10 сынып бағдарламасындағы элементтер химиясы курсы бойынша табиғатқа әсері бар деген негізгі тақырыптар бөліп алып, осы элементтердің адам ағзасымен, қоршаған ортамен байланысты экологиялық, химиялық және табиғатты қорғау ұғымдарының проблемалары негізінде бағдарламалар дайындау

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3
1. ОРТА МЕКТЕПТЕ ЭЛЕМЕНТТЕР ХИМИЯСЫ КУРСЫНЫҢ
ЭКОЛОГИЯЛЫҚ БІЛІМ МЕН ТӘРБИЕ БЕРУ МҮМКІНДІКТЕРІ
1.1 Химияны пәнаралық байланыста оқыту арқылы экологиялық
білім мен тәрбие берудің педагогикалық шарттары ... ... ... ... ... ... ... 5
1.2 Химиядан сыныптан тыс жұмыстар негізінде экологиялық
білім мен біліктілікті қалыптастырудың ғылыми теориялық
негізгі мәселесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .2
2.1 Орта мектепте экологиялық білім мен тәрбие берудің мазмұны,
түрлері мен әдістері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
2.2 Экология бағытындығы білім берудің құзіреттілігін қалыптастыру жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
2.3
3 ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
4 ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
Қазіргі таңда экологиялық мәселе аймақтық немесе республикалық қана емес, дүниежүзілік сипат алып, адамзат тағдырымен байланыста қаралатын дәрежеге жетті. Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығымен мақұлданған «Қазақстан Республикасының 2004–2015 жылдарға арналған экологиялық қауіпсіздігі тұжырымдамасында» «Қоғамды экологияландыру – бұл адамның табиғатпен үйлесімділігіне қол жеткізуге бағытталған және қоғам көзқарасының жүйесін қалыптастыру үрдісі», – деп атап көрсетілген.
Көптеген зерттеулерде экологиялық білім беру жалпы білім берудің бір бөлігі ретінде ғана емес, сонымен қатар экологиялық мәдениеті, санасы, іс-әрекетке дайындығы жоғары деңгейдегі тұлғаны тәрбиелеу мақсатын көздейтін үрдістің жаңа мәні қарастырылады. Орта мектепте экологиялық мәдениетті қалыптастыру Қазақстанның тұрақты дамуының басты факторларының бірі болып саналады.
Экологиялық білімнің қазіргі таңда маңызы зор. Сонымен қатар экологиялық білім бере отырып оқушылардың пәнге деген қызығушылығын арттыруға болады. Орта мектепте химия пәні арқылы экологиялық білім беру мәселелері толығынан зерттелмеген. Орта мектепте элементтер химиясы курсының экологиялық білім мен тәрбие берудегі мүмкіндігі зор. Өйткені бізді қоршаған орта да, өзіміз де химиялық элементтерден тұрамыз. Табиғаттың адам өміріндегі алатын орнын, табиғат пен қарым-қатынастың дұрыс қалыптасуын, әсіресе антропогендік фактордың ауқымды экологиялық кризиске әкелуін ескере отырып, экологиялық білім және тәрбие беру қажет. Сабақты экологияландырып, яғни күнделікті өмірмен байланыстырып өткізсе оқушылар сабақты тереңірек түсініп және қызығушылық танытады.
Білімді жастар ғана егемендігіміздің ертеңін баянды етіп, қоғамның әлеуметтік – экономикалық дамуы мен экологиялық жақсаруына үлес қоса алады. Сондықтан да жас ұрпаққа экологиялық білім беру, олардың табиғат пен адам өмірінің бірлігін терең сезінетін, табиғатты аялап, оны қорғай алатын азаматты тәрбиелеу міндеттері мен мақсаттары өз маңыздылығын бүгінгі таңда жоймай, қайта одан әрі көкейкестілігімен сипатталуда.
Мектеп қабырғасында берілген экологиялық білім мен біліктілік жас жеткіншектің экологиялық санасының дамуын қамтамасыз етіп, жеке тұлғаның экологиялық мәдениетінің негізін қалайды. Демек, экологиялык мәдениет - адамның қоршаған табиғи және әлеуметтік ортаға шын мәнінде зиялы қатынасының ең жоғары деңгейдегі көрінісі [60]. Қазіргі кездегі мектептердің алдында тұрған міндеттердің бірі жас ұрпақтың экологиялық білімі мен біліктілігін қалыптастыру, оларды табиғатты қорғау, табиғат қорларын тиімді пайдалану, саналы, экологиялық білімді пайдалана білетін азамат ретінде тәрбиелеу.
Орта мектепте химия пәнін оқыту барысында оқушылардың ғылыми қағидалар мен ұғымдарын саналы игеруіне ғана емес, пәнге тұрақты ынтасын қалыптастыруға айрықша назар аударудың маңыздылығы оқу бағдарламасында атап көрсетілген. Химияның экологиялық мәні ол жөніндегі білімді күнделікті өмірде, өнеркәсіпте, денсаулық сақтау саласында қолдануды түсіндіру арқылы оқушылардың ұғымына елеуі түрде ықпал етеді.
Орта мектеп химиясында экологиялық мазмұны бар ақпараттарды, химия өнеркәсібі мен оны дамытудың негізгі бағыттарын және әр аймақтың жергілікті экологиялық мәліметтерін сабақтарда пайдалану оқушылардың тек химиядан білім алу, оны бекіту және жетілдіруіне ғана емес, оларда экологиялық, табиғат қорғау білімдеріне, экологиялық ой-өрісінің дамуына, сонымен қатар, экологиялық жағдайларды сараптау біліктері мен дағдылары қалыптасып, экологиялық жағдайларды болжай білуіне және адамның іс-әрекеті әсерінен туатын қоршаған ортадағы келеңсіз оқиғаларды болжауға, жеке тұлғада экологиялық білім мен мәдениет тәрбиелеуге мүмкіндік тудырады.
Зерттеу жұмысының өзектілігі.
Жұмыстың мақсаты. 10 сынып бағдарламасындағы элементтер химиясы курсы бойынша табиғатқа әсері бар деген негізгі тақырыптар бөліп алып, осы элементтердің адам ағзасымен, қоршаған ортамен байланысты экологиялық, химиялық және табиғатты қорғау ұғымдарының проблемалары негізінде бағдарламалар дайындау. Осы бағдарлама бойынша оқушылардың пәнге деген қызығушылығы мен танымдық белсенділігін арттыру әдістемесін жасау.
        
        Мазмұны
КІРІСПЕ
........................................................................
................................ 3
1. ОРТА МЕКТЕПТЕ ЭЛЕМЕНТТЕР ХИМИЯСЫ КУРСЫНЫҢ
ЭКОЛОГИЯЛЫҚ БІЛІМ МЕН ТӘРБИЕ БЕРУ МҮМКІНДІКТЕРІ
1. ... ... ... оқыту арқылы экологиялық
білім мен ... ... ... ... 5
2. ... сыныптан тыс жұмыстар негізінде экологиялық
білім мен біліктілікті қалыптастырудың ғылыми теориялық
негізгі ... Орта ... ... ... мен ... ... мазмұны,
түрлері мен әдістері
........................................................................
.
2. Экология бағытындығы білім берудің құзіреттілігін
қалыптастыру жолдары
...................................................................
2.3
3 ҚОРЫТЫНДЫ
........................................................................
...........
4 ... ... ... ... ... ... немесе республикалық қана
емес, дүниежүзілік сипат алып, адамзат тағдырымен ... ... ... Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығымен
мақұлданған ... ... ... жылдарға арналған
экологиялық қауіпсіздігі тұжырымдамасында» «Қоғамды экологияландыру –
бұл адамның табиғатпен үйлесімділігіне қол жеткізуге бағытталған ... ... ... ... үрдісі», – деп ... ... ... ... беру ... ... берудің
бір бөлігі ретінде ғана емес, ... ... ... мәдениеті,
санасы, іс-әрекетке дайындығы жоғары деңгейдегі тұлғаны тәрбиелеу
мақсатын көздейтін үрдістің жаңа мәні ... Орта ... ... ... Қазақстанның тұрақты дамуының басты
факторларының бірі болып саналады.
Экологиялық білімнің ... ... ... зор. ... ... білім бере отырып оқушылардың пәнге деген қызығушылығын
арттыруға болады. Орта ... ... пәні ... ... білім
беру мәселелері толығынан зерттелмеген. Орта мектепте ... ... ... ... мен ... ... ... зор.
Өйткені бізді қоршаған орта да, өзіміз де химиялық элементтерден
тұрамыз. ... адам ... ... орнын, табиғат пен қарым-
қатынастың дұрыс қалыптасуын, әсіресе антропогендік фактордың ауқымды
экологиялық кризиске әкелуін ... ... ... ... және
тәрбие беру қажет. Сабақты экологияландырып, яғни күнделікті өмірмен
байланыстырып өткізсе оқушылар ... ... ... ... ... ... ғана егемендігіміздің ертеңін баянды етіп, қоғамның
әлеуметтік – экономикалық дамуы мен экологиялық жақсаруына үлес қоса
алады. Сондықтан да жас ... ... ... ... ... ... адам өмірінің бірлігін терең сезінетін, табиғатты аялап, оны қорғай
алатын азаматты тәрбиелеу міндеттері мен мақсаттары өз ... ... ... қайта одан әрі көкейкестілігімен сипатталуда.
Мектеп қабырғасында берілген экологиялық білім мен біліктілік жас
жеткіншектің экологиялық ... ... ... ... ... ... мәдениетінің негізін қалайды. Демек, экологиялык
мәдениет - ... ... ... және ... ортаға шын мәнінде
зиялы қатынасының ең жоғары деңгейдегі көрінісі [60]. Қазіргі кездегі
мектептердің алдында тұрған міндеттердің бірі жас ... ... мен ... қалыптастыру, оларды табиғатты қорғау, табиғат
қорларын тиімді пайдалану, саналы, экологиялық ... ... ... ... тәрбиелеу.
Орта мектепте химия пәнін оқыту барысында оқушылардың ғылыми
қағидалар мен ұғымдарын саналы ... ғана ... ... тұрақты
ынтасын қалыптастыруға айрықша назар аударудың ... ... атап ... ... экологиялық мәні ол
жөніндегі білімді күнделікті өмірде, өнеркәсіпте, ... ... ... ... ... ... ұғымына елеуі түрде
ықпал етеді.
Орта мектеп химиясында экологиялық мазмұны бар ақпараттарды, ... мен оны ... ... ... және әр ... ... мәліметтерін сабақтарда пайдалану оқушылардың
тек химиядан білім алу, оны бекіту және ... ғана ... ... табиғат қорғау білімдеріне, экологиялық ... ... ... экологиялық жағдайларды сараптау біліктері мен
дағдылары қалыптасып, экологиялық ... ... ... және
адамның іс-әрекеті әсерінен туатын қоршаған ортадағы келеңсіз
оқиғаларды ... жеке ... ... ... мен ... ... ... жұмысының өзектілігі.
Жұмыстың мақсаты. 10 сынып ... ... ... ... табиғатқа әсері бар деген негізгі тақырыптар бөліп алып,
осы элементтердің адам ... ... ... байланысты
экологиялық, химиялық және табиғатты қорғау ұғымдарының проблемалары
негізінде бағдарламалар дайындау. Осы бағдарлама бойынша ... ... ... мен ... ... арттыру әдістемесін
жасау.
Осы мақсатқа сай мына міндеттер орындалды.
- ... ... ... ... үрдісіндегі экологиялық білім берудің
көкейкесті мәселелерін айқындау, теориялық және әдістемелік негіздерін
тұжырымдау;
- элементтер ... ... ... ... ... ... ... жүйесін дайындау;
- элементтер химиясы курсын оқыту ... ... ... ... ... жасау;
- ұсынылған әдістемелік жүйенің тиімділігін эксперимент жүзінде анықтау.
- ... ... ... ... пәнге деген
қызығушылығын және танымдық белсенділігін арттыру
Зерттеу нысаны. Мектепте химия пәнін ... ... ... орта ... ... элементтер химиясы курсын
оқытуда экологиялық білім беру үрдісі.
1.1 Химияны пәнаралық байланыста оқыту арқылы экологиялық білім ... ... ... ... ... ... ... ең алдымен сол пәннің
мазмұнын оқушыларға жеткізудің сан қырлы дидактикалық талаптарын ... ... ... ... Олай ... біз өз ... ... түйінді шешімдерін анықтауға тырысамыз.
Педагогикалық тұрғыдан ... ... ... - жеке адамның бойына
ұжымдық тәжірибені сіңіру.
Дидактикалық тұрғыдан оқыту дегеніміз - білім берудің ... ... ... ісіндегі сабақ беру (оқытушының қаракеті) мен ... ... ... ... ... тұрғыдан алғанда оқыту - нақтылы оқу пәнінің материалын
білім ... ... ... сабақ беру мен оқудың бірлігі [121].
Оқыту үрдісі бірнеше компоненттерден тұратын күрделі кұрылым екендігі
белгілі. ... ... екі ... үрдіс. Онда оқушы мен оқытушы арасында
ынтымақтастык әрекеттері ... ... Оқу ... ... «оқушы - оқу пәні», «оқушы - оқушы» қатысады. Осының ішіндегі
ең маңыздысы - оқытушы мен білім ... ... ... ... мен ... ... мен ұйымдастыру
формаларының, құралдары мен әдістерінің бірлігі мен ... ... ... ... ... ... оқу ... -үйренудің түрлі сатыларында оның бөліктері арасында қажетті
байланыстар мен дұрыс арақатынасты ... ... ... [122].
“Сабақтастық”ұғымы сонымен қатар оқытудың әрбір сатысында оқушылардың
білімдері мен біліктеріне, тәсілдеріне және оны бекітуге бағытталған
барлық ... ... ... да ... ... ... біздің болашағымыз, яғни жастарға ... ... ... ... ... беру мәселесі
болғандықтан, осы жаратылыстану пәндерінің мазмұнындағы ... беру жайы ... ... ... бір жүйеге келтіру жағы
қарастырылады.
Соңғы кездердегі бағдарламаларға экологиялық білім беру ... ... онда ... ... тәрбиеден бастап, бастауыш, орта
мектептерде және жоғары оқу орындарында бұл ... ... ... ... ... жан-жақты қаралып отырғаны
мәлім. Онда экология жеке ғылым ... ... ... ол жалпылай
экологиялык ұғым беру тұрғысынан, ал біраз зерттеушілер ... жеке ... ... ... байланысы негізінде жүзеге
асыруды қарастырады. Дегенмен, мұның ... да әлі де ... ... ... ... Жеке пәндер арқылы экологиялық
білім беру, пәндік оқулықтарда берілген материалдардың, яғни мәтіндер
мазмұнындағы сабақтастықтың ... мәні зор. ... ... мен ... тәрбие беру, оларды әлеуметтік
жағынан дайындаудың негізгі компоненттерінің бірі болып саналады. ... ... ... берілетін экологиялық білім мен тәрбие
берудің ... ... ... ... ... ... білім жүйесі жастардың төменгі мектеп
қабырғасынан бастап болашақ мамандықтарына кәсіби бейімделуіне жағдай
жасап, мүмкіндік береді. ... ... ... беру ... ... ... байланыстыра, кіріктіре, сабақтастыра отырып оқыту
арқылы білім беріп, жастарды шығармашылық іс-әрекетке үйрету, ... ... ... ... ... ... мәселелерді шешу мақсатын көздеп отыр.
Пәнаралық байланыста экологиялық білім беруді ұйымдастыру, жеке пәндер
мазмұнының, мәтінінің бір-бірімен ... ... ... ... бір ... керек етеді. Экологиялық білім берудің мазмұны,
нақты пәндердегі ...... ... ... → мамандықтарымен
байланыстырылған білім, тізбегіндей бір-бірімен өзара ... ... онда ... жеке ... ... ... экологиялық
сана-сезім, әрбір іс-әрекеттерінде ойлылық, ... ... ... - ... ... негізіндегі
экологиялық білім мен тәрбие моделі
Пәнаралық байланыста экологиялық ... мен ... ... ... ... ... ... жатқан әртүрлі құбылыстарды жалпы
және жеке заңдар мен ережелер негізінде түсіндіруден ... ... орта ... ... ... ... ... Ал, мұндай білім беру жүйесін іске асыру үшін, ең
алдымен пәнаралық байланыста ... ... ... мазмұны оқытудың
мақсатын, нәтижесін анықтайтындай оқу бағдарламасымен сабақтастықта
көрініс табуы қажет.
Психологиялық тұрғыдан ... оқу ... ... ... ... бакылау, тәжірибе), физиологиялық тұрғыдан даму
қарқынының тездігі, олардың берілген білімді игеруге ынталылық, ондағы
койылған ... ... ... ... ол ... ... беріктігі, сапалылыгы сияқты ... өзі ... ... ... ... ... негіз беріп, мүмкіндік тудырады.
Біз өз зерттеулерімізде элементтер химиясының ... мен ... ... ... байланыста беруге болатын ... ... ... ... ... және ... тиімді
пайдалану мүмкіншіліктеріне баса көңіл бөліп, жүйелеуді қарастырдық.
Мәселен, химия пәнінде өлі табиғат заттары мен ... (су, ... ... ... элементтердің құрылымы) ерекшеліктері,
қасиеттері туралы берілетін білім физикалық ұғымдармен байланыстырыла,
яғни ... ... ... мен ... физикалық ерекшеліктері,
заттардың (жай жэне радиоактивті) биосферада таралуы, ол ... әсер ... ... химиялық және табиғи факторлар мен
заңдылықтар, олардың тұрмыстағы маңызы т.б. туралы ... ... осы ... ... ... екі ... де қарастыратын ортақ
мәселесінің негізіне қоршаған дүние заттары мен құбылыстары енеді. ... осы ... ... ... ... ... ... беруде, оны
өндірудің, пайдаланудың, сақтаудың экологиялық мәселелері ашылмақ. Ал,
болашақ маман иелері ... ... алу ... ... ... ... ... қызмет жасауға дайындалатынын
ескерсек, біз бүкіл әлемдік био-, гео- ... ... ... міндеттіміз. Тиімді қатынастар деп- табиғи ортаны сақтап,
қорғайтын іс-әрекеттерді, адам мен қоғамды дамытатын қарым-қатынастарды
айтамыз. Адам-табиғат жүйесіндегі ... 3 ... ... ... адам мен ... орта арасындағы энергия мен зат алмасу
арқылы жүзеге асады; 2) іс-әрекеттік; 3) психикалық. Оның оқытушы-оқушы-
табиғи ... ... ... және ... Ал
физиологиялық қатынастар олар туралы білім алумен ... ... өзі өмір ... ... ... ... яғни іскерлікпен әрекет жасайтын, экологиялық білімді,
экологиялық ғылыми көзқарасы дамыған маман дайындау міндетін ... ... ... ... дамуының ұйтқысы болатын да табиғи орта
тепе - теңдігін сақтап, тазалығын қорғауға белсенді араласатын да осы
жастар. Сондықтан, ... ... ... байланысы
негізінде экологиялық білім ... ... бір ... ... мұндай сабақтар жүйесінің құрылысы төмендегідей болуы мүмкін (3-
сурет)
3-сурет - Химиядан пәнаралық байланысы негізінде экологиялық білім беру
жүйесі
Осы ... ... ... ... ... мақсатының бірі
тақырыптың ғылыми мазмұны мен экологиялық мазмұнының сабақтаса отырып
кірігіп ... Әр ... ... бұл ... ... ... ғана ... мамандардың экологиялық санасын қалыптастыруға
жағдай туады. Осы жүйені бекітілген, алдын ала дайындалған бағдарлама
негізінде, зерттеулердегі және ... ... мен ... ... [15, 58, 63, 107, 116, 117, 118, 119, 120, ... 123, 124, 125, 126, 127, 128] ... ... әдістері нәтижесінде танымның пәнаралық байланыстығы
тиімді тақырыптарын таңдап алып, сол тақырыптардың экологиялық мазмұнын
ашып, ... ... ... ... ... бар. Оқу ... оқытудың формалары, мұғалімнің оқытудағы іс-әрекеті мен
тұлғаның оқу ... ... ... ... теориялық
біліммен қатар адамгершілікті, инабаттылықты тәрбиені жоғары денгейге
көтеру ... ... ... ... мен ... мәтіні
біздің қалағанымыздай, экологиялық білімнің теориялық және практикалық
тұстарын ... ... келе ... Сондықтан, экологиялық білім
беруде пәнаралық байланысты тудыра отырып, керекті қосымша әдебиеттер
және ... ... ... ... ... ... журнал,
арнаулы плакаттар т.б.) алынатын мағлұматтар мен ғылыми - ... ... ... Зерттеу жұмыстары барысында
пәнаралық байланыс негізінде экологиялық білім беру үрдісін нәтижелі
жүргізу үшін:
... ... ... ... ... ... ... экологиялық білім беруде химияны пәндермен байланысында нені оқыту
керек;
❖ пәндер арасындағы байланыс ... ... ... ... және ... ... ... болады;
❖ пәнаралық байланысты қай формада және қандай әдіспен оқыту керек;
❖ пәнаралық байланыс негізінде экологиялық білім берудің ... ... ... ... ... ... тиіс.
Жоғарыда көрсетілген мәселелерді шешу үшін, оқушыларға пәнаралық
байланыс негізінде экологиялық ... ... ... ... жағдай мен жайларын анықтауда, бүгінде ... ... ... ... ... бақылау, жорамал жасау,
педагогикалық эксперимент, оқу-тәрбие құжаттары, ұстанымдары, білім
алушылардың жазба, графикалық, техникалық, зерттеу жұмыстары мен ... ... ... ... ... ... оны ... әдістер қолданылады.
Табиғаттың қоғаммен біртұтастық идеясы – ... ... ... ... ... болады. Пәнді оқытуда, сабақ
тақырыбына байланысты ... ... ... табиғи
құбылыстарды өз қалпында, әр құбылыстың жеке бөліктерінің арасындағы
өзара байланыстарды сол ... ... ... біліп, ал соңғы
сатыда атқарылған жұмыстың нәтижесін сұрыптау үшін ... ... мен ... айқындап, бақылаудың қорытындысын жүйеге келтіру,
химия пәнінің оқу материалын іріктегенде зертханалық жұмыстар мен
көрнекі оқу ... және ... ... ... жетілдіру, оқыту
формалармен әдістерін ұқсастықтары мен ... ... ... ... ... ... Бұл мәселе жиынтығы
химиядан пәнаралық байланыста экологиялық ... мен ... ... ... бір ... идеялар жүйесін (4-сурет) қалыптастырады.
4-сурет – Экологиялық білім беруде пәнаралық
мазмұндағы жетекші идеялар жүйесі
Бұл идеяны оқу ... ... ... ... пән тақырыптарының
мазмұнын әдістемелік тұрғыдан талдап, оқу ... ... ... ... ... ... байланысын анықтап алып,
сабақ үрдісінде мейілінше соңғы кезеңдегі ... ... ... ... ... болмаған жағдайда бұрын қолданылып
келген көрнекі құрал-жабдықтарды ... ... ... ... мен ... ... білім деңгейіне қарай
топтап түрлендіріп, жұмыстың мазмұнын, мақсатын анықтау қажет. Енді ... ... ... пәнаралық байланыс негізінде экологиялық
білім берудің міндеттеріне келетін болсақ, онда ... ... ... ... ... ... ... болады:
❖ жаратылыстану пәндері байланысының экологиялық білім берудегі алатын
орнын көрсету;
❖ оқу үрдісінде пәнаралық байланысты жүзеге ... ... ... ... зерттеу, зерттеулерде заттар және ... ... ... ... ... ... рөлін, осы
заттардың қоршаған ортаға тигізетін әсері мен ... ... ... ... әдістерін, теориялық көзқарастарын
пайдалануға, оқытуға, ұғындыруға, іс ... ... ... ... ... онда ... тұратын құбылыстардың бір-бірімен
байланыстылығын, шарттылығын ұғындырып, қоршаған ортаға жаңаша ғылыми
көзқарас ... Өлі ... ... ... мен ... тірі табиғатты құрайтын ... ... ... өзі жүзге жуық химиялық элементтердің атомдарынан, ал атомдар
қарапайым бөлшектерден тұратыны жайындағы ... ... ... ... ... ... білім жүйесін жетілдіру;
❖ химия курсына енетін экологиялық білімдер жүйесін, әр жүйеге ... ... ... ... ... ретін белгілеу, түсіну;
❖ заттар туралы ... ... оқу ... Қазірде бейорганикалық заттардың млн. астам түрі белгілі,
олардың қатарын үздіксіз арттыру, оның табиғаттағы, қоғамдағы ... ... ... ... ... материалдардың экологиялық мазмұны ... ... ... қатысты орнын негіздеу. Деректі
материалдарды сұрыптау, түсіндіру, болжау және ... ... ... жоғары мектептегі химиялық білім негізіне енетін өндірістік, ... ... ... ... ... болашақ
мамандыктарына даярлығын жетілдіру. Бүгінгі химия өндірістері, ондағы
экологиялық жағдайларды ғылыми ... ... ... ... ... ... Ауыл ... қажеттілігі
жоғары өнімдерді, бағалы синтетикалық материалдарды өндірудегі,
қалдықсыз технология ... ... ... ... ... химиямен байланысына бағдар
беріп, экологиялық еңбек тәрбиесін іске асыру:
❖ табиғатты аялай білуге ... ... мен ... өндірістерінің
өркендеуіне байланысты ауаның, судың, топырақтың ластануын болдырмау;
минералды тыңайтқыштарды, ... ... ... ... ... ... ... білу, оның қоршаған ортаға, адам
ағзасына ... ... ... ... ... ... тудыру;
❖ оқушылардың қоршаған ортаға қатысты таным әрекетін білім алудағы
белсенділігін арттыру, біліктілігін жетілдіру.
Пәнаралық ... ... ... пәнге, мысалы, химия, физика,
биология, экологияға ... ... ... ... және ... ... ... жұмыс жасай білудің дағдысын қалыптастыру,
өз ойлары мен пікірлерін ғылыми сөздерді қолдана ... ... ... ... ... үйрету. Ал, бұл міндеттер химияны пәнаралық
айланыста оқыту ... одан әрі ... іс ... ... ... жаратылыстану пәндерімен байланысын үздіксіз қолдана отырып,
экологиялық білім ... ... ... ... ... ... бөлу;
- химия зертханасында, өндірісте. қоршаған ортада, табиғатта және
күнделікті тіршілікте ... ... ... ... бақылауда
өзінің білімін қолдана білу және сол арқылы экологиялық проблемалардың
мәнін түсіну;
- химиядан алған білім жүйесін басқа пәндерден ... ... ... ... ... ғылыми материалистік ... ... ... оларды зерттеп, танып білуге қажетті көрнекі ... ... ... ... ... ... ... қальптастыру;
- экологиялық білім, білік, дағдыны оқу үрдісінде, өмірде, қоғамға
пайдалы еңбекте жүзеге асыра білуге үйрету;
- жеке ... ... ... ... ... дербестігін қалыптастыру, табандылығын
тәрбиелеу;
- тұлғаның химияға көзқарасын, икемі мен құштарлығын ... ... ... ... бере ... ... болашақ мамандықтарына
бағдар беру. Бұл келтірілген мақсат химияны оқытудың бағдарламада
көрсетілген міндеттерімен тығыз ... ... ... ... ... байланыс негізінде экологиялық білім берудің
міндеттері мен алға ... ... іске ... ... оқыту әдістерінің қатысынсыз мүмкін емес.
Пәнаралық байланыста химиядан экологиялық білім беруде пәндердегі
тақырыптардың өзара ... ... ... онда бұл ... ие ... ... - Химияның пәнаралық сабақтастығының
экологиялық біліммен байланысы
Химия ғылымы заттар және оның элементтері, химиялық ... ... ... ... ... химиялық өндіріс туралы білім
жүйелерінен тұрады. Химия заттардың бір-біріне айналу өзгерістерін ... ... ... ал ... заты ... физика мен
биологияның арасынан орын алады. Химия табиғаттағы заттардың химиялық
қасиеттерін ... ... ... ... әдістері мен
теориялық көзқарастарын пайдаланады және ... ... мәні ... мен ... ... сүйене отырып
зерттеледі. Сондықтан, біз өз зерттеуімізде экологиялық білім ... ... ... ... ... ... окыту үрдісінде оның жаратылыстану байланысының мәнін
ашып, экологиялык мазмұнын ... ... ... ... онда ... ... ... бір-
бірімен байланыстылығы, шарттылығы туралы көзқарас қалыптастыру. ... тірі ... ... ... ... ... мен ... мән
беру, олардың экологиямен байланысын ашу.
3. ... ... ... ... тұрады, олардың негізгісі –
химиялық элемент, химиялық реакция, химиялық ... Осы ... ... ... ... ... жерде, қандай дәрежеде,
қандай түрде қолданатынын, олардың жаратылыстану ғылымдарының
заңдылықтарына ... ... ... аса жауапты міндеттердің
бірі.
4. Химия курсын құрайтын ұғымдар ... ... ... ... ... ... ... басқа пәндермен байланысын анықтау.
5. Жинақталған теориялық білімді, ... ... ... ... ... жасауда ғылыми ұғымдардың өзара байланысын анықтау.
6. Химияның негізіне кіретін ... ... ... анықтап, тұлғаның ... ... ... Мұны іс жүзіне асыру үшін, химия ... және ... ... ... ... ... күнделікті тұрмыс шаруашылыгының кажетін өтей алатын өнімдерді.
құнды жасанды ... ... ... технология қолданудағы
химияның мәнін, қажеттілігін және оның ... ... ... көрсету.
7. Жеріміздің табиғи байлықтарды қадірлеп, құрметтей білуге, ауаны,
суды, топырақты, өсімдіктерді қорғап ... ... ... және ... ... ... ... қоршаған орта тіршілігінде
бейберекет ластануды болдырмайтындай, химияның табиғатқа, тірі ағзаға
тура және жанама ... ... ... ... ... ... негізінде экологиялык білім алудагы
белсенділігін арттыру.
Химияның физикамен байланысын анықтап меңгеру ... ... ... туралы білімді өзара сабақтастыра, байланыстыра қорыту
нәтижесінде тұлға санасында табиғаттың ... ... ... ... ... ... байланыстағы пәндерден
жинақталған білім қорын ұштастыру барысында табиғаттың ... ... ұғым ... ... ... ... бейнесі дегеніміз
-химиялық жалпы білімнің жаратылыстану, қоғамдық пәндерден алған
біліммен бірігуі, ... ... ... айналуы.
Пәндерді өзара байланыстыру, сабақтастыру аркылы окыту - алда қойылған
межеге, яғни оқыту мақсатына жету үшін ... мен ... ... ... ... үйлесу түрлілігі мен тәсілдері. Ал, оқытудың мақсаты
мен құрам бөліктері тұрғысынан карастыратын болсақ, онда ол ... ... ... ... ... ... ... көзқарас
қалыптастыратын тәлім-тәрбие берудің құралдары мен тәсілдерінің
жиынтығы. Мұнда оқыту әдісі - ... ... ... тобы, жеке әдіс
болып жіктеледі, сонымен қатар көрнекілікті ... ... ... ... әдістеріне тармақталады [74, 121,
125]. Бүгінде пәнаралық байланыс ... ... ... ... ... оқыту әдістерінің түрлерін қарастыра ... ... ... ... берудің негізгі көзіне айналған,
яғни көрнекі әдісті қолдану бүгінде жетілу сатысында. Экологиялық
білім ... ... ... ... сөзбен түсіндірілетін түрі - сөз
әдісі де жиі қолданылады. Сөз әдісі, білім алушының тәжірибелік білігі
мен ... ... ... ... ... күрделі, эксперимент
«қауіпті», аз мөлшердегі реактивтер нәтиже бермегенде, құрал-жабдықтар
жеткіліксіз және уақыт үнемдеу ... ... ... ... ... ... жасалатын кез-келген экологиялық бағыттағы
эксперименттік жұмыстарға ... ... ... ... әдістемелік оқу құралдарында берілгендей:
1. Көрнекілік.
2. Қарапайымдылық.
3. Қауіпсіздік.
4. Ғылымилық.
5. Шығармашылық.
6. Сенімділік.
7. Түсініктілік.
8. ... ... ... ... ... ... ... эксперименттік
жұмысқа кірісер алдындағы оқытушының міндеті:
1. ... ... ... ... ... мақсаты
мен нәтижесінің мүмкіндігін көрсетіп, таныстыру қажет.
2. Тәжірибеде қолданылатын құралдар және олармен жұмыс ... ... ... ... жүру ... және ... ... келтіруі тиіс.
3. Оқу үрдісінде ... ... ... ... ... ... ... керек.
4. Эксперименттің нәтижесін түйіндеп, оны теория жүзінде ғылыми
негізделген деректермен байланыстырып, қорытындылауға ... беру ... ... ... оқу ... ... өндірісінің
экологиялық мәселесі, химияның күнделікті тұрмыстағы маңызы мен химия
саласындағы ғылыми- техникалық бетбұрыс, энергетикалық және азық-түлік
бағдарламасын ... ... мәні мен ... ... ... ... мен тәрбие беруде химияны дамыта оқыту деңгейінің
жоғары ... ... ... ... ... ... тәуелді болады.
Бұл мүмкіндіктерді жүйелі дамытып, жүзеге асыруда М.Н.Скаткин енгізген
«... өзіндік білім ... ... ... [129] маңызы ерекше.
Пәнаралық байланыс негізінде білім берудің басты ұстанымы шығармашылық
деңгейдегі жеке адамның қалыптасуы, демек ... ... ... ... жасауға қабілетті тұлганы тәрбиелеу. Қазіргі
кездегі орта және жоғары білім беру ... ... ... ... ... ... мамандарға жалпы білім беруде ... мен ... ... ... оқушылардың
өзіндік жұмысына айрықша мән берілуде. Соңғы жылдары білім беру
үрдісінде «дамыта ... сөз ... көп ... ... - саннан сапаға, ескіден жаңаға өту. Даму ... ... ... ... «... ... ... бар, сонымен қатар жоқ та, өйткені
барлық нәрсе өтіп жатады, барлық нәрсе үнемі өзгеріп отырады, барлық
нәрсе үнемі туу және ... ... ... ... оқу ... ... ... функциясын арттыруға бағытталған
оқытудың жаңа түрлері мен әдістерін қолдануда ... ... ... ... шығармашылық қабілеттерін дамытудың
өзекті мәселелері ... жүр, ... ... ... ... мен
практикасы» такырыптағы Ресейлік ғылыми-практикалық конференцияның
жұмысы [130, 131]. Жаңаша ... ... ... ... ... ... білім алуга үйрету тәсілдері жатады. Ертеден бері
«өзіндік жұмыс» көп ... тек қана ... ... ... деген ұғым ретінде қалыптасқан. Ал бүгінде өзіндік жұмыста
оқушылардың ізденісі, іскерлігі басым келеді. Өзіндік жұмыс ... ... ... оқушыларың сыртқы әрекеті мен ішкі ойлау
әрекеттерін басқаруын, тек ғылыми танымдардың ... ... ... жаңа білімді игеру тәсілдерін, шығармашылық бейімділігі ... ... ... және ... ... ... Оқушылардың өзіндік оқу жүйесіне, олардың дәріс тыңдауы,
зертханалық жұмыс жасауы, ... ... ... ... жаңа ... жетістіктерін қолдануы т.б. қажетті білім қорын
жинақтаудың түрлі жолдары мен әдістерінің ... ... ... оқушылардың білім алуға, үйренуге, оқып білуге талпынысының
барлық тәсілдері ... ... ... ... Өзіндік жұмысқа
дамыта оқыту элементтерін кіріктіру негізінде топтық жұмыс түрлерін
ұйымдастыру, іскерлік ойындарды ... ... даму ... ... ... жалпы дүние танудың ғылыми стилін қалыптастыру,
проблемалық оқыту, зерттеу қызметі, дағды мен әрекетшілдік ізденістерін
қалыптастыруда бірізділік, оқу ... ... ... т.б. болады. Ұйымдастыра оқытудың әртүрлі әдістерін [105.
114, 1 18, 132, 133, 134, 135, 136] ... өз ... ... жаңа ... ... әсерін тигізумен қатар оқушылардың
біліктерін қалыптастыруға көмек береді.
Алгаш рет білім берудің ... мен ... ... мен ... ... ... ой ... осы ойды білім мен ... ... ... ... ... ... ... болды.
Адамзаттың еңбек іс-әрекетін жасаудағы құндылығына ... қол ... ... зор деп оған айрықша көңіл бөлген. Бұл үшеуінің жетілуі
жеке ... ... ... бола ... сол ... ... ... маңызы зор. Я.К.Коменский сана, қол, тіл ... ... ... сана ... ... ... қол -
«жалғастырушысы», ал тіл - олардың «аудармашысы», - деп түйін ... ой, ... - ... ... - сөз ... болатындықтан, бүл
үшеуі адамзаттың үйлесімді дамуындағы шешуші факторлардың бірі. Яғни
шығармашылық еңбек үрдісінде тұлға өз ... ... және ... алады.
Оқыту үрдісіндегі ең маңызды мәселе ретінде білім берудің әдістеріне,
ғылыми нысанасына, тәжірибе ... ... ... ... қатты көңіл бөлінеді. Өмірдегі ... ... ... ... ... оның ... тауып немесе проблеманың алдын алуда жастар бойында ... ... ... ... ... ... ... негіз бар. Себебі, шығармашылық белсеніділікті ұштау, ... ... ... ... ... оқушылардың өзіндік
жұмысының қатысынсыз толық іске асуы мүмкін емес. Оқушылар өзіндік
жұмыс ... ... ... өз ... ... ... ... үйренеді, өз пікірлерін қорғау әрекеті барысында сөз таласына
катынаса ... ... ... ... ... ... ... жұмысты іске асырудың бір жолы, ол алдында ... ... ... жазуы. Реферат тақырыбы дәрістік тақырыптардың
проблемалық бөліктерімен ұласады. Реферат жазу бүгінде жаңа ... де, ол ... ... ... ... іске асырылуын қадағалаудың жолдары [119, 137, ... 140, 141] ... ... ... пен зертханалық жұмыс
арасындағы ұйымдастырушылық кезеңдерді дұрыс қалыптастыра білу,
зертханалық-машықтану ... ... оның ... талқылау
барысын түрлендіру. Оқу үрдісіндегі түрлі жағдайға ... ... ... ... ... ... ... дидактикалық шарттарды түсіну жатады. Біз осы жолдар арқылы
химияны жаратылыстану пәндерімен өзара байланыстыра отырып ... ... ... ... ... жасауға тырыстық. Пәнаралық
байланыс арқылы реферат түрлерін дайындау тұлғаның экологиялық ... ... ... зор. ... бір тақырып маңайында
ұсынылған рефераттық жұмыс белгіленген мезгілде қорғалып, нәтижесі оқу
аудиториясында ... ... ... ... ... ... қорытындысы негізінде бағаланады. Негізінде бір тақырыптың
төңірегінде бірнеше реефераттық жұмыстар ... (10-12 ... ... ... ... баршылық. Себебі, өзіндік жұмыстың барысында
оқушылар кітапханалар мен оқу ... ... ... ... ... күнделікті ақпараттық деректермен және ол
деректерді іздестіру көздерімен танысады. ... ... ... ... ... ... ... бір жүйеге келтіреді.
Іздену барысында дайындалған бірнеше рефераттық ... ... ... ... ... жасап болғаннан кейін, тындаушылар
арасында қарастырып отырған ... ... әр ... қызықты
пікірталас тудыра отырып, қатысушылардың қызығушылығын арттырамыз.
Сонымен ... ... ... ... өз ... ... ... материал қорын көбірек жинақтау т.ғ.с.с. ... ... ... ... ... ... ... қатысты материалдарды тек ... ... ... ... әдебиеттер мен соңғы ... ... ... ... ... ... отырып жинақтайды. Тапсырмада қарастырылып отырған тақырыптың
экологиялық мәнін пәнаралық ... ... ... ... ... ... тырысқан.
Тапсырмаларда жаратылыстану пәндерінің өзара байланысы, тақырыптың
экологиялық мазмұнын жан-жақты ... ... ... Оқушылардың
өздік жұмыстары мен олардың қажеттілігі туралы ... ... ... ... ... оқыту үрдісіндегі білім беру әдісі;
❖ оқу жоспары мен оқыту үрдісінде ... ... ... ... бір
бөлшегі;
❖ артық уақыт пен қажетсіз көп жұмысты жүктейді;
❖ қажетті білім алуда оқушылардың интеллектуалды деңгейлерін арттыратын
материалдарды меңгерудегі оқу ... ... мен ... 1,0, ... 136, 137, 138, 139, 140, 141, 142, 143, 144, ... өз ... ... өзіндік жұмысын ізденушілік дағдыны
қалыптастыратын, зерттеулер жүргізуге қызықтыратын, ой қорытындысын
жасауға, өз ісін ... ... ... ... ... мамандарды дайындаудағы білім берудің негізгі формаларының бірі
ретінде қарастырдық. Себебі, реферат жазу кезінде студент өз ... ... мен ... ... ... жазу ... ғылыми
ұғымдардың мағынасын түсініп, меңгеруде үлкен ой еңбегін жасайды. Окып
танысқан материалдарды сараптап, оларды белгілі бір ... ... ... тек ойлау қабілеті ғана емес, сол ойды өзгеге жеткізе
алатындай тіл байлығы да даму ... ... ... біз ... бұл ... болашақ жастарға экологиялық білімі мен
біліктілігін қалыптастыратын білім берудің негізгі формасы ... ... ... ... ... ... сол жұмысты
ұйымдастыру білігіне, яғни жоспарлау, бақылау және бағыттау жүйелерін
қалыптастырудағы біліктілігіне тәуелді. Өзіндік ... ... ... ... әр ... әр ... әрқилы
ұйымдастырылады. Мұнда пәнаралық байланыс арқылы экологиялық білім ... ... ... ... ... әдіс-тәсілдерін, формаларын,
білім көздері мен оның әдіснамалық негіздерін оқу-тәрбие үрдісіне
енгізудің ... ... ... ... ... Біз ... ұйымдастыру кезінде келесі мәселелердің жүзеге асырылуына мән
бердік:
❖ өзіндік жұмыс арқылы пәнаралық байланыста экологиялық ... ... ... ... ... ашу;
❖ оқылған материалдардан негізгі проблемаларды жекелеп іріктеу. Ол
проблемалардың экологиялық мазмұнын оқушылар ... қоя ... ... жолдарына бағыт беру;
❖ экологиялық материалдарды пәнаралық байланыста ... ... ... ... мен формаларын мақсатты жоспарлау;
❖ оқушылардың өзіндік жұмыстарының барлық түрлеріне бақылау ұйымдастыру;
❖ дәрістік ... мен ... ... ... ... - машықтану жүмыстармен байланысын үзбеу, онда пәнаралық
байланыстағы экологиялық білім беру үрдісін орнықтыру және ... ... ... ... ... ... деңгейін саралай
отырып, оқушылардың біліктерін қалыптасгыру т.б.
Оқушылардың өзіндік жұмысын белсендірудің бір түрі қосымша сабақтары.
Пәнаралық ... ... ... ... беру ... ... сабақтың мақсаты - өзіндік ... ... ... ... білім қорын іс жүзінде қолдана білуге
дағдыландыру, тұлға ... ... ... ... ... дүние
таным қызметін жетілдіру. Дидактикалық негізделген ... ... ... қубылыстарын анализдеуге, логикалық ойлауға, фактілерге
терең мән беруге бағыттайды. Оқу ... ... ... ... ... ... дәрістік - машықтандыру - зертханалық жұмыстарының
өзара үздіксіз байланысы арқылы жүзеге асады. Зертханалық ... біз оқу ... ... отырып, оқушыларға қажет
болатын оқу-құралдары мен әдістемелік нұсқауларының саны мен ... ... ... экологиялық біліктігін, белсенділігін
арттыратын мүмкіндіктерді қарастыруды көздейміз.
Оқу жүйесіндегі оқушыларға экологиялық білім беру әдісінің бірі - ... емес ... яғни ... ойын ... ... ... ... сөздер мен ребустар т.б. құрастыруды ұйымдастыру. Ойын
түрлері тек өзіндік жұмысты ұйымдастырудың бір түрі ғана емес, ол ... ... ... зейінді, тәуекелшіл жеке адамды
қалыптастырудың бір ... Ойын ... ... ... ... іскерлік қатынас жасауға, ұжымдық, белсенділік, ... ... ... ... мүмкіндігі зор. Ойын барысында ойынға
катысушылар арасында өзара туыстық, мәдени ... ... мен ... ... ... бағалау қабілеттері
дамиды. Ойын сабақтарының негізгі ... ... ... іс ... қолдануға икемділігін арттыру, іскерлік,
жауапкершілік дағды қалыптастыру.
Зертханалық сабақтарға ... ... ... енгізу
оқушылардың пәнге қызығушылығын, ынтасын, жұмысты өздігінен жүргізу
дағдысын қалыптастырады.
Дегенмен, біз өз зерттеуіміз барысында өзіндік жүмысты ... ... ... ... ... ... ... мен теория арасындағы байланыстың әлсіздігі;
❖ өзіндік жұмысқа жеткілікті, саналы көңіл бөлінбеуі;
❖ оқушылардың толықтай өзіндік ... ... ... ... жұмыстардың жүргізілу ерекшеліктері мен ... ... ... ... ... оқушылардың белсенділігін арттыратын, жеке шығармашылық қасиеттерін
ұштауға қажетті өзіндік жұмыстардың жүргізілуіне ... ... озық ... жетілдіру мақсатындагы жұмыстардың
жүргізілмеуі;
❖ қабілетті ... ... және ... жұмыс жасаудың дұрыс
деңгейде ұйымдастырылмауы, т.б. деп келтіруге болады.
Демек, ... ... ... бөлінген уақыт мөлшерін пайдалы,
қажетті үнемді жұмсалуы мұғалімдердің ... ... ... мен жоспарлы іс-әрекеттеріне тәуелді болып
отыр.
Осыған орай ... ... ... ... ... ерекшелеуімізге
болады:
❖ өзіндік жұмысты негіздеу;
❖ өзіндік жұмысқа бағытталу;
❖ өзіндік жұмысты белсендендіру;
❖ өзіндік жұмыстың нәтижелеріне ... ... ... ... ... ... бағыттары және
«оқушылардың өзіндік ... ... мен оның ... жоғарыда
келтірілген еңбектерде жан-жақты көрсетілген. Сонымен, өзіндік жұмысты
оқу жүйесінде қажетті сатыда ұйымдастыру үшін ... ... ... мен ... ... ... ... «барға» жетудің
ғылыми әдістемелік жолдарын меңгеруі тиіс.
Қоғам дамуының жалпы бағыты адам баласынан білімі мен ... ... ... ... ... ... бүгінгі әлеуметтік өзекті
мәселені шешудің зор ... ... ... беріліп, қалыптаскан
оқытудың жеке тұлғаның даму ... ... ... ... ... ... ... педагогикалық ғылымда білім берудің белгілі
бір бағыты ретінде сабақты ойын ... ... ... ... ... айқындалып берілген. Осы зерттеулер
бойынша сабақты ойын түрінде өткізу Батыс Еуропада, АҚШ, ТМД ... ... кең орын ... ... пікірінше,
білім берудің ойындық түрі оқу ... ... ... ... арттырудың ерекше жолдарының ... ... ... ... ТМД елдерінің орта және
жоғары оқу орындарының зерттеуші-педагогтарының тәжірибелері "Қазақстан
жоғары мектебі», «Педагогика», «Химия в школе», ... ... ... ... ... жарық көріп жүр.
1.2 Химиядан сыныптан тыс жұмыстар негізінде экологиялық ... ... ... ғылыми теориялық негізгі мәселесі
Адам мен адам мен ... ... ... ... ... ... жүріп
жатыр. Экологиялық, әлеуметтік, демографиялық және ... ... ... ... ... қоршаған
ортаға әсерінің геометриялық ... ... өсіп келе ... ... ... ... түр ... өмір сүре
алмайтындай өзгеруіне әкеліп соғуы мүмкін. ... ... ... ... ... ... ... орта одан әрі бүліне
береді.
Адамдар тек 1970 жылдардан бастап планетамыздағы экологиялық жагдайдың
шиелінісіп келе жатқанын сезініп, осы жағдайды ... үшін ... ... орындау қажеттігін түсіне бастады.
1980-90 жылдарда «өзекті экологиялық мәселе - барлығының бір-біріне
тәуелділігінде, сондықтан болашақта өсіп келе жатқан ... ... ... ... ... ... концепция қарсы
тұратыны анық болды».
Сонғы уақытта, әсіресе БҰҰ-ның «Айнала қоршаған орта және оның ... ... ... ... ... даму ... Оған ... болған халықаралық айнала қоршаған ортаны
бақылаушы комиссиясының «Біздің ортақ болашағымыз» атты баяндамасы ... ... - ... ... ... 1987 ж.)
[2]. 1989 жылдың желтоқсанында БҰҰ-ң бас ... ... ... экологиялық тиімді, тұрақты даму стратегиясын
дайындауға арналған 44/428 резолюциясын қабылдап, мемлекет және үкімет
басшылары деңгейінде арнайы ... ... ... ... ... ... қоршаған орта мен дамуға арналған
конференциясына дайындық ... ... ... қатысуымен БҰҰ-ң айнала қоршаған орта
мен дамуға арналған арнайы конференциясында ... даму ... ... өз ... 1992 ... 3-14 ... ... Оған 177 ел қатысты. Бұл конференцияда ... ... ... байланысты мәселелерді және өркениеттің тұрақты
дамуына әкелетін жолдарды қарастырды. Конференцияның негізгі ... ... ... президенті Фернандо Коллор де
Мелло «Ілгерілеу барлығымыздың құт-берекеміздің және табиғи ортаны
сақтаудың ... ... ... жаңа модель жасауда.
Конференцияға қатысушылардың ойынша айнала қоршаған орта мен оның дамуы
арасындағы ... өте ... ... ... ... ... ... және шынайы мүмкіндікті иелендіретін жаңа ... ... жаңа ... ... ... [3]. Осы іс-шараға
дайындық үшін Халықаралық ғылыми кеңестердің бірлестіктері 1991 жылдың
қараша ... XXI ғ. ... ... орта мен ... ... арналған арнайы конференция (ASCEND - 21) ұйымдастырды.
Конференцияда ... ... ... қарастырылды.
Конференцияның білім беру сферасындағы ... ... деп ... ... ... ... ... университетке дейінгі
балалар мен жасөспірімдердің экологиялық сауатын көтеру деп атап
көрсетілді. Мақсатты дұрыс көздеу, қоғамның ... ... ... ... ... этикалық нормаларына және парасаттылыгына
байланысты. Экологиялық байланыстар мен ... біле ... ... ... кесірін түсіну мүмкін емес.
Адамның өмір сүруіне қауіпті емес биосферадағы ... ... ... ... ... ... нақты және детальды анықтама
бере суреттеу қиын, сол сияқты жағдайларды, әсер ететін факторларды,
оның себептерін білу ... ... ... Декларацияда (РИО-92-де)
тұрақты дамудың 27 принцптері қабылданды, олар төрт ... ... ... . ... ... XX ғасырда шарықтауының бірнеше себептері бар ... ... орта - ... ... жүйесіндегі қатынасты сақтай
отырып, экологияға байланысты түрлі зерттелінетін объектілердің санаты
көбейді. Оған экологияның зерттейтін ... - ... ... ... сол сияқты экология орбитасына түрлі техникалық және ... ... ... етті. Барлық объектілер қоршаған ... ... ... ... планета, тіпті ғарыш
та енді. Бірақ осындай түрлі объектілерді ... де, ... ... жоғалтқан жоқ. Химиялық ғылым бола тұра, ... ... ... көптеген концепциялар мен әдістерді иемденді,
әлеуметтік экология, химиялық экология, ... ... ... ... ... ... ... күнде экологиялық мәселелер
мазмұны 300-ден ... ... ... ... ... мәселелерді
ауқымды қарастыру үшін де, ғылымдардың арасындағы кедергілерді ... ... ... ... әсер ... ... және ... орнын білдіру, сол арқылы мазмұнын кіріктіре
қарастырылуда. Экологияның ерекшелігі оның мәселелерінің әр адамға
шынайылығы. Экологиялық ... ... ... ... ... ғылымды және өндірісті экологияландыру, табиғат пен
қоғам құрылысындағы дүниетанымды жаңаша ... ... ... ... - жасөспірімдерді экологиялық жағдайларға негізделген
дүниетанымға сәйкес іс-эрекет істеуге ... ... ... даму» концепциясына бұқаралық ақпарат құралдары
мен өкімет тұрғысынан көп көңіл бөлінбеді.
«Тұрақты даму» деген ... ... рет ... ... ... «тұрақты даму» дегеніміз – қоршаған ортадағы шаруашылық
кеңістігі шегінен аспауы. Бұл терминнің ... өте кең. ... ... ... ... ... ... «Тәуслсіздік тұрақты даму арқылы нығаяды, Қазақстан бүгін
өзінің тұрақты даму жолын іздеу ... ... ... ... қоғамның дамуының дұрыс бағыты әр ... ... ... және ... ... ... мен заңдылықтарды біле алмай, ... ... ... ... мүмкін емес. Сондықтан, ғылым мен
практиканың барлық ... ... ... аспект өтеді [6].
Көптеген авторлардың ойынша [7-18] экологиялық мәселелерді шешудің
бірден бір жолы ... ... мен ... ... ... қозғалыс күші де сол болмақ. Тұрғылық ... ... қана ... өте ... ... ... ... Сондықтан, окушыларга экологиялық білім беруді өте жоғары
дәрежеде ... ... ... ... Шешімін табуға,
қойылған міндеттің ауқымдылығы халықаралық ұйымдардың, ... ... ... ... күшімен шешілуге тиісті.
ЮНЕСКО-ң бас секретарының баяндамасында айтылғандай, экологиялық білім
мазмұнының ... ... ... ұлттық және тұрғылықты жердегі
стратегия мен тұрақты дамудың маңызды құрамдас бөлігі болуға тиісті.
«Адамдардың тұрақты болашағы үшін білім беру ... ... ... ... ... бар. Бұл ... ұғым гуманитарлық және
жаратылыстану ғылымдарының барлығының да құрамды бөліктері ... ... Оның ... тек ... мамандарды ғана емес, бүкіл
саналы адамзаттарға экологиялық білім беру. Бұл ... ... ... жаңа ақпарат құралдарымен ... жаңа ... ... қарастырылады. Мұнда «білім»
деген термин өмір бойы үздіксіз білім алу ... ал ... ... әрекетті өзгертуге бағытталған концепция деген
мағынаны білдіреді [19].
Экологиялық ... мен ... ... ... ... ... ... әртүрлі мемлекеттердің әрекеттерін координациялау, тұрақты даму
тұрғысынан БҰҰ-ның білім, ғылым және ... ... ... ... 2001 ж. ... даму үшін білім берудің:
стратегиясы, ... ... ... атты конференция өтті. Мұнда
экологиялық білімнің стратегиясын жасаушылар, әртүрлі ... бәрі де бір ... ... ... ... деген мақсатты ұстанады [20-29]. Экологиялық сана деп табиғаттағы
және ... мен ... ... ... ... жиынтығын, сол сияқты сәйкес келетін стратегия МИН
технологиялардың әрекеті деп ... ... ... білім мен біліктілікті қалыптастырудың
жалпы стратегиясын жасап белгілеуі, ... ... ... отыруы Біріккен Ұлттар Ұйымының білім ... ... ... (ЮНЕСКО) жөніндегі мәселелер деңгейінде жүзеге асырылып
келеді.
Табиғатты қорғау мәселесі қазіргі заманның ... ... ... табиғатты есепсіз пайдалануынан табиғаттың тұтастығы бұзылып,
оның нәтижесі адамға кері әсер етіп отыр. Одан ... жол ... ... ... ... ... ... оны қорғай білу. Қазіргі кезде
табиғатты қорғау мәселесі бүкіл жер шары халықтарының ... ... ... ... ... ... қорғау» ұйымдары
айналысады.
Көптеген ғалымдар өз еңбектерінде [30-33] алдын-ала оқыту жүйесі деп
аталған тұрақты дамудың стратегиясына сай ... ... жаңа ... ... ... жүр. ... ала оқыту моделі - сананың
тұрмыстан, ... ... ... ... алда ... ... тиімді конструкциялауға мүмкіндік береді. Бұл ... ... ... ... мен болашақтың элементтері болуы
заңды. Көптеген авторлардың ойынша бүтінділік, кешенділік, пәнаралық,
жүйелелік және тарихи ... ... ... ... ... беру шегінде ғана қоғамдық сананы өзгертуге болады [34-51].
Экологиялық білім беру дүниетанымдық сипатта және адам ... ... ... ... өмір сүре отырып, сол ортаға тікелей не жанама
әсер ететіндігін түсіндіруге негізделген. Ол тұлғаның ... ... ... түрлілікпен және өзінің популяциясы үшін
өмірлік маңызды ... шеше ... ... ... және
өзіне алу дәрежесіне дейін көтеру керек [52-53].
Экологиялық ... ... және ... стратегиясының
зерттемелерінің жинақталған тәжірибелері оны оқу кешенінің жекеленген
түрі емес, мәселені жан-жақты қарастыра отырып, ... ... ... ... ... ... ... жүзінде болып
жатқан өзгерістердің жылдамдығын ескере отырып, оған қоршаған ортаға
антропогенді жүктеме мен адамның ... жете ... ашу ... ... ... ... ... айқындалынады. Сондықтан
экологиялық білімді оқушылардың табигат пен ... ... ... ... ... концептуалды білімді
қалыптастыратын пәнндердің жиынтығы деп қарастыру керек.
Экологиялық білім мен біліктілікті қалыптастыру ... ... бірі ... даму ... ... бірегейлігі мен
тұрақтылыгы әдебиеттерде кеңінен ашылған [54].
Экологиялық ... мен ... ... ... ... ... танып білуінде, оқу материалдарын, білім берудің формасы
мен әдісін жетілдіре отырып, әлеуметтік ... ... ... ... ... оқыту барысында іске асады. Біртұтастық
идеясын ... іске ... ... ... ... үздіксіз
сипатын қамтамасыз етуі тиіс.
Экологиялық білім мен біліктілікті ... ... және ... үшін әр ... ... ... ашу, ... барлық
денгейде негізгі пәндер ... ... ... беру ... ... ... бірі ... мойындау керек; бүл
экологиялық білім беру мазмұнында экологиялық мәселелердің биохимиялық
және әлеуметтік, ... ... ... ... өзгерістердің
негізгі аспектілерінің мағынасын ашуды керек ... ... ... ... және ... деңгейдегі іс-тәжірибелерін,
әрекеттерін біріктіруді керек етеді.
Экологиялық білім ... даму ... ... ... берудің
жүйе құрушы фактор мәртебесіне ие болады және оның стратегиялық мақсаты
мен бағытын анықтайды [55]. ... ... ... да әлеуметтік
әрекет ретінде келесі негізгі элементтерді құрайды: мақсат, субъект,
объект, үрдіс, құрал, нәтиже [56]. Бұл ... ... мен ... бар. Осы ... ... ең
негізгілері құрал мен мақсат.
Экологиялық білім қоғамнан ... беру ... ... ... ... ... керек.
Экологиялық білім беруді адамгершілік жеке тұлғаны қалыптастыру
үрдісінен ажыратып ... ... Адам ... ... нұсқауларды
бұлжытпай орындайтын емес, өз бетімен дұрыс шешімдер қабылдай ... ... ... Ерте ... ... әр адам қоршаған ортаға
деген бей-берекетсіз көзқарас неге әкеліп ... ... ... ... ластануы қандай ауруларды туғызады, қандай генетикалық
ауытқуларға апарады, жануарлар мен өсімдіктердің кейбір түрлерінің сан
мен сапа ... ... ... ... ... себебі неде, топырақ
өнімділігінің нашарлауы, ауыз су қорының азаюы неліктен? - табиғи
ортадағы осы ... ... ... ... ... ... ... қана
қоймай, осындай жағдайлар үшін жеке ... ... ... үрдісіне катысатын кез-келген адам белгілі бір әрекеттерді өз
бетінше таңдай алады, олардың қоршаган ортаға әсері оң ... ... осы ... ... ... сондықтан әр адамның санасында
қоршаған ортаға зиян келтіруге мүмкіндік бермейтін, табиғатпен ... ... ... ... ... ... Мұндай күрделі жағдайларда экологиялық жағынан дұрыс шешім
қабылдап, ұнамсыз нәтижелерге жол ... ... ... ... ... мен ... ... дейінгі, орта, арнаулы және
жоғары білімнің құрамдас бөлігіне айналып, жастарға жаңа ... ... ... ... ... ... мен ... қалыптастыру үш деңгейде жүзеге
асыру көзделеді:
- табиғатты қорғау және оған қамқорлықпен ... ... ... ... (бұл міндет мектепке дейінгі мекемелер мен орта мектептерге
жүктелінеді);
- арнайы экологиялық білім (бұл ... және ... оқу ... ... ... ... (әртүрлі салаларда қызмет ететін адамдарды
жұмысына, мамандығына орайлас экологиялық ... ... ... ... ... ... мен ... берудің үздіксіздігі
қамтамасыз етіледі).
Мектеп қабырғасында берілген экологиялық білім мен ... ... ... ... ... қамтамасыз етіп, жеке
тұлғаның экологиялық мәдениетінің негізін қалайды. Демек, экологиялык
мәдениет - адамның ... ... және ... ... шын ... ... ең жоғары деңгейдегі көрінісі [60]. Қазіргі ... ... ... ... бірі жас ұрпақтың экологиялық
білімі мен біліктілігін қалыптастыру, оларды табиғатты қорғау, табиғат
қорларын тиімді пайдалану, саналы, ... ... ... ... ... ... Сөйтіп, әрбір адамның экологиялық
білім дәрежесі мен ... орта ... ... ... ... ... ... білім беруде барлық жаратылыстану және қоғамдық ғылымдар
білімдері байланыстырыла меңгерілуі тиіс. Мұндай ... ... ... ғана ... ... ... арнайы ортада адам тіршілігі
сапасының жақсартуына да үлес қосуы ... Адам ... ... ... табиғат пен қоғам адамның мәдени болмысының көрінісі
болып табылады, өйткені, тек ... және ... ... ғана ... ... ... қасиетін білдіре алады.
Орта ғасыр ғұламалары да табиғатты қорғауға байланысты өз ... ... ... ... ғалымдар әл-Фараби, Жүсіп Баласағұн,
Қожа Ахмет Яссауи, Махмұт Қашқари т.б. метафизика, тіл, ... ... ... т.б. ... ... ... еңбектерінің
мәні ерекше. Мәселен, әл-Фараби «Адам ағзалары жайлы», ... ... ... ... ... «... адам ... бүкіл жан иесі атаулының биік шоқтығы, сондықтан оны
құрметгеу, ... ... - деп ... ... экологиялық білім мен біліктілігін қалыптастыру мәселелерін
шешуде ХУІ-ХУИ ғ.ғ. ұлы педагогтері Я.А. Коменский, Ж.Ж. ... ... т.б. ... Олар ... ... ... имангерлікті
дарытушы «табиғат сезімін» тәрбиелеу туралы айта отырып, ... _ ... ... ... ... ашты ... ... баланың бойына игілікті, ізгілікті дарытушы табиғатты
қоргау сезіміне ... ... айта ... оның ... ... табиғаттың маңызын аша түскен. Мәселен,
«Табиғатпен егесу, зиян келтіру ... ... ... тек ... білу және оның ... ... ... ғана қалды», -
дейді [64].
Халқымыздың ұлы ағартушы ғалымдары, ақын жазушылары Ы. Алтынсарин, А.
Құнанбаев, Ш. ... М. ... М. ... Ж. ... ... ... табиғатқа деген сүйіспеншілік көзқарастық
негізін көшпелі елдің өмір ... ... ... ... ... аң
аулау т.б.) ұлттық әдет-ғұрыптармен тығыз байланыстырып, қоршаған
ортадағы тепе-теңдікті сақтауға, оны қадір тұтып, ... ... ... ... ... ... ... терең ойлар, болжамдар, ақыл-кеңестер қалдырған [65].
Абай өз өлеңдерін табиғат пен адам ... ... ... ... келмейтін біртұтас дүние ретінде қарастырады. Табиғат
адамның өмір сүретін ортасы. Ұлы ақынның табиғат көрінісін суреттейтін
«Қыс», «Көктем», «Жаз» және «Күз» өлеңдері ... ... ... ... ... ұрпаққа үлгі - өнеге боларлық дана
ұғымдар, мақал-мәтелдер, нақыл сөз, ... ... ... Өз ... ... ағымының жаршысы болған ойшылдарды Ш.
Құдайбердиев, А. Байтұрсынов, Ж. Аймауытов, М. Жұмабаев, М. Дулатов
т.б. мұраларына ... ... ... ... іс-әрекеттеріне орай балаларға қоршаған табиғаттағы
болып жатқан ... ... тірі ... жан-жануар тіршілігін
әрбір адам өз өмірлік зертханасынан ... ... ... ... ... бастап табиғат қорғау мәселесі экологиялық білім ... ... ... ... ... ... қолға алынды. Осы
кезден бастап бұл сала бойынша бірнеше ғылыми еңбектер жарық көрді.
Мәселен, ... ... мен ... ... ... жұмыстары жүргізіліп, оның теориялық негізін ... ... А 11. ... ... ... қорғау туралы білім берудің
мақсат-міндетін анықтаса, жалпы орта білім беретін ... ... ... ... И.С. Матрусов (1970), И.Г.
Суравегина /1980/ табиғат қорғаудан білім беру ... ... ... ... пәні арқылы экологиялық білім ... мен ... Н.Н.. ... (1984) т.б. ... [71-73].
Оқушыларға экологиялық білім берудің жеке пәндер бойынша зерттелгенін
айта кету керек. Мысалы, ... Н. ... ... Н.Н.
Нұрахметов, В. М. Назаренко, Қ. О. Шайхеслямова, С. ... Ұ. ... ... И. Г. ... Т. ... т.б., ... білім берудің ғылыми-әдістемелік жолдарын,
мазмұндарын, мүмкіндіктерін ... [74-75]. ... ... ... қалыптастыру ... ... ... орны ерекше. Химиялық білім арқылы оқушылар сыртқы
ортаны ластайтын әрекеттердің негізгі көрсеткіштерін ... ... мен қоса ... ... қалыптастырмай тұрақты білімге
жету мүмкін емес [79-82].
Химияны оқытуда пәнаралық байланыс арқылы экологиялық ... ... ... химиялық құбылыстарды қарастырғанда оның
биологиямен және экологиямен байланысын айтпай ... ... ... берілетін білім жүйесі оқушылардың болашақ
мамандықтарына кәсіби бейімделуіне жағдай жасап, ... ... ... ... беру ... барлық пәндерді өзара байланыстыра,
кіріктіре, сабақтастыра отырып ... ... ... ... ... іс-әрекетке үйрету, жекебас дербестігін дамыту, байланыс
жауапкершілік, орнықтылығын қалыптастыру т.б. мәселелерді шешу мақсатын
көздеп отыр.
Пәнаралық ... ... ... ... ... жеке пәндер
мазмұнының, мәтінің бір-бірімен өзара байланысын қамтамасыз ететіндей
белгілі бір жүйелілікті керек етеді. Экологиялық білім ... ... ... ...... экологиялық білім → мамандықтарымен
байланыстырылған білім тізбегіндегі бір-бірімен өзара ұшгастырып,
сабақтасып жатса, онда әрбір жеке адамның ... ... ... ... ... ... ... саналы қарым-қатынас әрекеттері қалыптасқан болар еді. Міне, бұл
бағытта әсіресе химиялық білімді экологияландыру мәселесіне ... ... ... С. К. жұмысын атап өтуге болады.
Экологиялық білім мен тәрбие берудің ... ... ... ... ... ... және ТМД елдерінде алғашқы кезде барлық пәндерді экологияландыру
бағыты басым болғанымен, ... оқу ... ... тыс ... ... оқушылардың меңгеруіне қиыншылық келтірді.
Сонда да болса, әрбір пәндердің оқу ... ... ... ... ... ... ... білім беруге
жағдай жасады. Соңғы жылдары, кейбір мемлекеттерде ... ... ... ... мен ... ... және
қорытып, бір жүйеге келтіретін пән «Экология» арнайы курсы ... ... ... жалпы орта білім беретін мектептерде
оқушылардың қалауы бойынша «Денсаулық және ... ... ... және ... ... ... және ... атты пәнаралық
факультативтік курстар жүргізіліп келеді. Өйткені, табиғат пен қоғам
арасындағы қарым-қатынастың ... ... ... ... ... ... ... қажет екендігін өмір
көрсетіп отыр. Оған дәлел, ұзақ жылдар бойы ... ... ... ... ... ... т.б. ... апат
аймақтарының пайда болуы себеп болды |84-90].
Соңғы жылдары, оқушыларға экологиялық білім беретін ... ... ... ... орындарында жарық көре бастады. Мәселен,
Т.В. Власова, В.А. Еремина, Т. Пристула жазған ... пен ... ... (1994), А. М. ... «Геоэкология» деген орта
мектепке арналған ... ... (1994) ... ... ... ... орын ... Бұл бағдарламаларда антропогендік
ландшафт, геоэкологиялық, әлемдік және аймақтық ... ... ... ... ... игергенде қоршаған ортаны ластамау
туралы материалдар мен мәліметтер енгізілген [91-92].
Экологиялық білім мен ... ... ... ... ... ғалымдар өз үлестерін қосып келеді. Жастарға
экологиялық ... ... мен ... ... ... дайындығын арттырудың әдістемелік мәселелерін
дамытудың жолдарын республикаға танымал зерттеуші педагог-ғалымдар: Н.
Нұрахметов, И.Н. ... А.Г. ... Қ.А. ... ... және т.б. ... негіз болды.
Елімізде орта мектептерде экологиялық білім мен ... ... ... ... оған ... ... жасаған эколог-педагогтардың зерттеулерінің маңызы зор.
Мәселен, Ә.С. Бейсенова жоғары оқу ... мен ... ... беретін
мектептерде экологиялық білім мен ... ... ... оны практикаға енгізу шараларын карастырса [93-
95], Н. Сарыбеков жалпы орта ... беру ... ... ... ... педагогикалық негізін жасады [96-97] Қ.
Аймағамбетова өз зерттеулерінде экологиялық тәрбиенің мәнін анықтай
отырып, біртұтас педагогикалық ... ... ... ... ... ... ... негіздеп, оны практикада
колдану мәселесін карастырады, Оқушыларды ... ... ... байланыстың зор мүмкіндіктерін анықтайды [98].
Н. Сарыбеков жастарды табиғат қорғауға тәрбиелеуде ... ... ... мақал-мәтелдерді, аңыз әңгіме, накыл сөздерді
пайдаланудың маңызын көрсетеді ... А.Д. ... ... негізінде экологиялық тәрбие беруде оқушылардың жауапкершілік
қатынасын ... [101]. Д.І. ... ... ... экологиялык тәрбие берудің тиімді жолдарын анықтауды [102], О.Т.
Танабаев әдебиетті оқыту және сыныптан тыс жұмыс үрдісінде ... ... ... ... ... қарастырады [103].
Қ.Ж. Бұзаубақова сыныптан тыс жұмыстарда экологиялық білім берудің
мазмұнын, оның ғылыми-әдістемелік негіздерін ... ... ... сыныптан тыс өткізілетін экологиялық жұмыстарға жете
мән бере қоймайды. ... ... тыс ... ... ... ... ... балама бағдарламалар шығарып, жаңа мазмұн, ... ... ... Өйткені, сыныптан тыс жүргізілетін
жұмыстар мазмұны мен ... ... ... сай ... ... оның жас ... ықпал-әсері ерекше болмақ.
Окушыларға экологиялык білім беріп, оның ... және ... ... ... және жүйелі жүргізілетін сыныптан тыс жүмыстар
негізінде жузеге аспақ.
Мектептерде химия пәні бойынша сыныптан тыс жұмыстарды ... ... ... ... ... ... ... түсу мәселесі
әркез мұғалімдердің назарынан тыс қалған емес. Сыныптан тыс химиялық
жұмыстардың көздейтін мақсаты - ... ... ... ... ... оқушылардың ұоғамдық және шығармашылық белсенділігін
көтеру.
Сыныптан тыс ... ... ... және ... ... мен қызығушылығына негізделе ұйымдастырылады.
Қазіргі кезеңде сыныптан тыс жұмыстар мазмұн ... түрі ... ... түрлі әдістерді қолдана отырып, ... ... ... ... ... ... тыс жұмыстар негізіндегі экологиялық білім мен біліктілік адам
мен коршаған орта ... ... ... ... ... табиғат қорларын тиімді пайдалану мүмкіндігін
қарастыратын, оқушылардың ... ... ... адам ... ... етіп, өмір сүруінің негізгі көзі
екендігін түйсіндіруге, экологиялық ... ... мән ... ... тыс жұмыстар негізінде экологиялық білім беру әлемдік экология
деректерінен, ғылыми жаңалықтардан хабардар болып отыруды қажет етеді.
Сыныптан тыс жұмыстар негізінде ... ... ... ... ... экономикалық, адамгершілік, еңбек т.б.
тәрбиесін беру, ... ... ... түсіну және ойлау
қабілетін дамыту мақсаттарын көздейді. Бұл мақсатқа жетуде, ... ... ... білім алудың дидактикалық ұстанымдары, яғни
ғылымилығы, жүйелілігі, оқудың тәжірибемен ... ... жеке және ... ... ... ... ... т.б. жолдарымен іске асырылады.
Қорытындылай келгенде, сыныптан тыс ... ... ... ... мақсаты: жеке тұлғаның бойына табиғатқа деген ізгілік пен
үлттық әдет-ғұрыптарды қалыптастыра ... ... ... ... қалыптастыру және дамыту.
2.1 Орта мектепте экологиялық білім мен тәрбие берудің мазмұны, түрлері
мен әдістері.
Бүгінгі таңда "адам - ... - ...... ... ... ... ... ғалымдық проблемалар деңгейіне ... ... орай ... ... мен ... ... жалпы білім
беретін мектептің мүмкіндіктері көп. Өйткені, оның алдында табиғатты
қорғау мен оның ... ... ... ... жаңаша шешетін
жас ұрпақты оқытып, тәрбиелеу міндеті тұр.
Қоғамның қазіргі дамуы кезеңінде табиғатты қорғаудың ... ... ... бастапқы идеялар көрсетілген. Осыған орай білім
беру мен тәрбиелеудің әдістері мен ... ... ... ... ... ... мектептердегі негізгі
ұстанымдары біраз педагог-ғалымдардың жұмыстарында жан-жақты ашылған
және ғылыми ... [27, 28, 29, 30]. ... ... ... ... ... ерекшелігіне, логикасына және құрылымына орай жеке
тұлғаның экологиялық ... ... өз ... қосу ... ... ... ... ұғымын анықтай келе оның
құрылымдық бөліктерін нақтылайды: экологиялық ой-өріс, табиғатты қорғау
жөнінде практикалық білік пен ... ... бір ... оқу пәні ... оқушыларда белгілі бір экологиялық білім мен
тәрбие беруге ... бар. ... ... ... ... саралау, бағдарламада экологиялық мәселелерге тікелей
көрсетулер болмаса да, экологиялық білім беру ... ... ... ... ... ... келтірілгені көрінеді. Оларды
шешу химия ғылымы мен өнеркәсібінің дамуымен байланысты. Мәселен,
химиялық ... ... ... ... ... ... майлармен алмастыру, каучук өндіру және т.б. ... ... ... Одан ... ... ... ... бағыты
оқушыларды технологиялық процессстердің прогрессивтік әдістерімен, жаңа
шикізат ... ... ... жолдарымен таныстыруға
мүмкіндік береді. Химияны оқу кезінде ... ... бар ... бар. ... ... заттармен жұмыс жүргізу кезіндегі қауіпсіздік
техникасы, адамға қауіпті ... бар ... ... алу, ... ... ... химиялық процестерді түсіндіру жатады.
Химияны оқыту кезінде окушыларға экологиялық білім мен ... ... ... ... ... екі ... ... табады
[31, 32, 33, 34]: экологиялық білімнің мазмұнын анықтау және оқушыларды
экологиялық іс-әрекетке жұмылдырудың тиімді түрін табу.
Отандық ғылыми-әдістемелік әдебиеттерді саралау бізде ... ... ... ... ... ... тұжырымдар бар екенін
көрсетеді. Бір авторлар [35] білімді экологияландыру мәселесін химия
бойынша табиғатты қорғаудың әлемдік тану ... ... ... ... ... ... ... химия мен табиғат корғаудың
бірігетін пәнаралық байланысы мен ара ... ашып ... ... ... Ал, кейбір авторлар [36, 37, 38, 39, 24, 26] орта ... ... ... химия курсының тек табиғат қорғау
тақырыптарын кеңейтуді, кейбір экологиялық ... ... ... Бұл ... ... ... ... алынғаны белгісіз.
Біздің ойымызша, мектеп химия курсын қарастыру маңызды заттар және
химиялық үрдістер сияқты екі өзара байланысты жүйеге сүйеніп ... тұр. ... ... ... ... құрылысы мен
заңдардың құрылымдарының бірегей ұстанымдарын білу барлық химия ... ... және ... Соған
орай, оқу пәні ретінде химия ғылымы мен өндірістің, ... ... ... ... ... алу ... ... пайдалану жөніндегі білім жүйелерін қамтиды. Былайша
айтқанда химия мазмұнында адамның химиялық әрекеттіндегі әлеуметтік,
жаратылыстанушылық және техникалық ... ... ... ... тек кері әсер етуші емес, экологиялық тепе-теңдікті сақтап
тұрушы да бола алады. Мектеп химия курсының мазмұнына сай ... ... ... ... ... ... ... фактор",
"табиғатты қорғау" бағыттары бойынша экологиялық ұғымдарды қалыптастыра
оқыту керек.
Ізденуші Б.И. Киселевтің жұмыстарында [19] ... ... ... ... ... үшін ... ... тірек белгілерін
пайдалануды ұсынады. Автор пәнді ... ... оқу ... ... ... ... ... Ал,
Қ.Шайхеслямованың жұмыстарында оқушыларда ... ... ... материалдарды пайдаланудың химия пәнін
экологияландыруда оң нәтиже бергені көрсетілген [26]. ... мәні бар ... ... ... жалпы химия курсына
жақындау табиғатты қорғау жөніндегі ғылыми ... ... ... [19]: ... ұғымдар, қорғалатын объектілермен байланысты;
екінші ұғымдар, қоршаған орта әсер ететін ... ... ... ... ... ... ... Мукушева [24] химия пәнін экологияландыру үшін экологиялық
мәні бар ... ... ... ... ... ... ... ұғымдар мен білімдерді қалыптастыруда оң нәтиже
беретінін көрсеткен.
Мектептің алдыңдағы экологиялық білім беру ... ... оқу ... ... ... ... ... ғылымилық, жүйелілік, теорияның практикамен байланысы,
ұғымдардың дамуы, білімнің жеткіліктілігі. Осының ... ... ... ... ... [21].
Оқушыларға экологиялық білім мен тәрбие беруді оқу үрдісін қажетті
құралдарсыз, оку құралдарынсыз іске асыру қиын. Сондықтан ... ... ... беру ... ... отандық және
шетелдік педагогтардың жұмыстары арналған.
Дүние жүзінің көптеген елдерінде табиғатты қорғаудың мәселелерін
шешудің біліктері мен ... ... ... ... ... бөлінеді. Бұл әр тұлғаның қабылдайтын шешіміне сын
көзімен қарауды, ойлауды қажет етеді.
Мамандардың іздену ... ... ... ... ... жету ... оқушылардың қызығушылығын арттыратын әдістерді
қолданып, ... ... ... ... екенін көрсетті. Бұл
көзқарасты оқушыларда экологиялық білім мен ... ... ... ... ... қолдайды.
Мәселен, ғалымдар оқытудың актив ... ... ... ... ... (табиғи тәжірибе, зертханалық тәжірибе, нұсқаулар жасау,
есептеулер);
❖ бақылау әдістері (табиғи ортаны, өсімдік пен жануарларды);
❖ сөз ... ... ... ... ... ... ... қатар Батыс елдерінде оқытудың драматизациялау, іздену және
практикалық әдістері кеңінен қолданылады. Бұл ... ... ... ... ... ... жақсартады, алға қойылған
мәселелерді шешуде сын ойлармен біліктілікті дамытады. Дамыған елдердің
ғылыми-әдістемелік ... ... әдіс деп ... ... ... ... ... әдіс ұсынылады [41].
Бұлай оқытқанда әртүрлі мамандықтар бар ... ... бар ... шешу үшін өз білімдері мен мүмкіндіктерін
біріктіреді. Оның негізі оқу-тәрбие ... ... ... қол ... ... ... ... мен тәрбие берудің аталған
әдістерін біздің елдің педагогтары да ... ... және жеке ... ... ... олар ары қарай икемделіп,
дамытылуда.
Элементтер химиясын оқытуда оқушыларға экологиялық білім берудің
түрлері мен ... ... ... ... ... ... [34, 37, 41, 42, 44, 45, 46, 47]. Бұл ... авторлар,
табиғат қорғау мен пәндерді экологияландыру бойынша материалдар,
оқушылардың өз бетінше орындайтын тапсырмалар, ... ... ... ... ұсынады. Білім беру кезінде зерттеу әдістерін
пайдалана оқыту үрдісі де ... Бұл ... ... ... ... әсер етумен қатар, қоршаған ортаның - ауаның,
судың, топырақтың өзгеруін де бақылауға мүмкіндік береді [24, 26, ... ... ... ... үрдісінің пәнаралық мәні бар
[7, 11, 17, 20, 23, 50]. Бұл жұмыстарда химия мен ... ... ... пәнаралық байланыстарды оку үрдісінде қолдана
отырып, оқушыларда экологиялық ... мен ... ... ... көңіл бөлінген. Атап айтқанда, В.М. Назаренко
[20] пәнаралық негізде экологиялық, табиғат қорғау ... ... бір ... ... және ... ... әдістемесін
ұсынады. Оқушыларға қоғаммен табиғат арасындағы байланыстың ғылыми
негізделген ұғымдары, оларға әлеуметтік тұрғыдан қарау, қоршаған ортаны
сапалы ... үшін ... ... мен ... қалыптастыруда
оқушылардың іс-әрекетін біршама жоғары деңгейге көтеруге мүмкіндік
беретін әдістер мен ... ... ... өз ... ... ... мәні бар ... жасау, есептеулер жасау
үшін шығармашылық ... ... ... ... ... ... ... білім мен тәрбие беру бойынша
жүргізіліп жатқан қомақты жұмыстар бұл мәселені ... ... ... ... ... ... және ... экологиялық білім беру үшін
химияны экологияландырудың маңызы зор. Экологиялық мазмұнды химиялық
тәжірибелер жасау, элементтердің және ... ... ... ... ... сонымен қатар олардың қоршаған ортаға және адам
ағзасына тигізетін әсерін білу ... ... ... ғана ... ... мен ... экологиялық ой-өріс қалыптастыруда алған
білімдерін іс жүзінде ... ... және де ... ... ... ... мүмкіндік туғызады.
"Теориялық материалдар балалардың толыққанды ... ... ... ... керек, ал оны меңгеру — оқу
жұмысында оқушыларды жеке-жеке тәрбиелеуге мүмкіндік туғызады. Мұндай
оқу курстары оқу пәнінің ... ... ... ... ... ... туған кейбір практикалық дағды
қалыптастыру сияқты жеке талапқа сай емес." [89-6 ... ... ... ... да ... ... ... шешу процесінде берілген материал оқушылар әрекетінің пәні
болады. Оку пәнінің құрамды бөлігі болғандықтан тапсырмалар ... ... ... ... ... ... Бұл оқушылардан
ғылыми-теориялық ұғымдарды білуін талап ... ... ... ... ... ... арқылы экологиялау жоспарын
шешу ұғымдары көрсетіледі, олар жалпы ... және ... ... ... ұғымдары арқылы зат алмасу әлеміне тереңдеп енуге
көмектеседі және де ... ... ... білімнің
кіріктірілуіне мүмкіндік жасайды (2 сурет).
Жаратылыстану (география, ... ... ... үшін ... табиғатты қорғау ұғымдары жалпы түсінік болып табылады.
Кез келген пән-мұғалімі экологиялық ұғымдарды табиғат ... ... ... ... оның ... ... ... қамтамасыз
етеді, немесе қоршаған ортаның экологиялық факторлары мен тірі
организмдер арасында ... ... ... деген білімдерін
білім беруде пайдалана алады.
Табиғатты қорғау ұғымын мұғалім мынадай сұраққа ... беру ... ... ... сақтау мен оның ары қарай бүлінуін сақтау
үшін ... ... ... ... ... қатар жалпы
экологиялық және табиғатты қорғау ұғымдары нақты пән түсініктемелері
мен ... ... ... ... ... тиіс ... биология,
жағрапия) және осылардың шеңберінде экологиялық мәселе қарастырылады.
Экологиялық білім беруде ... ... ... ... ... және ... ... ұғымдарының тірегінсіз мүмкін емес.
Бірақ пән ерекшелігі олардың ... ... енуі және ... ... мен ... ... ... болады. Мысалы, мәселелерді
қарастыру барысында яғни ... ... ... табиғаттағы заттардың ... ... ... және бұл ... ... ... ... және
заттар туралы ұғым ... ... ... ... ұғымдары химия сабағында да терендетіліп, ... ... ... ... ... ... ... шешіледі, сабақта экологиялық мәселелердің мәнін ашқанда,
экологиялық және табиғатты қорғау түсініктерін кеңейтіп, терендетіп
қараумен ғана шектелуге ... Жеке ... ... пайда болуынан
қажеттілік туады. Ол ... ... ... ... ... ... химиялық көзқарастар тұрғысынан қарастырып,
талдайды. Бұл ұғымдар табиғаттағы ... ... ... мен ... ... ... кері әсерінің
мәнін ашады. Химиялық-экологиялық ұғым ... ... ... улы ... тірі ... ... ... өзін-өзі ұстау ... ... ... және ... ... ... ... жинақтайды, ... ... ... ... ... себепті-салдарлы байланыстар
қазіргі химия ғылымы көзқарасы бойынша, экологиялық проблемаларды жан-
жақты ... мен ... ... ... ... шешуге қолдану
мүмкін болады.
Экологиялық ұғымды таңдау экологияның негізгі бағытын ... ... оның ... ... жатады. Бұл ұғым табиғаттағы
динамикалық процестер мен заттардың аумақты ... ... ... ... жүйе ... ... әсерімен
дамиды, ал ондағы динамикалық тепе-тендікке өзін-өзі түзету арқылы
жетеді. Экологиялық жүйе тірі ... ... ... "организм-организм" және “организм - ... ... бөлу ... себебі, олардың арақатынасын зерттеу химия мен
биология деңгейіне әкеледі. Табиғатты қорғау ұғымдарын тандау ... ... ... ... көрсету қажеттілігімен
түсіндіріледі. Осы ұғымдардың ... ... ... ... ... ... ... өндірісте қалдық болмайды да, табиғи
ресурстарды ұтымды ... ... таза өнім ... ... Химиялық-экологилық ұғымдарды таңдағанда табиғи жүйеге
әсер ететін әр түрлі жағдайларға байланысты ... ... ал ... химиялық процестер қоршаған ортаны қорғау әдісінің
негізінде жатуы тиіс.
Химия курсы мазмұнын талдауда ... ... бар ... ... ... ... олар ... қоршаған орта мен оған
байланысты экологиялық, химиялық және ... ... ... қарастырады.
Бұл жұмыста элементтер химиясын экологияландырып, яғни элементтер және
олардың ... ... ... және адам ... ... ... ұғымдар қарастырылды.
Білім беру жүйесін экологияландыру болашақта ғаламдық экологиялық
апатты болдырмаудың бірден – бір жолы.
Қазіргі таңда, яғни XXI ... ІІI мың ... ... ... ... ... бола ма әлде болмай ма” деген сұрақ тұр. Бұл ... ... ... болу үшін тез ... және жан – ... ... беру
жүйесінде экологияландыруды жүзеге асыру керек.
Қазақстанда қоршаған орта ... ... ... ... ... және халықаралық деңгейде бірқатар нормативтік ... ... ... ... мақсаты жаңа көзқарасты қалыптастыру,
заманауи ойлау, қоршаған ортамен бірлестікте іс - ... ... ету ... ... білім берудің міндеттері кестеде көрсетілген.
| ... ... ... міндеттері |
| ... ... ... ... ... қоршаған ортаның |
|өзгеруі туралы, қоршаған ортаның табиғи жолмен ... ... ... ... қалыптастыру және теориялық білім беру, сонымен қатар Жер |
|планетасында өркениет пен тіршілікті сақтап қалу жолдарымен ... ... ету. ... ... табиғатты қорғаудың механизмдері мен конструктивтік |
|іс-әрекеттер жүйесін құрастыру ... ... ... ... ... ... мен қалпына |
|келтіру және әлеуметтік белсенділікті ынталандыру аясында ... ... ... ... ... ... беруді “болашақ мектептің интелектуалдық,
адамгершіліктік, рухани негізін ... ... ... ... ... ... ... беру үрдісінің жүйелілік құрушы
компоненті”.
Экологиялық білім беру жүйесін ... ... ... ... ... беру ... ұйымдастырудың міндеттері |
| ... ... беру ... ... ... ... ... беру жүйесінің оңтайлы басқару құрылымын ұйымдастыру |
|білім берудің сапасы мен ... ... ...... инфрақұрылымды ұйымдастыру |
|нормативтік-құқықтық қамтамасыз ... ... ... ... қоршаған ортаның және қоғамның дамуындағы экологиялық
проблемаларды шешуде адамдардың жауапкершілігін дамытатын, ... беру ... ... ... беру ... ... білім
беру басымдылық мәртебеге ие.
Экологиялық парадигма адамның жаңа өмір сүру бейнесінің, мінез-құлық
этикасының, заманауи дүниетанымдық көқарасынын құрастырып, адам-қоғам-
табиғат арасындағы ... ...... ... ... қол ... үшін ... принциптерді жүзеге асыру
керек.
| ... ... ... және тәрбиелеудің принциптері |
| ... ... ... ... ... ... дағдыларды қалыптастыру ... ... ... ... ... ... ... |
|байланыстыра ашу ... ... ... ... ... ... ... көрсетілген принциптерді жүзеге асырудағы басты кедергі –
экологиялық ... ... ... және оның ... білімнің гетерогенділігі экологияны біріккен ғылым деп
санауға мүмкіндік береді, себебі экологияны химиямен де, ... ... де ... ... ... құрылымына сәйкес экологиялық білім ... ... атап ... болады ( кесте)
| ... ... ... ... құрылымы |
| ... ... ... ... ... оқу және ... ... ... ... ... ... ... ... және орта ... ... беру ... ... |
|білім ... ... ... ... ... оқу ... ... дайындық жүйесі |
|жоғарғы оқу ... ... ... ... ... ... ... (БАҚ-нан, мемлекеттік емес ұйымдардан |
|алынған мәлімет, ... ... ... ... және іске ... ... ... Бірақ
экологиялық білім беру жүйесін әзірлегенде бір сатыдан екінші ... ... ... білікті және дағдыны игеру сабақтастығы
принципін және оқу ... жас ... ... ... ... экологиялық білім беру әдістемесі – тұрақты дамуға арналған
білім беру – келесідей ... ... ... ... ... ... ... беру ... ... идеялары |
| ... ... ... ... даму; ... ... ... ... ... ... ... мен ... және білім беру
аймағындағы экологияның проблемаларын пайымдауда жүйелілік ... ...... бағыттағы идеясы білім беру кеңістігін
ізгіліктендіру ... мен ... ... ... ... ... парадигманы жүзеге асыруды ұсынады.
Тұрақты даму идеясы білім беру ... ... ... және ... оқу орындарын білім беру ... ... ... ... ... ... және мәдени сияқты феномендерін пайымдауға
бағыттайды.
Қауіпсіздік идеясы оқушы мен оқытушының өзара қарым-қатынасы жағдайында
(экологиялық, қоғамдық, психологиялық, педагогикалық, ... және ... ... ... ... ұсынады.
Қызыметтегі экологиялық жауапкершілік идеясы қоршаған орта аясында
білім беру жүйесін ... ... ... ... бағынудың
білігі мен дағдысын, салауатты өмір салтының ережесін, қоршаған ортаның
жағдайына зерттеу жұмысын жүргізуді қалыптастыруға бағыттайды.
Үздіксіз экологиялық ... беру ... ... ... жатқызуға болады (кесте)
| ... ... ... беру жүйесінің негізгі басымдылықтары |
| ... ... және ... ... ... ... және мәдениет; ... және ... ... және ... ... және психология; ... және ... ... ... және ... ... ... және философия; ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... беру ... дамытудың
негізгі бағыттары анықталған, оларды келесідей үлгілері көрсетілген
(кесте)
Экологиялық білімнің негізгі бағыттаушылары: тұлғаға ... ... ... ... басымдылықтары, қоршаған ортаға
және басқа адамдарға деген қамқорлық.
Экологиялық қауіпсіздікпен қамтамасыз етілетін басты ... ол ... ... ... берудің үлгілері |
| ... ... ... дамуға арналған білім|
|(әлеуметтік-экологиялық аспект); ... ... ... беру ... экологиялық |
|мәдениетке жету (экологиялық-мәдени аспект); ... ...... ... ... ... компоненті. ... ... ... ... берудің құзіреттілігін қалыптастыру
жолдары
Экологиялық білім беру мен тәрбиелеудің мақсаты – мектеп оқушыларының
қоршаған ... жай күйі үшін ... ... қалыптастыруды
қамтамасыз ететін ғылыми білім, шеберлік, көзқарас пен сенім ... ... ... ... тыс ... ... білімдері мен біліктерін қалыптастыру. Осының бәрі
бір–бірімен ... ... ... экологиялық білімдерінің
дамуына жол ашады. Сабақтан тыс жүргізілетін экологиялық ... ... ... ... ... ... ... оқу іс-әрекетінде
белсенділіктерін арттыру, яғни ... ... ... тез ... ... ... тыс ... жұмыстарды өткізу және оған дайындық барысында
оқушылардың бақылау жүргізуіне, қарапайым ... қоя ... ... [134 ... ... тыс ... ... үрдісте оқушылардың іскерлігін арттыру
бағытында жүргізілетіндіктен, экологиялық ... мен ... ... ... аялауға, қорғауға, имандылыққа, сезімталдыққа
тәрбиелеу.
Сабақтан тыс ... ... ... түрлері бар, бірақ бәрі
мынадай талаптарды іске асырады:
- сабақтан тыс ... ... ... ... ... тек ... ... тиіс;
- қандай жұмыстың түрі болсада, оның қоғамдық бағыты болуы керек;
- ... тыс ... ... ... ... ... ынта – ... талабына, бейім –қабілеттері мен
құштарлығына сүйенген жөн;
- оқушылармен жүргізілген жұмыстардың әр түрінде ... ... ... ... бұл ... ... ... үшін нақтылы белгіленген күні, мерзімі
айқын белгіленген кестесі болуы керек.
Міне, осы талаптарды ескере отырып, мектеп ... ... ... ... ... алу керек. Оқушыларға сапалы экологиялық білім
мен тәрбие беру мақсатында экологиялық білім беру ... ... ... мен ... ... ... үшке ... а) үлгі
болатын бөліктері; ә) танымал бөліктері; б) әсер ететін ... ... ... кездесулер, пікір ... ... Ал ... ... ... ... өткізіледі. Әсер ететін бөліктеріне зерттеу жұмыстары
жүргізіледі. Зерттеу жұмыстары пәнаралық ... ... ... Бұл жұмыстың барлығында әдістемелік негіз ескерілді. Оқушыларға
экологиялық білім мен ... ... ең ... әдістерді таңдап алудың
орны ерекше. ... ... ... ... ... ... білім дәрежесін көтеруде кіріспе сабағының
маңызы зор. Кіріспе сабақтарында ... ... ... ... ... ... оқушылардың назарын табиғаттың
тұтастығына, ондағы тіршілік атауларының бәрі де табиғи ортаның құрамды
бөлігіне кіретініне аудару керек.
Ғылыми-педагогикалық ... ... және ... эксперимент
жұмыстары нәтижесі мамандарға төмендегідей ... қоя ... ... білімі мен тәрбиесін қалыптастырудың
құрылымының мынадай үлгіде болу қажеттігін көрсетті:
1) экологиялық ... мен ... беру ... ... ... ... ... мен тәрбие мүмкіндіктерін талдауға арналған
рефераттар жазу;
3) экологиялық ... мен ... ... ... ... ... ... іс-тәжірибеде экологиялық білім мен тәрбиенің мәні
туралы оқушылармен іс-шаралар өткізу.
Оқушыларға ... ... мен ... беру ... ... экологиялық білімдер беріліп, арнайы педагогикалық
әдістемелік дайындау ... ... ... ... мен ... ... ... ұстаздың осы бағыттағы алған білімі мен
тікелей әдістемелік дайындығына байланысты.
Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... тәрбие, білім мазмұнын қайта қарау қажеттігін талап
етеді. Өйткені қоғамның алға басуы, көп ... ... ... ... тәрбиелеуімізге байланысты.
«Қазақстан Республикасының 2015 жылдарға дейінгі стратегиялық даму
жоспарында» [41, 3], ... ... ... қамтамасыз ететін
Ұлттық білім беру жүйесін құру және оны ... ... ... ... жүзеге асыру үшін, республика мектептерінің
саясатына сапалы ... ... ... оның ... ... ... неғұрлым тиімді пайдалану сипаты тән. Ол үшін педагогикалық
зерттеулерді жетілдіру, оқу ... ... ... ... ... қалыптастыру, білім саласына жаңалықтар енгізудің нақты механизмін
жасау сияқты мәселелер шешімін табу қажет. Себебі, ... және ... емес ... ... ... тұрмыста
жаңа технологияларды қолдануға көшу білім беру жүйесінде «нені
оқытамыз?», оны ... ... - ... ... ... ... ... Егер мұғалім білім берудің ақпараттық сипатымен ... ... ... ... ... ... ... түсінуіне
және алған білімдерін өмірде қолдана білуіне бағыт-бағдар беретін
болса, онда ол өзінің не үшін оқып ... ... ... ... ... көтерілетін болады.
Жалпы білім беретін мектептердің мақсаты мен мазмұнын анықтаудың саналы
білім жүйесіне көшу жаңа ... ... ... ... ... ғалымдар М.Н.Скаткин ... ... ... 1179] ... ... игеруі мен іс-әрекет
дағдыларына бағдарлануын жан-жақты зерделеген, соның негізінде жеке оқу
технологиялары мен оқу ... ... жаңа ... ... ... ... ... дидактикалық
мектептері білім берудегі құзіреттілікке жақын идеяларды, оқушылардың
шығармашылық іс-әрекеттері және эмоционалдық-құндылық қатынастарын
ұсынған. Бұл идея ... ... ... немесе білім берудегі
құзіреттілікке негіз болып отыр.
Бүгінгі күні нәтижеге бағдарланған білім беру жағдайында мектепте білім
берудің теориялық-әдіснамалық аспектілерін зерделеуге ... ... көре ... ... ... ... талдау жасайтын
болсақ, А.В.Хуторский, О.Е.Лебедев, С.Е.Шишов, В.А.Кальней, И.А.Зимняя,
Г.Левитас, И.Д.Фурмин, ... ... ... К.Г.Митрофанов, О.В.Соколова жэне т.б. білім берудегі
құзіреттілік тәсілінің проблемаларына, ... мен ... ... ... ... ... ... тоқталған.
Қазақстандық ғалымдар да Ұлттық білім беру ... ... ... ... және ... ... ... беру мақсатына
сәйкес көтерілген мәселе төңірегінде өз зерттеулерін арнады. ... ... ... ... ... т.б. ... ... құзіреттілікті ұйымдастырудың кұрылымдық және
мазмұндық фактілеріне зерттеу ... ... Ал, ... ... берудегі тұлғалық-бағдарлы оқыту және құзіреттілік тәсіл
мәслелерін ... Ш.Т. ... ... және ... ... ... құзіреттілігін қарастырады. Оқушыларға
білім мен тәрбие беруде ... ... ... ... ... Х.Ж.Аганина,
Қ.Ж.Қожахметова, М.Е.Демеуовалардың еңбектерін атауға ... ... ... ... ... ... зерттеу
Х.Т.Шерьязданова, Р.А.Сүлейменова, ... ... ... тапқан. Осындай ғылыми-теориялық
тұрғыда жүргізілген зерттеулерге талдау жасай келе, бағдарлы ... ... ... ... ... ... ... тоқталған.
Ол үшін, біріншіден, экологиялық білім беруге қатысты нормативті
құжаттарға ... ... ... ... ... ... ... мақсат-міндеттердің бірі мектептің түрлі
сатысында ... ... ... ... ... мен оны ... механизмін жасау делінген. Осыған орай, ... ... ... кәсіби экологиялық білім алуға ниеттенген
окушылардың қабілеті мен қызығушылығын қанағаттандыру мақсатында жоғары
сыныптарда ... ... ... құрастырушы тәсілдер мен оны жүзеге
асыру механизмін жасау ... ... ... ... ... ... алу қажет.
Екіншіден, бейіндік оқытудың мәнін ашып алу. Мұнда бійіндік оқыту жалпы
білім беретін мектептің жоғарғы ... ... ... оқытуға,
оның әлеуметтенуіне және мектептің жоғарғы сатысының орта және жоғарғы
кәсіптік ... беру ... ... ... Ал даралап оқыту тұлғаның жеке ерекшеліктерін ескеруге,
оқушылардың өз мүмкіндігін ... ... ... ... ... ғалымдар өз еңбектерінде «... бүгінгі күннің мектептері
оқушының тұлғалық қасиеттеріне бет бұрғандығын, оның жеке ... ... ... ... ... - дәлелдеп отыр.
Үшіншіден, нәтижеге бағдарланған білім беру немесе ... ... ... ... ... ... ... оқу материалдарын іріктеудің критерийлері
анықталған. Берілген түрлі анықтамаларға талдау жасай ... ... ... деп, оқушының алған білімі мен ... ... ... ... да бір ... және ... шешу үшін ... алу қабілеттіліктерін айтуға болады.
Оқушылардың құзіреттілігі, ең алдымен, мектепте оқыту үрдісі кезінде
қалыптасады. Ол оқу үрдісінің ... ... ... ... ... ... мақсатқа жетуді көздейді. Құзіреттілік оқу
нәтижелерімен қатар, оқушылардың шығармашылық қасиеттері мен кұндылық
бағдарларының ... де ... ... ... ... ... ... бойынша:
құзіреттілік – білімнің мобильділігі + әдістің иілгіштігі + ... ... ... ... білімді жаңартып отыруды және
білімнің мобильділігін талап етеді. Екіншіден, “құзыреттілік” – ... ... ... ғана емес сонымен қатар алда ... ... ... ... тұрғыдан шешуге потенциалды
дайындығы немесе қажеттілігі. Проблемены шешу барысында ... ... ... пайдалана білуі. Таңдалған әдістің
икемділігілі – ... ... ... бірі. Үшіншіден,
құзіреттілігі қалыптасқан оқушыны басқа ... ... ... ... ... ... ... алуы, қате ойларды ысырып
тастай алуы сияқты қасиеттерімен ерекшеленеді.
Экологиялық ... ... ... нәтижелеріне жалпы адамзаттық
құндылықтар мен қатар оқушылардың экологиялық сауаттылығы, яғни «адам-
қоғам-табиғат» ... ... ... ... өз бетімен және топпен ынтымақтастықта жүргізе
білуі; туындағын әртүрлі ... шешу үшін ... ... және оны тәжірибеде пайдалану қабілеттіліктері сияқты, арнайы
тұлғалық сапаларын қалыптастыруды көздейтін іс-әрекеттері жатады.
Осыдан кейін, ... ... ... ... берудің
мүмкіндіктерін ашу мақсатында, осы ... ... ... ... ... ... ойларды сараладық.
XXI ғасыр білімділер ғасыры болғандықтан, ... ... ... ... ... ... ... қалыптастыру мемлекеттік ең маңызды
стратегия. Жас ұрпақты тәрбиелеп білім беруде, сол арқылы әлемдік
кеңістікпен ... ... ... ... тең ... ... ... етті.
Қоғамдағы қазіргі кездегі қайта құрулар, экономиканы дамытудағы жаңа
стратегиялық бағдарлар, қоғамның дамуы, оның ... ... ... дамуы білім беруге қойылатын талаптарды түбегейлі өзгертті.
Әлемнің жетекші елдерінің көпшілігінің білім беру жүйесі білім берудің
мақсатын, ... мен ... оның ... қарап бағалайтын
болды. Білім берудің қазіргі негізгі мақсаты білік пен ... ... ғана ... ... ... дербес әлеуметтік және
кәсіби бағдарламаларының сапасын арттыруымыз керек.
Әлемдік тәжірибе көрсеткендей, білім берудің жаңа сапасына қол ... ... ... ... ... ... ... мүмкін болады, ол
білім туралы құжаттардың өзгертілуін, бейіндік оқытуды енгізуді талап
ететін жаңа ... ... ... ... жеке ... ішкі қажеттіліктері мен қабілет мүмкіндіктерін ескере
отырып, жеке тұлғаға бағдарлап оқыту мен ... ... ... кеңінен қолдануына және ғылымның рөліне
мән ... ... ... жетілдірудің психологиялық-
педагогикалық негізгі ой-тұжырымдары былайша сипатталады:
❖ есте сақтауға негізделген оқып білім ... ... ... ... ... ... оқуға көшу;
❖ білімнің статистикалық үлгісінен ... ... ... ... ... ... жаңа идеяларға негізделген ... озық ... ... ... ... сын тұрғысынан ойлау, модульды оқыту
т.б. түрлі педагогикалық-психологиялық ... ... ... ... мен ... ... ... бағдарламасын жан
– жақты қарастыратын болсақ, алдыменен ... ... ... ... ... жаңа ... мен ... сипаттама
берген ғалым Ж.Шілдебаевтың анықтамаларын қарадық [185]. Олардың
негізгілері: ... ... ... сауаттылық»,
«экологиялық мәдениет», «экологиялық этика» т.б.
Экологиялық ұғымдардың мәнін әрбір оқушы білуі тиіс. Ұғымдарды ... ... ... ... ... экология ғылымын
меңгеруге жол ашады және пәнге деген көзқарасын ... ... ... ... сана - адамның табиғатқа көзқарасының, білімнің, сенімнің
және дағдысының жиынтығы болса, ал экологиялық ойлау - ... ... ... ғылыми негізде баға беру, оның себептерін ашу
және терең түсіну. Жауапкершілікпен ойлау арқылы адам баласы табиғат
апаттарына жол ... ... - ... ... ... ... ... тиімді пайдалануға жол ашатын болса, ал экологиялық этика -
үйде, түзде, табиғатта адамның өзін-өзі ... ... ... ... ... ... Экологиялық мәдениет -
экологиялық білім мен тәрбиенің ... ... ... ... ұғымдарды түсінуі мен ұғу деңгейінің ... Осы ... ... ... -адамдардың бірлесе ғылыми,
моральдық-әлеуметтік, көркем, техникалық құндылықтар жасаудағы ... ... ... ... болған әлеуметтік идея жеке
тұлғаның бойына адамды әлеуметтендіру үрдісі барысында ... ... ... мәдениетке тәрбиелеу үшін, адамзаттық мәдениеттің
бүкіл дүниежүзілік қоры (ақыл-ой мәдениеті, ... ... ... ... адамгершілік мәдениеті, эстетикалық және ... ... ... алынуы қажет. Бағдарлы мектепте
экологиялық білім беруде қоршаған ортаның бүлініске ұшырауын, ауқымды
проблемалар туындаған ... ... ... мәні мен ... ... ашып ... маңызы зор. Себебі, экологиялық
мәдениетті қалыптастыру - ... ... мен ... ... ... ... «Мәдениет экологиясы» терминін 1980 жылы
алғаш рет академик Д.С. Лихачев ұсынған. Оның пікірінше, ... ... адам ... ... негізі - өткенді
сақтау, сондықтан, мәдениет экологиясын ... ... ... Мәдениет экологиясының заңдарын сақтамаған
жағдайда ол қоғамның адамгершілік, рухани жағынан ... ... ... [46, 12] ... кездегі білім беру сапасы
оқушылардың түрлі қызыметтер саласындағы мәселелерді өз ... ... ... ... ... адамгершілік, рухани жағына
көп көңіл бөледі. Мұны 12 жылдық мектептегі оқу ... ... ... ... ... ... ... және ұлттық
құндылықтар негізінде оқушылардың ... ... ... ... талаптарынан көреміз. Оқу ... ... ... ... ... ... құзіреттілік,
денсаулық сақтау (кесте ).
Кесте – “Экология” бағытында білім берудің күтілетін құзәреттіліктер
|Құзіреттіліктер ... ... ... - ... ... ... заңдары |
|бағдарлы |мен ... ... ... |
| ... және ... экологиялық|
| ... туу ... |
| ... айналада болып жатқан |
| ... баға бере ... |
| ... ... ... салт |
|2.Мәдени-танымдық ... ... ... |
| ... ... ... |
| ... пен ... ... |
| ... оны ... мәдени |
| ... ... ... ... ... ... ... Оқу-танымдық ... ... ... |
| ... ... ... |
| ... мониторинг жүйесі оның |
| ... ... ... ... |
| ... ... баға беру, |
| ... ... ... сараптама,|
| ... ... ... |
| ... ... тәсілдерін |
| ... ... ... ... ... ... ... |
| ... ... ... ... ... ... шығармау, |
| ... ... ... |
| ... лас ... суларды |
| ... қала мен ... ауа |
| ... жер ... су |
| ... ... ... жасау, |
| ... ... ... ... |
| ... ықпал ете білуді қарастырады;|
|5. Ақпараттық технология ... ... ... |
| ... зиянды заттар, оларды |
| ... ... жаңа |
| ... өндірісті |
| ... ... ... |
| ... ... ... ... дамытуы |Экологиялық дағдарыстар және адам |
| ... адам ... |
| ... өмір сүру ... |
| ... ... |
| ... әдеп, мәдениет және |
| ... ... ... ... ... отырып болашақ бейіндік мектептегі
экологиялық білім берудегі күтілетін ... ... ... ... мектептегі экологиялық білім беру мүмкіндіктері
берілетін күтілетін құзіреттілігі ... ... ... ... ... өзіндік бағдарын айқындауына,
жоғарғы ... ... ... ... ... бағыт алуына
жағдай туғызуды көздейтін білім беру жүйесі, ... ... ... жастарды тәрбиелеп, ақылына білімі сай ... ... ... бағытындағы білім берудің күтілетін құзіреттілігінің басты
мақсаты, құзіреттілікті анықтай отырып ... ... ... Анықтаманың негізінде оқушыларға берілетін білімнің деңгейі жан-
жақты кеңейтіліп, ашып ... ... атап ... ... ... ... оқу ... әлеуметтік еңбек,
ақпараттық-технологиялық, тұлғаның ... ... ... өзінің алдына қойған мақсаттарына сәйкес, білім беру
мен тәрбиелеу ... ... ... ... ... баға беру,
мақсат, міндеттерін қарастыратын ... ... ... ... Бұл ... ... ... барысында
анық байқаймыз.
Бейіндік мектептің мақсаты - жеке пәндерге ... пен ... ... сол пәндер және ... ... ... терең
теориялық және практикалық білімдерді меңгеру үшін жағдай жасау.
2.3
Оқу үрдісінде экологиялық білімді ... ... ... ... ... қаласының Ш.Уалиханов атындағы №12 мектеп
гимназиясында 10 сыныптарға сабақ бердім. 10 “Б” ... ... ... 10 “А” ... ... ... ... тақырыбы: Ауыр металдар
Сбақтың мақсаты:
Білімділік: Ауыр ... ... ... ... беріп, адам ағзасына зиянды ауыр металдардың қосылыстарымен
таныстырып, оқушылардың білімін ... ... адам ... ... ... түсіндіре
отырып, қоршаған ортаға қандай зиянды іс-әрекет жасасақ өзімізге де
сондай зиянды ... ... ... қоршаған ортаны аялауға
тәрбиелеу.
Дамытушылық: оқушылардың алған білімдерін тереңдетіп, қоршаған ... онда ... ... ... ... ... қалыптастырып пәнге
деген қызығушылығы мен танымдық ... ... ... және ... ағзамызға ең көп зиянын ... ауыр ... ... Ауыр ... Д.И. Менделеевтің
периодтық кестесіндегі салыстырмалы молекулалық массасы 40 – тан жоғары
болып келетін элементтер жатады. ... ... ... ... 50 атом бірлігіне тең ... 40 – қа жуық ... ... ... ... құрамына кіре отырып көптеген
биологиялық үрдістерге қатысады. ... ... ... ... ... ... металдар ағзаға түскен жағдайда
оларды ағзадан шығару өте қиын, яғни олар ағзадан шықпай ... ... ... және ағзадағы концентрациясы белгілі ... ... ... ... ... ... ... қоршаған орта мен
ағзаны улап, мутацияға ұшыратады.
Сонымен қатар осы металдар ағзаны улап қана ... ... ... ластайды, яғни ауыр металдардың йондары ағза
жүйесінің жіңішке қабықшаларына адсорбцияланып, бүйрек, бауыр ... ... ... ... ... ... ... улы заттарды
қайта өңдеу қызметін атқарса, ал бүйрек олады сыртқа шығару қызметін
атқарады. Егер ... осы екі ... ... ... ... онда
ағзада токсикологиялық қасиеті басым заттар жиналып, ағза өздігінен
улануға ұшырайды.
Қоршаған ортаның ауыр металдармен ластануын екіге бөліп ... ... ... ... ... элементтерді қарастырдық.
Pb.
Қазіргі таңда Қазақстан Республикасының ең басты экологиялық
мәселелерінің бірі ... орта ... ... ... ... ... жұмыс істейтін үлкен металлургиялық
кәсіпорындардан (Шымкент және Өскемен қалаларында) қоршаған ... ... ... ... қорғасын түсуде. 1990-2000 жылдары Шымкент
қаласында американдық мамандар қорғасынның ағзаға әсеріне ... ... ... ... бойынша балалардың қанының
құрамында қорғасынның мөлшері ... ... ... ... ... мөлшері 32мг/кг болудың орнына 249мг/кг жетті.
Зерттеу барысында топырақтағы, жеміс – жидектердегі, сиыр сүтіндегі
және өзен – ... ... ... ... екені
анықталды.
Автокөлік жанар-жағармайының сапасын арттыру үшін тетраметилплумбат
((CH3)4Pb) немесе тетраэтилплумбат ((C2H5)4Pb) қосады. ... яғни ... ... ... ... ... күйінде бөлінеді. Алматы қаласында автокөліктердің саны ... және ... ... көп ... ... кептелісте тұрғанда толық жану үрдісі жүрмей, жартылай жану
үрдісі жүргендіктен ... ... ... концентрациясы
арта түседі), Алматы қаласы қорғасынмен ластанған қалалардың ... ... ... ... ... қорғасынмен ластануы кең етек
жаюда, яғни жылдан ... ... ... ... Мұндай
жағдайды негізінен автокөліктер туғызады. Қазіргі ... 500 ... ... саны бар, оған қоса күніне 200 мың көлік сырттан
келеді. Осы көліктердің жанар – ... ... ... ... ... салдарынан қорғасын қоршаған ортаны ластауда
Жоғарыда айтылған 500 мың көліктің 370 мыңы 7 жылдан астам ... ... ... ... яғни осы ... бөлінетін қорғасынның
мөлшері 2 есеге артады. Алматы ... ... ... көліктер жалпы
көліктің 77%-ын құрайды. Алматы қаласының атмосферасында қорғасынның
қаншалықты мөлшері бар екеніне ... да, ... ... ... ... ... Алматы қаласының
атмосферасындағы қорғасынның мөлшері ... ... ... көп ... ... ... алу ... алу жолдары арқылы қорғасын біздің ағзамызға түсіп, улайды.
Қорғасынның ... тек ауа ... ғана ... ... ... ... ... түсуі мүмкін:
- жас балаларға қорғасын пигментімен боялған ойыншықтар арқылы
- қорғасын қосылысы ... ... ... бар ыдыс аяқ ... тағам (өсімдіктер, сиыр сүті, ет тағамдары, су, балық) арқылы
- қыз балаларға қорғасын ... бар ... ... ... көп ... ... болса, ол ағзада жиналып
концерогенді, мутагенді, тетрагенді қасиет көрсетеді. ... адам ... ... ... ... ... ... 2010 – 2011 оқу жылында жасаған
өзіміздің ... ... ... ... тақырыбындағы
зерттеу жұмысымның қорытындысымен оқушыларды таныстырдық.
As атомдық нөмірі 33 – ке тең периодтық жүйенің V ... ... ... ... ... ... пигмент) деген ұғымды білдіреді.
Ежелгі Ресейде осы элементті тышқанды өлтіруде пайдаланғандықтан
“мышяк” (мышынный яд) деп ... ... таза ... ... де және ... ... ... рөлі: ағзада мышяк белгілі бір мөлшерде кездеседі.
Мышяк ағзадағы ... ... және ... ... ... әрекеттесетіні белгілі. Сонымен қатар мышяк ферменттің
құрамына кіріп ағзадағы ... ... ... ... ... мышяк ферменттің құрамындағы сульфигидрилді топтармен
әрекеттеседі.
Мышяк және оның қосылыстары улы болып келеді. ... ... ... ... ... ... ... жүйке жүйесінің бұзылуы
Мышяк адам ағзасында жинала беріп, ... зоб ... ... Осы ... ... зерттей келе, оның қанның құрамын
жақсарта алатын қабілетін ... соң, ... ... ... ... ... ... бастады.
Мышяктың адам ағзасына түсу жолдары:
Ағзадағы мышяктың конценциясы артып кеткенде адам келесідей
ауруларға ұшырайды:
- тітіркенушілік, бас ауруы
- бауыр қызметінің бұзылуы
- терінің ... ... ... дерматит) туындайды
- каньюктивит
- тыныс алу жолдарының бұзылуы
- қан тамыр жолдарының бұзылуы (эндоагниит)
- жүйке жүйесінің зақымдалуы және ... ... ... гөрі оның ... ... ... ... тырнақта, бауырда және қанда (эротроциттерде) жинақталады. Оны
элемент ... ... ... ... ... Ең ... ... нерв жүйесі ұшырайды. Бірақ, мышяктың ... ... өсуі ... ... ... ағзада аз мөлшерде мышяк болуы керек.
Себебі, ол азот пен фосфордың ағзаға тез сіңуін, қанның ұюын жақсартып,
ақуыздардың ... ... ... жүзі ... ... ... ... зерттеуде
маңызды орын алады және токсикологиялық қасиеті басым элемент болып
табылады. Кадмий басқа да ауыр металдар сияқты топырақта сульфат
күйінде кездеседі. Атмосфераның ... ... ... 45%-ы кадмийді балқытатын заводтардың қызметінің
нәтижесінде, ал 52%-ы құрамында кадмийлі қосылысы бар ... ... ... ... қоршаған ортаға түседі. Кадмийді
балқытқанда немесе өңдегенде оның буы ұшқыш болғандықтан атмосфераға
тез ұшып ... ... ... гальваникалық үрдістерде
қолданғандықтан, ол табиғи ... ... ... ... ... қоршаған ортаға, яғни ... ... және ... арқылы адам ағзасына түседі.
Құрамында кадмийдің концентрациясы жоғары ауамен тыныс алғанда кадмий
ағзаға ... орта ... ... адам организмінде
кадмиймен уланады. Кадмий сүйектегі кальцийдің орнын ... ... ... ... адамның сүйегін мүжілуге әкеледі.
Өсімдіктің құрамында осы элемент көп ... ... ол ... ... Ал ... өз ... адам ағзасы үшін
маңызды элемент болып ... ... ол ... ... ... ... ... реакцияларға қатысады.
Темекі шегетін адамның ағзасында кадмийдің концентрациясы көп болады.
Себебі темекінің әр талында 1г ... ... ... ... кадмийдің мөлшері аса көп болғандықтан,темекіні ... ... ... 5,7 ... 11,4 ... дейін кадмий
қоршаған ортаға бөлінеді. Темекінің құрамындағы ... осы ... ... ... және жанындағы адамдардың өкпесінде
адсорбцияланып қалады.
Hg токсикологиялық қасиеті басым ... ... ... ... металдар сияқты сынапты да ағзадан шығару өте қиын. Сондықтанда ол
ағзада жинала береді. Сынап ең күшті у ... ... ... кейбір
органикалық қосылыстары, мысалы метил сынап (CH3Hg) бейорганикалық
қосылыстарына ... ... ... ... Себебі, метил сынап
ағзадағы майда тез ... ... ... ... өту ... де
артып, ағзада оңай ауысып жүріп, ағзаны улайды. Сонымен қатар метил
сынап плоцента арқылы онай өтіп, дамып келе ... ... ... Ғалымдардың зерттеуі бойынша жаңа туылған нәрестенің қанының
құрамындағы сынаптың мөлшері шамадан тыс болған (ал нәрестенің ағзасы
сынаптың көп мөлшеріне төзе ... ... ... құрамындағы
сынаптың мөлшері қалыпты нормада болған. Сынап нәрестенің ағзасына
анасының ішінде жатқанда ғана емес, сонымен ... ана сүті ... ... ... ... ортада және адам ... ... ... ... Адам ... ... 13мг ғана ... керек. Егер осы мөлшерден көп болған жағдайда, сынап алдымен
ағзадаға ферменттік ... ... ... және ... ... адам ... ... мүшелерінде жинақталады:
Сынап қанның құрамында болғанда ондағы эритроциттердің мөлшерін
азайтады, ал бауыр мен ... ... ... дамуына
себепші болады және ішекте ісік ауруларын тудырады. Сынаппен уланған
жағдайда: ауызда металдың дәмі ... ... ... ... ... ақаулар байқалады (тез ашуланшақ
болады),ұйқысыздық пайда ... есте ... ... ... бас,
тіс, тістің қызыл иектері, іш ауырады және сөл ... тыс ... ... ... ... тоқтап, зәр бөлінбей, ағзадағы улы заттар
тысқа шықпай, ағза одан әрі ... 4-5 күн ... адам ... ... ... ... өте жай ... Ағзадан шығу жолдары:
- ішек тракті арқылы (18%-20%)
- бүйрек арқылы (40%)
- ауыздағы сөл арқылы (20-25%)
Сынаптың ... ... ... ... ... ... ... Мысалы, сынап хлоридін (HgCl2)
немесе сулеманы медецинада ...... және ... сыртқы
аймақтарын залалсыздандыру үшін қолданған. Әрине оның ағзаға түсіп
кеткен ... ... ... 1:1000 ... ... қолданған. Бұл қосылыстың токсикологиялық әсері сонша ол
мұндай концентрацияда да адам ағзасын улайды. Бірақ ... ... ... ... ... тыйым салған. Медицинада
қазіргі кезде сынаптың органикалық қосылыстарын сынаптың фенилнитратын
және ... ... ... ... ... ... ... шараларын сақтау керек екендігін ... ... ... ... тері арқылы ағзаға өтуі мүмкін.
Сынап қоршаған ортаға ағынды сумен хлорды электрлік жолмен алу
барысында ... ... суда 0,001% ... ... ол ... ... өмір сүруін тоқтатады. Яғни табиғи сулар табиғи ... ... ... ... сөз. Бұл үрдіс табиғи судың ластануына
әкеледі. Сонымен қатар осы судағы өсімдіктер мен балықтарда сынаптың
концентрациясы жоғары ... ол ... ... ... ... түседі.
Жоғарыда аталып өткен гарнозонмен бидайды өңдегенде, гарнозонның
құрамындағы этилмеркурхлорид тұрақтылық қасиетке ие, яғни ол ... ... ... ... улай ... Бұл ... бидайды
өңдегеннен кейін бидайды қанша рет жусада ол толығымен жуылып кетпей,
бидайда сақталып ... ... ... елдердің бірі Скандинавияда
жүргізілген зерттеулердің нәтижесінде: ол жерде өндірілетін ... ... ... ШРК – дан 2-5 есе ... екені дәлелденген.
Мұндай қосылыс бидай өнімдерінде де көптеп кездеседі ... сөз. ... ... көп ... какао – бабта кездеседі. Бұл осы шикізаттан
жасалатын школодтың құрамында да сынаптың 0,1мг/кг ... ... ... ... ... ... көреміз. Үйдегі термометрдің
ішіндегі сұйықтық – сынап. ... ... ... ... ... ... сынаптың ашық күйін кездескен бөлмеден адамдарды, ... ... ... ... сынап төгілген жерді сулы матамен жабу керек немесе құм төгу ... ... ... ... ... ... ... буы басқа бөлмелерге ауыспауы үшін бөлменің есігін жауып қою
керек.
- алғашқы іс-шараларды өткізгеннен кейін арнйы ... ... ... ... оксидтері”
Сабақтың мақсаты:
Білімділік: Азот және оның ... ... ... ... Азот ... ... ... қоршаған ортаға тигізетін әсері туралы білім қалыптастыру.
Тәрбиелік: Қоршаған орта мен адам арасындағы байланысты ... ... ... әсердің салдарынан табиғатқа тиетін
кері әсерді түсіндіре отырып, табиғатты аялауға тәрбиелеу.
Дамытушылық: Сабақ барысында алған білімдерін тереңдетіп, күнделікті
өмірде кездесетін ... ... ... қалыптастыру. Пәнге
деген қызығушылығын арттырып, танымдық ... ... – нің ... ... және адам ... тигізетін әсерін біз
бүгінгі сабақта үш аспектіде қарастырамыз.
1. Табиғи жолмен түзілген азоттың (I) ... ... (N2O) ... улы емес, ол түссіз, тәттілеу дәмі бар газ. Азоттың ... ауру ... ... ... ... ... бірге
наркоз ретінде қолданылады. N2O газының наркотикалық ... ... мас ... ... ... Осы ... ... оксидін “күлдіргіш газ” деп те атайды.
Азоттың (I) оксиді мен азоттың (IІ) валентті оксиді табиғатта біріккен
қоспа күйінде кездесетіндіктен, олардың адам ... ... ... ... ... қарастырады. Автомобильдердің жану қалдығында және
ТЕЦ – те шыққан азот қалдықтарының 90%-ы азоттың моно оксиді, ал ... ... ... ... NO газы ... иіссіз газ. Осы газбен
демалып жатқанын адам байқамайда қалуы мүмкін. Бірақ NO газы СО газы
сияқты гемоглабинмен ... ... ... де, ал ол ... метгемоглабинге ауысады. Осы үрдіс жүру барысында ... Fe+2 → Fe+3 ... ... Ал ... Fe+3 қосылысы ағзада
оттегін дұрыс тасымалдай алмайтыны белгілі. Егер ағзадағы метгемоглабин
60 – 70% ... ... ол ... ... ... әкелуі мүмкін.
Азоттың монооксидінің (NO) көп мөлшері тотығып, азоттың диоксидіне
(NO2) айналып кетеді.
2NO + О2 → ... ... (NO2) иісі ... қою ... түсті газ. Түзілген NO2
газы NO газына қарағанда зиянды болып ... ... ... ... ... төмендегі кестеден көре аламыз.
Себебі, азот диоксиді ылғалмен әрекеттесіп азот қышқылын түзеді.
          4 NO2 + 2 ... → 4 Н ... азот ... қан ... және ... ... ... оларды жұқартып, әлсіздендіреді. Осылайша, әлсізденген
қабықшадан қан өкпенің бетіне өтіп, тыныс алған ... ... ... ... ... көбік түзеді. Зерттеу жұмыстарының барысында
азот оксидінің ... ... ... ... және рак
ауруларынан қайтыс болғандардың үлесі жоғары екені анықталды.
Мұндай шаралардың алдын – алу ... яғни ... ... көп ... ... АҚШ және Германияда азоттын
диоксидін қадағалау мөлшері белгіленген. ... ... ... ... ... концетрациясы 0,1 мг/м3, ал Германияда ... ... 0,085 мг/м3 ... ... Азот оксидтері тікелей адам ағзасына әсер етіп қана қоймай
сонымен қатар ... ... ... сәйкесінше қышқыл (қышқыл
жаңбыр) түзіп, қоршаған ортаға және адам ағзасына да зиянын тигізуде.
«ҚЫШҚЫЛ ЖАҢБЫРЛАРДЫҢ ТҮЗІЛУІ ЖӘНЕ ОНЫҢ ... ... ... жаңбыр
суы ең таза сулардың бірі болуы керек, ... олай ... ... еңген өндіріс қалдықтары күкірт диоксиді және азот оксидтері
ондағы ылғалмен әрекеттесіп күкірт және азот қышқылдарын түзеді.Соның
әсерінен жерге ... ... мен қар ... рН  5,6 ... ... шашын «қышқыл жаңбыр» деп аталады.Күкірт және азот
оксидтері металлургия ... және ... ... мен әр ... ... кезде түзіліп атмосфера құрамына енеді, Азот ... ... ... ... ... ... Ғалымдардың
зерттеуіне  сүйенсек бір тонна отын жанғанда , жылу электр ... ... 150кг, ал ... ... 1кг бензин жанғанда , 270 г
ластағыш заттар бөлінеді.
 Азот оксиді ауадағы ... ... ... ...        2 NO + O2 →2 NO2  
                                                      4 NO2 + 2 Н2О+О2
→ 4 Н NO3
Қышқыл жаңбырлар топырақ құрамына ... ... ... ... қажетті заттармен бірге улы, ауыр және жеңіл металдардың
еруіне  ... ... Өз ... улы ... ... алып ... ... аздап қышқылданған судағы алюминий
мөлшерінің 0,2 мг/л балықтар үшін өте қауіпті, сонымен қатар ағаштардың
өсуін тежейді.Қышқыл жаңбыр ... ... ... ... ... ... Ал орман – табиғат санитары. Барлық тірі
ағзаның тыныс алуына қажетті оттегінің  ... де әсер ... ... ... ... азот ... атмосферада тұман
түзіп, адамдардың аллергия және басқа ... ... ... ... ... негізгі тәсілі техникалық 
қондырғыларды ... ... азот ... атмосфераға жібермеу. Тек
қана азот оксиді ғана емес сонымен қатар күкірт оксидтері де қышқыл
жаңбыр түзіп, қоршаған ... кері ... ... ... ... үш түрлі жолмен әсер етеді:
- өсімдіктерге тікелей әсер ету арқылы;
- ауада түзілетін қышқыл ... ... ... ... яғни озон және ПАН ... әсерінен
фотохимиялық тұманның түзілуі әсерінен;
Азот оксидтерінің өсімдіктерге тікелей әсерін ... ... Азот ... өсімдіктердің тотықтырып, өсімдіктердің
жапырақтарын сары немесе қоңырқай түске дейін өзгертеді. Өсімдіктердің
май ... ... ... ... ... да ... ... өсімдіктің мембранасы зақымдайды. Азот оксидтері
өсімдік ... ... ... ... мутагенді әсер ете
бастайды. Сонымен қатар өсімдік жапырағы түссізденеді, ... ... тез ... және ... өсуі мен ... ... тоқтайды.
Өсімдіктердің мұндай өзгерістірге ұшырауы азот оксидтерінің жасуша
аралық және жасуша ... ... ... азот ... ...    
3. Біздің өмір сүріп жатқан Алматы қаласының экологиялық мәселелерінің
бірі ол – ... ... ... ... ластануы”. Осы
фотохимиялық тұманның түзілуіне әсер ететін фактордың бірі ... ... – тері ... ... ... Фотохимиялық тұман – құрамында
газ түріндегі және ... ... ... ... бар ... ... ... тұман: негізгі көзі: ЖЭС, өнеркәсіп орындары, тұрмыстық
қалдықтар. Мұзды тұман: Негізгі көзі: ЖЭС, ... су буы. ... ең ... рет ... ... жүзі соғыс кезінде пайда болды.
Фотохимиялық тұманның түзілуіне ... ... ... бірі ... ішкі ... өнімдері. Фотохимиялық тұманның
құрамында азот оксидтерінен басқа көптеген газдар болады. Осы газдардың
қоспасы ауа райы жылы ... ... ... аэрозоль күйінде көп
мөлшерде кездесіп, жүргізушілердің көру қабілетін төмендетеді.
Фотохимиялық тұман ... ... ... азот
оксидтерінің, көмірсутектердің және күн ... ... ... жоғары болған жағдайда фотохимиялық
реакциялардың жүруінің нәтижесінде түзіледі. Желдету, яғни ауа ... ... ... әр ... газ ... ... күн сәулесі әсерінен бір – бірімен фотохимиялық
реакцияға түсу бейімділігі артады. Осының ... ... ... ... тұманның құрамдас бөліктерінің өсімдіктерге тигізетін
кері әсері адам ... ... ... ... ... Мұндай
жағдайға дейін жеткізбеу үшін алдын алу шараларын жасау ... ... ... кермектігі
Сабақтың мақсаты:
Білімділік: ... су, ... ... ... ... алған білімдерін жетілдіріп, судың кермектігі туралы
түсінік қалыптастыру.
Дамытушылық: Кермек судың құрамы, адам ағзасына тигізетін оң және ... ... ... ... ... ... қалыптастыру,
дамыту.
Тәрбиелік: Қоршаған ортаны аялауға, адам мен табиғат ... ... ... ... ... ... ... тәрбиелеу.
Жаратылыстану бағыттағы 10 сынып оқулығындағы “судың кермектігі”
тақырыбында кермек суға анықтама беріліп, кермек судың ... ... ... ... ғана тоқталып өткен. Егер сабақ барысында
кермек ... адам ... ... жағдайға және экономикалық
жағдайға тигізетін кері ... мен ... ... ... және
оқушылардың тұратын аймақтарындағы мектеп маңындағы судың үлгілерін
алып кермектігін оқушылардың өздеріне ... ... ... ... пәнге деген қызығушылығы оянар еді.
Мен “судың кермектігі” тақырыбына ... ... ... ... ... Mg және Ca ... ... сипатталады. Егер
суда белгілі бір мөлшерде Mg және Ca ... ... ол ... ... да, суды ... ... ... жарамсыз
етеді. Мысалы, осындай сумен жылу жүйесі қамтылған болса, онда ... яғни су ... ... ... жағдайды қарастыратын
болсақ шәугімде, ... ... және кір жуу ... ... Жиналған қақтың мөлшері минималды ... 1мм ... ол ... ... т.б заттардың жылу өткізгіштік қасиетін
төмендетеді, яғни жылу энергиясы көп мөлшерде ... Егер қақ ... ... ол ... пайда болуына алып келеді. Сонымен
қатар күнделікті тұрмыста кір жууда кермек суды пайдаланса сабын ... кір ... ... себебі сабынның құрамындағы пальмитин
және стеорин қыкышқылдарының натрилі ерімтал тұздары ... ... ... Ca ... ... ... стеорин және пальмитин
қышқылдарының Mg және Ca тұздары түзіледі. Өз ... бұл ... көп ... ... ... ... және осы ... сабын шлагі түзіледі. Бұл шлактың адам терісінен жуылуы ... ... ... тері ... бітеп қалатындықтан, терінің
көптеген аллергиялық және т.б. ауруларының тууына себепші болады. Судың
кермектігі тым жоғары болған ... ... ... ... ... және ... көп мөлшерде түсуіне әкеледі. Мұндай
жағдайды болдырмау үшін арнайы сусабындар мен майларды пайдаланған жөн.
Судың кермектігін тудыратын ... суды ... ... реакцияларға түсіп, токсикологиялық қасиеті басым өнімдер
түзеді. Ал, бұл құбылыс өз кезегінде қоршаған ортаға, яғни ... ... осы ... ... ... ... ... қатар адам ағзасына түсетін кальцийдің маңызы өте зор, себебі
кальций жасушадағы және жасуша ... ... ... және
жасуша қабықшасының түзілу үрдісіне қатысады. Кальций жасуша каллойдын
нығыздап қана қоймай, сонымен ... ... ... ... өткізгіштігі төмендесе, ол қан тамырларының
қысымын төмендетеді. Кальций адам ... аз ... ... жасуша
аралық дәнекерлеуші заттар ериді, қан тамырларының қабырғалары қопсып,
ал ол өз ... ... ... ... қан ... ... қанның ұюына оң әсерін тигізеді. Кермек ... ... ... су ... ағзаға көп мөлшерде түседі.
Судың кермектігі тым жоғары болса немесе тым төмен(яғни жұмсақ су)
болса, ол адамның ағзасына, өндіріске және ... ... кері ... Сондықтан да суда белгілі мөлшерде кермектік (Ca және Mg
тұздары) болуы керек. Бірақ Ca және Mg ... ШРК – ға ... ... ... әр ... ... ... құрамындағы Ca және Mg
тұздардың мөлшерін өлшедік.
Судың кермектігі тым жоғары болған жағдайда, судың кермектігін жоюды
оқушыларға ... ... ... ... ... ... ... судың кермектігі, оның себептері және кермектікті жоюдың
жолдары туралы, яғни кермектікті жоюдың иондық механизмі ... ... ... ... ... жазуды үйрету;
Дамытушылық: оқу материалымен жұмыс істеу ... ... ... ойша ... жасай білу, біліктері мен дағдыларын дамыту.
Кілт сөздер: Табиғи су, ... ... Ca және Mg ... ... су, суды жұмсарту, қайнату, ас содасы, сірке ... ... су, ... ... ... ... ... қойылған мәселе:
Табиғи судың кейбір қасиеттері оны тұрмыста және ... ... ... ... ... бірі ... судың кермектігінің
жоғары болуы. Судың кермектігін жоюдың жолдарын анықтау.
Зерттеу жұмысының тақырыбы: Судың кермектігі
Зерттеу ... ... ... кермектігі” деген ұғымды және оны
анықтайтын факторларды кеңінен түсіндіру.
Зертханалық жұмыс: “Судың кермектігі және оны жоюдың жолдары”
Қажетті құрал ... және ... суы бар үш ... ... суы, ... ... ... №1. Дистелденген суы бар сынауыққа тамшуырмен тұрақты ... ... ... ... ... ... суының ерітіндісін
біртіндеп тамшылатып қосыңдар. Неше тамшы жұмсалғанын жазып алыңдар.
Тәжірибе №2. Кермек суы бар екінші сынауықпен тәжірибе №1 ... ... осы ... ... сабын суының тамшы санын
жазып қойыңдар. Сануықтың ... ... ... назар
аударыңдар.
Тәжірибе №3. Кермек суы бар үшінші ... ... ... отырып,
тұрақты ізбес пайда болғанға дейін ізбес суын тамшылатып қосыңдар. Осы
іс-әрекеттен кейін осы сынауыққа Тәжірибе №1 қайталап жасаңдар. ... ... ... ... ... ... тамшы санын жазыңдар.
Тәжірибе №4. Төртінші сынауықтағы кермек суды қайнатыңдар. ... ... ... ... ... ... ... жазыңдар.
Тәжірибе қорытындысы
| ... | ... ... тамша саны |
|№1 (дистелденген сумен) |9 ... 2 ... ... |15 ... | ... 3 ... суы қосылғаннан |19 ... ... | ... 4 ... сумен) |12 ... ... ... ... қорытындысын төмендегі
диаграммада көрсетілген.
Тәжірибеден көріп отырғандай кермек су сабын суын көп мөлшерде қажет
етеді. Осындай ... біз ... ... байқай аламыз.
Осы тақырыпты экологияландыру барысында оқушылармен Алматы қаласының
бірнеше аймақтарынан алынған судың кермектігін ... №12 ... ... ... ... ... ... Медеу
ауданында, Бостандық ауданында және ... ... ... су ... ... ... алып, судың кермектігін
тәжірибе барысында өлшеп, анықтадық.
Тәжірибе барысы: конус тәрізді ... 100мл ... ... ... және оның ... 2 -3 тамшыдан 0,1н тұз қышқылын, 2мл
аммонийлі буферлі қоспаны және азғана қара ... ... ... ... ... ... ... қосылыс түзуінің
нәтижесінде ерітіндінің түсі алқызыл түске боялады. Осы ... ... көк ... ... ... ... колбаны шайқай отырып
Трилон Б –мен титрлеңдер. ... ... ... Б – ның ... ... Ca2+ және Mg2+ ... мөлшеріне байланысты.
Судың кермектігін төменде көрсетілген формуламен есептеңдер:
N*V*1000
Ж =
V1
N – трилон Б ерітіндісінің нормальділігі;
V – трилон Б ерітіндісінің көлемі;
V1 – ... ... ... көлемі;
Тәжірибе нәтижесі төмендегі графикте көрсетілген.
График.
Су үлгілері алынған аймақтар:
1. мектек жанындағы құдық
2. Медеу ауданы
3. Бостандық ауданы
4. Жетісу ауданы
Тақырыбы: ... ... ... ортаға және адам ағзасына
тигізетін әсері
Сабақтың мақсаты:
Білімділік: ... ... ... оның ... ... маңызы мен биохимиялық рөлі және ... ... ... ... ... ... ... түсінік
қалыптастыру. “Жылыжай эффектісінің” тигізетін кері әсерін анықтауға
көмек беру.
Дамытушылық: ... ... ... ... ... ... тұтастықта қабылдауын дамыта оқыту.
Тәрбиелілік: топпен жұмыс жасай білуіне ... ... ... іс-әрекеттерінің негізінде қоршаған ортаға жауапкершілікпен
қарауға тәрбиелеу.
Адамдар ұзақ ... бойы ... ... көзі ретінде ғана
пайдаланады. Бірақ адамның қоршаған ... ... ... ... ... ... жылдары ғана адам қызметінің қоршаған ортаға тигізетін
әсеріне ауды. Себебі адамдардың өз қажеттілігін өтеу ... ... ...... көп ... кері ... артуда.
Көміртек диоксиді және оксиді – жанар – жағармайдың толық жанбауының
салдарынан түзілетін улы газдар. Көміртегі оксидімен ластануының басты
салдарының бірі ... ... ... ... ... жанар
– жағармаймен немесе газбен жұмыс жасайтын құралдар.
Егер көміртегі қосылыстарының қоршаған ортадағы концетрациясы ... онда ... ... адам ... осы ... ... көп мөлшерде тараған қосылыстарының бірі көмір қышқыл
газы.
1. Көміртегінің табиғаттағы айналымына қандай организмдер қатысады?
2. Бірінші сұрақтың нәтижесіне ... ... ... ( IV) ... ... ... СО және СО2 ... қоршаған ортаға қандай жағдайда түседі?
Сабақ барысында оқушылардың жауаптарын талқылай келе қоршаған ... ... ... үш ... ... көмірқышқыл газының әр түрлі концентрациясында белгілі бір
уақыт ... ... ... ... ... әсер ... ... көруге болады.
| | | ... ... ету ... ... ... |
| | ... түсті және жарықты көру |
| | ... ... ... |
|6 |20 мин ... көру қабілетін және |
| | ... көру ... |
| | ... |
| | ... айналаны қабылдау |
|80-11 |3,5 сағ ... ... |
| | ... ойлау қабілетін |
| | ... |
| | |Бас ... ... ... ... |4-5 сағ ... көз алды ... | |Бас ... ... ... ет |
| | ... ... |
| | ... ... ... ... |
| | ... ... тыныс алу |
| | ... ... көру және ... |1 сағ ... есту ... |
| | ... Бас ... ... |
| | ... ... ... пен |
| | ... алу ... ... |
| | ... мүмкін. ... |20 мин ... ... ... ... ... ... енді көміртегі монооксидінің адам ағзасына тигізер кері ... ... ... әсері көміртегі диоксидінен жоғары. Көптеген
елдерде тұрғын үйлерде көміртегі уланатын (кей ... ... ... ... адамдар көп.
Көміртегі монооксиді түссіз, иіссіз, ауадан жеңіл, суда нашар
еритін газ. ... ... ... ие ... адам ... уланып қалғанында байқамай қалып, өлім жағдайына дейін келеді.
4. ... (ІІ) ... адам ... ... әсер ... жауаптарының негізінде жалпылама келесідей қорытынды
жасадық.
Оқу үрдісінде экологиялық білімді пайдалана отырып, педагогикалық
практика барысында ... ... ... атындағы №12 мектеп
гимназиясында 10 сыныптарға сабақ бердім. 10 “Б” сыныбына экологиялық
білімді пайдаланып, 10 “А” ... ... ... ... ... ... барлық балаларға 2 деңгейде тапсырмалар ... ... ... ... түрде алынды. Қорытынды бойынша 10
“Б” сыныбының білім деңгейі ... және ... ... ... Оқу ... ... ... пайдаланудың
артықшылықтарын төмендегі диаграммадан көре аласыздар.
|Сыныптар |10 “А” |10 “Б” |10 “А” |10 “Б” |10 “А” |10 “Б” ... ... ... |Көміртек |Көмірте|Қоры-ты|Қоры-ты|
| ... |к |нды |нды |
| | | ... ... | |
| | | | ... | | ... |59% |78% |63% |82% |61% |80% ... ... көрсеткіші
Оқушылардың химиядан көрсеткіші
ҚОРЫТЫНДЫ
Біздің зерттеу жұмысымызды қорытындылай келе мынадай тұжырымға
тоқталдық. Жалпы білім беретін мектеп жағдайында оқушыларға экологиялық
білім мен ... ...... пәндердің орны ерекше. Жас ұрпаққа
экологиялық білім мен тәрбие беру, бүгінгі күн ... ... ... ... ... ... ... Республикасының жалпы білім
беретін мектептері тұжырымында атап көрсетілген. Осыған орай, Елбасы
Н.Ә. Назарбаевтың ... ... және ... ... ІІ
сьезінде “ жалпы адамзаттық құндылықтың мән-маңызын түсінетін ой-өрісі
дамыған, білімді, экологиялық мәдениетті тұлғаны ... ... күн ... ... ... талабы”,- деп көрсетуі бұл
мәселенің көкейкестілігін айқындай түсті. Демек, экологиялық ... ... ... ... педагогика ғылымдарындағы
экологиялық білім мен тәрбиенің ең ... ... ... оны ... ... өте ... мәселе.
Қазіргі қоғамда келелі де күрделі мәселелердің бірі ... жас ... ... ... беру және ... ... ... оның байлықтрын ретсіз пайдалану,
экологиялық тепе-теңдікті бұзу ... ... ... өзгерту. Ол үшін
жас ұрпаққа экологиялық білім беру керек. Себебі, ... ... ... ... жатқан іс-әрекеттерді жас
ұрпақтың қайталамауының маңызы зор.
Педагогика ... ... жаңа ... саны көп. ... ерекшеліктері мен артықшылықтары бар. Қазіргі кезде, оны ғылым
мен өндірістің кең ... ... ... оң ... әкеліп жаңа даму
деңгейіне көтерумен қатар қоршаған ортаға зиянында тигізіп отырғаны
байқалуда. Адамның қоршаған ... ... ... ... ... салаларының практикалық мәнінің жылдам өсуімен қатар қазіргі
қоғамның ... ... ... үрдісін талап
етуде. “Ел болам десең, бесігіңді түзе”,- демекші экологиялық білімді
ең алдымен ... яғни ... беру ... Орта мектепте
экологиялық білім беруді жаратылыстану пәндерінің ... ... ... ... ... ... мен тәрбие беруде химия
пәнінің мүмкіндігі зор. Орта ... ... ... ... ... ... басты мақсаты-оқушылардың экологиялық
сауаттылығын, мәдениетін қалыптаатыру, болашақта табиғатқа кері әсерін
тигізетін іс-әрекеттерге ... ... ... ... арттыру, танымдық белсенділіктерін дамыту. Осы ... ... ... 10 сынып оқушыларына элеметтер
химиясын оқытуда оқу бағдарламасына ... ... ... ... тыс ... ... әрбір тақырыпты оқытуда
экологияландырылған сабақтар жүргізілді.
Зерттеу барысында ... ... ... ... ... ... Мектепте элементтер химиясын оқытуда экологиялық білімді пайдалану
(яғни ... ... ... ... оқушылардың пәнге деген
қызығушылығын арттыруға және пәндік құзіреттілігінің ... ... ... курс оқамай-ақ сабақ барысында оқушылардың экологиялық мәдениеті
мен экологиялық сауаттылығы артады.
10 сыныпта экологиялық білімді ... ... ... ... сынағындағы оқушылардың оқу үлгерімі ... ... 19 ... жуық ... ... ... ... оқытуда экологиялық білімді пайдалану оқыту
сапасының тиімділігін, білім сапасын және ... ... мен ... ... ... ... ортаға тигізетін әсері
Қоршаған орта туралы білім беруді дамытуға арналған нормптивтік құжаттар
1. Қ.Р – ның ... (31 ... ... тірі табиғатқа тигізетін әсері
Қоршаған орта, өндіріс жайы
Адам ман табиғат қарым-
қатынасы үрдісіндегі өзгеріс
Қоғам және табиғат ... ... ... ... ... ... біртұтастық және оның дамуы
Қоршаған орта, тірі ағза және адам денсаулығы
2. Қ.Р – ның “Қоршаған ортаны ... ... заңы (63-74 ... Қ.Р – ның ... ... заңы (3 ... ... алу шаралары
2. Ағзаға тигізетін әсері
3. Ластаушы көздері
Hg
Cd
As
Шаң – тозаң
Ауа
Қан құрамындағы қорғасын
Топырақ
Тағам
Қорғасын-ның
адам
ағзасына
әсері
Қан айналым
жүйесінің
нашарлауы
(анемия)
Сатуризм
ауруы
Жүйке –
жүйесінің
бұзылуы
Бүйрек
ауруы
(нефропа - тия)
Балалардың
интеллектуал-ды
ойлау
қабілетінің
төмендеуі
Қорғасынның
адам
ағзасына
әсері
Жүрек
ауруы
Өкпе
ауруы
Гематопоэтикалық
ауруы
Ағынды ... ... ... ... ... ... су ... тағамдарын пайдалану нәтижесінде
Ауа арқылы
Мышяктың адам ағзасына түсу ... мен ... ... ... дақылдарды (бидай өнімдерінде) көп мөлшерде кездеседі
Медициналық препараттар арқылы
Ағынды су
Су балдырлары, өсімдіктері мен жануарлары
Адам ... ... ... суы
Cd
Теңіз, мұхит,
Табиғи
су
Егіншілік алқабындағы өсімдіктер
Кадмий және оның қосылыстарының ағзаға әсері
Қан қысымын арттырады
Сүйектің мүжілуіне әкеледі
Бүйректі , ... ... ... ... мен ... сіңіру қабілетін төмендетеді
Мутагенді және канцерогенді әсерін тигізеді
Hg
және оның қосылыстары
бүйректе
Қанның құрамында
Мидың жасушаларында
бауырда
NxOy
2. азот ... ... ... түзе ... ... ортаға және адам
ағзасына әсері
3. азот оксидтерінің фотохимиялық реакцияға түсе отырып, қоршаған ортаға
және адам ... ... ... азот ... ... адам ... ... алу жолдарының сілемейлі қабықшаларын тітіркендіреді.
1. сенсорлық
2. функционалдық
3. патологиялық
эффектілерді тудырады
Сенсорлық эффект дегеніміз азот диоксидінің ... 0,14 мг/м3 ... ... қараңғылықта көру қабілетін нашарлатады және жарықтан
қараңғыға өту барысында қараңғылыққа бейімделу қабілетін төмендетеді.
2. функционалдық эффект ... азот ... ... 0,056 ... жағдайда адамның тыныс алуы ... яғни адам ... ... көп күш ... ... ... қиыншылықтар туады. Егер адам өпке
ауруларына шалдыққан болса азоттың 0,038 мг/м3 ... ... ала ... қалады.
патологиялық эффект дегеніміз азоттың диоксиді адам ... ... ... ... ... ... ... жоғары
аймақта өмір сүретін адамдар тыныс алу мүшесінің қабынуы, бронхит және өкпе
ісігі сияқты ауруларға ұшыраған. Азот диоксидінің өзі ... алу ... ... алу ... ... ... ... тұман
Лондондық тұман
Фотохимиялық тұманның құрамы
NxOy
Полициклді ароматтық көмірсутектер
СО, СО2
озон
Фотохимиялық тұманның адам ағзасына әсері
Көздің сілемейлі қабықшасын тітіркендіреді
Тыныс алу жолдарын тітіркендіреді
Жүрек айнуды ... ... ... ... тудырады
Кермек судың
ағзаға тигізер
оң әсері
Судың кермектігі
қаншалықты
төмен болса, осы суды
пайдаланатын адамдар
жүрек қан тамырының
ауруларына көбірек
шалдыққан
Құбырлардың
коррозияға ұшырауын
және ондағы
ауыр металдардардың
токсикологиялық ... ... ... ... суға ... ағзамызды
улауы мүмкін.
ыдырау
Тыныс алу
фотосинтез
Адам іс әрекетінің нәтижесінде
Табиғи жолмен
Өндіріс қалдықта-ры арқылы
СО, СО2 газының қоршаған ортаға түсу жолдары
өрт ... ... және ... ... алуы ... мен мұхиттардағы балдырлар мен кейбір өсімдіктердің және т.б. ыдыруы
салдарынан
өнірістердің (әсіресе металлургия, химиялық, мұнай) салдарынан
Темекі түтінің әсерінен
Автокөлік жанар – ... ... ... ... ... ... адам ес ... білмей комаға түсуі мүмкін, мұндай
жағдай өлімгеде әкелуі мүмкін
Бас айналады
СО газымен уланудың
белгілері
Іште және төс ... ауру ... ... себепсіз әлсіздік пайда болып, адамды ұйқы басады
СО газының адам ... ... ... ... ... бас ... ... байқалады
Ағзадағы фосфор мен азот айналымын бұзады, қанның құрамындағы В6
витаминінің, ақуыздың мөлшері төмендеп, ... ... ... ... ... артқандықтан, глюкозаның қайта түзілуі
нашарлайды
Бастың маңдай, желке бөліктері ауырады, жүрек қағыс жылдамдап, бас
айналады, жүрек ... ... ... ... газы ... ... ... + Hb = Hb[CO]
Орталық нерв жүйесін және ... ... ... ... ... ... білім мен тәрбие моделі
Саналылық
Патриоттық
Еңбек
Экономикалық
Экологиялық
Ерлікпенен ер көгерер,
Егінменен жер көгерер.
Еңбектің көзін тапқан
Байлықтың өзін табада
Жері байдың,
елі ... ... ... ... ... ... беру түрлері
дәріс
семинар
зертханалық
сарамандық
аудиториядан тыс жұмыс
Оқыту әдістері
Сөздік
көрнекілік
тәжірибе
бақылау
конференция
пікірсайыс
оқытудың арнайы технологиялары
Табиғат-Адам-Қоғам ... ... ... жалпыландыру
Физика
Химия
Биология
Заттар
Бейорганикалық
Экология
Органикалық
Минералдар
Тау жыныстары
Биосфера
Адам
Жануар
Өсім-
дік
Қоршаған ортаның ауыр металдармен ластануы
Техногенді
тау жыныстары мен минералдарының желдетілуі, мүжілу үрдістері, вулканның
атқылауы
пайдалы қазбаларды өндіру барысында, жанар жағар ... ... ... ... ... сулар арқылы ауыл шаруашылығы
қызметі салдарынан
4. Қ.Р – ның “ ... ... ... заңы (3 ... ... ... даму ... (1992 ж, Рио-де-Женейрода өткен ООН-
ның Қоршаған орта және даму конференциясы )
Қ.Р-ның экологиялық білім беру және тәрбиелеу туралы ұлттық ... ...... дайындау едеясы (1995 ж)
Экологиялық білім беру бағдарламасы (1999 ж)
Қ.Р-ның экологиялық білім туралы концепциясы (2002 ж)
2004-2075 жж Қ.Р-ның ... ... ...

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 58 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
5-7 сынып оқушыларына технология сабақтарында ағашты өңдеудің әдістемесі69 бет
Экология - Дәрістік курс61 бет
Газет мақала тақырыптарын зерттеу145 бет
Газет мақалалары тақырыптарының синтаксистік құрылымы35 бет
"Автомобильдердің электротехникалық және электрондық жабдықтары" -курсы мазмұны және әдістемесі51 бет
Adobe Flash-те «Информатика» курсы бойынша оқытудың электронды әдістемелік-оқыту кешенін құру78 бет
CSS тілі. CSS деген не?22 бет
Delphi бағдарламасындағы массивтер12 бет
Intranet дегеніміз не?6 бет
MapInfo бағдарламасындағы ГАЖ технологиясын пайдаланып дифференцияцияланған ландшафтық карталарын жасау әдістері (Алатау аумағында)30 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь