Есіл алабы өзендерінің ең жоғары ағындысын бағалау

б
КІРІСПЕ 4
1 ЕСІЛ ӨЗЕНІ АЛАБЫНЫҢ ФИЗИКАЛЫҚ.ГЕОГРАФИЯЛЫҚ СИПАТТАМАСЫ 5
1.1 Жер бедері 5
1.2 Топырақ және өсімдік жамылғысы 6
1.3 Климаты 7
1.3.1 Ауа температурасы 7
1.3.2 Ауа ылғалдылығы 7
1.3.3 Жауын.шашын 8
1.3.4 Қар жамылғысы 9
1.3.5 Жел жылдамдығы 10
1.4 Гидрографиясы 10
1.4.1 Бекеттердің сипаттамасы 12
2 БЕТТІК АҒЫНДЫНЫҢ ҚАЛЫПТАСУ ЖАҒДАЙЫ ЖӘНЕ ӨЗЕНДЕРІНІҢ, УАҚЫТША СУАҒАРЛАРЫНЫҢ, КӨЛДЕРДІҢ СУ РЕЖИМІ 16
2.1 Қар қорлары 16
2.1.1 Еріген судың шығындалуы 17
2.1.2 Жаңбыр ағындысы 18
2.2 Өзендердегі су режимі 19
2.2.1 Көктемгі су тасу 19
2.2.2 Жазғы.күзгі сабалық кезең 21
2.2.3 Қысқы сабалық кезең 23
3 ЕСІЛ ӨЗЕНІ АЛАБЫНЫҢ ЖЕР БЕТІ СУЛАРЫНЫҢ ЗЕРТТЕЛГЕНДІГІ 23
3.1 Тәжірибелік гидрологиялық зерттеулер 23
3.2 Есіл өзені алабында жүргізілген тұрақты зерттеулер 24
3.3 МГИ тәжірибелік гидрологиялық зерттеулері 26
4 ЕСІЛ ӨЗЕНІ АЛАБЫНЫҢ ЕҢ МОЛ АҒЫНДЫСЫН БАҒАЛАУ 28
4.1 Ең мол ағындыны гидрологиялық бақылау қатары жеткіліксіз болған жағдайда анықтау 31
4.2 Ең жоғары су өтімі қатарларын қалпына келтіру 35
4.3 Есептік кезеңді таңдау 39
4.4 Ең мол ағынды қатарының біртектілігін бағалау 44
4.5 Ықтималдық үлестірім қисығының параметрлері 46
4.6 Жылдық ағындының статистикалық параметрлерін бақылау қатары жеткілікті болғанда анықтау 56
ҚОРЫТЫНДЫ 59
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ 60
Дипломдық жұмыстың мақсаты – бақылау қатары жеткілікті болған жағдайда, ұқсас өзендердің бақылау деректері бойынша ең жоғары су өтімдері қатарын қалпына келтіріп, қалыпты ең мол ағындыны және басқа да гидрологиялық сипаттамаларды анықтау.
Дипломдық жұмыста Есіл өзені – Петропавл қаласы және ұқсас-бекеттер: Есіл өзені – Ақмола қаласы, Есіл өзені – Каменный селосы, Есіл өзені – Державинск ауылы, Есіл өзені – Сергеевка қаласы, Есіл өзені - Западное ауылы бойынша ең жоғары су өтімдері мәліметтері арқылы ұқсас-өзендер мен негізгі өзеннің арасындағы байланысты тауып, бақылау деректері жоқ жылдардағы ағындыны қалпына келтіріп, жылдық қалыпты ағындыны және вариация, ассиметрия коэффициенттерін анықтау керек. Сонымен қатар үлестірім қисығын тұрғызып, параметрлерін анықтау керек,
Есіл өзені – Петропавл қаласы Карстік теңіз алабына жатады. Өзен Қазақ Ұсақ шоқысының батыс бөлігін алып жатыр. Климатының басты белгісі: ауаның құрғақтығы, амплитудасының ауытқуы мен аз мөлшерлі жауын-шашыннан байқалатын шұғыл континенталдылығы. Қарастырылып отырған аумақтың орташа жылдық ауа температурасының жыл ішінде жүруі қысқы уақыттағы тұрақты аяз бен көктемдегі жылудың қарқынды өсуімен және созылыңқы, жазғы уақыттағы ыстықпен сипатталады. Жер бедерінің салыстырмалы жазықтығы, аумақтың шығу тегі әртүрлі ауа массаларының енуіне кедергілердің болмауы жел әрекетінің қарқындылығына жақсы жағдай жасайды. Қарастырылған аумақтың ылғалдылығы жеткіліксіз. Жауын-шашын мөлшері бірқалыпсыз таралған.
1. Ресурсы поверхностных вод районов освоения целинных и залежных земель. Акмолинская область Казахской ССР. Выпуск 1. – Л.: Гидрометеоздат, 1959.;
2. Чеботарев А.И. Общая гидрология.– Л.: Гидрометеоиздат, 1975. – 544.;
3. Гидрологический ежегодник бассейн реки Есил
4. Гальперин Р.И., Молдахметов М.М. Материалы по гидрографии Казахстана. Часть 4. Бассейн реки Сарысу (Гидрография, водные ресурсы). А.: Казак университетi, 2003 – 84 с;
5. Молдахметов М.М. Гидрологиялық есептеулер. – А.: Қазақ Университеті, 2006. – 212 б.;
6. Владимиров А.М. Гидрологические расчеты. – Л.: Гидрометеоиздат, 1990 – 365 с.;
7. Горошков И.Ф. Гидрологические расчеты. Л.: Гидрометеоиздат, 1975.– 190 с.;
8. Болдырев В.М. Практикум по дисциплине “Гидрологические расчеты”. – А.: Қазақ Университеті, 2000. – 40 с.;
9. Указания по определению расчетных гидрологических характеристик. СН 435-72. – Л.: Гидрометеоиздат, 1972. – 19 с.;
10. Дәулетқалиев С.Қ., Молдахметов М.М. Гидрологиялык мәлiметтердi математикалық әдiспен өңдеу бойынша практикум. – А.:, Қазақ университетi, 2001. – 126 б.;
11. Рождественский А.В. Оценка точности кривых распределения гидрологических характеристик. – Л.: Гидрометеоиздат, 1977. – 269 с.;
12. Дәулетқалиев С.Қ., Жүсіпбеков Д.Қ. Гидрологиялық мәліметтердің біртектілігіне талдау жасау. – А.: Қазақ Университеті, 2003. – 104 б.
        
        ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
География және табиғатты пайдалану факультеті
Метеорология және гидрология кафедрасы
ДИПЛОМДЫҚ ЖҰМЫС
ЕСІЛ АЛАБЫ ӨЗЕНДЕРІНІҢ ЕҢ ЖОҒАРЫ АҒЫНДЫСЫН ... курс ... ... ... ... ... ... Қ.Қ.
Норма бақылаушы:
оқытушы ... ... ... ... және ... ... ... ... ... ... ... ... - Есіл өзені алабы өзендерінің ең жоғары
ағындысын бағалау.
Дипломдық жұмыс 59 беттен, 6 ... 34 ... 6 ... ... ... ... тұрады.
Негізгі қолданылатын сөздер: су өтімі, су деңгейі, ағынды, ағынды
модулі, ... ... ... көлемі, экстраполяциялау, су жинау ... су ... ... ... кезең, өзен арнасы, бекет, қамтамасыздық
қисығы, өзен аңғары, вариация коэффициенті, ... ... ... ... ... ... ... ауытқу,
ұқсас-өзен.
Зерттеу нысаны – Есіл өзені алабы.
МАЗМҰНЫ
| | |б |
| ... |4 |
|1 ... ... ... физикалық-географиялық сипаттамасы |5 |
|1.1 |Жер бедері |5 ... ... және ... ... |6 ... ... |7 ... температурасы |7 ... ... |7 ... |8 ... жамылғысы |9 ... ... |10 ... ... |10 ... ... |12 |
|2 ... АҒЫНДЫНЫҢ ҚАЛЫПТАСУ ЖАҒДАЙЫ ЖӘНЕ ӨЗЕНДЕРІНІҢ, УАҚЫТША |16 |
| |СУАҒАРЛАРЫНЫҢ, КӨЛДЕРДІҢ СУ РЕЖИМІ | ... |Қар ... |16 ... судың шығындалуы |17 ... ... |18 ... ... су ... |19 ... су тасу |19 ... ... ... |21 ... ... кезең |23 |
|3 ... ... ... ЖЕР БЕТІ ... ... |23 ... ... ... ... |23 ... |Есіл өзені алабында жүргізілген тұрақты зерттеулер |24 ... |МГИ ... ... ... |26 |
|4 ... ӨЗЕНІ АЛАБЫНЫҢ ЕҢ МОЛ АҒЫНДЫСЫН БАҒАЛАУ |28 ... |Ең мол ... ... бақылау қатары жеткіліксіз |31 |
| ... ... ... | ... |Ең ... су ... ... қалпына келтіру |35 ... ... ... таңдау |39 ... |Ең мол ... ... ... бағалау |44 ... ... ... ... ... |46 ... ... ағындының статистикалық параметрлерін бақылау қатары |56 |
| |жеткілікті болғанда анықтау | |
| ... |59 |
| ... ... ... |60 ... ... ... – бақылау қатары жеткілікті болған
жағдайда, ұқсас өзендердің бақылау деректері бойынша ең жоғары су ... ... ... қалыпты ең мол ағындыны және ... ... ... ... ... Есіл ...... қаласы және ұқсас-бекеттер:
Есіл өзені – Ақмола қаласы, Есіл өзені – ... ... Есіл ... ... ... Есіл ...... қаласы, Есіл өзені - Западное
ауылы бойынша ең жоғары су өтімдері мәліметтері ... ... ... ... ... байланысты тауып, бақылау деректері жоқ
жылдардағы ағындыны қалпына ... ... ... ... ... ... ... анықтау керек. Сонымен қатар
үлестірім ... ... ... ... ... ... – Петропавл қаласы Карстік теңіз алабына жатады. Өзен ... ... ... бөлігін алып жатыр. Климатының басты ... ... ... ... мен аз ... ... шұғыл континенталдылығы. Қарастырылып отырған аумақтың орташа
жылдық ауа температурасының жыл ішінде жүруі қысқы ... ... ... ... ... қарқынды өсуімен және созылыңқы, жазғы уақыттағы
ыстықпен сипатталады. Жер бедерінің ... ... ... шығу
тегі әртүрлі ауа массаларының енуіне кедергілердің болмауы жел әрекетінің
қарқындылығына жақсы ... ... ... ... ... ... мөлшері бірқалыпсыз таралған.
1 ЕСІЛ ӨЗЕНІ АЛАБЫНЫҢ ФИЗИКАЛЫҚ-ГЕОГРАФИЯЛЫҚ СИПАТТАМАСЫ
1.1 Жер бедері
Қарастырылып отырған аумақ ... Ұсақ ... ... ... алып
жатыр. Облыс жер бетінің құрылысына байланысты негізінен биіктігі 300-400
м. абсолют болып келетін жалпы еңістігі батыс ... тек ... ... ғана ... ... ... ... табылады. Жазықтан оңашаланған шоқылар мен бөктерлер көтеріліп
тұрады. Олар кей ... ... ... деңгейінен 700-800 м жететін
кішкене таулы адырлар тудырады. Жоталардың шоқылары мен ... ... ... жер ... ... ... жинақталған. Жоталардың
салыстырмалы биіктігі негізінен 20-40 м ... тек ... ең ... ғана 100-200 м жетеді. Ұсақ шоқының шыңдары негізінен жұмсақ
бірқалыпты көрініске ие. ... ... 5-10 ºС. Тек ... ... ... және т.б.) ғана ... шыңды шыңдарды тудырады.
Жекелеген жоталардың шыңдары жалаңашталған. Жоталардың көп ... пен ... тас ... ... Жоталар
арасындағы төмендеулерде кең жазық немесе жабық ... емес ... Жер ... депрессиясы шөгетін жыныстар - құмдақ, саздан
тұрады. Өзен аңғарларында алмовиалды шөгінділер таралған, олардың ... ... м ... құм, ... саз ... тұрады (Нұра, Есіл өзен
аңғарлары) [1].
Ең жазық жер бедері Есіл өзені бойымен және одан ... ... ... ... ... Облыстың орталық бөлігі ... ... ... шың бұл жерде аз және олар өлшенген ... ... ... ... ... ... орналасқан жабық төмендеулермен
сипатталады. Аумақтың бұл ... және ... ең ... шұңқыры - Теңіз-
Қорғалжын қазаншұңқыры, оның орталық бөлігін Теңіз бен Қорғалжын ... ... Ең биік ... ... ... ... ... оған жақын
аудандарда орналасқан.
Солтүстікте облыстың шекарасы бойымен орташа биіктігі 400-450 ... ... ... ... ... ... ... таралған
көптеген жекеленген тізбек топтары немесе жеке шыңдар болып ... ... ... Ұлытау тау сілемі мен кішкентай алыңдар қатары
(Сарыжал, Теректі және т.б.) созылған. ... бұл ... жер ... орта ... кей ... ... ... (Қон, Керей, Қыпшақ
өзендері су айрықтарының жоғарғы бөліктері) ... ... ... шың топтары әдетте айқын бағытқа ие емес. Олардың ... ... ... ... өзен аңғарына шыға алмайды. Шыңдардың
салыстырмалы биіктігі 20-50 м, кейбір өзендердің жоғарғы бөлігінде ... ... Қон және т.б.) 100-125 м ... ... бөлігінің ең биік төбесі ... ... ... ... ... ... ... Облыс шекарасында бұл
беткейінің орташа биіктігі 500-600 м, 800-850 м абс. ... ... ... ... ... ... ... биіктігі 20-50 м, кей
жерлерде ғана 100-200 м жетеді, жеке жоталар мен шың топтарынан тұрады [1].
Ақмола облысы шекарасында ... ... 600 м ... Бұл тек жеке
биіктердің бар болуымен ғана емес, сонымен қатар бұл ... ... ... ... ... де ... Есіл мен ... аңғарларының Батыс Сібір ойпатына шығар жерінде абсалюттік
биіктігі 200 м жуық. Бұдан Ақмола ... жер ... ... ... ... немесе биіктіктер топтары орналасқан толқынды жазық.
Аумақтың эрозиялық бөлшектенгіштігі әсіресе, ... ... ... ... жер ... ерекшелігі: диаметрі 100-200-1000 м дейін көп мөлшерлі
жазық ... ... ... 1-2 ... 4-5 ... дейінгі дала
тостағы тәрізді. Көктемде бұл төмендеулердің көп бөлігі уақытша көлдерге
айналады.
1.2 Топырақ және өсімдік жамылғысы
Топырақ-өсімдік ... ... ... ... ... дала
ландштафты зонасы, ал оңтүстік бөлігі шөлейт ... ... ... ... ... ... негізінен саз бен құмнан ... ... ақ ... ... ... ... ... жамылғысының
өзгешелігі топырақ түзуші жыныстарының біртекті еместігімен және аумақтың
жекеленген бөліктерінде ... ... емес ... ... ... ... ақ ... зонасы аз гумусты қара
топырақта көп таралған. Бұл дала зонасында кей жерлерде қайыңдар, ал ... ... ... ... ... топырақ, әдетте ашық каштанды ... ... ... ақ селеу-бетеге зонасы тән.
Теңіз-Қорғалжын шұңқыры ауданы мен облыстың оңтүстігінде бетеге, селеу-
жусан ашық каштанды топырақта өседі. Дала ... ... ... ... ... кездеседі. Өзен аңғарларының ылғалды учаскелерінде жақсы
шалғындар бар. Өзен ... ... ... дамыған.
Облыстың оңтүстік бөлігі жарықшақталған тас грунтымен жамылған. Бұл
жерде өсімдік жоқ десе ... ... ... ... территориясында ағаш
өсімдігі үлкен емес жеке массив түрінде (қайың, қарағай) тек ... ғана ... ... ... ... ... оның ... 1-1,5 % аспайды.
Қарастырылып отырған аумақтың батпақтылығы аз. Бұл жердегі батпақты
типке жатады. Олар шөп ... ... ... ... ... ... пайда болды [1]. Батпақтанған жерлер өзен ... ... ... ... ... ... ауыл ... мақсатқа қарқынды
пайдалануға байланысты облыстың көп жері ... ... ... ... жердің ауданы 1953 жылдан 1955 жылға дейін 3 есе өскен.
1951 жылдың ... ... ... ... ... 30% құраған. Жыртылатын
жердің негізгі массиві облыстың солтүстік ауданында орналасқан. ... ... ... және ... ... ... ретінде қолданылады.
1.3 Климаты
Ақмола облысының басты белгісі ауа температурасы, ауаның құрғақтығы
амплитудасының ауытқуы мен аз ... ... ... ... ... Ауа ... ... аумақтың орташа жылдық ауа температурасы
солтүстікте 0,5-1,0 °С, оңтүстікте 2,0-2,5 °С ... ... ... жыл ... жүруі қысқы уақыттағы тұрақты қатты аязбен,
көктемгі жылудың қарқынды өсуімен және созылыңқы ... ... ... суық ... айы. ... айының орташа ауа температурасы облыстың
солтүстігінде «минус» 18-19 °С, оңтүстік бөлігінде «минус» 16-17 ... ... ... ... ... 50-51 °С ... жетеді.
Ең жылы ай - шілде айы. Шілде айының орташа ауа температурасы облыс
аумағында 19-21 °С дейін тербеледі. ... ... ... °С ... ... ... айлық ауа температурасының тербелісі 40 °С
жуық, ал абсолютті амплитуда 90 °С ... Жылы ... ... ... ауа ... 0 °С ... орташа есеппен 190-200 күнді
құрайды.
Көктемдегі ауа температурасының 0 °С-тан өтуі облыстың көп ... 12-13/4, ал ... ... 10-12/4 ... ... өсуі
көктемгі кезеңде тез болады, 0 °С ... ... 10 ... ... ... 5 °С болады.
Күзде ауа температурасы 0°С өтуі орташа есеппен 22-25/10 ... ... өте ұзақ ... ... Ауа ылғалдылығы
Ақмола облысы аумағының ылғалдылық жетіспеушілігі тек қана жауын-шашын
мөлшерінің аз болуымен ғана емес, ... ... ауа ... төмен
болуымен де сипатталады [1].
Абсолют ауа ылғалдылығы жыл ... ... ... 6мб, ал ... 4-5 мб ... Ауа ылғалдылығының минимум мәні қаңтар-ақпан
айларында (1,5-1,7 мб), ... мәні - ... ... (12-14 ... ... ... жүріске ие. Ең кіші мәндері жазғы
айларында (40-45 %), ал үлкен мәндері қыста байқалады. Қысқы ... ... көп ... ... Қыста орташа есеппен бұлттылық шамамен 60%
құрайды. Жылдың жылы кезеңінде негізінен бұлтсыз ауа райы ... ... ... ... жеткіліксіз аудан болып табылады. Жауын-
шашынның жылдық мөлшері ... ... ... 300-350 мм, ... 200 мм ... [1].
Жыл ішінде жауын-шашын бірқалыпсыз таралған. Жылдың суық бөлігіне (11-
3) жылдық жауын-шашын ... 25-30% ғана ... Жылы ... уақытында
(9-10) облыстың солтүстік бөлігінде 200-220 мм, ал оңтүстік бөлігінде 140-
180 мм ... ... ... максимумы әдетте шілде айында,
минимумы ақпан-наурыз айларында, кейде қыстың ... ... ... ... ... жылға қарай жауын-шашын мөлшері үлкен
мәндер шегінде тербеледі. Ерекше көп жауын-шашын және қар ... ... ... солтүстік аудандарда 500-600 мм, ал оңтүстік бөлігінде
400 мм жетеді. Ал ерекше құрғақ жылдары ... ... 50-100 ... ... мүмкін. Сонымен қатар жылдың суық және жылы кезеңдерінің де
жауын-шашын мөлшері тербеледі. Қар көп ... ... ... ... ... ... ... аудандарында 200-250 мм,
ал оңтүстік бөлігінде 100-150 мм, ал қар өте аз ... ... ... ... 10-20 мм ... ... мөлшері қарқындылығы аз, аз мөлшерлі ... ... қар ... ... ... ... мөлшері 0,1 мм асатын
күндер әдетте жыл ішінде 120-125 (Атбасар мен Ақмола ... 90 % ... ... 5 мм төмен күндер. Тәуліктік жауын-шашын
мөлшері 20 мм ... ... жыл ... 3-4 ... жетуі мүмкін.
Жоғарғы ауа температурасы жағдайында жазғы жауын-шашынның ... ... ... қана ... да, ... ... ... Жауын-шашын көп
мөлшері маусым-шілде және қазан айларында түседі, бірақ 80-90 ... ... ... жаңбыр үшін мм аз. Қатты жаңбырлар шілде
айында жауады.
Жеке сирек жылдарда тәуліктік жауын-шашын ... 60-70 мм ... ... биік ... шегінде (Балхашкино ст.-Көкшетау шыңы) 80 мм-ден
асады [1].
Жаңбырсыз кезеңнің ұзақтығы айтарлықтай. Территорияның көп бөлігінде
жауын-шашынның ... ... 20-30 күн ... ал кей ... 50-60 ... ... Негізінен тамыз, қыркүйек, кейде шілде айларында жаңбыр
жаумайды. Территорияның көп бөлігінде жауын-шашын ... ... ... мөлшері 5 мм аз кезең орташа есеппен 50-60 күн, кей жылдары ... (1955 ж.) ... Қар ... ... ... қар ... ... зоналық сипатқа ие.
Тұрақты қар жамылғысы Ақмола облысында әдетте орташа ... ... ... 5 °С ... ... ... ... Тұрақты
қар жамылғысының қалыптасуы солтүстік бөлігінде орташа есеппен 5-10/10, ... ... 15-20/11 ... ... 50-60 % ... қар ... ... алдында
бірінші қар түседі де (қазанның аяғы қарашаның бірінші күндері) жылымық
болғанда тез еріп ... қар ... ... ... көп ... ... 1,5-2 айды құрайды. Ерте даталары қазанның үшінші декадасына, ал
солтүстік шығыс бөлігінде қазанның ... ... ... ... ал ... ... ... созылады. Қардың жинақталуы (қар ... өсу мен ... су ... көбеюі) барлық қыстың 50-70% қыстың
бірінші жартысында жоғарғы қарқындылықпен жүреді. Бұндай ... ... ... қарай көктемгі қар еруінің алдында максималды қар
қоры нормасынан ауытқу белгісі айқындалады. Қыстың екінші жартысында ақпан-
наурыз ... қар ... су қоры ... ... ... көктемгі
қар еруі алдындағы қардың максималды мәніне жақын болады.
Қар қорының максимумы мен көктемгі қар еруінің басы орта ... ... ... шамамен 5-10/3 (Есіл өзеннен оңтүстікке қарай),
ал солтүстік бөлігінде 10-20/3 байқалады. Максималды қар қорының ең ... ... ... ал ең кеш ... ... ... бірінші датасына сәйкес
келеді. Қар жамылғысының ең биік мәні көктемгі қар еруінің басында ... ... ... бөлігінде 25-35 см, ал облыстың қалған
учаскілерінде 20-25 см жетеді. Қар аз жауған ... қар ... ... ... ... 15 см, ал ... бөлігінде 10 см-ге
ғана жетеді. Қар көп ... ... ... ... биіктігі облыстың
солтүстігінде 50-60 см, ал оңтүстік бөлігінде 30-40 см жетеді [1].
Қар жамылғысының тығыздығы қар ... ... ... 0,30 ... ... 0,20-0,25-0,35-0,45 дейін тербеледі. Қар ... ... ... ... ... ... желдер мен жылымықтар болған ... ... ... ... Қар ... ... су қоры ... ерудің алдында облыс аумағының көп бөлігінде орташа есеппен 60-80 мм,
тек солтүстік бөлікте 100 мм жетеді. Қар аз ... ... ... ... облыстың солтүстік бөлігінде 50-70 мм, оңтүстік бөлігінде 25-30 ... ... Қар көп ... ... ... су қоры (қар ерудің
басында) 100 мм асады. Қар жамылғысының еруі көктемде, ... ... ... ... да ... ... 10 °С) күн радиациясынан келетін
жылудың әсерінен ери бастайды. ... ауа ... жылы ... қар ... қарқындылықпен ериді. Ашық жерлерде қар жамылғысы
бірнеше күнде, кейде 5-7 ... ... қар ... еруі орташа есеппен облыстың оңтүстік
бөлігінде 5/4, ал солтүстік бөлігінде 10-15/4. ... қар ... ... ... ... оның ... ... бірнеше
аз (айды құрайды), ерте көктемде наурыздың үшінші декадасынан, кеш көктемде
сәуірдің үшінші ... ... ... ... Жел ... ... салыстырмалы жазықтығы, аумақтың шығу тегі әртүрлі
массаларының енуіне ... ... жел ... ... ... ... Желсіз күндер Ақмола облысына тән емес. Жыл ... орта ... 50-70 ... күн ... ... ... және күшімен ерекшеленеді. Олардың басым бағыты ... пен ... ... ... кезеңде, жазда құраушысы
солтүстік желдер көп қайталанады. Желдің орташа жылдамдығы 4,5-5,5 м/сек.
Маусым бойынша жел жылдамдығы аз ... ... оның ... ... ... Осы себептен қысқы кезеңде борандар мен қарлы борандар жиі
болады. ... ... ... ... жететін кейде көктемде байқалады.
Жаз айларында желдер әдетте ыстық желдер сипатына ие.
1.4 Гидрографиясы
Өзендер мен уақытша суағарлары. Ақмола ... ... ... ... жер ... ... байланысты. Облыстың орталық
бөлігінің жазықтығы оның шеткі аймақтарында биік шыңдармен ... ... ... ... ... ... шеткі аймақтарынан ортасына
қарай бағытталған. Облыстың негізгі су артериясы Есіл өзені мен солтүстікте
Көкшетау ... ал ... ... тау ... ... үлкен
салалары. Сыртқы ағындысы бар, Ертіс өзеніне жететін Есіл өзенінің алабы
Ақмола облысы ауданының жартысынан астам бөлігін алып ... [1, ... ... ... ... ... ... ағынды облысына
жатады. Бұған Теңіз, Қорғалжын, Керей, Қыпшақ ... ... ... ... ... ... ... солтүстік-шығыс бөлігінің де
сыртқы ағындысы жоқ, бұл ... ... ... ... Селеті өзені
ағады. Ақмола облысы аумағында ұзындығы 10 км асатын 400 жуық ... ... ... бар. ... ... ... ерекшелігі, негізінен
климатының құрғақшылығы өзен желісінің дамуына кері әсер ... ... ... ең ... ... жері – Көкшетау мен Ерементау ... ... ... ... ... ... ... азаяды [1, 2]. Нұра
өзенінің Ақмола облысында орналасқан төменгі ағысының тармақтары жоқ десе
болады. Есіл өзенінде ... жоқ, ... бар, ... ең ... (250-
300 км) Көкшетау таулары мен өзеннің жоғарғы ... ... ... ... бұл ... ... учаскесі. Өзендердің
сирек жүйесімен қатар Ақмола облысының гидрографиялық ... ... су ... көптігі. Облыс аумағында өзендер және уақытша су
ағыстарының жиілігі 0-0,05 - ... км2 ... ... ... ... ... ... Бұл құбылыс Терісаққан, Жабай, Есіл
(Көкшетау, ... Нияз және ... ... ... ... жиі ... ... шегінде гидрографиялық жүйе жиілігі
әдетте 0,05-0,10 км2 аспайды (Есіл өзенінің оңтүстік жазық ... ... ... ... өзенінің жоғарғы бөлігі), тек жыралар ... ... ... км2 ... су ... ... әр түрлі. Олардың ең үлкендері 100-150
км, ал су жинау ... 3 мың км2 ... ... ... өзендер су айрығы ... ... ... Су
айрықтарының айқын еместігі рельефтің жазықтығына ғана ... ... да ... Бұл ... бір ... тұйық сулар
алқабына жатады, бұлардың кейбіреулері ғана суы мол ... ... ... тұрады. Бұл су алаптарының көлемі өзгермелі: суы мол
жылдардың көлемі ұлғаяды, ал құрғақшылық жылдарында ... ... ... ... ... ... болып табылады, еңістігі 1-
2 ‰ (кейбір жоғарғы су ағыстарында 5-10 ‰ ... ... тек ... ғана ... жер ... ... су ... жылдамдайды.
Су айрықтарының нашар бөлінгіштігі жеке ... ... алып ... Бұған Есіл мен Нұра өзенінің ең жақын
орналасқан ... ... көп ... ... ... мен Есіл өзенінің қосылуы 3 тармақ Саркерама, ... ... Есіл ... құяр жерінде бір салаға құйылуынан ... ... жері Есіл ... 9 км ... ... [2]. Нұра мен ... ... жерінде өзен аралығының жер беті уақытша
суағарлармен ғана емес, сонымен қатар көлдер ... ... ... ... Өзен ... кең, ... келеді. Жартасты
жерлерге келгенде өзен аңғары күрт ... ... ... шатқал
тәріздес болады. Бұл бөліктер әдетте ... ... және ... ... мінездемесін бұзбайды. Аңғардың формасы ... ... ... төменгі ағыстарында аңғарлар айқын емес және ... ... ... ... ... ... Уақытша су ағыстарының да
аңғарлары айқын емес. Үлкен өзендердің аңғарларының кеңдігі 5-10 км жетеді
(Есіл, Нұра ... Кіші су ... ... су ... кең болып келеді. Орта есеппен алғанда олардың кеңдігі 0,5-
1,0 км (су ... ... < 1000 км2), ... жерлерде 2-3 км ... ... ... 10-15 м ... ... жеке ... ... және т.б.) 25-50 м жетеді. Облыстың биік аудандарында және арналары
терең қазылған ... ... ... ... Қарасу, Жиладинка, Жаман-
Қайрақты және т.б.) өзендер аңғарларында жайылма дамыған. Суы мол ... ені 1-3 км, ... ... өзендер 5-10 км жетеді. Ал әдеттегі
сулы жылдары ... ... ... бөлігі мен арна қасындағы
учаскілерді ғана су басады. Кіші суағарларда (су ... ... ... ... және одан ... ... ауданы 50-100 м аспайды [1, 2].
Кіші суағарлардың арналарының ені 10-20 м, ал су ... ... ... мың км2 өзендердің ені 50-70 м аспайды. Көкшетау мен Ерементау ... ... ... ... дамыған. Олардың қазылу тереңдігі
негізінен 3-6 м, ал жеке ... 10-12 м ... ... ... және т.б.). ... ... бөлігінің суағарларының арналары
жақсы дамымаған, ... ... ... ... ... ... ... Керей және т.б.) нашар дамыған. Осы өзендердің ... ... 3-5 м ... ... суағарлары негізгі өзендерін
қоспағанда, ағындысы тек ... ... ғана ... Бұл ... су
деңгейінің қатты көтерілуі байқалады, кейде өзен суы жайылмаға төгіледі.
Жылдың ... ... ... көп ... құрғап қалады да,
тізбектеріне айналады. Қысқы айларда олардың ... ... ... ... кіші ... ... барлық уақытында дерлік (көктемгі
айларды қоспағанда) кеуіп қалады.
Көлдер. Ақмола облысы аумағының едәуір бөлігінің жазықтығы ... тән су ... ... ... ... ... жағдай жасайды.
Көлдердің көп бөлігін өзендер мен ... су ... ... Бұл ... уақ дала су ... ... облыстың ірі көлдері және
Солтүстік Қазақстанды алып жатқан Теңіз (көлемі 1590 км2) және ... км2). Бұл ... Нұра және ... ... құяды.Ұсақ көлдердің көп
бөлігі өзендер жайылмасында кездеседі. Бұл су қоймаларын еріген қар ... ... су ... ... ... ... көлдерінің ерекшелігі
тұйық сулар. Сонда да болса суы мол ... ... ... ... ... ... ... бар көлдер сирек кездеседі: олар көбінесе Нұра өзенінің төменгі
сағасында орналасқан (Біртобан, ... және т.б.) [1, ... 1 – ... ... көлдерінің саны
|Су алабының көлемі ... саны |
| ... ... |тұщы және тұзды |
|0,1-1 |3491 |157 |3648 ... |174 |39 |213 ... |20 |20 |40 ... |16 |18 |34 |
|> 50 |3 |4 |7 ... |3704 |238 |3942 ... ... аумақта шамамен 400 көл бар, оның 90 % көлемі 1
км2.
Жер асты ... ... ... ... ... жер ... қорлары көп емес. Жоғарғы қабаттағы ... ... ... ... су ... мен ... кеуіп қалады, ал кейбір
құдықтарда су деңгейі төмендеп минералдылығы ... Жер асты ... ету және ... ... ... облысында бірдей емес. Жер
асты суларының көп бөлігі және ... ... ... және ... ... Орталық жазықтықта және Теңіз-Қорғалжын ойпатында жер
асты су қоры аз. Көкшетау, ... ... ... жер асты ... м, ... және ... 25 м кездеседі. Сулардың басым көпшілігі
тұщы. Құдықтар мен ұңғымалардың шығыны 0,05-1,5 л/сек, кейбір ... ... ... ... және оған жақын жатқан ұсақ төбешікті аудандарда
жер асты сулары 100-250 м ... ... ... Бұл ... ... ... шығыны 0,1-1,3 л/сек, кейде 6-20 л/сек. Бұл сулар облыстың
солтүстік бөлігінде де кездеседі (Ақмола қаласы және ... ... ... негізінен Ақмола қаласын ауыз сумен және техникалық сумен қамтамасыз
етеді. Сумен қамтамасыз ... ... ... ... және ... ... жағалауы жатады. Алайда жер асты су қоры көп ... ... ... ... ... ... батпақ шөгінділері
тұзды. Теңіз-Қорғалжын ойпатында жер асты суы мүлдем жоқ. ... жер асты ... ... бар, ... су қоры аз. ... ... аз су қорлары кездеседі, ұңғыма шығыны 0,2 л/сек аспайды. Негізгі су
қорлары 10-30 м тереңдікте ... ... ... 0,01-ден 1,0-1,5 л/сек [1,
2].
1.4.1 Бекеттердің сипаттамалары
Есіл ...... ... ... ... 5 км ... ... бекеті оң жағалауда орналасқан және қадалар мен реперден тұрады. Су
бекетінің ... ... ... № 6 ... 1941 ж.) ... ... м. абс; ... № 7 КазУГМС 1942 жылы ... ... ... м. aбс ... ... биіктік белгісі 85,00 м. абс.
Су температурасы мен мұз қалыңдығы бекет тұстамасында ... ... ... үшін ... ... № 1 тұстамада өзеннің ені 0,4 м
болғанда алынады. № 2 сабалық тұстама 186 м жоғары орналасқан.
Өзен арнасы деформацияға ұшырайды, ... ... ... ... ...... бекеті. Бекет Ақмола қаласынан Гельмана атындағы
МТФ колхозынан 10 км ... ... Су ... сол ... орналасқан
және реперлер мен қадалардан тұрады, метал-бетонды № 1 КазУГМС 1935 ... 230 м ... ... ... ... 349,421 м ... графиктің биіктік белгісі 343,00 м. абс.
Су температурасы мен ... ... ... ... ...... 230 м жоғары су бекетімен біріктірілген және белгісі бар ... ... ... ұшырайды. Судың лайлылығын анықтау үшін
жекелеген сынамалар № 1, 2, 3 және 4 ... ... ені 0,3-0,5 ... алынады.
Өзен беті қыста қатып қалады және көктемде мұз бетінің ағындысын
бақылайды.
Есіл өзені – Державинское ... Су ... сол ... ... ... ... ... 230,59 м. абс.
№ 1 тұстама су бекетінде орналасқан. Уақытша тұстамада сабалық су
өтімі өлшенеді, тұстамадан 0,6-0,8 м ... ... ... 3-5 м ... орналасқан сол
жағалаудағы бекетте өлшенеді. Мұз қалыңдығы су ... ... ... ... құрылысын анықтау үшін су бекеті тұстамасында өзен ортасында
өлшенеді.
Есіл өзені – ... ... ... ... 1,2 км ... ... ... солтүстік-батыс маңында.
Қадалық су бекеті сол жағалауда орналасқан.
Нөлдік графиктің биіктік белгісі 201,91 м. абс.
№ 1 тұстама су ... ... және ... бар ... Су температурасы мен мұздың қалыңдығы бекет тұстамасында
өлшенеді.Мұз қалыңдығы су бекеті тұстамасында өзен ортасында өлшенеді ... ... ... ... ... ЖӘНЕ ... ... КӨЛДЕРДІҢ СУ РЕЖИМІ
Ақмола облысының аумағы ылғалдылығы жеткіліксіз ауданға жатады. Мұның
өзі жоғарғы ... ... өз ізін ... ... ағыс ... тек қар ... есебінен құралады. Жаңбыр сулары ыстық жаз күндері
буланып ұшып кетеді. Осыған байланысты, Ақмола облысында жер асты ... ... ... үлкен рөл атқарады. Ақмола ... ... су ... ... қар ... әсер ... ... аумағында ағын сулардың қалыптасуының шарты еріген
сулар. Ақмола ... ... су ... қалыптасу шарты бойынша ені
ауданды бөліп қарауға болады: солтүстік, бұл ауданда қар қоры едәуір үлкен
және су ... ...... ... (Есіл өзенінің оңтүстік
жағы) [4].
2.1 Қар қорлары
Қарастырылып отырған аумақта қар ... су ... ... ... Қар ... орташа қоры оның еруі басталған кезде 60-80 мм
құрайды. Ал қар қалың жылдары (1954, 1941, 1942 жж.) 130-170 мм ... ал қар аз ... (1936, 1945, 1953 жж.) 30-50 мм ... Қар
қорының облыс аумағында бөлінуіне оның рельефі үлкен әсер етеді. Көкшетау
тауларының оңтүстік-батыс беткейі, Есіл өзенінің батыс жағалауы және ... оң ... қар ... біршама қамтамасыз етілген. Көкшетау
биіктігінде орташа қар қоры 100-120 мм құрайды, ал Ерементау және ... қар қоры ... сәл ... Қар ... ... ... ... қар қоры 200 мм жетеді. Қар қорлары кішкене ... ... ... ... қар ... 3-5 м дейін жетеді.
Бірлік ауданы, кіші су ... ... қар ... ... қандайда бір ... ... ... ... институтының мәліметтер арқылы жүйенің орташа қалыңдығының су
жинау ауданы 100-200 км2, ... ... ... осы ... ... су ... ... 0,10-0,15 км/км2 құрайды. Қар қорлары негізінен
қар еру қарастырылып отырған аумақта жағымды ауа ... ... ... ... құбылысының әсерінен қар қорының тарылуы
байқалды, 5-7 тәулік ішінде қардың негізгі массасының түсуі нәтижесінде ауа
температурасы 0 ºС ... ... ... ... ... қар ... Қар жамылғысының мәліметтерін талдау орташа көпжылдық қар еру
кезеңі үшін қар ерудің қарқындылығы 11 ... ... бұл ... 4-5-20 ... жетеді. Бақылау кезеңі бойынша қар ерудің ең жоғарғы
сағаттық қарқындылығы 7 мм, оның ... ... мәні 4,3 мм тең ... қоры мен ... ағын байланысы. Ақмола облысы аумағы ... ... ... ... ... қар ... ... қар еруі басталғанда тек қана ылғал қорының шамасына
тәуелділігі ... ... ... сулардың жоғалу мөлшері әсерінен
факторларды анықтау арқылы сипаттайды. Қарлы қыс болғаннан кейін әдетте суы
мол су ... ... қар қоры ... ағындыға баланысты. Есіл өзені
су алабынан Ақмола ... ... су ... ... 70-75 мм, ... мм ... ... шамамен 8-9 рет өзгереді. Қар жамылғының ... ... ... ... мөлшеріне қалған жағдайлар
әсерін тигізеді. Су ... ... ... біркелкі емес үлестірімі
салдарынан аса биік ағындыда қатты боран әдетте қыс ... ... ... Осы ... әсерінен әсіресе күзгі топырақ-грунттың әлсіз
ылғалымен көрінеді ... ... ... ... ... ... ... ағынды қалыптастырушы үдерістер
еріген судың жоғалуының шамасы маңызды факторлары. ... ағын қар ... ... ... фильтрациясымен және оның су жинау алабының
шоғырлануымен байланысты. Ағынды ... ... ... ... ... ... ... шамасы арқылы біраз түсінік береді, орта
өзендерге байланысты мәліметтер арқылы тұрғызылады. Осы ... ... ... ... ... еруі ... дейін орташа мөлшері 70-90
% құрайды. Ағын жиналу топырақтағы ағындының жиналып ... ... ... ... ... ... мен су жинау алабының жоғалу
сипатын ... ... ... ... отырған аумақ шектерінде құрғақшылық жағдайында көбінесе
көп таралған батпақты топырақ-грунты жеңіл жарылған. Бұл негізінен облыстың
оңтүстік ... ауыр ... тән. МГИ ... ... бойынша жазда жарылған тереңдігі 40-50 см, ені 1-2 ... ... ... ... бас ... ... суық болғанда жұқа қар
жамылғысында жарылғандығы қалыптасады. ... ... ... ... ағындының айқын көрінуімен байланысты, қар жинала бастағанда өткен
жылдың ... ... үшін ... ... Күзгі жауын-шашынның
көктемгі ағынды шаманың тәуелділігі 1948 және 1956 жылдары айқын көрінеді.
Осы жылдары ағынды ... ... қар ... ... болған:
облыстың солтүстік бөлігінде 0,6-0,9 және 0,05-0,10, ... ... ... 1948 жылы ... ... 1956 ... ... 10-15 рет
көтерілген. Аумақтың көп бөлігінде өтіп ... ... ... ... ... ... үшін ... қосындысы) 1948 жыл үшін 60-90 мм,
1956 жыл үшін тек 10-15 мм ... [4]. 1948 жылы ... биік ... ... ... ... ғана емес, сонымен қатар,
топырақ қабатының цементтеуімен және беткі мұз ... бар ... Есіл ... үшін ... ... ... ағын ... тығыз байланысты.
Еріген судың жоғалуы фильтрацияға және қарқынды қар еруіне тәуелді.
Еріген топырақ-грунттар жағдайының қалыптасқан ... ... ... ... ... еріген қардың сипаты әсерімен ... ... ... (Ақмола қаласының жоғарғы жағында) қыс кезеңі алдымен көктем
ағындының қар қоры және жауын-шашын бірдей болуы 1943 ... ... ... ... 1,4 ... ... тағы да су тасуының ең ... ... ... Осы ... ағындының әртүрлілігі қар еру сипатына
байланысты. 1946 ... ... қар еру ерте ... бірнеше едәуір
жағымды ауа температурасы суық толқындармен тұрақты кезеңге дейін толығымен
өтеді. 1943 жылы ... ... суық ... ... жоқ. ... қар
массасының басталу уақытында жағымды ауа температурасы сақталады, жоғарғы
су тасудың қалыптасқандығы 5-7 ... ... ... ... ... Жер
беті ағынды шамасына тек қана қар қоры әсер етпейді, ... ... ... ... және ... қар ... қарқындылығы алдыңғы
жылдардың қатар ішіндегі аумақтың ылғалдылық сипатының біршама ... ... ... ... ... ... ірі ... кейде едәуір
ағындының жоғалуына байланысты, жазғы кезеңде қатты кеуіп ... ... ... ... бір ... ... қалады. Суы мол және орташа сулы
жылдарында ағынды үлесі ... ... ... ... ірі ... ... Кіші ... ағынды көлемі әртүрлі сулы жылдарда абсолюттік
шамасы бойынша шамалы, су тасуына ... ... шама ... ... ... ... мүмкін. Өзендерде арнадағы ағынды жоғалу мөлшерімен
ұстап тұруы ... ... су ... ... ... ... суларын
ұстап қалады. Су тасу кезінде арнаның шоғырлану ... ... ... ... ... мүмкін, егер олар иірім деңгейінен жоғары болғанда.
2.1.2 Жаңбыр ағысы
Ақмола облысының аумағында жаңбыр ағысының қалыптасу ... ... жаз ... және ... өте ... құрғақшылығы, шілде-
тамыз айларындағы ылғалдылығы 8-10 % дейін түскенде, әдетте жауын-шашынның
азғантай ... ... ... Жаз ... ... әдетте жоғарғы топырақ қабатының сулануы және оның беткі ... ... ... ... қалыптасуы қар ерігеннен кейін түскен
жауын-шашын біршама маңызды болуы мүмкін. Біріншіден ағынның құралуы еріген
суларымен жамылғы ... ... ... ... ... тигізеді,
екіншіден ерте түскен жаңбыр мен жамылғының маңызды ылғалдануы немесе жауын-
шашын үлкен қарқындылығымен фильтрацияның жылдамдығын көтереді [4].
Облыстың ... ... қар ... ... су ... кезеңіндерінде жауын-шашын 25-30 мм, оңтүстікте 30-35 мм түседі.
Кей жылдары жауын-шашын осы кезеңдерінде 80-100 мм ... ... ... үшін ... ... Қарастырылып отырған аумақта
жазғы кезеңдерінде жаңбыр ағынды құбылысы ... ... ... 30-40 мм ... үлкен бөлігіне түскен жаңбыр су ... ... су ... ең ... ... кезінде ағынды қабаты
орташа өзендерде 1-2 мм, кіші суағарларда 6-10 мм ... ... ... ... ... коэффициентіне тиісті. Жабай өзенінде 1953 жылы
шілденің соңы – тамыздың ... ... ... биіктігі 37 см
жетті, нөсер түсуінің салдарынан алаптың жоғарғы бөлігінде пайда болады.
Атбасар станциясы бойынша осы ... ... 1 мм ... Өзеннің
жоғарғы бөлігінде орналасқан Палкамино ... ... ... ... (20-25 /8) жаңбыр үшін 105 мм ең ... ... 85 мм ... ... ең көп ... ... ... Дегенмен, кейбір
қарастырылған су тасқыны жауын-шашын мөлшерінің ... ... тым көп ... ... ... ... Бұны ... қарқындылығымен түсіндіреді. Сондықтан сирек қайталанғыштығы ... ... емес ... ... мөлшері оның маңызы су режимі және уақытша
суағарлары әдетте аз. Жаңбыр тасқыны орташа алғанда 3-5 жылда бір ... ... ... ... ... ... ... жағдайда олардың биіктігі 10 см аспайды, ал ... ... ... аспайды. Тек қана кіші суағарларда жіне елеулі жылдарда жаңбыр
ағындысының салыстырмалы салмағы тым немесе ... ... ... ... су
тасуы аз жылдарда жаңбыр ағындысының үлесі кіші суағарларда 30-35 % жетеді.
Әйткенмен, қатты жаңбырдың бақылауы төтенше ... ... су ... мен ... суағарлар. Ақмола облысындағы қоректену жағдаый
негізінен су режимі мен уақытша суарлар анықталады. Қарастырылып ... ... ... қар ... ... сәйкесті олардың су
режимінің негізгі фазасы шұғыл көктемгі су ... оның ... ... ... ... ... де толық құрғап кетуіне дейін болатын
сабалық кезең [4].
2.2.1 ... су ... ... ... ... су тасу 5-10/4 ... орташа өзендерде және кіші суағарлармен бірдей. ... ... ... жылдарда наурыздың екінші жартысынан сәуірдің
үшінші декадасына дейін тасудың аяқталуы ... ... ... және
тек қана аса ірі өзендерде шілдеге дейін созылады [4].
Өзендерде және уақытша суағарлар ... ... тасу өте ... болады. Тасудың тербелісінің ұзақтығы суағардың мөлшеріне тәуелді
(орташа 10-80 ... ... ... ағынды кезеңінің ұзақтылығы маңызды
тербелісінің көктемгі сулы жылдарына сәйкес суы аз ... ... ... суы мол ... ... ... Орташа өзендердегі
тербелістің ұзақтылығы көктемгі сулылығына тәуелді (30-70 күн).
Ақмола облысының ... су ... ... ... ... ... орташа және үлкен өзендерде 3-4 м, кіші суағарларда шамамен
1-2 м құрайды. ... ... суы мол ... ... 5-8 және 2-4 ... өте аз суы ... үшін 20-30 см жетеді. Көктемгі тасудың көтерілуі
әдетте тез ... Ең ... ... су ... ... ... ... өзендерде әдетте шамамен 100-150 см құрайды, ал өте ... ... 250-300 см, ... 330-370 см ... (Есіл өзені – Есіл қаласы
және Каменный селосы, Карьер, Терісаққан өзені – Терісаққан селосы, ... – № 58 ... Су ... ... ең жоғарғы қарқындылығы
көбінесе суы мол жылдарда болады, суы аз жылдарында ... ... ... ... Тасудың төмендеуі едәуір жайырақ болады, ... ... Ең ... ... үшін су жоғарғы су деңгейін әдетте
шамамен 50 см құрайды, басқа жылдарда 100-150 см ... ... ... ... ... ... ... өзенінде 231 см/тәулік
ішінде белгіленген.
Тасу кезінде су өтімі мен ... ... ... ... Тасуда
деңгей режимі үлкен өзгешелігімен ерекшеленеді және көктем ... ... ... өзгеруін әрдайым айқындамайды. Тасу кезінде деңгей және
ағыс ... аса ... ... мұздың жағдайына байланысты.
Сондықтан ... ... ... ... тербеліс кезеңіне қарағанда
кем, мұз жағдайы әсерінен су тасудың пайда болған ... ... ... ... ... өзендерде ол суы аз жылдарда ... ... ... грунт суы шығаратын арналарда, қыста мұз пайда болуының
шығыны, ең ... ... ағын ... ... ... ... немесе
тасудың басында; негізгі тасқын болғанда үлкен емес тасқын байқалады, ол
деңгейдің көтерілуімен ... ... ... ... ... су деңгей жүрісі кейде тасу кезеңін мүлдем айқындамайды. Қар
кейбір ... ... ... ... кіші ... арналар талай
толыымен жабылған болатын және қатты ... ... ... ... [4].
Жарылған өзендер. Көктемгі тасу Ақмола облысында жеке ... қоса ... ... ... ... Суы көктемгі бақылау
бойынша ірі өзендерде жайылма енінің жарылуы толығымен басып кетуі ... және одан да көп ... ... ... шығып кетуі көпшілік өзендерде
3-5 орта есеппен 1 рет, ал кіші ... ... емес ... ... ... жарылудың ұзақтылығы 3-7 күннен кем емес және тек қана ... ... суы мол ... 10-20 ... ... ... өзені
Романовск селосынан төмен, Есіл өзені Терісаққан өзені ... ... ... жайылманы басып қалу тереңдігі 0,3-0,6 м 1,5-3,0 ... ... ... ...... ... Есіл ... Карьер
селосы, Селеті өзені – Ильинск селосы, Нұра ... ... ... ... ... ірі ... аударында, сонымен қатар кейбір кіші суағарларда,
тұрақты грунт қоректенуі бар көктемгі тасу ... ... ... ... Қарастырылып отырған аумақ суағарлардың көпшілігінде жазғы
кезеңі жеке иірімдері үзіледі. Жазғы-күздік кезең ... ... ... осы ... ... кіші ... байланысты, тұрақтылығымен
ерекшеленеді. Егер маусым айында өзен қатарларында су ... 20-25 ... жиі ... онда ... ... ... сулылығымен байланысты
және шілде-қыркүйек айларында деңгей сол қалыпта қалады. Суғарларда құрғап
қалған су деңгейінің ... ... су ... өзгеруі көріне бастайды,
көктемгі су тасу кезеңінде жинақталған және жылы ... ... ... фильтрацияға кеткен шығыны байқалады [4].
Ақмола облысындағы өзендердің көпшілік бөлігінде жазғы ... ... ... жүргізіледі – шілдеде немесе тамыз айларында және тек ірі
өзендерде ғана ... ...... ... ... төмен), қыркүйек
айында тасудың төмендеу ұзақтылығына қатынасынмен ... ... ... ... ... деңгей көп жылдары бойынша әдетте 15-20 см
аспайды (Қарамыс, ... ... және т.б.), ірі ... ... ... ... қаласы, Селеті өзені – Ильинск селосы және т.б.) 70-90 см ... ... ... ... елеулі тербеліс амплитудасы көктемгі тасу
уақытында өткен арнаның өзгеруіне байланысты. Түзету ... Есіл ... ... жазғы деңгейінің ең төменгі тербеліс арнаның өзгерісі
шамамен 10-20 см құрайды.
Жазғы-күздік сабалық кезеңінде ... ... ... ... ... ... ... жаңбыр түсуіне байланысты.
Жаңбыр тасқыны кіші суағарларда жиі болып тұрады, ... ... ... ... ... ... деңгейінің жоғарлауы 10 см тең немесе асады, кіші
суағаларда 3-5 жылда 1 рет ... ... ...... ... ... ал орташа өзендерде 5-10 жылда 1 рет (Есіл өзені ... ... ... ... – Атбасар қаласы). Осы жылдардағы деңгейі
жоғарлауының биіктігі әдетте 10-40 см ... және тек ... ... м ғана ... (10-20 ... 4 рет) байқалады [4]. Су деңгейінің
көтерілуі және уақытша суағарлардың көпшілік ... ... ... көктемгі тасуының төмендігімен салыстыруға келмейді. Дегенмен
ерекше суы мол жылдарында ... ... ең ... деңгейі қар тасуы
берілген жылдардағы ең ... ... ... жоғарылайды. Бұндай
оқиғалар Шідертті өзендер аумағында байқалған [4].
Жаңбырлы тасқын жаздың бірінші жартысында байқалады ... ... ... ... 5-10 ... аспайды. Бөлек жылдарда
ұзақтылығы 25-30 күн ... ... ... ... ... ... ... жазғы-күзгі сабалық кезеңінің сипатына аз әсерін тигізеді.
2.2.3 Қысқы сабалық кезең
Ақмола облысындағы ... ... ... ... айларында
мардымсыз ағын сақталады, қаңтарда судың саяз ... ағыс ... ... ... ... деңгейлердің мәліметтері бар болуымен
анықталады, әдетте барлық ... ... су ... ... өзенедердің аумағында су деңгей тербелісі азғантай мұз қалыптасуына
тән және мұз қатуы ... ... ... соңында 20-25 см құрайды,
кейбір ... емес ... ... мұз ... себебінен кейде 1,1-
1,3 м жетеді (Есіл өзені –“Переводник”, Жыланды өзені – “Пионер” ... су ... ... мұз қату ... ... сулары
салаларымен байланысты және судың саяз ... ... ... орналасқан. Су
тасу басталған кезде деңгейдің түсуі аз бөлігінде байқалады, ол 10-20 ... ... ... 1 м және одан да көп.
Қыстың төменгі деңгейлері әдетте мұз қату ... ... және ... аз абсолюттік шамасы біршама ... ... 10-20 см). ... ... ... ... ... деңгейі орташа 30-60 см
құрайды, кейбір кіші суағарларда жеке жылдарында 1,0-1,5 м жетеді.
Деңгейдің жылдық ... ... ... ... ... жылдық деңгейі көктемгі тасу кезеңінде байқалады және қыста
ерекшеленеді. Жеке ... ... кіші ... ... ... ең ... су деңгейі жазда болуы ... ең ... ... ... ... сабалық кезеңіне келеді. Аса суы аз ... ... ... ... ... ... салыстырғанда деңгейлері жоғары
болады, жазға қарағанда, алайда осы ... ... ... ... деңгей тербеліс амплитудасы орташа өзендердің амплитудасында
әдетте 4-6 м құрайды, кейде 8-9,5 ... Кіші ... ... ... кіші 2-4 м ... ЕСІЛ ... ... ЖЕР БЕТІ СУЛАРЫНЫҢ ЗЕРТТЕЛГЕНДІГІ
Солтүстік Қазақстан Ақмола облысындағы суағарлардағы беткі суларын
анықтау, Қазгидромет қызметі станциясы ... ... ... ... жолдарымен жүзеге асырылады.
Ертеректе жүргізілген зерттеулердің бастысы ... ... ... және ... су ... бірге алып жүреді.
Станциялар мен бекеттердің салыстырмалы сирек жүйелерінің су режимі ... аз ... ... ... ... ... ... зерттелуі жеткіліксіз болғандықтан, негізінен ірі өзендеріне
қатысты. Әсіресе бұл кіші суағарлар және ... ... ... ... ... аз ... болған [5].
3.1 Тәжірибелік гидрологиялық зерттеулер
Ақмола облысының аумағында суды ... ... ... 90 ғ. ... ... ... ... магистралын салу
аудандарына тіреледі. Бұл аудандарға сумен жабдықтау көздерін зерттеу
берілген ... ... 1895 жылы ... ... ... және ... ... аударылған басқармасы партиясы және егін шаруашылық Министрлігі ... ... ... 1915 ... ... ... Осы ... ағымы
гидрогеологиялық жұмыстарымен қатар облыстың барлық негізгі суағарларына –
Есіл өзеніне, Селеті, Нұраға және ... ... ... ... ... гидрологиялық зерттеуі барлау сипатын алып жүреді.
Аңғардың және ... ... ... ... ... ... бар ... орналды, судан химиялық ... ... ... ... ... су ... өлшенді, алайда облыстағы сулардың
режимін зерттеуде мәліметтер тіпті ... ... ... ... ... ... ... үлкен жұмыстар
жүргізіледі, шұңқырлы көлдер сипатынан тұрады, ... ... ... ... кету ... ... сапасына баға беру. Құрғақшылық
және қату арқылы басты бейнені ... ... ... бойынша алынған
мәліметтерімен шектелген.
Революция кезеңінде дейін басқа зерттеулерден көлдеді тексеру бойынша
Орыс ... ... ... жұмыстарын белгілеу керек, әсіресе
Теңіз көлін. Қазақстан су ресурстарын зерттеуі Ұлы Октябрь ... ... ... ... Бұл ... есеп шығарудың аса жоғарғы
рационалдық қолданысы бар су ресурстарының ... ... ... ... ... үшін ... ... [5].
Ертеректегі жұмыстардың санына жиырмасыншы жылдардың аяғы мен отызыншы
жылдардың ... ... ... ... ... кешенді
зерттеулерге қатысты, сонымен қатар, Мемлекеттік гидрологиялық институтында
(МГИ) тәжирибелік жұмыстарында 1931 жылы құрылған және ... ... аз ... ... ... жарыққа шығару Ақмола
облысының аумағында МГИ зерттеулерінен Есіл өзені алабын қамтыды, ... ... ... Нұра ... және Селеті өзеніне су жиналады.
Уақытша тұстамаларда гидрометриялық ... ... Есіл ... ... ... сипатын алуға рұқсат етіліп және ең жоғарғы су
өтімінің мөлшерін бағалады, көктемгі кезеңі ... ... ... СССР су ... бойынша анықтамасында құрастыру кезінде
қолданылған.
Ақмола облысы аумағында маңызды гидрологиялық жұмыстарының ...... ... ... ... ... жж. ... өзендер мен көлдердің көпшілік аудандарында зерттелген
болатын, теміржол трассасына ... ... ... қорытындысы
олардың ағынды жағдайына жалпы баға беру, сонымен қатар көктемгі тасу ең
жоғарғы шығынын ... ... ... ... анықталады. Көлдерде
тереңдікті өлшеу және ... ... ... ... ... ... ... бетіне басылып шығарылмайды. Өткен жылдарда Солтүстік
Қазақстан көлдерінде сумен қамту жағдайын ... ... ... ... ... гидротехникалық және мелиорацияларда жүргізіледі. Зерттеу
нәтижелері конструктивтік қатар ... ... ... мақаласын жинақта көрсетіледі [5].
Облыстың оңтүстік-батыс аудандарда 1953 жылы Пастбищино мелиоративтік
трест ... ... ... ауыл шаруашылығында мал
шаруашылығын отарлауды ... ... ету ... ... ... жқмыстары жүргізілді. Соңғы жылдарда аудандарда тың жерлері
қарқынды игеру жұмыстарын ... кең ... жаңа ... ... ету ... ... су шаруашылық ұйымы (Казсовхозводстроем,
Казгидпровоэлектро, Облводхозом және т.б.) ... ... ... ... ... ... ... гидрологиялық
зерттеулері жүргізілді, уақытша суағар және көлдер 1948 жылы бастап УГМС
КазСССР және Батыс Сібір УГМС ... ... МГИ ... ... ... рөл атқарады. МГИ-дің ... ... ... ... ... ... ... Есіл өзені алабында жүргізілген тұрақты зерттеулер
СССР қызметіндегі ... ... ... ... ... 30 ... басында гидрологиялық және бекеттер жүйесі ... Бұл ... ... ... ... ... ... бекет (1915 жылы), Нұра өзені Преображенск ... 1934 ... ... жасайтын станциясы. Гидрологиялық жүйенің дамуы сол уақытта
және аумақтарда біркелсіз жүріп жатты. ... жж. ... 8 ... ... Есіл ... және оның ... салаларында (Қолытон өзені,
Жабай өзені, Терісаққан өзені), Селеті ... және Нұра ... Осы үш ... ... ... ... екі ... және Колутон өзенінде бір пункт).
Қалған станциялар қазіргі уақытқа дейін жұмыс істеп жатыр, Ақмола облысының
солтүстік бөлігінде ірі ... ... ... ... зерттеу маңызды
болды. Облыстың оңтүстік шектерінде аса құрғақшылық ... ... ... ... ... ... әрі қарай өсу шектері 1945-
1950 жж. ... ... ... 5 ... ... ұйымдастырылған
болатын: Есіл өзенінің орта ағыстарында, облыстың шығыс бөлігіндегі Өленті
және Шортанды өзендерінде,оңтүстік ауданындағы Қон ... және ... ... ... ... ғана суатта орналасқан, су жинау
ауданы шамамен 300 км2 ... Осы ... ... ... ... ... ... су өтімдері тек 1955 жылдан
бастап жүргізіліп келе жатыр. Оңтүстік ... ... ... әлі де зерттеулері әлсіз, кіші суағарларда бақылау мәліметтері
жетіспейді. Кон өзеніндегі осы ... ... ... суы ... ағын ... толығымен сипатталмайды, салалардағы ағынды толығымен
есепке алмайды. Қарастырылып отырған кезеңде ... ... ... ... көл ... режимді зерттеу басты. Қазіргі
уақытта ... ... ... станциясылары мен Гидромет қызметіндегі
бекеттер саны қазіргі уақытта және алдыңғы ... ... ... 15 ... олардың ішінен 14 өзенде мен уақытша суағарларда және
бір бекет көлде орналасқан. Ақмола облысындағы өзендерде ... ... ... рөлі ... ведомостволық ұйымдарына жатады. Гидромет
қызметінің соңғы кездерде жабылған станцияларда бақылау жұмыстары жалғасып
жатты. Қолытон өзені Ескі ... ... ... СССР ... ... институтында Жабай өзені – Атбасар қаласының су шаруашылық
облыстық басқармасы ... жж. ... ... ... ... ... Мемлекеттік жобалау институтында “Гипрозолото”
Селеті және Богомбай өзендеріндегі бекеттер ашылды, 2-5 жыл жұмыс ...... ... ... кіші сай ... ... бірнеше бекеттер Транстех жобалау бойынша ... 1954 ... ... ... су ... ... ... өзені ағынды
үшін бақылау жүргізілді. Бұдан басқа Телеке, Асанқожа және ... су ... ... ... ... пункттердің жалпы
ведомствалық саны белгісіз. 8 өзендік бекеттерде және 2 ... ... ... ... ... жұмыстры бойынша құрастырылған, олар
МГИ жинақталған және ... ... ... ... ... ... ... үлестірім жүйесі біркелкі емес. Орталық
жазық бөлігінде, ... ... ... ... ... ... жүргізілмеген. Бақылау пункттердің көпшілігі (60-70 %) ... 3-80 мың км2 ... ... және ... ... ... ... бақылаулар 20-25 жылға жетеді. (Нұра өзені – Романовск селосы,
Есіл өзені – Ақмола, Селеті өзені – ... ... ... кезеңдерде 10
жылдан аспайды, өте кіші суағарларда ... ... ... ұзақтылығы 1-3 жылмен шектеледі.
Өзендерде қарастырылып отырған аумақтарда бақыланған мәліметтер сапасы
қанағаттаналық бола ... ... ... ... Жеке
кездерде ағынды ... ... ... ... ... ... салалардан немесе жайылмалардан өтеді (Кон өзені,
Нұра өзені Романовский селосы). ... су ... ... ... ... қолданғанда ең жоғарғы ағындының берілген
сапасы елеулі ... ... ... суды ... ... ... жеткіліксіз болғанда, сонымен қатар бақылаулар жоқ болғанда және
соның ... ... ... жазғы ағынды бойынша ... ... ... ... ... ... ол ... жеткілікті болғанда, толығымен қанағаттанырылған, Гидрологиялық
жылнамаларға басылып ... ... ... ... ... ... ... станциясында жоқ. Метеорологиялық бақылау
кездерінде уақытша суағарларда және ... су ... ... үлкен
мәнге ие, өзендік ағындының қалыптасу жағдайын анықтайды. ... ... 11 ... және 27 ... бекеттері бар,
олар Гидромет қызметінде орналасқан. ... ... ... ... ... орналасқан. Метеорологиялық бақылау қатарлары
ұзартырылмаған. ... ... ... мен ... үшін ... ... 15-20 жылдан аспайды. Ұзақ бақылау қатарлары осы екі
бекеттер ғана – Ақмола қаласы және Атбасар ... ... ... ... Осы екі ... ... ... 70-80 ж.ж. ашылған болатын ... ... ... ... ... келе ... ... облысы аумағының
метеорологиялық станциялары мен бекеттердің мағлұматтары ... ... МГИ ... ... ... сумен қамтамасыз ету мәселесін шешудегі негізгі сұрақтарға
байланысты, Қазақстан ... ... ... ... ... болғандықтан төменгі жұмыстары жүргізіледі:
1) кіші суағарлар мен оның ... ... ... ... су ... жер ... су ... (олардың минералдануы және химиялық құрамы);
4) тоғанның лайлануы;
5) су жинау алабының беткі ... ... ... МГИ ... ... ... ... қолданылыды,
1954-1956 жж. аралығында Ақмола облысы және Қазақстанның жазық аудандарында
жер бетін зерттеу ... ... МГИ ... ... ... ... уақытша суағарларда және көлдерде ағынды режимін ... ... ... ... қоры ... жеке су ... ... мүмкіндігіше баға беру.
МГИ тәжірибелік жұмыстарының бағдарламасына кіретіндер:
1) көктемгі су тасу кезеңіндегі өзендер мен ... ... су ... ... қатар еңістік ағынды үшін бақылау;
2) судағы биіктік белгісі ... ең ... су ... ... ... ағындылары және тоғандардағы лайлығын зерттеу үшін бақылау
жұмыстарын жүргізу;
4) беткі ... ... ... ... ... мен ... термикалық және мұздық режиміне бақылау
жүргізу;
6) жамылғы бетінің қар ... ... және ... ... ... ... ... судың деңгейін зерттеу;
8) беткі судың булануын зерттеу;
9) кіші уақытша суағарлар мен көлдердің су ... ... ... ... ... ... және көлденрдің гидрографиялық бақылау;
11) жергілікті су бетінің жиналған мәліметтері бойынша бақылау.
Көрсетілген жұмыстар бақылау бекеттер жүйесінің мақсаттары үшін ... ... ... ... ... ... жолымен тексерілді.
Облыстың шектерінде өзендер мен уақытша суағарларда бар-жоғы 19 ... ... 5 ... ... ЕСІЛ ... ... ЕҢ МОЛ ... БАҒАЛАУ
Ең мол ағынды - басты гидрологиялық сипаттамалардың бірі. Өзендердің
ең көп ағынды сипаттамаларын анықтаудың экономикалық маңызы өте зор. ... жыл ... су ... ... ... онда ең мол ағынды
ретінде су мол ... – су тасу ... су ... ... байқалған ең
жоғары су өтімін түсінуге болады ... тасу - су ... ұзақ ... бойы ... және су ... және одан да ұзақ ... бойы су ... азайып, су деңгейінің
төмендеуімен сипатталатын өзендердің ең суы мол фазасы. Су тасу кезінде су
әдетте жайылмаға шығып, ... ... су ... ... негізгі қорек
көзінен туындайды: жазықтықта қардың еруінен (көктемгі су тасу), таулы
аудандарда маусымдық ... ... ... еруінен (көктемгі-жазғы
немесе жазғы) туындайды. Бір климаттық зонадан ағып ... ... ... ... бір ... ... қарқындылықпен және ұзақтықпен
қайталанып отырады.
Су тасқыны – ... ... ... ішінде су деңгейінің көтеріліп,
су өтімінің ұлғаюымен және одан да қысқа ... ... ... Су ... ... жылы ... алапқа түскен жаңбырдың
есебінен қалыптасады, бірақ қысы тұрақты емес аудандарда су тасқыны ... ... ... еруі және жаңбырдың жаууы нәтижесінде де туындауы
мүмкін. Су ... ... бір ... және ... ... су тасқыны (су тасу) – су деңгейі ... өте ... ... өте ... ... ... және адам шығынымен
қоса жүретін су ... ... ... ... ... атап ... дәл осындай су тасқынын өткізуге
есептеледі.
Ең мол ағынды ең ... су ... ... осы ... ... су ... су тасқынының негізгі толқынында өткен ... ... ... ... қабатымен сипатталады. Ең жоғары су өтімінің ең жоғары орташа
тәуліктік, ... ... ... Кіші ... бұл ... арасында
үлкен айырмашылық болуы мүмкін, бірақ өзен неғұрлым үлкен болған сайын, ... та азая ... ... су тасу және су ... осы ... ... ... негізгі сипаттарын айқындайды. Су тасу кезінде өткен ағынды
көлемі, өзендердің ... ... ... ... ... ... ал
ылғалдылығы жеткіліксіз ауданның кіші өзендерінде барлық ағындыны құрауы
мүмкін. Сондықтан ең жоғары ... ... ... өзендердің
гидрологиялық режимінің көптеген аспектілерін зерттеу кезінде қажет.
Тәжірибелік тұрғыдан ең мол ағынды табиғаттың ... ... ... Су басу әлемде болатын апаттық құбылыстардың 40 % құрайды.
Тасқындар қалыптасуының жалпы ... - ... ... Су ... туындайтын мәселелер, су тасқынын есептеу және
болжау әдістерін жасақтау және ... ... ... да, ... да ... зор мәселеле. Тәжірибелік маңызы мынада: көпірдің су
өткізуші ... және ... да ... ... ең жоғары ағындының шамасына тәуелді. Ғылыми маңызы өзендердің
гидрологиялық режимін қалыптастырудағы рөлімен анықталады.
Шығу тегі ... су ... ... үш ... ... ... [8]:
1) метеорологиялық факторлардан туындайтын су тасқындары;
2) арналық жағдайлардан туындайтын және күшейетін ... ... ... ... су ... сел ... топқа қардың еруінен, жаңбырдан немесе еріген қар суы ... ... шығу тегі ... су ... ... ... екінші тобына:
а) көктемгі су тасу кезінде сең ... ... ... сең жүру ... ... секілді құбылыстардан туындайтын немесе ... ... ... ... имараттардың немесе өзен арналарында
жиналған тасындылардың ... ... ... ... ... күшейетін су тасқындары;
в) ағыстың жоғары жағында орналасқан бөгеттердің немесе жағалаудағы
дамбалардың бұзылуынан туындайтын су тасқындары жатады.
Тасқындардың ... ... ... және ... ... іс-әрекеттерінен туындайтын сел тасқындары жатады.
Көктемгі және жаңбырлық су тасқындары еріген қар ... ... ... ... ... желімен келіп жетуінен және
элементар су өтімдерінің жинақталуынан қалыптасады. Сондықтан су ... ... ... ... ... ... келіп жету уақытын
есепке алуға негізделген. Оның үстіне алапта судың түзілу қарқындылығы (қар
еру ... ... ... ... ... ... деп ... тұстамаға дейін алап бетінде қалыптасқан судың келіп жету
уақыты () судың беткейлермен және арналық желімен ... ... ... () мен оның ағу жылдамдығына () тәуелді, демек, .
Барлық судың келіп жету ... ... 10, 20, 30, 60 мин., 2 ... ... есептік уақыт аралығы таңдалады. Учаскенің ... -ге ... ... яғни . Есептік тұстамадан
бастап, жоғары қарай гидрографиялық желінің бойымен және ... ... ... ... ... ... су ... алабының
сұлбасында тұйықтаушы тұстамадан келіп жету ... ... ... жатқан нүктелер жүйесі түзіледі. Осы нүктелер арқылы сызықтар
жүргізіледі, оларды изохрондар деп ... ... ... ... су ... ... әр жақ ... қалыптасқан және тұйықтаушы
тұстамаға келген сулардың элементар су көлемдерін (су ... ... ... Мұны ... ... ... ... [8].
, ... ... ... генетикалық формуласы деп аталады.
Су тасқыны қалыптасуының сипаттық үш жағдайын ажыратып қарастыруға
болады.
1.
2. - су ... ... ... ... ... - кіші өзендерге тән.
Генетикалық формула белгілі жіберулерге қарамастан жаңбырдың жауу
жүргісін, қардың су беру ... ... су ... алабының беткейлердің
ұзындығы, гидрографиялық желінің жиілігі, су жинау алабының ... ... ... тұстамаға дейін келіп жету уақыты бойынша есепке
алуға мүмкіндік береді. Сондықтан генетикалық ... ... су ... ... су ... ... ... ... ... ... ... су ... гидрографын
тұрғызу кезінде есепке алуға болады.
Ең мол ағындыны есептеу кезінде, әдетте, екі ... ... ... имараттың ақаусыз жұмыс істеуін және оған іргелес жатқан аумақтың,
елді-мекендердің қауіпсіздігін ... ... ... өте ... су ... ... ... нәтижесінде
имараттың өзіндік құнын арттырып жібермеу [8].
Сонымен, қауіпсіздік талаптары мен экономикалық мәселелерді ... ... ... ... ... ... экономикалық
тиімділігі айқындалады. Бұл үшін өзендердің гидрологиялық режимін талдаудың
негізінде, бақыланған ең жоғары су ... ... ... ... асып түсу ... ... ал ақыр соңында ең жоғары су
өтімінің қажетті есептік қамтамасыздығы анықталады. ... ... ... ... ... ... ... класқа
бөлу ҚНжЕ арнайы құжатының негізінде анықталады. І класқа жататын имараттар
бірнеше жүз жыл тұруы ... ... ол өте ... ... су ... ... есептеу имараттардың 5 класына дейін жүргізіледі. V –
класқа жататын имараттар ... ... ... айтарлықтай жиі
қайталанатын су өтіміне есептеледі.
Есептің ең жоғары су ... ... алу ... ... ... ... 0,01 % мәніне кепілдік түзету енгізіледі. Кепілдік
түзету келесі ... ... ... ... - осы ... өзендердің гидрологиялық тұрғыдан
зерттелгенділігін көрсететін артығымен есептеу коэффициенті (зерттелген
өзендер үшін 1 тең, әлсіз ... ... үшін ... көп ... ... ... ... жылдарының саны;
- есептік су өтімінің кездейсоқ орташа ... ... шама ... мәні ... ... бағалау үшін қолданылатын әдістерге
(моменттер әдісі немесе шындыққа ең ұқсас ... ... ... ... ... ... коеффициентіне және қоймайды,
сондай-ақ олардың ылғалдылығының дәрежесі, түрлі аймақтардың су теңдестігі
жөнінде де түсінік ... ... ... уақыт және кеңістік бойынша
өзгерісін зерттеу, беткі суларды халық ... ... су ... үшін ... жобалау, суармалау, сумен қамту, ағынды аймақ
ішінде қайта үлестіру мүмкіндігін және ... ... ... ... ... ... ... және ықтималдық теориясы,
жүйелік талдау және басқа да математикалық әдістерді пайдаланудың негізінде
гидрологиялық ... жаңа ... ... ... ... ... ... Ағындының басқа сипаттамалары, мысалы ... ... ... ... ... және ... шамалары жылдық
ағындының негізінде анықталады. Өзен ағындысының климаттық ... ... ... де ... ағынды басты сипаттама ретінде
қарастырылады.
4.1 Ең мол ... ... ... ... ... ... анықтау
Жылдық қалыпты ағындыны есептеу кезінде қолда бар деректер үнемі
жеткілікті бола ... ... ... қатармен жұмыс істеуге тура келеді.
Ағындының жылдық шамасының статистикалық қатары ... ... ... және ... ... ... мәнінің орташа квадраттық
қателігі 5-10 % артық болса қатар репрезентативті емес ... ... ... ... қатар бойынша алынған орташа жылдық ағынды, жылдық ағындының
тербелісі есептік ... ... ... ... ... ... бақылау қатары ұзын, репрезентативтілік ұғымын қанағаттандыратын
ұқсас өзен ... ... ... ... ... Егер ұқсас-
өзеннің бақылау қатарының ұзақтығы есептік ... ... ... ... ... ... болса, онда есептік қалыпты ағынды
тікелей ... ... ... ... ... ... ... ұқсас өзен үшін интегралдық қисық тұрғызылып, сол қисық бойынша
есептік кезең анықталады. Бұл ... ... ... ... ... ... төмендетуге мүмкіндік береді [9].
Зерттелетін өзен немесе есептік тұстама үшін ... ... ... есепке алынады: есептік өзен мен ұқсас-өзеннің су жинау
алабтары бір-біріне таяу орналасуы керек, ағынды ... ... ... ... және ... ... ... біртекті,
жамылғы бетінің факторлары: көлділігі, ормандылығы, батпақтылығы, рельефі,
топырақ-грунтының сипаты ... ... өте аз ... ... ... өзен ... жылдық ағындыға тигізетін әсерлерінің
айырмашылығы жоқ болуы керек. Жазықтық өзендер үшін су жинау ... 10 ... ... ... ... ал ... ... су жинау
алабтарының орташа биіктіктерінің айырмашылығы 300 м ... ... ... ... бұзатын факторлар (бөгендер, су алу, су бұру
және тағы басқа) ... ... ... ... ... тербелісі синхронды болуы керек. Ағынды ... ... ... ... ... бойынша тексеріледі.
Есептік өзенде және ұқсас өзенде жылдық ағындыға қатар ... ... ... 10 ... кем ... ... өйткені, әдетте,
осы уақыт ішінде, қарастырылып отырған өзендердің ағынды ... ... ... ... ... ... ... бірмезгілде қатар жүргізілген
байқаулардың нәтижесінде алынған жылдық ағынды шамаларының арасында тығыз
коррелятивтік байланыстың бар болуымен ... ... ... ... және ... коэффициентінің оның орташа
квадраттық қателігіне қатынасымен тексеріледі. Екі қатардың өзара ... r ≥ 0,7 ... және k/σR ≥ 2 ... орындалса ұқсас-өзен дұрыс
таңдалған болып есептеледі.
Ұқсас-өзен ретінде жоғарыда аталған талаптарды ... ... ... ағынды бақылау бекеті алынуы мүмкін. Табиғи ... ... ... ... ... ... ... толық
жауап беретін ұқсас алапты табу қиынға соғады. Ал ... алап табу одан ... ... ... ... ағындыны көпжылдық кезеңге келтіру үшін бір
немесе үш-төрт ұқсас-бекет пайдаланылуы мүмкін. Ұқсас бекеттің көп ... ... ... ... ... ... бермейді, ал
орындалатын жұмыстың көлемі көбейіп, нәтижесі сол қалпында қалады.
Бірнеше ... ... ... ... өзендердің жылдық ағындысы
корреляция коэффициенттерінің су ... ... ... центрлерінің
арақашықтығына тәуелділігі ретінде сипатталатын кеңістіктік корреляциялық
функцияны пайдаланған ... ... ... ... ... жұп корреляция коэффициенттерінің мәні төмендейді. Демек, кеңістіктік
корреляция функциясының көмегімен әлеуетті ұқсас-өзендер ... ... ... кезеңге келтіру өзендердің ұзын және қысқа жылдық ағынды
қатарларының ... ... ... аналитикалық тәуелділіктері
бойынша жүзеге асырылады [9]. Графиктік тәсіл бір ұқсас-өзен ... ... ... мен ... тұстамаларының жылдық
ағындыларының байланыс графигін тұрғызу кезінде бір ... ... ... деректері қолданылады. Байланыс сызығы, әдетте, түзу
сызықты болады және ... ... ... Бұл ... байланыстың
тығыздығын және ұқсас-өзеннің дұрыс таңдалғандығы жөнінде түсінік береді.
Байланыс тығыздығы жеткілікті ... ... ... тұстаманың
қалыпты жылдық ағындысы тікелей график бойынша немесе ... ... ... = k ... Бұл ... қажет болған жағдайда
қалыпты ағындының орнына нақты жылдың ағындысын қою арқылы жекелелеген
жылдардың ... ... ... ... ... ... ... бойынша есептелген орташа жылдық ағындыны есептік
көпжылдық қалыпты шамаға келтіру үшін ... ... ... төмендегідей жағдайлар кездесуі мүмкін:
1. Байланыс түзу сызықты, ... ... ... және ... ... ... [9]:
, ... және – ... ... және ұқсас өзеннің ... ... ... ...... өзен өсіне қатысты түзудің еңістігі бұрышының тангенсі.
Мұндай байланыс, екі бекетте де жылдық ағынды тербелістері жуықтап
бірдей және ... Cv ... ... ... ... ... орын
алады. Бақылау қатары қысқа өзеннің қалыпты жылдық ағындысы ... ... ... ... ... ... ... белгіленген
есептік кезең үшін алынған ұқсас ... ... ... ... ... ... ... барлық жылдық мәндерді қалпына келтіріп
есептеудің қажеті жоқ, өйткені бұл қателіктің ұлғаюына әкеліп соқтырады.
Бұл ... алға ... ... коэффициенттер немесе қатынастар
әдісін пайдаланып аналитикалық түрде де шешуге болады,
, ...... өзен ... жүргізілген қысқа бақылау қатары
бойынша орташаланған орташа жылдық ... ... ... ... қысқа бақылау кезеңі бойынша
орташаланған орташа жылдық ағынды.
Соңғы формуланы төмендегідей өрнектеуге болады [9]:
, ...... ... ... ... тең, ... көпжылдық қалыпты ағындысына қатысты қысқа ... ... ... ... ... түзу сызықты, бірақ байланыс сызығы координаттар
басынан өтпейді, координаттар өстерінің бірі қандайда бір b кесігінде кесіп
өтеді. ... ... ... ... ... ... (7) ... түріндегі байланыс, өзендердің бірінің жылдық
ағындысы ең аз ... ие ... ... ... осы жыл бойында ағынды
байқалмағандығын көрсетеді. Мұндай жағдайлар Қазақстанның Еділ бойы ... ... Олар су өте аз ... ... өзендердің
ағындысы аралы үзілген иірімдерде (өзеннің біркелкі терең жерлерінде ) ... ... ... көптеген тоғандар мен бөгеттерде ұсталып қалып,
өзеннің төменгі ... ... ... ... түсіндіріледі. Мұндай
байланыс бекеттердегі жылдық ағынды тербелісінің біркелкі еместігін және
вариция ... ... ... ... көрсетеді. Бұл жағдайда
да бақылау қатары қысқа өзеннің жылдық ағындысының қалыптық есептік ... ... ... ағындысының көпжылдық қалыпты шамасы бойынша
байланыс графигін пайдалана отырып анықталады [9].
Байланыс сызығы координаттар ... ... ... ... ... ... ±b ... есепке алынбайтындықтан есептік
қалыпты шаманы есептеу кезінде қателікке ұрындыруы мүмкін. Бұл қателіктің
мәні мен ... ... ... ... ... және қарастырылып
отырған өзендердің жылдық ағындысының тербелісіне байланысты болады.
Есептік өзен мен ... ... ... ... ... қатар, қысқа бақылау кезеңінің орташа ағындысы мен
көпжылдық қалыпты ағындының арасында айтарлықтай айырмашылықтардың ... ... ... ... ... ... ... келтіру кезінде
жіберілетін үлкен қателіктердің себебі ретінде қызмет жасауы мүмкін.
Қарастырылып отырған тұстамалаларда жылдық ... ... ... ... ... ... ... сулылығы көпжылдық
кезең сулылығына жуық болған жағдайда ғана, ... ... ... ... ... ... ... дәлдікке ие болады.
Графиктік тәуелділіктер есептеудің анағұрлым ... ... ... жылдам әдіс екендігіне қарамастан, қолдану кезінде тек
бір ғана ұқсас-өзенді пайдаланумен шектеледі және корреляция коэффициентін
және ... ... ... нақты күйде есепке алуға
мүмкіндік ... ... ... ... ЭЕМ ... ... ... кемшіліктерді болдырмауға мүмкіндік береді. Есептеу түрі
ұқсас-бекеттердің санымен анықталатын аналитикалық тәуелділіктер бойынша
жүргізіледі.
Параллель ... ... ... ... ... тәсілде корреляция коэффициенті және сәйкес регрессия
теңдеулері есептелінеді. Есептік байланыс қанағаттанарлық болу ... ... > 0,70 ... 2, r = 0,94) ... ... қатарлар арасындағы байланыс тығыздығы (сапасы)
өлшемі ... ... ... ... және мынаған тең:
, ... және - ... ... ... және ... ... жүргізілген бақылау кезеңіндегі ағындының орташа мәндері;
және - қатарлардың сәйкес мәндері.
Бұл коэффициенттің ықтимал қателігі:
, ... n - ... ... ... ... ... ... тәуелділігі регрессия теңдеуімен
есептелінеді:
;
, ... x және y – x ... y-ке мән беру ... ... мән.
4.2 Ең жоғары су өтімі қатарларын қалпына келтіру
Есіл өзені алабы ... ... ең ... су ... ... ... бақылау қатарындағы бос жылдарды толықтыру ... ... ... келтіру кезінде гидрологиялық қатарларға
қойылатын талаптар ескерілді. Атап ... ... ... ... ... мәндері 0,70 жоғары болғанда ғана
пайдаланылды. Тәжірибеде уақыт өте келе ... ... ... көрсетіп отыр [10]. Сондықтан кейбір бекеттердің деректерін
қалпына келтіру кезінде толық ... емес ... бір ... ... Есіл ... ... ... ең жоғары су өтімі қатарын қалпына
келтіру жөніндегі мәліметтер, ұқсас ... ... ... корреляция
коэффициенттерінің мәндері төмендегі кестеге енгізілді.
Байланыс графиктері келесі суреттерде келтірілді.
Сурет 1. Есіл өзені − ... ... мен Есіл ...... ... ... ең ... су өтімінің байланысы
Сурет 2. Есіл өзені − Астана қаласы мен Есіл ...... ... ең ... су ... ... ... жеткіліксіз жылдардағы ағынды шамалары төмендегі
теңдеумен қалпына келтіріледі [10]:
, ... - ... ... ... ... ... ... бекеттегі қысқа кезең бойынша анықталған орташа ағынды;
- қарастырылып отырған қатарлар ... ... ... ... ... ... өзен мен ... орташа
жылдық су өтімдерінің арасындағы байланыс графигін тұрғызады. Егер байланыс
қанағаттарлық ... онда ... ... ... ... ... ... аз
(жеткіліксіз) өзен үшін қалыпты ағынды алынады. Бұл жағдайда қажетті шарт:
түзу ... ... ... ... және мәні 0,70 артық болуы тиіс. Егер
байланыс қисық сызықты болса, онда ... әр жыл үшін су ... ... ... да ... ... ... ... n - ... ... ... ... ... үшін қабылдаған
репрезентативті кезеңнің жылдар саны.
Зерттеліп отырған Есіл өзені – Петропавл қаласы үшін ... ... ... ... ... , ...... өзен ... , n – жыл ... ... бірдей кезең бақылауындағы (n2) ағынды байласының қателігі:
. ... ... ... ... ... ағынды мәніне аналитикалық
тәсілімен салыстыруға болады [10].
Ұқсас-өзендер арқылы қалпына келтірілген ұзын қатардың қалыпты ... ... үшін ... ... ... ... ... кезінде әртүрлі өзендер ағындысының көпжылдық тербелісін салыстыру
үшін вариация коэффициентін есептеу кестеде келтірілген (кесте 2).
Кесте 2 − Есіл өзені – ... ... ... ... келтірілген ұзын
қатардың вариация коэффициентін анықтау
|№ ... |Qi ... |Ki-1 |(Ki-1)2 ... ... ... ... қатарындағы жылдар саны 50-60 жылдардан аспайтын жағдайлардың
барлығында есептік кезең белгіленеді. Ол суы мол және суы аз ... ... ... айналымдардың ең көп санынан тұрады. Тек үлкен аймаққа
таралатын және осы ауданның ... ... ... ... ... ғана ... алынады. Негізгі айналымдарға қабаттасқан ұзақтығы
кішкентай айналымдар (2-4 жыл) есепке алынбайды. Тек қана суы аз және ... ... ... ... емес ... шығарып тасталынады [10].
Біріккен хронологиялық графиктерді тұрғызу ағынды тербелісінің
айналымын зерттеудің ең қарапайым ... ... ... ... ... бұл ... графиктері өзендер сулылығының көпжылдық
тербелісі аясында кіші айналымдардың бар ... ... ... ... ... ... ... бере алмайды. Аталған
кемшіліктерді болдырмау үшін қандай да бір ... ... үшін ... ... ... ... графигі (жылжымалы n-жыл графиктері)
пайдаланылады. Мұндай графиктер жекелеген жылдардың гидрометеорологиялық
және ағынды ... ... ... күрт ... ... ... ықпалын (гелиофизикалық үдерістермен айқындалмайтын
тербеліс) азайтады. Бұл үшін ағынды ... ... ... яғни ... ... ... ... орташаланған деректермен
(жылжымалы арифметикалық орташа) алмастырылады. Топтық құрамы тақ ... ... 3-5 ... ... қисықтары жекелеген салыстырмалы қысқа уақыт
кезеңдері ағындысының тербелісін еске алады. Ол модульдік коэффициенттердің
орташа мәннен ... қосу ... ... яғни оның ... ... ... ... модульдік коэффициент. Сонымен қисықтың
әрбір ординатасы i-жылдың соңында К ... ... ... ... ... орташа мәннен () ауытқуының қосындысының
өсу ретімен беріледі. Әртүрлі өзендер ағындысының көпжылдық ... үшін ... ... ... ... ... ықпалын жойып жіберу іске асырылады, ал қисық ординаттар
бойынша келесі тәуелділік бойынша ... ... ... ... ... ... ... қатысты)
сулылығын айқындауға мүмкіндік береді, сондықтан ұқсас-өзендерді ... ... ... ... ... ... қатысты
ағынды тербелістері синхронды немесе синфазалы өзендер ғана пайдаланылады.
Біріккен графиктер бір масштабта тұрғызылады. Қатарларды ... ... ... ... ... қажет, өйткені жекелеген суы мол немесе ... ... ... қосу ... ... ... ... орташа ағындының
қателігін өсіруге алып келуі мүмкін ... ... ... ... ... ие. Кез ... m ... үшін шаманың орташа мәнінің барлық ... ... ... ... ... тең ... ... бастапқы және соңғы нүктелерін
қосатын сызықтың горизонталь сызыққа ... ... ... және ... ... ... ... ... және ... ... ... бөлігі үшін
интеграл қисығының бастапқы және соңғы ... ... ... саны ... ... учаскесі жоғары бағытталған Кор-1 шамасы теріс мәнге
ие болатын уақыт кезеңі ... аз ... ... ... жылдық ағындыны
есептеу кезінде толық 2 ... ... 4 ... ... қатар
репрезентативті болып есептелінеді, ал осы қатардағы орташа ағынды ... ... ... ... 3-5 % ... ... ағындының айырымдық интеграл қисығын тұрғызудың және ... ... ... ... ... үшін ... ... таңдау
бақылау қатары 72 жылды құрайтын Есіл өзені – ... ... ... ... 3, ... 3).
Кесте 3 – Есіл өзені – Петропавл ... ... ... ... ... ... |Qi ... |
| ... |Qср, |σ, м3/с ... |
| | |м3/с | | |
| |I |II |t |ta |F |Fa ... ... |
| | | | | | | ... | | | | | | |асы ... |
|1 |2 |3 |4 |5 |6 |7 |8 |9 ... ... |1,995 ... ... |60 |07 | | | | ... |емес |
|Есіл – Астана |1933-19|1971-20|2,683 |1,634|3,209 |1,962 ... ... |70 |05 | | | | ... ... ... – |1936-19|1967-20|2,228 |1,504|6,439 |1,864 |біртекті |біртекті|
|Петропавловск |66 |07 | | | | ... ... ... ... ... ... параметрлері
Қамтамасыздық қисықтары репрезентативті бақылау қатары бар болған
жағдайда ағынды есептеу тәсілдерінің ... ... ... ... ... қарастырылып отырған сипаттаманың пайда болуының
салыстырмалы жиілігінің өсуін, яғни ... ... су ... ... ... ... қайталанғыштығын көрсетеді. Эмпирикалық
қамтамасыздық қисығы аналититалық қамтамасыздық ... ... ... ... алады [11]. Ықтималдық теориясы мен
математикалық статистика бойынша ... үш ... ... ... қатардың орташа арифметикалық мәні (Q0), вариация
коэффициенті (өзгергіштік коэффициенті) (Cv) және ... ... ... ... ... бұл параметрлері гидрологиялық
есептерді шешу ... ... ... болады. Олардың көмегімен
ағындының нақты мәнінің асып түсу немесе асып түспеу ... ... ... және ... ... негізгі параметрлерін
теориялық тұрғыдан негіздеу жеке қарастырылған, ... ... ... ... ... ... түсініктер мен
параметрлердің қатынасы ғана келтіріледі.
Қамтамасыздық қисығын тұрғызудың ... ... ... ... ... жүргізілген бақылау деректерінің қатары) қызмет жасайды.
Осы деректер бойынша эмпирикалық қамтамасыздық ... ... ... ... ... ... мейлінше үйлесетін аналитикалық
қисық таңдалады. Аналитикалық қисық (қисықтың ... ... ... ... ... бұл қамтамасыздық қисығының бақылау деректерімен
қамтылған аймағында ағынды есептеуді ... ... ... ... ең ... кіші және ... қамтамасыздық аймақтарындағы ағынды
есептеулерінің сенімділігі артады. Ағынды ... ... ... ... айқындалады. Қамтамасыздық қисықтары ағындының
есептік мәнінің түсу уақытын ... ... ... ... ... ... ... төмен біртіндеп кему немесе
төменнен жоғары біртіндеп өсу ... ... ... (су ... ... ... коэффициентін);
– эмпирикалық қамтамасыздық формуласы бойынша жоғарыдан төмен ... ... ... әрбір мәннің қамтамасыздығын P(%) анықтау;
– алынған мәндерді Q = f(P %) немесе K = f(P %) ... ... ... қарай, алынған нүктелер тобына аналитикалық қамтамасыздық қисығы
таңдалады немесе есептеулер үшін Алексеевтің ... ... ... ... ... ... ... болмаған
жағдайларда нүктелер өрісінің ортасынан өтетін біркелкі тегістеуші сызық
жүргізіледі. Эмпириалық ... ... ... ... ... ... немесе эмпирикалық қисықтың кескініне
сәйкес келетін кездейсоқ шамалар ... ... ... ... ... ... ... жолмен жүзеге асырылады.
Арнайы торшадан алдын ала ... ... ... ... ... ... және ... үйлесе орналасқан қатар болса және
бақылау ... ... ... ... ... ... ... болады.
Аналитикалық жолмен тегістеу және экстрополяциялау ... ... ... ... қисықтарының параметрін ұқсастық әдісі бойынша
зерттелмеген өзендерге көшіру ... ... ... ... ... ... ... эмпирикалық қисықтың ауданының
моментіне тең теориялық қисықпен алмастыруға саяды. Тегістелген эмпирикалық
қамтамасыздық ... ... ... ... ... ... ... үшін кездейсоқ шамалардың өзгергіштігін зерттеу кезінде
математикалық статистикада қолданылатын бір ... ... ... ... бір ... ... пайда болатын мәндерінің әрқайсы
осы шаманың алдыңғы мәндерінің пайда ... ... ... ... да ... ... ... деп саналатын белгілі.Бұл жағдайда гидрологиялық
зерттеулер мен есептеулерде жекелеген жылдардың ағынды сипаттамалары өзара
байланысты емес деп ... ... ... белгілі бір дәрежеде
бақылау деректерімен және арнайы зерттеулермен расталады [12].
Сондықтан, хронологиялық тәртіппен орналасқан жылдық ... ... ... оның ... да ... ... ... қатар деп
аталады. Қамтамасыздық қисығын тұрғызу және бақылау шегінен тысқары аймаққа
экстрополяциялау үшін қатардың мүшелері жоғарыдан төмен қарай кему ... ... ... біртіндеп өсу ретімен орналастырылады. Шектеулі уақыт
кезеңі үшін осылай өсу немесе кему ... ... ... ... ... ретінде қарастырылады. Жылдық ең жоғарғы және ең ең
төмен су өтімідері, су ... ... ... және ... басқа да
элементтерінің эмпирикалық қамтамасыздық ... ... ... үшін ... кейбір теориялық қамтамасыздық қисықтармен
салыстыру олардың жеткілікті ... ... ... көрсетеді. Сондықтан,
мұндай теориялық қисықтар тәжірибелік ... шешу ... ... ... және ... ... шегіне дейін
экстрополяциялаудың амалы ретінде пайдаланылады. ... ... ... бақыланған шамалардың зерттелетін қатары ... ... ... тұрғызудың қағидалары ықтималдық
теориясының орталық шекті теоремасының ережесінен шығады. ... ... екі ... ... ... ... және ассиметриялы
қисықтар. Ағынды үлестірімін ... ... ... ... жиі кездеседі.
Симметриялы үлестірім қисықтарының параметрлері: орташа арифметикалық
мән (Q0) және ... ... ... (σ). ... ... өзгергіштігін салыстыру үшін орташа ... ... ... ... ... ... Бұл салыстырмалы
орташа квадраттық ауытқу ... ... ... ... (Cv) деп ... ... мәнін моменттер әдісі немесе шындыққа жақын
әдіс бойынша анықтауға болады [12]. Бұл ... ... ... ... ... ... бар болған жағдайда артатын ... ... ... болатын жүйелі қателігін де есепке алу
қажет.
Моменттер әдісі кезінде үлестірім қисықтарының ... ... ... ... ... ... үлестірім мәні арқылы өрнектеледі.
Бұл жағдайда қатардың шеткі мүшелері үлестірімге үлкен ықпал ... ең ... ... мәні ... ... ... бір параметрдің
қандайда бір мәні пайда болған кезде ... ең ... ... ... ең ... ... қабылдайтын белгісіз параметрдің осы мәні анағұрлым
ықтимал деп есептеледі. Бұл жағдайда ... ең ... мәні ... ... ... үлестірімге үлкен ықпалын тигізеді. Үлестірімнің
бұл қасиеті ... ... ... ... ... ... шегерілуін үшінші орталық моменті
сипаттайды. Салыстырмалы бірлікпен ... және ... (Cs) деп ... ... ... белгілі ағынды мәнін анықтау үшін
келесі параметрлерді есептеу қажет: қатардың ... ... ... P % (яғни, берілген су өтімінің асып түсу ықтималдығын),
қатардың орташа мәнін Q0, Cv және Cs коэффициенттерін. P % және Q0 ... ... ... ... ал Q0, Cv және Cs ... ... қамтамасыздық қисығын таңдауға мүмкіндік береді [12].
Ықтималдық теориясынан қандайда бір су өтімінің Q ... осы су ... ... болу ... ... (m) ... қатары
мүшелерінің жалпы санына (n) қатынасына тең екендігі белгілі:
. ... мәні 0-100 ... ... ... ... ... n→∞, m→n, онда
P(m=n)100 % асимптоталы ... ... ... ... ол ... 100 % тең ... Оның ... n < 100 болғанда
(18) формула жабылуда мейлінше қажет болатын қатардың шеткі ... ... ... ... қамтамасыздықты олардың ... ... үшін оған ... ... бұл ... ... бастапқы ықтималдық үлестірімінің типіне және ... сол ... Е.Г. ... (18) ... Cv және ... қатынастарымен байланыстырып, яғни эмпирикалық қисықтың
аналитикалық қисыққа барынша сәйкес ... ... ... нұсқауларын
пайдалануға ұсынады.Мұндай формулалардың сәйкес жалпы түрі
, ... Pm – ... n кему ... ... ... m орнына
ие мүшелерінен асып түсу ықтималдылығын бағалау; a- ның мәні 0-1 дейін
өзгереді.
Құрылыс ... ... ... асып түсу ... ... ... ... Крицкий-Менкелдің формуласы кең
қолданыс тапқан [12]:
, ... ... бас ... ... ... ... суы ... жоғары ағындымен және суы аз жылдар төмен ... ... ... ... ... Формула қамтамасыздықтың өте үлкен және
өте кіші мәндері кезінде мейлінше сақ шешім береді.
Гидрологиялық ... ... (Cs=2Cv ... ... ... (Cs < 2Cv болғандағы)
, ... ... ... бар қатардың ұзындығы салыстырмалы аз
болған жағдайда (40-50 жылдан кем) ... ... ... ... ғана ... ... ... Қисықтың ортаңғы
бөлігінде олар бірдей нәтижелер береді. ... ... ... ... (20) ... бойынша есептеген кезде қатардың бірінші мүшесі ең
үлкен ... ие ... ал (22) ... бойынша есептегенде ең
төмен қамтамасыздыққа ие болады, ал ... ... ... ... ... ... ең мол ағындыны есептеу кезінде
қолданылған.
Биномдық үлестірім қисығы гидрологиялық ... ... ... Бұл ... ... емес статистикалық қатарға
қолдануға болады. Гидрологиялық шамалардың қатарлары негізінен ... ... ... Бұл ... және оның ... ...... бойынша тек үш параметр арқылы ... ... ... тікелей бақылау материалдары бойынша, негізінен моменттер әдісімен
есептеледі. ... және ... ... – ол ... ... ... ... бойынша есептелінеді [12]:
. ... ... және ... ... мен ... ... ағындыларының сипаттамаларын салыстыру ыңғайлы болу үшін орташа
шаманы ... ... ... М0 ... ... қабаты У0 түрінде береді.
Бірақ, қатардың орташа мәні немесе қалыпты шама ... ... ... ... және ... жалпы сипатын көрсетпейді
[12].
Қатардың айнымалы шамаларының тербелісін немесе өзгергіштігін бағалау
үшін қатардың ... ... ... ... ... (қалыпты
шамадан) ауытқуының квадраттарының орташа мәні ... ... -ті ... ... оның ... ... оң ... және оң
ауытқулар мен теріс ауытқулар ... жоя ... ... ... ... ... мәнінен шашырауының өлшемі орташа квадраттық
ауытқу немесе стандарт деп аталады және σ ... ... ... квадраттық ауытқу бастапқы бақылау қатарының өлшем бірлігімен
өрнектеледі.
Вариация коэффициенті. Жекелеген қатарлардың өзгергіштігін ... болу үшін ... ... ... ... бірлікпен
өрнектейді. Салыстырмалы орташа ауытқуды вариация коэффициенті ... ... деп ... Оны Cv шартты белгісімен белгілейді.
Cv коэффициентінің мәні моменттер әдісімен ... ... ең ... ... есептеледі. Cv < 0,5 болғанда моменттер әдісі қолданылады,
өйткені корреляция коэффициентінің мәні ... ... ... ... рөлі тым жоғары болады. Бұл ... Cv > 0,5 ... ... ең ... әдісін пайдалану арқылы жойылады. Шындығында
теория бойынша екі әдісті де Cv-ның кез келген мәні ... ... ... Сv кіші ... кезінде екі әдіс те жуық ... ... және ал ... ... ... қолдану жеңіл
болғандықтан, олардың жоғарыда аталған қолданылу ... ... ... ... ... ... бойынша анықтау келесі формула
бойынша жүзеге асырылады [12]:
, ... Кі – ... ... – cу ... ... ... қалыпты ағынды (ағындының көпжылдық орташа мәні); – бақылау
қатарының ұзақтығы.
Бірақ іс жүзінде бақылау ... ... ... ... яғни
қолда бар қатар Бас ... емес ... ... ... ... мәні қателігіне ие болады.
Математикалық статистикадан бұл қателіктің мынаған тең екедігі белгілі
және n = 30 ... ... δ = 1,6%, ал ... ... ... ол ... ... Сондықтан бақылау қатарының ұзақтығы 30 жылдан
кем ... ... ... ... ... формула бойынша
есептеледі:
. ... ... бұл ... ... ... ... қолданылып жүр.
Вариация коэффициентін моменттер әдісімен анықтау кезінде ... ... ... ... ... белгіленеді:
Автокорреляция есепке алынбаған жағдайда (жоқ немесе өте аз)
, ... ... ... ... ... коэффициентін шындыққа ең жақын әдіс бойынша анықтау кезінде
қалыпты қателіктерді бағалау үшін Блохиновтың формуласы қолданылады [12]:
. ... ... мәні 0,25 ... және 5 % ... ... қатарының ұзындығы 10 жылдан 25 жылға дейін болса
жеткілікті (репрезентативтілік талабы ... ... ... дәлділік
дәл осылай қалып, вариация коэффициенті 0,5-0,6 тең болған жағдайда
қатардың ... 100-150 жыл ... ... ... ... ... кіші болған жағдайда есептеудің дәлділігін төмендетуге тура келеді.
Асимметрия коэффициенті қарастырылып отырған кездейсоқ шама ... ... ... ... ... центіріне қатысты симметриялы
еместігінің дәрежесін сипаттайды. Асимметрия коэффициенті де салыстырмалы
бірлікпен ... бұл ... ... қатарының немесе түрлі
сипаттамалар ... ... ... ... ... ... Сs ... жинақтап қорытуға мүмкіндік береді.
Гидрологиялық шамалардың ... ... оң ... Бұл ... бір модалы үлестірім кезінде қатардың орташа
арифметикалық мәні моданың оң ... ... ... сөз, демек, центрдің
оң жағында үлестірім графигінің “ұзын” бөлігі ... ... ... қатардың орташа арифметикалық мәні моданың сол жағына орналасады
және үлестірім графигінің “ұзын” бөлігі центрдің сол ... ... ... ... үшін ... ... ... мәнінен ауытқуының кубының орташа мәні алынады және өлщем бірліксіз
сипаттама алу үшін оны ... ... ... ... ... бөледі
[12].
. ... және ... ... пайдаланып, (31)
формуласын өрнектейміз:
. ... ... ... үшін ... енгізіледі. болғанда
(33) формула келесі ... ие ... ... коэффициентінің мәні оң немесе теріс болуы мүмкін. Оң
ассиметрия суы аз жылдарға қарағанда суы мол ... ... ... ... яғни ... ... мәніне кіші мәндері жиі кездеседі.
Керісінше болғанда қатар теріс ассиметрияға ие ... ... ... ... ... Крицкий-Менкел формуласымен
анықтауға болады.
. ... ... ... ... ... ... қысқарған
сайын және вариация коэффициентінің мәні кіші болғанда ұлғаяды.
Есептеулер Сv кез келген мәнінде және n < 50 ... ... ... ... ... ... процентті құрайтынын
көрсетеді. Сондықтан іс жүзінде Cs коэффициентін Сv коэффициентіне қатынасы
арқылы ... ... ... ... теориялық қамтамасыздық
қисығын таңдау әдісін пайдаланып ... ... ... ... түзуленуі жүзеге асатын немесе эмпирикалық нүктелердің орналасуына
аналитикалық қисық барынша сәйкес келетін қатынас қабылданады.
Қамтамасыздық қисығы, оның ... ...... ... м3/с) және ... ... (Cv = 0,91) арқылы салынады.
Асимметрия коэффициенті (Cs) вариация коэффициентімен қатынасына байланысты
таңдау әдісімен табылады. ... бұл ... Cs/C v = 2 және Cs = ... Ал ... ... ... орташа квадраттық
қателіктері , , . Осы есептелген мәндер арқылы ... ... ... 6) [12].
Сурет 6 – Есіл өзені – ... ... ... ... ... (Cv = 0,91; Cs = ... ... ағындының статистикалық параметрлерін бақылау қатары
жеткілікті болғанда анықтау
Ағындыға жүргізілген ... ... бар ... ... ... жағдайда есептеулерді жүргізу үшін орташа
көпжылдық су өтімі жоғарыда аталған ... ... ... ... ... мәні моменттер әдісі, шындыққа ең жақын әдіс
немесе графа-аналитикалық ... ... ... ... ... коэффициенті ТМД елдерінің аумағында өте
үлкен шекте: 0,1-1,4 ... ... Cv ең ... мәні ... және ... ... ... аудандар мен Сібірде, Камчатка
мен Сахалинде орта есеппен ... ... дала ... ... және шөлейтті зоналарда 0,60-1,00 шегінде тербеледі. Қазақстан мен
Орта Азияның ... ... ... коэффициенті 1,2-1,4 – дейін
жетеді.
Жылдық ағындының өзгергіштігін сипаттайтын вариация ... ... ... ... ... ... сенімділігін
бағалау және ағынды есептеу тәжірибесіне сүйеніп 15 % ... емес ... ... σCv ≤ 15 %). Демек, қолда бар ... ... ... критерийі ретінде σ≤10 % ... ≤ 0,15 % ... ... мәні ... ... қатынасы
бойынша анықталады. Жылдық ағынды үшін бұл ... ... Cs = ... ... ... жылдық ағындыны анықтау кезінде негізінен
биномдық қамтамасыздық қисығы қолданылады [12].
Қалыпты ағындының ... ... мәні және Cs/Cv ... ... ... 6).
Кесте 6 – Ең жоғары су өтімдерінің әртүрлі ... ... ... |F, км2 ... | |
| | | | ... ... су |
| | | | ... м3/с |
| | | | |1 % |3 % |5 % |10 % |
|1 |2 |3 |4 |5 |6 |7 |8 |
|1 ... – Ударное аул |202 |1949-2007|156 |116 |97 |76 |
|2 ...... |3240 ... |558 |505 |427 |
| |аул | | | | | | |
|3 ... – Волгодоновка|5400 |1978-2007|1565 |1010 |770 |476 |
| |аул | | | | | | |
|4 ...... қ. |7400 ... |741 |595 |414 |
|5 ... - ... |86200 |1967-2007|4030 |3160 |2720 |2170 |
| ... | | | | | | |
|6 ...... |9000 ... |6140 |4950 |3470 |
| |аул. | | | | | | |
| | | ... |3550 |3080 |2400 |
|7 ... – |106000 ... |1720 |1575 |1345 |
| ... |118000 | | | | | |
|8 ...... |1974-2007|219 |170 |147 |115 |
|9 ...... ... |1350 |1190 |955 ... |Жабай – Балкашино |922 |1937-2007|228 |188 |169 |140 ... 6 ... |2 |3 |4 |5 |6 |7 |8 ... ...... |8530 ... |1170 |1040 |844 ... |Акканбурлык – |910 ... |145 |120 |93 |
| ... | | | | | | ... ... – |5820 ... |956 |(840) |668 |
| ... |6520 | | | | | ... ... – |1320 ... |510 |435 |329 |
| ... | | | | | | ... ... – |1260 ... |93 |77 |57,5 |
| ... | | | | | | ... ... – |3970 ... |496 |400 |283 |
| ... |4070 | | | | | ... ... су ... бақылау деректері жоқ болған жағдайда анықтау.
Зерттелмеген өзендердің ең жоғары су ... ... ... ... ... ... арқылы алынған мәліметтерге негізделген
эмпирикалық формулалар бойынша жүргізіледі.
Есептік формуланы таңдау немесе әзірлеу ... ... ... зерттелетін аумақтың ең жоғары ағындысын айқындайтын ең басты
факторларды барынша толық ... алу; ... ... жаппай қолдану
үшін ұсынылатын формуланың қарапайым, қол жетімді болуы тиіс.
Есіл ... ... ең ... ... ... әсер ететін
негізгі факторлар. Есіл өзенінің ең ... ... ... ... су тасу ... және оның формасымен анықталады. Қарастырылып
отырған аумақта қарқынды жүретін еріген қар суының үдерістері, әдетте ... су ... ... алып ... ... желісіне еріген қар суының шоғырланып келуіне қар
жамылғысының күрт еруі, әсіресе қар еру кезеңінде ... ... ... ... ... су тасу қалыптасқан жағдайда, көбіне ең жоғары су өтімінің
өлшемін ... ... ... су тасқынының көлемі болып табылады.
Жекелеген өзендер мен ағынсулардыңкКөктемгі су тасу қабаты мен ... су ... ... байланыс өте тығыз ... Бұл ... ... ... ... су тасу ... төмен болғанда, екі
немесе үш су тасу шыңы байқалғанда бұзылады. Мұндай ... ... өзен ... ... ... және бұл аймаққа тән емес.
Ақмола облысында ең ... су ... ... ... шекте
өзгереді, ол тек жекелеген аудандардың ... ... ... емес, сондай-ақ өзеннің қлшеміне тәуелді. Көктемгі су тасу
өабаты бірдей болғанның өзінде ең жоғары су ... ... ... су ... ... ... күрт өседі [12].
Су тасу көлемі есептік шамаға жақын болған жағдайда ең жоғары су
өтімінің ағынды ... 0,25 ... Су ... ... ... ... ең жоғары
су өтімінің ағынды модулінің күрт төмендеуі беттік ағындының келіп ... ... және су ... ... іші ... тегістелуінен
байқалатын су жинау алабының өзінің ... ... ... және орташа тәуліктік ең ... су ... ... кіші ... ... ... Бұл қар ерудің тәулік іші
жүргісінің ерекшелігіне ... ... ... ... жүретін
Орталық Қазақстан жағдайында лездік су өтімі мен орташа тәуліктік ... ... ... ... ірі ... де ... жинау алабының ауданы 7-10 мың км2). Соңғысы су тасу бір ... ... ... ... ағын сулар ағындысының
шоғырланып қалыптасуының салдары. Су жинау ... ... 100 мың ... айырмашылық 2-2,5 құрайды, ал су жинау алабының ... 1-10 ... ... ... өзгереді.
Ең мол ағындының редукциялық қисығы су ... ... ... ... ... ғана емес, сонымен қатар арнаның
реттеуші ықпалының өсуіне ... ... ... ... ... ... ... ағынсыз тұйық учаскелердің артуының салдарынан ең ... ... ... ... ... Ағындының қалыптасуына қатысты дәл
осындай, бірақ өлшемі бойынша төмендеу әсерді арналық ... ... ... ... ... ... суы аз ... жақсы байқалады.
Сонымен, Есіл алабы ... ең ... ... ... ... ... ... және су жинау алабының өзінің, сонымен
қатар, өзен арнасы мен ... ... ... ... ... алаптың ауданына айтарлықтай тәуелді.
Көктемгі ағынды қабаты бірдей шамаға тең аудандарының өлшемдері
әртүрлі су ... ... ең ... су ... модулдері F0,25 кері
пропорционал. Бірдей метеорологиялық ... атап ... ... ... ... ... болғанда кіші және үлкен өзендердегі кқктемгі ағынды
қабаты бірдей болмайды, сондықтан ең мол ... су ... ... ... ... отырған аудан да одан сайын айқын
байқалады. ... ... су ... ... ... ... сайын
ұлғаяды, оның үстіне F дәреже көрсеткіші 0,10-0,15 тең болады. ... ... су қоры ... ең мол ... ... ... редукциясы
шамамен 0,35-0,40 құрайды [12].
ҚОРЫТЫНДЫ
Есіл өзені климаты шұғыл континентті, қысы ұзақ және қарлы, жазы ыстық
өңірде ... ... су ... ... ... ... типке жатады. Ағынды ... өте ... ... 0,8-1,2 аралығында өзгереді. Есіл өзені алабының ағындысы
уақыт бойынша ғана емес ... ... да ... ... Бірақ
гидрологиялық бекеттер өзен алабында біркелкі орналаспаған. Оның үстіне
бақалау ... ... да ... ... кіші өзендерде бақылау
қатары бірнеше жылды ғана құрайды. Сол ... біз ... ... ... бойынша таралу заңдылығын зерттеуді мақсат етіп қойдық.
Осы зерттедің нәтижелерін зерттелмеген ... ... ... жоқ ... ... ... ұсындық.
Қолда бар бақылау мәліметтерін талдау Есіл өзені алабында ... ... ... ... Есіл өзені алабында ылғал
әкелетін желдерге қатысты ... оның ... ... ... сәйкес үш тәуелділік айқын байқалады. Олардың ішіндегі
негізгісі тікелей Есіл өзені ... ... ... ... сипаттайды.
Ал басқасы Көкшетау қыратының оңтүстік және ... ... ... ... ... өзендері мен уақытша ағынсуларының қалыпты жылдық
ағындысы мен су жинау алабының арасында ... бар ... ... ... ... бойынша тұрғызылған график жақсы
сипаттайды. Алынған тәуелділікке ... Есіл ... ... ... кіші ... ... ... өзендердің ағындысына қарағанда
1,5-2 есе артық екендігін көрсетеді.
Есіл өзенінің ең жоғарғы ағындысы ... ... ... су
тасу көлемі және оның формасымен анықталады. Қарастырылып отырған аумақта
қарқынды жүретін еріген қар суының үдерістері, әдетте бір ... су ... алып ... ... ... ... қар суының шоғырланып келуіне қар
жамылғысының күрт еруі, ... қар еру ... ... ... ... ... мол ағындының редукциялық қисығы су өтімінің тәулік ... ... ... ғана емес, сонымен қатар арнаның
реттеуші ықпалының өсуіне қарай, әсіресе өзеннің жалпы ұзындығының ... ... ... ... ... ... салдарынан ең жоғары су
өтімі модулінің төмендеуін сипаттайды.
ПАЙДАЛЫНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... вод ... освоения целинных и залежных земель.
Акмолинская область Казахской ССР. Выпуск 1. – Л.: ... ... ... А.И. ... гидрология.– Л.: Гидрометеоиздат, 1975. – 544.;
3. Гидрологический ... ... реки ... ... Р.И., ... М.М. Материалы по гидрографии Казахстана.
Часть 4. Бассейн реки ... ... ... ... А.: Казак
университетi, 2003 – 84 ... ... М.М. ... ... – А.: ... ... – 212 б.;
6. Владимиров А.М. Гидрологические расчеты. – Л.: ... 1990 ... ... ... И.Ф. ... расчеты. Л.: Гидрометеоиздат, 1975.– 190
с.;
8. Болдырев В.М. Практикум по дисциплине “Гидрологические расчеты”. – ... ... 2000. – 40 ... Указания по определению расчетных гидрологических характеристик. СН 435-
72. – Л.: Гидрометеоиздат, 1972. – 19 с.;
10. ... С.Қ., ... М.М. ... ... әдiспен өңдеу бойынша практикум. – А.:, Қазақ университетi,
2001. – 126 б.;
11. Рождественский А.В. ... ... ... ... ... – Л.: Гидрометеоиздат, 1977. – 269 с.;
12. Дәулетқалиев С.Қ., Жүсіпбеков Д.Қ. ... ... ... ... – А.: ... ... 2003. – 104 б.

Пән: География
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 56 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Амангелді Иманов3 бет
Ақмола облысының су ресурстары5 бет
Солтүстік Қазақстандық өңір солтүстік облыстар шоқтығында ерекше орында25 бет
Табиғи су ресурстарын қорғау шаралары5 бет
ҚР су ресурстарының қоры, сапасы, пайдаланылуы5 бет
Fast Ethernet стандартындағы жоғары жылдамдықты жергілікті есептеуіш желісін жобалау64 бет
Gigabit Ethernet жоғары жылдамдықты технологиясы24 бет
Turbo Pascal - жоғары деңгейлі программалау жүйесі22 бет
«Жоғары мектепте тәрбие жұмыстарын ұйымдастыру бағыттары мен тәрбие жұмыстарын жоспарлау13 бет
Іле Алатауы өзендерінің қалыпты жылдық ағындысын бағалау25 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь