Исламдағы әйел мәселесі және қазіргі қоғам

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3.10
1. ИСЛАМДАҒЫ ӘЙЕЛ МӘСЕЛЕСІНІҢ ӨЗІНДІК ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ ... ... 11
1.1 Қасиетті Құрандағы әйел мәселесі мен құқықтары ... ... ... ... ... ... ... ... .11.39
1.2 Хадистер мен суннадағы әйел мәселесін шешу жолдары ... ... ... ... ... ...39.45
1.3 Қазақ қоғамының тарихи кезеңдеріндегі әйел тұлғасы ... ... ... ... ... ... ...45.58
2. ҚАЗІРГІ МҰСЫЛМАН ҚОҒАМЫНДАҒЫ ӘЙЕЛ МӘСЕЛЕСІ ... ... ... ... ..59
2.1 Шет елдік мұсылман елдеріндегі әйел мәселесінің шешілу жолдары ...59.95
2.2 Қазіргі Қазақстан қоғамындағы әйел мәселесі және исламның әсері.. 95.105
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 106.115
ГЛОССАРИЙ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..116.117
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 118.120
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Магистрлік диссертацияда ислам дінінің қасиетті кітабы Құран мен суннадағы әйел мәселесінің қоғамның барлық салаларындағы шешілу жолдары қарастырылып, қазіргі қоғамдағы исламның роліне дінтанушылық пайымдаулар жасалды. Қазақ халқының байырғы діни дүниетанымы, сонымен қатар мұсылман елдерінің қазіргі әлеуметтік сипаты, діни санасы тұрғысында қалыптасқан әйел мәселесіне қатысты туындаған сауалдар дінтанушылық, саяси, әлеуметтік, тарихи тұрғыда қарастырылады.
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Адам баласы жаратылғаннан бері қанша заман өтіп, адамдар өздерін саналы түрде сезіне бастағалы екі топ болып, яғни, әйелдер мен еркектер болып бөлінетінін біліп келеді. Бірақ өркениет алға озып, жаһандану жүрген сайын әйел мен еркектердің қоғамдағы орын деңгейлері қалай болу керек? - деген сұрақ ешқашан күн тәртібінен түскен емес.
Сан ғасырлар бойы өсіп, дамып келе жатқан адамзаттың әрбір тайпа, қоғам, ұлт тарихында матриархаттың дамыған кезі болғанынан да көне тарих сыр шертеді. Алғашқы қауымдық кезде ер мен әйел арасы тек жан сақтау мен ұрпақ өсіру үшін күрес арқылы айшықталып, өзара орын таласы аса мықты белең ала қоймаса керек. Ал қоғам күрделене түскен сайын бұл мәселенің де қыр-сыры қалыңдап, шиеленісе түскен. Адамзат тағдырына терең араласқан дін де осы тақырыпты айналып кете алған емес.
Қазіргі таңдағы дамудың қарама-қарсы тенденцияларының арасынан батыстық және шығыстық дәстүрлердің қайшылығын, модернизацияның басымдылығын, мәдениет вестернизациясын ерекше атап өтуге болады. Бұл тендерлік қатынастар, ерлер мен әйелдер арасындағы әлеуметтік және отбасылық ролдерді иемдену, әйелдердің қоғамдағы мәртебесі сияқты сферада маңызды орын алады.
Қоғамның әйелдер мәселесіне назар аударуы Еуропа мен АҚШ сияқты елдерде XX ғ. 60 ж. бастау алады. Осы уақыттарда тендерлік зерттеудің пәнаралық ғылыми бағытына айналған әйелдер мәселесіне қатысты зерттеулер пайда бола бастады.
Әйелдер мәселесі қазіргі араб елдерінде ерекше өзекті мәселеге айналды. Бұл елдерде исламдағы әйел мәселесін түрлі түсінуден туындаса керек.
Исламдағы әйел мәселесі – күрделі, көпқырлы, нәзік, зерттеуді қажет ететін тақырыптардың бірі. Мұсылман және Батыс елдеріндегі әйелдер өмірімен таныса отырып, геосаяси, экономикалық және мәдени жағдайы әр түрлі аймақтардағы мұсылман әйелдерді біріктіретін және айыратын мәселелерді салыстырып, талдау жасау бүгінгі күннің талаптарының бірі.
1. Алтай Х. Құран Кәрім Қазақша мағына және түсінігі. – Мекке: «Екі харамның қызметкері Фаһд патшаның Құран шәриф басым комбинаты», 1991. – 604 б.
2. Қадыров А, Жакипов Ж., Қыдыралыұлы. Қ. Пайғамбарлар қиссасы. – Алматы: «Кәусар», 2007. – 297 б.
3. Баш Х. Права женщины в исламе. – Казань: «Мастер-Лайн», 2001. – 340 с.
4. Engineer A.A. The rights of women in Islam. – London: «C. Hurst», 1992. – 296 pg
5. Пернебекқызы А. Арыңды азаматтық некеден сақта // Шапағат – Нұр. –Алматы, 2006. – №11. – 32 б.
6. Али Озек. История религий и ислам. – Алматы, 2000. – 64 с
7. Осман Эрсан. Женщина в исламе. – Москва, 2006. – 175 с.
8. Бекжігіт А, Ыстыбай Ә. Қыздарға мұсылмандық тәрбие. – Шымкент: «Азиат», 2004. – 42 б.
9. Ибадуллаев.С. Мүмін әйелдер. – Алматы, 2007. – 97 б .
10. Пайғамбарымыздың қоштасу құтпасы // Рахмет самалы. –Алматы, 2005. – №3. –10 б.
11. Бабич А. –Г. Многоженство. Советы и комментарии. – Москва, 2006. – 159 с.
12. Кардави Ю. Дозволенное и запретное в Исламе. – М.: «Андралус», 2004. – 336 с
13. Вехби Ваккасоглу А. Неизвестная женщина. –Москва, 2000. –128 с.
14. Тимошонов В.И. Мәдениеттану. Қазақстан – Еуразия – Шығыс – Батыс. Оқу құралы. – Алматы: «Нус», 2008. – 368 б.
15. Жолдыбайұлы Қ. Әйел мен еркек тең бе? // Шапағат – Нұр. –Алматы, 2008. –№12. – 32 б.
16. Мусин Ч. Қазақстан тарихы. – Алматы, 2005. – 591 б
17. Сейтқалиева Қ. Қазақ халқының дәстүрлері//Мектептегі сыныптан тыс жұмыстар. – Алматы, 2008. – №2. –2 б
18. Балтанова Г.Р. Мусульманка. – Москва: «Логос», 2007. – 373 с
19. Салем Шихеб. Старание и непрерывный труд, женщину к депресии приведут// Семья. –Алматы, 2007. – №3. – 9 с
20. Вагабов М.В., Валиева Б., Ишмурадова З. – Ислам и женщины Востока. –Ташкент: «Фан», 1990. – 250 с
21. Сикоев Р.Р. Ислам на современном Востоке: Регион стран Ближнего и среднего Востока, Южной и Центральной Азий. – Москва: «Институт вост. РАН», 2004. – 439 с
22. Виноградов В. От шаха до Хомейни. Записки посла//Знамя,1987. – №1. –191 с
23 Салем Шихеб. Взгляд на многоженство в современном мире//Семья, 2006. – №1. – 35 с.
24. Новости. Полигамия продливает жизнь // Наш Мир. –Алматы, 2008. – №34. – 4 с.
25. Брянцева Д. Мониторинг СМИ: Многоженство в Центральной Азии. – http: // www.portal-credo.ru.
26. Орозобекова Ч. Многоженство как критерий достатка кыргызских мужщин. http: // www.centrasia.ru
27. Гибельгаус Л. Таджикистан первым из стран СНГ готов принять закон о гендерном равенстве. – http: // www.centrasia.ru
28. Саидбаев Т.С. Забыли спросить мусульманок: В условиях социальной защищенности вопрос о полигамии является достаточно спорным. – http: //religion.ng/ru
29. Хамидова М. Многоженство – удовольствие для богатых. – http: //www.iwpr.net
30. Закирова Н. Таджикские женщины требуют узаконить многоженство. –http: //www.pr.kg
31. Мухаммад Али аль-Хашими. Личность мусульманки.-Алматы, ЧБФ «Әлбаракат», 2005. –380 стр.
32. Новости. Депрессия матери замедляет умственное развитие ребенка// Наш Мир. – Алматы, 2008. – №27. – 12 с.
33. Нұртазина Н. Ислам және қазақ мәдениеті. –Алматы: «Ғылыми практикалық конференция баяндамаларының жинағы», 2003. –200 б
34 Раимбекова Г.Ж. Религия и политика Востока: проблемы взаимосвязи, специфика и тенденции развития. – Алматы: ИИА «Айкос», 1999. – 274 с.
35 Прокофьев А. Положение женщин в современном мире. – http: // www.evrey.com
36 Бретон Ж.Ф. Повседневная жизнь Аравии счастливой времен царицы Савской: VIII век до н.э. – I век н.э. – М.: Молодая гвардия, 2003. – 137 с
37 Cheldod J. L’evolution du systeme de parente au Yemen // L’Arabie du Sud. Histoire et civilization. –Paris, 1985. –108 pg
38 Марғұлан Ә. Ежелгі жыр, аңыздар. – Алматы : «Жазушы», 1985 – 441 б
39 Уәлиханов Ш. Таңдамалы. – 2 бас. – Алматы : «Жазушы», 1985. – 432 б.
40 Қондыбай С. Арғықазақ мифологиясы. Үшінші кітап – Алматы: «Дайк-Пресс», 2004. – 448 б
41 Махмұт Қашқари. Түрік тілінің сөздігі: (Диуани лұғат –ат-түрік): 3 томдық шығармалар жинағы /қазақ тілінде аударған, алғы сөзі мен түсініктерін жазған А. Егеубаев. I том. – Алматы: «Хант», 1997. – 520 б
42 Ж.Алтаев, Т.Ғабитов, А.Қасабек, Қ.Мұхамбеталиев. Философия және мәдениеттану: Оқу құралы. – Толықтырылған екінші басылымы – Алматы : «Литера», 2001. – 272 б
43 Махмұт Қашқари. Түрік тілінің сөздігі: (Диуани лұғат –ат-түрік): 3 томдық шығармалар жинағы /қазақ тілінде аударған, алғы сөзі мен түсініктерін жазған А. Егеубаев. II том. – Алматы: «Хант», 1997. – 528 б
44 Эвола Ю. Метафизика пола. – Москва: «Наука», 1996. –233с.
45 Фома Аквинский //Наука и религия. – 1986. –№3. –27 с
46 Гумилев Н. Көне түріктер. – Алматы : «Білім», 1994. – 480 б.
47 Өзбекұлы С. Көшпелі қазақ өркениетіндегі құқық. Алматы: «Мектеп», 2002. - 224 б
48 Көпеев М.Ж. Екі томдық. Т-2. – Алматы: «Ғылым», 1992. – 222 б.
49 Книга Марко Поло. Серия: Путешествия. Открытия. Приключения – Алма-Ата: «Наука», 1990. – 352 c
50 Нуртазина Н.Д. Женщина в традиционном казахском обществе // Введение в теорию гендера. –Алматы: «Наука», 1990. –352 с.
51 Құдайбердіұлы Ш. Түрік, қырғыз-қазақ һәм хандар шежіресі. – Алматы: «Сана», 1991. – 163 б.
52 Ақынжанов М. Қазақтың тегі туралы (қысқаша шолу). – Алматы: «Қаз. мемл. Баспасы», 1987. – 163 б.
53 Бейсенбайұлы Ж. Қазақ шежіресі (ғылыми дәйектер мен «Ана тілі» газетіне түскен қалың шежірелік мәліметтер негізінде жасалған) – Алматы: «Ата мұра», 1994. –160 б.
54 Алтынсарин Ы. Екі томдық шығармалар жинағы /құрастырған, алғы сөзін жазған Қоңыратбай Т. Жауапты редактор Шайхыұлы Е. – Алматы: «Қазығұрт», 2003. – 240 б.
        
        ИСЛАМДАҒЫ ӘЙЕЛ МӘСЕЛЕСІ ЖӘНЕ ҚАЗІРГІ ҚОҒАМ
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ.....................................................................
............................................3-10
1. ИСЛАМДАҒЫ ӘЙЕЛ ... ... ... ... ... әйел ... мен құқықтары
.................................11-39
1.2 Хадистер мен ... әйел ... шешу ... ... ... ... кезеңдеріндегі әйел ... ... ... ... ӘЙЕЛ ... ... Шет ... мұсылман елдеріндегі әйел мәселесінің шешілу жолдары ...59-
95
2.2 Қазіргі Қазақстан қоғамындағы әйел мәселесі және исламның әсері.. ... ... ... ... сипаттамасы. Магистрлік диссертацияда ислам дінінің
қасиетті ... ... мен ... әйел ... ... ... ... жолдары қарастырылып, қазіргі қоғамдағы исламның
роліне ... ... ... ... ... ... діни
дүниетанымы, сонымен қатар мұсылман елдерінің қазіргі әлеуметтік сипаты,
діни санасы тұрғысында ... әйел ... ... туындаған
сауалдар дінтанушылық, саяси, әлеуметтік, тарихи тұрғыда қарастырылады.
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Адам баласы жаратылғаннан бері ... ... ... өздерін саналы түрде сезіне бастағалы екі топ ... ... мен ... ... ... ... ... Бірақ өркениет
алға озып, жаһандану жүрген ... әйел мен ... ... ... ... болу керек? - деген сұрақ ешқашан күн тәртібінен ... ... бойы ... дамып келе жатқан адамзаттың әрбір тайпа,
қоғам, ұлт тарихында матриархаттың дамыған кезі болғанынан да көне ... ... ... ... ... ер мен әйел ... тек жан ... мен
ұрпақ өсіру үшін күрес арқылы айшықталып, өзара орын таласы аса мықты ... ... ... Ал ... ... түскен сайын бұл мәселенің де ... ... ... ... ... тағдырына терең араласқан дін де
осы тақырыпты айналып кете алған емес.
Қазіргі таңдағы дамудың ... ... ... ... ... ... қайшылығын, модернизацияның басымдылығын,
мәдениет вестернизациясын ... атап ... ... Бұл ... ... мен ... ... әлеуметтік және отбасылық ролдерді
иемдену, әйелдердің қоғамдағы мәртебесі сияқты сферада маңызды орын алады.
Қоғамның әйелдер мәселесіне назар аударуы Еуропа мен АҚШ ... ... ғ. 60 ж. ... ... Осы ... тендерлік зерттеудің пәнаралық
ғылыми бағытына айналған әйелдер мәселесіне қатысты зерттеулер пайда бола
бастады.
Әйелдер мәселесі ... араб ... ... өзекті мәселеге айналды.
Бұл елдерде исламдағы әйел мәселесін түрлі түсінуден туындаса керек.
Исламдағы әйел мәселесі – ... ... ... ... қажет
ететін тақырыптардың бірі. Мұсылман және Батыс елдеріндегі ... ... ... ... экономикалық және мәдени жағдайы әр ... ... ... ... және ... ... ... жасау бүгінгі күннің талаптарының бірі.
Қазіргі уақытта мұсылман әйелдеріне ... ... ... ... ... ... ... түсініспеушіліктерге алып
келіп отыр. Осындай сұрақтар қазіргі Қазақстан қыздары мен әйелдерін де
мазалауда.
Кеңес ... ... ... жылдарда халқымыз діни
сауаттылығынан айрыла бастады. ... ... ... тап болды. Діни
адасушылық салдарынан төл дініміз исламды да дұрыс түсіне алмадық. ... ... ... әйел ... қатысты сауалдарды да ушықтырып
жіберді. Ислам ... ... ... әйел ... жоқ. Әрине,
Құран мен суннада әйел мәселесінің шешу жолдары көрсетілгені даусыз. Бірақ
қасиетті ... ... жеке ... ...... қоғам талаптары исламдағы әйел сұрағының нақты
жауабын бермей ... ... ... әйел мәселесі өзекті мәселелердің
бірі екендігіне күмән келтіре алмаймыз.
Қазақ халқының қазіргі діни сенімін саралау үшін ... ... ... халықтың діні, наным-сенімдері мен көзқарастары оның
тарихына, рухани-мәдени, саяси өміріне үлкен әсер ... ... ... Дін — ... өзекті саласы. Дін тарихын білмейінше ... ... ... ... ... өмірін, мәдени болмысының қыр-
сырын терең тану мүмкін емес, яғни кез келген ұлттық ... ... оның ... мен ... ... үшін ... діни жүйелерді терең зерттеп, зерделеудің маңызы ерекше.
Ежелгі руханиятта дін оның негізгі ... ... ... ... ... ... арта түседі. Себебі дін өткен тарихи
дәуірлерде ... ... ... камтып жатты. Қазіргі қазақ
халқының болмысында тарихтың әрбір дәуірінде ... ... ... да ... ... ... ... әйел
мәселесіне қатысты нақты тұжырым айту үшін, басқа да діни ... ... ... ... көреміз.
Қазіргі уақытта ислам дінінің қасиетті кітабы Құранның ғылыми негіздері
дәлелденіп, ислам дінін ұстанушылар саны көбеюде. Ғылыми әдебиеттер ... ... ... ... ... ... баяндалуда.
Мұндай ізгі істерге тек мұсылман ғалымдары ғана ... ... ... да
назарын аудара бастады.
Мұхаммед пайғамбар VII ғ. негізін салған ислам діні дәстүрінің қазіргі
бейнесі, оның ... ... ... ... Мұсылман және Батыс
елдеріндегі геосаяси, экономикалық және ... ... әр ... мұсылман әйелдерді біріктіретін және ... ... ... ... қоғамындағы әйелдер мәселесі қандай? Ислам
дінінің бұл мәселелерге әсері қандай? Әйел тақырыбынан түспейтін ... ... ... мәселелері қазіргі уақытта қалай шешілуде? ... ... ... де осы ... болмақ.
Мәселенің зерттелу деңгейі. Қазіргі исламтанудағы өзекті мәселелердің
бірі ... әйел ... мен ... ... ... Бұл ... зерттеу шеңберінен де шығып кетеді, экономика, ... ... ... ... ... ... Аталған
мәселе дәстүрлі мұсылман қоғамы сияқты күрделі социумды көпдеңгейлі зерттеу
мен жүйелілікті талап етеді. Тарихқа шолу ... ... ... ... ... ... дінге қарағанда, ел саясатымен тығыз байланысты
екендігіне көз жеткіземіз. Осы орайда шет елдік ... ... ... Ю.М., Шарль Р., Мустафа Ф.А., Вагабов М.В., Грязничев П.А., ... ... В.Р., ... Л.И., ... Ж.Ф., ... ... Форвард
М. және т.б. ғалымдардың еңбегін атап өтуге болады.
Исламдағы әйел мәселесі және мұсылман ... ... ... ... ... ... екі ... бөлуге болады:
дәстүршілер және модернистер.
Бірінші ... ... Афиф ... ... Бу Али ... ... Салима Бахнасави, Мұхаммад аль-Хадер Хусейн және ... ... ... мен әйелдер арасындағы биологиялық айырмашылықты
нақтылау ... ... ... ... және Хусейн Махмуд,
әйелдердің орны отбасымен шектелуі тиіс, ал ... және ... ... ... ... деген тұжырымды ұстанады. Олардың ойынша
қазіргі батыстық үлгіге еліктеу, исламның әйелдерге берген ... ... ... ... әйел отбасылық міндеттерінен бас тартып, ар-
ұжданын, әйелдік орнын жоғалтады.
Екінші бағыттың өкілдері араб ... ... ... ... ... бұл ... араб ... көзқарастарына
сүйенеді. Олар: Бутрус аль-Бустани, Рифаа ат-Тахтави, Амин Осман, ... ... ... ... ... ... ... т.б.
Ал, батыс зерттеушілері үшін мұсылман әйелдердің ішкі әлемі шешілмеген
жұмбақ күйінде. Ислам әлеміндегі ... ... ... ... өзі ер адамдардың қаламынан шыққан. Тек ... ... ... ... ғалым, жазушы, журналист ... ... ... білдіре бастады.
Әйел тақырыбы туралы зерттеулердің дүниетанымдық дифференциациясы
фундаменталдықтан батыстық-модернистік түсіндірмеге дейінгі аралықта.
Ислам ... ... ... де екіге бөліп қарастыруға болады: ислам
діндарлары және ислам концепциясын сыншыл тұрғыда қарастырушылар.
Әйел ... ... ... ислам дінінің негізін салушы Мұхаммед
пайғамбардан ... ... ... ... ... ... шешімі үнемі табылып отырған. Уақыт өте келе ислам діні,
тілі, мәдениеті, ... ... ... ... аймағы әр түрлі
елдерге таралып, шекарасы кеңейді. Кеңейе отырып, дау тудыратын мәселелері
де көбейді. ... көзі ... ... ... орынды шешіліп
отырды. Кейін осы себептерге байланысты ... ... ... ... жарық сияқты құқық мектептері - төрт мәзһаб пайда болды.
Қазақ даласындағы ең өзекті мәселе жер дауы мен жесір дауы екендігі ... ... ... ... тұлғалар, жыраулар, ақындар, шешендер,
ойшылдар да әйел мәселесін аттап өтпеген.
Қазіргі таңда ... әйел ... ... ... ... ... ... үйлестіруге ұмтылуда. Аталған тақырыпқа қатысты
ғалымдардың зерттеулеріне шолу жасасақ түрік ғалымы, ... ... ... әйел ... ... әйел ... ... ілім
тұрғысынан қарастырылады.
Бірақ мұнда қазіргі мұсылмандық социумдағы әйел ахуалының негізгі
аспектілері - отбасындағы ... ... ... ... ... ... сөз қозғайды.
Хайдар Баш өз еңбектерінде исламдағы әйел статусын қазіргі мұсылман
әлеміндегі ... да ... ... ... ... ... контексте
шешуге тырысады [3, 75 б]. Әйел құқығын «Пайғамбардың соңғы уағызы және
адам құқығы» еңбегінде де ... Бұл ... ... ... ... ... әйел ... неге бұзылады деген сұрақ қояды және оған ... ... ... «Құқық туралы айтпас бұрын, құқықты қорғайтын ішкі
қасиеті бар, қабілетті адам туралы айту керек. Бұл ... ... және ... қорғау механизмін беру керек». Профессордың пікірінше, исламдық
классикалық ілім практикамен бірігіп өз ... мен ... ... ... ... қалыптастырады. Профессордың тұжырымдауынша, ислам
әлемінде әйел ... ... ... концепциялырының өз деңгейінде,
толық жүзеге ... Баш ... ... ... ... әйел құқығы оған тумысынан
Аллаһтан берілген, оны ешкімнің толықтыруына немесе бұзуына құқығы жоқ. Бұл
құқықтар әйелдердің жаратылысының мәнімен, оның ... ... ... ... ... оның ... мен жаратылу мақсатынан тыс
қарастыру - ислам ... ... ... ... Баш әйел ... байланысты теоретикалық зерттеулер жүргізе отырып, оны ... ... әйел ... ... авторы мұсылман профессоры Азгар Али
Инженер өз еңбегінің көмегімен ... ... ... ... гендерлік
теңдікке жетудің құралдары мен тәсілдерін меңгереді деген сенім білдіреді.
Оның пікірінше, діни ... ... ... бір ... ... және ... ... болып табылады [4, 296 б].
Құран мен хадистер патриархалдық қоғамдық құрылыста еркектердің
үстемдігіне ... ... ... ... тән бастапқы
демократиялық ... ... Жаңа ... жағдай мұсылман
ғалымдарында ... ... ... ... ... ... автор Құран мен хадистерде бейнеленген құлдық мәселесін
келтіреді. Ғалымның ойынша Құранның құлдарға қатысты тұстарын ... ... ... ... ... ... туралы құлдар
институтын түбегейлі бекіту үшін емес, VII ғ. басында Аравия түбегінде құл
иелену кең таралған құбылыс ... ... ... ... заңгерлері мен діндарлары Құран мәтіндерін
ортағасырдағы құл иеленушілікті ақтау үшін ... ... I ... мен ... түсіндірмелері өздері өмір сүрген сол қоғам
шарттарына сәйкес келеді. ... ... оның ... ... сәйкес келуінде. Исламның заманға бейімділігі мен жұмсақтығы да
осында. Алғашқы факихтер мен улемдер ... ... мен ... ислам
діни ілімінің мәніне қарама – қайшылықта.
Автордың бұл концепциялары ... ... ... ... мен
хадистерді түсіндірмелеуші діни еңбектерін қасиетті мәтіндерге теңейтін
дәстүршілер мен консерваторлардың ... ... ... ... ... ... жазады, сондықтан олар нақты қоғам мен уақыттың
қажеттілігіне сәйкес келуі керек.
А.А. ... ... ... ... ұзақ уақыт бойы бір орында
тұрақталып қалуын ортодоксалды заңгерлердің жаңашылдыққа жол бермеген қатаң
позициясы деп ... ... ... ... ... мәселесіне
қатысты өз позициясы бар. Ол бұл ... ... мен ... қазіргі ислам философиясындағы модернистік тұрғыда қарастырады.
Автор діндарлар арасындағы шариғаттың әйелдер киіміне қойған талабына
байланысты пікірталастары жасанды сипатқа ие деп ... ... ... - бұл киімнің ұзындығы, түсі, матасының құрамы ... ... ... Егер ... әйел ... пен ар - ұят тазалығына ... онда ... киім оның ... ... ... ... мен ролі туралы ислам концепциясына арналған
еңбектердің қатарына америкалық ... ... ... ... ... ... Аталған мәселеге ислам дінімен қатар ... ... ... ... ... түрде қарастырылды. XIXғ. мен XXғ.
басына ... ... ... ориенталистері мен ресей шығыстанушылары
исламды ... ... ... ... деп ... ... бұл ... монотеизм тарихына бейімделген Гегель үштігінің пайда
болғанынан кейін терістелді. Иудаизм – тезис, ......... ... ... және оны ... ... синтез ретінде қарастырылды. Абсолютті, жалғыз Құдай – ... Адам ... ... ... тізімінің соңын аяқтаушы.
С. Мураттың еңбегінің ерекшілігі исламды араб діні ... ... ... ... ... Автор исламның гендерлік концепциясын
шығыс ілімдерінің, соның ішінде әлемнің екіжақтылығын ер және ... ... ... бір нұсқасы ретінде қарастырады. Аталған өзара
байланыс исламның гносеологиялық ... ... ... ... ... ... ... тығыз байланыста және
терең тамырлас екендігін көреміз. Исламның діни ілімі мен ... ... ... ... бар. Оның ... ... ... діндері –
конфуцийшілдік пен даосизмдегі «дао» деп аталатын жол туралы ұғым. Исламда
бұл «Сунна» деп аталады. Дао және ... – бұл жол және ... ... ... ... даму ... және нақты өмір жолы, жоғарғы
құндылық, қасиетті дәстүрді дұрыс ұстану.
Аталған екі ... тән ... ... ... адам ... өкілі, жердегі өмірдің субъекті саналады. Бұл адам өмірінің маңызы,
өмірлік парызы, отбасылық қатынастар туралы ислам концепциясын түсіну ... ... Бұл ... ... ... ... ролі мен мәртебесін
ұғыну үшін зор мағынаға ие.
Зерттеуші әйелдердің ислам қоғамындағы әйелдердің ролі туралы ... ... ... Олар батыстық ғылыми әдебиеттер мен
публицистикадағы ... ... ... ... ... ... мақсат етіп қойды. Үлгі ретінде сондай ... ... ... ... Рита Брейердің «Исламдағы отбасылық өмір: дәстүрлер,
кикілжіңдерді» ... ... ... ... ... ... ... Р.Брейердің ойынша Пайғамбар кезеңіндегі полигамия жесірлер мен
жетімдерді әлеуметтік қорғауға байланысты прагматикалық түсініктен ... ... ... мен діндарлары көпнекелілік институттың сақталуын
еркектерге құдайдың тарапынан берілген ... деп ... ... ... - ... ... тенденциялылығын көреміз.
Отбасылық қатынас тақырыбы барлық кезеңдерде назардан тыс ... ... ... ... және неке ... мен ... зерттеу пәніне
болды. Отбасы түрлі ғылымдардың зерттеу объектісіне айналды. Ертеден бері
моногамды некемен ... ... ... ... Осы ... исламдағы
әйел мәселесімен біріктіре қараған А.- Г. Бабичтің «Көпнекелілік. ... ... ... ... ... ... мен әлем халықтарының
дәстүрлеріндегі полигамды некелердің тарихи, әлеуметтік, психологиялық және
құқықтық аспектілері ... ... ... ... ... ... полигамияға байланысты ислам доктринасының
қағидаларының салыстырмалы талдауына, ... да діни – ... ... назар аударады .
Мұсылман әйелдерінің мәселесіне қатысты ... ... ... ... ... әйелі және қазіргі заман»
кітабы қызықты еңбектердің бірі. Бұл ... 1970ж. ... ... жоғалтқан жоқ. Кітапта араб әлеміндегі әйелдер
мәртебесіне ... ... ... ... ... ... даму
мәселесі, ислам өркениетіндегі әйелдер дамуының ... мен ... ... ... көрсетілген.
Әйелдер статусына байланысты деректанушылық талдау мұсылман қайнар
көздері – Құран мен ... ... ... философтары мен ойшылдары,
діндарларының еңбектерінде осы сауалдарды шешу жолдарымен тығыз байланысты.
Әйелдердің қоғамдағы мәртебесіне байланысты сауалдарды ... ... А.В., ... Г.М., Шарден Т. сияқты ғалымдар әлеуметтік ... ... кең ... ... ... ... болады. Мысалы, әйелдер мәртебесі мен әрбір ... ... ... ... діні мен ... ... ... сияқты сауалдар толықтай шешілмеген күйде көлеңкеде қалады.
Мұсылман ... ... ... ... ... келе жатқан
көпнекелілік, хиджаб, куәгерлік, т.с.с. сауалдар көптеген ... ... келе ... ... ... ... мен ... сүйене отырып, оларды уақыт пен әлеуметтік – экономикалық
жағдайдан ... жиі – жиі ... ... ... ролі мен орны ... көптеген
зерттеушілердің назарын аударып отыр және болашақта да аудара береді деп
ойлаймын.
Зерттеудің жұмысының мақсаты мен ... ... ... ... ... дініндегі әйел құқықтарының негізін анықтап, қайнар көздер Құран
сүресінің аяттары мен суннадағы әйел мәселесінің ... ... ... қазіргі заманмен үйлестіру.
Аталған мақсатты орындауда төмендегідей міндеттер алға қойылды:
- Құрандағы әйелге ... ... ... ашып, оның әйелдің
қоғамдағы ролі үшін маңыздылығын ... ... ... ... мәселеге қатысты тұжырымдамаларға, қайнар
көздерді түсіндірмелеудің әдістемелік негіздеріне сүйене отырып, гендерлік
теңдіктің исламдық концепцияларына талдау жасау;
- ... ... ... ... ... себептерін анықтап,
ерекшеліктерін көрсету және оларға дінтанушылық ... ... ... ... ... дүниетанымындағы ислам дінінің үйлесуінің тарихи-
мәдени, рухани-әлеуметтік, саяси-құқықтық сипаттарын анықтау;
- қазіргі мұсылман ... әйел ... ... Қазақстандағы
әйел ахуалымен салыстыру.
Зерттеудің әдісі және әдістемесі. Зерттеудің негізіне ислам дініндегі
әйелдер ... ... ... ... ... тарих,
әлеуметтанудың нәтижелері мен әдістеріне сүйенетін ... ... ... ... ... негізінен ислам діні мен қазіргі қоғамдағы
әйел мәселесіндегі өзгерістер мен оның тарихи ... ... ... ... әдіс қолданылады.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы.
- ислам діні тұрғысында әйел мәселесінің ... ... ... кешенді түрде зерттеу нысанына айналып, теориялық ... ... ... ... анықталды.
- ислам қайнар көздерінде көрсетілген қағидаларға талдау жасау арқылы,
оның ислам құқықтық мектептерінде, түрлі ... ... ... ... мәселелерге байланысты тұжырымдарының қалыптасу
себептері ... ... ... ... кезеңдеріндегі әйелдің қоғамдағы орны ... ... ... әйел ... ... аталған тақырыпқа
байланысты ұлттық ерекшеліктеріміздің ислам дінімен ... ... ... ... ... әйелдер ахуалына дінтанушылық, саяси,
әлеуметтік, құқықтық пайымдаулар жасалынды, ... ... ... ... ... ... дүниетаным мен ислам дінінің қағидаларының рухани сабақтастығы
көрсетілді.
- әйел ... ... қыры ... ... ... ... және
т.б. сұрақтардың шынайы ислам мен қазіргі ... ... ... нысаны. Құран мен суннадағы әйел тақырыбы, ... ... ... үйлесімі.
Жұмыстың теориялық және практикалық маңызы. Зерттеу ... ... ... ... мен ... ... қазіргі
Қазақстан қоғамындағы әйел тақырыбына байланысты туындайтын сауалдарды
шешуде, халықтық ... ... ... ... ислам қайнар
көздерін нысанаға ала отырып, өзіндік заманауи тұжырымдарымен ерекшеленеді.
Исламның әйелге қатынасына байланысты ... ... ... ... орын алған орынсыз пікірлерге дұрыс жол көрсету қажеттілікті талап
етеді. Рухани азғындау, ұлттық рухани ... ... түсе ... мен ... ... қылықтар, бала тәрбиесіндегі олқылықтар
қазіргі заманның өзекті ... ... ... ... ... ... дені сау қоғам қалыптастырудағы маңызын түсіну үшін, бұл ... ... ... деп ... ... ... Зерттеу жұмысы кіріспеден, ... бес ... ... түсіндірме сөздік пен пайдаланған
әдебиеттер тізімінен ... ... ӘЙЕЛ ... ... ... Қасиетті Құрандағы әйел мәселесі мен құқықтары
Исламдағы әйел мәселесін қарастырмас бұрын, жалпы әйел ... ... ... ... ... тиіспіз. Бүгінде ірі діни ұстанымға
айналған христиандық, иудаизм, буддизм, ислам діндері өз қағидаларында әйел
мәселесіне көп орын ... ... ... қаншама күрделі бұралаң жолмен дамыған болса, сол жолда
аян болған діни қағидалар да ... сан ... ... ... Жалпы
уағыздары сырттай ұқсас болып көрінетін діни талаптарға, шындап келгенде әр
түрлі мәселе бойынша тереңдеп үңілер болсақ, әр дін ... ... ... ... жатқанын байқауға болады. Мысалы мұны
өзіміз қарастырып отырған адамзат қоғамындағы әйел кісінің орны қай ... ... ... шолу ... ... біршама жетеді.
Мысалы: бүгінде сан жағынан әлем халықтарының төрттен бірін құрайтын
Үндістан жұртының ұстанып келе ... ... ... діни ... ... ... орын ... қарастырып өтелік.
Үнді әйелдері үшін жесір қалу тірілей жерленгенмен бірдей. Сондықтан
үнді әйелдері күйеуінің жерлеуінен кейін ... ... және ... жесірліктен соң әйелге қайта отау құруға тыйым ... да ... ... ... ... ... ... өлтіру
рәсіміне 1978ж. ресми түрде тыйым салынды. ... ... ... қалу ... тән күнәлардың өтеуі, сондықтан өзін өртемеген ... да, ... ... ... ... бас ... ... қарапайым тамақтану, еденге
ұйықтау, шашын кесу, әр ... ... ... және ... ... ... неке ... Қазіргі таңда екінші рет тұрмысқа шығуға ресми түрде
рұхсат берілгенімен, бұл құқықты ... ... ... жоқ ... ... ... ... көршілері мен туыстары қатынаспайды. Үнді халқының
сенімі ... әйел болу ... ... ... үшін ... жаза.
Үнділіктердің ұстанымы бойынша әйел ешбір меншік иесі де, мұрагерлік
құқық иесі де бола ... ... оны өзі ... әкесінің, немесе әкесі
жоқ жағдайда сол әулеттің еркек кісісінің қолына тағдыр шешімі өтетін зат
секілді болатын. ... осы заң көне ... заң ... ... алып, он тоғызыншы ғасырдың ортасында жаңа ... заң ... ... ... ... ... әйел ... адамзат қоғамындағы нақты бедел орнын айқын
мөлшерлеп байқау үшін тағы да бір ірі дін ... ... ... ... ... өтер ... ... Таурат атты кітабында әйелді
сайтанның арам ойларын жүзеге асыруға көмекші ... ... Бұл ... ... ... ... қууға себепші болған оқиғада алғашқы әйел
Хауаның сайтанның тіліне еріп алмадан дәм татуынан бастау алып келе ... ... де әйел ... ... ... ... ... Оны
Апостол Павелдің әйел - күнәнің басы, сол үшін де біз өлім ... ... ... - ... ... ... ... Ал кейбір әулие әкейлердің
түсіндірмесінде әйел біздің жанымызды ... ... үшін ... ... деп те ... Мысалы: әулие Августиннің: «Әйелде Құдай
бейнесі жоқ» ... ... ... ... ғ. ... ... әйел жан иесі ... саналмады. Ғалымдар мен
философтар әйелдің жаны бар ма, егер бар болса, ол ... жан ба, ... жан ба, ... ... ... табуға тырысты. «На Соборе 1555 года
обсуждался ... ... не суть ... с поправкой на то, что
женщины, конечно ... но суть в ... ... [44, ... ... ... әйел туралы зұлым, күнәһар, өтірікші, кекшіл,
яғни жағымсыз қасиеттер таңылып, ер адамдардан төмен ... ... ... ... ... ... Фома ... «Әйел тез өсетін
арам шөп сияқты, ол ... адам ... оның ... толық
жетілетінінің өзі оның құндылығының төмендігінен, табиғат онымен азырақ
айналысатындықтан...
Әйелдер оларды мәңгі билеушінің немесе ... ... ... ... туады»,- деді [45].
Мысалы: Англияда 1850ж. дейін тұрғындардың ұлттық ... ... ... Тек 1882ж. ... заңы өз ... алғаш рет әйелдерге өз
қаржысын иемдену, ... ... ... VIII, өз ... ... ... оқуға тыйым салған. Уақыт
өте келе өз құқықтарын қорғау ... ... енді ... ... ұйымдастыра бастады. Әйелдердің өз құқығын қорғау
тарихы бірнеше кезеңдерден тұрады. Қазіргі уақытта бұл ... ... және ... ... ... ие.
Ал, ислам кұкығына сәйкес әйел де еркек сияқты жанға ие тіршілік ... ... ... ... ... ... ... қуылуына
күнәлі санап, кейінгі ұрпақтардың бүкіл қасіреттерінің себепшісі ретінде
сипаттады. Басқа діндердің әйелге бөлетін орнын ... ... ... ... Тек ... ғана ... ... орын бере білген. Бұл
тұжырым диссертация барысында Құран мен суннаға сүйене отырып, ... ... әйел ролі ... ... ... және ... бірін - бірі толықтыру балансы бұзылса, онда адамзат қоғамы
үйлесімді дами алмайды. ... ... ... ... бәрі ... бойынша, әйел Адамның алғашқы қателігіне күнәлі емес. Құранның
аяттарынан ... ... ... Олар ... тыңдамағаны үшін екеуі
де күнәлі ретінде танылды.
«Раббылары екеуіне: «Екеуіңді осы ағаштан тыймап па едім? ... ... ашық ... ... пе ... - деп ... [1. Ағраф,22]
Осы аяттан Аллаһ алдында еркек пен әйел ... тең ... ... ... ... ... ... Аллаһ оған тіл қатуға шақырды. Хадисте: Адам
қашқан кезде ... ... оны: «Ей, ... Сен ... ... ба?» - деп
шақырды. Ол: «Жоқ, о, Раббым. Мен ... ... ... Бәлкім, осы
күнәһар, жалаңаш күйімде көруіңнен ұялдым» ... [2,32]. ... ... көп ... ... талап етілетінін
байқауға болады.
Ислам дінін қолдамайтындар әйел ... ... ... ... ар - ожданын қорлайтын, оны ... ... ... әйелдерге толық үстемдік жүргізуіне мүмкіндік беретін дін ретінде
көрсетуге тырысты. Осы ... ... ... отырып, жұмысымда
әйелге қатысты аяттар мен хадистерге түсіндірме беремін.
Енді Исламдағы әйел мәселесіне ... ... ... ... ... ... ... дейінгі араб елінде әйел еркектердің меншігі
болғаны бәрімізге белгілі. Әйелдердің жағдайы адам ... ... ... жесірлер мұраның бір бөлігі саналды, ал мұрагер оны әйелдікке алуға
немесе сатып жібере салуға да ... бар. Ал ... қыз ... ... ... кейде өздерінің пұттарына құрбандыққа шалған,
кейде тәрбиелеп, әуреге түспеу үшін, тірілей ... ... ... ... қыз баларын өлтіруі ішінара сипатта болған деген
мәліметтер де бар.
Осындай тағылыққа тыйым салып, Пайғамбарымыз адамдарға ... ... ... ... әйелдерге заңды құқығын берді. Ислам алғаш ... ... ... ... ... ... ... бостандық берді.
Ислам - әділдік дін туын көтере отырып, ер мен әйел арасындағы теңдікті
жариялады. Әйелді ... ... ... тең қарастырды. Әрине,
физиологиялық тұрғыда әйел мен еркек тең емес. Иә, әйел мен ... тең ... ... ... дау ... да ... Егер, олар теңдей жаратылыс
иелері болып, атқаратын қызметтері бірдей болса, онда оларды ер мен ... ... да ... жоқ ... Олар ... - ... қарама - қарсы бола
отырып, олар бір бүтін. Осы қарама - қарсылық адамзат дамуының қайнар көзі.
«Сондай пәк ... ... ... ... ... ... ол ... нәрселерінен болсын, мейлі өндірген және тағы ... [ 1, 7: ... ... Аллаһның бүкіл болмысты қарама - қарсы ете отырып, жұп,
бүтін етіп жаратқандығы ... ... пен ... күн мен түн, ... ... ... пен ... сияқты жұптар даму заңдылығын көрсетпей ме?
Сондықтан да ... ... әйел мен ... етіп ... Әйел мен ... еместігін медициналық, философиялық, діни тұрғыда қарастырып, көз
жеткізуге болады. Әйел мен ... тек ... ... ғана бір- бірімен тең.
Бұл мәселе қазіргі таңда да көптеген қазақ азаматтарымыздың қаламдары
арқылы талданып, түсіндірмеленуде. Сыр өңірінің ақыны ... ... ... ...... ... ... шыққан жоқ,
Әйел – оның анасы,- ... екі ... ... де ... міндеттері бар [15, 18].
Исламға дейінгі кезеңде Аравия түбегінде үнемі бір – бірімен жауласып,
қырқысып жататын семит тайпасы ... Бұл ... ... ... ... ... имандылық сияқты ұғымдар дамудың ең
төменгі деңгейінде еді.
Араб мәдениетін зерттеушілердің еңбектерінде ... ... ... ... ... үстемдігі көрсетіледі. Бұл пікірдің дәлелі
генеологияның араб ... ... ... ... болып табылады.
Сонымен қатар аналық жолдың да болғандығын көрсететін мәліметтер бар. ... ... ... ... ... ... алынған.
Мысалы, Ж.Ф.Бретон Страбонға сілтеме бере отырып: «Бір отбасындағы ер
адамдар бір әйелмен ғана тұрады. Отбасындағы ... ... ... ... ... ... әйелмен зина жасаған ер адам, өлім жазасына
кесіледі» [36, 43].
Ж Челходтың жазбалары ... ... ... ... ... анасының немесе анасының туыстарының атын иемдене алатын некесіз
балалы бола алады және ... бұл ісі үшін ... [37, ... да, ... ... ислам ұсынған моральға қарсылық
танытқанымен, ислам жеңіп шыққан болатын. ... ... ... үшін
қасиетті қала болып есептелінетін. Дәл осы қалада ислам пайда болған.
Исламға ... ... мал ... және ... ... ... ... құмар ойындар, азғындық кең тараған еді. Ислам мұның
бәріне тыйым салды. Арабтардың әлеуметтік өмірі құлдар мен ... ... ... құл ... құқығын шектеп, қоғам санасына
құлдардың құқығы деген ұғымды сіңірді. Олардың да еркін өмірге құқығы ... ... ... ... ... ... ... анархияға айналған еді.
Құранда айтылғандай, осы өмірден басқаға сенбейтін адамдар да болды.
«Олар: «Тіршілігіміз дүниедегі ... ... өмір ... ... ... ... ... Негізінде олардың бұған байланысты ... ... ... ... [1- ... келесі тобы Аллаһқа сенгенімен, ... ... ... ... да ... төмендегідей айтылады:
«Адам баласына; Пайғамбар тура жол (Құран) келтірген кезде, олардың;
«Аллаһ; адамды пайғамбар қылып ... ме?», - ... ... ғана ... ... болды» [1- 17, 94].
Бұл адамдар Пайғамбардың адам ұрпағынан келгеніне сенгісі келмеді.
Үшінші топ өкілдері Аллаһқа сенгенімен, о ... ... ... ... ... ... ... жауапқа тартылатынына сенбеді. Құранда
оларға мынадай аят ... өз ... ... ... ... ... «Мына шіріген
сүйектерді кім тірілтеді». «(Мұхаммад Ғ.С.): ... ... ... жаратқан
тірілтеді. Ол, барлық жаратылысты біледі» де» [ 1- 36: ... ... саны өте көп еді. Олар өз ... ... ... ағаштан, халуадан жасап алып, өздері қолдан жасаған жансыз
заттардан көмек, қорған сұрап жалбарынып, ғибадат ететін.
Исламға дейінгі араб ... және ... ... өте төмен болды.
«Әділдігімен атағы шыққан қасиетті Омар Исламға ... ... ... еске ... ... ... дейінгі азғындау кезеңіндегі істеріміз есіме түссе әрі жылағым,
әрі күлкім келеді. Біз өз қыздарымызды тірілей көмдік. Әлі ... ... ... ... ... Осы ... есіме алсам жылағым
келеді.
Жаһилиет дәуірінде біздің үйімізде түрлі пұттар болатын. Сапарға шығар
алдында ұн мен ... пұт ... ... ... ... өзімізбен бірге
жолға алып шығатынбыз. Сапарымыз ұзаққа ... ... ... ... ... Осы ... ... келтіреді» [6, 15].
Жаһилиет дәуіріндегі араб қоғамы азғындаудың шегіне жетті. Адамдарды
құмарлық пен ... ... ... ... ... зина, ұрлық,
өтірік, деспотия, адам саудасы, яғни өмірдің барлық жағымсыз жақтары
үстемдік ... құны жоқ зат ... ... Оны ... сыйлау, өлтіру қалыпты
жағдай саналды. Осындай тәрбиені көрген жастар да азғындыққа ... ... әйел ... ... жақын қатынаста болатын. Өз үйіне есікке арнайы
белгі іліп, кез келген ер ... ... ... ... үйдегі заттар
секілді баласына мұраға қалдырылады. Қасиетті Құран сол ... ... ... қатаң сынайды:
«Өздері абыройлы болуды қалаған күңдеріңді дүние тіршілігінің пайдасы
үшін ... ... Кім ... зорласа; онда Аллаһ, ... ... аса ... ... мейірімді (күнәсі зорлаушыға
болады)» [1 - 24 : 33)].
Исламды қабылдағанға дейін арабтар онға дейін немесе ... да ... ие ... Бұл ... ... Сондықтан да олар жетімдердің
мұрасын иемдене бастады. Немесе ... ... үшін ... ... ... «Ниса» сүресінде осыған тыйым ... ... ... жаманды жақсымен алмастырмаңдар; олардың малдарын өз
малдарыңа қосып жемеңдер. Өйткені ол, ... [1, 4: ... ... ... ... ... мағынасын Айша
түсіндіреді. Оның ... бұл аят ... ... қыздарға сұлулығына,
байлығына қызығып үйленуіне қатысты айтылған. Ал, Ислам ... ... ... ... ... ... ... көшпенді – арабтар қыз баланың дүниеге келуін жамандыққа
балады. Сондықтан дүниеге қыз бала ... ... ... ... ... суға ... Жаһилиет қоғамында бұл істі ақтайтын жауабы болды.
Қыздар – болашақ азғындаушы, ... ... ... ... ... ... пайда жоқ. Осылар туралы Құранда:
«Егер олардың біреуін ... ... оны ашу ... беті ... ... ... ... жаман хабардың салдарынан елден жасырынады.
Оны қорлыққа ... ... ... ... ... ... ... пе? Ал, олар
нендей жаман үкім береді». [1, 16:58-59]
Исламды ... ... ... ... ... ... ... ісіне өкініш білдірді:
«О, Аллаһтың Елшісі! Біз қараңғылық пен надандықта өмір сүрдік. Біз
пұттарға табынып, балаларымызды өлтірдік. ... де ... ... Мен ... ... сәби ... ... алдымнан шығатын. Бір күні мен оын
өзіме шақырдым да, құдыққа тастап жібердім. Сол ... ... ... сөзі: «Әке, сен қолыңды ластап алдың» деген болатын». Оқиғаны тыңдап
отырған Пайғамбар (с.ғ.с.) ... ... ал ... жасы ... ... [6, ... Аллаһ Текуир сүресінде қыздарын тірідей көмудің жазасы ауыр
болатынын қатты ескертті:
«(Қиямет ... ... ... ... «не ... ... ... [1, 81:9]
Сөзсіз бұл Иманның әлсіздігінен. Себебі олар ... ... ... риза ... Таңданарлығы сол, бүгінгі таңда да мұсылман ерлер
мен әйелдер қыздың дүниеге келуінен гөрі ұл ... ... ... ... Олар Аллаһтың мына сөздерін естімегендей: «Көктер мен жердің мүлкі-
Аллаһқа тән. Қалағанын жаратады. Кімге қаласа - ... ... ... ... ... ... ұлдар мен қыздарды жұп - жұбымен береді. ... - ... ... ... Әлбетте, Ол - толық білуші, аса күшті» [1, 42:49].
Ислам осындай тағылыққа жол ... ... ... ... ... өлтіруге тыйым салды:
«Бір де кедейшіліктен қорқып, балаларыңды өлтірмеңдер. Біз оларды да,
сендерді де қоректендіреміз. Расында оларды өлтіру зор қателік» [1,17 : ... ... ... ... ... ... қатысты екендігін де
ескере кеткен жөн. Себебі, қазіргі қазақ жастарының ... ... ... бала санын шектеу мен аборттарға әкелуде.
Абдулла ибн Омардан, ради Аллаһу Анһу, риуаят етілді: «Оның қасында ер
кісі болатын. Ол ... ... ... бар еді. Ол ... өлімін
тіледі. Сонда Абдуллаһ ибн Омар ашуланып: «Оларды сен ризықтандырасың ... ... ... ... ... ... ... тиіс. Уәсила ибн Әл-
Асқа айтады: «Әйелдің қасиеттілігінен қыз бала ұл баладан ... ... ... ... ... қаласа - қыздар, кімге қаласа - ұлдар
береді», - деп, ... ... ... ... ... жатқандарды «Қошқардай ұлды болыңдар»
деп құттықтаудан қайтарған. Өйткені, бұл құттықтауда қыздар емес, ұлдар
туралы тілек бар. ... ради ... ... ... ... ... ибн
Абу Талиб жушам руынан бір әйелге үйленді. Қауым адамдары келіп: ... - ... ... ... «Олай демеңіздер. Себебі Пайғамбар бұлай
деуге тыйым салған» - деді. Олар: «Ей, Абу Зайд, онда не ... - ... ... ... ... ... бақытқа бөлендірсін» - деңіздер. Бізге
осылай деңдер деуші еді». (Ахмад жеткізген)
Ислам діні ата – ... қыз бен ұлды ... тең ... бұйырады.
Осыған байланысты Пайғамбардан естігендерін Абу Хурайра ... «Қыз ... бар үйге ... ... ... Әр күн мен ... ... олар қыз баланың ата – анасына бір жылғы ... тең ... ... мен ... тең ... Егер ... таңдау берілсе,
қыз баланы таңдар едім» [7, 46].
Жаһилиет дәуіріндегі ... ... ... ... әйелдерге
ешқандай дін бермеген бостандық пен қамқорлық ұсынған болатын. Тарихқа
жүгінсек, ... ... XIXғ. ... әйел төменгі тіршілік иесі ретінде
саналса, Шығыста ... VIIғ. ... әйел ... ... ... дін ... пен әйел ... өздеріне тән ерекшеліктерімен екеуі бірін
- бірі толықтыра түседі. Әйел ... ... ... ... сол ... ... Жүрек ақылсыз, ақыл жүрексіз ғұмыр сүре алмайды. ... ... яки ақыл ... ... деп айту да ... емес. Екеуі өз міндеттерін
атқарған кезде ғана дене дұрыс қызметін жалғастыра алады. ... ... ... ... ... деу, дұрыс айтылған сөз емес. ... ... ... бар. Әрбірі соны дұрыс атқарған кезде ғана ақаусыз
қоғам пайда болады.
Жаратушы Аллаһ ... ... ... аса ... және
эмоционалды етіп жаратты. Дәл осы ... ... ... оларға
жауапкершілік тағайындады. Әйел өте сезімтал, жан - ... ... ... - ... ... оны ... жақын қабылдағыш, өзін
ұрпақтарына арнайтын ... ... ... ... да адамзат
ұрпағын жалғастыру мен тәрбиелеу, сақтау ... ... ... ... Бұл ... ... артықшылығын көрсетеді.
Исламдағы әйел бейнесі махаббаттың, қуаныштың және бақыттың символы
секілді.
Қасиетті Құранда 176 ... ... әйел ... ... ... деп аталатын сүре бар. Сондай-ақ Иса ... ... ... ... ... деп аталатын сүре бар. Және де
«Бақара», ... ... ... ... ... ... де
әйелдерге қатысты көп айтылған.
Бұл сүрелер жалпы алғанда қоғамның бүкіл тыныс-тіршілігі, болмыс-
бітіміне әйелдерді қоса ... ... ... ... міндеттері мен
құқықтарын әйел болмысына сай (ешқандай ауыртпалық жүктемей) ... Яғни ... ... ... - неке ... ... ... жасаудағы міндеттері мен құқықтарын. Құранда әйелге
қатысты барлық мәселелер өз ... ... ... ... ... ... адами қоғамда әлі күнге дейін бір пікірге келмей ... ... ... ... ... ... жөн ... әйелдерге арналған жеңілдіктер. Ислам діні ... ... ... Бұл ... ... ... ... және жиһад сияқты түрлеріне қатысты. Исламда діни міндеттер ер -
азаматтарға қалай жүктелсе, әйелдерге де ... ... ... ... еркектер мен әйелдер арасында кейбір өзгешеліктер бар. Бұл әйелдің
құқын шектеу емес, ... ... тән ... ... ... ... ... Әйелдер күнделікті бес мезгіл намазын үзбей оқуы керек. Тек екі
жағдайда (физиологиялық ... ... ... ... ... ... ... намазға жығылмауына болады. Бұл
күндері оқылмаған намаз қарыз болып есептелмейді және ... ... ... Және жұма ... жаназа намазынан босатты. Сондай – ... мен ... ... да ... ... жамағатпен намаз оқуға үндейді, алайда бұл тек ... ... Ал ... мешітте намаз оқуы міндетті емес. Ол
жоғарыда аталған себептермен қоса, әйелдердің үйде ... ... ... ... ... мешітке барар жолда қауіп - қатерден сақтау
үшін ... ... ... ... тағы бір парызы: ораза ұстау. Рамазан айында
ораза тұту - ... ... ... ... ... ... сүресінде
ораза туралы да айтылып өтеді: «О, иман келтіргендер! ... ... жүру үшін ... ... ... ол сендерден бұрынғыларға да
жүктелген!» [1, 2:183].
Құрандағы «иман келтіргендер» деген сөз ер - азаматтарға да, ... ... ... ... ... ... ... әйелдерге бұл тұста
да жеңілдіктер қарастырылған. Жол жүрген жолаушы, бала емізген әйел, науқас
адамдар оразадан босатылады. ... ол ... ... ... ... ... ... жағдайы жақсы ерлер мен әйелдерге қатысты.
Зекет дәулеті нисаб ... ... ... үшін міндетті. Байлығының
мөлшеріне қарай садақа төлей алатындардың қатарында болған әйел, міндетті
түрде - ... ... ... ... ... ... әйелдің байлығы өзінің
құзырындағы зат, оны ... ... ... тек ... алдында ғана
жауап береді.
Қажылық. Ер - азаматтар сияқты әйел де өмірінде бір рет қажылыққа баруы
керек. Әйел қажылықты орындау үшін ... ... ... керек: бұл
сапарда ол не күйеуін, не ... ... ... ... туысы) саналатын ер
кісіні қасына ертуі қажет, ажырасу мерзімі немесе ... ... ... ... ... баруға болмайды. Әйелдердің жанында ертіп ... ... үш ... ... сапарға шығуға болмайды. Әйел ... ... ... ... ... ... жеңілдіктер (Қағбаны айналғанда
жылдам жүруге міндетті емес, ас – Сафа және аль – ... ... ... ... ... ... берілген)
Ер кісі болмаған жағдайда әйел қажылықты өтей алмайды. ... ... ... ... ... әйел ... ... жанашыр азаматтың
болуы оның қауіпсіздігін қамтамасыз етеді. Бұл ... ... ... - ... алтыншы тірегі деген сөз жиі айтылады. Оның ... ... ... соғыс» деген мағынасы нақты емес. Дұрысы-Аллаһ
жолында күресу. Ол ... ... ұрыс ... қақтығысқа келіп
тірелмеуі керек. Күнделікті өмірде де жиһад жасайтын ... ... ... - нафс ... ... үнемі өзіңді - өзің ... ішкі ... ... күресу, сол арқылы бойыңдағы:
жалқаулық, жаман мінез, жеккөрушілік, ... айту ... ... қылықтардан
арылу. Әйелдерге қатысты жиһад мәселесіне келгенде, Пайғамбарымыз: ... үшін ... ... ... - ... Сонда бұл хадистің мағынасы қажылық
өтеген әйелдердің сауабы қолына қару алып ... ... ... ... ... сөзді білдіреді. Тағы бірде: ... ... ме? - деп ... ... «Иә, тек ... жоқ жиһад
міндет. Ол жиһад - қажылық пен умра», - деп жауап қатқан. Осы ... ... ... исламның әйелге деген аса қамқорлығын көреді.
Жүкті болу, дүниеге бала әкелу де жиһадтың бір ... ... ... хадистердің бірінде: «Босанып жатып нәрестесімен бірге көз жұмған ... ... ... - ... ... ... міндетті. «Тахарат» арабша тән мен жанның
тазалығы деген мағына береді. Бұл терминді ағзалық, ... ... ... қатысты хайыз жағынан қарастырар болсақ, Құранда хайыз «ауырлық»
ретінде көрінеді: «Олар сенен ... ... ... Сен ... «Ауырлық
пен шаршау», - деп жауап бер» [1, 2:222] Сондықтан ол ... ... Аса ... ... мен ... деп ... жөн.
Медициналық тұрғыдан алар болсақ, хайыз кезеңі шындығында да ... ... ... ... ... ... ... тұрғыда етеккір
кезінде әйел ағзасында түрлі ауырсынулар, ішкі құрылысы, қан ... ... ... алу, ... есту мүшелерінде өзгерістер болатындығы
дәлелденген.
Хиджаб. Мұсылман әйелі ... ... ... бірі - ... ... араб ... ... «хажаба» деген етістіктен шығады. Қазақ
тілінде жасыру, көрсетпеу, жамылғымен ... қол ... ... ... ... тілді және түрік халықтарында хиджаб араб тіліндегі «хаджаб»
сөзінен шыққан, «жамылу», «көзге көрсетпеу», ... ... ... кезде бұл мұсылман әйелінің киімі деген ұғымды білдіреді. Мұсылман
әйелінің киіміне байланысты хиджабпен қатар, никаб, химар, паранджа, ... бар. ... ... ... ... ... бет жамалғысы. Никаб –
көзге арналған арнайы кесіндісі бар қара жамылғы. Хиджаб - тек киім ... ... ... киім және ... ... ... Сондықтан да
«сыртқы хиджаб» (киім) пен ... ... ... көзқарас пен тәртіп) деп
бөліп көрсетуге болады. «Ішкі ... бұл ... ішкі ... ... ... ... тазалығы, діндарлығы. Сыртқы хиджаб
туралы Құран турасында қарастырып өтелік. «Әй ... ... және ... ... айт: ... бүркеншік орансын. Бұл,
олардың танылуларына, сондай – ақ кейітілмеуіне жақынырақ. Аллаһ (Т.) аса
жарылқаушы, тым ... [1, 33 : ... ... ... аят Пайғамбардың әйелі Айша және
Замзақызы Сәудәға ... ... ... сөзі ... ... ... тұратындығын білдіреді. Және танылу мен кейітілмеу
сөздерінің астары мол. Әйелдер дене мүшесін айқындап киінуінің нәтижесінде
ер адамдардың көзіне ... ... ... ойлы ... әйелдерді азғындатып,
алдауына түсіруі мүмкін, соның салдары әйелді қоғамда өзіне деген теріс
көзқарас ... яғни ... ... елге ... және ... соқтырады.
Хиджабтың пайда болуы, тағайыны және әйел өміріндегі ролі қандай?
Орамал тағып, ұзын киім кию үрдісі – ... ... ... ... жатырқай да жақтырмай да қарайтын тосын құбылыс емес. Ең ... ... бұл ... – ислам діні әкелген жаңалық емес.
Хиджабтың діндерде ... ... ... ... зерттеу барысында,
кейбір діндердің хиджабқа өте қатаң ... ... ... діні ... ... толық хиджаб киюі керек, яғни, ұзын
көйлек, ... ... бет ... да ... болған сияқты. Хиджабтың
бұл түрі парсылар заманында да кең тараған (Ахаменид, Аршакид, Сасанид).
Дарий біріншінің уақытында да ... ... ... ... ... ... кітабының авторы Уилл Дюрант қоғамдағы ақсүйек әйелдердің
де көшеге еркін шыға ... ... ... ... ... мен ... дінінде де, корей, жапон секілді көне
мәдениеттерде де бар. Хиджаб ... ... де тән. ... ... ... дәстүрлі түрде сақталды. Еврейлердің
түсінігінше әйелдер төменгі тіршілік иесі саналды. Осыған ... ... ... ... ... ...... «Исламдағы хиджаб»
кітабында: «Жамылғы арабтар арасында кең таралмағанымен ... ... ... келді), араб емес халықтардың арасында кең таралды. ... ... ... ... мен иудаизмді ұстанушылар арасында хиджаб
ислам дініне қарағанда ... ... ... бет пен ... жабу ... ... кітаптары Тора мен Талмудта ... ... үшін ... ... сақтау керектігі туралы айтылады.
Араб жазушысы Абдур-Расул Аль-Гафар «Қазіргі заман әйелі» кітабында:
«Торада хиджаб туралы көптеген шумақтар бар. Иисус та ... ... ... жазады. Мысалы, еврей хахамы ... M. ... ... ... ... ... профессоры) еврейлік дін құқығы
бойынша әйелдерінің орамал тағуға тиісті екенін айта келе, ... ... ... ... ... ... ... орамалсыз
сыртқа шығу жараспайды», ... ... ... ... еткен
еркектерді қарғыс атсын!», «Еркектерге ұнау үшін басын ашып жүрген әйелдер
жоқшылық әкеледі». ... ... ... жүруі жалаңаш жүрумен тең
саналғандықтан, иудаизм ... ... ... жанында дұға сияқты
ғибадаттарды жасауға тыйым ... ... діні ... ... тағу ... мен ... ... жағдайын білдіреді. Сондықтан төменгі
таптағы әйелдер жоғарғы таптағы әйелдердің қатарында көріну үшін ... ... ... тағу ... нышаны саналғандықтан, байырғы
Израйлде зинақор әйелдердің орамал тағуына рұқсат ... ... ... ... ... санатында көрсету үшін арнайы орамал
түрін тағатын. Европадағы еврей әйелдері сол ... ... ... бастаған ХІХ ғасырға дейін орамал тағып келген. ХІХ ғасырда европа
қоғамы басты ашып жүруге мәжбүр ... ... ... әйелдері орамалдың
орнына парик киіп жүруді шығарды. Ал бүгінде еврей әйелдері ... ... ... ... ... «Hassidism» мәзһабын ұстанушылар орамалға
балама ретінде әлі күнге дейін парик тағуда.
Ал христиан ... ... тағу ... қалай? Католик шіркеуіндегі
монах әйелдердің 1000 жылдан бері ... ... ... Тертуллиян
атты христиан ғалымы бойжеткендердің шашын бүркемелеуге, жабуға байланысты
баяндамасында ... ... ... көшеде жүргенде бастарыңа орамал
тағыңдар, шіркеуде, бөгда адамдардың жанында және өз ер ... ... ашық ... ... профессоры Хаким Илахи Клемент пен Тертуллианның
хиджаб туралы ... ... ... ... ... ... кітабында көрсетеді: «әйелдер басқалардың күнәһар болмауы ... ... ... ... ... ... ... өзін сәндегендерді
христиан әйелдеріне тән емес деп есептейді. Ол өз сұлулығын жасыруы керек,
себебі ол өзін ... үшін ... ... «Түрлі тайпалар киімдері» еңбегінде христиан әйелдерінің
суреттерін бейнелейді: «олардың бәрі ұзын киім ... ... ... мен еуропалықтар арасында хиджабты сақтау кең тараған дәстүр
болған және он үшінші мыңжылдыққа дейін сақталған. Кейін ... ... ... Католик шіркеуінің ата заңдарында шіркеуде әйелдерді бастарына
орамал ... ... ... бабтар бар. Амиш және Меннонилер сияқты
кейбір христан ағымдары әлі ... ... ... ... ... талап
етуде. Алысқа бармай-ақ орыс халқының ұлттық киіміне, назар аударсақ, олар
да ... ... ұзын киім ... ... ... тағу ... діні ... емес.
Бүгінде әйел баласы бейне бір зат секілді әркімнің ойына келген ... ... ... ... ... ... ... тәні
өзгелердің назарын тарту үшін кәсіпкерлердің тауарларын жарнамалайтын
жарнама ... ... ... газет жарнамасында, көліктің
дөңгелегінің жанында жалаңаш тәнімен тұрған әйелдің оған қандай қатысы бар?
Аллаһ ... ... ... ... ... ... ... Әйел
адамның қоғамдағы, жанұядағы орны, жалпы болмысы, тәні ер адамдарға
қарағанда ... ... Әйел адам осы ... ... ... кезде
ғана, қоғамдағы биік мәртебесін ... ... Әйел адам ... ... ... ... ізеттілігімен қымбат. Ол осы ... ... ... Осы ... ... ... ... ұзын киім кию –
әйел адамның нәзік ... мен ... ... ... арам пиғылынан,
сұқ көзінен сақтайтын бірден бір қорған. Әрі әйел ... ... ... ... тағы ... әйелге тән асыл қасиеттерімен
танытар нышан. Әйелдердің басын жауып, ұзын киім киюі – ... ... ... ... ... ... айт, өздеріне харам етілген
нәрселерге қарамасын, ұятты ... ... күнә ... ... көрінген жерлерінен (бет, екі қол, тобықтан ... екі аяқ) ... ... Орамалдарын жағаларын да тақсын...» -делінеді.
Аллаһ жаратқан тіршілік иелерінің ішіндегі ең ... әйел адам ... ... ... келісетін шығар деп ойлаймын.
Орамал тағудың физиологиялық тұрғыдан да әйелдерге пайдасы бар. ... өз ... ... ... ... ... ... С. Ж. Асфендиров
атындағы Қазақ Ұлттық Медицина университетінің емдік гигиена ... ... ... ... ... ... ... бұл
жайлы былай дейді: «Ер адамдар көбіне көктен, әйелдер жерден қуат ... да ... ... шашы ... ... ... кір-лас қуатты
жинағыш келеді. Бұл да оның, әсіресе, бас ауруына ұшырауына әсер ... ... ... өз ... ... ... ... кейін
«басының сақинасы», т.б. дертінен жазылып кететіндер аз емес. Бұған қоса,
ашық-шашық жүрген әйел ... ... ... емес ... қуат алады, сөйтіп,
онда еркектерге тән гистостерон гормоны пайда болады, нәтижесінде ағзаның
гормональды бұзылуы етек ... ... ... ... ісік, т.б.
ауруларға жол ашады» Профессордың бұл ... ... ... бір ... ... болады.
Исламда әйел киімінің регламентациясының және қоғамдық орындардағы
жүріс - тұрыс ... ... ... ... ... ... жоғалып
кетуіне сәйкес туындаған оқиғаға ... Бұл ... Айша ... ... Аллаһтың елшісі яхуди тайпасы Бәни Мұсталиққа қарсы
жорыққа шықты. Айша соғыс ... ... ... ... ... аяқталады. Айша анамыз құнды моншақтарын жоғалтып, керуеннен
қалып қояды. Кешігуінің себебі жайында Айшаның өзі ... ... : ... ... ... ... бар болатын. Мен ... ... ... ... ... Тауып алғаннан соң, тоқтаған жерімізге қайтып
келсем, бәрі кетіп ... Олар мені ... ... деп ... ... салмағым өте жеңіл болатын. Сөйтіп отырғанда Сафуан ибн Муаттал
келді. ... ... ... ... ... ... Бұл хиджаб парыз болмаған
уақыт еді. Мені анықтап көрген соң: ... ... уа иннә ... раджиъун!»
Бұл Расулалланың зайыбы ма? Аллаһ рахым етсін, сені не кешіктірді?»- ... Мен үн ... ... ... ол ... ... да ... деді.
Ақырында ол түйесін жетектеп отырып мені елге әкелді» [9, 19]. ... ... ... бұл оқиғаны өздерінің зымиян пиғылдары үшін
пайдаланып, Айшаға жала жабылды. Ақырында Айша ... ақ – ... ... ... түсті.
«Пайғамбар орнынан тұрып үлгерген жоқ. Оның жүзінен Аллаһтан аян түсіп
жатқаны байқалды. Барлық ... ... аян ... ... ... түсіп біткеннен кейін, ол бетіндегі тер тамшыларын сүртті. Сосын
күлімсіреп, ... ... ... ... Жаратушы Аллаһ сені ақтап,
тазартты. Ол сенің күнәсіздігіңе куә болды». Осыдан соң ол Нұр ... ... ... ... он ... ... [7, 147]. Дәл осы ... киім, жүріс
– тұрыстың негізін қалады.
Хиджабқа қатысты Нұр ... ... отыз ... ... ұсынамын:
«Мүмін әйелдерге айт: (Бөгде ерлерден) көздерін сақтасын. Әрі ... ... ... ... – ақ зейнеттерін көрсетпесін. Бірақ
олардың өздігінен көрінгендерінен басқа.() Бұл жерде беті, қолы – ... ... ... ... ... көрсетпесін. Бірақ:
Ерлеріне, әкелеріне, қайын аталарына, өз ... өгей ... аға ... ... ұлдарына, әпке – сіңлілерінің ұлдарына, мұсылман
әйелдерге, ... ... әйел ... ... қызметшілерге немесе
әйелдердің ұятты жерлерін білмейтін балаларға көрсетулеріне болады. Және де
көмескі зейнеттерін ... ... үшін ... ұрып жүрмесін. Әй,
мүміндер, түгел Аллаһқа тәубе қылыңдар! Әрине ... ... ... ... ... ... ... рет кездеседі. Бірақ оларда
әйелдердің «жабылуының» нақты нұсқауы жоқ. Соған қарағанда мұнда ... жоқ ... деп ... маңызды сұрақтардың жауабының немесе диллемалардың шешімінің
қайнар көзі Қасиетті Жазу – ... ... оның ... ... ... ... да көптомды тафсирлер – түсіндірмелер пайда болды.
Бұл әйелдер киіміне ... ... да ... ... уақытқа дейін
мұсылман діндарлары мен факихтері арасында, әйелдер ... қолы мен ... ... пе ... сұрақ талқыланып келеді.
Ғалымдар арасында әйелдердің денесінің қай тұстары жабылуы керек деген
тақырыптағы ... ... ... ... (Шафиғилер мен
Ханбалилер мектептерінің өкілдері) әйелдер беті мен саусақтарын да ... деп ... Ал, ... ... пікірі бойынша, бет пен саусақ
әуратқа (жабылуға тиісті) ... ... де осы ... ...... бас ... фетвасынан үзінді: «Шафии, Малик және
Ханбал имамдары бетті жауып тұратын никаб ... ... фард ... ұстанады. Имам Абу Ханафи пікірінше, ... үлгі ... ... Бұл фетва 1999ж. қыркүйек айында шыққан. Фетва – мұсылман
құқығы мен моральының маңызды қайнар көздерінің бірі.
Консервативті бағыттағы мұсылман діндарларының ... ... ... ... да, ... да ... жолды тауып жүру үшін, бір көзін ғана ашық
қалдыру керек. Сөзінің дұрыстығын дәлелдеу үшін олар Пайғамбардың: ... ... ... деген хадисіне сүйенеді. Және де Мұхаммед Пайғамбардың
көмекшісі Абу Умайда Салманидің: «жамылғы әйелді толық жабуы керек, жолды
көруі үшін бір көзі ғана ... ... ... ... уәж ... ... шафиит, ханбалид мазхабтарының өкілдері ... ... ... киюі ... деп есептейді. Ал, ханафит ... ... ... фард ... талап) деп есептемейді, бірақ «ваджиб»
(марапаттауға лайық, иманды және үлгі ... ... ... Қатаң мазхабтар: маликид, шафиит, ханбалидті ұстанушылар толық
хиджабты фардқа ... ... ... да бірдей хадис, аяттарға
сүйенеді. Бұл сұрақтың күрделілігі ... ... ... әйелдердің өзін
қатаң ұстауы, оны киімі мен сыртқы бейнесінен ... ... ... бұл ... ... ерік ... ... бетін жауып жүруі керек пе немесе ашық ... ... ... ... дәл ... таба алмаймыз. Құран бағыт береді – әйел
киімі сенімнің символы ретінде саналады.
Исламда әйел ... ... ... ... ... ... ... береді: ол әйел мен еркектің кездейсоқ бір - біріне
құмартуынан сақтайды. Хиджаб ер мен әйел арасындағы ... ... ... ... деп санар болсақ, ол ерлерді де ... деп ... ... ... де қарсы жыныс өкілімен еркін қарым - қатынаста бола алмайды.
Хиджаб ... ... ... ие. ... ... фундаменталды мағынасын түсіну үшін ... ... және әлем ... және оның ер мен әйел ... ... ... ... ауысуна көңіл бөлу керек. Егер адамның жаратылу идеясына
қайта оралар болсақ, бастапқыда ер мен әйел ... ... Жан – ... негізі және қайнар көзі. Құранда «Біз ... бір ... - ... Жан ... физикалық белгілері жоқ, сондықтан
сенім мәселесіне келгенде бәрі тең. Адамзат өкілі ретінде ... ... ... тең. ... ... ... және психикалық ерекшеліктерімен
екі жыныс, екі түр ... ... өмір ... ... ... ... негізін қалаушы, «адам анатомиясы – оның ... ... ... Фрейдпен ұқсастықта.
Исламда биология мен физиология әлеуметтік қатынасқа әсер етпес үшін,
киім кию мен жүріс – тұрыс ... ... ... ... ... физиологияның әсерін тигізбейтін әлеуметтік норма, барьер.
Исламдағы киім кию тәртібі тек ... ғана ... ... де қатысты
екендігін естен шығармаған жөн. Себебі, ислам дінінің талаптары бойынша ер
адамда да ... ... ... жүруі керек және дене мүшелерін айқындайтын
киім ... ... ... ... ... ... ... қайнар көздері де бірізді емес.
Исламның бүкіл тарихында осы ... ... ... ... олар ... де болып жатыр. Мұсылман әлеміндегі әйел киімі
басқа ... ... ... келе жатыр. Мысалы:
Үндістан және Пәкістанда басынан ... ... жұқа ... ... ... ... мен ... толықтай қара жамылғы жамылған, бетіне вуаль жауып,
қолына ... ... ... ... Қазанда XIXғ. аяғына дейін
мұсылмандар шаштарын жасырмай қалпақ ... бәрі – ... ... ... ... ... дәстүр және
социумдағы қазіргі жағдаймен үйлесімге түскен хиджабтың түрлі нұсқасы.
Хиджаб , ... мен әйел ... ... ... ... ... ол әйелдің қауіпсіздігі үшін, қоғамдағы аморальды
құбылыстарды болдырмауды көздейді. Әйелдің исламдық ... оның ... ... көздерден жасырып, қарсы жыныс өкілдерінің сезімінің
қозуына жол ... ... ... ... әйелге Аллаһтан берілген
протекция ретінде оған өзін ... ... ... және қауіпсіз
сезінуге мүмкіндік береді. Бірақ әр дәуірде, әр мәдени ... ... ... ... әр ... ... келеді.
Сәнді әрі өзіне жарасымды жалпы эстетикаға сай киім киюге ислам діні
қарсы емес. Сауд ... мен ... ... ... қара киіп жүру ... ... парыз киім үлгісі емес. Ондай киім ... ... ... мен ... қарай таңдалған. Сондықтан Құран өлшемдерінен
шықпау шартымен әр қоғам киім ... ... ... мен ... ... ... әрі өмір сүрген жерінің климатына ыңғайлы ... ... ... ... ... әр ... тән әйел ... болған.
Тіпті, әйелдердің жас ерекшеліктеріне қарай кимешек үлгілері тігілген. Ата-
бабаларымыз «ғұрпымызда орамал тағу жоқ» деп, ... ... ... ... оны ғұрпымен сабақтастырып, ою-өрнегімен көркемдеп,
өзінің төл киім ... ... ... ... ... да ... әрі заман талабы мен ұлттық түсінігімізге сай әр түрлі киім
үлгілерін ... неге ... ... ... ... ... ... тағып,
ұзын киім кию – ананың, мынаның ұлттық киімі дегендей таяз ... ... ... киім бірнеше функция атқарады:
1) қорғаушы: киім адам денесін суық пен ыстықтан, ауа-райының басқа
да ... ... ... ... ... ... ... оның материалды және қаржы жағдайын көрсетеді;
3) әлеуметтік: түрлі халықтардың тарихына үңіле отырып, біз
адамдардың әшекейлері мен ... оның ... ... ... ... киім ... ... эстетикалық қажеттілігі
мен көзқарасын көрсетеді. Киім ... ... ... ... ... ... ... осы функциялардың бәрін орындай отырып, сакральды сипатқа
ие. Исламның әмбебаптығын киім таңдауда, әл ... ... ... (егер ол негізгі талаптар мен табуды бұзбаса) сақтауға еркі
бар екендігін көруге болады. Біз ислам әйелдер киіміне қатаң ... ... ... ... ... ... киімінің де өзіндік шарттары
бар.
Адам киіміне байланысты шариғаттың жалпы ... ... киім ... мен ... ... ... ... тұруы керек;
- киім транспарентті болмауы тиіс, яғни ... әйел ... ... ... ... ... мен ... тыс жерлерде киім салтанатымен көзге түспеуі керек,
бұл өзгелердің қызғанышы мен ... ... ... ... өкілінің
сүйіспеншілігінен сақтайды. Ислам дінінде киім ... ... ... куәгері ретінде болмауы тиіс. Басқа сөзбен
айтқанда ол әмбебап болуы керек;
- киім ... мен ... дене ... ... өте ... керек.
Пайғамбарымыздың (с.ғ.с.) хадистерінен де үзінді келтірсек:
«Егер бір әйел еркектің назарына ілігу үшін сәнденіп, ... ... ... ол ... бірдей және оған қадалған көздер де
сондай»,- делінген [8, 13].
Хадистің астарына мән бермей, тура түсінген адамға оның қазіргі ... ... - ... болып көрінуі мүмкін. Ал оның астарына үңілген
адам, тәрбие үшін үлкен ақыл - кеңестің ... ... еді. ... - сипанып жүрудің ешқандай ерсілігі жоқ. Дұрыс түсінген адам үшін
Ислам діні тазалық, ... ... ... тыйым салмайды. Жеке ... ... үшін ... ... ... Бұл жерде әңгіме осы сыланып
- сипанудың қандай мақсатта ... ... ... ... ілігу үшін»,
яғни еркекті арбау, жан сұлулығын ... ... ... паш ету ... көрсету. Осындай әрекеттің жағымсыз салдарға әкелетіні де белгілі.
Әрине мұндай ниеттің дұрыс еместігі басты ... ... тиіс ... ... бірдей, дегенді талдар болсақ, еркектің назарына ілігу
ниетімен серуендеуге шыққан әйел қаңғыбас болмай кім болды? ... ... ... ... ... ... ... емес, жағымды істерге
бағытталуы керек.
«Ішіңдер, жеңдер, қайыр-садақа беріңдер, әдемі киініңдер, бірақ асып-
таспаңдар» [8, 13].
Пайғамбар заманында өмір ... ... ... ... ... (үстіне
ілетін плащ) пен химар (бас киім) киген. Келе-келе ... ... ... киім ... пайда бола бастады. Олар – ... ... мен Иран ... ... ... ... ... мұсылман әйелдеріне таныс, мол етіп тігілген плащқа ... ... ... ... мүмкіндік бар.  Дуппата (судыр қағаздан
жасалған шалбар-хамизбен бірге сатылатын басқа ... ... ... ... Ар жағынан қою қалың шашы көрініп, үлбіреп тұрған
дуппатаны ... ... ... ... ... ... қабаттап, шаш
көрінбейтіндей етіп тақса болады. Олай болмаған жағдайда ... шыт ... ... дұрыс. Қазір араб әлемінде ұзын шарфтарды әйелдер бастарына
орап ... ... ... да ... ... адамдары секілді хиджаб жұмыс
істеуге кедергі ... деп ... Ол ... ... ... ... ... бұл киімнің күнделікті тіршілікке әсерін сұрағанда, оның
ещқандай кедергі келтірмейтіндігін айтады. Демек, бұл ... ... ... махаббат ұялаған адамға өз дінінің парызын орындау қиындық
тудырмайтындығын ... ... - ... ... ... ... ... орындарды ашудан, харамға жататын «еркектермен оңаша
қалу» секілді дініміз ... жат ... ... алдын алады.  Әуретті
жабық ұстау  «Сәтрул-әурә» — әурет жабық болу, яғни ұятты жерлерді ... ... ... ... деп ... ... бет пен ... бүкіл дене әурет болып есептеледі. Әуретті жаппау әйел үшін үлкен
күнә. Намазды жартылай ашық оқу ... үшін ... ... ... ...... толған әйелдің хиджабсыз оқылған намазын
Аллаһ Тағала қабыл етпейді»,—деген. (Хадисті Абу Дәуд, Тирмизи, ибн ... ... ... ... ... — әйел басын орамалмен жауып,
ұзын жең көйлек кимейінше Аллаһ Тағала оның намазын қабыл ... ... ... ... ... ... Егер ... төрттен бір бөлігі
намаздың бір парызын ... ... яғни ... ... ... уақыт көлемінде
ашық қалатын болса, намаз бұзылады. Ол уақытты үш рет тасбих айтуға кеткен
мезгілге ... Егер ... бір ... аз жер ашық ... ... ... ол ... болып саналады. Егер әйел киімінің матасы ... одан дене ... және дене түсі ... ... ол ... ... ... Намаздан тыс уақытта, егер ... ер ... ... ... өз үйінде орамалын шешіп қоюға рұқсат етіледі. 
Ислам діні киім кию ... де ... ... ... ... ... болуы сияқты сәттерді де қарастырып өтеді. Ислам
әйелдердің пәк, таза, ар - ... ... ... ... Сондықтан да
әйелдердің киім киісіне үлкен мән ... ... ашық - ... ... ... Бұл ... әйелдерді төмен санау деп түсіну үлкен қателік. Бұл
тыйым әйелдердің ... (ұлт ... ... ... т.б.
әйелдерге байланысты) үшін, отбасын, жеке басының ар-абыройын қорғау ... ... роль ... ... ... ... да айтып, ескертеді:
«Көшеге сәнді киім киіп, омырауы мен балтырын, ... ... ... ... жеп жатқан тәтті жеміске ұқсайды. Ал қымтанып, зейнетін жасырған
таза, пәк әйелдер маңайындағылардан ізет, құрмет көреді. Ешкім оларға жаман
оймен ... ... ... ... есіктерін қатты бекітіп тастауға
бұйырады».
«Мүмина әйелдер көкіректерін бүркеншіктермен ... [ 1, ... ... әйелдердің шашын, желкесін, білектері мен көкіректерін
жауып тұрады.
Әйелдердің киетін киімі Ислам қағидасына қайшы келмеуі керек.Сондай-ақ
киім тұрғылықты ... ... ... дәстүр - салтына, әйелдің жеке
қалауы мен өз заманының сәндік үлгісіне де сай ... ... тек сырт ... ... ... ... Киім үлгісі
өмірлік қағида мен жүріс-тұрыстың ыңғайына қарай пайда болады. Ал, мұсылман
әйелінің жүріс - тұрысы мен ... ... ... жөн. Ол ... ... деп ... Пайғамбарымыз оны сенімнің бір бөлігі
деп атаған. Мұсылман әйелдері хиджаб ... ... ... ... ... лайықты жүріп-тұруы керек. Ал Ислам қағидаларын ұстанған
әйел саналы түрде киіміне де ... ... ... ... хиджаб
туралы, әйелді қорғайтын хиджаб емес, хиджаб киген әйелді Аллаһтың ... ... ... ... ... ... діни сауаттылығы төмен қоғамға ең әуелі орамалды ... ... ... ... ... ... Пайғамбарымыз ең әуелі
орамалды емес, иман мәселелерін кеңінен түсіндірді емес пе? Иман ... ... ... ... ... мен ... да ... сөзсіз. Иманнан бұрын орамалды насихаттаудың – уықсыз шаңырақ
көтермек болған әурешілікпен тең болары сөзсіз.
Әғраф ... 26 ... «Ей, Адам ... Біз ... ... киім және ... үшін сәндік ... ... ... де иман ... ... жақсы. Біле-білгенге
Алланың тағылымы осындай», - деп айтылған.
Әйелдің үні мен сөзі туралы да ... ... ... ... әйел
үнін әуратқа жатқызады. Олардың айтуынша, әйелдердің сөзі мен үні ... ... ... қатарына жатады. Сондықтан Құранда да
ерекше жұмсақ, нәзік және арбайтын үнмен ... ... ... ... ... ... ... әлде біреуі сияқты емессіңдер.
Егер тақуалық қылсаңдар, қылымсып ... Онда ... ... бар
әлдекім дәмеленеді. Әдеттегі сөзді сөйлесіңдер» [ 1, 33:32].
Бұл аят ең алдымен Пайғамбарымыздың (с.ғ.с.) ... ... оның ... ... ... ... ... ислам жымиысқа, күлкі мен
қалжыңға қарсы емес. Ислам «ертелі - кеш бір сәт ... ... ... өмір ... ... ... «жаңа күш алып тұру
үшін» адамдарға уақытымен демалыс пен көңіл көтерудің ... ... ... ... Пайғамбарымыз намаз оқып, ғибадатты
өзгелерге ... ... ... ... әрі ... ... сахабалары да оның кеңестерін орындап, ... ... ... Әли ибн ... «Ми да дене ... ... ... оған
да ойын - қалжыңмен тынығу керек...», «Кейбір сәттерде миларыңа ... ... мида ... ... ... - деген. Ал, Әбу Дарда:
«Мен өз жүрегіме жеңілдік беріп демаламын да, шындыққа бар күшіммен ... - деп ... ... ... ... жүрмеуі керек! Қыз балаларға тыйым
көп деген әңгімелер де болып жатады. Бұл ... ... ... ... күліп жүргендігі туралы деректерде ... ... ... немесе кемтарлығын күлкіге айналдырмаған жағдайда
мұсылман қалжыңы жарасымды келеді.
«Әй, мүминдер! Бір ел бір елді тәлкек қылмасын. Бәлкім олар ... ... ... әйелдер әйелдерді келемеждемесін. Бәлкім ... ... ... Бір-біріңді мінемеңдер; жаман ат тағыспаңдар. ... ... ... ат ... ... Ал кім ... қылмаса, міне солар
залымдар» [ 1, 49 :11 ... қай - ... ... ... ... ... ... ол
жар, ана немесе қызметтегі әйел болсын бәрібір білімді, парасатты болғаны
дұрыс. Білімге деген құштарлық мұсылмандарға, яғни әйеліне де, ... ... ... ... ... ... мен ... білімін жетілдіруге
тыйым салатындай сылтау жоқ. Ешуақытта білімге құштарлық жасқа қарамаған.
Егер кезінде ... ... ... ... ... ... өткізіп
алсаңыз, оған өкінбей, кез - келген уақытта білімді тереңдетуді жалғастыра
беруіңізге болады. Білімді де екі ... - ... ... мен ... деп ... ... ... Исламның қағидасын күнделікті орындау үшін әрі әрбір
мұсылман намаздың негізгі тәртіптері мен ... ... ... жақсы білу үшін
керек. Оған қоса, әйелдер де Құранды оқып, мағынасын түсіне ... ... ... кез - ... ... ... ... сол тұрғыда
білім алған жөн.
Оның үстіне аналар балаларының сұрағына жауап бере ... ... ... орынды.
Көптеген мұсылман әйелдер әртүрлі себептермен ... тыс ... ... ол ... мәселесіне байланысты өрбиді. Оның ... ... ... ... де ... ... ... де бірнеше қызметтерді атқарған іскер де талантты жандар болған.
Пайғамбардың әйелдерінің бірі - тері илеу ... ... ... кісі ... Пайғамбардың бірінші әйелі - Хадиша саудагер болғаны
мәлім. Кейбір әйелдер құрма ... ... ... ... ... ... мамандары атанған. Терапевтік немесе ... ... ұрыс ... ... ... ... Ислам әйелдердің интеллектуалдық және тәжірибелік тұрғыдан
қандай болмасын жұмыстарды атқара алатынына шек келтірмейді. Әйел ... ... ... ... өз ... одан да ... керек. Сондықтан
отбасы оның сыртта атқаратын қызметбастылығынан зиян шекпегені ... және ... ... ... ... ... күнәлардан қорғап,
тыныштық пен тұрақтылықты сақтайтын, екі жаққа да мейірімділік сыйлайтын
әрі балаларына үлгі болатын ... ... ... ... ... ... олар ... киім, сендер де оларға
киім іспеттісіңдер...» [ 1, 2;187].
Ислам неке мен ... ... ... ... ... іс-әрекеттердің
бір қатар нормаларын бекіткен. Ол - күйеуі мен ... ... ... Тұрмысқа шыққан әйел негізгі үш құқыққа ие болады: махр, өмір
сүруіне керекті материалды жағдай, баспана.
1. Махр – ... пен ... ... ... ... ... сыйлық (құнды металл, ақша т.б.). Махр - бұл ... ... ... осы ... ... ... ... Қасиетті Құранда:
«Әйелдердің махрын ықыласпен беріңдер. Сонда егер ... өз ... ... бір ... ... ... онда оны ... сіңімді, жүрімді
болсын» [ 1, 2: 4].
Махрды әйелге Аллаһтың өзі тағайындаған және ол әйелдің ... ... ... ... өмір ... ... Әйел ... қайырымдылыққа
немесе саудаға салып, табыс көзіне айналдыруына құқығы бар. Исламның әйелге
қаржылық жағынан тәуелсіздік алып бергенінің бір ... әйел ... ... да, ... ... өз қаржысымен қамтамасыз етуі керек. Яғни,
әйел отбасын асырауға міндетті емес. Әйел ... ... тек ... ... ... құны ... Махрдың төменгі суммасы туралы
түрлі пікірлер қалыптасқан. ... ... ... ... ... күмістің он дирхамы.
Махрдың түрлері:
1. Мусамма махры: неке қию рәсімінде екі жақтың махрдың суммасына өзара
келісуі.
2. ... ... егер неке қию ... махр ... айтылмаса, онда ол
мисли махры деп аталады. Махрдың мұндай түрін әйелдің келісімімен күйеуі
төлейді.
Махр әйелдің жинақтаушы қоры ... Ол ... ... ... кейін
немесе ажырасқанда әйелге материалды көмек ... ... ... әйел ... ... ... Әйелдің келесі құқығы ... ... ... ... ... ... ... тұрмыспен қамтамасыз етуге қажетті жағдай жасау: әйел
тұрмысқа шыққаннан кейін, оны тамақпен, киіммен, баспанамен ... ... ... Егер ерлі – зайыптылардың ... ... ... олар ... келісімге келіп, «орта жол» ... ... ... ... ... ... ... керегі мен қорегі, баланың әкесіне
міндет» [ 1,2: 233] - деп ... ... ... өз араларында некені «орнықтыру» деп атайды. Ол
дегеніміз - қыз баланы ұнатпайтын ... ... телу ... Әйелдер
үшін, әсіресе жас қыздар үшін неке қияр ... оны ... ... ... ... бар.
Әбу Хурайра Пайғамбарымыздың: «Бұрын ... ... ... ... оның ... ... қыз ... ұзатқанда оның келісімін алмай
күйеуге беруге болмайды» - ... ... Оның ... ... қайдан
білеміз деген сұрағанда: «Сұраққа жауап бермей үнсіз ... ... - ... ... ... исламға жат азаматтық неке қоғамда белең алып барады. Бұл
қоғамның азғындайына әкелетін бірден-бір себеп. Психолог ... ... ... ... жастардың арасында кеңінен тарауы ең
бірінші батыстық тәрбиеге еліктеудің әсерінен екен. ... ... ... ... ... ... ... [5,23]
Көпнекелілік. Исламдағы көпнекелілікті қарастырмас бұрын ... ... ... ... ... тән ... емес, ол
Мұхаммед Пайғамбардың пайда болуынан бұрын болған. Полигамия ежелгі
халықтардың бәрін ... ... ... ... белгілі бір
шектеу қоюында.
Ежелгі орыс қолжазбаларынан, Ахмед ибн ... ... ... Амин Ахмед Разидің «Жеті климат» шығармаларынан пұтқа табынушылардың
көпнекелілігіне байланысты мәлімет аламыз.
Зерттеушілердің пікірінше, пұтқа табынушылардың түсінігінде ... ... ... ... арадағы қасиетті неке ретінде қарастырылады.
Дәстүрге сәйкес бұл қыздар «Құдайдың әйелдері», ал ... оның ... ... танылды.
Ал Индуизм заңы бойынша полигамияға рұхсат берілген бе деген сұрақ
ортақ шешімін тапқан жоқ. Индуистар заңы ... ... ... ... жоқ, ... кастасындағылар екі әйел, әскерилер кастасы екі
немесе үш ... ... ... төрт ... ... ... рұхсат
етілген.
Енді Ману заңдарының кейбір тармақтарына тоқталсақ, исламның ... ... ... «Екі рет ... ... (жоғарғы каста өкілі)
алғашқы әйелі өз кастасынан, ал ... ... ... ... ... ... (Manu ііі 12) [11, ... екі рет туылған еркек түрлі каста әйелдеріне үйленсе, құрмет ... да, ... ... да әйелдердің кастасының ретіне байланысты
үйлесімділікті сақтау керек» (Manu іх 85) [11, 11].
«Екі рет ... ... ... мен ... ... ... өзінің
кастасынан шыққан әйеліне берілді» (Manu іх 86) [11, 11].
«Бірақ осы рәсімді орындауға басқа кастадан шыққан әйелін ... ... ... кастасынан қуылады» (Manu іх 87) [11,
12].
Британияның үстемдігі тұсында Үнді ... кез – ... ... ... шектемей үйленуге құқығын таныды. Индуизм құқығы некеге қатысты
кедергілер келтірді: түрлі ... ... ... ... ... ... ... (Танах) және оның түсіндірмесінде
(Талмуд) полигамияға тыйым салынбаған. Басқа қырынан ... ... ... енген иудейлердің қасиетті ... ... ... ... ... ... шумақтар бар.
Солардың бірнешеуіне мысал келтірейік:
Исход 21:10: «Егер басқасын ... ол ... ... және ... құр ... ... [11, 12].
Судей 8:30 – 31: «Гедеонның жетпіс ұлы болды, себебі оның әйелі ... – ақ ... ... ... ұл ... атын ... деп қойды»
[11, 14].
Ескі Өсиетте полигамияға қатысты басқа да ... ... ... ... Жаңа ... полигамияға тыйым салатын
бірде бір тармақ жоқ. Иса ... Ескі ... ... ... ... ... ұстанатындарға оны орындауды бұйырды:
«Мен заңдарды немесе Пайғамбарларды өзгертуге келді деп ... ... ... ... ... ... Евнгелиясы, 17 - 18) [11,
24].
Інжіл бойынша жесірге күйеуінің аға - інілерінің ... ... ... ... алудан күйеуінің бауырлары бас тартса, жесір ақсақалдарға
барып жағдайды айтуы ... ... оны ... ... Егер ... бас тартса, жесір оның аяғындағы ... ... ... ... қағидаларына сәйкес, өлген адамның бауырлары да, жесір де некеге
қатысты құқық бостандығын иеленбейді. Ал ... ... де, ... де ... ... бостандығын береді.
Көптеген христиан авторлары «моногамияны» қасиетті идеяға балайды.
Олардың тұжырымдауынша ... бір әйел мен бір ... ... ... «Ол ... саны мен ... санын шамамен тең етіп жаратты».
(Інжіл сөздігі, 1944 ж. басылым) [11, 21].
Інжілде көпнекеліліктің басқа да ... ... ... Амир ... ... ... рухани басшылары, полигамды некені күнә ... ... емес деп ... ... ... рухани
әкелерінің бірі, әулие Августиннің ойынша елдің заңы рұхсат беретін ... ... ... ... Ал ... ... Лютер екінші, тіпті
үшінші некені де заңды деп жариялады.
Ағылшын ғалымы лорд Давенпорт «Мұхаммед және ... ... ... ... елдерінің билеушілері полигамияға тыйым салмағандарын
дәлелдейді. Ол ... ... ... ... «726ж. ... папа
Григориймен екінші некеге қандай жағдайда рұхсат беруге болатындығы жайында
кеңесті. Папа ... ... ... ... ... міндеттерін орындай
алмайтын ауруға шалдыққанда» деп жауап берді. Оған қоса ер адам ... ... ... де ауру ... қамтамасыз етуі керек» деп жауап
берді [11, 23].
Жоғарыда келтірілген мәліметтерден исламға дейін де әлем ... ... ... кең ... куә ... ... ... көпнекелілікке шариғат шеңберінде шектеу қойған, сонымен бірге
әйелдерінің арасында теңдік сақтауды міндеттеген.
Енді исламдағы полигамды ... мәні мен ... ... некенің мәні мен мағынасы туралы айтудан ... ер ... ... әйел алу ... қарастырған дұрыс:
• Әйелінің аурушаңдығы, ұрпақ әкелуге қабілетсіздігі, зайыбының ... ... ... ... ... ... әкеліп
соқтырады. Ислам әлемінде ер адам екінші әйелмен некелесе отырырып,
бірінші әйеліне ... ... ... ... ... байланысты әйелдің де ажырасуына да құқық береді;
• Көп әйел алушылықтың ... ... ерлі - ... бір – ... ... және ... да ... сәйкес келмеуі. Батыс
елдерінде де, ... өз ... де ... – құлқының» ... ... ... ... ... ... өмір ... жатқандарын да жиі
кездестіреміз. Осындай отбасында психологиялық соққыға ата – ... ... ... ... ... көптеген елдерде әйелдердің саны еркектерге қарағанда
артық екендігі белгілі. Соғыс уақыттарынан кейін айырмашылық өсе ... ... ... ... ... өмір бойы жалғыздықпен өтуге
немесе өзінің жыныстық қажеттілігін некесіз ... тура ... ... ... құтқарудың бірден – бір жолы полигамия.
Мысалы: АҚШ та еркектерге ... ... саны 8 ... ... ... 100 еркекке 122 әйелден келеді.
1993ж. 27 қыркүйекте Темпл Университетінде ... ... ... ... ... ... қатысушылар полигамияны мәселеден
шығудың жолы ретінде ... ... ... ... пен ... қарайтын қоғамда, полигамия заңмен қудаланбауы тиіс.
Ислам, шешімі табылмайтын күнделікті пендешіл өмірге сүйенетін
идеалистік көрініске негізделмейтін, реалистік дін болғандықтан ... әйел ... ... ... Полигамды неке әлеуметтік мәселені шешеді.
Қоғамда әйелдер санының басымдығына ... ... ... ... ... төмендегі жолдардың біреуін таңдайды:
1) олар өмір бойы кәрі қыз ... ... жар, ана ... Медициналық тұрғыдан алғанда әйелдердің тұрмысқа кеш шығуы
немесе мүлдем шықпауы түрлі ісік ... ... ... ... олар ... ... қажеттіліктерін дін канондарын және
моральдық нормаларды бұза отырып ... ... ... ... ... ... өзін жоғалтуына әкеледі;
3) олар үйленген еркектің екінші әйелі болуға келісім береді.
4) ... ... ... ... ... ... ... болуға,
яғни жалғызбасты ана болуға мәжбүр болады.
Юсуф Кардавидің ойынша, христиандық батыстың көп әйел ... ... ... ... позиция батыс қоғамында жоғары деңгейдегі
адамгершіліктің ... ... «Бұл ... кез – ... ... әйелдер санын шектемей байланыста болуға және ... ... ... діни ... шеңберінен тыс туылған балаларына деген заң
және мораль тұрғысынан жауапкершіліктен бас тартуға еркі бар. Ал енді ... ... - ... ... және ... ... – және өзіңізден сұраңыз, қайсы жол ... және ... » [12, ... ... ... мәні мен ... әйелдерді қорлау оның құқығы
мен жеке басының қадір – қасиетін ... ... ... ... жар, ... бақытын сыйлау. Полигамияны ер адамдар жақсы қабылдағанымен, әйелдер
тарапынан келіспеушіліктер туындайды. Олар өзінің ... ... ... Көп әйел ... ... әйелдер түсіністікпен
қарағанымен, жастар арасында келіспеушіліктер басым. Бұл ... ... Егер ... көпнекелілік ғасырлар бойы жалғасып ... ... да оны ... ... ... ... Жастардың махаббат сезімі,
есейгенде ... ... ... ... ... ... ... да сондықтан.
Көпнекеліліктің психологиялық жағына келер болсақ, зерттеулерге сәйкес,
полигамияға әкелетін басты ... ... ... болып табылады. Ер адамдар табиғатына сәйкес, сана астында
бірнеше әйелдердің иемденгісі келеді. Көп әйел ... ер ... ... мұндай некенің жағымсыз тұстарын өзіне терең сезінеді. Бірақ, арада
белгілі уақыт өткеннен кейін әйел шындықпен келіседі. ... ... ... ... [23, 5 ... ... ... шектеулер:
- «Махрам» категориясына жататын әйелдерге үйленуге тыйым салынады;
бұл категориядағы ... ... ... ... ... ... ... жат; мұндай тыйым туыстық байланысты нығайтуға, өзара
сыйластыққа септігін тигізеді және ... ... ... ... ... ... ... Сүт анасына үйленуге тыйым салынады – емшек сүтімен асыраған
әйелге; бір анадан сүт ... апа - ... ... қандас емес туыстарына үйленуге тыйым салынады: қайын енесіне;
өгей қызына; келініне – туған баласының әйеліне;
- Күйеуі өлгеннен немесе ... ... идда ... ... ... ... ... көрсетілген категориялар Құранның «Ниса» сүресінде айтылған:
«Әйелдерден әкелерің үйленгендерге үйленбеңдер. Бірақ ... ... ... ... және ... жаман жол. Сендерге аналарың ... ... ... (ұл-қыздарыңның қыздары), қыз туыстарың
(әке-шеше бір не бөлек), әкелеріңмен туысқан әйелдер, шешелеріңмен ... ... және қыз ... ... ... ... сүт емізген
аналарың, еміскен қыз туыстарың, қайын ... ... ... ... ... ... өгей қыздарың, егер ол әйелге
жақындаспаған болсаңдар, сендерге бір оқасы жоқ. Бел ... ... екі қыз ... ... ... арам ... [ 1, ... Көпқұдайшыл немесе атеист әйелге үйленуге тиым ... екі ... дін ... ... ... ... ... Бұл туралы Құранда: «Мүшрік әйелдермен олар иман келтіргенге
дейін үйленбеңдер. Азат мүшрік ... ... күң ... Егер ... да. Және иман келтіргенге дейін, мүшрік ерге мүмін әйелдерді де
үйлендірмеңдер. Егер олар сендерді қызықтырса да. Мүшрік азат ... ... ... Олар, тозаққа шақырады да, Аллаһ өз ... ... ... – ақ ... үгіт алсын деп, аяттарын баян етеді» [ 1,
22:23].
- Қыздың ... ал ... ... ... ... ... оның
асыраушысының келісімін алмай үйленуге тыйым салынады. Бұл
категорияға некеге отырудағы ... ... ... ... болады: куәгерлер санының жеткілікті болуы,
махр – қалыңдыққа арналған сыйлық; осы ... ... ... неке ... болуы мүмкін.
Осы шарттарға байланысты мазхабтардың пікірлерінің ерекшеліктеріне
тоқталып өткен дұрыс. ... ... ... ... бойынша әкесі не
атасы, атасының атасы, ағасы, ағасының баласы, ағасының немересі, ... ... ... ... ... мен ... асыраушы болып
табылады. Егер олар болмаса, онда кади ... ... ... ... бірі асыраушы бола алады. Шафии мазхабы бойынша туыстарының
баласы немесе немересі асыраушы бола ... ... ... ... ... ... ... келісімін алу міндетті емес, бірақ
некелесу алдында немесе неке рәсімі кезінде ... ... алу ... ... ... ... ... болмаса, ханафи мазхабы бойынша онда
анасы асыраушысы бола алады.
- Уақытша неке; ... неке ... ... ... және оған ... (мұсылмандарға жаһилиеттен исламға өту кезінде рұхсат етілген).
Күйеуінің тағы бір әйел ... ... ... ... пе? ... ер адам ... ... тұруы үшін некелі әйелдерінің келісімін
алуы керек деп айтылады. Мұндай пікірге маликиттер мен ханбалиттер, қазіргі
ғалымдардан Юсуф ... ... ... ... ... неке шартында егер әйелі күйеуінің екінші рет
некелесуіне қарсылық ... онда ол ... ... ... Шафииттер
мен ханафиттер Аллаһтың берген рұхсатын әйелдің шектеуге құқығы жоқ дегенді
ұстанады.
- Полигамды некенің ең басты тыйымы әйелдеріне ... ... ... ... тең, әділ ... Егер ... ... тең ұстай алмаса бір
әйелмен шектелуі тиіс.
«Қаншалық тырыссаңдар да ... ... әсте ... істей
алмайсыңдар. Ендеше, (біреуіне) мүлде ауып ... ... ... етіп ... Егер ... сақсынсаңдар, негізінен Аллаһ тым
жарылқаушы, ерекше мейірімді» [ 1, 4: ... ... ... ... ... үшінші аятында: «Егер
(үйленгенде) ... ... ... әділетсіздік істеуден қорықсаңдар,
өздеріңе жаққан басқа әйелдерден екі, үш, төртке дейін үйленіңдер. Сонда
егер тең ... ... ... онда ... ... немесе қолдарыңдағы
күң де болады. Әділетсіздік болмауға жақынырағы осы».
Исламға дейінгі қоғамда көпнекеліліктің шегі ... ... ... ... шешу үшін ұсынады, ал мұсылмандарды
полигамияны кеңейту емес, қысқартуға шақырады.
Бұл аяттардан бірнеше әйелмен некелесудің бұйрық емес, рұқсат ... Яғни ... ... орындайтын бұйрық емес, қажеттілік туындаған
жағдайда іске асыруға болатын рұқсат. Бірақ көп некелі болу үшін, ер ... ... ... ... болуы керек. Материалдық және
моральдық тұрғысынан әйелдеріне әділетті болу міндеттеледі. Бірақ әділетті
болу қарапайым пендеге тән емес. Тек ... ғана ... ... ... үшін көп некелі болу өзіне үлкен жауапкершілік ... ... ... ... ... ... емес. Көп әйел алушылық
адасушылық пен жағымсыз әдеттерден құтқарушы жол болып табылады. Көп ... ер адам да, әйел адам да ... Ер адам өз ... бір ... ... ... ... болады. Сол сияқты әйел адам
да бірнеше әйелі бар ер адаммен некелесуге қарсылық білдіруіне толық құқығы
бар. ... ... ... ... рет некелесуіне қарсылық білдіруіне
құқығы бар. Мысалы: ... ... әйел ... ниет білдірген жағдайда,
ажырасу құқығы өз тарапынан болатындығы туралы шарт қоюға болады. Жоғарыда
келтірілген аяттарға сәйкес, бір ... ... ... болады. Бірнеше
әйелмен некелескен кейбір ер ... ... ... әділетті бола
бермейді, бұл Құдіреті Күшті Аллаһ алдында жауап берушілікке алып ... ... ... ... өз ... ... мақсатында сотқа жүгінуге
болады» [7, 128].
Исламда ер адамды бірнеше әйел ... ... ... ... де күйеуінің басқа әйелмен некелесуіне рұқсат беруі үшін ... ... ... қарайтын болсақ, көп әйел алушылық әйелдер үшін
игілікті іс болып та ... ... ... ... мүмкіншілігі жоқ
әйелдер, некедегі барлық функцияларын атқара аламайды. Отбасында баланың
болмауы өзара түсініспеушілікке, ... ... ... ажырасуға алып
келеді. Ерлі - зайыптылар үшін мәселені шешудің тиімді жолы бұл емес.
Басқа қырынан қарайтын ... көп әйел ... ... - бұл ... ... ... Соғыстан кейін әйелдердің саны
ерлерге ... ... ... Мұндай жағдайда көп әйел алушылық жат қылық
пен азғындауға қарсы тиімді әдіс болып есептеледі.
Демек, көп әйел алушылық - өмір бойы ... ... ... емес,
ерекше жағдайларда назарға алатын өлшем.
Исламдағы ажырасу – отбасылық ... мәні ... ... ең ... ... ... рұқсат берілген және ерлі - зайыптылар бірге өмір
сүрудің ауырлығын сезінген уақытта ... ... ... ... Құранда :
«Ал егер олар сендерге бой ұсынса, онда олардың ... бір жол ... Алла өте ... , тым ірі» - ... [ 1, 4:34].
Исламда ажырасуға рұқсат етілгенмен, ... ... ... ... ... ... ... жанұяларыңның шырқын
бұзбаңдар!...Ажырасудың әсері Жаратушының Тағын шайқалтады» - деп ...... жары ... ... ... ... сеніп,
асығыс шешім қабылдамауы керек. Тіпті Айша ... да ... ... ... Осы ... ... «Нұр» сүресінің он екінші және
он бесінші ... ... ... ... оны естігендеріңде мүмін ер,
әйел көңілдерінде хайыр ойлап: «Бұл бір ашық ... десе ... ... ... ауызекі жалғастырып, білмеген нәрсені айта отырып, ... ... Ол, ... қасында зор іс еді».
Осыдан исламда ерлі – зайыптылардың арасын бұзу үлкен күнә ... ... ... ... ... Ислам отбасындағы қиындықтан
шығудың көптеген жолын ұсынады. Күйеуі әйелін тәрбиелеуге толық құқығы бар.
Құранның Ниса сүресінің отыз ... ... ... ... егер олар сендерге бой ... онда ... ... бір жол
іздемеңдер ».
«Ал енді жақсы әйелдер; бой ... ... ... ... ... ... ... міндеттерін орындамайтын және күйеуін тыңдамайтын әйелді ақылға
шақыру қажет. Алдымен онымен сөйлесіп, қателерін түсіндіру ... ... ... ... баяндалады: «Ал сондай–ақ бас тартуларынан
сезіктенсеңдер, сонда оларды насихаттаңдар»
Егер әйел отбасылық міндеттерін орындамауды ары ... ... ... ... : «оларды төсектерінде тастап қойыңдар» делінеді.
Бұл әрекеттен де нәтиже шықпаса, оған ... жаза ... ... керек. Оған қатты ауыртпалық көрсетіп, бетінен ұруға
болмайды. Құранда бұл туралы : ... ... ... ... ... ... ... жағдайда ерлі – зайыптылардың ... ... ... ... жөн. ... Ниса ... отыз бесінші
аятында былай айтылады: «Егер де ... ... ... еркектің ағайынынан бір төреші, әйелдің ағайынынан бір
төреші жіберіңдер. Егер ол екеуі ... ... ... та, ... ... Күдіксіз Аллаһ толық білуші, анық хабар алушы».
Ханафит мазхабы бойынша, отбасылық төреші жоғарғы сотқа екі жақтың
шағымын ... ... іске ... – сот. Татуласудың барлық жолы
сәтсіз аяқталған ... ... ... ... екеуі ажырасса, Аллаһ
әрқайсысын өз кеңшілігімен қамтамасыз етеді. Өйткені, Аллаһ аса кең, ... ... ... ұру ... ... ... өттік. Ислам еркекке әйелді
ұруға рұхсат берген, ... ол ... ... ... ... ұру ... ... күйеуі әйелін ұруға құқығы жоқ. Физикалық ... өзі, ... ... ... ... ... хадисінде. «Әйелдерін ұратындар, жақсы адам емес»
делінген.
«Психологтардың пікірінше, кейбір әйелдерге мазохизм тән. Ондай әйелдер
күйеулерінің өздерімен келісімге ... ... Олар ... ... және өздеріне үстемдік еткенін ұнатады. Дәл осы ... ... ... ... ... ... ... әйелдер
физикалық ауырсынулар мен қорлықтан ләззат алады» [13, 97].
Бірақ әйелдердің бәрі бірдей емес. Жазалау да барлық әйелдерге ... Жаза тек өз ... ... ... ... ... Құранның жоғарыда келтірген аяттарынан әйел психологиясына сай
әдістерді көреміз.
Мута ... ... ... сөздері бір түбірден шыққан. «Таматту»
«пайда табу» дегенді білдіреді. «Мута» некесі – ... ... ... әйелмен келісілген уақытша неке. Некенің бұл түрі зинаның бір түрі
сияқты, исламға дейінгі арабтар арасында кең тараған. Пайғамбардың ... неке ... ... ... Мута ... Ислам принциптеріне және
Исламдағы отбасы құқығына қайшы келеді.
Барлық төрт мазхаб өкілдері де мута ... ... ... ... Ал ... - ғалымдары дәлел ретінде «Мүминұн» сүресінің
бесінші, алтыншы, жетінші ... ... ... Мута ... ... тигізетін кері әсері:
1. Олар ұрпақты бұзады. Немесе ... ... ... балалардың
тәрбиесіне ешкім көңіл аудармайды, олардың санасының астарында ата ... ... ізін ... Мута ... туылған ұл өз анасына үйленуі немесе әкесінің
қызына үйленуі мүмкін. Ағасы ... ... ... мута некесінен
туылғандардың туыстық байланысын анықтау өте ... ... Мута ... ... ... ... ... жақындасуы мүмкін.
Оның салдары әйелдің ұятын жоғалтуына әкеліп соғады. Мұндай некедегі әйел
қоғамға дұрыс тәрбие бере ... ер ... үш рет ... құқы бар. Егер ері ... үш ... ... рет оған ... құқығы жоқ. Егер ... ... ... белгілі себептерге байланысты одан ажырасса ғана, алғашқы
күйеуі оған қайтадан үйленуге ... бар. ... ... ... ... ... ... уақытша неке, хулле деп аталады.
Қасиетті Құранда: ... ... ер, ... мүлдем ажыратса, бұдан кейін
оған, ол басқа ерге тимейінше халал болмайды. Егер оны, ол ... ... ... ... де ... ... орындаймыз деп ойласа, қайта
табысуларында күнә жоқ. Бұл ... елге ... баян ... шектері»
[ 1, 2 : 230].
Аллаһтың Елшісі: «Аллаһ хулле жасаған адамға лағнет айтсын!...»- ... ... – бұл шарт ... ... Бұл еркектерге Құдайдан берілген жаза.
Яғни, еркектер некеге жауапкершілікпен қарап, ... ... үшін ... ... ... іске асыруға салынған тыйым десе де ... ер ... өз ... ... тұрмысқа шығып жатқанынан жағымсыз
жағдай жоқ.
Исламдағы неке махаббат пен өзара түсіністікке негізделген. Сондықтан
да уақытша неке шынайы болып саналмайды.
Исламдағы ... ... ... ... және тәжірибелік
тұрғыдан қандай болмасын жұмыстарды атқара алатынына шек ... ... ... тән ... ... ... ... да кездеседі.
Исламда екі әйелдің куәгерлігі бір еркектің куәгерлігімен тең. Осы ... ... ... теріс түсінушілер де бар. Ислам құқығында куә мен
куәгерлікке үлкен мән ... Бұл сот ... ... ... ... ... ... әділеттіліктің үстемдік етуі куәгерлердің
дұрыс куәлік етуіне ... ... сот ... ... ... ескере отырып, Ислам әйелдерге жеңілдіктер
қарастырған. Мысалы: ұрлық, ... ... кек ... ... ... орындау сияқты кезеңдерде әйелдер куәгер болудан босатылады.
Шафии және ... ... ... ... ... екі ер адам ... бол ... Ханафи мазхабы екі ер адам немесе бір ер адам мен ... ... ... ... ... құқықтанушылардың айтуынша адам құқығының
бұзылуы және қанды кек мәселелерінен басқа істерге әйелдер ... ... ... ... ... ... екі еркек немесе бір еркек,
екі әйел таңылады. Жазаланушының қылмысы өлім жазасына тең жағдайда әйелдер
куәгер бола ... ... ... түрінде куәгер жіберген кішкентай
қатенің өзі адам тағдырына үлкен әсер ... ... аса ... ... сезімі және басқалардың ... ... ... ... ... ... тән сезімдер сот процесінде болып
жатқан іске күмандану немесе адасушылық алып келуі мүмкін.
Бірақ бала мәселесіне ... ... ... ... ... ... бір ... куәгерлігі де жетіп жатыр. Тіпті
Пайғамбарымыздың өзі емшектегі бала ісін ... бір ... ... ... ... ... ... сүресінде
айтылған: «Еркектеріңнен екі айғақ қойыңдар. Егер екі еркек болмаса онда
өздерің ұнатқан ... бір ... екі әйел ... Егер ... ... екіншісі оның есіне салады» [ 1, 2: 282].
Ислам құқығында бір ер ... ... екі ... ... ... ... қадыр-қасиетін кемсітуді білдірмейді. Жаратушы Аллаһ
әйелдердің рухани әлемін аса сезімтал етіп жаратқан. Ол ... ... да жан ... ... ... Ол ... және оның сезімінің
ақылға үстемдік ететін сәттері жиі кездеседі. ... ... ... ... да ... өз ... ... береді.
Жоғарыда айтылғандай исламда кейбір сұрақтарға байланысты әйелдердің
куәгерлігі ... ... ... ... ... Бұл әйел
мәселесіне қатысты сұрақтар. Бұл бізге куәгерлік тәжірибе мен сол ... ... ... ... ... емес ... отыр.
Мұрагерлік. Исламға дейін әйелдер мұраға ие бола алмаған. Ислам ... мен ... ... ... орнатып, әйелдерге мұрагерлік құқығын
берді. Бірақ әйелдер ерлерге қарағанда екі есе кем мұраны иелене алады. Бұл
Құранда ... ... ... ... ... бір ... екі
әйелдің мирасындай үлес бұйырады. Егер әйелдер екінің үстінде ... ... ... ... екісі олардікі. Ал егер жалғыз қыз болса, онда жартысы
оныкі» [1, 4: 11].
Исламдағы мұрагерлік мәселесін қате ... ... бұл дін әйел ... ... ... тең ... нұқсан келтіреді деген пікірге келуі
мүмкін. Әйел мен ерлер арасындағы мұрагерліктегі айырмашылық олардың қадір-
қасиетіне қатысты ... ... ... ... ... отыр.
Себебі, ислам ер адамдардан отбасы мен әйелін қамтамасыз етуді талап етеді.
Ал ... өз ... ... бермеуге, қаражатын өзінен басқаға
жұмсамауға толық құқылы. Ер ... ... ... ... міндеттердің есебінен азая түседі. Әйел қаншалықты ... ... ... оны ... етуге міндетті.
Қасиетті кітап Құран сүрелерінен ислам дінінде әйел мәселесінің орынды
шешілгендігіне көзіміз жетеді.
1.2. Хадистер мен суннадағы әйел мәселесін шешу ... ... ... ... мен ... ... ... Мұхаммед пайғамбарымыз ислам қауымына: «Ей, мұсылмандар! Мен
сендерге екі нәрсені қалдырып ... Егер ... ... ... ... ... адаспайсыңдар. Олар - Аллаһтың кітабы (Құран ... ... ... сүннеті», - деген.
Пайғамбарымыз Мұхаммед хадистерінің мағынасына тереңдей үңілсек ... шешу ... ... ... ... ... Қоғамның
бүкіл тыныс-тіршілігін қамтитын мәселелер әйел төңірегін айналып өткен
емес. Қоғамның ... күші ... ... ... отбасының
тұрақтылығын сақтау үшін ерлер мен ... ... ... мен
міндеттерді белгілеп берген.
Әйелдердің ерлеріне қызмет етуі, ислам ... ... ... ... ... Төмендегі хадис политеистердің өз құдайларына ... ... ... Куэйс ибн Садтың айтқандарынан. Ол пайғамбардан «Неге ... ... ... ... ... оған құқығың бар ғой», - сұрады.
Қарсылық білдірген Пайғамбар ... «Сен ... ... сәжде етер ма
едің?», - деп сұрады. «Жоқ»,- деп ... ... ... Осы ... ... ... ... айтты: «Егер маған бір адамның, басқа бір ... ... әмір ... әйелдердің ерлеріне сәжде етуін әмір етер едім.
Себебі, еркектің әйеліндегі құқы өте ... Бұл сөзі ... ... ... жоқ, ... ... затқа немесе әлде біреуге
табынуына тыйым салды. Бұл хадистің ... ... ... ... қауымы және отбасында адамдар түрлі ... ... ... ... ... ... Бұл бағыныштылық пен
табынушылықты емес, ерлі-зайыптылардың ... ... ... ... ... ұлы философы Кунфуций еңбектерін қарастырар
болсақ, ол қоғамдағы тәртіп пен үйлесімділікті сақтаудың жолын үш ... ... ... Осы үш ... ... алдыңғысына бағынуы
керек: бастық пен бағынышты; әке мен ... ері мен ... ... ... ... ... ... еріне мойынсұнуы, оған уәжіб болғаны хақ және міндеттердің
арасынан табылады. ... қызы ... ... ... ... бір
сағат отыруы Қағбаны тауаф етуден артық» деп өсиет айтқан.
Тағы да Пайғамбарымыздың отбасына байланысты ... ... ... ... нәпіл ораза ұстамау. Егер рұқсатсыз нәпіл ... ... тек қана ... әрі аш ... ... ... ... Ерінің рұқсатын болмайынша көшеге шықпау. Егер рұқсатсыз үйден
шағатын болса, ... ... ... мен азап ... ... ... қатар, ерінің рұқсатынсыз ... ... ... ... Егер беретін болса, сауабы басқаға кетіп, өзіне
күнә жазылады». Бұл хадистердің астарында ... ... ... ... ... ету жатыр.
Әйелдің отбасының ұйытқысы, сақтаушысы ретіндегі ролі ерекше. Исламда
дәл осы себептерге байланысты отбасындағы басымдылық әйелге ... ... ... ... ... ... ... Оның жарқын
мысалы ретінде ер адамдар мен ... ... ... ... аяттарын
аламыз. «Оның белгілерінің бірі; сендерді топырақтан жаратуы. ... ... ... ... (Өсіп, өнесіңдер.) (20) ... ... үшін өз ... жұбайлар жаратып, араларыңа
сүйіспеншілік, мейірімділік пайда қылғандығы да Оның белгілерінен. Сөз ... ... елде ... бар» [1. 30: ... ... құқығы сияқты, әйелдердің де ерлерінде құқығы
бар. Олардың саны алтау:
1.Ері әйелімен көркем мінезді, жылы жүзді болуы ... ... ... ... ... ... жақсы өмір сүріңдер», - деп бұйырады.
2.Сыртқы істерді оған істетпеуі керек, бөтен еркектердің көзіне түсуден
оны қорғау керек. Әйтпесе пайда ... ... ... да, ... ... мойнына жазылады.
3.Шариғат ілімін және әдептілікті оған үйретуі тиіс, ... ... ... тиіс ... уәжібтерді, намаз, ораза және тағы ... ... ... адал ... ... адал киім ... керек.
5.Напақасын қыспау керек, әйелінің малын, ақшасын оның ... ... ... ... ... ... ... махр ақысын бермеуге
ниеттенген адам, қияметте Аллаһ Тағаланың алдына ұрылармен ... ... ... көңілсіздік және тәрбиесіздігіне шыдап, сауапқа ие болу
керек
Бұхари және Мүслим хадис кітаптарында, Әбу-Һурайра ... ... ... ... ... ... олар ... жаратылған.
Әлбетте, қабырға сүйектердің ең қисығынан, түзетуге әрекет жасасаңыздар,
сындырып ... Егер өз ... қоя ... қисық күйінде қалады.
Оларға әрдайым насихат беріңдер» - деп ... ... ... пен
зорлықты асыра дәрежеде көрсетпеңіздер. Оларды барынша өз бетінше де қоя
көрмеңіздер, яғни ... ... тіл, ... ... ... адам ... әмірі, халифа Хазіреті Омардың жанына ... ... еді. ... ... ... ... Хазіреті Омардың
әйелінің Омарға айқайлап сөйлегенін естіді. Бұл сөздерді естігеннен кейін,
өз әйеліне риза ... ... ... Сол уақытта Хазіреті Омар үйден шығып
кетіп бара жатқан адамды көрді де шақырды. Ол ... ... ... Омар ... не үшін ... және ... неге ... бара жатқанын сұрады. Сол кезде Хазіреті Омар былай деді: «олар
айтқан әрбір сөзге ... ... ... олардың біздің мойнымызда
көптеген хақылары бар».
Біріншіден, олардың арқасында жәһәннәмнан құтыламыз. ... ... ... ... ... ... ... қауіпсіздікте болады», -
деген. Егер түсіндірме берер болсақ, ислам үйленуге жасы жеткен ... ... ... Отбасын құрған адам табиғи қажетіліктерін
қанағаттандырып, тура жолдан таймайды. Ересек адам ... ... ... ... ... ... үйір болып, күнәға батады. Әрине бұл,
қоғамның азғындауына әкеледі. Күнәһар болған адам ... ... ... Яғни,
Хазіреті Омардың «олардың арқасында жәһаннамнан құтыламыз» дегені осы
болатын.
Екіншіден, олар яғни, әйелдер, ... ... ... олар ... кір жуушыларымыз.
Төртіншіден, олар біздің аспаздарымыз.
Бесіншіден, балаларымыздың күтушісі және ... Сол ... ... болу ... [13, 67].
Әнәс бин Мәліктің (р.а.) риуаятымен білдірілген бір хадис шәрифте: «Мен
Мұхаммедпін (яғни,Аллаһтың ең сүйікті, ең ... ... әрі ең ... әйелін нақақ ұрған адамның қияметтегі дұшпаны мен ... ... ... ... ... ... адам, Аллаһ Тағалаға және
Расулына қарсы шыққан болады». - деп бұйырады.
Тақырыптан сәл ... ... діні мен ... дініндегі бір
ерекшелікке тоқталсақ. Қазіргі уақытта батыстық ғалымдар ... ... Оның ... ... бар. ... ... ... аты жер
жүзіне белгілі, кезінде Ата Түрікпен ... жасы ... ... ... ... христиан дінінен бас тартқан. Себебі, ол Христостың
өмірге ... ... ... ... ... дін болса, оны
қабылдауға дайын ... ... ... бұл ойын егде ... ... ... Исаның дүниеге келуі көптеген адамдарды толғандырып,
христиан дініне күдік туғызған. ... ... ... ... ... ... Ол ... қайтып оралады? Мұны қалай түсіндіруге болады?
Ал Мұхаммед Пайғамбар қарапайым тіршілік кешкен адам болғандықтан да ... ... ... осы ... әйел және өз ... қарым – қатынасы
қандай дәрежеде болғандығы туралы мәліметтер келтірейін.
Аллаһтың Елшісінің әйелдеріне ... ... ... және ... ... ... ... Елшісінің көпнекелі болу себебі. Алғаш рет ... ... ... ... ... жесір әйел Хадишаға үйленді. Олар жиырма бес ... ... ... Пайғамбар өмірінің ең керемет жастық шағын осы ... және осы неке ... ... ... үйленген жоқ.
Хадиша жұбайы Мұхаммед Пайғамбарға рухани жағынан ғана ... жоқ, ... ... оның ... ... мал – ... ... Ол
Мұхаммедтің пайғамбарлығының ақиқаттығына ... ең ... ... ... ... елу ... жесір әйел Сәудә болды. Айша мен
Мәриядан ... ... ... немесе ажырасқан әйелдер еді. ... елу үш ... ... ... бір әйелмен некелесті. Оның
көпнекелілігі оның өмірінің медициналық ... ... ... ... Оның көп әйел ... әлеуметтік, саяси, діни, адамгершілік
себептері болды.
Әйел санын төртеумен ... ... аят ... ... ... әйелі болды. Төрт әйелден артық ... ... ... ... еді. ... ... ... ажырасу туралы ұсыныс
жасағанымен, олардың ешқайсысы келісім бермеді.
Пайғамбардың әр әйелінің өзіндік үйлену тарихы және ... ... ... үшін ... ... үшін Умму ... Умму Хабибаға
және Сәудәға үйленді. Бұл әйелдер Ислам үшін, Эфиопияға көшіп, ... ... ... ... ... келесі бір себебі
әйелдердің тайпаластарының дұшпандық ойын ... ... ... ... ... ол ... мен Джувайриге үйленді. Айша мен Хафсаға ата ... ... ... ... байланысты нығайту үшін үйленді.
Жоғарыда келтірілгенді саралай келе, Пайғамбарымыздың ғұмырының керемет
кезеңдерін бір әйелмен ғана ... оның ... ... ... түсінбеуіміз керек.
Исламдағы әйел бейнесі–ана. Ислам әйел мәселесін, ... ... ... әйел ана ... ... Ал енді ана болу ... не ... ... сұраққа жауап беріп көрелік. ... ... ... ... қыз бала ... ... балиғатқа толтырған адаммен жаннатта
бірге боламын. Шынында ақыретті ойлар болсақ ол ... ... ... ... - мен ... күні өзге ... ... мақтанамын» делінген.
Міне бұл мәселе жөнінде Пайғамбарымыз осылай деген. Адами тұрғыдан
қарастырар болсақ жаратылыс заңына қарай ... - ... ... ... ... сай ... ... керек. Әйелдер организмі бала көтерген кезде
оның организмінде тұтастай толығымен жаңғыру ... ... ... ... ... ... бала көтеріп тууға бейімделген
әйел болмысы сол мақсатта пайдаланылмаса, оларда түрлі аурулардың ... әйел ... көп ... ... Олардың баршасы әйелдің
ерекшелік мүшелеріне, яғни жыныс ... бала табу ... ... ... ... ... ... дәрігерлердің көбісі
мойындайды. Ал енді бала көтермеген ... бала ... ерте ... ... ... ... ... ісік ауруларына ұшырау қаупі жиі
кездеседі.
Табиғат заңымен бала өсіріп, ұрпақ ... Ана өз ... ... ... ... Балалы әйелдер бала тәрбиесімен уақытын өткізгендіктен,
оларда жағымсыз қылық пен іс-әрәкетке баруға уақыт та бола ... ... ... ой да келе ... ... ... олар бала ... қарағанда мейірімді, өмір қиыншылығына төзімді, тәубешіл ... ... ... бала ... ... ... ... жаман деуге
болмайды. Ол Аллаһтың жаратқан пендесі. Мысалға Пайғамбарымыз «Бір ... ... ... ... сол ... әлгі ... жаһаннам аралығында
ұшырасады. Яғни әйелдің балалары өзінен бұрын ... ... ... ... ... ... ... азабынан сақтайды. Біреу Пайғамбардан
баласы жоқ әйелге кім шапағатты болады деп сұрағанда, мен ... ... ... ... хадисте былай деген:
-Әйелдерге қуаныш әкелетін істер: екіқабат болуы, бала ... ... Әйел ... ... мейіріммен қарайды.
Көп болса да некелесіңіз. Оларды сізбен бірге ... ... ... ... қарсы аламын. Ұрпақ сақтау ... ... ... мән ... тиіс. Олар - ұрпақты тәрбиелеушілер. Дүниеге қызығып,
ұрпақтан безбеңдер. Өзіңіз өлсеңіз, ... ... заты отау ... отбасы болып некелесуі қажет. Ол жөнінде де
хадисте біраз нәрселер ... ... бола ... неке құрмаған адам ислам дінінде емес.
Яғни, ... я әйел ... ол неке ... ... Бұл қоғамдық
қатынастардың реттелуіне болуына мүмкіндік береді.
-Әй, жастар! Сендерден үйленуге шамасы келгендер үйленсін. ... ... ... ... ... ... ... келмеген ораза
ұстасын. Ораза нәпсіні басады.
-Адам қашан үйленсе, діннің ... ... ... ... Аллаһға қарсы келуден сақтансын. Үйленуге шамасы келе тұрып,
үйленбеген менің үмбетім емес, - ... бір ... ... ... төрт ... үшін ... дүние - малы үшін, шыққан тегі
үшін, сұлулығы және діні үшін. Сен ... ... ... ... қолыңды
кеңітеді, яғни әйел діндар болса, үйге берекет кіреді. Ислам жолын ... ... ... ... әйел отбасының тәрбиешісі, алғашқы педагог болап есептеледі.
Баланың кішкентайынан дұрыс тәрбие ... жан - ... ... ... іс-
әрекетке дағдылануына және пайдалы білім алуында ана ... роль ... ... ... ел ... ... тәрбиелеген.
Ахлякқа байланысты барлық кітаптар (Ислам имандылығы) қыз балаларға көп
көңіл бөлуді кеңес ... Олар ер ... ... ... және ... ... сыйлық таратқанның өзінде қыз ... ... ... ... ... Құранның ата-аналарды құрметтеуге шақырған барлық аяттарында,
ананы алдыңғы орынға қояды. Бұл әкеге қарағанда, ... ... көп ... білдіреді.
Бірде пайғамбарға бір адам келіп «Адамдардың ішінде құрметке ең
лайықтысы ... - деп ... ... ... - деп ... береді
Пайғамбар. «Сонан кейін кім?» - деп сұрайды әлгі адам. ... ... - ... береді Пайғамбар «Сонан кейін кім?» - деп қайталап сұрайды әлгі адам.
«Сенің анаң!» - деп қайталап жауап ... ... ... ... кім?» -
деп сұрайды әлгі адам. «Сенің әкең!» - деп жауап берген екен Пайғамбар.
Әйел үшін - ана болудан асқан бақыт, ... жоқ. Әйел - ... ... ... ... ... өмір сыйлаушы деуге де, қоғамды күйреуге
әкелуші деуге де болады. Қоғамның азғындаудан, ... аман ... ... ... ... ... көз ... болсақ, өз қоғамында
небір қорлық пен зорлыққа душар болған әйелдер, тек Исламның келуімен ғана
құрметке ие ... діні ... бір - ... ... ... соның ішінде
бірінші анаға, анадан кейін әкеге қамқор болуды талап етеді. Бұл туралы
қасиетті Құранда:
«Адамдарға; ата – ... ... ... ... оған мешеулік
үстіне мешеулікпен жүкті болып, екі жылда омыраудан айыруы бар. ... ...... шүкір ет. Қайтар орның мен жақ» [ 1, 31: 14].
Нағыз ана бүкіл ... ... ... үшін бар күші мен ... құрбан
етеді. Ана ұрпағын алғашында құрсағында көтереді, сонан соң ... ... ... ... ... ... ... өтеді. Адам үшін өміріндегі
ең жанашыр жан, ол – Ана. Қарындасың қолына неке ... ... ... ... қайтадан ақ жаулығын салғаннан кейін сені ұмытады. Сені
өмір бойы ұмытпай, жүрегінде зор махаббатпен сақтап жүретін анаң ... ... ... алынған өсет. Өмір тәжірибесі де осыны көрсетеді.
Ата-анаға құрмет көрсету жайында Қасиетті Құранда ... рет ... ... 23 және 24 ... ... ... ... өзіне ғана
ғибадат етулеріңді, әке – шешеге жақсылық қылуларыңды әмір етті. Ал егер ... бірі ... ... де ... ... ... «Түһ» деп кейіме.
(Кейіс білдірме) Сондай – ол ... ... де, ол ... ... ... «Ол екеуіне кішірейіп, мәрхамет құшағын жай да: «Раббым! Ол екеуі
мені кішкентайда тәрбиелегендей Сен де ... ... ... ... ... пайғамбардың «Жұмақ анаңның аяғының астында» дегені әйел - ананың
Исламда аса құрметті саналатынын көрсетеді.
Пайғамбарымыз (Оған ... ... ... болсын) адам
тәрбиесінде әйелдердің алар орны ерекше екенін айтқан. Бір ғана ... ... ... әйел ... ... ... (Иманды, білімді
ерлер тәрбиелеу арқылы) ол өз ... ... ... Бұл ... ... көзіміз жетуде.
Фикһ бойынша (Ислам құқығы) ата - анасының біреуін ғана асырап - ... ... ... ... ... алуы ... тарихи қоштасу құтпасында әйелдерге қатысты аманаты
бар: «Адамдар! Әйелдердің құқықтарына құрметпен қарауға және бұл ... ... ... ... Сендер әйелдерге Тәңірдің аманаты деп
қараңдар. Олардың ар – намысын, ұятын Аллаһ атынан уәде беріп ... ... ... ... ... ... де сендердің алдарыңда
құқықтары бар. Сендердің әйелдерің алдындағы құқықтарың - ... ... мен ... ... ... табалатпауы» [10].
Қазіргі таңда ислам дінінің сыншылары да баршылық. Ислам сыншылдарының
сүйенері Бухари кітабындағы хадистерге ... ... ... ... ... ... Ибн ... жеткізген Пайғамбардың
сөздері жазылған: «Мен тозақты және оны мекендеушілерді ... ... ... ... ... ... дәл ... қысқартылған күйінде
исламға қарсы баспалар ... ... мұны ... кез ... ... әйелдерді сыйламаған, әйелдердің табиғатын күнә ... деп ... ... ... таниды. Ал осыны кең мағынада қарастырсақ,
Пайғамбардың сөзін дұрыс түсіне аламыз.
Бухаридің «Сенім» ... бұл ... ... ... «Мен ... және оны ... көрдім, олардың көбісі
жақсылықты бағаламаушы әйелдер екен» деді. Пайғамбардан ... ... ... ба?» деп ... ... өз күйеулерін және
олардан көрген жақсылықтарды бағаламаушылардан» деп жауап берді Пайғамбар.
Хадистің ... ... ... ... тұрғындары болуының себебі жынысына
байланысты емес, зайыбының жақсылығын бағаламай, отбасылық қарым-қатынасты
бұзуына байланысты ... ... Және ... ... тозақ
азабына кескен жоқ, ол көргенінің куәгері ғана болды. Исламда отбасындағы
татулық, береке, ... ... ... міндет әйелге жүктеледі. Ал
отбасының дұрыс ... ... ... болуының кепілі. Осыған сәйкес қазақ
халқында «Ел боламын десең, ... ... ... ... мақал бар.
1.3. Қазақ қоғамының тарихи кезеңдеріндегі әйел тұлғасы
Дін – руханияттың өзекті ... Дін ... ... ... ... мекендеген халықтардың тұрмысын, өмірін, ... ... ... ... тану ... ... яғни кез ... ұлттық мәдениеттің рухани
бастауларын, оның менталитеті мен дүниетанымын ұғыну үшін ... діни ... ... зерттеп, зерделеудің маңызы ерекше.
Ежелгі руханиятта дін оның ... ... ... ... ... ... маңыздылығы арта түседі. Себебі дін ... ... ... ... ... ... ... өркениеті тарихта Ұлы Дала деп аталатын жердің орта азиялық
бөлігіне бедерлі ... ... ... мен ... ... осы
жерді мекендеген негізгі этникалық топ еді, ... бұл ... ... деп ... ... ... - түркі тілді көшпенді өркениеттің кең
даласында туған мәдени мұрасы.
Көшпелілер өркениеті, соның ішінде қазақ ... өмір сүру ... ... ... ... ... ұлттық
санасының, бүкіл болмысының Ислам дініне етене жақындығына көз жеткіземіз.
Әрине ерекшеліктері де бар. Халықтың діні, ... мен ... ... ... ... өміріне үлкен өсер ететін фактор болып
табылады. Өркениет ағымына косылған ... мен ... ... ... ... оның рәсім-рәміздерін қабылдағанмен, олардың наным-
сенімдері ... ... ... Олар халыктың әдет-ғұрпында,
дүниетанымдық ... ... ... ... ... ... ... болсақ, аталарымыз ұстанған ... ... ... Жер-су, Ұмай анаға табынушылықтың сарқыншақтары
бүкіл болмыс бітіміне сіңіп кеткені ... Сол ... ... ... Алла мен ... ... ... ретінде қолданылады.
Әрине, қазақ мәдениетінде калыптасқан архетиптік наным-сенімдерден исламдық
діни жүйеге ауысу бірнеше ғасырларға ... және бұл ... ... ... ... діні мен араб мәдениетінің қазақ халкының
руханиятына тигізген игі әсерін, ... ... ... ... ... ... ... өзіндік халық, ... ... ... ... ... ... архетиптік наным-
сенімдерін ұмытпаған жөн, оларсыз мәдениетімізді ... ... ... ... ... ... діни ... эволюциясын бастан
өткізді. Әрине, оны бірінен соң бірі келетін діни жүйелер хронологиясы деп
карастыруға ... ... ... ... ... әлдеқайда күрделі,
көпжақты болып келеді.
Тәңірлік діннің өзіне тән ерекшелігі - ол өзіне дейінгі діни ... ... ... ... ... бір ... ... синтездеуші
рөл атқарады. В.В. Бартольд: «Ежелгі түркілер ... ... ... ... ... ... ... болды», - деп жазады. Тәңірді түркілер
барлықты ... ... ... ретінде карастырса, жер-су -
тіршіліктің тірегі.
Тәңірлікте дүние вертикальды сипатта. Бұл Ш. Уәлиханов пен М. ... ... ... Орта және ... ... ... әйел
жынысына тән екендігін көреміз. Ә.Марғұлан: «Ежелгі заманның асқан алып
еріБисаттың Төбе ... ... ... ... эпос ... кездесіп
отырады. Ұлы бақсылар «Менің тұрағым көк тәңірі, күн мен ай, анам ағаш, жер
мен су» - ... [38, 161]. Күн мен Ай ... ... ... ... шамандықтың қалдығы» еңбегінде: «Ай, шамасы
қазақтарда қасиетті планета саналған. Қазақтар жаңа айдың туғанын көргенде,
тәжім ... ... сол айға ... еткен жерден шөп жұлып алып, отқа салады.
Қазақтар айда кемпір бар деп ... ... айға ұзақ ... тұрмайды,
сескенеді.
Күн. Егер ай құдыретті саналса, онда күн де сондай ... ... еді, ... қазақтар арасында ондай құрмет – cалтты кездестіре
алмаймыз. Банзаров та монғолдар туралы осыны ... Бұл ... ... ... ... ... айта келіп, бұл сөздің, зерттеушілер айтып
жүргендей, этимологиясы «жауынгер» (тукхар) емес, қазақтың ... ... ... шығады, себебі тохарларда «Ай руы» ... ... ... ... ал ... ... ... тақыр бастықдеп
келеді де, Пазырық үйегінен табылған шашы тақырлатып алған әйел мүрдесіне
сілтеме жасап, үнді ... Ай және Күн ... түбі ... ... оны ... ... ... жұбымен байланыстыра келіп,
күнтізбелік деңгейде бәйбіше салыстырмалы түрде ... ... ... жаз, Күн), ... ... ... «жаман» уақыт мезгілі (түн,
қыс, Ай) дейді [40, 448-465]. Жоғарыда келтірілген мәліметтерде Күн ... ... ... ... тұжырымдарын ары қарай өрбітсек,
тақыр бас әйел мәйітін былай түсіндіреді: «Менің анам ... ... ... ... тақыр бастылығына теріс көзқараста болған:
өйткені әлдебір себептермен (әлде бір ... бар) ... ... ... ... яғни тұл ... ... көрінеді, күйеуге шықпайтын (немесе
шығуға болмайтын), бала көтермейтін әйелдер де ... ... ... ... ... де өзі оны былай түсіндіреді: ... ... ... бас әйел ... ... бала ... тиіс, не әлдебір себептермен
күйеуге шығуға, бала ... ... ... ... шашы ... ... туралы не айтарымызды да біліп отырғанымыз жоқ, ал
біріншісіне келсек, белгілі бір ... ... ... ... байға шықпайтындығын, бала көтермейтіндігін, алысқа ұзамай-ақ,
христиандық әйел тақуалардың (монахиня) болуына қарап ... [40, ... ... ... болсақ, Айға ерекше құрмет, әйелдік абыздық,
яғни Ұлы ... ... ... ... ... бар ... байланысты
деп ойлаймын. Ш.Уәлихановтың айтқанындай, қазақтардың айда кемпір бар деп,
айдан сескенуі, айдың бетіндегі дақтарды кемпірге ... ... ... ... қалған абыз әйелдің ай тектес мифтік кейпі туралы
түсініктер. ... ... да ... ... ... ... ... белгілі.
Көне түркілердін наным-сенімдерінде әйел-құдай — Ұмай ... Әйел ... Ұмай — ... мен ... ... ... үш ... түркілердің пантеонында маңызды болып саналады. Ұмай сөзі
Ұма және Ай сөздерінен құралған деуге болады. ... ... Ұмай ... ... ... ... деген мағына беретіндігін айтады [41,
121].
С.Қондыбай абақ таңбадан шығарып, егер нүкте ... онда ... ...... ... «жолдасы» болып шығатынын, шеңбердің
өзі «ананың құрсағы,» дей келіп, сондықтан ... сөзі ұлы ... ... ... ... де, Йум есімді дейтүркілік тәңіріше (богиня) болған,
кейінгі кезеңдері оның мәртебелік ролі төмендетіле бастаған, оны ... ... – ай ... жалғануынан көруге болатынын айтады [40,
17].
Тоныкөк құрметіне орнатылған ескерткіште: "Көк, Ұмай құдай, ... ... ... ... сыйлаған осылар деп ойлау керек!", — делінеді.
Жер-су құдайына келетін болсак, ол да ... пір ... ... кауымнан патриархалды кауымға біртіндеп өту барысында
жер-су соңғы орынға ығыстырылады.
Қазақ халқының әйелдерді дәріптеуінің бір ... ... ... ... ... шамандықта бас абыздық мәртебе әйелге тән болуы
мүмкін екендігін төмендегідей ... ... ... ... ... Инан ... ... матриархаттық қоғамның туындысы дей
келіп, былай дейді: «Кейбіреулердің пікірі бойынша ең мықты шамандар қатын
шамандар. Тіпті, шамандықтың ... ғана тән өнер ... ... да бар. ... йақұттарда еркек шамандардың арнайы мұрасым
киімдерінде әйелдіктің белгісі ... екі ... ... дөңгелек
металдар қадаулы тұрады.
Тіпті, кейбір еркек шамандардың әйелдер құсап ұзын шаш ... ... ... ... ... шамандардағы әйелдік комплекстің
күштілігінің салдарынан олардың гомосексуалдық ... ... ... [42, ... ... сөзінің орнына «қам» сөзін қолданған. ... ... сөзі ... ... ... ... [43, 218]. С.Қондыбай
кемпір сөзінің шығу тегін түсіндіре келіп, бұл сөздің «қам» және ... екі ... ... ... ... ... сөзі парсы тілінде
«қарт кісі», «шал», яғни еркек жынысты қарт кісі дегенді ... ... әйел ... қарт ... ... тұр, онда ... сөзі тек әйелге
қатысты екенін, бұл туралы бұған дейін ... ... ... «мен тек ... ... жай ... емес, «әйел бақсы» дегенді
білдіретінін ғана ... ... [40, ... ... ... ... сана, тәрбие тағылымдары
Исламға ұқсас, жақын. Қазақ мәдениетінің құрамы күрделі, ол- түрлі ... мен ... ... ... мен қосылуы нәтижесінде пайда
болған ... ... ... ... ... ... ұзақ
ғасырларға созылған тарихи - ... ... ... ... - ... ... ... Алайда, бұл синтезде, яғни біте қайнасып қосылған
мәдени - өркениеттік тұтастықта орталық, жүйе тудырушы бөлік- ... ... ... ... мен ... біз ... тығыз
байланыста дамыған, көне түркі мұрасы мен бүкіл адамзат ... ... ... ... келген ұлы ислам дінінің бір-бірімен кездесіп,
байланысып, ... ... ... ... және диалектикалық
ойлау тұрғысынан қарасақ, ежелгі түркі дәстүрі өзгермей, бір орнында тұруы
мүмкін емес еді, ол ... ... ... ... ... ... ... түрленіп, руханилануы керек болды. Ислам діні
арқасында түркілер ... жаңа ... ... ... ... мәдени - гуманитарлық ... ... ... ... ... ... ... қарастырғанда оны екі үлкен тарихи кезеңге – көне
түркі, яғни исламнан бұрынғы және исламға ... ... ... ... ... Исламға дейінгі дәуір мен исламдық дәуірді қарама-
қарсы қойып, олардың өзара байланысы мен сабақтастығын зеттеу керек.
Жалпы көшпелілер өркениетінде ... жат ... салт ... ... ... ... белгілерді байқаймыз. Сондықтан көшпелілер
өркениетінің әйелдерге қатысты тұстарына жекелеп ... ... жөн ... материгінің шығысында өмір сүрген көшпенді халық ғұндар болып
табылады. «Ғұндар қоғамында балаларға қатаң қарайтын. ... күні ... ... артынан тұлыпқа орайтын, егер ол тірі қалса онда мықты болып
өсетін. Ол ержеткенде көрші елге шапқыншылыққа жіберетін. Ал ол ... ... ... еді. ... ... қиын еді, жас ... оларды күту
күрделі еді, оларды өліммен қатар ... те ... [14, ... ... ... бірі тарихтың қай кезеңінде болмасын қыз
балалардың, ... ер ... ... ... ... саналуы. Бұл
ер адамдардың санының аздығы және қоғамның ... ... ... ... ... Ғұндардың наным- сенімдері бойынша олар аспан
құдайларына арнап құрбандық ... Бұл ... ... ... үшін әскер күші ретінде ер баланың қымбат бағаланатынын
байқауға болады.
Сары теңізден Еділге дейінгі ... ... ... ... ... ... бағынышты болды. Мұқан қаған шығарған заңға сәйкес қоғамда
патриархалдық қарым - қатынас ... ... Құда түсу ісі ... ... ... оның ... ... мен інілері өлгеннен кейін, артында қалған
жесірлеріне ... ... ... ... ... екі ... мән
берілетін. Біріншіден, үйге таза жұмыс қолы келетін, ... ... ... ... ... ... күйеу оған қамқорлық жасауға
міндетті болған, яғни жесір құқығы қорғалатын.
Түріктер әйелдерді ана ретінде құрметтейтін. ... үйге ... ... ... ... ... ... содан кейін барып әкесіне сәлем берген.
Әйелді өте қатал құқық заңы қорғаған: күйеуі бар әйелді ... ... ... кесілген, қыздың арына қол салған еркек дереу оған үйленуі
тиіс болған.
«Көне түріктердің діні ... ... ... ... ... «Вэйшу»
және «Суйшу» атты шежірелерінде жазылған. «Вэйшуда» ата-баба ... ... мен ... деп ... ... ... қамқоршы әруағы» деген
мағынаны білдіретін тауға табынады делінген. Ал «Суйшуда» «Шайтандар ... ... және ... ... деп ... Бұл ... ... ретінде сипатталуы мүмкін» [14, 43].
Дала көшпенділерін Еуропалықтар «тартарлар» немесе «татарлар» деп
атаған. Татарлардың ... ... ... ... ... деп жазған: «Төбелес,
ұрыс, адам өлтіру тіпті болмайды. Бірін-бірі аса құрметтейді, бір-бірімен
достық қатынаста ... ... ... адал және ... азғындығы
туралы ештеңе естілмейді. Егер әйелді немесе еркекті зинақорлықта ұстайтын
болса заң немесе ... ... ... ... ... ... өз әйелдерінен туған бала мен тұтқын әйелден ... ... ... ... ... ... ... заңды некеден
туған баласы сияқты ақсүйек болады. Татардың ... ... ... да, ... өз ... өз үйі ... Бірақ олардың біреуі үлкен болады.
Олар қанша болса да, ешқашан ... бірі ... мен ... атқа ... Еркектер сияқты шаба да ... ... және ... ... ... ... ... әрекет етеді ».
Мына мәліметтерге көңіл аударсақ. ... ... ... ... ... ... реттелмей келген. ... ... ... ... болу ... ... ежелгі парсылар
немесе вавилондықтар мен мысырлықтар сияқты, түркі тайпалары арасында да ер
адам өз қарындасына немесе ... яки ... ... ... ... жаппай болмаса да кездесіп отырған. Себебі, оған ескі дін
тосқауыл қоймаған» [33, ... ... ол ... ... күйде еді. Яғни, жаһилиет
дәуіріндгі арабтар сияқты, түркілер мен парсыларда көптеген ... ... - ... ... ... байланысты әйел адамның құқықтық
мәртебесі төмен болды. Бір жағынан қарағанда, мәжусилік ... әйел ... ... да моральдық жағынан қатаң шектеулерді кездестірмеді,
бірақ, мұндай «демократияның» екінші жағы - ... анық ... ... ... есебінде, сол сияқты арзан еңбек күші ретінде пайдалану ... Оған ... ... ... ... күң есебінде жүріп, мал-
мүлік сияқты бір қолдан бір қолға өтіп сатылды, меншікке ие болу тұрмақ,
өзі меншікке теңелді. » [33, ... ... ... қыз ... ерекше сыйлаған. Ұлттық
мұраларымыз, дастандарымыз, мақал-мәтелдеріміз, жырларымыздан ... ... ... ... ата жырларын алайық. Қорқыт жырларындағы
«Байбөрі баласы Бәмсі-Байрақ ... ... ... алайық: «Хан ием! Қам-
Ғанұлы Баяндүр бір күні ... ... қара ... ... ... «Төбесі көкке жеткен ала шатырлар тігілсін, оған мың ... ... деп ... ... Ішкі және ... ... ... Баяндүр хан тойына жиналды. Баяндүр хан тойына Байбөрі бек ... ... ... қарсы алдында найзасына сүйеніп, Қара көне ... ... оң ... ... ... Ораз, солында Қазылық Оғыз бектің
баласы ... ... еді. Мұны ... ... ... көкірегі қарс
айрылды. Өкіріп жылап, қолына орамалын алып, көздерн сүртті. Сонда ... ... ... ... ... күйеуі Қазан-Солар тізерлеп отырып,
Байбөрі бекке үңіле қарады да: «О, Байбөрі бек, мұнша неге ... ... ... «Хан ... ... ... ... Басына менің тажымды
киер ұл жоқ. Өкшемді басар іні жоқ. Мен ... ... ... ... О, ... мен өзімнің тажым мен тағымның ... жеп ... ... ... бір күні ... Өле ... ... үйіме кім ие
болмақ?» - деді Байбөрі. «Бар тілегің сол ма?» - деді ... ... ... бар ... сол, ... де ұлым ... ол Баяндүр ханның алдында қызмет
істеп тұрса, соны көріп мен де ... ... ... ... ... ... -дейді. Бұл сөзді есіткенде барлық оғыз елінің бектері ... ... ... жая ... «Тәңірі саған ұл берсін», - десті. Ол
заманда бектердің алғысы да, қарғысы да қате ... ... ... ... Сол ... ... Байбіжан орнынан тұрып: «Бектер, маған да бір
тілек бата беріңдер, тәңірі маған да бір қыз ... ...... ... елі ... жайып, оған да дұға оқыды. Тәңірі жарылқаса сен де қызды
боларсың», - десті». [46, ... жыр ... ұл ... ... қыз баланың да қатар
дәріптелетінін көреміз. Сонымен қатар, Мәшһүр Жүсіп ... ел ... жыр ... үзінді келтіреміз.
Бір батыр жорыққа бармақшы болады. Оған әйелі қарсы болып былай дейді:
«Әкем» деп жоқтар қызың жоқ
«Атам» деп жоқтар ұлың ... ... ... қолында қаларсың.
Батыр әйелінің тілін алмай жорыққа кетеді. Ақыры жау қолында қайтыс
болады. Өлер ... ... ... ... жоқ ... налиды:
Жау жолында құдайым өлім бердің,
Әкекем деп шырылдар қызым да жоқ. [47, 44-46].
Өткен тарихымыздың айғағы тас ... де ... әйел ... ... ... Мысалы: Мерке қорымындағы 64 мүсіннің 31-і
әйел мүсіні.
Ежелгі қазақтардың арғы тек ретінде ... ... ... ... деген атаудың қолданылмағанын, арғы тек, ұлы туыстық
апам, әжем (ечім апам) деген әйелдік атааулармен берілгенін ... ... баба ... ... ... ... сөздігінде ұлы туыстықты
білдіретін сөз ретінде келтіреді. Бірақ осы ... әке, көке ... ... ... ... мағынасында қолданылғаны. Бұдан шығатын
қорытынды арғы тек, ұлы ... бәрі ... ... ... ... бертін келе, шамамен IX-XI ғ.ғ. еркектік туыстық атауға айналғаны. ... ... деп ... ... ... осы сенімде әйелдің орны қандай?
Бүтіндей рулардың әйел атымен аталғаны ... ... ... ... ... ... ру-тайпалардың шежірелерінен кездестіруге
болады. Шәкәрімнің шежіресінде «Жоғарыдағы Сарының ... ... ... ... ... атымен Мұрын аталды. ... Жоғарыдағы Матайдың үш
баласы Аталық, Кенже, Қаптағаай ... ... ... ... ... қызай атанды. ... Бұл төртеуі нағашысы Уақ ішінде кетіп Ергенекті
Уақ атанды» [51, ... ... тегі ... деген еңбегінде бүтіндей рулардың
әйелдің атымен атанғаны туралы ... ... [52]. ... әйелдің негізгі қызметі жаратушылық, ұрпақты
жалғастырушылық, ... ... ... қазақтың арғы тек рудың,
қамқоршысы Ұлы Ана түрінде ... ... ... ... ... ... да ... қалғанына бүтіндей рулардың әйел
есімімен аталуы, ру ұрандарының дана, батыр әйелдер есімінің болуы және кез
келген ... ... ... рудың қалыптасып, сақталуындағы
әйелдің ролі туралы мынадай аңыздары куә: « Қария сөздер ... ... ... ... ... ұлы ер жеткен кезде Ұлы Жүз Дулат бидің қызы
Ақсұлуға үйленген екен ... ... аз ... ... ... мен Ұлы ... қатар қайтыс болады. Ақсұлу өзі түскен шаңырықтың
болашағын ойлап, еліне ... ... ... бірі ... ... ... ... Оны өзі Қызеней деп атайды.
Екіқабат қалған Әлпеш айы күні жетіп босанады. ... атын ... ... ғой деп Белгібай қояды. Оның екінші аты- Өкіреш. Найманның
әулие келіні ... ... ... ... ... Қызенейді Найманның ұлы
атасы делінетін Сарманаймен бірге туысқан Шумақ дегеннің немересі Елтайға
қосады. Оған ... ... ата ... деп ... деп ат ... Қазақ
шежіресінде бар Найман осы төртеуінен тарайды да, тоғыз таңбалы найман
аталады» [53, 55-56].
Осы деректерден ... ... ... ... ел ұйытқысы
қызметін атқаруына тәнті болып, бүтіндей бір ... ... ... ... ... ... ... Ертедегі қазақтар әйел құқығын шектеді,
әйел ақылын төмен санады дегенге мен қарсымын. Әрбір әйел, ... ер ... ... мен ... ... ... ... бөленіп, аты
тарихта қалып отырған. Қазақтар оң жақта отырған қыздарды қатты құрметтеп,
оларға еркіндік берген, қоғамдағы кез ... адам ... ... ... ... дәлелі ретінде: даналығымен елінің жылқысын және өзінің
арын сақтап қалған, жарының жоқтығын білдіртпеген, ел ... ... ... айтуға болады. Барша қазақ төбесіне қойып сыйлайтын данышпан Төле
бимен сөз саптасып, өзінің ақылымен ... ... ... ... Төле бидің келіні болған, Төле биді өз ... ... ... ... ... да қазақ халқының әйел алдында ... ... ... ... ... келер болсақ, исламға дейінгі қоғамда
кең етек алып, ислам дінін қабылдағаннан ... ... ... ... уақытта жойылды деуге болады. Әмеңгерлік дегеніміз күйеуі қайтыс
болған әйелді күйеуінің ... ... ... ... алып ... Ағасы,
інісі жоқ болған жағдайда рулас, туыстарының біріне күйеуге шығу.
Әмеңгерлік ... ... ... XIX ғ. соңына дейін ... ... ... ... өгей әкеге тәуелді етпеу, балаға
моралды ауыртпалық түсірмеу. Жесірді әйелдікке алған әмеңгері қайтыс болған
туысының ... ... ... ... қаны бір ... бар. ... баяғы отбасында өмір жалғасы береді.
«Әмеңгерлік-өлген күйеудің жесір қалған әйелінің оның бауырына немесе
жақын ағайындарының біріне ... ... ... ру ... ... ... ... талқыланған. ...Біріншіден, көшпелі қауымда
жесір қалған әйел басқа біреуге күйеуге шығып, балаларын өзімен бірге алып
кететін болса, өгей әке, ... ... ... ... ... бетінен
қақпай өсіруі екіталай болатыны сөзсіз. Екіншіден, ... ... ... жесір қалған әйелге берсе, бөтен адамның иемденіп, тіпті талан-
таражға салып жіберуіне ешқандай ... жоқ. ... ... ... ... ... алып ... анасыз бала өсірудің қандай қиынға
соғатынын және жас ... ... ... ... ... ... ... қазақ түсінген. Егер марқұмның аға-інілері жоқ болса, ... ... ... ... күйеуге шығуға шешім қабылдайтын
болған. ...жалпы алғанда көшпелі қоғамда ... ... бас ... ... ... Тек ... ... әйелдің төркінін шақыртып, келісуге
бата беруін сұрайды. Ал егер әйел әмеңгерліктен бас тартқан ... ... да, ... те ... тек өзі ... ... [48, ... ортағасырлық еуропа саяхатшылары Марко Поло, П, Рубрук
және т.б. түріктердің, ... ... ... деңгейінің
көрсеткіші ретінде атап өтеді [49, 76-81]. Л.Гумилев бұл ... ... ... ... ... әмеңгерлік жолымен алудың екі мәні
болған. біріншіден, үйге жаңа жұмыс қолы келіп ... ол ... ... ... еді. Екіншіден, әдет-ғұрып жесір әйел құқын қорғап отыған,
өйткені жаңа күйеуі оған қамқорлық жасап, оны өз ... ... ... Кейде мұндай некенің жалған болуы да мүмкін, дегенмен де ... ... ... ... ұшырап, далада қалмаған» [46, 71].
«Женщина в традиционном казахском обществе» атты еңбегінде Н.Нуртазина
әмеңгерлік туралы: «Көп әйел ... ... ... ... ... кең ... Бұған әкелген әрі жас ... ... әрі ... қосымша жұмыс күшіне ие болуға ұмтылыс, руды күшейту көп ... ... ... қатар номадтық сезімдік ләззәтқа табиғи бейімділігі
еді» [50, 11] деп ... ... ... «көшпелілердің дәстүрлі
дүниетанымында әйелге қатысты қандай жағымды және ... ... ... [50, 6] ... ... ежелгі сақтарда, түріктерде, қыпшақтарда,
монғолдарда әйелге біршама құрметпен қарағандығы, патша әйел Томиристің,
әйел ... ... ... ... ... ... ... емші, би
әйелдердің болғандығын, «қыз қуу» сияқты ұлттық ойындардың болғандығын айте
келіп, бірақ ... бәрі ... ... ... деп тұжырымдайды [50, 6-
76 б].
Өзімнің жеке пікірім, ... оң ... ... ... ... ... қолында өмір сүрген қыз бала оның тарапынан жыныстық қысымға
ұшырайтыны туралы деректер кездеседі. ... әйел ... ... деп ... ... ... Бұл ... әйел өзінің эгоисттік
пікірін басып, баласының жағдайын ойлау керек. Себебі, ол ана. ... ... ... бірі осы. Бір ... қазіргі қоғамдағы
қазақтардың әйелге қатынасы және ұрпақ тәрбиелеу ... ... ... асыл ... адамгершілік, парыз, ар, ұят сияқты
сезімдеріне жат екендігі қынжылтады. Себебі, қазіргі ... ... ... ... ... халқымызбен салыстырғанда төменгі
деңгейде. Ұлтымыздың тарихын оқи ... ... ... ... ... патриот болғанын, әйел адам ... өз ... ... ал қыз ... ... арқылы өзін сыйлата білгенін, ар
табалдырығын аттамағанын көреміз.
Қазақ халқының әйелге ... ... ... шолу ... Қазақтарда
әйелі қайтыс болып, тұл болып қалу үлкен қасірет. Осындай жағдай туралы
Ы.Алтынсарин «Қазақтарда ... ... ... ... құда ... қорлық
саналатын. Бұндай күйеуді құлдырау мағынасында үй сынық деп атайтын» - деп
жазған. Қайта ... ... жаңа үй ... ... ... ... ... ақ емес, сұр немесе қара сұр болған.
Көптеген ғалымдар қоғамдық өмірде қазақ қыздарының ... ... ... Орта ... ... халықтарының әйелдерімен салыстырғанда қазақ
әйелдерінің еркіндігін көрсетті. Мысалы: Марокколық араб саяхатшысы ибн-
Батут «Қазақ мәдениетінде мені ... ... ... ... ... Олар ... ... ежелден әйел қауымы біршама еркін, белсенді, сыйлы болғаны
туралы жиі естиміз. Бұл сөзде белгілі ақиқат бар. ... ... ... әдеттер сақталды да. Сондай әдеттердің бірі тегі жеті атаға
толғанша қыз ... қыз ... ... ... ... ... бұл мәселе қатаң қарастырылған. Мысалы: «Жеті атадан ... ... ... үшін өлім ... кесіледі немесе ағайындары шешкен
жаза колданады, ондай істер бөтен адамдардың қарауына берілмейді». Бұл
медициналық ... өзін ... ... ... жеті ... ... қыз
алысудың салдарынан өмірге кемтар, ақыл-есі ... ауру ... ... ... ... ... Бір қызығы қазақтардан
басқа халықтар ... ... ... ... ұстанбайды және
таңқаларлығы олардың мұндай некесінен ауытқушылық байқалмайды. Қазақ
даласында ... ... ... ... Жеті ... тармақтарынан да
қоғамдағы әйел ахуалын көреміз. Мысалы:
- ...ер адамның құны – 1000 қой, ... құны - 500 қой. (Ол ... ... ... әскер күшіне сұраныс көп еді. Отбасының
асыраушысы да ер адам. Ер адам саны да аз. ... ер адам ... Егер ... ... ... өлім ... кесіледі, ал ағайындары
кешірім жасаса құн төлеумен ғана құтылады. Бұндай қылмысты екіқабат ... ... ... ... өмір бойы халыққа жеккөрінішті болып, арсыз
саналады. Егер ері ... ... ... құнын төлейді.
- Ата – анасы өз баласының өлімі үшін жауапқа тартылмайды, ал анасы
заңсыз баласын қасақана ... өлім ... ... Қыз ... адам ... тең ... сондықтан кінәлі адам өлім
жазасына кесіледі немесе құн төлейді. Бірақ кінәлі адам сол қызға үйленіп
қалың мал төлесе, онда ол өлім ... құн ... ... ... ... ... үшін өлтіруге құқы бар. Егер қылмыс
дәлелденсе, соттар арсыз әйел мен ашынасына өлім ... ... ... Егер ... төрт адам ол екеуінің кінәсіз екендігін дәлелдесе, ... ... ... Ислам бойынша әйелге жала жабуға тыйым салынады.
Құранның Нұр сүресінің төртінші ... ... ... ... ... жабсырғандар; кейін төрт айғақ келтіре алмаса, онда оларға ... ... Және ... ... мүлде қабыл етпеңдер. Міне солар,
бұзықтар», жиырма ... ... ... ... ... ақ ... жала ... дүние, ахиретте қарғалды».
- Жеті атадан аспай қан араластырып үйленгені үшін өлім ... ... ... ... жаза қолданылады, ондай істер бөтен
адамдардың қарауына ... ... ... ... ... жасағанын біліп әйелі немесе
балалары
оны айтпаса, ешқандай жаза ... ... ... ... малайлар мен
ұрлықшылар куәгер бола алмайды. (Исламда әйелдер еркектер сияқты куәгер
бола алады. Бұл ислам ... әйел ... ... көрсетеді) [16, 57
б].
Жеті жарғыны Құранмен салыстыра қарасақ, ислам ... әйел ... ... ... көреміз..
Көшпелі қазақ қоғамында әйелдер еркін болды дегенімізбен, қоғамда
біржақтылықтың болуы мүмкін емес ... ... ... Ол ... көрінеді. Кейбір мәлеметтерде әдет бойынша ... ... ... Егер ... көзіне шөп салса немесе әйелі «менсінбесе» онда
ажырасуға болады. Бұл жағдайда ... ... ... ... ... Ал
қазақтардың ырымы бойынша тұрмысқа шыққан ... ... ... келуі ұят
саналған. Тек қыздың өзіне ғана емес, әке-шешесі, аға-інілері де бұл үшін
ел ... ... ... ... Сіңлілеріне деген бұрыс көзқарас
қалыптасқан. «Қайтып келген қыз жаман, қайта шапқан жау ... ... ... дәлелі. Сондықтан да қазақ қыздары тұрмысқа шыққаннан кейін қандай
қиыншылықтар болса да ... ... ... ... ... ... ... қоғам, әсіресе ер ... ... ... дейінгі қоғамда көпнекеліліктің шегі болмаған. Және әйелдері
арасында әділдік ... ... тірі ... ... ... залал тимейтіндей бірдей дәрежеде дүние - мүліктерге иелік
ететін. Ал жесір ... әйел - ... ... ... ... ... ғана ие болатын. Бәйбіше басқа ... ... ... ... Ал исламдағы көпнекелілікке шектеу және әйелдерінің
арасында, одан туған балалар арасында теңдік ... ... ... ... арасында отағасы материалдық және моральдық теңдік сақтаған. Қазақ
даласында Ислам діні кең тарағанымен де XIXғ. ... ... ... ... ... ... аянышты екендігін тарихи - ... ... ... ... ... ... ... үкіметінің отарлау
саясатының әсерінен қоғамдағы әйел мәртебесі түсе бастады. Бұл туралы ... ... ... ... ... де ... ... хандары», «Азған елдің қожасы», «азған елдің молдасы», «Азған ... ... ... байлары», «Азған елдің адамына», «Береке кеткен
елдерде» деп басталатын өлеңдерінің бәрінде ... сол ... ... рухани азғындауды суреттейді [54, 31-32].
Ш.Уәлиханов өзінің «Сахарадағы ... ... ... ... патшасының саясаты бойынша қазақ жерінде татар молдалары арқылы
таратылып отырған мұсылмандықтың ... ... ... кері ... ... ... ... мен бай қазақтар өздерінің әйелдерін
харамға қамағандай жеке үйге ... ... ... [39, 97]. Әрі ... «...
қазақ халқы ой мен сезімді тек тежеу қабілеті ғана бар өлі ... ... ... нені ... Біз қайткен күнде де татар дәуірін
айналып өтуіміз ... ал ... ... бұл ... көмектесуі керек» дей
келіп, «біздің сахараның діни басқарылуына түпкілікті реформалар жүргізуге
болар еді.
1-ші Қазақ даласын ... ... ... ... ... ... ... бар халық ретінде бөліп алып, қазақтардың
атынан қойылған ... ... ... ... ... ... облыстық ахун тағайындау керек.
2-ші Молда атағын тек осы жердің ... ... бұл ... ... ... ... ... болса, қазақ қожаларына ғана біреу керек»
дейді [39, 201].
Қазақ ғалымы өзінің осы еңбегінде неке мәселесіне тоқталады. «Үкіметтің
неке ... және ... ... молдаларға тапсыруына түрткі болған себеп,
мүмкін, қазақтардың тұрпайы әдет-ғұрпы, өздерінің қыздарын күйеуге тым ... ... ... келісімінсіз берілетіндігінен болса керек.
Қазақтар кейде өздерінің балаларын ... ... ... ... ... байқауымызша, бұл әдет мұсылман дін ... ... ... болар еді, тек ол үшін аға сұлтандар мен ... ... ... ... ... ... бір ... ерте
ұзатуына, әкелері өздерінің ұлдары мен қыздарын олардың жеке ... ... ... мәжбүр етпеуіне және т.б. қатаң бақылау қоюын
тапсыру ... [39, ... ... Ы.Алтынсариннің « Орынбор қазақтарының құда ... ... және той ... дәстүрінің очеркі» деген еңбегінде қозғалады. Көп
әйел алушылықтың себебі туралы онда былай ... «Бұл көп ... ... ... жол беруін былай қойғанда, мынадай себептерден де ... өзі ... ... ... ... ... алған қазақтар, мұндай
әйелінен өзі сүйетін қасиетті әрқашан таба бермейді. Осының ... ... ... ... ... шығысады, сонан кейін күйі
көтерсе, ол ... әйел ... ... ... де ... ... [54,
125].
Көбіне қазақ дәстүрлі қоғамындағы гендерлік теңдік туралы қалыптасқан
пікір: қазақ қыздарының теңсіздігі, олардың ... тым ... ... ... сатылатыны. Бірақ жоғарыдағы келтірілген үзінділерден
жасалынатын қорытынды, бұл пікірдің бір жақты екендігі. ... ... ... ер ... да ... ... отырғандығы ескерілмейді. Көп
жағдайда ер баланың да келісімі сұралмайды ғой. ... ... ... ғана еркіндігін тежеу болып саналады. Ағасы қайтыс болған ... ... ... ... ... ... 8-9 жасында өзінен әлдеқайда
үлкен әйелге үйленуге мәжбүр болады [54, 124]. Әмеңгерлік те тек қана ... ... ... ... ... көп әйел ... ер адам
үшін біріншіден, материалдық жағынан өте ауыр тиетіндігі туралы деректер аз
емес. «Кейбір ... ... ... ... ілуге және басқа кәделерге
беріп, ақыры өзі қатты жоқшылыққа ұшырайды» [54, 132]. Екінші әйел алудың
өзі аса байдың, яғни ... ... ... ғана ... келетін іс.
Осы кезде қазақ ... ... ... ... ... ... ағартушыларының өзінің гендер мәселесіне көзқарастарын
олардың төл шығармаларына осы ... ... ... арқылы көруге болады.
Бұл кезеңде Ислам дінімен қатар, ұлттық дәстүрдің де ... ... ... ... халқы қыз баланы ерекше қастерлеген. Үйде
қызды төрге отырғызған. ... ... ... бар, егер ... ... ... періштелері қалады. Қызда қырық сайтан бар, егер қызды
есікке отырғызсаң, ... ... ... қырсық шалады» деген ырымды
ұстанған. Қыздарын еркін өсіріп, оның күтімі жеңгелерінің ... ... ... ... ... ... «Қызға қырық үйден тыйым,
қала ... қара ... ... деген мақал да бар. Қазақ халқы қыздарының
еркін ұстауының бір белгісін ұлттық киім нақышынан ... ... ... ... қатар, кейде қыз балалар ер балаша киінетін болған. Көбінесе
бұл шаруашылық ... ... ... ... ... ... климаттық жағдайлармен байланысты дәстүрлер кескінделген.
Қыздар басына бөрік, тақия киетін. Бөркін салпыншақ, үкінің, құтанның,
тауыстың қауырсынымен безендірген. ... ... ... ... бас
киімін кәмшат бөрік дейді. ... ... бас ... ... ... ... ... Бұл әшекейлер ғасырлар ... ... ... ... ... Соның ерекше айта кететін тұсы
«көз тимеу» үшін және материалдық жағдайын ... ... ... ... паш ... ... өзіңе деген жаман
ойларын тудырмау, алалық ... ... ... қыз ... орамал
тақтырмаған деген пікірлер де бар. Н.Шаханованың «Мир традиционной культуры
казахов» (Алматы,1998г) кітабының «Девушки - ... в ... ... ... 1917г» ... ... қыздары тақияның
сыртынан орамал таққанын көреміз. Бұрынғыны көрген аналарымыздың сөзіне
сүйенсек ... ... ақ ... ... ... таға ... болған.
Себебі, ақ түс неке қиылғандықтың белгісі саналған. Қазақ халқында ... ... бар. ... бойынша ұзатылған қыз өзіне тетелес сіңлісінің
басына тартатын ... ... Бұл ... ... ... ... ... Бұл дәстүр шарғы деп аталады» [17].
Әйелдердің бас киімінің ішіндегі ең әдемісі-сәукеле. Кей ... ... ... киетін болған. Ұзатылып бара жатқанда сәукелесінің
үкісін сіңлісіне ырым ретінде қалдырып кеткен. Себебі, тұрмысқа ... ... ... үкі тақпайды. Ал тұрмысқа шыққан келіншек ана ... ... ... ... ... кию ... ие болған.
Қазақ халқының ұлттық костюмі –тарихи эволюцияның ... ... ... ... ... мәдениетінің этикалық және эстетикалық
идеалын бейнелейді. Қазақ әйелдерінің киім киісіне ... оның ... ... ... қыз, ... ... ана т.б.) анықтап
біліп отыруға болады. ... ... ... ... ... болсақ,
ислам шарттарына толықтай сәйкес келеді. Мұсылман шартына сәйкес ... ... ... ... үшін ... - жүз, қол - ... басқа барлық
дене. Қазақ әйелдерінің ұлттық киімінде де жүз, қол - ... ... бәрі ... ... киетін кимешекті мұсылмандық хиджабтың ұлттық
нұсқасы деп тануымыз керек. Тек ... бас ... ... ... ... ... төбетей киген. Бұл бас киімдер шашты толық
жаппаған. Дегенмен, бас ашық ... ... ... ... ... ... ... Мысалы: батыс өңірлердегі киім кию сәнінде тақия
мен төбетейдің артында матадан өрнектеліп жасалған жабулары ... ... ... ... ... қорытындылайтын болсақ әйелдер киімі ислам
шарттарына толық жауап береді. Яғни, хиджабтың ... ... ... ... өмір ... ... ... өзіндік көзқарасымен ерекшеленеді.
Көшпенді қазақ халқы тарихында талай – ... ... ... ... Жан – ... жау ... ... кезде ұлт болып сақталып қалуы
үшін жерін, елін ... ... ... ... ... ... ... сезімнің жоғарылығымен ғана сақтап қалуға болатынын
жақсы сезінген. Ал ... ... сәті ... толы ... адамның жартысы,
еркектің жарын төмен етек құл-күң етіп қойып, одан туған ... да, ... ... ... рух пен ... күте ... еді. ... да
көшпенді қазақ халқы ананы қастерлеген. Жарын сүйген. Қызын қырық үйден ... ... ... ... еркелеткен. Қызды қашанда жат - жұрттық ... жас ... ... ... ... қара ... ... үйдің ұйытқысы
ретінде ұзатқанға дейін тек тәрбие берген. Сол дәстүрдің арқасында Елдің
Анасы атанған ... ... ... ... жетті. Ал қыздарымыз Тұмар
ханшалардың ерлігі, Жоңғар шапқыншылығы кезіндегі Гауһардың, Ұлт-азаттық
көтерілісі ... ... күні кеше Әлия мен ... ... Кеңес үкіметі күйрердегі желтоқсанда Ұлы ерліктің туын ... ... ... бәрі ата ... ... ... көрсетсе керек.
Көшпелі ата бабаларымыздың салт-санасын ислам дініне ... де бұл ... ... ... ... ... діні қазақ
даласына VII ғасырдан XI ғасырға дейінгі аралықта қабылданды. Бұл ... ... ... ... да ... ұлттық құндылықтармен
сіңісіп кетті.
2. ҚАЗІРГІ МҰСЫЛМАН ҚОҒАМЫНДАҒЫ ӘЙЕЛ МӘСЕЛЕСІ
2.1 Шет елдік мұсылман елдеріндегі әйел мәселесінің шешілу жолдары
Қоғамның ... ... оның даму ... мен ... Әйелдердің әлеуметтік – экономикалық статусы мен ... ... ... ... бірі, дәстүрлі және қазіргі
кешендерді үйлестіретін білім болып табылады.
Сондықтан диссертацияда ... ... ... мұсылман
елдерінің қазіргі таңдағы тынысынан бастайық. Ислам дінінің отаны болып
есептелетін Араб ... ... ... ... олар ислам
дінін тарихи пайда болған кезінен бастап ұстанады. ... ... ... қоғамның барлық салалары, экономикасы, саясаты, тілі, болмысы ... ... ... ... елдерінің ішінде Иордания және Сауд
Аравиясы басқа араб ... ... ... ... мен ... ... ... таңда олар жаһандық экономикалық жүйеге, халықаралық нарыққа
тартылғанымен, дәстүрлі өмір ... ... ... ... ... уақытта да тайпа мен шейхтердің, рубасы мен діни ... өте ... ... ... өзі ... ... отырады. Араб тілі
де сақталған.
Өткенге сәл шегініс жасасақ мұсылман әйелдері исламның ... ... ... ... ... таралуы мен нығайуы үшін ... ... ... ... ... ... орындау
барысында әйелдер қолдау көрсеткен. Мұсылман әйелдер пайғамбарды қолдай
отырып, қоғам мен ... ... ... оның ... ... ... ұрыс ... жаралыларға көмек көрсетті, адамдарға жаңа
дін ... ... ... ... ... кеңеюіне, феодалдық
мемлекеттердің қалыптасуына, қоғамның әлеуметтік құрылымының күрделенуі
байланысты саясат пен қоғамдық өмірдегі әйелдердің ролі ... ... ... ... әйелдер өмірі отбасы, үй - жай, ... ... ... XIXғ. соңы мен XXғ. ... ... әлеуметтік өмірдің сахнасына шығыс ... ... ... ... ... бойы мұсылман әлемінің индустриализациясы, урбанизациясы
және секуляризациясы ... ... деп ... Модернизация
идеологтарының пікірінше, мұсылман әлемі батыс өркениетінің жолын қайталауы
тиіс.
Шынында да XXғ. алғашқы ... ... ... елдерінің
либерализация мен эмансипациясы жүрді. Мұсылман елдерінің бір бөлігі
дамудың батыстық ... ... ... бөлігі капиталистік емес жолын
таңдады. Бұл жолдар ислам әлеміндегі әйелдерді де айналып ... ... ... ... оның ... ... үйінен шықпай,
толығымен зайыбына бағынатындығын ғана біледі. Батыс исламның ... ... ер ... ... деп ... Аталған
стереотиптерден әйелдер қозғалысының реисламдандыру феноменін және ... ... ... ... ... ... ... түрін түсіну мүмкін емес.
Орындаушысы мұсылман әйел болған террорлық актілердің салдары Батыс,
Ресей сияқты елдерде ... ... ... ... ... ... ... мен басқа дін ... ... ... ... дін
ретінде айыптауға тырысты. Батыста антиисламдық кампаниялар ислам дінінің
ілімдерін, Құран аяттарын, ... ... ... ... [18, ... ... ... концепциясы ерекше орын алады. Жихад –
күрделі, көпқырлы құбылыстардың ... Ол өзін - өзі ... ... және исламды қорғау жолында шайқасу ... ... ... ... ... ... ... бірінде айтылып өтілді.
Қандай жағдай болмасын ... ... ... ... ... ... бұл ... байланысты: «...Кім кісі өлтірмеген немесе
жер жүзінде бұзақылық ... ... ... ... ... түрде барлық
адамды өлтіргенмен және оны (өлімнен ... ... ... ... тең деп ... деп ... [1, 5: 32]. ... адамға
мағынасы анық: өлтіруге рұқсат өлтіргенінің жазасы ретінде, тек ... ... сот ... ... ... Адам ... қауіп төндіру,
қылмыспен тең екендігі көрсетілген.
Атниисламдық идеологтар әйелдер ролі ... ... ... ... ... ... ... білуге болады деп тұжырымдайды. Олардың
пікірінше, әйелдерді саяси мақсаттың ... ... ... ... ... ... ... кейінгі екінші
орында екендігінің, олардың ер адамдардың бұйрығына тәуелді екендігінің
дәлелі [18, ... ... ... естіген көптеген адамдардың ойына осындай
әрекеттегі әйелдердің исламға қатысы қаншалықты деген ой ... ... үшін ... ... ... адам ... ... деген сенім бар.
Террорлық актілер жасаған әйелдердің санасына кінәсіз адамдардың, соның
ішінде ... ... ... ... ... барамын деген ой келді ме
екен? Осындай жан ... ... ... ... әскери дін деп
ойлайтындар да бар.
Мұсылман идеологтары «ислам» терминінің өзін «слм», «салам» түбірінен
шыққан, «бейбітшілік» дегенді білдіреді деп ... ... ... ... ... ... өлтіруге шақыру туралы ешқандай аяттың жоқ
екендігіне көзі ... ... ... ... егер ... ... ... қауіп туғанда ғана қолға қару алуға болатыны айтылған.
Құранның көптеген аяттарында Аллаһтың адамға ... ... ... ... ... ... Және ол көп ... болашақ ұрпаққа өмір
сыйлайтын әйелдер өміріне ... ... ... ... ер ... ретінде қалдырғандығы айтылады. Бұл туралы пайғамбарымыз қоштасу
құтпасында: «Адамдар! Әйелдердің ... ... ... және ... ... ... кеңес беремін. Сендер әйелдерге Тәңірдің ... ... деп ... Олай ... ... өлімге айдап, ислам
тағылымын бұзатындар кімдер?
Сондықтан, ... ... ... ... ... мен қазіргі саяси,
әлеуметтік контексте дұрыс саралай білу керек. Қазіргі таңда ... ... ... ... ... ... әр ... тілдерінде
сөйлейді, әр түрлі мамандықтардың иесі, әр түрлі географиялық аймақтарда,
әр түрлі әлеуметтік және материалдық ... өмір ... ... оларды
Мұхаммед пайғамбар енгізген ислам діні мен өркениеті ... ... ... ... туындаған сұрақтың жауабын қасиетті Құраннан
іздеп табады.
Феминизмнің өсуі, ... ... ... ... әйелдер кәсіпкерлігінің дамуы, олардың ішкі және сыртқы ... ... ... ... ... мәселеге қызығушылығын
арттыруда. Соның ішінде ислам әлеміндегі әйелдер статусы ерекше назар
аудартады. ... және ... ... ... ... ... ... әлеуметтік статусы қазіргі әйелдер ... ... ... ... – қарсылық тудырады деген ... ... ... ... тақырыбы саясиланып кеткен. Өкінішке ... ... ... ... құқықтары мен бостандығы туралы
сауалдар мұсылман әлемінің өзінде дұрыс түсіндірмеленбейді.
Мұсылман әйелдерінің ... ... ... саяси – құқықтық
статусын зерттеу барысында бірнеше аспектілер ...... ... ... ... ... көне ... ахуалы мен құқықтары мәселесі қалай ... ... ... ... және төрт ... тұсында мұсылман қоғамы
идеалды модель болғандығын естен шығармағанымыз дұрыс.
Екінші – деректанушылық аспект. Ол әйелдердің ... мен ... ... ... ... ... Құран мен хадистерде қалай
шешілетінімен байланысты. Мұнда легитимді, сакральды ... ... ... ... ... статусын түсінуде талас тудыратын
сұрақтар аз емес. Саяси күрестің қасиетті кітап пен оның ... өтуі де ... ... ... ... ... және ... әрекетінің дұрыстығын ақтау үшін Құран
мен шариғатқа сүйенетіндігі түсінікті.
Үшінші ... ... ... ... ... және ұлттық
мемлекеттердегі нақты тарихи кезеңдер мен дәуірлердегі ... ... ... ... мен ... бейнелейді.
Төртінші аспект қазіргі кезеңдегі әйел мәселесін шешу ... ... ... ... ерте кезеңдегі ислам уммасында
қалай шешілгендігі, орта ... Жаңа ... ... бұл сауалды қалай
қарастырғандығы, қазіргі уақытта ислам әлеміндегі және ... ... ... ... ... шешіліп жатқандығы арасында үлкен
айырмашылық ... Араб ... ... ... қозғалысы Мысырдан
басталды. XIXғ. бірінше ... ... ... сұрағы араб
елдерін толғандырған өзекті әл ... ... ... айналды. Дәл осы уақытта мысыр қоғамының көрнекті қайраткерлері
«әйелдер сұрағын» көтеріп, мұсылман ... ... ... ... араб ... екі терминмен анықталады: тахрир, қандай
да бір тәуелділіктен «босатылу» және суфур, тура мағынасында «чадраны ... ... ... ... ... оның ... көрсеткіші. Сондықтан болар
француз философы Ш. Фурьенің «әрбір қоғамда ... ... ... ... табиғи өлшеуіші» деген сөздері әлі күнге
дейін өз маңызын жоғалтқан жоқ. 1899ж елде ерлер мен ... ... үшін ... ... Бұл ... ... ... Аминаның
«Әйелдер эмансипациясы» кітабының жарыққа шығуы әсер етті.
1919ж. ағылшын үстемдігіне қарсы Мысырдағы ... ... ... ... ... ... Худа Шаарави көшедегі
демонстрацияға шығып, әйелдер мәселесін көтерді.
1923ж. Худа ... ... ... ... ... ... Бұл ұйым ... эмансипациясы мен азаматтық құқықтарына қол
жеткізуіне ықпал ... ... ... ... ... өмірінде түбегейлі
өзгерістер енді. Әйелдер сайлау құқығын ... ... ... ... ... ... салынды. Соңғы уақыттарда мысыр әйелдері ер
адамдардың қызметі ... ... ... ... ... белсенді қызмет етіп жатыр. Мысыр қоғамында журналист, адвокат,
профессор, дипломат әйелдер өз саласының білікті ... ... ... ... ... де пікірі де қоғам жадынан түспек
емес. Олар әйел мәселесінде келісімпаздыққа келе ... Бұл ... ... ... ... ислам принциптерінің келуін талап
етеді, әйелдерді чадра киюге міндеттейді, оларға ... тыс ... ... ... салады, деэмансипация және жыныстар сегрегациясы саясатын
жүргізеді.
Мысыр конституциясында ислам мемлекеттік дін болып ... ... ... заң ... ... 1956ж. ... мұсылман
діни соттары мемлекеттік сот жүйесінің құрамды бөлігіне айналды.
1962ж. ұлттық қозғалыс Хартиясы ер адамдар мен әйел ... ... ... ... сөз ... ... 1956ж. әйелдерге
сайлау құқығы мен ... ... ... ... ... ... ... және парламент депутат әйелдері пайда болды. Жалпы білім
беру жүйесі қыз ... мен ұл ... тең ... ... ... етіп ... Екі ... өкілдерін бірге оқыту мемлекеттік білім
беру мекемелерінде тәжірибеден өтуде.
Шығыстың басқа елдеріндегі сияқты Мысырда да ... ... ... ... ие. ... ... ... мен олардың балаларынан
және әке жағынан жақын болып келетін туыстардан тұрады. Отбасының ... ер адам мен оның ... ... ... ... ... туыстық
жақындық қана емес, әлеуметтік тәуелділік, ... ... ... ...... ... ... тұрады, күйеуі шексіз
билікке ие, ал әйелі бағынышты. Мысырда көптеген әйелдер жұмыс ... ... ... толықтай күйеуіне тәуелді. Жалпы алғанда барлық
отбасы ... және ... ... ... салу ... ... ... өркениеттің әсерінен жас әйелдер ... ... ... еуропалық киімдер киюде, шет елдік университеттерде
білімін ... ... Сауд ... көп ... ... ... 85%,
ал шииттер 15 % құрайды.
Сауд Аравиясының саяси және ... ... ... және аймақтық саясаттағы даму ролі, қаржылық және экономикалық
күші, оның «мұсылман әлемінің» ... ... ... ... ... база үшін империя аралық бәсекелестік, 70-80ж.ж. «исламдандыру
саясатының» ... өсуі осы ... ... ... ... Сауд Аравиясы қазіргі кезеңге мұнай арқылы бай және дамушы ел ретінде
енді. Қазіргі сауд қоғамының анықтаушы факторы ретіндегі ... тек ... және ... қоры ғана емес, оны игеру «технология, ақша, геосаясат,
жұмыс күші, жаңа әлеуметтік кластар мен ... ... ... ... тенденциялардың, жаңа құндылықтар мен нормативтік жүйелердің,
кикілжіңдердің жаңа түрлерін» әкелді.
Феодалдық қатынастар қалыптасқан елге капитализмнің енуі жалпы ... келе ... даму ... тарихи сарынын бұзды. Феодалдық
мемлекет мемлекеттік – капиталистік секторды құру ... ... ... ... ... ... сауд Аравиясының тұрғындары феодалдық және
капиталистік әлемдерде қатар өмір ... ... ... ... ... ... – қатынасы батыс мәдениетінің өсуіне ықпал
етті. Батыстан келген жаңалықтарға феодалды ... ... ... ... ...... идеологияның өкілдері қарсы шықты.
Жаңа өмір салтын ұстанушылар батыстық білім алушылар, ағартушылар өкілдері,
жалпы жастар қауымы болды. Оларды ... ... ... ... ... ... саяси сипатқа ие болды. Көптеген әлеуметтік
мәселелермен қатар араб әйелдерінің ... ... ... Бұл ... қойылуының өзі қоғамдық ... ... ... ... ... ғасырлар бойғы ескі дәстүрі елдің ... ... ... ... теократиялық мемлекеттің негізінде,
буржуазиялық ... ... ... ... ... ... дінбасылары арасындағы одақ жатыр. Уаххабизм сауд қоғамының
тарихындағы маңызды компонент, қазіргі ... да ... ... діни ... ерте ... ... уағыздайды.
Шексіз саяси тұрақсыздықты, экономикалық хаос пен оның ... ... ... ... ... және ... әлемінің
ауыр күнәға - бидаға батуы деп түсіндіреді. ... жаңа ... ... әлеуметтік күштер қазіргі уақытта ... ... ... ... ... қоғам өміріне интенсивті және тұрақты түрде
әсер ... ... ... бұл ... осы діннің пайда болған жері ғана
емес, исламның қасиетті орындарын сақтаушы (Магриб, Оңтүстік ... ... ... басқа мәдениеттің әсеріне ұшыраған жоқ).
Әлеуметтік күш ретінде сауд әйелінің аренаға шығуы – сауд ... ... ... ... өзгеріс. 60ж. бұл қоғам патриархалды сипатта болып,
әйелдердің қоғамдық – саяси қызметке қатысу мәселесі ... ... ... Қазіргі уақытта сауд әйелі өз елінің әлеуметтік және
экономикалық ... ... ... ие.
М.В.Вагабовтың «Ислам және шығыс әйелдері» кітабында: «ислам әйелдерді
жәбірлеуші, оның құқығына ... ... Елде ... ескі,
патриархалды түрі сақталған. Сауд Аравиясында әйелдер ... ... Қыз ... 14 жасқа толғанда басынан аяғына дейін қара
жамылып, бетін жабуы керек. ... кию ... ... ... өмір
салтын ұстанушы ретінде бейнесі арабтық дәстүр емес, ... ... бұл ... ... ал ...... оны қазір де білмейді»
деп жазылған [20, ... ... ... ... Сауд Аравиясының саясаткерлері елді
заманға сай мемлекетке айналдыру үшін реформа керек деген тұжырымға келді.
Мұндай әрекетті король ... ... ж.ж.) ... ... ... ... бойынша, ол «фантазер да, революционер ... Ол ... ... мойындамайды, тек Құранды мойындайды. Оның
реформалары өмірге қолайлы және біртіндеп енеді».
Фейсал әйелдердің қазіргі қоғамдағы ... ... ... ... ... да ол, ... сауаттану мәселесін шешуге
кіріскен сәтінде, оның ... ... ... әйелдер сауатты болса,
оларды үйде ұстап отыра алмаймыз» деп ескерткен [20, 94б.]. ... ... ... ... рет ... ... ағартушы Бутрус әл-Бустани. Ол
әйелдердің білім алуын мақұлдап, ... әйел ... ... пайдалы, тиімді болады деп тұжырымдады. Бұл идеяны ... ... ... ... ... ... ... Селим ал-Бустани
«Әйелдер – мәдениет деген ғимараттың негізі, сондықтан ұлтты осы іргетассыз
қалау мүмкін емес. Дамуға ұмтылған, бірақ әйелдер ... ... ... ... ... ... адамға ұқсайды» деп жазды. Бұл пікірлер
әйелдерді қорғауға ұмтылған қозғалыстың алғашқы түрткісі ... ... ... қыздарға арналған алғашқы 16 бастауыш мектептің
ашылуы, елде ... ... ... ... наразылықты басу үшін
қарулы күш ... тура ... 1970 ж. ... саны 406-ға ... ... оқушы қыздарды қамтыса, 1974ж. қыздардың саны ... ... ... Қазіргі уақытта бастауыш мектептен университетке дейінгі оқу
сатыларында миллиондаған білім ... ... ... ... ... уақытта да сақталған: оларға
автомобиль жүргізуге, қоғамдық транспортта туыс ер адамсыз жүруге тыйым
салынады. ... ... ... ... Ер ... ішкі теледидар жүйесі арқылы оқиды.
Осындай ахуалға байланысты Сауд ... озат ойлы ... ... ... ... үшін қобалжу туды. «Матэн» газетінің
хабарлауынша 1980ж. «Эрь - ... ... ... Турки –ас Судейри
жұмыстан кетті. Ас-Судейри өз газетінде бірнеше рет сауд ... ... ... ... ... ... ... мәдени артта
қалғандығы туралы жариялаған болатын.
«Нейшнл Кэмикл индастриздің» төрағасы ... ... ... ... ... күшке деген қатынас өзгереді. Егер
адамдар жұмыссыздығын ... сіз не ... ... Әрине, шет
елдіктерден бас тартасыз. Міне, осы ... ... ... ... ... ... Себебі, кедергіні жоюға деген экономикалық қажеттілік ... Ер ... ... ... ... сұранысты қамтамасыз ете
алмайды, сондықтан дәстүрді елемей, әйелдерге оқу мен ... ... ... керек. Қазіргі уақытта сауд әйелдерінің арасында ғылым докторлары,
университет профессорлары, математиктер, ... ... ... ... ... банк ... бар. Егер 1980ж. Сауд
Аравиясында 11847 әйел ... ... 1982 ... саны екі ... ... капатилизмге бет бұрған сауд қоғамында әйелдер қызметінің жаңа түрі –
банк ісі пайда болды.
1980ж. Қаңтар айында «әль - ... ... ... рет Эр – ... банкін ашты. 1982ж. Елде банкир - әйелдер басқарған 13 бөлімшелер
пайда болды. Осы бөлімшелерге жоғары білімді 120 сауд ... ... ... ... қызмет Кеңесінде әйелдерге арналған департамент
құруға мәжбүр болды. Көпжылғы пікірталастар модернизаторлар ... ... ... ... ... қажеттілігін
мойындаумен аяқталды. Ендігі пікірталас басқа сұрақтың төңірегінде ... ... ... ... істеуге болады және оларға қандай жұмыс істеуге
болады?
Консерваторлар әйелдердің еңбегін шектеуге тырысты. Олардың ... ... мен ... ... ролін анықтағын және оны арттыру
отбасылық қарым-қатынасқа ... ... ... Олар әйелдерді отбасы
шеңберінен шығарғысы келмеді.
Қазіргі уақытта сауд әйелдері білім алу және ... ... ... шешім қабылдау еркі әлі де ерлердің қолында.
Сауд Аравиясындағы әйел мәселесін шешуге әсер етуші факторлар:
1) Елдің соңғы 25 жылдағы ... ... ... ... ... ... өсуі.
2) Шет елдік жұмыс күшін пайдалану қажеттілігі және оның жергілікті
халыққа әсері.
3) Бұқаралық ақпарат құралдарының кең ...... ... т.б.
4) Ауыл тұрғындарының қалаға ауысуы.
5) Сауд Аравиясында капиталистік қатынастың дамуы сауатты саудтықтардың
арасында ... ... ... ... беру ... өткір мәселеге назар аудару және соған сәйкес
шара қолдану, осы салада белгілі ... ... ... ... әйелдерінің білім алуына жағдай жасайды.
Әйелдердің ахуалын жақсарту және оның мәдени деңгейін көтеруге ... ... ... ... атқарылады. Олардың қызметтері
де көп салалы: әйелдер ... ашу, ашық ... ... жою курсын ашу. Мұндай қайырымдылық ұйымдарын шенеуніктердің
әйелдері, ханымдар бақылап, жетекшілік жасайды.
Теннесис Университетінің саясат ғылымының адъюнкт – профессоры, ... ... ... өзгерістерді зерттеумен айналысушы Лонэя
Бахри: «Король отбасылары әйелдердің жаңа ролінің қалыптасу мен оның ... ... ... ... ... ... билік өкілдерінің әйлдері мен
қыздары қайырымдылық ұйымдарына ... ... ... көрмесін,
қайырымдылық жәрмеңкесін ашып, ... ... ... көмек көрсетеді. Корольдің осындай көмегінсіз, сауд әйелдері
осыншама жетістіктерге жетпес еді» [20, ... ... ... ... ... ... және ... айналыспайды. Мұндай өткір сауалдар 50ж. құрылған ... ... – Сауд ... ... ... ... ... Қазіргі таңда әйел журналисттер тек әйел ... ... ... ... ... ... салаларының өткір
мәселелеріне өз пікірлерін білдіретін дәрежеге жетті. Мысалы: 1982ж. ... ... ... ... ... өзенінің батыс
жағалауындағы тұрғындардың 1982ж көктемдегі көтерілісі туралы ... ... ... ... ... дәстүрге қарсы көзқарасын
білдірген пікірі төмендегіше ... ... ... құқықтар ер
адамдарға берілген, әйелдер тек ... ... ғана ... ... деп
тұжырымдайтын ер адамдардың жазғандарымен келіспеймін». Келесі журналист
Хайрийя ас-Саккаф әйелдердің экономиканың жаңа секторына ... ... ... ... қоғамда ескі дәстүрдің тұрақтанып қалғандығы соншалықты,
жоғарыдағы пікірлерді ... деп ... ... жоқ. Және аталған
пікірлерді көптеген әйелдер ұстанбайды. ... ... ... Заин ... ... ... ... секциясының алғашқы әйел-редакторы) «әл-
Медиа» газетіне берген мақаласында әйелдерге инстанцияға сәйкес анықталып
берілген мамандықтардың шектеулі түрлерінің сол ... ... ... ... ... ... ... отырып, осыдан
туындайтын мәселелер мен қиындықтарға назар аудару ... ... мен ... ... білім алатындығын ескерсек, тың мәселе ретінде әйелдердің
профессурасы туралы сауал көтерілді. ... ... ... ... ... ... отырса, университеттік деңгейде әйел оқытушылар
кадрларының жетіспеушілігі ... және осы ... шет ... араб-
мұсылман әйелдерінің есебінен толықтырылды.
Келесі бір дерекке назар аударар болсақ, әйелдерге және ер ... ... қоры тең ... Мысалы: король Абдель Азиз
университетінің ер адамдарға ... ... ... ... ... ... құраса, әйелдер кітапханасының қоры 30мың кітапты құрайды екен
[20, 101б].
Экономика және қызмет көрсетудің басқа да сфералары ... ... да ... ... ... тәуелді болды. Қазіргі таңда
Сауд аравиясы тұрғындарының 35% сауатсыз, соның ... ер ... 28%, ... арасындағы сауатсыздық 49% құрайды.
Сауд Аравиясындағы капиталистік даму сатысы материалды ... ... ... Сауд ... ... ... ... өмір
салтын, дәстүрлерін бұзды. Капиталистік қатынастың орнығуын бейнелейтін,
әлеуметтік алға басушылық, ... ... шешу мен ... ... ... әсерін тигізді.
Сауд Аравиясының соңғы жылдардағы жарқын жаңалықтарының бірі ... ... ... ... ... ... ... игерген мамандар және елде өтіліп жатқан ... ... ...... ... бар ... ... кейбірі қазіргі уақытта әйелдердің қажылық пен ... ... ... діни ... ... ... саналады. Сауд
Университеттеріндегі әйелдер бөлімінің студенттеріне ... ... аса ... ... ... тыңдаушылар аөп
жиналады. Саудтық уағыздаушылар діни білімді (соның ішінде университет
оқытушылары) Шариғат ... ... дін ... ... ... сайтынан алады. Дегенмен, респонденттердің
көп бөлігінің ... сауд ... ... ... олар ер ... билік күшінің қол астында. Бұл биліктің күші
«Исламмен емес, дәстүрлер және салттармен» ... ... ... ... ... тыйымдарды жұмсартып,
әйелдердің ер адамдарға тәуелділігіне байланысты тыйымдарды жұмсартуға
үміттенеді. 2001 ж. ... ... ... жеке ... ... ... бірақ бұл құжаттар ... ер ... ... Соңғы уақыттарда үкімет әйелдердің қоғамдағы ролін
күшейтуге мүмкіндік жасауға ұмтылуда, бірақ мықты діни ... ... ... қалуда. Таяу Шығыстағы әйелдер ... ... ... ... ... Сауд Аравиясының Үкіметі әйелдерге
қарапайым құқығын да ... ... ... ... ... ... Сауд
әйелдері ешқандай прогреске жетпейді», - деген Дейф өз ... ... ... ... ... ... кейін, үкімет өзгерістерге дайын
екендігін, бірақ реформаларды тездетпейтіндігін мәлімдеді. Соңғы ... ... ... ... ... ... хиджаб мәселесі өзінің өзектілігін жоя қойған жоқ.
Шейх Мұхаммед әл-Хабадан ... ... ... ... басқа
денесінің барлығын жауып тұратын хиджабқа көңілі толмайтынын білдірді. Оның
пікірінше, әйелдер назарын өздеріне аударуға ... де ... ... ... ... сауд әйелдерін толық чадраны жамылуға,
немесе бір көзін ғана ашық ... ... ... ... ... Сауд
Аравиясында және Парсы шығанағында кең тараған, ал Таяу ... ... ... тек шашты ғана жабатын орамал тағуды дұрыс көреді.
Себебі, әйелдер өздерін қаншалықты жабу ... ... ... мұсылман
елдерінде әлі күнге дейін шешімін таппаған сұрақ. Басқа да ... ... Сауд ... да ... ... түрде рұқсат
берілген.
Ауғанстан. Мұсылман елдерінің бірі Ауғанстандағы әйелдер ... ... 84% ... 15% шииттерді құрайды.
Ауғанстанда гендерлік сұрақ 120 жыл бұрын қарастырыла бастады. XIX ғ. 80 ж.
елді ... ... Хан ... ерте және ... ... шектеу қойып, әйелдердің мұрагерлік құқығын заңды түрде ... ... оның ... Аманулла Хан XX ғ. басында осы саясатты ары
қарай жалғастырып, ... ... ... ... ... ... ... мектептер ашты, елде әйелдер ұйымын ашу идеясын ... жар ... ... ... ғ. ... ... әйелдер құқығы мәселесі жақсы жақтарға қарай
өзгере бастады. 50-60 ж.ж. маңызды жетістіктерінің бірі ... ... мен ... тең ... ... ... мен парлементке
сайлану және үкімет мүшесі болу құқығын берді. Ауғанстан ... ... ... ... ... ... мекемелерінде қызмет атқаруға рұқсат
берілді. Сан ғасыр бойы өмір сүріп келе жатқан ... ... ... ... ... өте келе ... ... ахуалының жақсаруы 80 жылдарға тән. Бірақ елде басталған
азаматтық соғыс және ... ... ... ... ... ... ... талибтер гендерлік теңдікке
тосқауыл қойып, ортағасырлық режимді орнатты.
Қоғамның барлық салаларын және жеке ... ... ... ... ... ... ... құруды соңғы 1995-2001 ж.ж.
аралығында Талибан қозғалысының әскери – діни ... ... ... ж. сәуірде, Қандағардағы жиында, талибтердің мәліметі бойынша,
Ауғанстандағы «мұсылман қауымның 1,5 мыңнан ... ... ... көшбасшысы молда Мұхаммед Омар мұсылман діндарларының
билеушісі» - ... – уль – ... ... ... Бұл ... ... ... оған әскери, саяси және діни қызметтерді атқару құқығын
берді.
1997 ж. 20 қазанында жаңа ... ... ... ... ... ... мемлекеттік құрылымдар мен қоластындағыларға бұл атаудың
тезірек қолданысқа енуіне шаралар қолдануды тапсырды.
Қасиетті Құран мен хадистерде мұсылманның қоғамдық және жеке ... ... ... ... ... ... тарихи кезеңдерінде бұл
қайнар көздерді түсіндірмелеудің түрліше сипат алуы әйелдердің қоғамдық
өміріне ... ... ... ... тұжырымдауынша: «Құдайдың
ңұсқауы өмірдің барлық қырларын қамтиды, ал саясат пен мемлекетті ... бір ... ... дін ... ... араласып қана қоймай,
оны міндетті түрде басқару ... Бұл ... ... ... ... исламның ертеректегі тарихына сүйенеді. Пайғамбардың (с.ғ.с.) ... ... ... ... болуымен бірге жауынгер, мемлекет
басшысы болғандығын алға тартады».
Ислам Әмірлігінің билігі «Ауғанстандағы барлық ұлыс пен ... ... ... , іс ... ... ... ... билікке келуі, олардың әйелдерге деген көзқарасы ... ... ... ... Талибтердің әйелдерге қатысты
шектеулерін ерекше атап өтуге болады. ... ... Омар ... ... ... ауыр жағдайына байланысты сын – ... ... ... ... ... ... ... мен
Пайғамбар (с.ғ.с.) суннасындағы құқықтарды беріп отырғандығын мәлімдеді»
Талибтердің бұл құқықтарды ... ... АИӘ бас ... ... ... ... заң» ... жариялаған заң төмендегідей
баяндалады:
«Әйелдердің қоғамдағы құқығын анықтайтын, ... ... ... Әйел ... заңы бойынша өмір сүруі керек;
- Әйел қасиетті ислам рухымен балаларды тәрбиелеуге міндетті;
- Әйел ... ... ... ... ... ... ... «Егер әйел еркектердің назарын аударатындай денесі ... ... ... ... ... ... (түйенің өркешіне ұқсас), жұмақтың
иісі мұрнына да бармайды»;
- Әйел күйеуінің мүлкін қорғауға міндетті және жеке өзі үшін ... ... ... ... ... жағдайда Аллаһтың алдында сұралады.
Талибан исламдық қозғалысы әйелдердің қоғамдағы құқығын қорғайды.
Ауғанстан Ислам мемлекетінің бас ... [21, ... ... әйелдер үшін ең бастысы – оқу мен ... ... ... ... ... ... медициналық көмек алу, әйелдер
үшін қиындық ... ... ... ... бойынша әйелдерді әйел –
дәрігер емдеу керек, ал ... ... және ... ... ... нәтижесінде әйелдер өлімі өсті.
Исламның «тазалығын» қорғаушы талибтер әйелдерге қатысты тыйым мен жаза
санкциясына сүйеніп, Құранда берілген әйел ... ... ... ... ... қыз ... меншік құқығы, некеге тұрудағы
қыздың келісім құқығы т.б. бұзылды.
Сондықтан да талибтерде қыздың келісімінсіз, ата – ... ... ... кең ... ... Афганистан» журналы Зубейда есімді мұғалімнің хатын
жариялаған. Хатта Зубейда Қандағардағы ... ... ... әйелдікке алатындығын баяндайды: «Бір әйелі барлар, ... екі ... Екі ... ... енді үш әйел ... Ал, омар молданың бұрын бір
әйелі болса, қазір төрт әйелі бар» [21, 125б]
Талибтердің Ислам Әмірлігі ... ... 6 жыл ... ... соңы мен 2002ж. ... АҚШ ... ... антитеррорлық
коалиция соққысының әсерінен құлады.
Билікке келген Карзайдың жаңа Үкіметі діни-репрессивтік ... ... ... ... ... ... қарағанда
шариғат заңдарын бұзғандығы үшін, соның ішінде алкоголь ішімдіктерін ішу,
зинақорлық, ұрлық ... ... жаза ... ... ж. ... айының ортасында Джалалабадта соттың шешімімен
«дәстүрлерге қайшы» ... ... ... ... телевидениеге
тыйым салынды. Трансляцияны әйел денесінің бір сантиметрі көрінген кадрды
көрсетілімге жібермейтін үш цензор қадағалады.
2003 ж. 20 ... ... ... ... Соты елдің барлық
аймағындағы кабельді телевидение ... ... ... соттың шешімімен үнді фильмдерінде ... би ... ... ... ... ... салынды. Бірақ бір айдан
соң президенттің араласуымен бұл тыйым күшін жойды.
2002 ж. ... ... ... ... ... діни ... қызметіне кірісті.
Жалпы алғанда, Ауғанстан әйелдерінің ахуалы жақсармады. Жұмыс ... ... ... ... сақталған. 2003 ж. қаңтар айынан ... ... ... ... шешіміне сәйкес ер балалар мен қыз ... ... ... ... осы уақытта білім алуға байланысты ... ... ... да ... Оның ... ер ... әйелдерді
оқыта алмайды. Әйелдер ерлермен бір ... да ... ала ... ... өте қиын ... ... ... Олардың қалай
киінетіндігін, қайда баратындығын, қандай әңгіме айтатындығын діни ... ... ... ... ... ... ... полициясы»
қадағалайды. Олардың барлығы кез – келген әйелді ... ... ... ... ... ... ... Әйелдер бұрынғысынша чадра
киюге міндеттелді.
Әйелдер ісі ... ... ... ... ... кейін 2001
ж. өз стратегиясын жасады. Президент жанындағы адам құқықтары жөніндегі
тәуелсіз комиссияның арнайы бөлімі ... ... ... ... құқығын өмірге енгізу, әйелдер құқықтарына ... ... ... даму ... ... араластыру, ауған
қоғамындағы гендерлік теңсіздікке, күштеп, ерте ... ... ... ... ... ... ... әрекет ету.
ЮНИСЕФ мәліметтеріне сүйенер болсақ, некенің 80% ... ... ... ... ... байданысты мәжбүрлеп немесе күштеп құрылған. Неке
жасын 17 жас деп ... ... ... ... ауыл ... ... 8-10 деп есептейді.
Заңдағы өзгерістер ұлдар мен қыздардың араласуына қатысты дәстүрлі
тыйымдарды да, қауіпсіздік мәселесін де, ... де, ... ... де жоя ... – ер ... ... ... өмір сүру жасы ... ... ... Ауғанстанда ерінің өлімі әйелінің экономикалық
ресурстарына ғана емес, әлеуметтік ... әсер ... ... ... ... ... ... тұрақты психикалық
қажуда жүреді.
Батыстық құқық қорғаушылардың көзқарасы бойынша, паранджа жамылу
әйелдердің ... бұзу ... ... ... ... ауған әйелдерінің
айтуынша, нағыз ... ... ... ... аз болуы және ... ... ... ал ... мәселесі екінші орында. Ғасырлар бойы
ауған әйелдері чадра киіп жүрген, бұл – менталитетке ... ... ... ... ... ... құқықтар тек қағаз жүзінде ғана
қалды.
Ауғанстанның 2003ж. қабылданған ... 22 бабы ... ер адам ... әйел ... ... заң алдында құқықтары
мен міндеттерінің тең екендігін бекітеді.
Қазіргі Түркиядағы әйелдер ахуалы және ислам идеологиясының кейбір
аспектілері. ... ... ... ... ... ... 90% ... құрайды, шииттер саны да өсуде.
Түркияның дамуы үшін соңғы жетпіс жыл бойы толассыз күресі ... ... өз ізін ... Оның ... - ... ерекшелігінде.
Осман мемлекеті - XXғ. дейін өмір сүрген және қазіргі заманның ... ... ... және жалғыз мұсылман империясы.
Осман империясы тұсында әйелдердің экономикалық және саяси ... ... ... ... ажырасу, мұрагерлікті алар болсақ,
отбасында да олардың құқықтары шектеліп отырды. XIXғ. соңында биліктегілер
осман ... ... ... ... ... ... ... кеңейту үшін бірқатар шаралар атқарды. Бірақ бұл мүмкіндіктерді
негізінен осман буржуазиясының жоғарғы сатысындағы әйелдер пайдаланды. XXғ.
басында осы ортадан еуропалық ... ... ... ... тобы ... мен ... киюге қарсы шықты.
Елде алғашқы әйелдер ұйымы пайда бола бастады. 1980ж. «Фаали ... ... ... ... ... ашылды. Жетекшісі – танымал түрік
жазушысы Халиде Эдиб. Бұдан ... 1877ж. ... ... ... ... және ... Айдың әйелдер бөлімі алғашқы түрік әйелдерін
мейірбикелікке ... 1914ж. ... ... құрылды (Нисван
Дарилфунун). Стамбулда алғаш рет ... ... ... ... ... Түркияның бұрынғы премъер-министрі
Эджевиттің анасы Фатма Назлы болатын. Ол ... ... ... ... секциясының төрайымы.
Осы сәттен бастап, күштеп құрылған некеге қарсы, әйелдердің блім алуын
талап ... ... ... ... ... және Анкара
оқытушылар семинариясының студенттері қарсылық ... ... ... ... - ... ... ... ұлт-азаттық
көтерілістен басталды. 1920ж. басында Түркия әйелдері елдің тәуелсіздік
жолындағы соғысына белсенді қатысты. Көптеген ... ... ... ерен ерлігінің куәгері.
Осылайша әйелдердің азаттық қозғалысына және империализмге қарсы
жеңімпаз күреске қатысуы, ұлттық ... ... ... ... ... талассыз, үлкен маңызға ие.
1920ж. ұлт-азаттық көтеріліс ... ... ... Коммунистік
Партиясы құрылды. Осы кезеңде ... ... ... ... ... ... әйелдер ұйымы құрылды. ... ... ... ... ... ұйымдарының негізгі
қызметі «Азаттық үщін күресте ерлер мен ... ... ... ... жүргізілді.
Ұлт-азаттық көтеріліс барысында әйелдер бөлімі халық арасында саяси –
тәрбие ... ... ... ... жауынгерлер жинаумен
айналысты. Осы кезеңдерде әйелдер жаңа ролдерді – ... ... ... ... ұйымдастырушысы қызметін атқарды. Мысалы: Суат
Дервиш – ТКП әйелдер бөлімінің жетекшісі, ТКП ... ... ... ... ... ... бірінші съезіне қатысушы [20, 162б.].
Әйелдердің халық партиясы және әйелдер теңдігі Одағы ... ... ... ... ... ұйымы әйелдерді қоғамнан оқшаулауға
қарсылық білдіріп, оларға білім алу мүмкіндігін ... ... ... ... неке ... ... салуды, азаматтық неке кодексін
енгізуді және ер адамдардың әйелдерге деген шексіз үстемдігін ... ... ... ... бұл ... ... ... діни істер
жөніндегі комиссиясы қабылдамады. Комиссия мұсылман заңдары ... ... ... ... сұралатынын, әйелдерге ажырасу және
полигамияны шектеу, тоқтату ... ... алға ... ... ... ... ... өткен жөн. Мысалы: полигамия ... Егер сот ... рет ... ... ... ... ... рұқсат берген жағдайда ғана полигамияға жол берілді.
XXғ. басында Түркияның ... ... ... ... қолындағы
республикалық үкімет феодалды – клерикалды шеңберге қарсы іс – ... жеке ... мен діни ... ... ... ... ... Анкара университетінің әлеуметтану ғылымының профессоры
Нермин Абадан – Унат ... ... ... ... ... ... ... бірі, елдің дамуы барысындағы оның ролін
қайта қарау. Оның ойынша, азияның сол ... ... ... ... ... ... мәселесінің шешімінің табылуы Ататүрік
есімімен байланысты. Түрік ... ... ... ... «ер
адамдар мен әйелдер арасындағы теңдік және ... ... тең ... ... отбасындағы біржақты тәуелділіктің қарсыласы». Бірақ,
чаршаф киюге қарсы шара қолдануды жеке ... қол ... деп ... ... ... түрік қоғамындағы әйелдер теңдігін қамтамасыз
ететін ... және ... ... ... ... ... Ұлттық Кеңесі арнайы комиссиясы ... ... ... ... ... берді. Осы жылы әйелдер қоғамдық
орындарға ер адамдардың жетегінсіз, ... және ... ... алды. Келесі жылы Ататүріктің ер адам мен әйелдің теңдігі идеясын
жүзеге асыратын жаңа азаматтық ... ... ... ... ... – некелік қатынастар көпнекелілікке тыйым салды, әке
мен ананың бала тәрбиесіне тең және ... ... ерлі ... тең ... ... діни ... ... азаматтық некені
енгізді. Жаңа заң ең төмен неке ... ер ... үшін ... әйелдер үшін
16жас деп белгіледі [20, 164б.].
1926ж. заң ... ... ... қайта қараған Абадан Унат
оны асыра бағалауға қарсылық білдіреді, біріншіден, аталған кодекс ерлі –
зайыптыларға қатысты толық ... ... ... діни ... ... ... да әлі жойылған жоқ. Жаңа азаматтық кодекске
сәйкес әйелдерге куәгер болу құқығы берілді.
Жаңа ... ... ... мен әйелдер бірлестіктері мен ұйымдары
қолдады. Қабылдаған шешімдерді жүзеге асыруда Кемал өзі үлгі көрсетті. Шет
елдік журналисттердің ... ... ... ... ... ... ол: ... толықтай тең болады.., олар өз бостандығын алды» ... ... [20, ... ... кодекстің оң әсеріне ескі ... ... ... ... ... 1929ж. түрік әйелдерінің Одағы ресми статус
алып, ресми бағдарлама ретінде әйелдер ... ... ... алды. Бұл
ұйымның күресі нәтижелерге жетті. 1930ж. әйелдер алғашқы рет муниципалды
сайлау құқығын иеленді. ... 1930 – 1934 ж.ж. ... ... ... сайлауына қатысу құқығын берді.
1934ж. түрік конституциясында әйелдер мен ... тең ... ... құқық әлеуметтік қызмет ретінде танылды. Аталған
реформаларды саралай отырып, ... ... ... ... ... ... ... болады деп тұжырымдады.
Бірақ шем аймақтардағы артта қалған аудандарда ... ... ... ... Әйелдер еңбегін қанау, қыз балалардың жұмыс істеуіне тыйым
салу орын алған. ... ... ... саны өте ... ... әйел 4,9% ... ... немесе
мамандандырылмағандар саны 41% шамасында. Әйелдердің еңбекақысы да ... ... ... 60% ... Тең ... жөніндегі Халықаралық
Конвенция жұмысшы әйелдер статусына өзгеріс әкеле қоймады.
Түрік әйелдерінің ... ... ... ... «заң ... ... ... мүмкіндіктер берілгенімен, олар
қоғамдағы езгіге душар болап отырған топ болып отыр. Мұның басты ... ... ... ... туралы қалыптасқан пікір. Бұл әйелдер
ұйымының құжаттарында көрсетілген ... ... ... ... ... әйелдердің сауаттылық
деңгейі өте төмен. Қаладағы әйелдердің сауатсыздық деңгейі 56% , ... ... ... 70% құрайды. Бастауыш ... ... ... саны ... ... ат - аналар қыздарын
мектепке оқуға жібермеді. Түркияда отбасылардың басым бөлігі білім ... ... ... олар қыз ... ... оқуы босқа уақыт алу
және білім дәстүрлі ұстанымдарды бұзуы мүмкін деп есептеді. Прогрессивті
әйелдер ... қыз ... ... ... алуы үшін күресін
тоқтатпады.
Жоғарыда келтірілген ... ... ... ... ... кейбір салаларында шектеліп отырды. Ауылдық ... ... ... ... ... құқықтары бар екендігін білген
де жоқ. Себебі, олар ... ... ... Ш.Мардин, Н. Беркес, еуропа ғалымы У.Смит және т.б.
кемалшылдық ескі діни дүниетанымды жойғанымен, жаңасын құра ... ... ... ... ... дүниетаным өзгеріске ұшыраған жоқ. Ол:
«Кемалшылдық құқықтың жағынан дін мәселесін шешкенімен, дүниетаным ретінде
антиисламдық ... ие бола ... деп ... [20, ... ... ... ... берілген қоғамдық – саяси теңдік
діндарлардың наразылыған ... Дін ... ...... шешілуіне белсенді түреде араласып отырды. Шейхульислам Мустафа
Сабри театр сахнасына шыққан ... ... ... ... ... шығарды
немесе «театр – аморалдылық ошағы, әйелдерді сахнаға ... ... ... Өздерінің талаптарының дұрыстығы ретінде Құранға сүйенді. Арнайы
пәтуа бойынша қыз балалар мен ер ... ... ... ... ... ... ... әдебиет факультетінің деканы 1921ж. бірге оқыту
жөнінде, ... ... ... ... да күрделі жағдайда болды. Ата – аналар ... ... ... ... ... ... ... болса да бөтен ер
адамға қол ... ... бұл ... жатады» деп есептеді
діндарлар.
Түрік әйелдерінің ахуалына ... ... ... ... ... – экономикалық жағынан, білім деңгейі бойынша ... ... ... және ... ... және ... қала ... әйелдерін екі топқа ... ... ... топ ... ... ... әлеуметтанушыларының тұжырымынша, екінші топтағылардың саны
мен қоғамдағы ролі екі фактордық әсерінен артып келе ...... және ... ... түрде болвп жатқан полигамия, гаремдер 1926ж. заң бойынша
жойылды. Түркияда дәстүрлі өмір ... ... ... ... ... сақталынды.
1980ж. Түркияда жұмысшы әйелдердің қызығушылығын қорғау жоспарында жоқ,
әйелдер ұйымы құрылды. Бұл Американдық массондық ... ... ... ... түрік филиалы. Келесі ұйым американдық
Интеллендженс Сервиспен байланысты. ... ... ... ... ... ... ... өмірден алшақтаған әйелдер (соның ішінде ауылдық аймақтарда)
заман ағымынан қалыс қалып, ...... ... және ұстанушы
болып қала берді. Ауыл тұрмысында ... ... ... ... ер
адамдармен қарым – қатынас жасауына тыйым салу, хиджаб кию сияқты ... ... ... ... ... түрік әйелдерінің Одағы ұйымы,
Демократиялық әйелдер одағы, түрік әйелдерінің ұлттық Кеңесі және ... ... ... алуда, жер иеленуде ер адамдармен тең құқық беруді ... ... ... ... ... ... Әйелдер ұйымы
сауатсыздықты жою курсын ашып, әйелдерге жұмысқа ... ... ... және ... ... ... – 1975ж. ... әлеуметтану ғылымының докторы, қоғам қайраткері Бери Онгер
құрған Түркияның прогрессивті әйелдер Ұйымы ... ... ТПӘҰ ... ... ... ... әлеуметтік – экономикалық және
демократиялық құқытарын әкелу. ТПӘҰ баспа беттері елдергі ... ... ... шығуға шақырды. Бери Онгердің «Стамбулдық аналарға жолдау»
мақаласында қоғамда әйелдер ахуалы баяндалады.
Түркияда 1920 ж. ... ... ... ... ... бұл ... күнге дейін нақты сақталған. Қазіргі кезеңде ... ... ... деп ... заң күші бар [11, 56б]. ... ... ... байланысты жаза 1996ж. бастап ер адамдарға
да ... Бұл ... ... ... ... ... ... адам бес жыл бас бостандығынан айрылады.
Иран әйелдерінің «Ислам төңкерісіне» ... және ... ... ... ұлт-азаттық, демократиялық, шахқа ... ... ... ... ... ... бірге қолына қару алып
Отанының бостандығы, демократиясы және өздерінің азаматтық және ... үшін ... ... ... болады. Олар 19ғ. ортасында
көтерілісші-бабидтердің қатарында, 19ғ. ... ... ... ... ж.ж. ... ... баррикадасына қатысты. Осы уақыттан бастап
олар өздерінің ер адамдармен теңдігін алды. ... ж.ж. ... ... ... ... «заң алдында Иран халқының
тең құқығын» жариялады [20, 101б].
Иран әйелдерінің күресі 20ғ. 20ж. ... ... Ұлы ... ... алды. 1920 ж. Иранның Коммунистік партиясы («Адалят»)
құрылды. Бұл ... ... ... ... ... ... ... әйелдер қоғамы пайда болды. Осы ... ... ... әлеуметтік тең құқықтары, сайлауға қатысу және ... және ... ... үшін ... осы жылдары әйелдердің тарапынан талап қою мен қысымынсыз бірнеше
буржуазиялық реформалар жүргізілді, 1927 ж ... ... ... ... орта және жоғары білім туралы заң қабылданды, мемлекеттік ... ... ... 1929 ж. ... кодекс қабылданды, 1931ж.
қыздардың некеге тұру жасын 16 жасқа бекіткен неке ... жаңа ... 1934 ж. ... кадрларын дайындау туралы жарлық және
міндетті түрде чадраны шешу туралы декрет қабылданды.
Иран үкіметінің бұл ... иран ... ... белгілі
дәрежедегі жетістігі болғанымен, шын мәнінде елге ... ... ... туындады. Шииттік дінбасыларының қысымымен
үкімет аталған актілердің іске асуына шек қоюға ... ... ... ... ... ... беру ... заң жүзеге аспады және
әйелдер ахуалы өзгеріссіз қалды. Бірақ әйелдердің ... ... ... жеке және ... мекемелерде жұмыс істеу құқығы, олардың
қоғамда, отбасында, қызметте ерлермен тең құқығы үшін ... ... ... ... ... ... ... қарқыны иран халқының демократиялық,
антиимпериалистік қозғалысымен қатар жүріп отырды және өршу мен ... ... ... ... ... ... ... демократиялық қозғалысының өршуімен,
фашизм мен феодалдық үстемдікке қарсы күреспен қатар, әйелдердің ... ... ... ... ... ... Иран ... ұйымы (ИӘДҰ) құрылды. Ұйым ... ... ... ... Осы ... бастап иран әйелдерінің өз құқықтары үшін күресі
ерекше ұйымдасқан сипатқа ие ... ... ИӘДҰ ... Халықаралық
демократиялық федерациясына (ӘХДФ) қабылданды. Ұйым 50ж. басында ... ... ж. ... жұмысшы әйелдердің ерлермен тең қызметі үшін ... ... ... және ... ... ... ... Иран әйелдерінің
алғашқы конгресі өтті. Бұл ұйым Тегеранда ... ма» ... ... ... ж. Иран ... ... ... қалды. 1956 ж. санақ
құжаттары бойынша Иран халқының 85,1% ... ... 7,3% ғана ... ... білсе, ауыл халқы толығымен сауатсыз болып қала ... ж. ... ... ... 40%, ... ... қыз ... қамтамасыз етілді. Тек білім ғана мамандандырылған қызметке жол
ашатынын ескерсек, Иранның ... ... ... қиын ... ... және кілем өнеркәсібінде, жеке мақта плантацияларындағы әйелдер
мен балалардың ер адамдармен тең еңбегіне, ... ... ... ... [20, ... ... иран ... ерлермен тең құқылы болғанымен, олар
сайлау құқығын иеленбеді.
50ж. екінші жартысында шах режимі реакциясының ... ... ... ... бәсеңдегеннен кейін, «ақ төңкеріс»
немесе ... пен шах ... деп ... буржуазиялық реформаның
жариялануы нәтижесінде бәсеңдеп қалған ... және ... ... ... 60 ж. ... ... күресі ерекше жандана түсті. 30-ға
жуық түрлі әйелдер ұйымдары құрылды.
Иран әйелдерінің осы ... ... ... ... ... ішінде
Орта Азия одақтас республикаларының әйелдерінің табыстары үлгі болды.
Оларды ... ... ... мен басқа ұлт әйелдерімен
тең ахуалы таң ... ... нав» ... ... ... ... 1956ж. ... өткен «Кеңес Одағындағы әйелдер
теңдігі» семинарында «Кеңес Одағындағы әйелдер ... ... ... ... ... ... азияның көптеген әйелдеріне
тамаша үлгі бола алады» деген ... ... [20, ... ... ... иран ... күресіне дем беруімен
қатар, елдің билеуші өкілдерін кейбір келісімдерге келуге мәжбүр ... сол ... ... ... ... өзінің ресми баяндамасында
төмендегі пікірге келді: «Қазіргі уақытта әлемде болып жатқан жетістіктерді
ескере ... біз ... ... ... ... ... ғарыш
кемесінің әйелдің басқаруымен ұшқанын ... ... Біз ... ... өз ... ... білім алу құқығынан айыруға ... ... ... ... елдің дамуының тарихи қажеттілігімен
байланыса отырып, 1963ж. наурыз айында үкімет әйелдерге ... және ... ... ... құқығын беру туралы заң шығарды. Діндарлар тарапынан
көрсетілген қысымдарға қарамастан әйелдер мәжіліс сайлауына қатысып ... ... Иран ... ... рет алты әйел ... екі
әйел сенат мүшесі болды. Депутаттарын заң органдарына ұсынған әйелдер, енді
олардан өз құқықтарын ... ете ... ... Мехрангиз Манучехрян
мәжіліске феодалды-патриархалдылыққа қарсы бағытталған отбасы, балалар
қамқоршысы туралы заң ... Бұл ... ... ... ... ... ... туралы жаңа заң шығаруға мәжбүр етті.
1975ж.- Халықаралық әйелдер жылы, әйелдер қозғалысының қысымымен отбасы
туралы заңға толықтырулар енгізілді. ... ... ... ... ... ... ... берілсе, енді қамқорлыққа алу құқығы
баланың өз анасына берілді. Ері ... әйел ... ... ... ажырасу құқығы ерімен теңестірілді. 1975ж. теңестірілуден кейін ... әлі де ... Егер ... ... міндетін атқара алмаған
жағдайда, ері екінші әйел алуға құқылы болды.
Шах режиміндегі әйелдердің ... әйел ... ... ... ... ... ... тәуелділігі «аздап төмендеуі
мүмкін, бірақ заң алдында және құқықтық ... ... ... әлі де
шеттетілген жоқ» деген пікірін дәлелдейді.
60-70ж.ж. билеушілер қауымы иран ... ... өз ... ... ... ... ... бағындырып, әйелдер қозғалысын
керекті жеріне бағыттап отыруға ұмтылды. Осы ... 60ж. әр ... ... ... ... ... ұйымына біріктірілді. Ұйым
президенті – шахтың туысы Ашраф ханым болды. Оның ... ... ... саяси мақсатты ұстанбайды. Баяндамаларының ... ... ... ... ...... ... – экономикалық
жоспарын жүзеге асыруда әйелдердің қабілеті мен күшін пайдалану ... ... ... ... ... қоғамдағы ахуалын өзгертуге
бағытталған иран үкіметінің заң актілері елде капитализмді дамыту үшін
жүргізілген ... ... бір ... ... әйелдер ұйымының нақты жоспарының болмауы және ... ... ... ... оның ... ... ұйымына
айналуына мүмкіндік бермеді.
1975ж. Тегеранда өткен конгресте Бүкілирандық әйелдер ұйымының шах
отбасынан ... ... шах ... мадақтаумен шектелді.
Конгреске қатысушылардың баяндамаларынан әйелдер дискриминациясын, ... ... ... ... ... сенімсіздік білдіру,
шаруа әйелдердің ауыр жағдайын көруге болдады. Әйелдер ер адамдармен бірдей
жұмысы үшін тең ... ... ... ... ... ... балалар
мекемелерінің ашылуын талап етті.
Конгресс қабылдаған ... ... ... ... тең құқық беру, жұмысқа қабылдау мен ... ... жол ... ... арасындағы сауатсыздықты жою туралы
айтылды.
Шах режимі әйелдер қозғалысының жаппай көтерілуінің алдын-алуға ... ... ... ... ... ... жетекшісіне айналған
Иранның Халық партиясы әйелдердің ... ... қол ... ... емес деп есептеді.
Халық партиясының құжаттары мен мақалаларында иран әйелдерінің
қозғалысын шешуші ... ... алға ... ... және ... ... ... империализмге қарсы демократиялық күресімен
байланыстырып отырды.
Иран әйелдерінің саяси, экономикалық және ... ... ... ... ету ... ... ... бұрын өмір сүріп жатқан режимге,
капиталистік ... және ... ... ... ... керек. Сондықтан әйелдер жұмысшылар көтерілісіне,
соның ішінде ... ... ... үшін ... ... жиі ... Олар ... жұмсалып жатқан мұнайдан түсетін ... ... ... ... оқу ... мен ... мекемелеріне берілуін талап етті.
Иран әйелдері реакция мен террордың ауыр ықпалында күресті. Мыңдаған
ирандықтар (соның ішінде әйелдер) ... ... ... ... Шах
режимінің ықпалымен прогрессивті ... ... мен ... тыйым
салынып, конституциялық құқықтар жойылды. Шахтық саяси қарсыластары құпия
полиция САВАК-тың түрмелеріне ... 1972ж. ... ... түрмесі
ашылды. Олардан керекті ақпараттар алу үшін ... ... ... ... ... күйдіріп, ауыр сөздермен жәбірлеп,
зорлық-зомбылық жасады [20, ... ... ... ... ... ... ... босатылуы үшін және шах ... ... ... саясатын жою
жолында күрес жүргізді. Бұл күрес түрлі сипатта көрініс берді: ... ... ... ... және ... ... ... жүргізді. Олар шахқа, мәжіліске, сенатқа, прокурорға,
халықаралық ұйымдарға, әлемнің түрлі қоғамдық және ... ... ... ... ... жағдайына көңіл аударуды сұрады. Әйелдердің
күресі мен қарсылығы саяси тұтқындардың бостандыққа шығуына ықпал етті.
1978-1979ж.ж. Иран төңкерісі XX ... ... ... ... ... ... оқиға болды.
Иран төңкерісінің ерекшеліктерінің бірі оған шиит діндарларының да
қатысуы. Жақсы ұйымдасқан шиит ... ... ... ... ... ... Иран ... туралы көп жазылды, оның
кезеңдері, қозғаушы күштері барысы туралы мәлімет беру ... ... Бұл ... әйел ... ... олардың
төңкеріске қатысуы мен төңкерістің оларға қатысына байланысты қозғалып
отыр.
«Азаттық көтерілістердің тәжірибесінен, көтерілістің жемісті ... ... ... ... ... екендігін байқаймыз, - деп
жазды В.И.Ленин » [20, 110б].
Иран әйелдері төңкерістің барлық кезеңдерінде ... ... ... ... ... ... ... ретінде әйелдер ақ киім
(саван) киіп демонстрацияға шықты. Батыстың ... ... ... ... ... ... ... елшісі В.Виноградов төңкерістің куәгері ретінде
төмендегіше баяндайды: «1978ж. 2 ... ... ... ... (кейін жарты миллионнан астам екендігі анықталды). Көбісі ... ... ... ... ... ... ақ киім киген. Қара
киген балалы әй елдер де көшеге шықты. Қаралы ай басталды. Атыс ... ... шах ... деп ... ... ... қала дірілдеді. «Американс гоу хоум!» - ... деп ... да ... ... ... және ... қарсы
шығушы ретінде әйелдер бөлек жүрді. Олардың ... ... ... ... [22, ... демонстрацияға қару алып та шықты және әскер ... да ... ... 1979ж. 9 ... шах режимінің тағдырын шешуші жаулап алу
кезінде де ... ... ... пен ... үшін ... ... 70 мың ұлы мен қызынан, жары мен ... ... ... ... ... өздеріне де бостандық берілмейтіндігін терең
түсінді. Отанның ... мен ... ... ... ... ететіндігіне үміт артты. Мысалы, ... ... ... кеңес журналистіне: «Сондай – ақ, біз ер адамдармен кәсіби
теңдік үшін және нағыз әйелдер ... құру үшін ... деп ... ... ... ... сонша, тіпті шииттік
дінбасылары мұны мойындады. Иран төңкерісінің жетекшісі имам ... ... ... иран ... ... ... ... қажет деп ойлайсыз?», - деген сауалға, «Шахтың және ... ... ... ... әйел ... қолдан
жасағандығынан, Батыста, ислам әйелдерді үйге ... ... дін ... ... Біз ... әйелдердің білім алуына қарсы болуымыз
керек. Неге оларды ... ... ... ... ... ... мемлекеттік мекемелерде жұмыс істемеске? Ер адамдар сияқты, ... ... ... ерікті. Әйелдердің ерлерден айырмашылығы жоқ. Ислам
әйелдердің сыртқы көз ... ... ... ... бірақ чадра
жамылу міндетті емес. Олар кез-келген киімді өз ... кие ... ... және ... діні де ... ер ... ... ойыншығына
айналғанын қаламаймыз» [20, 112б].
Прогрессивті көзқарастардың танымал дін қайраткері аятолла Талегани да
әйелдердің құқығын мойындады; ол әйелдердің ... ... ... емес ... ... мінездемеде ғана, - деп тұжырымдайды аятолла. Әйел
мәселесіне байланысты пікірлерін ... ... да ... [20, 112б].
Діндарлардың әйел мәселесіне қатысты пікірлерінде қайшылықтар көп. Иран
төңкерісінің қарсаңында және төңкеріс уақытында шиит діндарлары ... ... ... ... ... ... Иран
Республикасының жариялануына қатысты референдумда дауыс беру құқығына ... ... ... ... ... ... жаңаша сипатты иеленді:
саяси және діни ... ... ... ... Иран әйелдерінің
демократиялық ұйымы жаңа жоспар құрды. Әйелдер төңкерістің белсенді мүшесі
ретінде ер адамдармен толық ... ... ете ... ... ... ИӘДҰ 1979ж. 8 наурызды өткізуге қызу дайындыққа ... ... ... жұмысшы әйелдер, студент, оқушы
қыздардың қатысуымен 10 мың адам митинг ... ... ... ... салада ер адамдармен тең құқық, барлық ... жою, ... ... ... ... ... ету, ... құру құқығын беру.
Әйелдер қозғалысы экономикалық, саяси, азаматтық ... ... ... ... ... ... жоспарларына қарсы
екендігі көрінді. Бұл әйелдерің шиттік дінбасыларына ... ... ... Тегеранда өткен 8 наурызды мерекелеуге ... ... ... ... ... мерекені түрлі шаралар өткізу мен
жоспарларын жариялау мақсатында пайдалануға шешім ... ... ... 8 ... ... мереке деп жариялады және ... ... ... ... ... ... хабар шах режиміне қарсы ер адамдармен бірге қолына қару ... ... ... тудырды. Олар киім ... ... ... ... ... Тең құқықты талап еткен көптеген
демонстрациялар ... ... ... ... ... өз ... қарсылық ретінде чадра
кисе, енді қарсылық ретінде еуропа ... киім киіп ... ... ... ...... ... көшбасшысы
Хедаятолла Матин – Дафтари ... ... ... ... демонстрациясы премъер – министрдің төңкеріс ісіне байланысты
орынбасарының мәлімдемесінен кейін толастады. ... ... тең ... ... ... кию - әйелдердің жеке ісі, әйелдер
құқығына қол сұққан әрбір адам түрмеге қамалады деп ... ... ... ... типтегі исламдық жаңа саяси
құрылым құрылды: 1979ж. 1 ... Иран ... ... ... жарияланды,
2-3 желтоқсанда мемлекетті басқаруда ... және ... ... ... қабылданды; қоғамның барлық
салаларында исламдандыру басталды.
Ислам мемлекеті ... ... ... дінбасыларының әйелдер
мәселесіне қатысты көзқарастары күрт ... Бұл ... ... ... да, шиит ... ... ... талабынан
да көрінді. Исламның әйелге қатынасы ертеректе қалыптасқан. Ол ... ... ... мен оны ... ... ... ... шығармағанымыз жөн. Ер ... ... мен ... әйелдердің бағыныштылығын көрсету үшін шиизм ... ... әйел ... ... Құран аяттарын әлеуметтік шекарамен
шектейді. Және ... мен ... ... ... айырмашылықты
ерекше атап көрсетіп, ерлерді рационалды, әйелдерді эмоционалды деп таниды.
Ал, Құранның 34 аятының 4- ші сүресінде ерлер мен ... ... ... ... ... ... билеуші. Өйткені Аллаһ, бірін-бірінен артық қылды.
Сондай-ақ олар; малдарынан да пайдаландырады. (Әйелдерге ... ... Ал енді ... әйелдер; бой ұсынушылар, ... ... ... ... (абыройын) қорғаушылар. Ал, сондай-ақ, әйелдердің бас
тартуларынан сезіктенсенсеңдер, ... ... ... және ... тастап қойыңдар. (Одан болмаса) оларды сабаңдар. Ал егер ... ... онда ... ... бір жол іздемеңдер. Расында Аллаһ ... тым ... ... ... ... ер ... ... ретінде
бейнелейді. Шииттік теоретик Сеид Мұхаммед Хосейн Табатабаи көп ... ... ... ... деп қарсы болғанымен, мұсылман
қоғамында әйелдерге мемлекет ... заң ... сот ... ... ... болмайды деп есептейді [20, 115б].
Шииттік теоретиктер Мортаза Мотаххари мен Яхъяның пікірінше әйелдер
хиджаб кимесе отбасылар ажырасып, ... ... ... ... ... азаматтар, ер адамдар да, әйел адамдар ... ... тең және ... ... сәйкес барлық адамзаттық, саяси,
экономикалық, әлеуметтік, ... ... ... ... ... бойынша, мемлекет әйелдер, отбасы, балалар, жесірлер ... ... ... ... Конституция әйел құқығын тек ана ретінде
ғана қарастыратынын ұмытпағанымыз жөн.
Ислам Республикасының Конституциясы қоғамның негізгі ... ... ... ... ... аударады. Хомейнидің айтуынша; «Ислам
бойынша, басқару, Құран аяттарын ... ... ... Парлемент
қабылдаған заң Құран аяттары мен шариғатқа қайшы келсе, ол заңсыз ... ... ... 1975ж қабылданған отбасын қорғау туралы заң ... ... ... - ... деп ... 1979ж. ол ... деп
танылды. 1975ж қабылданған отбасын қорғау туралы заң ... бір ... ... ... және ... ... әйелдерге кейбір
құқықтар берді. Ендігі уақытта осы заң ... ... ... некелі болып, ал жаңа некесі зинақорлық деп есептелінді. 1982ж
. Ислам Республикасында жұбайына адал болмағандарға дене жазасы енгізілді.
Көпнекелілік ... ... ... неке тұру жазы 13 жас болып
белгіленді, ОФИН (б) ... ... ... кәмелетке толмаған қыздарын
тұрмысқа беруге ерікті. Тұрмысқа шыққаннан кейін ... ... ... мен ... де бірге оқуға тыйым салынады.
Барлық ажырасу істерінің сот жүргізу процесін шариғат негізінде жүзеге
асыратын арнайы соттар қарастырады. Ажырасу ... ер ... ... ... сот анасының қамқорлығына ер балаларды екі жасқа дейін,
қыз балаларды жеті жасқа дейін береді, ... ... ... ... ... ... ... хиджабты қызметте де, өндірісте де киюге
міндетті. Хиджабты кигізуге ... мән ... ... ... ... ... ... еңбекте тең құқыққа ие болғанымен ... ... ... ... ... өміріндегі әйелдердің ролі
туралы сөз қозғамаймыз, дегенмен, жетекшілердің «мәдени төңкеріс» ... ... ... ... ... кейбір шектеулердің болғаны белгілі.
Әйелдерге ... ... ... болмайды:
юриспруденция, агрономия, геология, ... ... ... ... ... да шегі бар: студенттердің үштен бір
бөлігі ғана қыздар. ... ... ... ... ... шет
елдіктермен жұмыс жасауға тыйым салынған. Оларға ... ... ... ... ... ... қызметін атқаруға
болмайды. Балалар үйінің аз ... ... ... ... ... т.б. ... ... істеуші әйелдердің саны ...... ... ... бойынша жұмысшы әйелдердің 78%
сауатсыз, жалпы алғанда ... ... ... 85 – 90% ... ... ... ... ОК бірінші секретары Әли Хавари: «иран әйелдерінің
отбасында теңдігі жоқ, қоғамда да ... ... қала ... және ... да олар – ... ... адамдар» деп жазды.
1980ж. 18 сәуірде Хомейни Исламдық төңкеріс Кеңесінің елдің барлық
жоғарғы оқу орындарын ... ... ... бекітті. Исламдандыру
жоспарында мектепте қыз балалар мен ер ... ... ... ... ... берілетін пәндер саны күрт қысқарды. Университтеттер оқып
жүрген 23 мың студенттің төрт мыңы ғана ... ... ... ... ... ... Барлық әйел мұғалімдер жұмыстан шығарылды. 1980ж. шілде айында
Ислам революциялық кеңесінің ... ... ... ... хиджаб киюін міндеттеді. ... ... ... алу,
«исламдық жүріс – тұрыс ережелерін енгізу», «әйелдердің азаматтық ожданын
қорғау және олар үшін ... ... ... ... ... ... ... жұмыстан босатылды. 8 шілдеде қарулы күштер мен полициядан
130 ... ... пен ... ... ... 4 мың ... ... [20, 120 б].
Әйелдерге спорттың жеке түрлерімен айналысуға, шаштаразда ер адамдар
қызметін ... ... ер ... ... ... ... ... қарсы күрес комиссиясының арнайы ... ... ... ... шариғат нормаларына сәйкес келмеген жағдайда, оларға
дөрекілік көрсетеді. 1981ж. қыркүйек ... ... ... ... ... әйелдер хиджаб кимеген жағдайда аэропорт пен ... ... ... жіберілмеді. Осы газетте жарияланған азғындыққа
қарсы күрес комиссиясының баяндамасында ... ... ... ... музыканы орындау қоғам үшін қауіпті, бұл музыкалар қоғамға ... ... пен ... әкеледі делінген.
Мұсылман діндарлары батыстық жаңашылдыққа сақтана қарайды. Мұның дұрыс
жақтары да бар. Соның бірі батыстық жартылай жалаңаш киім кию ... ... ... ... «Мен ... ... жартылай жалаңаш
әйелдерді көремін. Олар өз ... ... ... ... ... сырт көздерді қарату емес, адам ағзасын табиғаттың зиянды
факторларынан ... Егер әйел ... ... ... адам деп ... ... қажеті де болмас еді» [31, 48 б].
Әйелдерді оқшаулауға ұмтылған шиит идеологтары діни фанатизм мен жалған
көзқарастар тудырып ... ... тек діни ... ... ... ... ... тәрбиелеу мақсатында жыл сайын семинарлар,
конференциялар, конгрестер өткізілді. 1987 ж. ... ... ... ... ... ... ... өкілдері қатысты. «Исламдағы әйел»
конференциясында сөз сөйлеген исламды насихаттау ұйымының жетекшісі Ибтида
Джаннати және ... ... ... ... иран әйелдерінің «батысқа табыну мен азғындаудан» арылғандығын
білдірді. Доктор Ахмед Бехешти, доктор Хаддад ... ... ... пайдасы туралы баяндама оқыды.
«Бийдарийе ма» журналы, ресми ақпарат құралдарын, соның ішінде «Зани
руз» әйелдер журналын сынай отырып, ... ... ... ... ... ... үстемдігін, олар ислам режиміндегі
әйелдердің үлкен жетістігі деп көрсетеді»- деп ... ... ... ... және ... сауалдарға байланысты
бірегей саясат» жүргізу үшін «Иран әйелдерінің қоғамдық және ... ... ... ... ... (1988ж. ... ИИР өткізілді. Осы
онкүндік шеңберінде «Әйелдердің халықаралық конгресі және әлемдік ислам
төңкерісі» атты ... ... ... ... Шараға халықаралық
сипат беру үшін ұйымдастырушылар мұсылман шет елдерінен әйелдер ... ... ... ... ... ... – министр,
шараның ұйымдастырушысы қатысты. Қатысушылардың бірнешеуінің баяндамаларына
шолу жасасақ. Мәжіліс төрағасы Хашими – ... ... ... ... ... ... ... қоғамдық, саяси қызметпен
айналысуына ... ... деп ... 1982ж. ...
Рафсанджани «Джомхурийе ислами» газетінде ... ... ... ... ... ... ... әйелдердің оқымай, жұмыс
істемей, ер адамдармен ... үйде ... ... ... ... екі ... пікірін салыстыра келе, дінбасыларының ислам аяттарын өз
ұстанымы бойынша түсіндірмелейтінін байқаймыз.
Көптеген Иран әйелдері ... ... ... ... тәртіпке және әйелдерді жәбірлеуге қарсылығын жалғастыруда.
Ислам режиміне оны кезінде жақтағандар да қарсы ... ... ... -
аятолла Талеганның қызы, мәжілістегі екі депутат әйелдің ... ... ... ... ... шах режимінің оппозиционерлерінің
бірі. Аъзам Талеганидің тұжырымдауынша, Құранда әйелдердің саяси ... ... ... ... ... ... ер адамдардың қолында
болғандықтан, әйелдерге бұл ... ... ... көрді. Ол
көпнекелілікке қарсы шығады және белгілі бір ... ... ... ... ... деп ... Оның пікірінше, ер адамдар бір
әйелмен некелесуі керек. Көп некелілікке ислам қоғамында ... ... ғана ... ... ... ... ... әйелдер ерлерден көп
болған жағдайда; Иранда ерлер әйелдерден көп ... ... жоқ. А. ... ажырасқан әйелдердің экономикалық құқығын
қорғайды. Құранның 236 аятының 2-ші сүресін көрсете ... ол ... ... ... қажеттілігін айтады. Ажырасқан ата – аналардың
балаларының қамқоршыларына байланысты сұрақты қарастыра келе, ол ... болу ... ... ... атасына емес, анасына тиесілі деп
есептейді.
Осылайша, Аъзам Талеганидің пікірі ислам ... да ... ... ... ... бірегей тоқтам жоқтығын
көрсетеді.
Иранда 1990ж. шыққан заң бойынша әйел ... ... ... ер адам ... ... оны ... ... таңда иран әйелдері биліктің қысымымына қарамастан, өз
құқықтары үшін күресуде. Нахид ... 2006ж. ... ... «Ешкім түрмеге түскісі келмейді, біз басқа елдердің әйелдері ... ... ... ... бұл ... өтеуі болса, біз оған ... - ... ...... ... иран әйелдерінің күресін Нобель сыйлығының
лауреаты Мира Ширин Эбади қуаттап отыр. Мира ... ... ... ... ... ... айналдырады деп есептейді. ... ... ... т.б. ... ... ... бетпе-бет
келгенде, Иранның ресми өкілдері ислам шариғат ... ... бұл ... теріске шығарады.
Қазіргі таңда иран әйелдерінің ең ... ... ... ... ... атап өту керек. Көптеген иран әйелдері ер адамдармен
тең жағдайда қызмет атқаруда. Бірақ университеттерде қыздар мен ... ... ... ... мен ... ... бөлмелерде қызмет
атқарады, қоғамдық көліктерде ерлерден бөлек отырады. Иран әйелдері көлік
жүргізіп, спортпен айналысады. Исламда төрт әйелге ... ... ... ... ер ... бір ... ... Иранда отбасы
қасиетті ұғым, сондықтан ажырасу өте ... ... ... ... ... ... ... құрсауында емес, керісінше, отбасындағы барлық
қаржылық ... ... ... бала ... ... ... Пәкістан халқының 77% суннидтер, 20 % шииттер, 3% индуистер
мен христиандар.
Пәкістан халқының көпжылғы тарихы еңбекшілердің өз құқықтарын ... ... ... ... ... ... бері, онда бірнеше саяси
режимдер ауысып, үш рет әскери диктатура орнады.
1947 ж. ... ... ... ... ... ... нәтижесінде мемлекет болып жарияланды. Ислам
мемлекетін құру «халықтың атасы» Мұхаммед Әли ... ... ... ... ... ... құрылымына жеке ислам институттары
кірді, барлық ішкі және сыртқы саясат зайырлы болып қала ... ... ... ... үш ... негізгі бөлігін
буржуазиялық республиканың зайырлы принциптері бекітті.
Елді исламдандыру процесінің Пәкістан әйелдерінің ... орны ... ... қаншалықты деген сауалға жауап іздеп көрелік.
Пәкістан әйелдерінің ... ... ... ... ... ... Оның ... көрсеткіші - әйелдердің сауаттылық деңгейі.
Дамушы елдерде зерттеу жүргізген шел ... ... ... ... осы елдердегі әйелдердің жалпы ... ... ... ... ... ... ... білім алу мүмкіндігі мен білім деңгейінің арасында
жыныстық ... ... көп ... ... ... де ... төмен болады. Бұл мысалдардың дәлелі ретінде әйелдер сауаттылығы
ең төмен елдердің бірі саналатын ... ... ... ... ... білім берудің мұсылмандық жүйесі ер адамдарға арналған, ал
әйелдер үйлерінде оқыды. Қыз балаларға парсы және араб ... оқу ... ... ... ... ... негіздері бойынша білім берілді.
Күнделікті тұрмыста атқарылатын үй шаруасын меңгерді.
Шет ... ... Г. ... мен Р. ... ... ... қыздардың мектепте оқуына жасы үлкен ... ... ... ойынша оқыған қыздар «тәрбиесіз болады және ... ... ... деп есептемейді».
Мұндай пікірлерді діндарлар да қуаттап, қыздардың сыртқа жиі шығуына,
олардың «исламдық» рухтағы тәрбиесіне кері әсерін тигізеді деп ... ... ... ... 10 жас және одан ... ... 70,4% неке ... [20, 145б].
Пәкістанның тәуелсіздік алуынан кейін әйелдердің статусын заң жүзінде
көтеруге талпыныс жасалды. Әр түрлі уақыттарда қабылданған үш ... ... ... ... жасады.
Мысалы: 1973 жылы қабылданған Конституцияның 34 бабында «өмірдің барлық
салаларына ... ... ... үшін» шара қолдану ... ... ... кезеңінде (18ғ. Соңы мен 20ғ.
ортасы) Үнділік мұсылмандардың индустриалды ... пен ... ... ... ... құрылған білім жүйесі әйелдерді сауаттандыруға
ықпал жасады. Әйелдерге арналған оқу ... саны ... ... факт ... ... ие. Алғашқы рет әйелдерге білім беру
мемлекеттің ... ... беру ... ... бөлігі ретінде
қарастырылды. Әйелдерге қазіргі еуропалық білім алуға мүмкіндік туды.
Жоғарыда ... ... ... ... қоғамдық және
мемлекеттік қайраткері Шайст ... «От ... к ... (1963 ... ... ... алуға болады. Автор еңбегінде шығармашылық
қабілетін ... ... ... қалыптасуына, дәстүрді ұстанушы әйел және ана
ролдері мен дипломатиялық каръераны үйлестіруіне ... ... ... ... ... ... өзінің кәсіби биікке көтерілуіне
отбасындағы ер адамдардың көмегі тигендігін атап ... іс ... ... мұсылмандардың дәстүрлі өмір салты әйелдерді
бағынышты, тәуелді жағдайда ұстады.
Пәкістанның тәуелсіздігі жариялану қарсаңында сауаттылық деңгейі 12,2
пайызды ... Елде 8413 ... ... болса, бар болғаны оның 1549 оқу
орны қыздарға арналған. 770 мың оқушының 110 мыңы ғана қыз ... 58 ... ... 408 орта ... 64-і 7 мың қыз ... ... алуына
арналған. Елдегі екі университеттегі 664 студенттің 56-ы қыздар [21, ... ... беру ... саясатты өңдеуде әйелдерді
сауаттандыруды дамытудың ... ... Осы ... ... ... ... (1970, ... Білім беру мәселесіне байланысты
конференция (1974, 1951ж.ж.), білім беруді дамытудың алты ... ... ... ... беру ... және ... мәселесіне байланысты
комиссия (1966ж.) жұмыстарын атап өтуге болады. Материалдар мен құжаттарды
талдау ... ... ... ... ... күш ... ... өскендігінен көруге болады.
1947ж. – 1974ж. аралығында қыздарға арналған бастауыш оқу орындары 10
есеге өскен, толық емес орта ... 8 ... , ... ... ... ... сатыларында оқитын қыздар саны 12 есеге өскен [21, 432б].
Әйелдерге ересектер арасындағы сауатсыздықты жою ... ... және ақын ... атындағы университетте білім алуына
мүмкіндік молайды.
Әйелдерді сауаттандыру демократизациясының білім беру саясаты азаматтық
билеуші З.А. ... ... ж.ж.) ... кезеңінде пәкістандық
әйелдердің қоғамдық статусының көтерілуіне, әлеуметтік ролінің ... ... ... қызметке тартылуына ықпал жасады. Пәкістандық
әйелдер заңдық, әкімшілік және ... ... ... ... мемлекеттік авиакомпаниясына, бұқаралық ақпарат құралдарына,
халық шаруашылығы (фармацевтикалық, ... ... ... ... тұруға мүмкіндік алды. Ел Конституциясы ... ... ... ... ... тең ... ... берді.
1975 жылы елде алғашқы рет либералдық ... ... Гах» ... ұйым ... ... Бұл ... ... толықтай
жүзеге асуын жақтаушы ұйым.
Кейінірек, Зия – уль – Хактың (1977 – 1988 ж.ж.) ... ... ... ... ... ... ... еркіндік
процесі тоқтаған тұста, осы ұйым елдегі алғашқы жалпыұлттық ... ... ... Осы ұйым ... ... және ... ұйымдарынәйелдердің әрекет ету форумына (1985 ж.) біріктірді. Форум
әйелдердің азаматтық құқығының тұтыс ... ... ... ... ... ... беру сферасында шеттетілуіне қарсы шықты.
Білім беру реформасының (1978 ж.) ... ... ... ... ... ... ерекше ролі» атты білім мазмұнымен
сәйкес келуіне бағытталды. Аталған тұжырым регрессивті сипатқа ие, ... ... ... ... ... түсіндіруі
әйелдерді қоғамдық оқшаулауға алып келді, олардың ... ... және ... аяқ асты ... ... қыздар мен ұлдардың бөлек
оқытылуын жүзеге асыру, елде қыздар мектептері мен университеттерін ... ... оқу ... ... кию ... ... қыздар
спорттық және мәдени мерекелік іс – шараларға қатыстырылмады.
Исламдандыру саясаты пәкістандық мектептердің гуманитарлық ... ... ... 11-12 ... ... ... тілі ... «Бірлесе
оқыту» тақырыбының кемшіліктері бар. Аргумент ретінде: «Біз өмірдің ... ... ... ... ... мен ... ... бір-бірінен керемет іс-әрекеттерімен ерекшеленеді. Сондықтан
оларға бірдей білім беру ... [21, 433 ... ... бірі ... «Біздің қоғамдағы әйелдің орны»
тақырыбының мазмұнын аша отырып, мұндай мәселе біздің батыстық мәдениетті
қабылдауымыздың нәтижесінде қойылды деп ... Іс - ... ... біз ... сай ... ... соған сейкес әйелдер де
өз теңдігін талап ете ... Олар ... орын ... ... ... ... тең құқықты иеленуді қалайды. Қазіргі заманғы
әйелдер өзінің аналық міндеттерінен ... ... ... ... ... ... қалайды. Осылайша әйел жаратылысының Шығыстық
түсінігі бұзылады. Ал жаңа идеялар прогресс пен ... ... ... ... ... мен ... жаратылысының
өзгешелігін, соған сәйкес атқаратын қызметтерінің де әр түрлі ... ... ... ... белсенді қызметке тарту, оның «қылмыс
жасауына» әкеліп соқтырады: біріншіден, үй тіршілігін ... ... ... ... ... ... атқару өзіне физикалық
тұрғыда ... ... ... әйелдерді әлеуметтік, саяси,
экономикалық және мәдени өмірден шеттетпейді...Әйелдердің ... ... ... ... ... сала ... ... құптайды.
Сондықтан мұсылман әйел сыртқы әлемді емес, өз отбасын ойлауы ... ... ... ... тілі (1990 ж.) оқулығындағы «Пәкістанның
түрлі аймағындағы дәстүрлер» тақырыбында отбасында ұл баланың туылуын қалау
себебі түсіндірілген: ... ... ... ... ... Дүниеге ұл баланың келуі Құдайдың сыйы деп есептелінеді. Әкесі
ұлдың дүниеге келгенін мақтанышпен оқ атып елге жариялайды»
Исламиат ... 9 – 10 ... ... ... ислам этикасы
тарауының «Әйелдерге құрмет» атты 2 бөлімінде оқушыларға ... ... ... ... ... ... ... ерлердің әйелдерінің
санына шек қойылмағандығы, ... ... ... ... ... берілгендігі мазмұндалады. Оқулықта ... ... ... ... жақсарғандығы, құрметке ие болғандығы
туралы мәлімет бере ... ... ... ролі ана, қарындас, жар
міндетін атқару дегенді ерекше атап өтеді. ... ... ... ... ... білім беру сферасындағы исламдандыру саясаты білім сапасына,
әйелдердің білім алу мүмкіндігі мен сауатын ашуына айтарлықтай әсер ... ... өмір ... ... ... ... және
саяси қызметпен айналыса алмады.
Пәкістандық құқық қорғаушы Н. Сакибаның ... ... ... ... енді «өз ... тыңдату құқығы үшін» күресуге
мәжбүр болды.
1981ж. санақ мәліметі ... 10 – 14 жас ... ... 79,5 ... ... ... 2,8 % - өндіріс орындарында жұмыс істейді, ал 17,8
% мектепке барған [21, ... ж. ... ... ... ... ... ... мақсаты
Пәкістан әйелдерінің мәселелерімен айналысу болды. Әйелдер бөлімінің
жинаған ... ... ... ... жіберілді. Ғылыми зерттеу
бөлімі оларды талдап ғылыми басылымдарда монография түрінде жариялады.
Әйелдер бөлімі ... ... ... ... ... ... ... ұйымдарымен біріге отырып Пәкістан әйелдерінің мәселелерін
талқылады. Пәкістан ғалымдарының пікірінше, іс ... бұл ... ... ... бұзушылық туралы жарлық түрлі қылмыстар үшін ислам
тұрғысынан дәстүрлі жазалар тағайындалды. ... ... ... ересек мұсылманның куә бола алатындығы айтылған. Ал әйелдер куә бола
алмайды. Куәгер ерлер болмаған ... ... соты ... ... ... ... екі заңдық акт бекітілді. Олар қаржылық қылмысқа
байланысты. Сотта әйелдердің куәлігінің ... күші ... ... және
төгілген қан үшін өлген адамның отбасымен келісе отырып құн ... ... ... ... бірінде өлген әйелдің немесе мұсылман емес құнның
жартысын құрайды. Жүкті әйелдің денсаулығына зиян ... ... ... ... қыз ... ұл ... төленетін құнның жартысы
төленеді.
Заң реформалары федералды шариғат соты және шариғат ... ... ... ... ... сәйкес азаматтық сот процедураларын ... ... ету ... Әскери әкімшілік нұсқауына сәйкес бұл орынды еркек
иеленуі тиіс. Осы ... ... 1983ж. ... айында жоғарғы заң
органдары ислам нормаларына сәйкес әйелдердің қазылық ... ... ... жариялайды. Бірақ әскери әкімшілік бұл шешімді теріске
шығарды.
Зия-уль-Хак тағайындаған комиссияның жаңа ... ... ... ... жасы ... үшін 25 жоғары, әйелдер үшін 50 жастан
жоғары болуы ... ... әйел адам ... ... қатар, жұбайынан
жазбаша рұхсат алуы керек.
80ж. басы және ортасында шыққан жарлықтар тұрмысқа шықпаған ... ... ... ... ... болып жұмыс істеуіне тыйым
салды. Теледидар дикторларына заман талабына сай киім кию мен шаш ... ... ... ... оқу ... ... ... түрде чадра киюді міндетті.
Осыған ұқсас заң Солтүстік-Батыс шекаралық аймақта да ... ... ... жаза ... ... 1987ж. соң ... 67 әйел отырды.
Әскери режимнің іс-әрекеті, ортағасырлық тәртіптің енгізілуі қоғам
тарапынан қарсылық ... ... ... ... ... ... Өте ... жазаға, ортағасырға тән сынға қарсы прогрессивті
әйелдер ұйымдарының көшбасшылары қарсы шықты. Олар ... ... ... және адам ... ... бұзу деп ... ... алушылардың бірі әйелдер қозғалысының белсенді мүшелерінің
бірі, ... ... ... Жалпыпәкістандық әйелдер Ассоциациясының
президенті Раан Лиакат Әли Хан.
«Демократия без женщин» мақаласында пәкістандық ... ... ... және ... бейнесін жамылған әскери режим іс
жүзінде әйелдерді басып ... ... ... ... ... ... болып қала берді, ал екінші сұрыпқа жататын
әйелдер үшінші және төртінші сұрыпқа ығыстырылды – деп ... [20, ... ... ... 1988ж., ... 1990ж. ... жылдық демократиялық көрсеткіштерінде Пәкістан әйелдердің өлімі
жөнінен Бутан, Непал, Ауғанстан және Бангладештен кейінгі орынды ... ... ... ... ... ... ... халықаралық конференциясында сынға ұшырады. Осы уақытта
Пәкістан қоғамы үкіметтен адам ... ... ... ... талап етті. БҰҰ әйелдердің Бүкіләлемдік конференциясында Зия-уль-
Хактың ... ... ... ... іс және ... ... ... Садждің шет ... ... ... ... соты ... ... ... жасамайды деп айтылады. БҰҰ Пәкістан өкілі Әмина Кхамисан БҰҰ
Кеңесінің ... ... ... ... жар ... ... мұрагерлікте тең құқыққа ие екендігін жариялады.
Бас ... ... ... ... ... ... ... нәсілдік айырмашылықтарға бөлмейтіндігін ... әйел ... ... ... салаларында анық көрсетіп берді.
Дискриминациялық жағдай ислам принциптерін, оның ... ... ... ... ... ... және саяси мәселелердің шешімінің
табылмауы елдегі ахуалды ширықтыра түсті. Елді ... ... түрі ... ... ... Осы ... ... «Таймс оф
Индияның» 1984ж. 1 желтоқсанындағы санында ... ... ... ... ... ... қарсы күрестің алдыңғы шебінде» деп
жазылды.
Диктаторлық режимнің барлық кезеңдерінде әйелдер өткір ... ... ... ... ... қарсы қабылданған әрбір жаңа заң ірі
қалаларда демонстрация мен митингілерге ... ... ... Иршад
Маликтің айтуынша: «Әйелдердің өздерінің демократиялық құқықтарын қорғау
әрекеті қатаң жазаланды. Зия-уль-Хактың ... ... ... саны өсті, олардың 50% саяси себептермен ұсталған» [20, ... ... ... қайраткерлерінен бастап, үй шаруасындағы
әйелдерге дейін отырды. Саяси қайраткерлер ... ... ... ... да ... рет ... ... Айғақтар саяси тұтқындар саяси
тұтқындар, соның ішінде ... ... ... әрекеттер-ұрып-соғу,
электр тогымен қорқыту деректерін береді. Түрме әйелдердің өздерін ерлермен
теңдігін сезінетін ... ... ... ... қорлау нәтижесінде
көптеген белсенді әйелдер, атап ... ... ... ... ... ... Ран және ... Офриф Бхаттиді айтуға болады.
Пәкістан әйелдерінің құқығын қорғау күресі нәтижесінде бірнеше ұйымдар
біртұтас майданға бірікті. 1981ж. көптеген әйелдер ... ... ... ... ... ... ұйымы, заңгер-әйелдер ассоциациясы,
жұмысшы әйелдердің лахор клубы, әйелдердің демократиялық ассоциясы және
т.б. ... ... ... ... ... ... ... қоғам қайраткерлері, шығармашылық интеллигенция өкілдері, үй
шаруасындағы әйелдер құрады. Форумға жетекшілік ететін негізгі ... ... ... БҰҰ хартиясы. Форумның іс-әрекет аумағы және
оның бағыты 1985ж. 7 ... ... ... ... ... ... ... көрсетілді. Форумның қызметінің маңызды
бағыты Зия-уль-Хактың үкіметінің реакциялық заңдарына қарсы ... ... ... ... ... күресін қуаттауға шақырды.
Пәкістандағы күрес көптеген елдегі әйелдерінің назарын ... ... ... ... үнді әйелдерінің Ұлттық федерациясы,
Бангладеш әйелдер ұйымы, ... ... ... Шри ... ... ... ішкі жағдайға қарамастан елдің ... ... ... ... әйелдердің Бүкіләлемдік конгресіне үлкен көлемде дайындық
жасады.
Пәкістан өкілдерінің ... ... және ... ... және
даму» (Тащкент, 1986ж. қазан), «Әйел және әлем» ... 1989ж. ... ... және ... ... конгресі (Мәскеу,
1987ж.) делегаттарының назарын аударды.
Пәкістан әйелдерінің ... ... ... кейін басылды. 1988ж. мұсылман әлемінде ... рет ... ... әйел ... Қазіргі уақытта дейін бұл парадокс
саяси шолушылар мен ... ... мен ... ... ... ... Бхутто-АҚШ пен Англияда білім
алған, бірнеше кітаптың авторы.
Беназир ... он ... ... азаматтық құқығы бұзылған ... ... мен ... ... ... шығып, көптеген
отандастарын соңына ерте білді. ... ... ... ... ... ... аударып, «қараңғылық, қан, көз жасы кезеңіне» нүкте қоюға
шақырды. Лондондық «Файнэшнл таймстың» ... ... ... елдегі сүйенер жалғыз тұлғасы. Беназир ... 6 ... ... рет ... мен ... шығуға тыйым салынды, бірнеше
рет жойып жіберу қаупі туды. Кездескен қиындықтарға қарамастан елге кеңінен
танымал болған тұлға 1988ж. ... ... ... ... ие ... кіріскен үкімет басшысы елді басқарудағы демократиялық
принциптерді қалпына ... ... ... исламдандыру саясаты, феодалдық қарым – қатынастың
консервациясы пәкістандықтардың қоғамдық өмірі мен санасында ... ... ... ру – ... ... ... сақталуына
ықпал еткен болатын (некеге күштеп немесе ерте ... ... ... ... кек, жаңа ... қыз балаларды өлтіру). Аталған тақырып
пәкістандық жазушы Техмина ... «Мой ... - ... (1990) ... ... ... ... пәкістандық әйелдерді
жәбірлеу мен ... ... ... ... ... әйелдерді,
«әділетсіздікке қарсы шығып, күресуге шақырады».
Құқық қорғау ұйымының мәліметі бойынша ... ... ... әйелдер жыл сайын отбасындағы жәбірлеудің құрбаны болып жатады.
2002ж. қаңтар ... ... ... ... ... Синд ... 629
әйел тұрмыстық жанжалдың құрбаны болса, 351 әйел ауыр ... ... ... 123 әйел, Панджаб провинциясында 59 әйел, Белуджистанда 17
әйел, Солтүстік – ... ... ... 12 әйел Ру – ... ... ... ... үшін өлтірудің» құрбанына айналды [21,
436 б].
Осы ... ... ... ... нормаларын сақтау міндетін
алған, 1996ж. ... ... жою ... ... ... елде ... ... үкіметке әскери диктатура кезеңінде жинақталған мәселелерді ... ... ... үкіметі соңғы 11жылда саяси сотталғандар босатылды,
студенттік, профодақтық ұйымдардың қызметіне рұхсат берді. Халықтың жарқын
болашаққа үміті артты.
Жаңа ... ... ... ... жақсартуға ықпал жасады. Соның
бірі Халықаралық әйелдер күні 8 наурызды үкіметтің ... ... ... байланысты Б.Бхутто әйелдерді дискриминацияны жою үшін ... ... ... ... ... әйелдердің ролі мен маңызын
атап көрсетті. 1988ж. елде конституциялық – парламенттік билеу формасының
орнауы ... ... ... ... ... ... ықпалын
тигізді. Әйелдердің білімденуінің ... және ... ... Әйелдерге сауат ашып, кәсіптік дайындығын қамтамасыз
ету үшін міндетті бастауыш білім беру ... және ... ... ... ... ... барлық сатыларында гендерлік
айырмашылықты қысқарту, оқулықтар санының көбеюі және оқулықтарға ... ... ... ... ... ... материалдарды
енгізу; жалпы білім беретін мектептердің пәндерінің қатарына адам құқығына
байланысты курс енгізумен қатар, ... ... ... және
реабилитациялық орталықтар жүйесі ... ... ... статусын
көтеруге көңіл аударып, үкімет құрамына бес әйелді қабылдады.
Күн тәртібінде әйелдер дискриминациясының барлық түрлерін жою жөніндегі
БҰҰ конвенциясын ... ... ... ... ... ... 26 ... айында шыққан «Доон» газетінде ... ... ... ... ... ... ... Үкімет бағдарламаларында әйелдерді сауаттандыру және
денсаулық мәселесі, 10 сыныпқа дейін ақысыз ... беру және ... ... ... енгізілді. Халық партиясы әйелдерге ерлермен тең еңбегі үшін
тең жалақы төлеу сұрағын қарастырды.
Б.Бхуттоның үкіметі елді ... ... ... ... тарапынан қарсылыққа ұшырап отырды. Барлық ислам
әлемінде баспа беттері мен радиодан осы ... ... ... ... Б.Бхутто басшылығын шариғатқа қайшы емес деп
есептесе, ... топ бұл ... ... ... ... ... тұсында
діндарлар исламның әйелдердің мемлекет басқаруына рұхсат бермейтіндігі
туралы, әйел басқарған үкіметтің ... ... ... ... ... ... ... Мұхаммед Хусеин Наими Абдул Малик және
т.б. пікірлерінше әйелдердің ел басқаруы туралы сауал даулы мәселе.
1989 ж. наурыз ... ... ... келген екі мың діндар
«Доонның» ... 10 ... ... күні деп ... ... ... Б.Бхуттоның үкіметінің кетуін
мәжбүр ... пен ... ... ... ... ... ... ауыр әлеуметтік – экономикалық жағдайы ... ... ... ... ... ... Оның оң қанатының өкілі (Фархат
Хашми – ислам діндары, Исламабад қаласындағы Әль – Худа ... ... ... 1994ж. ... және сол ... ... (Рифат Хасан – АҚШ
КентуККИ Университетінің ... - ... ... қатысты діни
білімге ие мұсылман әйелдерінің құқығы туралы мәселені көтерушілер. Олардың
пікірінше, ислам ... ... ... ... ... ... ... қалыптастырған және мұсылман әйелдердің көзқарасы
ескерілмеген. Патриархалдық ... ... ... ... үшін пайдалануда және Олардың көзқарасы ... ... ... ... ... тек «Құран мәтіні мен ислам
дәстүрінің арасын айыра білу керек».
Ислам феминизациясы исламды ... ... ... ... қолдауға ие болғандығын көрсетеді. Бұл ... тек ... ... басқа елдерде де (Сирия, Ливан, Кувейт, Мысыр т.б.) орын ... ... ... ... ... ... ... исламского
феминизма посредством литературы: женщины претендует на ислам» атты кітабы
арналған (2001 ж.).
Диктатура өктемдігі, елдің ... ... және ... ... ... ... тұрақтылығы, қоғам
өміріндегі патриархалдық жағдай ... ... ... ... ... Қазіргі уақытта қиын жағдайдан шығудың жолы әлеуметтік-
экономикалық жаңару, мемлекеттің саяси өмірін либеризациялау, ішкі саясатты
тәуелсіз, ... ... ... ... ... әйелдердің қоғамдық санасындағы
өзгерістер исламның әлеуметтік аспектілерін қайта қарауға және оны ... ... ... ... Жалпы алғанда, 2001 – 2002ж.ж.
елдегі сауаттылық деңгейі 50,5 %: ер ... – 63 %, ... – 38 ... ... ... ... ... таңда сауатсыз екендігін осы
деректерден көреміз.
Пәкістан әйелдерінің құқығы қазіргі уақытта қалай қорғалуда?
Пәкістан әйелдер дискриминациясының ... ... жою ... ... ... ... шеңберінде белгіленген жоспарды
жүзеге асыру жүріп жатыр.
Қазіргі ... ... ... кіру ... ... өз ... ғана ... халықаралық деңгейде қорғауға
бағытталған біріккен күшке айналуына ... ... ... қорғаушы әйелдер
қозғалысы ретіндегі ислам феминизмі ислам парадигмасының шеңберінде күш
жинауда.
Пәкістанда исламның екі түрі бар ... ...... ... Бұл екі ... ... ... отарлаушыларына қарсы күрес
барысында қалыптасқан. Мұсылман элитасының көп бөлігіның, соның ... ... ... ... Әли ... ... ... қарсы емес. Дәстүршілдер болса, еуропалық ... ... ... ... теріске шығарды. ХХғ.
соңында осы екі исламның арасындағы қарама - ... өрши ... ... ислам білім, ғылым, қоғам салалары жағынан орта ғасырда
келе жатқан тәрізді.
Ғалым Ахмет Шимшектің пікірінше, модернизмнен артта қалу – ... ... жолы ... ... ... күн өткен сайын арта түскен саяси,
экономикалық және ... ... ... ... көзқарасымен нәтижеге жете алмаймыз [33, 63 б].
Ислам діні батыс елдеріне қандай сипатта көрінуде? Ислам діні қандай да
бір мақсаттың құралына ... ... Бұл ... ... ... ... ... мәселелерін ортаға қояды:
Исламды саяси бір идеологияға айналдырған және 1979ж. Иран ... ... ... палестина мәселесі, Босния қырғыны және
Кафказдағы кейбір округтердің гегемендік алу ... ... ... ислам діні мен мәдениетін жағымсыз көріністе танытты
[33, 63 б].
Әлемді дүр сілкінткен ... 11 ... ... ... ... ... ... оны террорлық актілерді жақтаушы дінге ұқсатты.
Осыған байланысты ислам дінінде екі бағытты ерекше атап ... ... ... ... және «радикал» ислам.
Фундаменталист ислам – бүгінгі таңдағы өзекті мәселелер шешімін іздеу,
ислам қайнарларын қайтадан қарауды алдына ... етіп ... ... ой-
сенім түсінігі болып табылады.
Радикал ислам – ... ... ... ... саяси
идеология ретінде қолдану жолымен «ислам ... ... ... ... ... ... көп ... бар. Себебі, біріншісі, жаңашыл
және демократияға ашық, одан бас ... ... ... ... ... ... ... құруды өзіне мақсат тұтқан саяси бір
әрекет болып ... [33, 64 ... ... да бір ... оның ... ... ... туралы нұсқау жоқ. Олай болса, мұсылман ... ... ... ... ... А. ... ... Бұның
себебі, Батыс отарлауына түскен елдердегі ... осы ... ... арылудың бірден-бір жолы ретінде қабылдануында болып
табылады. 1930-40ж.ж. ... ... және ... Хасан ел-Баннаның
«радикалды ислам» қозғалыстары да, батыс ... және ... ... ... ... наразылықтардың нәтижесінде пайда
болған. Ауғанстандағы ... ... де осы ... ... ... ... әрекеттер исламның негізімен үйлеспейді.
Осы жеде Мұхаммад Абдоның реформаторлық идеясына ... ... ... ... ... өз ... ... етуіне,
қажеттілігі қанағаттандырылмаған жағдайда наразылықтарын білдіруге құқығы
бар. Себебі, исламда Құдай мен адам ... ... жоқ ... ... ... да жоқ [34, 96 б]. ... ... бір мақсатта қолдану,
халыққа тура әсер ететіндіктен дінді билік құралы ретінде пайдаланған дұрыс
емес.
Ислам елдеріндегі саяси ислам ... ... ... ... ... өзгеше көріністе болғанымен, жалпы мақсаты, пайғамбар
және одан ... ... ... төрт ... ... ... «Ислам
мемлекетін» қайтадан құру болып табылады. Бірақ ақыл ... ... ... бүгінде де, келешекте де бұл мүмкін емес. Себебі, сол
дәуірдегі мемлекет сол ... ... ... ... Ибн – Халдунның
айтқанындай «Мемлекеттердің өмірі адам өміріне ... ... ... ... және ... ... ... бір режим ретінде қарау дұрыс емес. Себебі, саясат
болмысынан өзгермелі. Сондықтан исламды тар қалыпқа салу тарихқа ... ... ... және мұсылмандарға жасалынатын қыспақтардың бірі.
Исламның бүгінгі таңдағы ... ...... бірлігінің және ойының
қайтадан туындай алмауында. Бүгін көріп отырғанымыздай, ... ... ... десе де ... ... әйел мәселесі де ортағасырлық
ұстаным шеңберінде қалып қойып отыр.
Бүгінгі таңда жаңашыл ғылымдарға да ден ... ... ... жаңадан
жандандырып, лайық болған жерге жеткізу мұсылман зиялыларының міндеті.
Фикһ, Тафсир, ... ... ... ілім ... ... ... алынып,
әсіресе методология жағынан бір ... ... ... Бұл ... ғылымдағы өз орындарын орта ғасырдан ... ... және ... ... ... ... ... ғылыми шындықтарды
қолданып, өздерін өзекті бір жерге әкелулері тиіс. Исламды орта ғасырдан
XXIғ. жеткізу керек [33, 65 ... ол ... мен ... ... тынысы, шарты басқа. Исламның
өткені мен бүгіні ... ... ... ... ... ... ... дұрыс түсіне аламыз. Исламды дұрыс түсіну әйел мәселесін де дұрыс
шешуімізге алып келеді.
2.2 ... ... ... әйел ... және оған исламның
әсері
Мыңдаған жылдар бойы батыс пен шығыс әлемінде әйелдердің қоғамдағы ролі
мен орны ... ... қызу ... ... ... ... ... қоғамының барлық салаларында әйелдер белсенді қызмет атқарып жатыр.
Уақыт өткен сайын ... ... ... ... ... роліне ұмтылып,
жоғары мемлекеттік қызметтерге өздерін ұсынуда. ... ... ... ... ... ... ... бойынша гендерлік
саясат, адам және ... ... ... ... прогресс болып
есептеледі.
Нәзік жаратылыс иелері: Чили президенті ... ... ... Тарья Каарина Халонен, Латвия президенті Вайра ... ... Мэри ... ... ... ... Кристина
Кишнер, Германияның федералды канцлері Ангела Доротеа Меркель, Жаңа
Зеландияның ... ... ... ... ... премьер-
министрі және т.б. көшбасшылық қызметтер ... ... ... ... ал ... ... ... сипаты көпқырлы.
Бұл жақтан да көшбасшы әйелдерді көруге болады. ... ... әйел – ... ... ... және 2007ж. 27 желтоқсанда
қастандықтың құрбанына айналған Пәкістанның ...... ... ... ... ... ... Кейбір деректер көзіне сүйенсек
Б.Бхуттоның өліміне радикалды топтардың қатысы бар. Жалпы, ... ... ... әйелдерді радикалдардың қыспаққа алатындығы мәлім.
Қазақстанға шолу жасамас бұрын шет елдерге тағы да ... ... ... БАҚ ... ... Басра қаласында ер адамдардың ұйымдасқан
тобы үйде отырмаған әйелдерді қорқытып – үркітетін болған. ... ... ... ... ... ... 50 әйел құрбан болған.
Қазақстанда ... ... ... ... ... көрсетілмейді. Әйелдер
қызмет түрін таңдауда ер адамдармен тең құқылы.
Сауд Аравиясында ресми ... ... ... ... ... Сауд Аравиясының барлық тұрғын әйелдеріне ... ... ... ... консерваторлардың пікірінше, егер
әйелдер рульге отырса, бөгде ер ... ...... ... ... Бұрын бұл тыйым ресми емес сипатта болса, 1990ж.
бастап ... ... ие ... ... ... ... мұндай
шектеулер қойылмаған. Мұсылман әйелдер ислам дінін ұстанғанымен ... ер ... ... ... жүре ... ... ... мұсылман
әйелдердің ар тазалығы оның еркіндігімен өлшенбейді.
Ал, Иранда әйелдер киімінің «аморальды» түріне ... ... Иран ... ... төңкерісінің дәстүрлі құндылықтарын қорғап,
Батыстың «анайы» ықпалына жол ... ... 1979ж. ... ... ... киім туралы ислам заңы, әйелдердің шашын жасырып, дене ... ұзын киім ... ... ... ... қамшы дүресі,
айыппұл немесе түрме күтіп тұратын. Әйелдердің киім кию ... ... ... да түрлі қарама-қарсы пікірлер тудырып ... ... ... киім үлгісін жақтаушылар да табылып жатыр. Сонымен бірге
ұлттық ерекшеліктерді үлгі тұтатын топтар да ... Киім ... ... тұрғысынан: діни, ұлттық, заманауи, медициналық қарастырып,
ортақ мәміле, үйлесімділікпен шешу керек. Қазіргі ... ... ... ... ... адам ... ... еркіндігіне ие.
Дегенмен әрбір қоғамның өзіндік санасы, тұрмысы болатынын ... ... ... ... ілесе отырып, сауатты түрде шешуге болады. Бұл ... ... БАҚ, ... беру ... ... ... ата-ананың діни,
ғылыми сауаттылығы ерекше көмек көрсете алады. Қазіргі таңда жастар, тіпті
аға буын өкілдерінің ... ... киім кию ... ... ... ... ғана ... медициналық тұрғыдан алғанда да дұрыс емес.
Себебі, кіндікті, ... ашып ... ... ... ... ... оның адам ... кері әсер ететіні дәлелденген. Жас қыздар
заман ағымына ілесіп, сәнді әрі жарасымды киінуге ұмтылады. Ата-бабаларымыз
кіндік ашық болса ... ... ... ... деп ескертсе,
медицинада бұл белсіздікке, ... ... ... ... ... ... тесілуі де денедегі нүктелердің қызметіне ... ... ... ... ... ... ұрпағының қамын
ойлаған әрбір адам осыны ескерсе, киім кию үрдісі де түзелер еді.
Қазақстан – көпұлтты және көпконфессионалды ел. ... ... ... ... ... ... оқиғалар болып жатыр? Қазақстандағы әйел
мәселесінің шешілу ... ... ... және ... ... ... жерінде орналасқан.
Біз Батысқа жақын болуға ұмтыламыз, соның ішінде гендерлік теңдік орнатуға
бағытталған демократиялық реформалар жүргіземіз. ... ете тұра ... ... байланысты үзгіміз келмейді. Аралас некелердің көптігі,
білім деңгейінің жоғарылығы және ... ... ... атеизмге
тәрбиелеуі халықтың діндарлығын төмендетіп жіберді.
Қазақстан халқының басым бөлігі исламға жақын. Қазақстан халқының басым
бөлігі ... ... ... ... бола ... адамдар қазіргі замандық даму
мен мұсылмандардың қасиетті ... ... ... діни ... ... Бұл ... әйелдерге де қатысы бар. Дін бойынша
әйел ер адамға бағынышты. ... бола тұра ... ... ... де аса ... Ол ана ... Ана – адамзат тәрбиешісі. Қоғамның
кемелденуі отбасынан ... ал ... ... ... ... ... дінінде әйелдер отбасының ұйытқысы, жарының
жағдайын жасаушы. Ер адам отбасын асыраушы, сырттың ... Дін ... ... және қауіпсіздікте болуы үшін қоғамдық орындарда туыс
ер адамдардың жетегімен жүруі керек. ... ... ... ... ... ... міндеттер жүктелген. Көптеген әйелдер отбасының
жалғыз асыраушысы болуға ... ... ... ... ... әйелдерінің әйелдік қызметтермен қатар ер адамдар ... ... ... мәжбүр етіп отыр. Әрине, қазақ әйелдері заман
ағымын ... ... өз ... алшақтағысы да келмейді. Және мұндай
жағдайда ислам этикасының қарапайым ... де біле ... ... екі жыныс өкілдеріне де дұрыс өмір салтын ұстану ... ... ... ... ... өзінде исламның әйелге
қатынасы туралы түрлі көзқарастар орын алып отыр. Бұл ислам ... ... ... Ал, ... канондарын білмеу шариғатқа емес,
патриархалды құқыққа негізделген радикалды діни ... ... ... БАҚ мәлімдеуінше, Қазақстанда әйелдердің әлеуметтік,
экономикалық, саяси сферадағы ... ... ... 1999ж. ... әйелдердің ахуалын жақсарту жөнінде алғашқы Ұлттық ... Осы ... ... ... БҰҰ «Некелі әйелдердің
азаматтығы туралы» және «Әйелдердің саяси құқықтары туралы» ... ... ... ... ... ... ... үкіметі
2000ж. бастап әйелдер кәсіпкерлігіне қолдау көрсету шараларын жүзеге
асыруда. Он мыңдаған ... ... ... ... ашты. Соңғы бес жыл
шамасында парламенттегі депутат - әйелдер саны өзгерген жоқ. ... ... 17 ... ... Билеуші «Нұр Отан» партиясының мүшелерінің 56
пайызы ... ... ... ... Н.Ә.Назарбаев
әйелдердің бесінші Форумында сөйлеген сөзінде «әйел – тұрақтылық пен
әлемнің ... деп, ... ел ... алар орны мен беделі туралы
атап өтті.
Қазақстан ... ... ... ... қандай? Сол сауалға
байланысты шолу жасап көрелік. Қазіргі таңда Қазақстан ... ... ... ... ... 49% құрайды. Әйелдердің басым
бөлігі үй шаруасы және бала тәрбиесімен айналысатын ... ... ... ... ... мен ер адамдардың қызмет атқару
саны 50/50. Бұл көрсеткіштен еліміздің экономикалық ... ... ... ... ... ер ... ... кейбір әйелдер де әйелдердің бизнестегі және
басқа да салалардағы мүмкіндіктеріне скептикалық тұрғыдан қарайды. Солай
бола тұра ... ... ... басқаруда, бизнесте жемісті нәтижеге
жете алмайтындығы туралы нақты, ақылға сыйымды тұжырым ... ... ... саны ... ... ... сайын, әйелдер саны
азая түседі және керісінше.
Қорыта келе эксперттер әйелдердің экономикалық ... ... ... жатқызады: дәстүр және патриархалды ... жол ... ... ... ... отбасылық ролдік
иерархия, әйелдердің жалақысы төмен жұмыстар атқаруы (білім беру, ... ... ... ... ... тапсырмалар жөніндегі
елшісі Жарбосынова Мадина ханымның мәлімдеуінше Қазақстанда әйел ... ... ... ... жетуде. Әйел жағдайына
байланысты 49 сессияда сөз сөйлеген М. Жарбосынова елде әйел және ... ... ... ... құрылғандығын ерекше атап өтті.
Комиссия жоспары бойынша әйелдердің елдің саяси және ... ... ... ... ... механизмдері жұмыс атқаруда. 2005-
2015ж.ж. арналған ... ... жету ... ... ... ... бұл саладағы айтулы жетістіктерге
қарамастан, мәселелер де бар ... атап ... ... Әйелдер
дискриминациясы жұмыс орындарында сезіледі. ... ... ана ... ... жатқан шаралармен қатар, ... 2005ж. 24 ... №1677 ... ... 2006-2016ж.ж.
арналған Қазақстан Республикасының гендерлік теңдік стратегиясы бекітілді.
Стратегия мемлекеттің әйелдер мен ер адамдардың теңдігін қамтамасыз ететін
гендерлік ... ... ... ... негізгі құжат болып табылады.
Осыған байланысты «Қазақстан ... ... ... ... ... деп аталатын мақаланың барысына шолу жасасақ,
бірнеше қызықты сұрақтарға жауап аламыз.
Мысалы: ... ... ... ... не үшін ... Бұл ... сауалдардың бірі. ... ... ... ... немесе жетекшілік, немесе махаббат, отбасы,
балалар, бақыт. Соңғы уақытта ... ... ... ... ... үшін ... ... Тарихи тәжірибеге сүйенсек,
әйелдердің жаңа әлеуметтік ролге қол ... ... ... бөлігінің наразылығын туғызып ... Бұл топ ... ... қол ... деп ... және ... ... қорқады.
ҚР Президенті жанындағы отбасы және гендерлік саясат ісі ... ... ... ... іскер әйелдері Ассоциациясы
«Гендерно-чувствительный руководитель» атты әлеуметтанушылық ... ... ... ... ... әйел ... ... көрсетіп береді. Сауалнама қарапайым халыққа емес, мемлекеттік
құрылым жетекшілеріне, депутаттарға, ... ... БАҚ ... ... орта және шағын бизнес жетекшілеріне жүргізілді.
Үкіметтік емес ұйымдар жетекшілеріне жүргізілген сауалдардың бірі: «Сіз
ер адамдар мен ... ... ... ... ... ... деген
сұрақтың жауабына тоқталамыз.
- «Мұндай теңдіксіз еліміз әлеуметтік тұрғыда ... еді» - ... «Мен ... ... ... жыныс айырмашылығын
(физиологиялық) ескеру керек, абсолютті ... ... ... ... ... ... ... өте қажет, себебі екі жыныс өкілі де бостандыққа
және кез-келген қызмет түрімен айналысуға құқылы» - ... ... адам ... өз ... ... ... жұмыс сапасын жынысқа
байланысты бөлудың мәні жоқ» - 14%.
Келесі ... «Сіз ... ... ... ... ... ... қарайсыз?» Жауаптар реті:
- «Оң көзқарастамын. Әйелдер аса жауапкершілікті, тұрақты, қоғамдағы
көптеген әлеуметтік мәселелерді шеше алады, БҰҰ ... ... ... жою ... ... орындауды қамтамасыз етеді» -
89%
- «Әрбір адам таңдау ... ие, ... ... ... өсі
бағытына» - 11%.
Сауалнама барысында әйелдер гендерлік ... ... ... ал ер ... мұны әйелдерге тән өзіндік және ... ... ... мен ... ... ... ... мәселесіне
байланысты сауалнамаға ... жеке ... ... ... 33% «мұндай мәселе қоғамда болмайды», 37%
«ерлер мен ... ... ... ... ... ... ... отыр»,
25% «дәстүрлі қоғамда әйелдер мен ерлердің құқығының тең болуы ... деп ... ... [31, 25с]. ... ... ... айтуынша қазіргі таңда ерлер мен әйелдердің теңсіздігінің ... өмір ... ... Саясатта ер адамдар жеңіске жетеді дейтіндер 66%
құраса, екі жыныс өкілдерінің теңдігіне 26% ... ... ер ... ... ... ... орны отбасы (мұндай
пікірді 25% ұстанады). Олардың айтуынша, ерлер мен әйелдер осындай ортақ
пікірде ... ... ... ... еді. Ер адамдардың 25% әйелдердің орынын
отбасында ғана деп түсінсе, әрбір үшінші әйел ... ... ... ... ... яғни 30 ... дейінгі әйелдердің 42%
құраса, 45-65 жастағы ересек әйелдердің 69% аталған әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ... мен
әкімдердің қызметін игеруде маңызды роль атқара ма?» ... ... ... ... ... деген қоғамның пікірін білеміз.
Әйелдердің жоғарғы қызметті иеленуіне әрбір үшінші респондент ... ... ... ... ... ... да бір жыныс өкілінің
отыруына мән бермесе, респонденттердің үштен бірі әйелдердің ... ... ... Дәл осы ... барысында гендерлік айырмашылық
анық көрінді. Әйелдердің шамамен 52% билік басына өз жыныс өкілінің ... ... 18% ғана ... ... ... көруге қарсы еместігін
білдірген. Керісінше ер адамдардың 40-45% ... ... ... лайық емес деп есептейді және әйелдердің 28% осы ... ... ... келе ... ... ... ... билікке нәзік жаратылыс иелерінің келгенін қолдамайды және мұндай
билік іске оң ... ... деп ... ... туындайды –
неліктен әйелдер қоғамның саяси өміріне және басқару ... ... ... өздері биік мақсаттарға ұмтылмайды ма ... ... ... мүмкіндік бермей ме?
Бұл сұрақтың жауабын И. Конның ... ... ... ... « ... ... ... между полами зависит не
только и не столько от ... ... ... ... ... ... ... и женщин, столько от распределения
власти, меры ... ... ... мужских и женских
занятий».
Әйелдердің қызмет пен ... ... ... ... аз ... отбасын бірінші орынға қойып, жарына жағдай жасауында. ... бару ... ... мен ... ... ... ... ғылым мен қызмет жасауына тыйым ... ... ... ... ... мен ғылымды, қызметті қатар ұстап, балаларын
аналық махаббатқа ... ... ... ... ... ... ... әйелдер де бар.
Жоғарыда айтылып өткеніміздей қазіргі таңда қазақ әйелдерінің нәзік
иығына ауыр жүк ... ... ... ... ... әйелдер
балалар тәрбиесіне көңіл бөле алмай ... ... ... балаларға жат
қылықтарға ұрыну, нашақорлық, бұзықтық, діни секталарға кіру сияқты
қауіптер ... ... ... ... ... ... ... оларға қолдау көрсетілуі керек. ҚР «Еңбек ... ... ... ... ... еді. ... барысында әйелдерге толық
еңбекақы төлей отырып, қысқартылған жұмыс күні ... ... 3 ... ... ... ... ... арқылы ұзартылса, бала бақшалармен
қамтамасыз етілсе, қызмет барысында жұмыс ... ... ... сапасы
ескерілсе, дистанциялық жұмыс түрі енгізілсе қоғамдағы көптеген мәселелер
шешілер еді.
Қазіргі таңда мұсылман ... ... ... жайлы сауалдар жиі
қарастырылуда. Мұсылман ғалымдары, ойшылдары және белсенділері Малайзияның
ислам университеті және ... ... ... ... ... Малайзияның Куала – Лумпур қаласында өткен
«Қазіргі әлемдегі мұсылман әйелінің мәртебесі» атты ... ... ... ... Сано ... ... айтуынша
қатысушылардың мақсаты әйелдер мәселесіне қатысты ислам әлеміндегі негізгі
екі көзқарастың – әйелдерді ... ... ... ... жалған
дәстүрлі және жыныс өкілдері арасындағы айырмашылықты елемейтін батысшыл
модернистер арасындағы «алтын ортаны» анықтау.
Қазіргі уақытта әйелдер ... ... ... ... ... ... ұйымдардың бірі әйелдер және балалар мәселесі
жөніндегі ... ... ... ... ... ... ... танымал мұсылман белсенділерінің бірі. Қазіргі уақытта да ол осы
комитетті басқарады. «Al-Daawah» журналының №6 ... ... ... ... ... кедейшілік мәселесіне тоқтала отырып,
теңдік мәселесіне ... ... ... көреді. Әйел ахуалына қатысты
сауал әмбебап мағынаға ие. Кейде адамдар нәзік жаратылыс иелерінің ... ... ... өкінішке орай діни құндылықтар мен этикалық
стандарттарға нұқсан келтіреді. Осыған ... ... ... ... кеңесі мен Әл-Азхар университетінің қолдауымен 1992ж.
құрылды. Біздің ... ... ... ... күрес,
денсаулық сақтау деңгейін көтеру. Біз ... ... ... ... ... ... емес ... көп көңіл бөлеміз.
Біздің ұйым исламдағы әйел құқықтарымен қатар, міндеттерін де ... ... ... ... ... ... мәселесіне тоқталып өтсек. Бұл
сұрақ ғалымдардың да назарынан тыс қалған ... ... ... ... экологы Вирпи Луммаа полигамды неке рұхсат етілген
елдердегі ер адамдардың ұзақ өмір сүретіндігін ... New ... ... ... Луммаа әлемнің 200 еліндегі ер ... ... ... ... осындай қорытындыға
келді.
Вирми Луммаа жетекшілігімен құрылған топ ... ... ... ... ... толығымен моногамды елдерден бастап
полигамды елдердің тізімін ... ... ... қатар әрбір елдің
ішкі жалпы өнімін, ... ... ... да ескерді. Жұмыс
нәтижесінде 140 ... ... 60 ... асқан ер адамдары орташа
есеппен алғанда, 49 «моногамды» мемлекеттердің еркектерінен 12% артық өмір
сүреді екен. Мондай-ақ 60-70 ... әке ... ... де ұзақ ... ... Бұл ... ... мұндай әкелердің ұрпағын
асырап, қамқор болуы үшін өз денсаулығына жауапкершілікпен қарауына мәжбүр
екендігімен түсіндіреді [24].
Жалпы алғанда ... ... бір ... ... ... беретін елдер
мен тайпалардан тұрады. Олардың арасында полигамия түрлі ... ... ... ... Университетінің мәдениет және ... ... ... ... ... ... ... елдердің өзінде көп әйел алғандар 10-25% ... ... ету ... қиындығына байланысты екі әйел ... ... ... ... ... ... бөлігі
мұсылмандарды құрайды және бұл елдердегі полигамияға ... ... ... ... ... ... полигамия мәселесі бірнеше рет
көтерілгенімен бұл елдер шариғат заңына қайта оралған ... ... ... көпнекелілікке рұхсат ... ... ... ... Бұл елде ер ... төрт әйел ... рұхсат бар, бірақ
екінші, үшінші, төртінші әйелдерімен ... ... ... ол ... ... ... ... мен құжаттар дайындауы керек [25]. Егер
Түркменістан қызын шет елдік азамат алатын ... ел ... 50 ... төлеуі керек.
Түркменістандағы көпнекеліліктің себептерінің бірі жастардың ата-
анасының атастырып қойған адамына амалсыздан ... Сол ... ... ... әйелдікке алатын жағдайлар көп кездеседі. Мұндай ... ... көп ... бұл ... ... жат ... айтып өткен дұрыс. Бұл
исламды дұрыс түсінбегендіктің ... ... ... ... ... ... ... бірақ балаларының келісімінсіз,
мәжбүрлеп некелестіру дұрыс емес.
Қырғызстанда көпнекелілік мәселесі бірнеше рет көтерілгенімен, рұхсат
берілген жоқ. ... ... ... елде ... 50,6% ... Ер мен
әйелдер санының сәйкес келетініне ... бұл ... ... отыр.
«Сезім» дағдарыс орталығының мәліметі бойынша, жұмыссыз, қаржылық
көмекке зәру ауыл ... 99% ... ... Олардың айтуынша,
бір отбасын қамтамасыз етуге жағдайы ... ... ... тұруды
қаламайды [26]. Қаржылық жағдайы жақсылар ғана көпнекелі. Осыған ... ... ... мұндай некеге тек материалдық мақсатпен тұрады
деген пікірді ұстанады.
Тәжікстанға ... ... ... ... ... ... ... теңдік» заңының қабылдануы да мүмкін [27], яғни «еуропалық
стандартқа» ... ... ... ... парламентінің басым бөлігі
көпнекелілікті уақыт талабынан туындаған деп ... ... ... ... азаматтық соғыс нәтижесінде 100 мың адам көз жұмды,
25 мың отбасы асыраушысынан ... ... олар ... елдің «дайын еместігін» алға тартады.
Өзбекстанда полигамды некеге тыйым салынумен қатар, қылмыстық ... ... бұл ... кең ... тосқауыл бола алмай отыр.
Себебі көптеген әйелдер ... ... ... екінші әйел болғанын қалайды
[28]. Кейбір пікірлерге сүйенсек, полигамды некенің болуы ... ... ал ... ... ... ... материалды байлық
қызықтырады.
Қазақстандағы көпнекелілік мәселесі республика көлемінде бірнеше ... ... ... жыл ... ... және неке ... Заңға
өзгерістер мен толықтырулар енгізу жөніндегі ... ... ... ... жаза ... жыл бұрын алынып тасталды.
Дегенмен астанадағы ер адамдардың басым бөлігі полигамды некені қуаттамайды
[29].
Полигамияны қуаттаушылар ... ... ... ... ... ... ... полигамияға рұхсат беретін заңның мұндай некедегі
әйелдердің құқығын қорғайтынын және оларды ... ... ... ... ... Түркия мен Тунисте де полигамияға рұхсат
жоқ. Түркияда 1920ж. көпнекелілікке ... ... ... ... бұл
институт іс жүзінде сақатлынды. Балалардың құқығы жөніндегі ... ... ... ... ... ... ... туылған
балаларды бірінші әйелінің балалары ретінде тіркеп отырды. Осындай жолмен
мұрагерлік мәселесін заңды тұрғыда шешіп отырды. ... ... ... ... ... ... заңды деп есептеу туралы заң бар.
Индонезияда полигамия ресми түрде танылады. Неке мәселесі ... ... ... ... ... немесе қамқоршысы қолға
алады, ал жастардың ... ... ... ... ... ... Бұл шариғат нормаларына қайшы, себебі шариғат бойынша
қалыңдықтың ... ... ... ... ... ... ... сипатта. Бірақ неке, отбасы, мұрагерлік
және басқа да сұрақтар мұсылман құқығы ... ... ... ... Алжирде тек мұсылман құқығы қолданыста ... 1984ж. ... ... ... ... Кодекс қабылданды.
Қазіргі таңда да отарлау жағдайындағы Ауғанстан мен Иракта заң ... ... ... ... заң ... ұшырамаған. Иракта
араб-сунниттер ханафит мәзһабын, курд-сунниттер шафи мәзһабын, араб-шииттер
джафарит мәзһабын ұстанады.
Мысырдың ... ... ... ... ... ... аралас сипатқа
ие. Отбасы-неке, мұрагерлік мәселесі мұсылман құқығымен реттеледі.
Иран шариғат заңын ұстанады. 1979ж. ... ... ... негізінде жүзеге асуын бекітіп берді.
Иорданияда да Мысырдағы сияқты ... жүйе ... ... ... ... ... сауалдар және басқа мәселелер де ... ... ... төрт ... дейін алуға рұхсат беретін отбасылық-
некелік қатынастар 1976ж. Заңмен реттеледі.
1917ж. ... ... заңы неке және ... байланысты барлық
сұрақтарды жан-жақты қарастырған. Бұл заңға негізінен ханафи мәзһабының
ұстанымдары алынған, ... ... ... ... ... ... ... солтүстік шататтарында, Пәкістанда, Суданда
мұсылман құқықтары түрлі мектептер мен бағыттарға сүйенеді.
Сенегалда мұсылмандар некеге отырар ... ... тұру ... ... ... тәртібін келісіп алуға болады. Сенегал ... 854 ... ... ... ... ... алады.
Неке және отбасы мәселелері Сенегалда толығымен мұсылман ... Ал ... емес ... неке және отбасына байланысты
сауалдарын полигамды некеге тыйым салған және міндетті ... ... ... ... 1961ж. әйелдер туралы Хартия реттеп отырады.
Сирияда мұсылман құқығы екі жақтың ... ... ... жағдайда да
міндетті түрде қолданылады. Мұсылман әйел басқа конфессияның өкілімен неке
құруға болмайды.
Халқының 30% ғана ... ... ... ... ... қатар, полигамды некені де қарастыратын «Неке туралы» Заң 1971ж.
қабылданды. Ал Шри-Ланкада ... 8% ... ... және ... мен неке ... келгенде ислам дінін
ұстанғандар үшін мұсылман құқығы қолданылады.
Бангладеш, ... ... ... ... ... ... полигамия елдегі конфессияның заңдарымен ... ... ... қауымының жеке адамының мәртебесі туралы сұрақ
көпнекелілікке ... ... ... ... ... ... ... та көп әйел алуға тыйым салмайды.
Малайзияда мұндай мәселелерді әрбір ... ... ... шешеді.
Малай қоғамында жеке мәртебе мәселесі шафи мектебі мен ескі дәстүр бойынша
қарастырылады. Көпнекелілікке тек ... ... ... ... ... ... ... есепке алады, сонымен қатар екінші некеге тұру
себебін көрсетуді, ер адамның қаржылық жағдайын, ... тең ... ... ... заң тұрғысында берілетін жаза түрлеріне де
тоқталып өтелік. Мысалы: Тәжікстанда қылмыстық кодекстің 170 бабына ... екі ... бес ... ... төменгі жалақы көлемінде
айыппұл салынады немесе екі ... одан да көп ... ... түзеу
орындарына жіберіледі. Бірақ жауапқа тарту, ... ... ... шағымданғанында ғана жүргізіледі [30]. Көптеген әйелдер үшін ... ... ... ғана ... ... ... бұл ... айырылып қалу қаупі болып табылады.
Диссертация барысында полигамияның исламға дейін де ... ... діні ... ... бере ... ... ... да ұмытқан жоқ. Қасиетті Құранға ... ... оған да ... ... да ... ... әсте әділдік істей
алмайсыңдар» [1, 4:129].
Жоғарыдағы аят ... ... ... қолынан келмейтін абсолютті тең
қатынасты талап етеді. Бұл ... ... ... ... ... ... ... (біреуіне) мүлде ауып кетіп, өзгесін жіпсіз байлағандай ... Егер ... ... ... ... тым жарылқаушы,
ерекше мейірімді» [1, 4:129].
Сонымен бірге Аллаһ пендешілікті түсініп, қателігін түзеуге ... ... ... ... ... ... айтып өткен
болатынбыз. Бірақ, аталған елдерде жергілікті дәстүрдің ықпалы ... ... ... ... ... ... таңда да даулы мәселеге
айналып ... Бұл ... екі ... қарауға да болатын секілді.
Бір жағынан ... ... ... ... Себебі,
көпнекелілікке рұхсат берілмеген жағдайда зинақорлыққа жол беріледі. «Кәрі
қыз» деген атауы жойылады. Демография ... ... ... ... саны ... ... те ... деп болжауға болады. ... ... ... ... ішінде ісік аурулары) алдын алуға да
болар ... ... ... ... берілуі ауқатты адамдардың өз
қаржылық жағдайын ... ... ... әйел ... жол ... ... Еңлік пен Кебектің, Қозы мен Баянның кебін киюі ... ... ... ... ер ... қарағанда әйел адамдардың
арасында наразылық басым. Әйелдердің ... ... ... ... ... ... да ... болған. Аналарымыз сезімге
қарағанда ақылға бой ... ... ... әр ... ... ... ... қыз балалар ... ... ... ... ... ... мұндай некені қалыпты жағдай санайтын да
шығар.
ҚОРЫТЫНДЫ
Әйелдің қоғамдағы орнын айтпас ... ... екі ... ... ... - әйелдік және еркектік бастау. Қытай философиясында ол инь
және янь деп аталса, ведалық әдебиеттерде пуруша және пракрити деп ... діни ... әлем ... ер мен ... ... ... ... көрініс береді. Түрлі діни жүйелерде ... ... ... мен терминдерден көрінеді - аспан мен жер, рух
пен ... ... мен ... ... Осы ... ... пен ... көрсетеді. Еркектік бастау: аспан, жылылық,
жарық, құрғақтықты, белсенділікті білдірсе, әйелдік бастау: жер, ... ... ... ... ... ... ... екіншісі бағынышты болады. Әйел табиғаты осы заңдылыққа сәйкес ... ету, ... ... өзін ... ... ... ... Аталған
мәселенің салыстырмалы әлеуметтік мәдени ... ... ... ... мен ... ... жасау, оларға әрдайым қызмет ету,
көмек көрсету, жағымды эмоционалды жағдай жасау тән. Әйел ер ... ... мен ... ... жауапкершілікті өзара бөліседі, яғни өмір екі
жақтың қатысуынсыз мәнін жоғалтар еді. Аталған жауапкершілік әйелдердің ер
адамдарға бағынышты екендігін ... ... ... ... болмаған
жерде жауапкершілік болмайды және еркіндік тәуелділікпен үйлеспейді.
Көптеген зерттеушілердің діни доктриналардағы әйел ролінің анализіне
арналған еңбектерінде дінді әйелдің ... ... ... ... ... ... анықталмаған, бірақ дәстүрлі ойлаушы
мұсылман ғалымдарының басым бөлігінің еңбектерінде кездеседі.
Олар өз ... ... ... заңгер-практиктердің
еңбектеріне сүйеніп негіздейді. Мұсылман әйел статусы мен оның құқығы,
еркек пен әйел ... ... ... ... ... ... ... көздер: Құран мен хадиске сүйенуіміз керек. Осы қайнар көздер
әйелдердің отбасында, ... ... ... және ... аралық
қатынасты анықтауда заңды жол көрсетуші болып табылады. Соңғы ... ... ... ... ... ... ... жатыр. Бұл
мақалалар әйелдердің құқығы мен бостандығы, оның ... пен ... ... ... ... ... аспектісі,
экономикалық белсенділік феминизациясы мәселелерін қамтиды. Бұл исламның
әлемдегі саяси ... ... мен ... ... ... ... және ... өсуімен байланысты. Бірақ бұл мақалалардың басым
бөлігі ... ... Олар ... ... статусын оның
әлеуметтік қызметі, экономикалық мүмкіндіктері, отбасылық ... ... ... ... ... пайда болғаннан
бастап ерлер мен әйелдер арасындағы теңдікті тұжырымдап келеді. Олар
Аллаһтың ... ... ... ... діни ... ... үшін ... Құранда Адам мен оның зайыбының күнәға батқандығы ... ... те, осы ... ... ... ... айыптау
концепциясы жоқ. Бұл ислам дінінің ерекшелігі. Ислам ... ... ... ... ... ... жоқ.
Еркектер мен әйелдердің айырмашылығы анатомиялық физиологиялық,
психологиялық ... Бұл ... ... сипатта, ислам
концепциясына сәйкес әлеуметтік дифференциацияға әкеледі.
Алдыңғы бөлімдерде әйелдердің құлшылықта, ... ... ... ... іс-әрекеттері туралы айтылып өтілді. Яғни мұнда әйелдердің
барлық істерде еркектерден аздаған айырмашылығы бар екендігін байқаймыз.
Сондықтан да исламды дұрыс ... ... ... ... ... құқы ... қарағанда төмен дегенді ұстанады, соған сәйкес ... ... ... тырысады. Олар кез-келген қоғамда әлеуметтік
иерархия болу керек дегенге сүйенуі ... ... ... ... ... ... Ниса сүресінің 34 аятында Аллаһ Тағала «Еркектер-
әйелдердің билеушісі» деген ... ... өте ... ... ... ... етеді...»,-деген.
Исламда мұндай иерархияның түсініктемесі; еркек басшы болуы ... ... мен ... ... тіреледі. Ер адам отбасының ... ... ... ... ... ... ... жүктелмеген.
Отбасындағы саналы түрдегі бағыныштылық бүкіл қоғамдағы тәртіп пен
үйлесімділікке ... ... ... ... ер адаммен
келісімді өмір сүру әйелдің құқығының төмендетуін білдірмейді.
Мұсылман әйеліне байланысты түрлі зерттеулерді негізгі төрт ... ... ... ... Мұны ... ... ... құқығының көптігін, полигамияға рұхсат берілуін Құран ... ... ... ... ... ... сөздеріне сілтеме
жасай отырып түсіндіруге тырысады.
Екінші бағыттың жақтаушыларының ойынша, ислам ер мен ... тең ... ... ... ... ... табиғатына толық жауап
бере алады. Бұл ... ... ... мен ... ... ... елдерде (Сауд Аравиясы, Иран т.б.) жақсы жүзеге
асуда. Бұл ... ... өз ... ... елдерінде
ажырасудың, қаңғыбас балалардың, аборттардың, қараусыз қалған қариялардың
және батыс ... ... ... ... ... негативті
құбылыстардың жоқтығын келтіреді.
Үшінші топқа секулярлы мағына беруге ... ... ... ... ол
кеңестік атеистік әдебиеттерде басымдық ... ... ... ... әсерін тигізді. Секулярлықты
жақтаушылар еуропа және ... ... ... ... арасында да аз емес. Олар исламды VIIғ. ... ... ... ... ... болған дін ретінде, мәдени
релятивизм тұрғысында қарастырады. Бұл ... ... ... ... осы ... ... ... және психологияға сәйкес
зерттейді. Өз уақытында ... ... шек ... жаңа ... ... ... ... әйелдерге экономикалық құқық және бостандық
берген прогрессивті идеология болғаны сөзсіз. ... ... ... ... топ ... ... ... мәселелерін шешуде ортағасырлық
ережелер мен нормаларды қолдануда деп ... деп ... ... ... Батыс пен Шығыс ойшылдары ... ... ... ... Бұл ... ... ... мен әйелдердің теңдік концепциясы тарихта да қазіргі әлемде де соңына
дейін жүзеге ... жоқ. Оның ... бірі - ... ... ... ... ... толық емес немесе дұрыс емес
интерпретация. Мұның себептерінің бірін еркектік шовинизммен байланыстыруға
болады.
Негізінде соңғы бағытты дұрыс деп ... жөн. ... әйел ... ... ... ... түрлі тарихи кезеңдерде, ... ... ... ... ... түсіндірмеленеді.
Мысалы: батыстық феминизмде барлық әлеуметтік сферада ... ... ... ... ... ... - ... жаратылысына сай
құқыққа ие болуын қамтамасыз етеді. Сондықтан ислам әйел ... ... ... ... төрт ... ... тән ... және кемшін тұстары да бар.
Соған сәйкес мұсылман елдеріндегі артықшылықтар мен кемшіліктерді жасырудың
жөні ... ... ... ... ... ... ... артта
қалуы көптеген сұрақтар тудырады.
Иорданияның вице-премьері Халафа Хунаиданың жетекшілігімен араб
ғалымдары араб ... және араб ... ... қалу себебтерін
анықтау мақсатында арнайы зерттеу жүргізді. Оның нәтижесі БҰҰ «2002ж. араб
елдерінің дамуындағы азаматтық ... ... ... ... ... даму үшін ... болып отырған «жетіспеушіліктің үш түрін»
көрсетті: еркіндіктің, ... ... және ... жетіспеушілігі.
Баяндамада «араб мемлекеттерінде демократияның жоқтығы», ересектер
қауымының ... ... ... ... ... ... ... жаза алмайтындығы айтылады. «Еркіндіктің жетіспеушілігі адамзат
дамуын тежейді» деген ... ... ... ... ... сауалдардың
бірі - әйелдердің ... ... мен ... лайықтылығы.
Тарихқа көз жүгіртсек ... ... бұл ... ... ... ... әйелдердің маңызды мемлекеттік қызметтер
атқаруына қарсы емес. Қазіргі уақытта ислам діндарлары да өз ... ... сай ... ... ... ... діндары Али
Джамааның пікірінше әйелдерге мұсылман мемлекетінің басшысы болуға болады.
Gulf Times ... ... Али ... өз ... түсіндіріп
берген. Оның тұжырымдауынша: «дәстүрлі ислам мемлекеті – халифаттың халифы
дін өкілі болып, дін талаптарын бұлжытпай орындауы керек. ... ... ... ... 1924ж. өмір сүруін тоқтатты. Олай болса, қазіргі ... ... ... ... ... ... құлшылық
жетекшісі болуы міндетті емес. Сондықтан қазіргі мұсылман ... ... ... атқаруға болады.
Әйел өз табиғатына (әр адамның өзіндік тұлғалық ... бұл ... ... ... ... қабілетіне, біліктілігіне сәйкес қызмет
атқаруына құқылы. ... ... ... алған ел оңбайды»
(Бухаридің «аль-Магази және аль-Фитан» ... ... ... ... ... ... ... ерлерді басқаруға, халиф, президент
болуға ислам тыйым салады деген тұжырымды ұстануда. Парсылардың басша етіп
өлген ... ... ... ... ... ... айтқан
бұл хадисі жалпы емес, ерекше жағдайға байланысты ... ... ... ... ... сүресінде айтылады: «Расында оларға патша болған
бір қатын ... Оған әр ... ... ... әрі оның ... тағы бар»
(Шахыл қызы Былқыс қатын патша еді), «(Былқыс): Раббым шынында өзіме ... ... ... ... барша әлемнің Раббы, Аллаһқа бойсұндым»
деді. Құранда адасқан әйел патшаның Аллаһты ... оның ... Бұл ... Құранның әйелді, оның қабілеті мен ақылының жоғары
бағалайтынын көреміз. Ақиқатында, ислам ... ... ... ал ... пікірдегілердің дұрыс ойға келуі шарт, сондықтан
әйелдердің басқарушылық қабілеті ... ... ... ... ... ... діні ... мұхит тәрізді. Аталған мәселенің оң шешімін табу
жолында көптеген қайшылықтармен кездесеміз. ... әйел ... ... ... ... хадиске сүйенеді. «Абу Саид аль
- ... ... ... ... ... ... ... жанынан өтіп бара жатып, олардың қамқорлықпен ... ... көбі ... ... ... ... ... Және Пайғамбар: «Мен сіздерден басқа ақылы мен діні кемді көрмедім»
дейді. Егер ... ... ... ... сыни ... ... ... аяқтамай тастасақ теріс түсінік туындар еді. «О
Пайғамбар, сіз ... ... бен ... ... ... көріп
тұрсың?» деп сұрайды әйелдер. «Екі әйелдің ... бір ... ... емес пе? ... ақылдарыңыздың кемдігі осында. Хайыз ... ... ... Діндеріңіздің кемдігі осында»,-деп жауап берген
екен Пайғамбар ».
Жоғарыдағы хадисті ... Али ... ... ... кітабында
түсіндіріп береді. Оның ескертуінің мәні, Мұхаммедке тозақтың ... ... Оның ... ... ... яғни ... ... діни парызын орындамаса тозаққа баратындығын еске салу
есебінде. Бұл хадис түсінікті түрде ... мен ... ... тұр. ... жағынан да, ойлау жағынан да ... ... ... ... ... етеккірі және босанғаннан кейінгі тазару кезінде міндетті
құлшылықтан босатуында табиғат логикасына ... Бір ... ... ... ... ... ... әйел ағзасының
ерекшеліктерінің медициналық тұрғыдағы дәлелдеріне сәйкестеді.
«Үлгілі неке» кітабында «...әйел ... ... ... және хайыз
уақытында төмендегідей симптомдар болады: жиі бас ауруы, бауырдың үлкейюі,
ас қорыту ... ... ... ... ... ... ... үлкеюі. Сондай-ақ қан айналымының ... ... ... ... ... ... ұшырайды. Көздің қызметі бұзылады:
қабынады, ... мен ... ... ... ... ажырату қабілеті
төмендейді. Есту мүшесінде де ауытқулар ... Ағза ... ... ... ... белгілердің әсерінен бет әлпеті бозарып, кейде ... ... ... деп ... ... ... ... келе, хайыз кезінде әйелдерді науқас деп айтқым келеді » деп ... ... ... бұл симптомдардың бір бөлігі ғана
байқалады, яғни бір әйелдің бойында барлық ... ... мен ... жан және тән ... ... ... орталық мәселелерінің бірі болып келе жатыр.
Мысалы: «Аль Ахрам» газетінде жарияланған ... ... ... «Еркек пен әйелдің интеллектуалдық ерекшеліктері және ... ... ... ... ... әйелдік шеңбермен шектеп,
шығармашылық және аналитикалық ... ... ... «Әйел физиологиялық
жағынан еркектерден қаншалықты ерекшеленеді?».
Калифорнияның медициналық орталығында өткізілген ғылыми конференцияда
осы мәселеге байланысты зерттеу ... ... Осы ... психолог Элеонора ... ... мен ... айырмашылықтары туралы зерттеуіне тоқталсақ. Өз зерттеуіне
Макоби он жыл бойы әйелдер мен еркектердің интеллектуалдық айырмашылығын
зерттеген. Өз ... ол ... ... ... ... ... ... қабілетті екендігін дәлелдеді. Ал ғылым,
ғылыми зерттеулер саласында әйелдердің айтарлықтай қалыстығын байқады.
Доктор Майкоби: «Доктор дәрежесін ... 400 ... мен ... ... ... ... алған әйелдердің санаулысы ... ... жаңа ... ... ... ... ... Майкоби зерттеуінің келесі кезеңінде әйелдердің қалыс қалуының
табиғатынан ... бе ... ... пайда болған ба деген сауал
тұрғысынан ... ... ... әйелдердің аналитикалық
қабілетінің ерлерге қарағанда төмендігін көрсеткен. Ол ... ... ... ... ... ... болғанымен, анализ жасауға
қабілеті төмен. Мұндай ойлау түрі өмір ... ... ... жұмыс пен зерттеулер жүргізулерге ... ... ... ... ... тенденциялардың құпиясы баланы
тәрбиелеу процесінде жасырулы. Әлеуметтік күштің ... ... ... ер ... ... ... ... өзіне терең қабылдайды» деген
тұжырымға келді.
Ерлердің әйелдерге қарағанда үстем және ерекше болуының ... ... ... ... ... ... да байланысты.
Осы мәселенің тағы бір зерттеушісі Мария Ман: «Кейбір әйелдердің ойынша
әйелдер ұқыпты, тартымды, бала тәрбиелеуші және күйеуіне көмектесуші ... деп ... ... ... егер олар осы ... ие ... дәстүр бұзылады» деген әйелдердің санасына сіңген ойларды
көрсетеді. Зерттеушінің ... дәл ... ... әйелдердің
интеллектуалдық қалыстығының бірден бір себепшісі.
Нәзік және тез жараланғыш әйел ағзасы үздіксіз ой ... ... ... ... ... қорытындыны профессор Дарли Окнурдің
жетекшілігімен Ұлыбритания жүргізілген зерттеулер ... ... ер ... тең дәрежеде жұмыс жасайтын әйелдер қатысқан.
Зерттеу барысында әйелдердің табиғи нәзіктігіне көп көңіл бөлінді. Әйел ... ... ... әс - ... ... бола ... ... мұндай
әрекет оның табиғатымен үйлеспейді.
Офистерде бірнеше сағат бойы қозғалмастан отырып оймен жұмыс ... ... ... Әйелдің жұмысының жауапкершілігі мол болған сайын, оның
психикасына да әсері күшейе ... ... ... ... ... әйелге ауырлық тудырады. Шындығында, жауапкершілігі мол жұмыс
атқаратын әйелге психологиялық қысым тұрақты түрде болады және оны ... ... Ол ... ... ... отбасын, балаларын ойлаумен
жүреді. Ол ұйқыға жатарда да өзін ... ... ... ... зардап шегіп отырған жұмысын ойлап жатып, ұйқыға кетеді. Ал ... ... ... ... ... ... ... әйелдер
сияқты қысымға ұшырамайды.
Сондықтан да, ислам әйелдерге басшылық билікті беруге қарсы. ... ... ... ... шығармайды, бірақ басшылық
жұмыстың әйелдің өзіне қиындық тудыратынына байланысты ... ... ... ... деп есептемейді. Жұмысбасты әйелдің ... ... ... ... ... тәрбиесі кері кетеді.
Себебі, қызмет атқарған әйел екі есе жауапкершілік пен жұмысты ... әрі ... әрі ... жауапкершілігі мен тауқыметі. Ал, ер адамдар
тек ... ... мен ... ғана ... ... ғалымдары Батыс Англия университетіндегі
әріптестерімен ... ... ... ... депрессияның баланың ақыл
– ойының дамуын тежейді деп ... Егер әйел ... ... ... мұндай жағдайда баланың ақылынң қалыстығы 34% артады.
Егер бала туылғаннан кейін де ... ... ... бұл ... 50% өседі
екен.
Зерттеудің нәтижелері 11мың ана мен ... ... ... ... ... жүктіліктің 18 және 32 аптасында,
жүктіліктен кейін 7апта және 7 айдан соң ... ... ... ... толғанда зертеушілер олардың координацияларын қоршаған ... ... кіші ... ... қабілетін тексерді [32]. ... әйел ... ... үшін ... ... екендігіне
көз жеткіземіз. Мүмкін ислам дінінің даналығы да осында шығар. Сау ұрпақ
ұлттық, ... ... ... емес ... ... ... өмір тәжірибесіне сүйенсек ер адам ... ... бала ... ... ... әйелдің қамқорлығына
зәру болады. Ал жұмысбасты әйел ... ... ... ... ... ... ... бұзылып, ажырасуға дейін барады. Болмысқа
ғылыми тұрғыда қарайтын исламның әйелге байланысты ... ... ... ... ... ... көзқараспен қарайтын әрбір
адам, исламды дұрыс түсінері анық.
Дегенмен, әйелдер мен ерлерді теңестіретін төңкерісті күтуіміз абсурд
болар. Әйелдер әр ... да ... бала ... ... ... ... айналыса береді. Әйелдердің мемлекеттік мекемелерде жұмыс
жасауы қоғам үшін ... ... ... отбасының оған деген қажеттілігі
жоғары. Қазақ халқының даналығына сүйенсек «Ел боламын десең – ... ... ... бар. Бала ... ... ... дұрыс ұрпақ
қалыптасады. Ал толыққанды тәрбие көрген ұрпақ сау қоғамның кепілі. Демек
әйелдің ... ... өте ... ... мәнін түсінбеген әйелдер
шариғат шеңберіндегі құқықтары мен міндеттерін дұрыс түсінбей, исламның өз
құқығын төмендетті, шектеді ... ... ... ... ... ... нәзіктігі арқылы отбасын қорғап, ... ... ... ... ... ... ... беретін рухани азығы оларды
дамытады. ... ... ... және ата-анасының қолында тәрбиеленген
балаларға ғылыми зерттеу жүргізгенде, ата-анасының ... ... ... дамитындығы және ауруға қарсы тұра ... ... ... ... алдын-ала белгіленіп қойылған:
еркек - ер адамның ролін, әйел - әйел ... ... ... ... әрқайсысының ролін белгілеп берген. Бірақ әйел өз ... ... ... ... карьера жасау, бизнеспен айналысу, саясатқа
араласу. Бұл оның қосымша функциясы.
Исламның теңдік концепциясының келесі ... ... ... ... ... ... құқық және міндеттерінің диалектикасы болып
табылады. Әрбір әлеуметтік ролдердің құқықтары мен міндеттері ... ... ... пен ... ... ... тұлғаның
құқығы мен міндеті ажырамас бірлікте. Мысалы: білім алу ... ... ... деңгейін көтеруді міндеттейді. Осыған ... ... ... ... кіре ... ... ... ұмтылу - әрбір мұсылманның, еркектің және әйелдің міндеті» ... ... ... ... ... өз ... ... диалектикалық бірлігі ретінде қарастырады – діни қауым
мүшесі, мұсылман; биологиялық ... ... тірі ... ... ... ... ... болмысының басты үш аспектісінің бөлініп көрсетілуі ... ... ... әлеуметтіліктің өзара әсерінің
диалектикасын түсіну.
Көптеген ислам сыншылдары Құран мен ... ... ... ... ... ... ... тіршілік иесі ретінде санайтындығын
алға тартады. Мысал ретінде шариғаттағы мұра ... ... ... ... екі есе кем алатындығы), куәгерлік ережесін (екі әйелдің
бір ... ... ... ... Бұл ... ... ... қарағанда әйелдердің толыққанды еместігін айтуға
мүмкіндік берді. Бұл ... ... ... ... ... ... ... санасында, ислам міндетті догмалар мен ... ... ... ... ... қатаң доктрина түрінде
қабылданады. Шынында исламның басқа діндерден ... ... ... ... бірлікте тұтас қарастырады. Адам қысқа
ғұмырында жер болмысының барлық қырларын ... ... ... ... ... барлық мүмкіндіктерін пайдалану мен жерде өмір сүру құқығын
берді.
Еуропалықтар мен қарапайым адамдарға ислам тұжырымдарын түсіну ... Ол үшін ... ... ең бастысы түсінуге, тануға ұмтылыс
керек.
Исламнан алыс мәдениет пен ұлт өкілдері ... ол ... ... ... сияқты. Исламдық ұйымдар саясаттану позициясына жақын
зерттелген. Бұл зерттеулерде ерекше тұлға түрінің ... ... ... мәселелерінің бірі исламдағы әйелдің ... ... Бұл ... академиялық дінтанулық зерттеулердің де шеңберінен ... Ол ... ... ... ... мәдениеттану
мәселелерінің шеңберімен тығыз байланыста. Бұл мәселені зерттеу, дәстүрлі
мұсылман қоғамы сияқты, күрделі социумды көпдеңгейлі зерттеуді ... ... әйел ... ... үшін ... концепция туралы айтып
өткен дұрыс. Бұл концепция ... ... ие. ... ... ... ... ... байланысты. Әйелдердің ахуалына
байланысты талдау ... ... ... – Құран мен Суннада қалай
шешілетіндігімен, ислам философтары мен ... ... ... ... ... ... ... үшін көпнекелілік, куәгерлік, хиджабқа байланысты маңызды сұрақтар
қазіргі уақытқа дейін ғылыми және тұрмыстық ... ... ... да ... ... осы ... сұрақтарға жауап ізделді.
Әлем ғалымдары Құран мен Сунна ... ... және ... ... жаңалықтарға сәйкес, әлсін - әлсін түсіндірмелеуде. Әйелдердің
әлеуметтік статусы түрлі ... мен ... ... ... ... ... Бұл мәселенің жауабының өзегі – Құран мен
Сунна. Дегенмен, қайнар көз ... ... ... ... ... ... мен ... түрліше түсіндіреді.
Диссертацияда исламдағы әйел ахуалын қарастырмас бұрын басқа діндерге
шолу жасалып, тарихи ... ... ... ... ... ... ... қызметтегі орны, жүріс – ... ... ... ... нәтижесі Ислам дініндегі ерекше
гуманизмды, кеңдікті, қамқорлықты көрсетті. ... дін ғана ... ... дәлелдеді. Оның ғылымилығы әйел құқықтары мен міндеттерін,
ахуалын барлық ғылым тұрғысында: философиялық, ... ... т.б. ... Мұхаммед Пайғамбар хадисінің де санаға
қонарлығы, ол адам тіршілігінің барлық қырларын қамтиды. ... ... ... оның іс - ... ... ... де ... үшін үлгі.
Жоғарыда айтылып өткендей әйел мәселесі пікір талас ... ... біз ... ... ... аяттарының астарына дұрыс талдау жасай
алмай ... ... ... ... біржақты қарау
қателіктерге жол ашады. Біржақтылықта даму ... даму ... ... жол ... ... көздерге ғылымның әр қырынан келуіміз керек.
Жеке - жеке талдау жасап, бір өзекке ... ... ... болмақ.
Неліктен еркектерді емес, әйелдерді мәселе объектісіне айналдырамыз?
Оны ислам дінінің келуімен түсіндіруге болады. ... ... ... әйелдердің ауыр өмірі ислам келгеннен кейін дұрыстала бастады.
Ислам шариғат шеңберінде әйелдерге құқықтар берген болатын.
Исламға ... ... ...... ... ... ... түрі анықтамаларын беруге болады. Ислам пайда ... ілім және ... ... экономикалық және әлеуметтік өзара
қатынастың жаңа түрі ... ... ... ... әрі ... басшысы, қауымның саяси көшбасшысы және әскербасы, заң ... ... соты ... ... қауымы мемлекет ретінде қалыптасты, ал
исламды қабылдаған әрбір мұсылман мемлекет – ... ... ... қабылдаған азаматына айналды. Исламды қабылдаған әйелдер осы
қауымның ... ... және жаңа ... ... ... ... ғалымдар мен көптеген әйелдер исламдағы әйел құқықтары ... ... ... ... ... Негізінде ислам адам
болмысына күнделікті пендешіл тұрғыда емес, ғылыми тұрғыда қарайды. Аллаһ
адамды ... ... ... ... мен аса ... ... «Сен де сүй, ол ... жаннан тәтті», - деп ұлы Абай айтқандай,
Аллаһтың адамзатқа деген махаббатына сүйіспеншілікпен қарау ... ... ... ... ... ... керек. Исламда әйел адамдардың
орны ерекше. Себебі, алғаш ислам дінін қабылдап, оның Мұхаммед ... ... де әйел ... ... ... құқығының негізін
салушылардың бірі де әйел Айша. исламдағы алғашқы шейіт те әйел ... өз ... ... мен ... сүйендік. Исламдағы өткір
жағдайлар: көпнекелілік, ... ... ... ... ... мен табу қарастырылды. Құранның Ниса сүресінің 34 аятында
ерлер мен әйелдердің теңдігі ... да, ... ... ... ... ... ... Дәл осы аятты ... ... ... ... етіп ... ... ... аяттарға түсіндірме әр түрлі беріледі. Әйел мәселесінің өзектілігі
де осында.
Дәстүрлі ислам қоғамындағы әйел ... ... ... ... ... белсенді талқыланып жатыр.
Қорыта айтар болсақ, Құранның ғылым екендігін мойындай отырып, оның
талаптарын орындауымыз керек. ... ... ... «Біз тегіміз –
түрік, дініміз – ислам екенін ... ... Ол үшін ... ... ... Кәрімді насихаттауды естен шығармауымыз керек» деп барша ... ... ... Сол ... ... ... дәстүріміздің
құндылықтарын сақтауымыз қажет.
Бірақ қоғам, ұлт, географиялық ерекшеліктерді талғаммен үйлестіріп,
табиғи ... ... ... ... ... ... тұрғыда қараған жөн.
Қазіргі секулярлы қоғам мен діни ... ... ...
қарсылыққа тоқталар болсақ, уақыт талабын ұмытпағанымыз жөн. Уақыт әрқашан
да біздің ... ... өмір ... өз ... тигізбей
қоймайды. Бірақ солай бола тұра, барлық тіршілік иелерінің және ... ... да ... ... Осы себепке байланысты әрбір
дін дәстүрінде ... ... ... ... ... ... Олар қасиетті жазбаларды түсіндірмелеп, олардың ... ... ... ... ... ... біздің табиғатымызға сәйкес, белгілі жүріс-тұрыс
ережелерін анықтап бергенін естен шығармағанымыз дұрыс. Егер ер ... адам осы ... ... ... олар өз ... өмір сүре алмайды, сондықтан бақытты бола ... ... ... бұл ... ... ... ... айналмауы керек, уақыт өз
өзгерісін енгізуі тиіс. Қандай өзгерістер ... ... ... ... адам ғана ... ... қорғап, қолдайтын шынайы ислам ілімі мен ... ... ... ... ... ... етуіне, олардың прогресіне кедергі
келтіретін ескірген дәстүр, ғұрыптардың арасын ажыратып ... ... ... дәстүрлерді исламға жатқызып, исламға теріс ... да бар. ... ... ... және әйелдердің тұлғалық
қасиеттерін дамытуына ынталы. ... ... ... ... ... ... жүктелген. Тек сауатты, білімді әйел ғана қоғамды ... дені сау, ... ... ... тәрбиелей алады.
ГЛОССАРИЙ
Аллаһ - Құдай, «аль-илах» сөзінен – ... ... ... - ... «Аллаһтың белгісі». Мұсылман қауымының ... ... құқы бар ... ... ... титулы.
Әурет - Қарауы харам, жабылуы парыз мүшелер. Ер кісілер үшін кіндік пен
тізенің арасы, әйелдер үшін бет-жүзі, білекке дейінгі екі қолы және ... екі ... ... барлық жерлері.
Гендер - бұл ерлер мен әйелдердің мінез-құлқын, сондай-ақ ... ... ... ... олардың әлеуметтік және
мәдени нормалары мен ... ... сөзі ... ... аударғанда жыныс (еркек, әйел) дегенді
білдіреді.
«Гендер» термині әлеуметтік процесстерді түсінуге арналған ... ... ... - Исламда кейбір ғибадаттарды іске асыру үшін және жеке басы да
ғибадат саналатын арнайы тазалану түрі.
Джиһад - ... ... ... ... үшін ... ... ... ислам дұшпандарына қарсы әскери әрекетті де білдіреді.
Дуппата - судыр қағаздан ... ... ... ... ... жамылғы, бірақ ол хиджаб ретінде жарамайды.
Жаһилия - монотеистік дін ... ... ... ... ... Көп
жағдайда «исламға дейінгі араб елінің жағдайы» деген мағынада қолданылады.
Жилбаб - мұсылман әйелдердің киімнің сыртынан үстіне ... ... - ... ... дәуірде араб әлемінде әйелдерді талақ етудің
бір жолы.
Зекет - ... ... ... ... қажеттелігі үшін
жұмсалатын табыс пен меншік салығы.
Идда мерзімі - жүкті ... үшін ... ... ... үшін – ... 10 ... ... ажырасқан әйелдер үшін – 3 етеккір циклы немесе 3 ... ... - ... ... ... құлшылыққа жетекшілік етуші және
мұсылман қауымының басшысы.
Кади - мұсылман соты.
Қағба - мешіт, ... ... ... тауаф ететін исламның
қасиетті орны. Оны жеті рет айналу қажылық пен умраның басты мақсаты.
Мазхаб - ... ... ... Төрт ... бар: ... ... ... - күйеуінің қалыңдыққа міндетті түрде беретін сыйлығы: алдын – ала
келісілген ақша немесе бағалы металл, немесе құнды меншік.
Махрам - ... ... ... ... ... ... ... жесір
қалған немесе ажырасқан әйелі; әкесі мен анасының анасы немесе әжесі; қызы
мен ұлынан туылған немерелері; ... және өгей ... ... - Араб ... өсетін, тісті тазалауда қолданылатын ағаш.
Мұнафық: Күпірлігін жасырып, жұртқа мұсылман болып көрінген адам.
Намаз - Тәкбірмен ... ... ... ... ... ... тұратын ғажайып ғибадат.
Никаб - көздің орны ғана ашық тұратын қара жамылғы.
Ораза - ... таң ... ... күн батқанға дейін Аллаһ үшін
ораза бекіту.
Парыз - Анық және ... ... әмір ... діни ... ... Намаз оқу, ораза ұстау, зекет беру, т.б.
Полигамия - грек тілінен аударғанда көпнекелілік ... кең ... бұл ... көп әйел ... және көп күйеуге ... ... - көп әйел ... - ... ... еркекпен некелесуі.
Сәжде - Бағыну, мойынсұну, кішіпейілдікпен иілу. Маңдайды және ... ... ... деп аталады. Сәжде намаздың ішкі парыздарының бірі
Сүннет - Парыз бен уәжіптен бөлек Аллаһ ... ... ... деп әрі жасалуына ризалығын білдірген іс-әрекеттер.
Сүре - Ибн Манзурдың айтуынша, сүре сөзінің тілдік ... ... биік ... ... ... ... Осы ... сәйкес Құранның
әрбір сүресі бір-біріне жалғасып жатқан қамал сияқты.
Тағала - Ұлы, асқақ, жоғары. Аллаһтың ұлылығын ... сөз. ... ... ... ... қолданатын әдептілік белгісі.
Таухид - исламдағы маңызды ұғым; исламдағы бірқұдайлық концепция.
Фикһ: мұсылман ... - ... дәл ... ... ... ... ... дәлелдермен
анықталған іс-әрекет пен уазипалар. Құрбан шалу, үтір және айт ... - ... ... ... ... діндар, беделді ғұламалар.
Умма - халық; мұсылман қауымы, «мұсылман әлемі» мағынасында жиі
қолданылады.
Фикһ - ... ... - Әр ... ... ... ... ... болып, кейбір
ғибадаттарға кедергі жасайтын қан.
Хадис - ... ... мен оның ... ... ... ... ... әңгіме.
Харам - Жасалуы мен пайдалануы Исламдық тұрғыдан қатаң тыйым салынған
нәрселер. Ішімдік ішу, құмар ... зина ... адам ... ғайбаттау,
жала жабу, т.б.
Химар - мұсылман әйелдердің бас киімі, әйелдердің көзін жауып тұратын
вуаль, яғни бет жамылғысы.
Шейіт - ... ... ... пида ... ... ... ТІЗІМІ
1. Алтай Х. Құран Кәрім Қазақша мағына және түсінігі. – Мекке: «Екі
харамның қызметкері Фаһд ... ... ... басым комбинаты», 1991. – 604
б.
2. Қадыров А, Жакипов Ж., ... Қ. ... ...
Алматы: «Кәусар», 2007. – 297 б.
3. Баш Х. ... ... в ...... ... 2001. – 340
с.
4. Engineer A.A. The rights of women in Islam. – London: «C. Hurst»,
1992. – 296 ... ... А. ... ... ... сақта // Шапағат – Нұр.
–Алматы, 2006. – №11. – 32 б.
6. Али Озек. История ... и ...... 2000. – 64 ... ... ... Женщина в исламе. – Москва, 2006. – 175 с.
8. ... А, ... Ә. ... ... ... – Шымкент:
«Азиат», 2004. – 42 б.
9. Ибадуллаев.С. Мүмін әйелдер. – ... 2007. – 97 б ... ... ... құтпасы // Рахмет самалы. –Алматы, 2005. –
№3. –10 б.
11. Бабич А. –Г. ... ... и ... – Москва, 2006. –
159 с.
12. Кардави Ю. Дозволенное и запретное в ... – М.: ... – 336 ... Вехби Ваккасоглу А. Неизвестная женщина. –Москва, 2000. –128 с.
14. Тимошонов В.И. Мәдениеттану. Қазақстан – Еуразия – ...... ...... ... 2008. – 368 б.
15. Жолдыбайұлы Қ. Әйел мен еркек тең бе? // Шапағат – Нұр. –Алматы,
2008. ... – 32 ... ... Ч. ... ...... 2005. – 591 б
17. Сейтқалиева Қ. Қазақ халқының дәстүрлері//Мектептегі ... ...... 2008. – №2. –2 ... Балтанова Г.Р. Мусульманка. – Москва: «Логос», 2007. – 373 с
19. Салем Шихеб. ... и ... ... ... к ... ... ... 2007. – №3. – 9 с
20. Вагабов М.В., Валиева Б., Ишмурадова З. – Ислам и женщины ... ... 1990. – 250 ... Сикоев Р.Р. Ислам на современном Востоке: Регион стран Ближнего ... ... ... и ... ...... ... вост. РАН»,
2004. – 439 с
22. Виноградов В. От шаха до ... ... ...... ... ... Шихеб. Взгляд на многоженство в современном мире//Семья, 2006.
– №1. – 35 с.
24. Новости. Полигамия продливает жизнь // Наш Мир. ... 2008. ... – 4 ... ... Д. ... СМИ: ... в Центральной Азии. –
http: // www.portal-credo.ru.
26. Орозобекова Ч. Многоженство как критерий достатка ... http: // ... ... Л. ... ... из ... СНГ готов принять закон
о гендерном равенстве. – http: // www.centrasia.ru
28. Саидбаев Т.С. ... ... ... В ... ... вопрос о полигамии является достаточно спорным. – http:
//religion.ng/ru
29. Хамидова М. ...... для ...... ... Н. Таджикские женщины требуют узаконить многоженство.
–http: //www.pr.kg
31. Мухаммад Али аль-Хашими. Личность мусульманки.-Алматы, ЧБФ
«Әлбаракат», 2005. –380 стр.
32. Новости. ... ... ... ... ... ... Мир. – Алматы, 2008. – №27. – 12 с.
33. Нұртазина Н. ... және ... ... ... ... конференция баяндамаларының жинағы», 2003. –200 б
34 ... Г.Ж. ... и ... Востока: проблемы взаимосвязи,
специфика и тенденции развития. – Алматы: ИИА «Айкос», 1999. – 274 ... ... А. ... ... в ... мире. – http: //
www.evrey.com
36 Бретон Ж.Ф. Повседневная жизнь Аравии ... ... ... VIII век до н.э. – I век н.э. – М.: ... ... 2003. – 137 ... Cheldod J. ... du systeme de parente au Yemen // ... Sud. Histoire et ... ... 1985. –108 ... ... Ә. ... жыр, ... – Алматы : «Жазушы», 1985 – 441 б
39 Уәлиханов Ш. Таңдамалы. – 2 бас. – Алматы : «Жазушы», 1985. – ... ... С. ... ... ... ...... «Дайк-
Пресс», 2004. – 448 б
41 Махмұт Қашқари. Түрік тілінің ... ... ... ... ... ... жинағы /қазақ тілінде ... алғы сөзі ... ... А. Егеубаев. I том. – Алматы: «Хант», 1997. – 520 б
42 ... ... ... ... ... ... Оқу ... – Толықтырылған екінші басылымы – ... ... 2001. – 272 ... ... ... Түрік тілінің сөздігі: (Диуани лұғат –ат-түрік): 3
томдық ... ... ... тілінде аударған, алғы сөзі ... ... А. ... II том. – ... ... 1997. – 528 б
44 Эвола Ю. Метафизика пола. – Москва: «Наука», 1996. –233с.
45 Фома ... ... и ... – 1986. –№3. –27 ... ... Н. Көне ...... : «Білім», 1994. – 480 б.
47 Өзбекұлы С. Көшпелі қазақ өркениетіндегі құқық. ... ... - 224 ... ... М.Ж. Екі томдық. Т-2. – Алматы: «Ғылым», 1992. – 222 б.
49 ... ... ... ... ... ... ... – Алма-
Ата: «Наука», 1990. – 352 c
50 Нуртазина Н.Д. ... в ... ... обществе //
Введение в теорию гендера. –Алматы: ... 1990. –352 ... ... Ш. ... ... һәм ... шежіресі. – Алматы:
«Сана», 1991. – 163 б.
52 Ақынжанов М. Қазақтың тегі туралы (қысқаша ...... ... ... 1987. – 163 ... ... Ж. ... шежіресі (ғылыми дәйектер мен «Ана ... ... ... ... ... ... ... – Алматы:
«Ата мұра», 1994. –160 б.
54 Алтынсарин Ы. Екі ... ... ... ... алғы ... ... Т. ... редактор Шайхыұлы Е. – Алматы: «Қазығұрт»,
2003. – 240 б.

Пән: Дін
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 167 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Исламдағы әйел мәселесі97 бет
Азаматтық қоғам дамуының алғышарттары9 бет
Ақтау қаласы аумағының топырағын экологиялық-мелиоративтік бағалау және көгалдандыру мәселелері112 бет
Банк имиджінің қалыптасуы47 бет
Банктік қызмет аясындағы банктік құқықтық қатынастардың кейбр теориялық мәселелері7 бет
Банктегі қоғаммен байланыс бөлімі77 бет
Жастардың әлеуметтік құрылымдағы рөлі14 бет
Микроэкономика пәнін зерделеу186 бет
Постиндустриялды қоғам концепциясы4 бет
Шаруашылық субъектінің экономикалық сипаттамасы62 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь