып отырады. Ал ана ... ... ... өте ... өмір сүреді. Олар 30—35 күн тіршілік етеді, осы
қысқа мерзімді тынымсыз тіршілікпен өткізеді.
Еркек ара шірне иемесе тозақ ... ұя ... тек ашық ... ... Оның ... гүл ... ... «кәрзеңкесі» болмайды.
Жыныс қабілеті үш-төрт аптада жетіледі. Ұрғашы анаға жанасқан соң ол бірден
өледі. Ұрғашы ара ... ... ара да тек ... ... ... ара не бары үш айға жуық өмір ... ... ара жыныс қабілеті
жетілмегендіктен шағылыс-пайды, сондықтан бір ай ғана емір ... ... ... ... ... ... ... күтеді. Сондай-ақ алысқа ұшып «барлаушылық» қызметін ... ... ... ... ... ұя ... Сол ұяны тазартады да, ұя
қабырғасының сақлауларын ара желімімен бітейді, сөйтіп ұяны ... ... ұяға ... гүл ... аяғының артқы жағында орналасқан
«кәрзеңкесімен» тасиды.
Ара семьясының тіршілігі өте қызық. Аралардың биологиялық ерекшеліктері,
бет алысы және ... ... ... әр ... ... таң қалдырып
келген. :
Бал арасы дәнді дақылдарды, жеміс-жидек және бақша дақылдарын, ... ... ... тозаңдандыруда үлкен роль атқарады. Мысалы, қазіргі
кезде біздің елімізде 20 ... ... ... 150-ге жуық ауыл
шаруашылық дақылдарын негізінен аралар тозаңдандырады. Осының ... ... ... алма ағашы жемісінің және қарбыз-
қауынның, асқабақтың өнімі екі-үш есе артады. Сондықтан да ... мен ... ... ... деп халық бекер айтпаған. Бал аралары гүл шірнесін
жинай жүріп, бір ... ... ... бір ... ... сол ... тозаңдануына мүмкіндік береді. Қазіргі кезде мамандардың
есебіне қарағанда, біздің елде ... ... ауыл ... ... қызметінің арқасында жыл сайын екі миллиард сом табыс
түседі екен. ... ... ауыл ... ... пщғымдылығын
арттыру жөнінен аралар адамның қанатты досы және көмекшісі. ... ... ... досы деп дұрыс атаған.[12]
Сондай-ақ бал арасы — ... ... ... ... Одан
алынатын бал, ара уы, перга, аналық, сүтше, балауыз және ара желімі сияқты
өнімдер қазір гі ... және ... кең ... Бал ... ... жақсы сіңетін шипалы тағам. Балдың құрамында 60—70-ке
жуық зат бар. Оның ішінде көптеген минералды тұздар, органикалық қышқылдар,
витаминдер, химиялық ... ... ... ... және белок
бар. Бал арасы — өте еңбекқор жәндік. Ол бір ... бал үшін ... ... ... ... Егер гүлді алқап ұясынан 1,5 километр қашықтықта
болса, ол бір ... бал үшін ... мың ... жер ... Ара
сағатына 65 километр жылдамдықпен ұшады.
Араның шірнені қай ... ... ... және ... ... ... бал ... түрге бөлінеді. Бал арасының тек табиғи
өсімдіктерден ... ... ... аса түрі ... Егер ара ... ... ... сияқты улы өсімдіктерден жинаса, ондай балдан
адам уланады. Бірақ бұл өте ... ... ... ... бал
омарталарын улы өсімдіктердің көп жерінде ұйымдастыруға бол-майды.
Қазір Қазақстанда өсімдіктің бес мыңнан аса түрі кездесетін болса, соның
ішінде 250-дей түрі ... ... ... Гүл ... мол әрі оны ... оңай ... 50-дей (20 процент) түрінің ғана омарта шаруашылығында
зор маңызы бар. ... ... ... ақ ... ... мақта
сияқты балды өсімдіктер республиканың ... көп ... ... ... емен, қайың, ақ қараған, шегіршін, қара ... бал ... ... көп бал ... ... ... ... ішінен әсіресе бұршақ тұқымдастарына жататын
өсімдіктер, қазтамақ, кекіре, шалфей сияқты ... ... де ... ... ... ... тал караған мен жабайы жеміс ағаштарының, сондай-
ақ қарақұмық, күнбағыс, балдырған, ... ... ... ... де ... шаруашылығы үшін маңызы бар. ... ... ... жаз айларында қарақұмық өсетін
жерден бал арасының бір ... 20—40 ... бал ... ... ... ... қарақұмықтың жалпы егіс көлемі 180—250 мың гектардай.
Әсіресе орман өсімдіктерінің арасында ... ... ... ... гүл ... кәбірек жинайды. Сол себепті де орман өсімдіктері балды
мол ... ... ... ... ... ... жапырақ үйеңкі өсетін
бір гектардан 500 килограмға, ал дала үйеңкісі және татар үйеқкісі өсетін
бір гектардан 1000 килограмға ... бал ... ... ... ... көктемде алмұрт, алма, шие сияқты жеміс ағаштары көктейді. Бұл ... ... 30 ... ... бал шірнесін береді. Сондай-ақ мұндай
алқаптарда өсетін ақ қарағанның бір ... 500 ... ал ... ... ... 1000 ... дейін бал тозаңын ... ... ... ... гүл ... ... жерлеріне
орналастырған ете тиімді келетіні мәлім.
Қазақстанның бірсыпыра облыстарында ара шірнесін негізінен ... ... шөп, ... ... ... өсімдіктерден жинайды. Ара бал
сауытына өз салмағының ... ... ... ... Олар ... ұядағы жас араға қалдырып, қайтадан далаға ұшып кетеді.
Жас ... ... тор ... ... ... соң олар ұяны ... ылғалды жояды. Араның сілекей безі шірнедегі қант құрамын өзгертіп,
оны балға айналдырады. Көзшелер балға ... ... ара оны ... ... Мұнда бал ұзақ сақталады. Араның бал жинауы ... ... ауа ... өсімдіктердің ерекшелігіне және оның омартаға
алыс-жақындығына, шірненің бөліну дәрежесіне байланысты. Араның бал жинауы
өсімдіктің ... ... ... ... ол үш кезеңге бөлінеді:
көктемде, жазда және күзде жинау. Әсіресе кек-темде жиналған балдың сапасы
өте ... ... ... ... әр ... орта ... жыл ... 7—20
килограмм бал және 0,4—0,7 кг балауыз жиналады. Алдыңғы қатарлы омарта
шаруашылығында әр ... орта ... ... 15—30 ... бал ... Ал
РСФСР-да әр ұядан орта есеппен 70—80 килограмм бал жиналады екен. Араның
балы — табиғаттың бізге сыйға ... аса ... ... ... ... ... үшін зор маңызы бар екені мәлім. Сондықтан да бал арасы
сияқты пайдалы насекомдарды омартада көптеп ... ... ... ете зор. ... — дәрі-дәрмектердің жанды фабрикасы немесе ол — табиғи
емхана.
Адам баласы балдың шипалық қасиетін ерте ... ... және ... ... қолданып та келген. Бал — дертке дауа. Қазіргі кезде
оны асқазан, бауыр, бүйрек, жүрек, өкпе және ... ... ... ... ... ... да толып жатқан дерттерге қарсы ойдағыдай қолданып
келеді. Қант диабетімен ... ... мен ... ... бал ... ... журген ересек адамдар күніне 100 г бал жеуіне ғана
болады. Соның өзінде де балдың ... ... ... ... ... ... ... Бұл дозаны тамаққа дейін бір-екі сағат бұрын бөліп-бөліп
жеуге болады.
Араның уы (апитоксин) — оның улы ... ... ... мөлдір
ерітінді. Бір араның у сақтағыш бездерінде орта есеппен 0,2—0,4 ... ... ... уы бал ... хош ... ащы ... ... Ара уының
құрғақ түрін жоғарғы температурада (100 градусқа ... ... ... ... тері ... Ара ... бұл ... қасиеті оның
құрамында биологиялық әрекетті айрықша белоктің болуына байланысты.
Ал енді араның уын қалай алуға болады, араларды өз мекенінде бал ... у да ... ... ... ... ... ... бұл мәселені
бірінші болып шешкен Эстония ғалымдары. Эстония ауыл ... ... Паул ... ... республиканың омарташы мамандары
ара уын жинайтын шағын аспап ойлап тапқан. Бұл аспаппен бір ... ... ... у ... ... және ... ... жарты сағаттан артық
уақыт кетпейді.
Ара өз денесінен уды тосын қауіп төнгенде немесе ... ... ... Олай болса, сан мыңдаған еңбеккер семьясының қалыпты тіршілік
тынысын бұзбай-ақ бұл бағалы өнімді қалай алуға ... Енді ... ... ... ... тогы болады екен. Тізбекке жіберілген тұрақты
электр ... ... ... ... ... болса да ток соғуын тудыратын
көрінеді. Осы ... ... ... ара ... ... ... ... фармацевтік кәсіпорындар үшін бағалы шикізат — ара уының
түйіршіктері қалады.
Эстонияда, Украинада және ... ... ... тәжірибелер
аралардың қалыпты «жұмыс» жағдайына бұл ... ... ... ... гүл ... ... да ... жинайтынын
көрсетті.
Қазір бұл аспаптарды Москваның, Киевтің және басқа да қалалардың ауыл
шаруашылығы ... ... оның ... ... үйрете бастауда.
Болашақ омарташы мамандар бұл аспапты өздерінің практикалық ... ... ... ара ... ... ... ... және
вирапин сияқты препараттар шығарады. Бұл дәрі-дәрмектер көптеген ауруларға
ем. Олар негізінде ревматизмді, радикулитті, перифе-риялық ... ... ... бронхитты, бас сақинасын (мигрень), гипертонияны және
басқа да ауруларды емдеуге қолданылады. Ара уын ... ... әр ... ... ... ... ... қондырады да шақтырады, кейде ара
уынан жасалған дәріні (май түрінде немесе егу үшін суйық ... ... ... гүлдерден тасып әкелген тозаңды уяларына жинап, үстіне бал құйып
қорек ретінде пайдаланатын азықты перга ... Осы ... ... ... ете бай ... оны медицинада биологиялық, әрекетті
зат ретінде пайдаланады.
«Жұмысшы» араның жұтқыншақ безінен белінетін ерекше өте дәмді ... ... ... ... Оның аналық сүтшесі пергадан дайындалады. Осы ... ... ... ... жасалынады. Ол — ор-ганизмді қуаттандыратын,
әрі сауықтандыратын өте бағалы дәрі-дәрмек.
Сондай-ақ, арадан балауыз алынады. Балауыз — ара ... ішкі ... ... ... ... зат. Балауыз пластырь (жабысқақ қою
зат) және май дәрі түрінде пайдаланылады. Бұл — әсіресе ... өте ... Оны ... ... ... ... және қағаз
өнеркәсібінде қолданады. Балауыз медицинада көбінесе тері ауруларын ... ... ... ... Бір ... әр ара ұясынан 2—3
килограмға дейін балауыз алынады. Бұл — ұзақ ... ... ... ... ... сүртпе май және пластырь түрінде ... тері ... ... Ара ... оның ұясына жиналған әр турлі өсімдіктерден
пайда болады. Әр маусымда бір араның ... ... г ара ... ... өсіру — ауыл шаруашылығының бір саласы. Бал ... ... ... ... ... көңіл бөлінді.
«Ара шаруашылығын қорғау» туралы қаулыға В. И. Ленин 1919 жылы қол қойды.
1971 жылы ... ара ... ... XXIII ... ... ... ара ... қоғамның соңғы мәліметі бойынша, дүние
жүзінде 42 миллион араның ұясы бар ... ... Тек 1969 жылы ғана ... ... ... не бары 390 мың тонна бал жиналып алынған.
Америкада жылына 40 ... ... бал ... балы мен балауызынан
алады екен.
Совет Одағында ара ұясының, омартасының саны шамамен 10 миллион, оның 50
проценті колхоздар мен ... ... жеке ... ... ара ... саны ... және бал ... жер жүзінде бірінші орын
алады. Одақ бойынша ара семьясының саны ... ... ... ... ... Қазақстанда 300 мыңға жуық ара ұясы бар, оның 44 ... 18 ... ... 5 ... әр түрлі мемлекеттік
шаруашылықтарда орналасқан болса, ал 33 проценті ара ... ... ... Ара ұясы әсіресе шығыс және оңтүстік облыстарда ... ... ... ... ... 114 мың ара ұясы бар. ... ... шаруашылығы орналасқан. Әр осындай шаруашылықта 60 мың ара ұясы
өсіріледі. Сонымен бірге Талдықорған облысында 42 мың ара ұясы болса, ... ... ... ... 25 мың ара ұясы бар. ... ... ... облыстарында не бары 45 мың, Қарағанды,
Көкшетау, Қостанай, ... және ... ... — 47 мың, ... ... — 2 мың бал ... ұясы ұсталады. Қазақстанда омарта
шаруашылығы көбіне таулы өңірлерде жақсы ... мал ... ... ... бар мал ... ... ... ... мал өнімдерін өндіру үшін мал өсірумен
айналысатын саласы. Мал шаруашылығы халықты ... (сүт, май, ... ... және ... ... шикізатпен (жүн, тері, ет өнімдері
қалдықтары, т.б.) ауыл ш. өндірісін күш-көлік (ат, өгіз, ... т.б.) ... ... ... Мал ... ... мен оның
қалдықтарынан мал азықтары (майы алынған сүт, ... және ... ... ... жүрді. Мыңдаған жылдық тарихы бар Мал ... ... ... және ... ... орны ерекше
болды. 20 ғасырдың басына дейін адамдардың әл-ауқаты мен ... ... ... жуық Мал ... өркендеу деңгейімен анықталды.
Қазақстан жерінде Мал ... ... ... ауыстырып отыруды талап
ететін көшпелі жүйе бойынша дамығандықтан негізінен қой, ешкі, жылқы ... ... ... ... ... және құнарлы азықтарды көп қажет
ететін сиыр-т.б.), дәрі-дәрмектер мен биологиялық ... ... ... ... ... ... т.б.) алынады. Мал шаруашылық
салаларына сиыр, қой; ешкі, ... және түйе ... ... тарихы осыдан 10 мың жылдай бұрын жабайы ... ... ... ... алады. Алғашқыда Мал шаруашылығы табиғи сипатта
дамығандықтан малдардың өнімділік бағыттары мен тұқымдары санын ... ... ... Мал ... ... қарқын алуы Мал
шаруашылық өнімдерін ... ... ... ... капиталистік
қатынастардың өркендеуімен дың кеңінен таралуы, сондай-ақ, қазақ халқы төрт
түлік мал ... ... ... ... ... алынуы 19 — 20 ғ-ларда
Ресейден орыс ... ... ... келе ... ... ... кездерде Орталық Қазақстан аймағындағы Мал шаруашылық ерекше-ліктерін
анықгау мақсатында жүргізілген зерттеулер нәтижесі мал ... ... ... болғандығын көрсетті (1-кесте).
Қазақстанда 19 ғ-дың соңына дейін негізінен қой, ... түйе және ... ... ... ... ... бар: Жер ... 70%-ға
жуығын (182 млн. га) осы малдарды өсіру арқылы тиімді пайдалануға ... ... алып ... ... ... жергілікті табиғат
жағдайларына барынша бейімделді, жыл бойына ... ... ... ... ... бірге, жергілікті халық олардың өзіндік құны
төмен және зор сұранысқа ие өнім ... ... мен ... өңдеудің тиімді
технологияларын (ет, май, сүттен, тағам, жүн теріден ... ... — киіз үй ... ... ... Әр ... ... Мал
шаруашылығының дамуы мен түлік түрлерінің үлес ... ... ... ... жер, су, ... ерекшеліктері үлкен әсерін ... ... ... топырағы құнарлы, шалғынды аймақтарда нәтижелі жүргі-
зілсе, шөл және ... ... ... ... ... ... аса) ... (қой, ешкі) құрады (2-кесте).
Қазақстанда 1916 ж. 18,4 млн. бас қой мен ... 4,3 млн. ... 733 ... 5,0 млн. бас сиыр өсірілді. 1918 — 21 ж. Азамат соғысы мен бірнеше
рет қайталанған жүт ... мал саны 1916 ... ... 3 ... ... 1923 — 29 ж. ... ауыл шарашылығын игеруге бағытталған
жан-жақты шаралар барысында мал саны кайтадан 1916 ... ... ... 1930 — 33 ж. Ауыл ... ... ... ... өрескел қателіктер салдарынан мал басы 10 еседен аса
қысқарды. Республика Мал шаруашылығые қалпына ... 1932 ж. ... ... ... мал ... ... ... маңызы
зор болды. Әрбір отбасыға 100-ге дейін қой-ешкі, 8 — 10 сиыр, 3 — 5 ... 8 — 10 ... ... ... берілді. Қазақстанда ауыл шаруашылығы мен
өндірісті жоспарлы түрде дамыту, жаңа жерлерді игеру және отырықшылық ... ... ... Мал ... жаңа бағыттары — сүтті және етті
ірі қара шаруашылығын, биязы және биязылау ... қой ... қойы ... ... кең жол ... 1934 — 90 ж. аралығында
ұжымдық және кеңестік шаруашылықтар жұмысының жүйелі ұйымдастырылуы ... ... ... айтарлықтай жоғары қарқында дамытуға
мүмкіндік берді. 1990 — 92 ж. ... ... 51, оның ... 18 қой, 11
мүйізді ірі қара, 13 жылқы, 3 түйе тұқымдары мен тұқымдық топтары ... ... ... 12 қой, 4 сиыр және 3 ... ... ... мен Мал шаруашылығының саласы мамандарының бірлескен жемісті
еңбегі нәтижесінде ... Осы мал ... ... ... тиімді
пайдалану, зоотехник. талаптарға сай азықтандыру мен ... ... ... ... жыл ... 1,5 млн. т ет (сойыс
салмағымен), 5,5 млн. т сүт, 100 мың т ... жүн және 1700 мың ... ... ... ... ... етіп келді. 1990 - 2000 ж. ауыл
шаруашылығын реформалауда жіберілген кемшіліктер ... мал саны ... оның ... сиыр 2,4, қой мен ешкі 3,7, ... 1,7, түйе 1,5 ... Нәтижесінде негізгі Мал шаруашылдық өнімдерін өндіру көл. 2,5 — 3,0
есеге дейін қысқарды. Бұл ауыл ... ... ... ... алып ... ... бойынша жан басына шаққанда ет және ет
өнімдерін тұтыну мөлшерінің 73 кг-нан 40 кг-ға, сүт және сүт ... ... 208 ... дейін төмендеуіне әкеліп соқты ... ... 2 ... аз). Ел ... ... ... ... бастап Мал шаруашылығында оңды өзгерістер орын ала ... 1999 ... ... салыстырғанда 2004 ж. сиыр 24,0 — 22,7%-ға, оның ... ... 16,0 — ... қой мен ешкі 16,0 — ... жылқы 5,4 -
7,2%-ға, түйе 18,0 — 17,6%-ға көбейді. Бұл ретте ірі ... ... ... ... уақ ... саны (қой, ... 20 ғ-дың 90-жылдарының
басында тез ... ... ал ... ... артып отырғандығы
байкалады. Бірінші жағдай реформаның алғашқы жылдарында уақ ... ... есеп ... құралы ретінде қолдануға тиімді болғандығымен, ал ... ... ... ... ... түсіндіріледі.
Қазіргі уақытта барлық сиыр дың 87,3%-ы жеке ... те, 6,2%-ы ... ... 6,5%-ы мемлекеттік ауыл ... ... Бұл ... қой меі ешкі ... ... 80,2 12,3 ... ... түлігі бойынша 83,8; 10,( және 5,6%-ға, түйе түлігі бо-йынша
75,7; 11,3 және ... ... ... Ауыл ... ... ... (ӨК, АҚ, т.б.) бөлінуінің артықшылығы ретінде 2000 жылдан
бастап жеке және ... ... ... мал ... жол берілмеуі
нәтижесінде соңғы 3 — 4 жылда түлік түрлері бойынша мал ... ... 3 — ... ет, сүт өнімдерін өндіру 3 ... ... ... қой ... ... өнімдердің халық мұқтажына пайдалануда
маңызы ерекше зор ... ... ... ... ... Әсіресе,
құйрықты қойдан алынатын ет өнімі, оның сапасы, қой-
дың бордақылау немесе жайылымда семірту кезіндегі ... ... П. Н. ... (1888), А. Доромыслов (1895), С. Н. Боголюбский (1929),
М. Ф. Иванов (1936), М. А. ... А. В. ... (1977), Қ. ... А. Г. Племянников, т. б. (1977) ... ... ... ... ... тұрғыдан келгенде мал шаруашылығьшьщ негізгі саласының бірі етті-
майлы бағыттағы ... қой ... ... ... ... жұмыстарды жан-жақты талдап, осы тұқымнан түсетін өнімдердің
әрқайсысына жеке-жеке селекциялық варианттар қолдана отырып, ... ... ... ... ... ... болады.
Мал шаруашылығы мамандарының, селекционерлердің, ғалымдардың алдына
қойылып отырған күрделі ... бірі — қой ... ... ... ... ... өнімнің өзіндік құнын төмендету. Бұл бір
ғана азық ... ... ... ... түсетін өнім мөлшерін көбейтумен ғана
шешілмейді, сондай-ақ генетиканың негізіне сай алға ... ... ... ... ... арқылы шешіледі. Дәлірек айтқанда, етті-майлы
бағыттағы құйрықты қой тұқымдарын белгілі бір ... ... ... өнім ... ... лайықты тұқым асылдандыру жұмыстарын жүргізе
отырып, жеке популяция алу. Бұл үшін ... ... ... бірі — ... мен жүп таңдау мәселесін кеңінен қолдануымыз
керек.
Сұрыптау дегеніміз адамның өзіне қажет малдың жақсысын жеке бөліп ... ... ... ... басқа да мұқтажына жұмсап тазартып
отыруы. Сұрыптаудың ... ... ... ... және өзгергіштік
құбылыстарына, адамның еткен әсерінен белгілі бағытқа қарай организмдерінің
икемделушілік қасиеттеріне негізделген.
Сұрыптаудың ... ... аса зор мән ... ... жалпы
биологияның негізін салған Ч. Дарвин. Ол органикалық дүниенің эволюциялық
дамуында ... ... ... сол ... ... ... ... толық дәлелдеді. Сондай-ақ ол сұрыптау мен организмдердің тұқым
қуалаушылық және өзгергіштік ... ... ... ... ... әр ... онша ... түсе бермейтін көптеген жаңа
нәсілдік қасиеттер туғызады. Ал сұрыптаудың негізгі құндылығы — осы ... ... ... өте пайдалы жаңа нәсілдік қаситтерді
топтастыруында, жинақтауында. Сұрыптау — ... ... және ... ... ... бөлінеді. Табиғи сұрыптау деп жан-жануардың өз
тіршілігінің ерекшеліктерін жалғастыру үшін ұрпақ қалдыруын ... ... ... ... ... ... қолдан сұрыптау деп адамның өзіне ұнаған, талапқа сай ... ... ... алып ... айтамыз.
Сұрыптаудың бұл екі түрі бір-бірімен тығыз байлалыста болады. Табиғи
сұрыптаудың негізі табиғи ... ... ... ... ... бойы ... ... ортаның әсері арқылы сол ортаға төзімді жаңа түр шығаруда
жатса, қолдан сұрыптаудың негізі — адамның өз ... сай бір ... ... белгілерін күшейте отырып, сол түрдің ішінен жеке ... ... ... ... оңдаған жылдарға созылуы мүмкін.
Қой шаруашылығында селекциялық жұмыстар жүргізетін мамандар ... мен ... ... ерекшеліктерін қатар пайдаланып, бір-
бірімен байланыстырып ... ... ... ... қой ... үшін осы малдың өскей табиғи ... ... жете ... ... соң ... ... қойдың
қандай өнімділік белгілерін күшейткісі келсе, соған ... ... ... ... қой шаруашылығындағы селекциялық жұмыстарға тигізетін
әсері зор. Әрбір организм ... оның ... ... оның ... ... тек табиғи сұрыптау ғана
анықтайды. Осындай табиғи сұрыптау мен қолдан сұрыптаудан шыққан құйрықты
қой тұқымдарының бірі — ... ... ... М. А. ... А. В.
Голодновтардың (1977) деректе-терінде, СССР ... ... Орта ... мен ... ... ... (1927— 1930 ... материалдарында Қазақстанда құйрықты қойлардың географиялық
22 ва-рианты бар екендігі көрсетілген. Осы ... бір ... ... ... ... Бұл ... шөлді
және шөлейтті жерлерге ете шыдамды. Дене ... ... ... ... ... ... ... жазық, кейде құмды төбелер кездеседі және шөлейтті аймаққа ... ... жазы ... ... ... болып келеді. Ылғалы аз, суы
тапшылау, жаз айларында мал тек ... ғана ... ... ... ... қоры тапшы, малы қысы-жазы жайлымда ғана жайылатын
жерде тек құйрықты, қылшықты ... ... ғана ... ... тұр. ... 70 мыңға жуық жергілікті қылшық жүнді құйрықты қой өседі. Олар
соңғы ... Орал ... ... ... ... ... Қойдың жалпы дене бітімі шымыр, тұрқы еділбай қойына
қарағанда ... ... да ... ... ұзақ ... ... ... және сыртқы формасы әр түрлі болып келеді. Жергілікті
жердің құйрықты қойларының тірілей салмағы мен дене ... ... үшін ... асыл ... қой ... өсірілетін еділбай қойының
көрсеткіштерімен салыстыруды дұрыс көрдік. «Сарысу» асыл ... ... ... А. В. Голоднов, С. М. Макбузов, А. Алыпқариндердің
еңбектерінен пайдаландық. «Жеңіс» совхозында өсірілетін қой елшемдері үшін
өзіміздің ... ... ... ... ... ... орта ... беріп отырмыз. 1-таблицада орта есеппен 357 сақа
қошқардың тірілей массасы (5 жылғы ... ... ... 10 ... саулықтың әр ... ... ... ... ... совхозындағы қойлардың тірілей массасы әр түрлі. Мәселен,
өң шағыны 89 кг, ең ірісі—125 кг тартады. ... ... кг ... ... ... ... жерде сұрыптау жұмысын кеңінен жүргізуге
болатындығы селекционерлерге әбден ... ... ... ... ... ... ... терең зерттеулер жүргізілді.
Әсіресе, шаруашылыққа пайдалы қасиеттерін, атап айтқанда, тіршілікке
бейімділігі, ... ... ... ... ... ... олардың басқа қасиеттерімен байланысы, жүндестігі, оның түсі,
сорты, сапасы, тағы басқалары ... ... Осы ... ... сұрыптау жұмысын терең де ұқыпты жүргізе отырып, қазіргі тоқыма
өнеркәсібінің құйрықты ... ... қой ... ... ... күрделі мәселерінің бірі — мүмкіндігінше ақ түсті қылшық жүнді мол
тапсыру. Себебі халықтың ақ ... ... ... ... ... өсіп ... мұндай жүн фабрикаға да өте пайдалы, сондай-ақ түрлі-түсті
бұйымдар шығаруда болсын, ақ туырлық басу үшін де ... ... ... ете ... ... жүнді қой республикамызда болғанымен
шамалы. Олардан көбінесе жартылай қылшықты, ұяң жүн ... де, ... ақ жун аз ... Осы ... ... генетиканы негізге ала
отырып, селекциялық жұмыстар жүргізудің маңызы аса зор. Ақ ... ... қой ... үшін оған тек ... ... ғана ... болады. Біздің
негізгі мақсатымыз осындай тұқымды қой өсіру, соған қалай сатылап ... ... ... ... ... белгілеріне дене бітімі, жылдам
жетілгіштігі, ірілігі, таза ет түсімі, ... ... ... ... ... ... т. б. ... және оған бірнеше ... ... де ... ... тікелей байланысты бо-лады.
Қылшық жүнді құйрықты қойлардың ... тән ... ... ... ... да ... өзгертуде алға қойған мақсатқа жету үшін
әрбір организмде өтетін құбылыстардың ... жете білу ... ... ... ... ... морфологиялық құбылыс пен
физиологиялық функциядан тұратыны белгілі. Демек малдың әр ... ... ... ... болатын табиғи заңдылық. Мал тіршілігінің
алғашқы күнінен бастап, соңғы күніне дейінгі өткен жолы ... ... ... ... жеке ... ... жолы, өсуі және
жетілуі сияқты негізгі екі процестен тұрады.
Қазіргі кезде өсу денедегі тканьдердің, клеткалардың сан жағынан көбеюі,
сол ... ... ... ... ... ... Өсу процесі сатылап
жетілу шыңдалу процесіне ауысады. Өсудің негізгі ... ... ... уақыттың ішінде тез жетілуінде, бұл ... ... тез ... ... ... ... дене ... Бұл организмнің тұқым қуалағыштық қасиетіне және сыртқы ортаның
әсеріне тығыз қатысты құ-былыс.
Ал бір тұқым малының өз ... ... ... келетін болсақ
көптеген ғалымдардың деректерін келтіруге болады. Д. X. ... ... қой ... ... өсу ... ... ... қозылардың
ұрғашы қозыларға қарағанда салмақты болып ... және ... ... Ол ... ... ... ... тірілей салмағы
ұрғашы қозының тірі салмағымең ... орта ... ... ... ... малға ерекше күтім жасалған жоқ, жалпы совхоз малына
қандай азық берсе, оларға да сондай азық ... ... ... июль,
август айларында жүргізілді. Бұл, әрине, бір ... ... әр ... байланысты төмендеп қалып, кейін ... ... ... ... байланысты өз шамаластарын салмағы жөнінен қуып
жетуі мүмкін. Біз 7—8 жылдық тәжірибемізде қойдың тірілей ... ... ... ... ... ... зер ... тірілей салмағы жүнінің түсіне байланысты емес екені дәлелденді
Әр түсті жүнді қозылардың еттілік қасиеттерінің ... ... ... айырмашылық болған жоқ. Тек бурыл түсті қозының ет ... ... ... ... басқа қозылармен салыстырғанда аздаған ... бар ... ... ... ... шаруашылығының маңызы. Қаракөл қойы -
қозысының елтірісі өте бағалы болатын қой тұқымы. ... ... ... ... ең көп тарағаны. Біздің жыл санауымыздан бұрын Орта
Азия ... ... бойы ... және ... ... ... ... шағын, жүрдек, құйып, бұйралары жазылып кетеді.
Қаракөл елтірісі қара, көк, сұр, ... ақ, ... ... ... ... ... ... екі рет (көктем, күз) қырқылады. Қошқарларынан'3,0 —
3,5 кг, саулықтарынан 2,0 — 2,5 кг жүн алынады. Одан ... жүн ... ... ... 50' — 60 ... ... ... майлылығы 7 — 8%.
Қаракөл қойынның еті және майы өте ... әрі ... ... ... ... және ... ... (Жамбыл, Қызылорда, Оңтүстік
Қазақстан, Атырау, Маңғыстау, ... ... ... ... ... сұрыптау жұмысымен Қазақ ... ... ... ... ... шаруашылығы — қой шаруашылығының қаракөл
қойын өсіретін саласы. Қаракөл шарушылығы 1928 жылы ... ... ... ... ... басталды. Оған Өз-бекстанның Бұхар
және Са-марқан ... таза ... 5 мың ... қойы ... ... әр ... жергілікті қойлар қаракөл қошқарларымен
шағылыстырылды. Одан алынған будандар сіңіріле шағылысты-рылды. 1941 ... ... ... ... 13 ... ... 1941 — 45 ж. 7 ... 1946
— 52 ж. 3 кеңшар ұйымдастырылды. 1951 — 60 ж. 25 ... ... 1959 ... ... 1 млн. дана ... ... ... 1960 — 80 ж.
Қазақстанның Оңтүстік және ... ... ... ұжымшарлары қаракөл
қойын өсіруге бағытталып, ... ... ... ... ... Батыс Қазақстан және Оңтүстік Қазақстан облыстарында жаңадан ... ... ... 1990 ж. ... қойын өсіруге арналған
шаруашылықтар саны 150-ден асып, жылына 2 млн. дана ... ... ... қойының басы 6 млн. 200 мыңға ... ... ... ... 5 ... ... болады: Бірінші кезең
1920 — 30 ж. ... ... ... ... ... құрумен бірге қазіргі Оңтүстік Қазақстан, ... ... ... ... ... ... қаракөл қошқарлармен
сіңіре шағылыстыруды жүргізу. Екінші кезең 1930 — 40 ж. Қазақстанның ... ... ... ... ... ... арнайы қаракөл
шарушылықтары ұйымдастырылды. 1939 ж. ... ... ... ... қүрамына кіретін "Қазсовхозқаракөл" тресі ұйымдастырылды.
1941 жылға дейін Қазақстан бойынша 12 арнайы Қаракөл шарашылығы болған.
Әсіресе, ... ... ... ... ... кең етек ... ж. ... тресі ашылды. Үшінші кезең 1960 - 90 ж. – Қаракөл
шарушылығының өркендеу кезеңі. ... ... ... ... саны 150-ге жетті (1980), жылдан-жылға мемлекетке
өткізетін мал ... ... ... ... 1984 ж. 2621 мың дана ... ... ... қойының саны 6,4 млн. болды (1989). 1962 ж. Қазақ қаракөл
ғылылыми-ветеринарлық иниститутының зоо-техникалық ... ... ... дайындайтын бөлім ұйымдастырылды және Қазақ қаракөл
шауашылық ғылыми-зерттеу институ-тында тұрақты жұмыс ... ... ... ... Ғыл. ... өңдіріске ендіру, мал
тұқымын асылдандыру жұмыстарын салалы жүйеге түсіру, малды ... ... ... ... асыл тұқымды мал қоры жинақталып
мемлекеттік асыл тұқымды шаруа-шылықтар құрылды. Сонымен қатар, шөл және
шөлейт аймақтардың ... ... ... ... Оның бөлімшелері
Қызылорда, Жамбыл, Гурьев ... ... ... ... ... және ... ... облыстарының Қаракөл шаруашылық-
тарына басшылық жүргізді. Қаракөл шаруашылығының бас ... ... ... ауыл ... ... Қ. ш. бөлімдері ашылды. ... ... ... ... мен ... ауыл ... және электрлендіру ғылми-зерттеу ... ... ... елтірісін өндіру процестерін жан-жақты зерттеп, соның
нәтижесінде қаракөлше қозының терісін сыпыру конвеерлік жүйеге қойылды.
Орта буынды ... ... тек қана ... және ... ауыл
шарушылық техникумдарында жүргізіліп келсе, 1969 ж. Алматы зоо- жақсарту
жұмысы да кеңінен ... ... ... ... ... шөптің ұрығын
сеуіп, оның өнімділігін бірнеше есе көбейтуге қол ... ... ... ... ... өнім ... ... 14 жаңа зауыттық
типті мал түрі бекітіліп, дүние жүзінде теңдесі жоқ атыраулық құйрықты
елтірі — ет, май ... ... қой ... ... (1974 — ... ... 1990 — 98 ж. ... шаруашылығында ондаған жылдар бойы
жүргізілген ... ... ... ... ... ... ... мал басы күрт төмендеді. Қаракөл қойының 1582,0 мың басына
дейін азайып, ал елтірі өндіру 17 есе кеміп — 101,3 мың ... Асыл ... ... үлесі 50%-дан 8,5%-ға дейін төмендеп, 108,4 мың басты ... ... 1999 ... ... ... жылдары қаракөл қойының саны
жылдан жылға көбеюде. Мысалы, республика бойынша 2001 ж. 1281,1 мың, ... 1881,1 мың, ал 2003 ж. — 2011,5 мың бас ... ... ... асыл
тұқымды қаракөл қой шаруашылығының саны 27-ге жетіп, онда өсірілетін асыл
тұқымды қой 136,7 мың ... ... ... ... мен мамандарының
көп жылдар бойы, арнайы бағытта жүргізген мал ... ... ... ... ... қара ... ... қойының
төгіскендік , көк түсті қаракөл қойының таластық типтері мемл. сынақтан
өтті. Бұхарлық сұр түсті ... қой тобы ... ... ... асыл ... зыуыттында, "Шардара" асыл тұқымды шаруащылығында
және Батыс Қазақстан облысы "Тайпақ" асыл тұқымды ... ... ... ... қой ... ... ... Созақаудандық, "Жарты-
Төбе" шарушылығында жүргізілді. Атыраулық қой тұқымы өте жоғары бағалы
елтірі ... ... ... ... ... тән әрі тез ... ... 2000 ж. қаракөл қойының карақалпақ сұры шамшырақ ... ... ... ... асыл ... ...... сүр зауыттық типі,
"Темір" асыл тұқымды з-тында көк қаракөл қойының көгілдір реңдісі, ... көк ... ... ... ... қола ренді сұрхандария
сұрының тартоғайлық зауыттық типі, қара түсті ... ... ... ... ... ... типі бекітілді.[14]
Қаракөл дүниежүзілік нарықта жоғары бағаланатын және үлкен сұранысқа
ие ... ... ... ... жатады. Қаракөл елтірісімен
салыстырғанда Қаракөл ... жүні ... әрі ... ... да ... құлпырып тұрады, терісі жұқа, жұмсақ, жеңіл келеді. Оның орташа
ауд. 900 — 1508 см2, салм. 250 г, ... 0,97 мм, ... ұз. 4,19 ... әсіресе, түрлі-түсті елтірісі бағалы келеді. Қаракөл өнеркәсіптік
өндіру ... ... ... шаруашылық ғылми-зерттау ин-ты
ғалымдары айналысады. Бұл ... ... ет және ... ... ... резервтерінің бірі болып табылады. Қазақстанда түрлі-түсті
Қаракөл өндіру жолдары жақсы зерттелген. Қаракөл ақ, қоңыр, сұр, көк, қара,
т.б. ... ... ... ... өндіріске енгізілген. Қ.
елтірісінен бас киім, жаға, әйелдің сырт киімі, жакет, т.б. тігіледі.
Құйрықты қой тұқымдарынан түсетін ... ... ... ... ерекше зор екені барлық деректерде толық келтірілген. ... ... ... ет өнімі, оның сапасы, қой-
дың бордақылау немесе жайылымда семірту кезіндегі биологиялық ерекшеліктері
жайлы П. Н. Кулешов (1888), А. ... (1895), С. Н. ... ... Ф. Иванов (1936), М. А. Ермеков, А. В. Голоднов (1977), Қ. ... А. Г. ... т. б. (1977) ... жан-жақты
мағлұматтар алуға болады. ... ... ... мал ... негізгі саласының бірі етті-
майлы бағыттағы ... қой ... ... ... ... жұмыстарды жан-жақты талдап, осы тұқымнан түсетін ... ... ... ... қолдана отырып, олардың санын
көбейтуге, алынатын өнімдердің сапасын көтеруге ... ... ... селекционерлердің, ғалымдардың алдына
қойылып отырған күрделі ... бірі — қой ... ... ... ... ... ... өзіндік құнын төмендету. Бұл бір
ғана азық қорын молайта отырып қойдан түсетін өнім мөлшерін көбейтумен ғана
шешілмейді, сондай-ақ генетиканың негізіне сай алға ... ... ... жұмыстарын жүргізу арқылы шешіледі. Дәлірек айтқанда, етті-майлы
бағыттағы құйрықты қой ... ... бір ... ... ... өнім ... мақсатқа лайықты тұқым асылдандыру жұмыстарын жүргізе
отырып, жеке ... алу. Бұл үшін ... ... ... бірі — ... мен жүп ... ... кеңінен қолдануымыз
керек.
Сұрыптау дегеніміз адамның өзіне қажет малдың жақсысын жеке бөліп алып,
қалғанын етке, болмаса шаруашылықтың басқа да ... ... ... ... ... ... ... қуа-лаушылық және өзгергіштік
құбылыстарына, адамның еткен әсерінен белгілі бағытқа қарай организмдерінің
икемделушілік қасиеттеріне негізделген.
Сұрыптаудың теориялық ... аса зор мән ... ... ... негізін салған Ч. Дарвин. Ол органикалық дүниенің эволюциялық
дамуында сұрыптаудың ерекше маңызын, сол эволюцияны қозғаушы негізгі ... ... ... ... ол ... мен организмдердің тұқым
қуалаушылық және өзгергіштік қасиеттерінің араларындағы байланысты тапты.
Өзгергіштіктің әсері әр ... онша ... түсе ... ... ... ... туғызады. Ал сұрыптаудың негізгі құндылығы — осы ... ... ... өте ... жаңа ... ... ... Сұрыптау — табиғи сұрыптау және ... ... ... ... Табиғи сұрыптау деп жан-жануардың өз
тіршілігінің ерекшеліктерін жалғастыру үшін ұрпақ қалдыруын айтамыз. ... ... ... ... ... қолдан сұрыптау деп адамның өзіне ұнаған, талапқа сай келетін малды
жеке бөліп алып өсіруін айтамыз.
Сұрыптаудың бұл екі түрі ... ... ... ... Табиғи
сұрыптаудың негізі табиғи түрде жүздеген немесе мыңдаған жылдар бойы ... ... ... ... ... сол ... төзімді жаңа түр шығаруда
жатса, қолдан сұрыптаудың негізі — адамның өз талабына сай бір ... ... ... ... ... сол ... ішінен жеке тұқым
шығаруда жатыр. Мұның бірнеше оңдаған жылдарға созылуы ... ... ... жұмыстар жүргізетін мамандар ... мен ... ... ... ... пайдаланып, бір-
бірімен байланыстырып отырулары керек. Демек, құйрықты қой ... үшін осы ... ... ... географиялық ортасының
ерекшеліктерін жете білуі, ... соң ... ... ... ... белгілерін күшейткісі келсе, соған кі-рісулері керек.
Себебі сыртқы ортаның қой ... ... ... ... зор. ... организм белгілерінің, оның ... ... оның ... ... тек ... сұрыптау ғана
анықтайды. Осындай табиғи сұрыптау мен ... ... ... құйрықты
қой тұқымдарының бірі — қазақтың құйрықты қойы. М. А. Ермеков, А. ... (1977) ... СССР ... ... Орта ... мен ... зоотехникалық институты (1927— 1930 жылдары)
экспедициясының материалдарында ... ... ... ... ... бар ... көрсетілген. Осы варианттардың бір ... ... ... ... Бұл ... шөлді
және шөлейтті жерлерге ете шыдамды. Дене ... ... ... ... қатал жағдайына төзімді.
Қылшық жүнді құйрықты қойлардың негізгі өнімі — ет. Ет неғұрлым мол, әрі
сапалы болса бұл тұқымның қойы да соғұрлым ... ... ... ... интенсивтендіру дәрежесі арта түседі. Сондай-ақ бұл
қой тұқымын өсіруге жұмсалған ... тез ... таза ... көбейеді.
Малдың еттілік қасиеттерінің ... дене ... ... ірілігі, таза ет түсімі, сұрпы ... ... ... биохимиялық құрылымы т. б. жатады және оған бірнеше факторлар
әсер етеді де ... ... ... ... бо-лады.
Қылшық жүнді құйрықты қойлардың өзіне тән биологиялық ерекшеліктерін
сақтай отырып, ... да ... ... алға қойған мақсатқа жету үшін
әрбір организмде өтетін құбылыстардың негізін жете білу селекционерлерге
өте ... ... ... денесінің морфологиялық құбылыс пен
физиологиялық функциядан тұратыны ... ... ... әр ... ... ... ... болатын табиғи заңдылық. Мал тіршілігінің
алғашқы күнінен бастап, соңғы ... ... ... жолы ... ... ... ... жеке организмнің өсіп-жетілу жолы, өсуі ... ... ... екі ... ... ... өсу ... тканьдердің, клеткалардың сан жағынан көбеюі,
сол арқылы бүкіл организмнін ... ... ... Өсу ... сатылап
жетілу шыңдалу процесіне ауысады. Өсудің негізгі ... ... ... ... ... тез ... бұл ... тканьдердің,
клеткалардың тез бөлініп көбеюіне байланысты. Сөйтіп, дене массасы
ауырлайды. Бұл ... ... ... ... және сыртқы ортаның
әсеріне тығыз қатысты құ-былыс.
Құйрықты қойдың тірілей салмағы мен тез жетілгіштік қасиеттеріне ... ... ... негізгі көқіл аударатын мәселенің бірі осы.
Себебі бір ... бір ... ... ... ... бір жастағы,
бір жыныстағы қойлардың бірдей күтімде тұрғанның өзінде массалары мен тез
жетілгіштігі әр түрлі ... ... да ... қасиетті тұқым
қуалағыштық және нәсілден нәсілге ... әр ... жеке ... деп ... Осы ... ... отырып сұрыптау
жүргізгенде қойдың эмбриондық сатыда және эмбриондық ... ... ... ... ... себептер әсер ететінін білуіміз қажет.
Қозы іште жатқан кезеңде барлық қажетті қоректер, ... ... ... да жас ... ... ... енесінің сүтімен келеді. Сөйтіп,
сыртқы ортадан мүлде оқшау жатады. ... ... ... ... ... ... ... деуге келмейді. Себебі сыртқы ортаның енесіне ... ... ... ... сыртқы температура, ауа қысымы, ... ... ... тағы ... сол ... ... ... жатқан ұрыққа да әсерін тигізуі ық-тимал.[15]
Мұның ұрықтың әрі қарай ... де зор ... бар. ... енесінің
ішінде жатып өсіп-жетілу әр малда әр түрлі болады. Бұл туралы К- Б. Свечик
(1953) өзінің ... ... ... ... ... ... есуі торайдың өсіп-жетілуімен салыстырғанда 4 ... ... ... бір ... ... өз арасындағы өсіп-өну жылдамдығына келетін болсақ
көптеген ғалымдардың ... ... ... Д. X. ... ... қой ... төлдерінің өсу жылдамдығын зерттегенде, еркек қозылардың
ұрғашы ... ... ... ... ... және ... ... Ол сондай-ақ еркек қозының туғандағы тірілей салмағы
ұрғашы қозының тірі салмағымең салыстырғанда орта ... ... ... ... ... ... — қазақтың құйрықты қылшық жүнді
қойларының өсу жылдамдығы мен ... ... және осы ... ... ... ... байланыс бар екенін табу еді.
Тәжірибеге қойылған малға ерекше күтім жасалған жоқ, жалпы совхоз малына
қандай азық ... ... да ... азық ... ... июнь, июль,
август айларында жүргізілді. Бұл, әрине, бір тұқымның қойында әр ... ... ... қалып, кейін ыңғайлы жағдай туғанда
генетикалық ерекшеліктеріне байланысты өз шамаластарын салмағы жөнінен қуып
жетуі мүмкін. Біз 7—8 ... ... ... ... ... ... ... байланысты-байланыссыз жағына ерекше зер салғанымызда,
қойдың тірілей салмағы жүнінің түсіне байланысты емес ... ... бұл ... А. В. ... А. ... (1971) ... ... сәйкес келеді.
Құйрықты қойлардың тірілей салмағына қарап сұрыптау жүргізгенде, олардың
еттілігін зерттеу де ... ... ... ... ... мен жүн ... байланысын көп зерттеген ғалымдар М. А. Ермеков,
А. В. Голоднов (1976), И. Н. Попов (1965), М. А. Алетов (1975), Қ. ... А. ... (1971), Т. ... (1980) т. б. ... ... еділбай қойының еттілік қасиеттері бурыл қойларда жақсырақ
жетіледі екен. Ал ... ақ ... ... қойларының тез жетілгіштік
қасиеттері басқа түсті қойлармен салыстырғанда кем түс-пейтін көрінеді.
Біздің «Жеңіс» совхозының қойларына жүргізген тәжірибеміз де осы ... ... сай ... ... де, ... де ақ әр ... ... қасиетін байқау үшін түсі әр түрлі 5 ... ... ... ... ет ... ... және ... майын жеке өлшеп, тағы басқа
көрсеткіштерін салыстырып көрдік. Енді сол деректерді келтіре кетейік.
Мысалы, қара ... сояр ... ... ... 42,5 кг, бурыл қозыныкі
43,4, қызыл козыныкі 41,8, ақ қозыныкі 42,3 кг, ... ... ... 22,1, 22,4, 22,2, 22,2 кг, ... ... да ... 52,0%, ... 52,5%, етінің шығымы 41,9, 42,0, 40,7, 41,5%, іш майының шығымы 1,17,
0,69, 0,95, 1,18%, құйрық майының шығымы 6,5, 6,9, 6,4, 6,8% ... ... ... ... ... ... арасында бәлендей көзге
түсерлік айырмашылық болған жоқ. Тек бурыл түсті қозының ет шығымы ... ... ... ... қозылармен салыстырғанда аздаған ғана
артықшылық бар сияқты.
Ал біздің пікірімізше, етті-майлы бағыттағы қой ... ... ... ... ... негізгі бір селекцияға ерекше
қажет көрсеткіштерінің бірі деп ... Оған ... ақ ... ... етті-майлы қойлардың тірілей салмағы мен тез жетілгіштік жағынан
сұрыптау жүргізгенде бірнеше ... ... ... ... туған
кездегі және одан кейінгі ... ... ... ... ... ... түстерін ескере отырып, қандай әсері
барлығын зерттедік. Әр түрлі жүнді, салмағы ауыр қошқарлар мен ірі ... ... ... ... ... не ұсақтау болған
жағдайларда қандай қозы туатындығын ... ... ... ... ... бұл ... ... бірнеше ғылыми тәжірибелер бұрын да
жүргізілген болатын. Айталық, Н. А. Воробьев (1959), С. И. ... ірі ... ... ... бұзаудың туғандағы салмағы мен
одан кейінгі есу саты-ларындағы салмақтарының ... оң ... ... ... ... ... (1938) шайр тұқымы жылқысының
биесін шотландияның пони тұқымды жылқысының ... ... ... ... ... да, ... да таза ... 3 есе үлкен болып шыққан. А. А. Кондрашева (1968) ірі ... ... ... ... ... эмбриондық уақыты ұзақ болған
малдан ірі бұзау туады деген тұжырымға келеді.
Қорытынды.
Жоғарыда келтірілген деректердің қылшық ... ... ... ... ... ... ескере отырып, оларға
күнделікті берілетін жемшөп нормасын анықтау үшін өте пайдасы зор. Себебі
қай тұқымның малы ... да ... ... өтетін физиологиялық процестер
бірдей болады. Тек әр тұқымның ез ... ... ... әр ... ... әр ... жылдамдықпен етуі мүмкін. Сондықтан
етті-майлы құйрықты қойлардың да ... ... ... биологиялық
процестері жағынан ұқсастығы бар. Тек есте болатын бір жайт — ... ... ... қай ... ... жыл бойы ... жайылады да, тек жыл
маусымьь на қарай қойдың физиологиялық жағдайларына байланысты жеммен
қосымша азықтандырылады. ... әр ... ... ... ... үшін жергілікті жердің жайылым шөбінің құнарлылығын анықтап алу
қажет.[16]
Кейбір мемлекеттер өзінің символы ретінде сол елдердің негізгі байлығы ... ... ... ... ... ... Бұл
халықтың сол тіршілік дүниесіне деген ... ... ... ... жер ... басқа жерінде кездеспейтін түйеқұс — эмуді
көреміз. Сол сияқты Жаңа ... ... ... құс — ... ... ...... Угандада — тәжілі тырна (венценосный
журавль) болып саналады. Ливан халқы өз ... ... ... ... ...... жапырақтарын бейнелейді.
Дүние жүзінің көптеген қалалары өздерінің символы ретінде ертеден-ақ
хайуанаттардың бір түрін ... ... ... ... мен ... символы аю болса, ал Горький мен Ростов бұғыға кеп мән ... ... ... ... мемлекеттік қағаз және металл ақшаларда
да кәріне бастады. Австралиялықтар өздерінің ... ... ...
эмумен сәндесе, бетінде жан-жануарлар бейнеленген ақшаларды көптеген Африка
елдері шығарады. Норвегиялықтар ақшаларының бетінде бұлан, шымшық (дрозд)
және ақ тиін ... ... ... ... сауда және өнеркәсіп орындарының
жарнамасы қызметін де атқарады. Мәселен, қалталы кенгуру — Австралия әуе
флотының ... Аю мен ... ... мен ... ... ... және «МАЗ» ауыр жүк машиналарынан көреміз, өйткені бұл жануарлар алып
күш иелері ғой. Балмұздақ ... ... ... ең суық аймақ —
Антарктидада тіршілік ететін құс —пингвин бейнеленген. Сондай-ақ ... жас ... ... бұйымдарды сататын дүкендер эмблемасында
дегелектің суреті көзге шалынады. Өйткені бұл құстың ... ... ... Олар ... кебіне үйлер шарбағына салады. Аумағында
дегелек қоныстанған үй ... ... шек ... ... ... ... немесе ақ ләйлек «бақыт құсы» есебінде бейнеленеді.
Ауыл тұрғындары оның ұясын бұзуды қылмыс деп ... Оны ... ... ... сияқты қарақұйрық мекендерінде заказниктер белгілеу де орынды. ... ... ... және ... Шолаққорған жайылымынан
ұйымдастырған жөн. Сонымен қатар қарақұйрық және ... ... ... ... ... өсіретін питомниктер салу қажет. Бұл питомниктерге
қарақұйрықты тұздылығы ар-тып, ... ... ... бара ... Арал
теңізіндегі Барсакелмес қорығынан апаруға әбден болады.
Сонымен қоршаған ортаның белгілі бір бөлігінде жануарлыр қорының молайып,
сол қалпында сақталуы ең ... ... сол ... ... ... орта мен оның табиғатына ... ... мен ... ... ... ... жетті. Сондықтан да адамдардың
табиғатңа жанашыр болуы болашақ ұрпақтарына жаны ашығандығы болып ... ... мол ... ...... таусылмас халық қазынасы,
бар игіліктің бастауы.Сондай-ақ жоғарыды келтілген мысалдардың барлығы
кәсіптік маңызы бар ... деп ... ... мал ... ... ... ... пайдалануда маңызы ерекше зор ... ... ... келтірілген. Әсіресе, құйрықты қойдан алынатын ет
өнімі, оның сапасы, ... ... ... ... ... кезіндегі биологиялық ерекшеліктері
жайлы П. Н. Кулешов (1888), А. Доромыслов (1895), С. Н. Боголюбский (1929),
М. Ф. ... (1936), М. А. ... А. В. ... (1977), Қ. ... А. Г. ... т. б. (1977) ... жан-жақты
мағлұматтар алуға болады. ,
Қазіргі техникалық прогресс заманында халық шаруашылығының әрбір саласына
терең ғылыми көзқараспен қарау қажет.
Сілтемелер.
1.Арғынбаев X., ... мал ... ... ... ... Бекенов, X. Қыдырбаев. Сирек кездесетін хайуанаттарды қорғау.
3.Есентаев.Е.ақ жүнді құрықты қойлар.-Алматы,1985.
4. Ә. Жұмадилов., А. ... X. ... ... қорықтары.
"Қайнар" баспасы, Алматы,— 1980.
5.Иойриш.Н.П. Ара шарушылығының өнімдері және оны ... ... ... ... ... ... 1980, 184
бет.
7. Қазақ Совет Энциклопедиясы, 1—12 том, ... ... ... Қазақстанның жануарлар әлемі.-Алматы,1977.
9.Құсайынұлы.Қ. Қазақ шаруашылығы отаршылық дәуірде.-Алматы,2001.
10.Мадиев.Ө.Қ. Былғары және мех химиясы мен технологиясы.-Алматы,1995.
11.Марзабеков.Ж. Қарақұйрық.-Алматы,1986.
12.Мұқанов С.,Халықмұрасы.Тарихи-этнографиялық шолу, А., 2002; Сәбденов ... А., ... Р., ... А., Мал ... селекциясыңдағы жетісгіктер,
"Биология жөне салауат негізі", 2003, №5, 5-8 беттер.
14.Селекционные ... ... (Сб.). К ... независимости
Казахстана, Кн. 2, А., 2001;
15.Шаңырақ (қысқаша үй-тұрмысы энциклопедиясы) (Бас ... ... ... Қаз. Сов. ... Бас ... 1990) Ред. коллегия
Ж. А. Адаев., X. А. ... Н. А. ... т. б.— 568 ... ... ... X., Казақтың мал шаруашылығы жайында этнографиялықочерктер. А.,
1969;
2.А. Бекенов, X. Қыдырбаев. Сирек кездесетін хайуанаттарды қорғау.
3.Есентаев.Е.ақ жүнді құрықты ... Ә. ... А. ... X. Қыдырбаев. Қазақстан қорықтары.
"Қайнар" баспасы, Алматы,— 1980.
5.Иойриш.Н.П. Ара шарушылығының өнімдері және оны пайдалану.-Алматы,1998.
6. ... ... ... ... ... 1980, ... Қазақ Совет Энциклопедиясы, 1—12 том, Алматы қаласы, 1972—
1978.
8.Қыдырбаев.Х. Қазақстанның жануарлар әлемі.-Алматы,1977.
9.Құсайынұлы.Қ. Қазақ шаруашылығы отаршылық дәуірде.-Алматы,2001.
10.Мадиев.Ө.Қ. ... және мех ... мен ... ... С.,Халықмұрасы.Тарихи-этнографиялық шолу, А., 2002; Сәбденов К,,
Төрттүлік, А., 2002;
13.Сәтімбеков Р., Байжанов А., Мал шаруашылығы селекциясыңдағы жетісгіктер,
"Биология жөне салауат негізі", 2003, №5, 5-8 ... ... ... (Сб.). К ... ... Кн. 2, А., ... ... үй-тұрмысы энциклопедиясы) (Бас редактор Р.Н.
Нұрғалиев.— Алматы, Қаз. Сов. ... Бас ... 1990) Ред. ... А. Адаев., X. А. Арғынбаев, Н. А. Барлыбаева т. б.— 568 бет.
16.Шопан сыры.-Алматы,1999.

Пән: Ауыл шаруашылығы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 45 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бағалы қағаздардың қалыптасуы мен даму48 бет
Коммерциялық банктегі сервистің дамуының теоретикалық негіздері71 бет
Шағын және орта бизнеске несие беру65 бет
Экономикалық ұғымдар168 бет
Қазіргі Қазақстандағы этносаралық қарым-қатынастар және ақпараттық қауіпсіздік мәселесі91 бет
Қазақстан тарихындағы Ислам діні67 бет
Қазақстандағы шағын және орта бизнеске несие беруді талдау60 бет
Қазақстанның табиғат жағдайы56 бет
Қр-да жинақтаушы зейнетақы қорының қаржылық ресурстарын басқару66 бет
Қой өсіру саласы мал шаруашылығының қазақстандығы негізгі салаларының бірі45 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь