Манихей жазба ескерткіштеріндегі есім сөз таптарының жасалуы

КІРІСПЕ
6
1 МАНИ. МАНИХЕИЗМНІҢ ТАРАЛУЫ 8
1.1 Манихеизмнің пайда болуы мен дамуы 8
1.2 Манихейліктің Орталық Азияға тарауы 18
1.2.1 Манихейлік сипаттағы ескерткіштердің тілі 25
1.3 Тұрфан, Кочо қағандықтарындағы діни сипаттағы көне ұйғыр жазба ескерткіштері

28
2 КӨНЕ ҰЙҒЫР ЖАЗБА ЕСКЕРТКІШТЕРІНДЕГІ ЕСІМ СӨЗ ТАПТАРЫ
34
2.1 «Ырық бітіг» және «Манихейлердің жалбарыну дұғасы» 34
2.2 Көне ұйғыр жазба ескерткіштеріндегі сөз таптары 45
2.2.1 Зат есімнің жасалу жолдары 46
2.2.2 Сын есімнің жасалу жолдары 52
2.2.3 Сан есімнің жасалу жолдары 54
2.2.4 Есімдіктің жасалу жолдары 56
2.2.5 Үстеу сөз таптарының жасалу жолдары. 58
2.2.6 Шылау сөздердің жасалу жолдары
60
ҚОРЫТЫНДЫ
61
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
62
ҚОСЫМША А
63
ҚОСЫМША Ә
64
ҚОСЫМША Б
65
ҚОСЫМША В
66
ҚОСЫМША Г
67
ҚОСЫМША Ғ 68

ҚОСЫМША Д
69
Жұмыстың жалпы сипаты: Манихей жазба ескерткіштеріндегі есім сөз таптарының жасалуын қарастырған кезде үлкен тарихи кезеңдерге үңілуімізге тура келеді. Оның өзге діндер және тілдермен бірнеше ғасырлар бойы тығыз қарым - қатынасын қарастыра отырып, мемлекеттердің бірінің пайда болып, енді бірінің жойылуының куәсі боламыз.
Манихизм ІІІ-ХІV ғасырларда Египеттен бастап Кореяға дейінгі көптеген халықтардың тарихи-мәдени өмірінде үлкен орын алған әлем діндерінің бірі. Мани ілімі өз негізінде дәстүрлі және осы елде үлкен абыройға ие жергілікті дін және ғибадаттарға арқа сүйеді. Өз дініне жергілікті құдайларды қосуы, өз принциптерін өзгертпей ұстауы және нақты ұйымдастыруы, манихизм өз доктринасына басқалардың жемісті де тиімді бастамасын енгізуі - манихизмнің өзіне тән қасиеті еді.
Зерттеудің өзектілігі Исламға дейін Азия жерінде көшпелі түркі халқының басын біріктірп, әдебиеті мен мәдениетінің дамуына үлкен септігін тигізген зороастризм, буддизм, христиандық секілді әлемдік діндердің болғандығын ескерген жөн. Соның бірі III ғасырда иран жерінде пайда болған, көп жерлерде қуғынға ұшырап, түркі еліне келгенде ғана өзінің тұрағын тапқан манихейлік діні. Орта және Орталық Азиядағы түркі әлемінде исламға дейін үстемдік еткен ол, түркі жазба әдебиеті мен мәдениетін тілдік даму тұрғысынан жаңа бір деңгейге көтергені белгілі. Алайда соңғы жылдарға дейін, жалпы айтқанда көне ұйғыр жазба ескерткіштері, нақты айтсақ, соның ішіндегі манихейлік сипаттағы ескерткіштердің тілі жеке дара алынып, тілдік тұрғыдан зерттелінбегені жұмысымыздың өзектілігін анықтайды.
Диплом жұмысының нысаны – ІХ-Х ғасырлардағы түркілердің Тұрпан және Кочо қағандықтарының мәдениетінің негізі болып табылатын діни сипаттағы манихейлік ескерткіштерінің тілі. Зерттеу «Манихейлердің жалбарыну дұғасы» [Хуастуанифт] және «Ырық бітіг» [Түс жору кітабы] деп аталынатын екі ескерткіш мәтіндерінің негізінде жүргізілді.
Диплом жұмысының пәні: Манихей жазба ескерткіштеріндегі есім сөз таптарының жасалуы
Диплом жұмысының мақсаты – Манихей жазба ескерткіштеріннің тіліне талдау жасап, ондағы есім сөз таптарының құрылысы мен жасалу жолдарына зерттеу жүргізу.
Жұмыстың мақсатына орай төмендегі міндеттер қамтылды:
- манихейлік бағыттағы ескерткіштердің тілдік ерекшелігі мен оның зерттелуіне талдау жасау;
- мәтінде кездесетін манихейліктің негізгі ұғымдарына тілдік тұрғыда сипаттама беру;
- Ескерткіштер тілінде кездесетін манихейлік терминдердің сипатын қарау және оның тілдік ерекшелігіне тоқталу;
- манихейлік көзқарастың ұстанымдарын тілдік тұрғыдан жүйелеп, оның грамматикалық және лексикалық сипаттарын ашу;
1. Кызласов Л.Р. Северное манихейство и его роль в культурном развитии народов сибири и Центральной Азии // ВМУ. Сер. 8: История, 1998. - № 3.
2. Виденгрен Гео. Мани и манихейство. – СПб., 2001.
3. Литвинский Б.А., Смагина Е.Б. Манихейство // Восточный Туркестан в древности и раннем средневековье: Этнос. Языки. Религии. – М., 1992.
4. «Кефалайа» – Кефалайа («Главы»). Коптский манихейский трактат. Пер. с коптского, исследование, комментарий, глоссарий и указатель Е.Б. Смагиной. М., 1998.
5. Васильев Л.С. История религий Востока. – 2-е изд. – М., 1988.
6. Блаженный Августин, «De Manichaeis».
7. Бутми Н. Каббала, ереси и тайные общества. Спб., 1914.
8. Малахова Н.М. Мани-ослепляющий свет «блестящей жемчужины». Минск, 2008г.
9. «Иранская религиозная энциклопедия» в переводе с фарси Т. Ч. Бобрицкой под литературной редакцией Н. М. Малаховой.
10. Акты Архелая Кац, 1955 – Кац А.Л. Манихейство в Римской Империи по данным Acta Archelai. – ВДИ, 1955, № 3.
11. Мелетинский Е. Мани // Мифы народов мира. – 2003. – № 3.
12. Бартольд В . В . История культурной жизни Туркестана. - Л., 1927.
13. Л. Н. Гумилев. Тысячелетие вокруг Каспия. М., 1993.
14. Н.Г. Аюпова “Тенгрианство как открытое мировоззрение” А., 2012.
15. Гумилев Л.Н. Древние тюрки. М.-Л., Наука, 1967.
16. Кляшторный, 1992 – Кляшторный С.Г. Памятники древнетюркской письменности. – Восточный Туркестан в древности и раннем средневековье. Гл. 10, М., 1992.
17. Агаджанов С.Г. Очерки истории огузов и туркмен Средней Азии IX-XIII вв. - Ашхабад, 1969.
18. Кызласов Л.Р. Первый Тюркский каганат и его значение для истории Восточной Европы // Историческая археология. Традиции и перспективы. - М., 1998.
19. Кумеков Б.Е. Государство кимаков IX-XI вв. по арабским источникам. - Алма-Ата,1972.
20. Кызласов Л.Р. Очерки по истории Сибири и Центральной Азии. - Красноярск, 1992.
21. Безертинов Р. Н. Древнетюркское мировоззрение Тэнгрианство. Казань, 2006.
22. Зуев Ю.А. Ранние тюрки: очерки истории и идеологии. – Алматы: Дайк-Пресс, 2002.
23. Ғ. Айдаров. Көне түркі жазба ескерткіштерінің тілі. – Алматы: Мектеп, 1986.
        
        РЕФЕРАТ
Диплом жұмысының тақырыбы:  Манихей жазба ескерткіштеріндегі есім сөз
таптарының жасалуы
Диплом жұмысының көлемі: 67
Пайдаланылған ... ... ... ... ... ... ... екі бөлімнен,
қорытындыдан, пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
Диплом жұмысының мақсаты: Бұрын соңды зерттеу нысанына арнайы ілікпеген
көне ... ... ... ... ... ... ... жан-жақты зерттеп, аталмыш діни сипаттағы
ескерткіштер ... есім сөз ... ... және оның ... ... ... орай ... міндеттер қамтылды:
- манихейлік бағыттағы ескерткіштердің тілдік ерекшелігі мен оның
зерттелуіне талдау жасау;
- ... ... ... негізгі ұғымдарына тілдік тұрғыда
сипаттама беру;
- Ескерткіштер тілінде кездесетін манихейлік терминдердің сипатын қарау
және оның тілдік ерекшелігіне тоқталу;
- ... ... ... тілдік тұрғыдан жүйелеп, ... және ... ... ашу;
Диплом жұмысының жалпы сипаттамасы: Шығыс Түркістан ареалында өмір
сүрген түркі тайпалары ежелгі ... ... ... ... ... тоғысуының негізінде өзіндік ерекшелікте дамыды. Мәдениет
пен тілдің динамикасын өрлететін дін ... ... ерте орта ... ... өмір сүрген түркілер манихеизм, ... ... ... ... ... ... негізгі діни бағыттардың ішінде
түркі мәдениетіне елеулі өзгеріс әкеліп, ... ... ... ... ... ... Мысыр және Кіші Азия арасында ... дін ... ... Манидің оқуы Солтүстік Африка мен Испанияға
тарады. Ириядан Кіші Азия арқылы Грецияға. Манидің өзі ... ... мен ... Азияға табан тіреді. VII ғасырда түріктердің ... ... ... ... ... Осының нәтижесінде көне
түркі өркениеті ... ... ... сипаттайтын жазба
ескерткіштермен молайды. Саян-Алтайда, Тұрфан мен ... мани ... ... ... ... дамудың жаңа сатысына көтерілді. Ертедегі
руна жазуының орнына, сириялық, армей ... ... ... ... сай ... ... дүниеге келді. Дін арқылы
енгне тың сөздер мен атаулар, көне ... ... ... ... ... жалқы және жалпы есімдердің қатарын молайтты.
Аталмыш диплом жұмысының негізгі сипаты - ерте орта ғасырларда Тұрфан
мен Кочо ... ... ... сипаттағы ескерткіштердің
тіліне талдау жасаусол кездердегі Орталық Азияда кең тараған манихей ... ... ашып ... Көне ... ... ... ... табылатын бұл мемлекеттерде санскрит, қытай, ... араб ... ... сол ... ... мен діни өкілдерінің
тарапынан шебер аударма арқылы көне түркілердің мұрасына ... ... ... ... фрагментарлық сипатта ғана ... ... біз ... ... ... ... сақталынған
«Манихейлердің жалбарыну дұғасы» [Хуастуанифт] және «Ырық бітіг» [Түс ... деп ... екі ... ... негізінде жүргіздік.
Диплом жұмысында қолданылған әдістер:
Еңбекте салыстырмалы-тарихи, ... ... ... ... негізінде жинақтау, ... ... ... қорытындылау әдіс-тәсілдері кеңінен қолданыс
тапты.
Диплом жұмысының теориялық-әдіснамалық негізін көне түркі ... мен ... ... ... ... ... ғалымдар
мен зерттеушілердің пікірлерін басшылыққа алдық. Отандық зерттеушілерден Ғ.
Айдаров, Ю.А ... Б.Е. ... Е.Б. ... ал шет елдік зерттеушілерден
Виденгрен Гео, Литвинский Б.А., ... ... ... ... ... Малахова Н.М., Т. Ч. Бобрицкой, Акты Архелая Кац, Мелетинский Е.,
Бартольд В.В., Гумилев Л.Н., ... С.Г., ... С.Г., ... ... тұжырымдар негіз болды.
МАЗМҰНЫ
| ... |6 |
|1 ... ... ТАРАЛУЫ |8 ... ... ... болуы мен дамуы |8 ... ... ... ... ... |18 ... ... сипаттағы ескерткіштердің тілі |25 ... ... Кочо ... діни ... көне | |
| ... ... ... |28 |
|2 ... ... ... ... ЕСІМ СӨЗ ... | |
| | |34 ... ... ... және «Манихейлердің жалбарыну дұғасы» |34 ... ... ... жазба ескерткіштеріндегі сөз таптары |45 ... |Зат ... ... жолдары |46 ... |Сын ... ... ... |52 ... |Сан ... жасалу жолдары |54 ... ... ... ... |56 ... ... сөз таптарының жасалу жолдары. |58 ... ... ... ... ... |60 |
| ... |61 |
| ... ... ... |62 |
| ... А |63 |
| ... Ә |64 |
| ... Б |65 |
| ... В |66 |
| ... Г |67 |
| ... Ғ |68 |
| | | |
| ... Д |69 |
| | | ...... ... 216 ж. ... Екіөзенде дүниеге келіп,
өзінің жалынды ... ... ... Орта Азиядан бастап, Үндістанға
дейін таратқан манихейліктің ... ... – бұл ... ғасырда пайда болып батыс пен ... ... діни ... оқу. Бұл оқу оның негізін салушы, керемет уағызшы
және дәруіш Манидің есімімен аталған.
Көне жазба ескерткіштер – VII–IX ғасырлардағы көне түркі ойма ... ... көне ... ... әр ... ... Көне ... ескерткіштері арқылы қазіргі түрік халықтарының көне тілін, тарихын,
этногенезін, географиясын, рухани мәдениетін, жазба ... ... мен ... білуге болады.
Ырық бітіг – шамамен IX ғ. ... ... ... ... ... ... жазылған деп есептеледі. Өлшемі 13,75 х 8,75 см. Кітаптың
басы мен аяғында қытайша Будда ... ... өлең ... ... ... ... жазулар  қағаз бетіне сиямен жазылған
Есімдік – заттың атын, сынын, санын я олардың аттарын ... ... (зат ... сын ... сан ... ... ... сөз
табы. Есімідіктер белгілі бір ... я ойды ... ... ... ... ... нақтылы мағыналары өздерінен бұрын айтылған
сөйлемге немесе жалпы сөйлеу ... ... ...... және қалалық уезд, Қытайдағы ... ... ... ...... ... мен батысында Ақсу арасында, Ұлы Жібек Жолының
солтістік тармағында ... ... ... ... дінін тұтынған
мемлекеті.
КІРІСПЕ
Жұмыстың жалпы сипаты: Манихей жазба ескерткіштеріндегі есім сөз
таптарының жасалуын қарастырған ... ... ... ... ... ... Оның өзге діндер және тілдермен бірнеше ғасырлар бойы тығыз
қарым - қатынасын қарастыра отырып, ... ... ... болып,
енді бірінің жойылуының куәсі боламыз.
Манихизм ІІІ-ХІV ғасырларда Египеттен бастап Кореяға дейінгі ... ... ... ... орын алған әлем діндерінің бірі.
Мани ілімі өз негізінде дәстүрлі және осы елде үлкен абыройға ие жергілікті
дін және ... арқа ... Өз ... ... ... ... ... өзгертпей ұстауы және нақты ұйымдастыруы, ... ... ... жемісті де тиімді бастамасын енгізуі - манихизмнің
өзіне тән ... ... ... ... ... Азия ... ... түркі халқының
басын біріктірп, әдебиеті мен мәдениетінің дамуына үлкен септігін тигізген
зороастризм, буддизм, христиандық секілді әлемдік ... ... жөн. ... бірі III ғасырда иран жерінде пайда болған, көп
жерлерде қуғынға ұшырап, ... ... ... ғана ... ... ... ... Орта және Орталық Азиядағы түркі әлемінде исламға дейін
үстемдік еткен ол, ... ... ... мен мәдениетін тілдік ... жаңа бір ... ... ... ... соңғы жылдарға
дейін, жалпы айтқанда көне ұйғыр жазба ескерткіштері, нақты айтсақ, соның
ішіндегі ... ... ... тілі жеке дара ... ... ... ... өзектілігін анықтайды.
Диплом жұмысының нысаны – ІХ-Х ғасырлардағы түркілердің Тұрпан және
Кочо қағандықтарының мәдениетінің ... ... ... діни ... ескерткіштерінің тілі. Зерттеу «Манихейлердің жалбарыну дұғасы»
[Хуастуанифт] және ... ... [Түс жору ... деп аталынатын екі
ескерткіш мәтіндерінің негізінде жүргізілді.
Диплом жұмысының пәні: Манихей жазба ... есім ... ... ... ... – Манихей жазба ескерткіштеріннің тіліне
талдау жасап, ... есім сөз ... ... мен жасалу жолдарына
зерттеу жүргізу.
Жұмыстың мақсатына орай төмендегі міндеттер қамтылды:
- манихейлік бағыттағы ... ... ... мен ... ... жасау;
- мәтінде кездесетін манихейліктің негізгі ұғымдарына тілдік тұрғыда
сипаттама беру;
- Ескерткіштер тілінде ... ... ... ... ... оның ... ... тоқталу;
- манихейлік көзқарастың ұстанымдарын тілдік тұрғыдан жүйелеп, оның
грамматикалық және лексикалық сипаттарын ашу;
Зерттеудің дереккөздері ретінде көне ... ... ... мен
манихей жазба ескерткіштерін зерттеп, саралаушы ... ... ... ... ... ... зерттеушілерден Ғ.
Айдаров, Ю.А Зуев, Б.Е. Кумеков, Е.Б. ... ал шет ... ... Гео, ... Б.А., Васильев Л.С.,Блаженный Августин, Бутми Н.
Каббала, ... Н.М., Т. Ч. ... Акты ... Кац, ... Е.,
Бартольд В.В., Гумилев Л.Н., Кляшторный С.Г., Агаджанов С.Г., Кызласов Л.Р.
еңбектеріндегі тұжырымдар пайдаланылды.
Диплом ... ... ... ... ... ... лингвомәдениеттанымдық зерттеу әдістері
негізінде жинақтау, сипаттау, жүйелеу, салыстыру, талдау, қорытындылау әдіс-
тәсілдері кеңінен ... ... ... негізінде тіл білімі ғылымында
орныққан ... ... мен ... тілші ғалымдар негізін салған және
пайдаланған әдісттер мен әдістемелер басшылыққа ... ... Осы ... ... бұрын соңды арнайы тілдік
зерттеулер жүргізілмеген белгілі бір кезең мен ... ... ... ... ... ... мәтініне тілдік талдаулар арқылы қол
жеткізілді.
Диплом жұмысының құрылымы: Диплом ... ... ... ... ... әдебиеттер тізімінен және қосымшадан тұрады.
1 МАНИ. МАНИХЕИЗМНІҢ ТАРАЛУЫ
1.1 Манихеизмнің пайда болуы мен дамуы
Манихейлік бұл III ғасырда ... ... ... пен ... кең тараған
діни философиялық оқу. Бұл оқу оның негізін салушы, ... ... ... ... ... ... Ол біздің заманымыздың 216 ж. ... ... ... дүниеге келіп, өзінің жалынды уағыздарын
Вавилон, Иран, Кіші Азиядан ... ... ... ... Ал олар
қытай, Орталық Азия және Оңтүстік Сібірге дейін ... [1, ... ата ... ... болған. Олар Ктесифон қаласында тұрған.
Бұл қаланың ерекшелігі – онда әр түрлі ұлттардың, ... ... ... жері еді. ... сан ... адамдардың қоршаған ортасы
Манидің де өмірге деген көзқарасына әсерін тигізді. Халық ... ... ... көптеген түрлері тараған еді: ұлы құдайлар ... ... ... ... ... ... зороастризм, сиқыршылардың
көптеген секталары бар еді. Сонымен қатар ол кездері иудаизм, ... ... ... секталар да болған.
Манидің әкесі, Патик, иудей-христиандық мугатасилахтардың (сөзбе-сөз –
«өздерінен өздері шоқынушы») қатарында ... Бұл бар ... ... ... рөліне емес, ақиқат өмірдің тиымдары мен ... ... ... Мани төрт ... толғанда, сектаның идеяларына сенімді
ізбасар қылып тәрбиелеу үшін, әкесі оны сектаға алып келеді. Он екі ... ... ... анық ... келе ... Бұл ... ол бір ... елшімен сөйлеседі. «Жарық жұмақтың Патшасынан» (Ұлы керемет
Жаратылыстан) келген ... аян: «Бұл ... ... Сен ... ... Сенің жұмысың – ғұрыптарды түзетіп, нәпсілерді тізгіндеу.
Алайда, сен әлі жас ... ... ашық ... ... ... ... [2, 47].
Уақыт өте келе Мани дінді оқып, игеру ... ... ... мен тәжірибе
жинақтайды. Жиырма төрт жасында оған екінші аян ... ... ... ... ... ... ... болады. Манидің алғашқы халық алдына шығып
сөйлеуі құдайлық Жарықтың бар екені жайлы болды. Қауымның ... ... ... шығып, Мани туған өлкесін тастап кетуге мәжбүр болады.
Манидің алғашқы ізбасарлары өз әкесі және Симеон мен ... ... ... ... ... ... Мани ... аттанып, ол жерде Буддизммен
танысады. ... оған өте ... әсер ... сонша, болашақта ол
Буддизмнің уағыздау әдістерін де пайдаланады. Үндістанда Манидің оқуының
жақтасы ... ... ... ... ... орай Мани ... алғашқы
шығармасын «Шапуракан» (Шапура Кітабы) деп атаған. Кітапта «Елшінің Келуі»
деген бөлім бар. Ол жерде ... ... елші әр ... ... ... және де Мани ... Зара-туштраның, Исаның ізбасары екендігі
айтылады. Сонымен қатар бұл жерде Манидің ... жері мен ... ... да ... ... ... қарым- қатынаста болуының
арқасында, Жарықтың елшісі бүкіл мемлекетке өз оқуын уағыздайды. Манихейлік
дерек ... ... ... ... ... ... әсер ... «соңғы
пайғамбардың» өз оқуын бүкіл Парсы мемлекетіне тарату тілегі жүзеге асқан
еді. Тіпті ... ... ... ... жергілікті
билеушілерге жаңа дінді қорғау жайлы хат та ... ... ... «Kephalaia» кітабында Мани былай дейді: «Мен
Шапур патшаның алдына бардым. Ол мені үлкен абыроймен ... алды және ... ... жүру мен ... ... ... рұқсат берді». Ары қарай:
«Шапур патша маған қамқор болды, ол барлық билеушілерге мен үшін ... ... «Оны ... және оған ... ... оған ... пен күнә жасамасын»». Мани Шапурдың досына айналды, патшалық
кеңестің құрамына кіріп, Римге ... ... да ... Бұл ... ... дамуына себепші болды [10, 172-180].
Мани күнде уағыз жүргізді, оның барлық уақыты елшілік пен шәкірттерімен
сырласумен өтті. Ол басқа елдердегі ... ... ... дайындады.
Бұл хабарлар бірнеше ондаған жылдардан кейін манихейліктің ұлы құндылығына
айналды. Керемет оратор, психолог, тұла бойынан ... бір ... ... ... ... қасында бір- екі сағат тұрған адам бірнеше
айлар бойы өзін ... ... ... ... екен деседі. Ұстаз өзінің
көзі тірісінде- ақ аңыздық атаққа ие болды. Оның есімі тек қана ... ... ... ғана ... ... қоса ... мен Қытайда да кең
тараған еді [3, 508].
Манихейлік, Жарықтың ұстазы адамдарға жеткізуге тырысқан, негізгі ... ... Олар ... ... ... ... мифтен және
жан туралы оқудан тұрады. Манихейлік оқуға сәйкес, әлем ең ... ... ... ... ... пен ... ... Алайда бір мезетте көре
алмаушылықтың кесірінен Түннің күштері Тіршілік Жарығына қарсы ... ... ... ... бес ... ... қарама-
қарсы жақпен соғысқа түседі. Бұл күресте Жарық пен ... ... ... қоғамының әлемі- Қозғалыс әлемі пайда болады. Осылайша,
адамның негізі ... пен ... ... пен ... ... ... ... күштерінің миссиясы бұрынғы тепе- теңдікті қайтару
болса, Түннің жауынгерлері Қозғалыс әлемін ... ... ... ... ... ... қауіптенген жарықтың Әкесі (ұлылықтың Әкесі) өмірге бірнеше
рухани ... ... оның ... Олардың қара күштермен
соғысында жеңілуі ақ пен ... ... алып ... ... ... ... жарық Әкесін, құрыған қара күштердің терісінен, көрінетін
материалды әлем жаратуға итермелейді. Бұл әлемнен күн мен айды ... ... ... ... ... басы ... ... жел, от, су бұлар
да негізі жарықтан ... ... ... қараның қоспасы бар. Үрдісті
толық аяқтау үшін ... ... ... тағы бірнеше рухани бастамаларды
шақырады (барлығы олар жетеу бұл сан ... ... ... көмегімен зұлымдықтың әскері түбегейлі жеңіледі. Алайда материалды
әлем сол күйі аралас болып ... ... Адам ата мен Хауа ана да ... ... ... ... ... басым, Хауа анада керісінше). Ақыры,
жарық Әкесінің шақыруымен келген Иса Адамға жақсылық пен жамандықты танып
айыруға көмектеседі. Соның ... ... ... құтқаруға аз қалады.
Алайда бәрі соңғы пайғамбар Мани ... ... ... ... ... енді ғана түсініп, ең бастысы жарық элементтерін қараңғыдан бөлуге,
өздерінің жандарын тәндерінен ... ... ... ... Бұл үрдістің
соңы бүкіл адамзат масштабында Сұмдық Сотпен аяқталады. Одан кейін жер
жарықтың ... ... ... ... 1468 жыл ... ал мына ... зұлымдықтармен бірге мәңгіге құриды екен [4, 16].
Манихейлікке сай адамзат қоғамында Ақ пен Қараның күштері ... ... ... ... үшін ... ... жатыр. Манидің оқуы
бізді қоршаған орта екі ... ... пен ... ақ ... ... ... ... келеді. Манихейлік дуализм ақ пен жақсылық
әлемі рухани ... ал қара мен ... ... ... ... Бұдан
шығатын тұжырым бізді қоршаған қазіргі әлем зұлымдық әлемі. ... ... ... ... ... жарық бөлшектерін құтқару болып
табылады. Соған сай ... да: ... ... ... ... өмір ... тиіс ... яғни жеке меншігі, жанұясы, тұрағы
болмауы керек, шарап пен ет ... ... ... ... ... жұлмауы керек. Оларды ... ... бар, ... ... ... адамдар асырауы керек еді [5, 5].
Әлемнің Жаны, яғни жарық құдайының бөлшектері, мнихейліктердің ойынша,
тек ғана ... ... ғана ... жануарлар мен өсімдіктерде, жалпы бүкіл
табиғатта бар екен. ... ... өлі ... ... ... ... ... тірі жаратылыстар секілді қиындықтарға душар ... ... ... ... ... ... жемісті кесуді ұлкен қылмыс
деп ... ... бір ... таза ... ... ... ... талап
ететіндіктен, нанды жемес бұрын, Манихейліктер оған былай деп сөйлейді
екен: «Сені ... мен ... сені ... мен ... сені ... мен ... пісірген мен емес, сенің азабыңа кінәлі мен емес және сенің азабыңа
кінәлілер сенен де ауыр азап ... ... ... ... азық түлікті жеу арқылы материаға салынған «құдайдың» бөліктерін
босатып, оларға өздерінің бастапқы негізіне ... ... ... жер ... істерін қатты сөккен екен, себебі олардың ойынша
ол сансыз көп қайғыға ұшыратады екен. Манидің көптеген ... ... ... ... ... тұрған: тамақтан шектеген, тек бұлақтың суын
ішеді ... жай ғана шөп ... ... ... ... және ... сөккен екен себебі, бұл рухтың ана жатырында ... үш ... ... жасырын қоғам ... ... және ... Екі ... ... кіру қиын
болған. Августин христиандыққа келмес бұрын манихейлікте болған. ... ... ... ... ... аса алмаған. Августиннің айтуы
бойынша, сектаның құрамына кіретіндерден құпияны қатаң ... ... ... «Jura, perjura, secretum prodere nole» (ант ет, ... ... ... ашпа). Керемет Августин манихейлердің өздерінен басқаларға
қатыгездігіне куәлік етеді: «манихей ... ... нан мен ... ... ... ... ... жеткен, әлеуметтік
және анархиялық идеялары жайлы керемет Августин келесі түрде айтады:
«Magistratus civiles et ... ... ut juae a Deo malo ... ... және ... биліктерді қарғыс атқан «зұлым Құдай»
қойғандай), ары қарай: «Nec domos, nec agros, nec pecumian ... ... де, ... де, ... да меншік иесі болмауы
керек) [7, 21].
Манихейлердің ойларынша барлық әлемде ең ... бір ғана ... ол тек ғана ... Бұл ... жердің түкпір-түкпірінде буддизм,
зороастризм, христиан діні секілді діндердің ... ... ... өз кезегінде, кемшілігі мен шығындарына сүйене отырып,
бірегей, бүтін, ... ... бола ... ... ... ... ... да, сол жердің ... ... ... ... формалды билік етуші дінге айналуды
көздеді, алайда өзінің оқуының негіздік бөлігін назарсыз қалдырды.
Манидің ... ... ... ... зороастризм,
христиан діндеріне ұқсастығын байқаймыз. Олар манидің аузынан өте қатты
өзгеріп шығыпты. Бәрімізге белгілі сол ... иран ... ... діни ... ... ... еді, ал ... мен
көріпкелдердің жоғарғы топтары зерванизмде болды. Осы тұрғыда манихейлердің
басты үлгі ... ... ... ... Оның негізінде
зерванттық егіздік миф, жақсылық пен ... ... ... ... және мысалдар көп манихейліктің буддизм, христиан
діні секілді ... ... ... ... Мани өзін ... ... ... христиан дініне жақындағысы келген. Және Исаға қарағанда, Манидің
айтуынша, ол ... ... ... ... ... ... ... тойдырады: керемет туылыс, алыс елдерге миссиалық
саяхат, ол ... ... ... ... ... ... ... өткізетін сабақтары және т.б.. Өз кезегінде Мани буддизмнен
өз ... ішкі ... ... Мани ұлы ... ... түзу
жолдағылар, және тыңдаушылар төменгілер. Буддизмде ... ... ... ... қоса ұлы ұстаз мінсіз абырой, таңдаулылар дін істерімен
айналысады, ал тыңдаушылар жаңадан келгендер ... ... ... таңдаулылар өздерінің абыройына байланысты өздері тамақ тауып жемеу
керек, оларды тыңдаушылар тамақтандыру керек. сонымен қоса тыңдаушылар ... туу үшін ... ... ... таңдаулыларға бұл жұмыс күнәлі
саналған. Буддизмнен келесі ... бір түрі ... ... рет жаңа ... ... ... Мани манихейлердің төменгі классына жатқызып,
күнәхар санаған [8, 247-259].
Манидің дініне ... ... үш ... немесе үш мөрді міндетті
түрде орындаулары тиіс еді:
Ауыз ... кез ... ... оқу ... сай келмейтін сөзді
айтудан жіне ... ... ... жануарлар мен өсімдіктерге зиянын тигізетін кез кез келген
іс әрекетке тыйым.
Тәннің мөрі: некеге тыйым, ... ... ... оз ... ... ... тізгіндеу.
Үш мөрден бөлек, тағы он істен аулақ болуы керек: пұтқа ... ... ... шөп ... сараңдық, адам өлтіру, ұрлық, сиқыр, дінге күмән
келтіру, діни міндеттерді орындаудағы салғырттық және манихейлерді ... ... ... болғандықтан, кез келген зұлымдық пен
жамандықтың бастауы болып табылатынына Мани ... еді. ... ... ол Сұмдық Сотқа сенбейтін еді. Манидің дінінде барлық тәндік
жаратылыстар зұлымдық болып табылатын, ... Мани ... тән ... ... Мани өзінің ізбасарларын барлық ләззәттан арылып,
ешқашан демалмай және көңіл көтермеуге үйретті. Мысал ретінде ол ... ... ... ... ... ... аяғы тән қалауы, бір аяғын
жұлсаң, қалған аяғымен ... ... Бұл тән ... ... ... ... үй, ... тыныш өмір жайлы арман және т.б. бұл өмірдің
қызықтары. Бәрін ... ... ... мен қуаныш жетпейтін орманға кетіп
қалса да, адам бұл ... ... ... ... Манидің ұсынып
отырған жолы түс, иллюзиядан басқа ешнәрсе ... ... жек ... безіп, жердің бір бұрышында жалғыз өзі аштан аш, өзінің нәпсісін
толық тыйып, жан ... ... ... ... ... ... емес.
Манидің дінінде неке құрмау ең үлкен жақсы ... бірі ... ... көп ... ... ... сүйю үшін ... өз бойыңдағы кез келген нәпсі қалауымен соғыста әрдайым жеңіске
жетіп отыру ... ... Әл- ... ... ... ... өмірді лас,
жиіркенішті және таза өмірге кедергі келтіреді деп есептеген. Ол адамдар
өзара нәпсіні көбейтететіндіктен, оз ... таза ... ... ... ... ... еді,- ... Жалпы алғанда
манихейлікте некесіздік қабыл болмады да аз ғана діни ... ... ғана ... ... ораза ұстауды күнәлардың ... бір жолы деп ... ... ... ... уақыты жылдың ширегін құрайтын.
Манихейлік діннің заңдары бойынша рухани діни басшылар нәпсіден ... ... ... ... ... ... ойынша, тән лас болағандықтан,
бұл қажеттіліктердің бәрінен біртіндеп арыла беру ... ани ... ... ... ... пен ... ... деп атайды да кедейлікті адамзатты
құтқару жолы деп есептеген. Ол ақиқатты іздеген адам нанды қалай табам деп
ойламауы керек, ... ... ... өз өмірін сақтап отыру керек дейді
[9, 1-3].
Өз дінін кеңінен тарату үшін Мани елдерге өзінің елшілерін ... ... ғана ... ... ... ... ... болды. Осылайша, манихейлік
кең тараған дін болып, кейіннен (XII ғ.) батыста Франция, шығыста Қытайға
дейін ирандықтар, ... ... және ... ... етек ... ... дінінің тарауы басқа діндегілердің ашулы толқуына
алып келді. Әсіресе мұсылмандар мен христиандардың және ... орай ... пен ... ... ... ... деп ... бұйрықтар шығарылды. Сонымен қоса осы елдерге де зороастризммен,
зерванизммен байланысты ежелгі иран ... ... де ... ... [2,
63-65].
Манихейлердің қуғын-сүргінге ұшырауы олардың Қытайға ауа көшуіне ... ... ... ... мен Орта Азияда кеңінен тарауына ... ... VIII ... ... ... ... діні ... Бұл жөніндегі ақиқатты әл- Бируни жеткізеді: ... ... ... ... өмір ... ... «Саэбин» деп аталатын манихейлік
секта Самарқан қаласында орналасқан. Ал ислам әлемінен тыс жерлерге ... ... ... халқы, Қытай, Тибет халықтары, кейбір Үнді
халықтарының діні ... Әл ... бұл ... XX ... ... ... жасалған жаңалықты растай түседі. Ол жерден
христиандық және исламдық жазбаларды ... ... ... әл- Бируни
мен ибн- Надимнің, манихейлікті ... ... орын ... ... ... табылған еді.
Манидің қызу миссионерлік шаруасы Шапурдың өлімінен кейін, 273 ... ... I ... ... Жаңа ... ... бойынша, манихейлік
оқу ең лас саналып Мани өлтіріледі. Ал оның ... ... ... ... сүйенсек Мани азып өлді дейді, ал кейбір деректерде оның
тірідей терісін сыпырып, бүкіл ... ... іліп ... ... ... арқасында Мани өз оқуын Қытай мен Орталық Азияда
таратып үлгерді. Сонымен қоса өз ... ... хат ... ... артықшылығы-шешендігі (ауызша да жазбаша да), суретші
мен каллиграфтық таланты еді. Манихейлік әдебиетті сұлбалау бұл діннің ... ... Ал ... ... деп ... «әлем атласы»
Шығыста сурет шедеврінің синониміне айналды [11, 13-15].
Қалай болғанда да өзінің азапты өлімінен кейін Маниді оның ... ... деп ... алады. Манихейлік қоғамы Ираннан
қуылып, жер бетіне бытырап ... ... де, ... және ... кейбір
діни философиялық концепциялар мен ... ... ... богомилдер, катар, павликиандар және т.б.) едәуір ... ... ... ... өз әсерін тигізді. Манихизм өзіне
зороастризмнің ... ... ... бір ... ... ... ал екінші жағынан буддизмді де бірнеше дәрежеде ... өз діни ... ... көбінесе сәулет өнерін қолданды,
олардың діни кітаптары тамаша безендірілген ... ал ... өзі ... ... ... ең басты аспекттердің бірі – дуализм ... ... ... ... ... өмір ағашы және өлім ағашы болды.
Материализммен -шығыс, батыс және ... ал ... ... ... ... патшалығында 4 түрлі – Құдай, Жарық, Күш, Даналық
болып көрінетін Әке ұлылығы өмір сүреді. Кейде ол Зерванмен ... ... ... ... ... Оның 5 ... ... Білім, Парасат, Ой,
Сақтық және 12 қызы, жеке ... ... ... ... ... ... Ұзақ төзу, Тіке айту, Жарылқаушылық,
Әділдік, Жарық. Өлім патшалығында ахриман образын ... ... ... ... Ол ... ... және 5 ... от, жел, су,
қараңғылықпен байланысты болады. Оған бүлікті қалайтын ... ... ... Дәл ... ... тепе ... ... жарық патшалығына
басып кірген еді. Қара күштерге тойтарыс беру үшін ... ... екі ... ... ... ... мен ... (кейбір деректерде
Ормизд). Кей кездері өмір Анасының өзі жарық Әкесін шақырады, ал Алғашадам
өзінің бес ұлын ... жел, от, су және эфир ... ... ... бес ұлымен қара күштерге қарсы соғысқа түседі. Қара ... ... ... ... Сонда жарық Әкесі тағы үш рухани ... ... ... Ұлы көрегенді және Тіршілік рухын шақырады. Олар қара
түнекке қарсы соғысып, жарық Досы Алғашадам мен оның бес ұлын құтқарып, ... рухы мен өмір ... ... ... ... екен деседі.
Манихизмде Күн мен Ай құдайларының діні ерекше. Олар тірі әлемдегі тірі
рухтан жаралған, олар ... ... ... ... ... құдайлары, ал
Айда-тірі рухтың тазалаушы құдайлары өмір сүреді. Күн мен Ай жарық еліне
дін жақтаушылар рухы ... ... ... ... ... атқарады. Оларға
күнделікті Таңдаушылар мен тыңдаушылар ғибадаты үндеу жасайды.
Түркі манихейлігіндегі Зурван ... ... ең ... ... кірген. Өзінің күнәларын еске ала келе ... ... ... ... ... қоса біз өзіміздің адасуда ... ... ... ... ... бастауы, негізін қалаушы осы
Зурван құдай болғандықтан, о, құдайым, ... ... біз ... ... айтып жүріппіз» [22, 246-247].
Иран мифологиясындағы Зурван – Жоғарғы ... Ол – ... ... ... Ол – ... бен Ахриманның әкесі, Жақсылық пен Жамандықтан да
құдіретті. Жамандық пен ... ... ... ... бұл ... барлық құбылыстарды алдын- ала жазып қойған.
Манихейлікте де аталған қасиеттермен сипатталады. ... ... ... ... ... ... мінсіз, адам санасы жете алмйтын шексіз,
жарық негізділердің барлығының жаратушысы. ... ... ... ... үш ... ... және барлық тіршілік үшін әмбебап: ол
мейірімділіктің жаратушысы, ол керемет өткізгіш, олжаралы жандардың ... ... ... ... ... Зурван құдай «береке»
деген түсінікпен ұштасқан. Зурван құдайды ең алғашқы мөрі махабат болған.
Манихейлікте Ай мен Күн ... ... ... Олар Тіршілік
рухымен жаратылған және бұл материалды ... ... ... ... ... демиурга құдайлары тұрса, Айда ... ... ... ... ... Ай мен Күн ... еліне өтуге болатын жалғыз қақпа
болып саналады. Соларға Таңдаулылар мен ... ... ... ... ... ... ... және барлық дін оқуларына тән,
ал манихизм доктринасында оған ерекше ... ... ... сұлулық тек
ғана Жарықтың жаратылысына тән.
Өз кезегінде манихеизм мәтіндерінде тірі рух алғашқы ... 5 ... ... ... ... ... жел ... жарық құдайы, су құдайы, от
құдайы. Ол материалды әлемнің де жаратылысында бар екен, бірақ бұл жай ... ... ... Шығыс манихейлікте Жарық, Сұулық және тіршілік Рухы
деген түсініктер біртекті келеді.
Өз кезегінде тіршілік Рухы ... ... ... адамның бес
апаты: Зефир Құдайы, жел Құдайы, жарық Құдайы, су ... от ... бес ұлы, бес ... ... күресуге жіберген бес
қаруы осылар. Бұлардың қарсыласы: Түтін, ... ... У, Өрт. ... екі жақ бір ... араасып, сонымен Араластық аймақ пайда
болады. Жарықтық апаттар осы ... ... және әлі ... дейін үлкен азап
шегіп жатыр. Осындай Араласу демиург құдайларының ғарыш әлемін ... ... ... күштері тұтқындағы Жарықтарды бере бастады, ал оларға
қызмет көрсету Ай мен Күн аспанда айналып жүріп, ... ... ... ... Ай мен Күннің үйлесуі-манихизмнің бір белгісі болып
саналады.
Туваның шекарасында орналасқан манихейлік жазбаларды оқу ... ... Ай мен ... екіге бөлінген бір ғарыш денесі ретінде
суреттеледі.
Манихейлік көзқарас енисейлік ... де ... ... Эл- ... қабірінен өлген батырды қарапайым мақтау сөздерімен
қоса манихейліктің тәубелік ... де ... ... Мысалы: «Мен
қателіктердің соңынан тура нағыз бір ... ... ... Дәл осы ... ... Алтайдағы Бар бұғазының қабірінде батырды
«жақындарынан алыстатқан оның арамдығы» ... ... ... манихейлікке сай, адам денесін Зұлымдық құдайы, ал
жанын Жақсылық ... ... ... Сонымен Кресхайдың тасында мынадай
құлшылықтық ... ... ... ... ... Хай- ... V және III жер өңдеуге бағытталған жазбалар анық манихейлік
сөздермен пайдаланылған. ... ... ... ... ... ... көбейетіндігі» жазылған. Осыған ұқсас манихейлік бір Кек хаенің
жазбасындағы тұжырым: «жер беті ластық пен ... ... ... ... ... ... ... тікелей әсер еткендігін
көрсетеді. Оңтүстік Сібірде манихейлердің бейнелеу өнерінің ескерткіштері
сақталған: ... ... ... ... бір ... жолаушы
Шайтанды бейнелеген. Осыған ұқсас Зұлымдық ... ... ... Оңтүстік Сібірден Жетісуғадейінгі аймақтарда да кездеседі.
Бұл жазба мәліметтерінің арасында ... ... ... ... бар. ... ... жазылған ұйғырлардың бірнеше діни
кітаптары, манеса дініне қатысты оқылған, сонымен қатар ... ... орыс ... Радловтың, неміс ғалымдары фон Ле Кок, Бонг және фон
Габеннің аударуымен жарыққа шыққан.
Оңтүстік ... ... ... ... қалған манихизмге
қатысты көптеген шығармалары бар. Бұл ... өз ... ... ... арасында кең таралған дін ... ... ... ұйғырлар арасында кең таралуын араб ғалымдары да
дәлелдейді.
Манихеизм тек қана оңтүстік ұйғырлары арасында ғана ... ... ... ... ... да кең ... 759-780 ... ел басқарған
ұйғыр хандарының бірі – Бильге қаған Бегю хан Тенгри өзі ... ... соң, ... ... да осы дінге кіргізді.
Өз дінін уағыздау үшін Мани өз ... ... ... ... әліппесі сияқты-түрік тіліне үйренген манихизм әліппесінің бір түрі.
Манихизмнің ... ... ... ... ролі – бұл дін ... буддизмнің кең таралуына кедергі жасады [2, 113].
Түрік манихейлік ескерткіштер Дуньхуан және Орхон жағалауындағы Турфан
оазис көне қалаларында ғана табылған, бұл ... Мани ... және ... ... ... ... жазылған жазулармен Карабалгасун
қабырға тасы бар. Жетісуда түрік манихейлік ... ... да ... ... осы ... ... ... манихизмінің қосылған және
көркейген негізгі аудандарына жатқызады.
Буддизм түрік ... ... ... ... дін-озып
шықты, бірақ қаншалықты кейбір ... және ... ... бұл дін
қабылданса да, Х ғасырға дейін буддизм бұл ... ... дін ... ... 762-763 ... ... ... қағанатының мемлекеттік
діні болды, ІХ ғасырдың екінші жартысына дейін.
Манихизм Жетісу, Шығыс Түркістанда аттылы ... ... ... ... ... қабылдағанға дейін де кеңінен таралды. Түрік ... ... анық ... ... ... жоқ, VІІІ
ғасырдың ортасында түрік манихизмі екі аймақта да өркендеді. Сол ... ... ... тілінде жазылған манихейлік үзінділерді Х
ғасырдың аяғы- ХІ ғасырдың басына жатқызсақ болады, VІІІ ... ... ... ... ... табылған екі қолжазба бар. Оның біреуі
жөнді ... ол 760-761 ... елді ... тан ... ... ... Екінші қолжазба түрік жануар циклы және манихизм ... ... бар, 795 ... ... келеді. Соңғы манускрипте манихизм
шіркеуінің ... ... ... резиденциясы бар, яғни ұйғыр қағанатының
ортасында Ордубалық есімі аталады [3, 526-527].
Замандастарының мәліметі ... Мани ... ... ... көп ... ол ... ... қатар кітаптарындағы мәтін
мазмұнын сурет-миниатюрамен бейнелейді. Сол кезден бастап сурет өнері
манихизмнің міндетті және ... ... ... Ол тек қана ... емес,сонымен бірге көрнекі түрде тәрбиелік және үлкен насихаттау ... ... ... ... суреттердің толық мағынасы
осындай. Осы ... ... ... ... ... де ... ... қабырғада керамика плитка жақтауларында ... ... ... өсімдік әлемінің суреті – бұл Жарықтың манихейлік крестін
бейнелейді. Алғашында ол өсімдік әлемінде болады. Бұл материалық ... және ... ... ... ... ... бара ... бір шоқ
жүзім манихейлік айдаһардың бір ... ... ... ... тағы ... ол ... келгенде өзінің мүшелерін созады да, жүреді, ал
аяқтарын жинағысы келгене дереу жиырып ... екен де, ... ... ... ... ... ... көне қала Тараздан 2 км қашықтықта бекініс ... ... ... ... ... ... Олардың кейбірі арыстанның
альбастрмен кескінделген бейнесін суреттейді және ілініп тұрған бір ... ... ... ... ... деталдары болып
саналады. Манихейліктер ... ... ... ... ... жарық –
тіршілік көзі соларда болады.
Манихизм – ІІІ-ХІV ғасырларда ... ... ... ... ... тарихи-мәдени өмірінде үлкен орын алған әлем діндерінің бірі.
Мани ілімі өз негізінде ... және осы елде ... ... ие ... ... және ... арқа сүйеді. Өз дініне жергілікті
құдайларды ... өз ... ... ... және ... ... ... басқалардан жемісті болуына себепші болды.
Сондықтан да ол түркі халықтары үшін өте ... ... және ... тез ... сіңді. «Құдайға бағытталған құлшылыққа храмның қажеті
жоқ» деп үйреткен Mанидің оқуы көшпелі халықтың ... үшін ... ... ... ... ірі қалаларда болып және орталық қызметін
атқарған.
Жоғарыда айтылғандай ... ... ... ... ... Көшпелі
түрік халықтарына Тенгри және ыдук Йер-Суб екі негіздің ... ...... және ... ... ұғым ... болды. Бұл түрік
жаратушысының негізін көруі – Күлтегін, Більге қаған, Элетмиш-қаған ... ... ... ... ... әлем ... суреті-
моделі сипатты, мұнда адам ... ... « ... ... аспан-ғарыштық күресінде пайда болған. Тенгрлік дуалардың
арқасында манихизм адамдардың ... ... ... ... ... ... кірді және тарихта ... із ... ... ... оқу ... оның ... Күн мен ... басты бағдар беруші деп білген.
1.2 Манихеизмнің Орталық Азияда ... ... ... ... Кіші Азия арасында кең тараған дін
болды. Мысырдан Манидің оқуы Солтүстік Африка мен Испанияға тарады. ... Азия ... ... ... өзі ... ... ... мен
Қашқарияда естілді. Өзінің дінін Мани ... ... ... дін» ... Ол өзінің оқуын барлық адамдарға тіліне, ұлтына қарамастан арналған
деп санаған. Бұған Манидің бала кезінде көпұлтты, саудагер қалада ... ... ... діни ағым ... мен ... ... да соғды көшпенділерімен
бірге келіп жетті. VII ғасырда ... ... ... ... ... болды. Олар ол кезде өздерінің монотеистикалық діндерін
қарқынды уағыздап жүрген еді [12, 81].
Араб халқының ... ... ... Азия ... ... сенумен қатар, зороастризм, манихизм, буддизм, христиан діні
секілді әлемдік ... де ... еді. Ұлы ... Жолы ... ... арасында таралуының басты құбырына айналды. Соғдылар мен
ортағасырлық парсылардың миссионерлік ... ... ... ... ... бірі болды. Түркілердің әлемдік мәдени
құндылықтармен ... ... ... ... ... ... алып ... кездерінде Талас түркі манихейлігінің орталығы ретінде белгілі
болды. Манихейлік түркілердің өміріне жан жақты өзгерістер енгізіп, бірнеше
ұрпақтар бойы әсер етіп ... Бұны ... ... ... ... ... ... болады.
Түркі манихейлігінің пайда болуы ежелгі түркілердің Иранмен тығыз
экономикалық және ... ... ... болды. Манидің оқуы Жерорта
теңізі мен Тынық ... ... орта ... ... ... ... мың жыл бұрын Абу Райхан Бируни: ... ... ... ... кетті. Тек Самарқанда ғана бір тобы бар. ... ... ... түркілер, Қытай, Тибет халықтары және Үндістанның
бір бөлігі ... ... ... Ұлы ... ... ... ... миссионерлер арқылы тарап отырды.
Қазіргі таңда тарихшылар манихейліктің халықтар тарихындағы орасан рөлін
мойындап отыр.
Манидің оқуына сай, ... ... тек ғана бір ... ... ... Оны бір ... ... үш пайғамбар уағыздап келген екен: шығыста
– Будда, Иранда – Заратуштра, Батыста – Иса. ... ... бір ... ... Ал Мани алып ... ... бүтін, ластанбаған,
кербез, кемшіліксіз әмбебап екен. Манихейлік діннің жаңа доктриналық
көзқарасымен ... ол ... ... ескерген, барлық діндердегі
санаға қонымды бөліктері бар, ... ... ... бар ... де ... діни ... ... алғанын байқауға
болады. Сондықтан манихейлік қайда барса да сол жердегі жергілікті дін ... ... ... өзінің оқуының концепциясын сол күйі сақтап отыруға
тырысқан. Манихейліктің тартымды жағы оқудың демократиялық, мифологиялық
таныстырылымы. Манидің өзі ... ... ... кез келген елде, кез
келген тілде анық және алыс елдерге тарайды, деп. Сан алуан елдерге ... ... сол ... үстемдік етуші діннің киімін киіп
алатындықтан, көп жағдайда манихейлік сол ... ... ... ... ... ... ... Түркістандағы күшті мемлекеттердің жағына қарай иілем
деп, буддизмнің Алтай тауларындағы түркілер манихейлікті ... жай ғана ... ... ... жоқ, ал сібір манихейлеріне айналды.
Себебі бұл жерде манихейлік өзінің тәсілі ... ... ... ... ... ... ... келмей тұрып, Орталық Азияның халықтары арасында ... ... ... ... дін- ... дамыған болатын.
Бұл жердегі аспанды білдіретін ... ... деп ... ... ... ... байланысты әр түрлі көзқарастар бар. Кейбір
ғалымдардың ойынша, ... хан ... ... II ... соңы ... басы ... ... зерттеушілер бұл дін кейінірек, б.з.б. V-III
ғасрларда пайда болды деп санайды [13, 210-211].
Қазақтар, қырғыздар, ... ... ... ... ... және ... ... түркілердің ұлы мәдениетінің
ұрпағы болып саналады. Қазіргі таңдағы түркі халықтары әлем ... ... ... және ... әрекеттесудің нәтижесінде пайда болған
[14, 19].
Тарихи дерек ... ... ... ғұндардың тайпалық
бірлестігінің құрылуында ерекше орын алған. Б.з I мыңжылдығында ... ... кең ... жатты, олардың алдыңғы қатарлы әскерлері
Францияға ... ... ... ... нәтижесінде ғұндар Орталық Азияны
мекендейтін ирантілдес халықпен араласып кетті. Соның арқасында ... Шу ... ... ... ... сондықтан VI ғасырдан
бастап бұл аймақ Түркістан деген тарихи атқа ие болған.
552 жылы Ашина тайпасының ... ... ... ... ... ... қағанаты пайда болды. Оның кең етек ... ... ... ... ... Монголия, Алтай, Орталық
Азия және ... ... ... Бұл мемлекет 603 жылға дейін өмір сүрді
де ... және ... ... ... ... ... және Орта Азияның территориясы Батыс қағанатқа кірді.
Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... түркілік болған [15, 31-33].
Түркі жазуын ғылыми зерттеу XIX ғасырдың ... ... Дат ... Томсен 1893 жылы 25 қарашада қазіргі тілдерге ... ... ... ... алды. Ең алғашқы анықталған сөз «тенгри»
болғандығы таңғалдырады.
VI ғасырда тенгрилік тараған аймаққа манихейлік ... ... ... қуғынға ұшырап, Ираннан шығыс пен солтүстік шығысқа ... ... ... аяғы мен VIII ... аралығында манихейлік қауым
оғды елінде негізделіп, Жетісуда (Тараз қ.) және Шығыс Түркістанда өзінің
бөлімшесі болды. ... ... ... ... қысымынан VIII
ғасырдың басында өздерінің орталықтарын Тоқарстанға көшіріп, X ғасырдың
басынан ол Самарқантқа ауыстырылды [3, ... ... ... күн ... олар кимақ- қыпшақ, ортаазиалы-
сібірлік, қытай- ... ... аша ... VII ... ресми тілі болып соғды тілі болып, осы тілге манихейліктердің
барлық ілімі аударылған еді.
Манихейлік бүкіл адамзатқа бағытталған Жақсылық, Ақиқат және ... ... ... ... ... ... Қытайдың басты қаласына
манихейлер Ұлы Жібек Жолы ... 694 жылы ... ... ... ... ... жартысында пайда болады. 732 жылы бұл дінді насихаттауға
императордың өзі ... ... ал 863 жылы ... ... ... ... ... жойылғанға дейін қудаланады. Тан династиясы ... бері ... ... ... ... ... ... ие болады. Сун империясы (960-1279) кезінде бұл оқуды әр түрлі
котеріліс ... ... ... ... үшін Мани пайғамбар,
дәстүрлі «байлардың Буддасымен» салыстырғанда «кедейлердің ... ... ... ... ... ... қиын күндер туады.
Исламның, ... ... ... ... ... ... ете ... манихейлік 762 жылы ұйғырлық Бёгю қағанның демеуін
сезінеді. Бёгю қаған ... ... 759-779 жж.) ... ... ... ... ... 763 жылы ол ... ... ... діні деп тағайындайды. Жаңа келген дін көшпенді
ұйғырларға етжеуіне тыйым ... ... ... үшін жер ... ... ... соғды жазуына сүйене отырып, ұйғырлық
жазбаны ойлап тапты. Сонымен қоса мемлекеттік дін бола тұра ... ... ... ... ... ... ... өзі Будда мен
Исаның «коллегасымын» дегеніне қарамастан, Ұйғыр мемлекетінде бұл екеуіне
де, шаманизмге, конфуцианизм, ... де ... ... ... ... басқаның барлығы қиратылды. 780 жылы ... ... ... ... ... толықтай, өз заңдары бойынша
билікке ұмтылмауы тиіс, манихейлік «Таңдаулылардың» ... ... ... ... ... ... жетті. Кейбір манихейлік
жазбаларда айтылғандай: ... жер ... ... ... ... ... ... жатты». Бұның барлығы жер ... ... ... ... пен ұзақ ... бойы жер өңдеумен айналысу, ... ... ... мен ... ... пайда болуына әкелсе,
манихейліктердің діни ... ... ... ... ... IX ғасырдың ортасында ... ... ... ... шабуылдады: ұйғырларды түбегейлі жойып жатты. Кезінде дүркіреген
қағанаттың тірі ... өз ... ... ... манихейліктен бас
тартуға мәжбүр болды [17, 132].
Ұйғырлардан ... ... ... ... қабылдаған түркі тілдес ел
ежелгі Хаккас мемлекеті еді. Оның билеушілері Хыргыс деген ... ру ... ... ... ... ... манихейлік миссионерлердің
арқасында нағыз қырғыздар VI-IX ғасырларда Түркістанды емес, ... Саян ... ... ... белгілі болды. Ұйғырлардың
мемлекеттік діні ... ... ... ... жаңа ... ... 840 жылы оларға толық еркіндік ... ... ... өзі манихейлік шіркеудің орталығын алыс солтүстіктегі Енисей ... ... ... ... ... ... ... Хеккан феодалды
қағанатының мемлекеттік дін мәртебесін иеленген жаңа манихейлік оқу, ... ие ... ... ... ... өзін ... ... алды. Бұл оңтүстік сібір халықтарының мәдени өмірінде түбегейлі
бетбұрыс жасады. Сібірде білімділік пен мәдениет дамып, түрік әдебиетіндегі
кең ... ... ... ... ... [18, ... ... ішіндегі үшінші манихейлік мемлекет- Қимақ мемлекеті.
IX-X ғасырлық әл-Ыдриси мен Маруазидің ... ... ... ... Қимақ қағанатында «зиндиктер»-бүлікшілер, яғни манихейлер
өмір сүрген. Олардың ел ордада өз ... де ... ... ... ... ... жайлы деректерде, олардың жерлеу рәсімдері
туралы: «Олар қайтыс ... ... ... орап, ағашқа шірітіп іліп қояды
екен» - делінген. Шынымен солай екен. XIX-XX ... ... ... ... бір ... 1000 жыл бойы ... ... ... іліп келген екен. Ал шамандар мен діндарлар
үшін торт аяқты гроптар таудың ... ... ... ... ... ауалық жерлеу рәсімінің қайдан бастау алатындығын ... Бұл ... ... ... ... ... ластауға
болмайды деген тұжырыммен жасалғандығына саяды.
Б. Е. ... әл ... ... ... ... ... отқа ... сиқыршылар өлікті өртейтін болған екен. Ал
манихейліктер осы діннің ... ... ... Олар күнге,
періштелерге, жұлдыздарға табынып, астролагиямен айналысқан. Қимақтардың
орталық қаласында шіркеулері ... ... келе Б.Е. ... ... ... көршісі қырғыздардан келген деп есептейді [19, 109-
112].
Жазба жұмыстарға дәлел ретінде археологиялық деректер де ... ... ... ... ... мен ... Ертіске дейінгі аймақта
қырғыздардың басшылығымен манихейлік оңтүстік сібір ... сол ... ... қазба жұмыстары бола алады. Қолөнер
саласында да ... ... ... ... ... IX-X ... ... Сонымен қоса бұлар ат әбзелдерін әшекейлуде де анық
байқалады. Манихейліктің мұндай белгілерінің ... ... ... ... ... мен ... ... шикі кірпіш
мавзолейлерінің пайда болуына алып ... ... ... ... қарамастан, басқа ерекшеліктерді зерттеушілер сенімді түрде
қимақтарға жатқызуға мүмкіндік береді.
Айта кететін жайт, эпиграфикалық материалдар аулы ... және ... ... ... ... ... жазбанық да дамығандығы. Ол сібір
манихейлерінің ... ... ... Уағыздық істерді мұнда
түркітілдес миссионерлер жақсы атқарды. Солардың ... ... ... көлде жасалған кейбір енисейлік наскалдық жазбаларды байланыстыруға
болады [18, 83-89].
Орта ... ... ұлы ... ... ... ... ... (973-1048), манихейлікті ерте зерттеушілердің
бірі. Оның айтуынша XI ғасырдағы «Маниге және оның оқуына ... ... ... ... Тибет халықтары және Үндістанның бір
бөлігі». Келтірілген тізімнің ... ... ... ... жаңа кезең екендігін байқауға болады. Сол кездерден
бастап ... ... кері ... ... ... Саян- Алтай
таулары мен Орталық Азиядан Ертіс пен Жоңғарияға, Жетісу мен ... ... ... ... мен ... жеріне. Оқудың таралуы енді
түркі тілдес енисей ... ... ... асты. Сондықтан да діннің
батыстық пен шығыстық түрлерінен осы айырмашылығы үшін ... ... ... ... және Солтүстік Моңғолияда манихейлік IX ғасырда
бытырап кеткен ... ... мен ... да азиа ... ... Олар Хуанхэ өзенінің бұрылысына дейін мекендеді.
Манихейліктің зерттеулі дәуірінде, әсіресе ... ... ... ... ... ... ... ғылымының арқасында белгілі болды. 987
жылы Мұхаммад ан-Надим өзінің «Китаб әл Фихрист» ... ... ... ... ... ... біле тұра, Мани жазбаларын
пайдаланатындығы жазылған.
1128-1130 жылдары мұсылмандық Қашғар мен Жетісу ... Ибн ... ... ... ... ... ... айтқанда: «Ол
манихейлік еді» дейді. Осыдан шығатын түсінік Ляо империясына ... 924 жылы өз ... ... ... ақ ... ... жаңа ... келуімен, оның басында Елюй Даша, Орхонда қысқа
мерзім ішінде жаңа мемлекет пайда болды. Оны Бэй Ляо (Солтүстік Ляо, ... деп ... ... ... діннің қазіргі оңғолия жерінде үстемдік етуі
іс жүзінде 763 жылдан 1130 жылға дейін созылған, яғни ... Елюй ... ... Шығыс Түркістан мен Жетісуды ... ... ... Ол ... кейінірек оңтүстікте қарақытайлардың
мемлекеті Си Ляо (Батыс Ляо, ... жж.). ... әрі ... ... ... ... 1143 жылы өліп, ал соңғы горхан
1213 жылы өмірден ... жылы ... ... ... Шыңғысхан атанып, Онон
өзенінде, Моңғолияның солтүстік шығысында Моңғол ... ... ... ұлан ... ... ... қалған моңғолдар Орталық Азиядағы
400 жылдық манихейлік идеологисы бар халыққа тап болады. Шыңғысхан ... ... ... мен ... ... ... өзі жаулап
алған наймандар мен керейттердің кеңсе жұмыстары мен ұстаздық міндеттерін
жүктеп қойған. ... ... бірі ... ... алтын мөрді
тапсырып, мемлекеттің кеңсе істерін басқаруды бұйырып, төрт ұлының ... те ... ... тілі ... ... ... пайдаланылып, ал ұйғыр жазуы уақыт өте келе моңғол тіліне сіңіп
кетеді.
Моңғолдардың өзі, олардың елшілері немесе моңғолияда елшілікте ... ... ... «Ұлы ... ... ... деген сөздерді
айтып: «Олар көрінетін және көрінбейтін әлемнің жаратушысы жалғыз ... ... ... дейді. Моңғолдар Құдайды түркіше ... ... да ... ... ... белгілі дәйектерге сүйенсек, ... ... ... ... халықтың Шыңғысхан тұсындағы моңғолдарға
қатты әсер еткендігін байқауға болады.
Жоғарыда айтылғандардан кейін тарихшылардың: ... ... ... ... ... ... ... дейін қолданыста болған, ал бұл
жобамен XIII ғасырға дейін»,- деген тұжырымын да айта ... жөн. ... құм мен ... ... әрең ... қалған, Шығыс Түркістанның
қираған ғимараттарынан табылған ежелгі қол жазбаларды зерттей келе осы ойға
тоқталған. Сонымен қоса Тува мен Хакасиядағы енисейлік ... жазу ... ... алды деп тұжырымдауға толықтай негіз бар. Ол өз өмірін
Оңтүстік Сібірде XIII-XIV ғасрларға ... ... одан ... де жалғастырды.
Оралдық татарлар мұсылмандықты ... ... де ... ... ... XV ... ... Орданың ыдырауынан кейін оның орнында
бірнеше бірлескен түркі мемлекеттері пайда болды: ... ... ... ... ал одан XVI ... ... Қазақ хандығы бөлініп
шығады, және де Сібір хандығы. Анықталғандай, осы аталғандардың ... ... ... ... ... сол ... бері әлі күнге дейін
төбелеріндегі аспанды ежелгі түркіше Тенгри деп атап келеді. Бұл халықтарға
хакастар, якуттар, тувиндар, алтайлықтар,шұлым ... және ... да ... ... ... ... және ... Түркістанның халықтары
қосылады.
Демек, Өзбек хан Исламды 1320 жылы мемлекеттік дін деп ... ... ... Орда ... және басқа да жоғарыда келтірілген
халықтардың тарихында, осы ... ... ... кең етек ... ... ... ... манихейлік Еуразияда шығысында жоғарғы Амурдан, батысында
Дунайға дейін ортағасырларда бірнеше ғасырлар бойы түркітілдес халықтардың
басын ... ... ... ғана дін ... Басқаларымен салыстырғанда нақ
осы оқу Батыс және Орта Азиядағы түркі халықтарының қоғамдық ... ... ... ... ... шығуына негіз болды.
Көптеген басқа ұлы діндерден манихейліктің ерекшелігі- кез келген елде
манихейлік сол елдің өз тілінде жүргізілетіндігінде. ... ... ... есте сақтайтын жәйт, Азияда тараған барлық діндердің ішінен тек
манихейлік ғана ... ... ... және одан ... ... қатар) түркілердің руналық жазбасын да пайдаланған. Бұл ... ... ... тіпті сол кездердегі түркі зиялыларының
да пйда болуына алып келді. Ол ... ... ... ... Азия ... олардың рухани, мәдени құндылықтарына араласу кезеңі болды.
Н.В. Дьяконовтың ... ... ... Пенжикенттің храмдық
суреттерінде кездеседі. Манихейлік Шығыс ... ... ... дін ... ... 762-763 ... ... Бегю қаған манихейлік уағызшылармен кездесіп, сонан кейін ұйғырлар
манихейлікті қабылдап, оны мемлекеттік дін деп ... ... ... ... ... деректерінде Қарабаласағұн жазбаларында
айтылады: «Жуй-си және басқа – ... төрт ... Бёгю өз ... ... Олар екі ... ... үш шекке енді. Мани заңының
ізбасарлары қасиетті қақпаларға жасырын жетіп, жеті ... ... ... ... ... мен теңіздерден асып түсетін. ... ... ... ... тең еді. Сондықтан олар ұйғырларға
дұрыс оқуды үйрете алды. /Олар/ ет, сүт ... бас ... ... Осымен олар үлкен міндеттер орнатты. Сол ... ... ... барлық берекенің басын қостыңдар». Бұл ... ... ... және ішкі ... сыма – бәрі ... «Енді біз өткен
күнәларымызға өкініп, ... ... және де осы ... ... ... ... оны ... … деп Жарықтың оқуын қабылдады» (Камалов,
2001, 195 б.). 758 ... ... ... ... енисей қырғыздарын жеңді.
Алайда, қырғыздар қарлұқтар мен ... ... ... ... ... Ұйғырлардың қырғыздарға билігін нығайту мақсатымен орта
Енисейде бекіністер салына бастайды. Ол жерге ... ... ... ... Л.Р. ... ... бойынша,
манихейлік көзқарастар енисейлік тастарда, қабырғаларда, ... ... ... қоса ... қырғыздарда да мемлекеттік
мәртебеге ие болды [20 32-33].
Қытай қолжазбаларында қырғыз қағаны Жарық қағаны деп ... ... III–IV ... манихейлік оқу кедейлер мен қалалық тұрғындар
арасында кең тарады. Кейбір заңдарын ерте христиандықтан ... ... ... ... бір ... айналды. Қытайда да манихейлік ... ... өте ... тежелген буддизм түрінде XIV ғасырға дейін
жалғасты. Манихейлер үшін ... ... ... ... өте ... ... ... сипаттағы ескерткіштердің тілі
Шығыс Түркістан ежелден әлемнің барлық ... ... ... ... ... аяғы және XIX ... басында 11 ресей, 3
ағылшын, 2 француз, 4 неміс, 3 ... ... ... жұмыстарына
жөнелтілген. Бұл экспедициялар Шығыс Түркістанда көне ... ... ... ... ... ансамбльдерді,
қағазда, ағаш тақтайшаларда және қабырғаларда жазылған көптеген жазба
мәтіндерді ... Олар ... ... ... ... және т.б.
материалдарды алып кетті. Қазір бұл ... ... ... ... ... ... ... мұражай, кітапхана, сақтау
қорларында сақталуда. Көне ұйғыр қолжазба және ... ең ... ... ... – бұл неміс зерттеушісі А. Грюкведель және А.
Лекокпен 1902-1914жж. Жиналған. Ол 8000-ға жуық бірлікті құрайды. ЛО ... – да ... жуық ... Осы екі ... ... жақсы
зерттелген және жарық көрген. Ескерткіштердің басқа бөлшегі ... ... олар аз ... ... ... Ұйғыр құжаттары әртүрлі жазулармен жазылған,
атап айтсақ: руникалық, манихейлік, сириялық, ... ... ... ... ... Моңғолия территориясында табылған ұйғыр жазба ескерткіштері
Орхон ... ... Бұл ... ... тек ... және ... жазуы
емес, сонымен қатар манихей, несториан, буддизмнің діни мәтіндері де ... ... ... ... ... жазу үшін қолданылды. Ұйғыр
жазуы шаруашылық және ... ... ... ... ... Мен осы екі ... ... көнетүрік жазуы біздің заманымызға дейінгі VII ғасырда пайда
болған және ол 37 ... 38 ... ... ... ... Ол арамей әліппесіне жақын соғдиялық курсивсіз әліппе негізінде
жасалған. Орхон жазуымен ... ... ... жазылады. Дауыссыз дыбыстардың
көбі қасында орналасқан ... ... ... бірнеше нұсқада
жазылады. Дауысты дыбыстың белгіленуі ілгерінді және ... ... ... буында орналасуына негізделеді. Әр белгіні буын немесе
жеке фонема белгілейді.
Бұл жазу ... ағаш ... ... өте ... ... рет ... ... Енисей өзені алқаптарында Петр І кезінде табылған. 19
ғасырдың аяғында ресей және фин экспедициясы ... ... ... ... Орхон жазба ескерткіштері қабыр тастарындағы плита ... ... ... адамның өмірінің негізгі кезеңдерін жазған.
Қатар орналасқан үлдірікте қайтқан адамның ... ... ... ... Негізінен ұйғыр Орхон жазба ескерткіштері Орхон Ұйғыр
Қағанатының 745-840 жж. кезеңіне сәйкес келеді – Селенг тасы, Карабаласагун
жазуы, ... ... ... және ... ... ... қатар Шығыс
Түркістанда ұйғыр тілінде кейбір Орхон жазбалары да табылған. Көнетүрік тіл
деп аталатын тіл екі ... ... ... және ... болып екі тілге бөлінетіні маңызды. Шындығында, бұл екі тіл
де бірдей. Сондықтан, Шығыс ... ... ... бір қолжазбаларында анық бір тілден осы мәтінді түрік тіліне
аударғаны ... ал ... ... ... ... ... ... жайлы
жазады. Ұйғыр білімдарлары-аудармашылары, ... ... ... ... және ... қағандарының ғибадат
шіркеулерінде руникалық стелаға енетін әдеби-тілдік дәстүр үздіксіз,сенім
және дәстүрлердің ... ... ... және бұл ... ... өз
тілін түрік тілі деп ... ... ... мәтіндерін құрушылармен
байланысты болған.
Ұйғыр жазуы 1 мыңжылдықтың ... ... ... ... ... ... ұйғыр жазуымен жазылған ең ... ... ... ... ... кеңес ғалымы С.Е.
Маловпен біздің эрамызға дейінгі 5 ғасыр деп ... ... ... ... ... ... ... отырып, ұйғыр жазуы біздің эрамызға
дейінгі бірнеше ғасыр бұрын ... ... деп ... Ұйғыр әліппесі 20
әріптен тұрады, 5 дауысты және 15 дауыссыз. 3 дауыссыз әріп 2 ... ... ... ... 8 ... ... береді. Сонымен
қатар 3 дауыссыз әріп 2 ... ... 20 ... ... 30 ... білдіреді. Ұйғыр әліппесімен жазылған мәтін жоғарыдан
төмен ... ... ... ... графемдерді жазу ... ... ... яғни әріп ... ... ... және
ортасында әртүрлі болып жазылады. Ұйғыр жазуы, жинақты бола ... ... ... көрсетеді. Сондықтан оның негізінде тіл
элементтерінің нақты дыбысталуын ... құру ... ... ... ... ... табылған ұйғыр құжаттары,
көбінесе аударма діни ... ... ... ... және ... ... келеді. Діни құжаттар санскрит, ... ... ... ... ... ... және ... сутралары, догмалар,
қасиетті адамдардың өмірін ... және т.б. ... ... ... ... ... ... Моңғолия, Қытайда буддизм
дінін тарату және орнықтыру еді. ... ... ... ... ... ... ... ұйғыр тіліне аударылмағанда бізге дейін
жетпейтін еді. ... ... ... ... және ... малды
қарызға алу,қарыз алу туралы қолхаттар және т.б. Шаруашылық құжаттар ... ... және ... ... жазылған.
Бұл құжаттар тек арнайы тұлғалармен жазылмаған, сонымен қатар қоғамның
басқа да ... ... ... бұл орта ... ... қаншалықты жоғары болғандығын білдіреді, ... ... ... ... алатын болған.
Белгілі болғандай, Шыңғыс ханның бұйрығымен моңғолдар 12-13 ғасырларда
ұйғыр жазуын ұйғыр жазушылары, әкімшілік шенеуніктер, ... ... ... ... ... қабылдаған.Бұл туралы, бұрын, ... ... ... ... ... және ... Поло жазған. Моңғолияда
қазіргі кезге дейін осы жазу бірнеше өзгертілген нұсқада қолданылып келеді.
Қытайда, ұйғырлар ... ... ... ... Юань ... ... кезде ұйғыр жазуы маньчжурлармен иемденген.
VII ғасырда Үндістанда буддизм өз ұстанымын жоғалтты, ал Қытайда ол
онша көп ... еді және ... VII-X ... ... ... ... шіркеулері және мыңдаған монахтары әлемдік орталыққа
айналды. Аймаққа буддистер, монахтар, сонымен бірге бүкіл Орталық Азиядағы
және ... ... ... ... сатып алуға, білімін көтеруге,
теологиялық әңгімелесуге осында келе бастады. ... ... ... ... және ... ... үшін кітаптардың ескі
шығарылымдары жарамады-олар үлкен шығынды, уақытты қажет ... Дәл ... ... ... ... ... шығару ойлап табылды. Мүмкін, VII-
XIII ғасырларда көптеген ұйғыр жазба құжаттарында ... ... ... ... адам дәл осы Турфанда табылғаны кездейсоқ ... ... ... кітапбасудың қытай тәсілі ... ... олар ... ... ... жаңылысады.Қазір Турфан
Қытайда орналасқан, бірақ бұл тәсілді ойлап тапқан кезде ол ... еді. ... ... ... ... бұл тәсілін
ойлап табу қиынға соққан ... яғни ... тілі ... ... ... көрсетіледі,ал мыңдаған миниатюралық иероглифтерді
қиып жазу-бұл үлкен ... Біз ... ... ... ... ... нақ осы Қытайда кітапбасуды ойлап табылғаны жайлы ешқандай деректі
құжаттардың, жазба мәліметтер туралы ... ... ... ... ... ... тек 14 ... пайда болғанын,тек
1450 жылы ғана кітапбасу үшін неміс ғалымы Джоан Гютенбергтің ... айта кету ... ... Түркістанда шығарылған көптеген кітаптар
санын сақтау қажет болды. Осы мақсатта, осы күнге ... ... ... ... кітаптар және өткен ғасырдағы қолжазбаларды сақтауға
көптеген кітапханалар ... ... ... ... ... діни контексіне байланысты 3 категорияға бөлінеді: будда, манихейлік
және христиан мазмұнда.
Шығыс Түркістаннан табылған және ... ... ... ... ... ... ... Қағаз шығару бұл аймақта
шамамен 2 ғасырда-алдын ... және ... ... ... ... және
Кучарда басталған. Қағазды, негізінен,кейбір ағаштардың қабығынан
дайындаған. Ақсу ... ... ... ... шығарылған. Қағаз шығару
үшін оны ... ... ... ... алады,содан кейін гипспен
жабады және лактайды. Қағаздың жақсы сақталуы үшін оны ерекше ... ... ... ... ... ... Түркістанда қазіргі кезде де
жергілікті ұйғыр-ұсталар өз ата-бабаларының әдісімен жасауы-осының қызықты
дәлелі.
Ұйғыр жазуымен ... ... ... жасалған соңғы қолжазбалар
Дунхуанда табылған және ол 18 ғасыр деп белгіленеді. Бұл ... ... араб ... ... еді, және тек ... ... ... будда
діні ғана сол ұйғыр жазуын қолдануды жалғастырды.
Жазуды 800 жыл бойы ... тек ... ... жоқ, сонымен
бірге түріктер, түркітілдес халықтар да ... ... ... ... ұйғырлардың үлкен мәдени, интеллектуалды ықпалы ... ... ... ... құлдырай түсті. Белгілі болғандай, ұйғыр ханы 932
жылы Сутук Бугра ислам дінін қабылдады, сол кезден ... араб ... мен ... ... ... бастады. Бірақ Турфан және Дунхуан
ауданында буддизм және оның ықпалы XIV-XV ғасырларға дейін ... ... ... Кочо ... діни сипаттағы көне ұйғыр
жазба ескерткіштері
Тұрфан – Қазіргі Қытайдың солтүстік ... ... ... қала.
Турфан идиқұттығы – шамамен X – XIV ... ... ... ... ... IX ғасырдың ортасына қарай Ұйғыр қағанаты ыдырағаннан
кейін ... ... бір ... Шығыс Түркістанға қоныс аударды. ... ... ... отырып, X ғасырдың бас кезінде ... ...... Қытайдың Синьцзян-Ұйғыр автономиясындағы Ақсу округінде
орын тепкен ежелгі оазис. IX-X ғ.ғ. Кочо ұйғыр мемлекеті құрылғын. Бұл қала
арқылы Ұлы ... Жолы ... ... ... екі қалада көне түркі жазуымен жаылған көптеген ... ... және ... жатыр. Енді осы қалалардан табылған жазба
ескерткіштерге тоқталсақ:
Ескерткіштің аталуы – Or. 8212 (1692). ... ... ... көне ... ... ... ... Қочо немесе Гаочаң деп те
атайды. Британ музейінде сақталған ... ... ... ... ... ... ... басы жоқ. Қағаздың бір
бетіне қара және қызыл бояумен мәтін жазылған. Сыртқы бетінде екі әулиенің
суреті ... ... ... ... биіктігі - 8 см, ені – 10.3
см. 1921 ж. ... ... ... ... жасалмаған.
Қосымшадағы (1)-суреттен қараңыз.
Ескерткіштің аталуы – T II T 14. Табылған жері мен cақтаулы жері ... ... ... ... ... ... ... қазба
жұмыстарында табылған. Бұл қағаздың беті жоғалған. Ескерткіштің ... көне ... ... жағы ... ... бар жұмсақ, сары қоңыр түсті,
талшықты, су тиген дақтары бар қағаз беті. Жолдар саны: алдыңғы ... ... ... ... қос ... ал сөйлем біткенде екі қос нүктемен
ажыратылған. Көп жолдар екі ... ғана ... ... taš ... ... ... Ескерткіш өлшемі – 25,0 см ... ... см ... В. Томсен зерттеу жүргізген. Л.Кларктың айтуы бойынша бұл
«Бес қымбат тастың қасиеті» деп ... ... ... ... (2-суреттен) қараңыз.
Ескерткіш аталуы – U 5. Берлиндегі Бранденбург ғылым академиясында
(Berlin-Brandenburgischen Akademie der ... ... ...... ... екі ... ... сақталған
бөлігі. Мәтін бағандарының арасы 2,6 см. Көне түрікше. Сарғыш қоңыр, ... ... ... саны: I бөлік: екі жағында 11 жолдан; II бөлік:
екі жағында 12 жолдан; сонымен қатар екі бөліктің екі ... да бір ... бар. I ... ... жағы мен II ... ... ... қаламмен Т.М. 342 деген белгі жазылған. Сол жақ жоғарғы бұрышына U
5 және ТМ 342 ... ... бар ... ... Қоснүкте
белгісін қызыл түспен қоршаған. Ескерткіш өлшемі: әр жолдың арасы 1,0 см (3
және 4 ... ... 0,8 см; ... пен ... ... ... 1,5 см).
14,8 см (биіктігі), 22 см (ені). Л.Кларктың айтуы бойынша, бұл ... ... Demon» ... ... ... ... ... (3)-
суреттен қараңыз.
Ескерткіш аталуы – Or.8212/104. Дунхуаннан табылған. Британ кітапхана-
сында сақтаулы. Ескерткіштің сипаттамасы: ұзын ... ... ... 466
жолдан тұратын ұйғыр тіліндегі мәтін. «Сегіз сиқырлы ғажайып» (Säkiz jükmäk
bögülük arvis) атты будда сутрасының ұйғыршасы. Жапон ... ... «Tian di ba yang zhou jing» ... аудармасы деп есептеледі.
Ұйғырша мәтін жазылған орамның бас жағы ... ... ... ... көне ... бітікпен жазылған азғантай сөз бар. Ортасындағы бөлгіш
қоснүктені қоса алғанда 10 таңбадан тұратын сиямен ... жол. ... ені – 27 см, ... – 790.5 см. W.Bang, ... ... жасаған. Бернштамның оқығаны: Kügir : bitidim Я, Кугур, написал.
Қосымшадағы(4-сурет), (5-сурет) қараңыз.
Ескерткіш аталуы – U 181. ... ... ... ... ... (Zweite ... Turfanexpedition) жүргізілген қазба
жұмыстарында табылған. Берлиндегі Бранденбург ғылым академиясында (Berlin-
Brandenburgischen Akademie der ... ... ... ... ... ... жағы, бірінші 2 жол жазылған біраз жері
жыртылып қалған. Алдыңғы жағы көне ұйғырша, артқы жағы көне ... сұр, ... ... ... саны: алдыңғы жағында 6 жол, артқы
жағында 7 жол. Ескерткіш өлшемі: әр ... ... 1,7-2,0 см. 14,0 ... 27,2 см (ені). Серткая ... ... ... ... ... жылы Тұрпан археология қызметкерлері ... ... ... ... ... топырақ-құмын аршыған кезде, бүлінбей жақсы
сақталған үш дана соғдыша және бес дана көне ... ... ... ... ... бір дана ... ... тоғыз парақ қағаздан жабыстырылып,
жалғанған ұзын бума болып шықты. Онда қара сиямен соғдыша 135 жол ... сол ... ... ... ... ... әсем ... өң
берілген миниатюра кездесті. Миниатюраның сюжеті төрт бөліктен тұрады.
Жоғарғы жарты ... ... ... ... тақырыбы мынау: тұңғиық
гүлінің алтын түсті тостағанша тұғыры орналасқан, оның ... үш қара ... ақ тәж ... оның ... ... ... ... тоқыма кездемемен
түйілген «кісі келбетті» ... ... ... ... ... екі жақ ... ... қарай қызыл түсті шүберек
лента желбіреп тұр, ленталардың айналасына тиісінше әрбірі бес-бестен ... ... шар ... ... (сол ... ... төменгі
жағындағы кішкентай шар өшіп кеткен немесе түсіп қалған, ... ... ... ... ... ақ ... ... гүлінің алтын түсті
тостағанша тұғырын және лентаның төменгі жағындағы «кісі келбетті» кескінді
тұтастай алып қарасақ, бейне бір ... ... ... ... ... ... тәж киген «жасырын тұлға» елестейді. Жоғарыдағы «жасырын
тұлғаның» екі ... ... ... тұрған, бастарында нұр
сақинасы жайнап тұрған, тұңғиық ... ... ... екі ... саз ... ... ... тұрған екі кісінің бейнесі салынған. Сол
екі кісі бейнесінің тұла ... ... ... он ... ... түсті
шаршалар көмкеріле салынған (оң жақтағы кейіпкердің етек ... ... өшіп ... тек бір жақ ... ғана ... тұр). Жоғарғы бөліктегі
көріністермен сәйкес келетін төменгі ... ... ... де онан ... ... ... ... елестету қиын
емес. Бұл өзі өте байыппен, байсалды оймен, түр-түсін сәйкестіре ... ... ... ... осы ... дейін табылған манихейлік
миниатюралардың ішіндегі мазмұны өте бай, әрі ... мың сыр ... ... ... ... бірі.
Миниатюра өнерінің шығу төркіні манихейлік діни насихат ісімен тығыз
байланысты. Діни уағыздарды сурет-миниатюраларды қоса отырып ... ... ... ... екені анық, ол кейін келе ... ... ... бір ... ... ... манихейлік діни
қағидалар мен өзге де ... ... ... ... ... отырып,
аталмыш миниатюраның басты тақырыбының көркемдік шешімі мен негізгі идеясын
шамалап түсіндіруге болады. Ең бірінші мынаған ... ... жөн: Үш ... биік ақ тәж ... кескіндеме өнерінде жиі кездесетін үлгі.
Айталық, Тұрпандағы Идықұт шаһарының ескі жұртының «К» ... ... ... ... ... ... сюжеттерінде де дәл
осындай тәж кезігеді. Онда ол жұртшылық бір ауыздан сайлаған «ұлы ... ... ... ... оны ... дәл өзі деп есептейді.
Өйткені оның бейнесінің ту басында күн мен айдың рәмізі ретіндегі ... Сол ... біз де ... ... Үш қара тісті биік ақ тәжіні
жай бас киім деп есептемейміз. Ол түптеп келгенде ... ... ... үш мезет (немесе сәт)» (көне түрікше «екі илтіз» деп аталады) деп
аталатын діни қағиданың ... ... тек, үш ... ... ... ... пен ... бір-біріне қарама-
қарсы екі болмыс немесе патшалық. Бұл екі тек ... ... ... ... ... ... өмір ... кейін келе қараңғылық
күштері жарық патшалығына шабуыл жасаған да, екеуі мидай ... ... хаос ... ... ... пайда болуы осы жарық пен қараңғылыққа
тән дүниелердің мидай ... ... ... Ал ... ... қараңғылықтан бөлініп шығып, әлемді әуелгі қалпына келтіру – осы
дүние болмысы сақталуының себебі ... ... пен ... ... хаос және ... ыдырауы, міне «үш мезет (немесе үш ... сол. «Екі тек, үш ... ... кеңістік пен уақыт сынды ... ... ... ... ілім жүйесін құрайды. Сондықтан да бір-
біріне қарама-қарсы қара мен ақ сынды екі негізгі түс ... ... ... ... болып кеткен.
«Мани нұры мен Будда заңының қысқаша тәпсірі» атты ... Мани ақ ... киіп ... ... Суң ... ... діні ... («ақ шапандылыр діні») деп
аталған. Демек манихеизмде ақ түс жарықтың рәмізі болған. Ал ақ ... қара түс, ... ... ... ... ... ... түсті биік тәжінің етек жағындағы жоғары қаратылған үш үшкір қара тіс,
қараңғылық ... ... ... ... ... өте ... ... олардың орнын, уақыт жағынан үш сәтті (мезетті), яғни
Мани мүриттерінің қара және ақ түс ... ... екі ... ... ... патшалығы мен жарық патшалығы)
қарама-қарсылығын дәп басып көрсеткен. Үш үшкіл тіс ... үш ... ... және ... уақыт жағындағы өзгеріс үрдісін бейнелеген.
Екеуінің ұтымды түйісуі манихей дінінің негізгі қағидаларының рәмізді ... ... ... ... қағидаларын Манидың өзі
уағыздайтынын ескерсек, сол қағиданың рәмізі ... үш қара ... биік ... Манидың басына кигізілуі, шынымен де тамаша көркемдік шешім болған.
Биік тәждің астындағы тұңғиық ... ... ... тостағанша тұғырының
мәніне келгенде, егер де манихеизмдегі рухтың ... ... ... онда оңай ... ... Манихеизмде көбінесе кеме рухты
құтқарудың тәсілі ретінде тәмсіл етіледі, яғни, «кеме манихеизмде ... ... ... ... ... жету үшін рух өзін ... ... шығаруы керек, ал кеме манихейлік діни қауымдастықтың немесе
ақиқаттың рәмізі болып табылады». Демек, біз тұңғиық гүлінің алтын ... ... мен ... бірігуін манихейлік діни қауымдастықтың
немесе манихеизм парыздарының манихей діні қағидаттарын уағыздау ... ... ... ... деп ... жөн. Одан ... қызыл
түсті тоқыма кездемеден түйіп жасалған «кісі келбетті» бейненің сүлбасы
тұр. Бұл да неғұрлым ... бір ... Иран ... ... ... жиі ... алынады, онда айтылуынша, ол ... ... ... ... ... ... көрінеді. Бұл дегеніміз
әруақ сан ... ... соң, ... ... ... бір ... ... барып «жұмақ киімін» жамылды деген сөз.
Мұнан тыс, «өзін-өзі түрлендірудің» өзі шыт жаңа ... ... ... ... біз қызыл түсті кездемеден ... ... ... ... ... ... деп ... Ол құтқарылған
әруақтың (адам) ғана емес, әуелі жарықтың тіршілік кеңістігін білдіреді.
Манихейлік ... ... ... ... ... дүниенің Солтүстік,
Шығыс және Батыс сынды үш тарапын иеленген, ал ... ... ... ... келбетті» бейне дәл осы үш тараптан үш ... ... ... ... онан әрі ... ... бейненің бас жағында жоғары қарай желбіреген екі лента тұрғанын,
сонымен бірге ... ... ... ... ... ... көреміз. Манихей дінінің ілімі бойынша талдау жасайтын
болсақ, бұл ... ... ... белгілі бір мәні бар рәміздік пайымдаулар
болып табылады. Манихейлік, әсіре әфсанада баяндалуынша, жарық патшалығының
билеушісі ұлы Зұрван бес ... ... яғни бес ... жарық әлемінің
элементі – ауа, жел, сәуле, су және от тарапынан қоршалған. Бұл бес элемент
пен антропологиядағы бес категория, атап ... ... ... ... және ... ... бес ұғым ... байланысты болып келеді. Егерде біз
желбіреп тұрған лентаның айналасы мен «кісі ... ... ... ... ... ... ... шаршаларды манихеизмдегі
бес үлкен пір деп түсінсек, онда бұл ... ... ... ... ... органикалық жақтан бірігіп, бір тұлғаға айналып, мынадай
белгілі бір рәміздік мәнді ... тұр. ... ... ... ... ... бес үлкен жарық пірінің (алтын түсті бес шарша)
қорғауында, құтқарушы жарық элементі кемесінің (тұңғиық гүлінің алтын ... ... ... есіп, жарық элементтерінің құтқарылуының тетігі
манихей діні ілімінің («екі тек, үш ... бұл ... өмір ... ... (Үш қара ... биік ақ тәж дәл ... белгісі).
Миниатюрадағы сюжет тақырыптарының екінші бір бөлігінде бастарын нұр
сақинасы ораған, тұңғиық гүлінің үстінде ... ... ... ... үрлеп тұрған екі кейіпкер мен оларды айналдыра алтын ... ... ... ... ... бұл да бір ... рәміздік тұлға ма? Иә, солай
деуге болады. ... ... ... ... ... ... Сонда ол қандай пірлер болғаны? Мұның жауабын да, манихей дінінің
әсіре әфсанасынан іздеген жөн. Манихей ... ... ... «Жарық
патшалығында «таза жел» өмір сүреді, ол Зұрванмен ... осы ... ол ... бір туған бауыры,...» делінген. Жарықты құтқару ... жел» ... ... ... ... шырт ... жатқан
Ормиздті (иранша Ohrmizd, көне ... ... ... ... ... соң, оған сәйкес «жауап» қатады. Тағы да сонда
айтылуынша, «осы ... мен ... ... дін ... ... ... әдепкі үлгісі болған. Ал ол кейін өнерде тұлғаланған, әрі
жарық ... екі ... ... ... ... саз ... тұрған екі тұлға манихеизмдегі «Padvaxtag» (шақыру) және «Xroshtag»
(жауап) періштелері болуы ... ... ... әрқайсысының қолдарына саз
аспаптарын алып, үрлеп ойнап тұрған көрінісін «үн қатып шақыру» мен «жауап
қатудың» өте ... ... дер ... Әйтсе де, біз мына бір жәйтке
назар аударғанымыз жөн. Ол екі періштенің саз ... ... ... онда сол ... ... ... ұзын ... төмен қаратып
ұстап тұрса, ал оң жақтағы періште добалдау сырнайын жоғары қаратып ұстап
тұр. Бұл ... ... ... ... ... ... ... кіріптар да, мүсәпір жарық элементтеріне ... ... ... ... ... ... ... күш-қуатқа зәру еді. Саз аспаптарын үрлеп ойнау арқылы
манихеизмдегі құтқару мен ... ... ... манихейлік дәстүрлерге
өте етене жақын екені белгілі. Манихей дінінің ... ... ... жан-тәнімен зерттеген адам. «Ол әуелі қасиетті сиқырлықтың түп-
төркінін музыкаға ... ... ... ... ... ... ... шырқағанда да адам рухы мен жарық әлемінің
өзара ... ... ... де сол ... арқылы жүзеге асуы
мүмкін.
Миниатюраның төменгі бөлігіндегі ... ... ... ... ... ... композициясымен тағы нендей мәнді меңзеп
тұр? Жалпы, жарық елшісі саналатын «таза жел» ... ... ... ... ... ... ... өз тұрағына жеткізуге
қолайлы болуы үшін от, су және жел сынды ... үш ... ... ... ... ... тексерсек, оның ішкі
жағында шымқай көк түсті құйын тәрізді өрнектер салынған, ал ... ... және ашық ... түспен жиектелген. Жиектің шетінен ағаштың төрт
тал жапырақты шыбығы, оның екеуі жоғары қарай, екеуі көлденең ... ... ... ... ... ... ... қауашағындай бейне
байқалады. Бұл суреттерге тұтастай ала ... ... ... ... ... ... ... элементтерін жеткізу үшін жасалған су, от
және жел ... үш ... ... деп ... ... бар. Көк түсті
құйын тәрізді ... ... ... ал ең сыртқы жасыл түсті жиегі желдің
айналымын білдіреді. Көк түспен ... ... ... отты ... ... ... ал жасыл түспен желді бейнелегені несі? Жел дегеніміз –
ауа қозғалысының формасы, ал бұл қозғалыс ... ... мен ... ... ... ... тамыр жаюы да желдің ... ... ... жылы лебі ... ... ... ... ма,
сондықтан да жел айналымы жасыл түспен белгіленген.
Фон. Аугден. Уолгет өзінің «Дін және өнер» атты ... ... ... ғана ... ... - деп жазған екен.
2 КӨНЕ ҰЙҒЫР ЖАЗБА ЕСКЕРТКІШТЕРІНДЕГІ ЕСІМ СӨЗ ТАПТАРЫ
2.1 «Ырық бітіг» және ... ... ... ... ... ... бай аймақ. Бұл аймақ
көнетүрік мәдениеті мен әдебиетінің қалыптасуында ... роль ... ... және ... ... ... ... табылған. Оларға
қазіргі Синьцзян-Ұйғыр автономиясы ауданында, Турфан, Дунхуан аймақтарында
табылған қолжазбалар, сонымен қатар ... ... ... ... ... ... зерттеу жұмысы 1902 жылдан
бері атқарылып келеді.
Турфан көнетүрік ескерткіш бітіктерінің ең ... ... ... ол 62 ... ... «Түс жору ... шамамен ІХ ғасырдағы
көнетүрік ескерткіш. Бұл шығарма ... ... ... ... ... ... ... жанрында жорамал мәтіндер жинағы. Кітап
қағазға жазылған, көлемі 13,75 x 8,75см, 104 беттен ... ... ... ... ... ... Ұйғыр қағанаты, 100 жыл бойы, 840 жылға
дейін,Орталық ... ... ең ... ... болған кезіне жатады.Осы
100 жылдың 80 жылы Ұйғыр қағанатының ресми діні ... ... ... ... ... дін жайлап Испаниядан Қытайға дейін жайылды, VII
ғасырдың ... ... ... ... Египет, Иран, Месопотамия,
Үндістан,Орта және Орталық Азияны жаулап ... ... ... ... ... яғни ... ... согдия
колониясындағылар таратты. Қаншалықты болса да Ұйғыр қағанаты қытай
империясымен ... ... еді және ... ... ... ... берді,Ұйғыр қағанатына манихизм жолы осы ... ... ... қандай жағдайда да, ұйғырлардың ... ... ... ... Бұл ... ... ... кітабы» жазылған уақытын белгілеу үшін өте қажет,ал поэтикалық
мәтіннің нақты жазылған күні ... ... ... ... ... анықтауда үлкен маңызға ие.
1907 жылға «Түс жору кітабы» басқа да қолжазбалар сияқты ... ... ... шамамен 20 км қашықтықта «1000 будда үңгірі»
шіркеу қызметкерінен ... ... ... ... және ... шыққандарының авторы дат түркологы Вильгельм Томсен В. Томсен оның
жазылған күнін шамамен VІІІ ғасырдың ортасы ІХ ... басы ... яғни ... қағанаты кезеңімен байланыстырады, егер ол сол жерде
жазылса, немесе осы мәтіндегі қолжазба Солтүстік-Батыс Қытайда, ... ... ... жерде атақты ағылшын археологы А. Стейннің
қазіргі ғасырдың басында ... ... ... бір ... ... В. Томсен жазғандай қолжазба Дунхуан жанында «1000 ... ... ... ... ... ... ... күн пайдасына, яғни өте ерте, «Түс жору кітабы»-ның
мазмұны өзі ... оның ... ... ... ... ... жоқ. Сонымен, В. Томсен және одан кейін А. фон Габен оның ... ... ... ... деп санайды. Бірақ С.Е. Малов, осы
мәліметтерге қарамастан, «Түс жору кітабы»-н шаман мазмұнды ... ... ... егер ... ... түрік, моңғол, ұйғыр және
тунгус-маньчжур ... ... ... ... онда ... оны шаманисттермен және осы халықтардың шаман мәдениетімен
байланыстыратынына сенуге болады. ... ... ... ... ... ... құдай аттары тіке айтылмайды және ... да ... дін ... ... мысал келтірілмейді. Бұнымен қоса, мәтінде
екі құдайға түрік шаманизмінде бар жарық, жақсы және ... ... ... ... бұл жағдайда бұны манихейлік дінге тән дуализм бейнесі деп
санауға болады: ... пен ... ... пен ... В. ... ... ... өлең жолдарын тәртіпке салды. 2005 жылы
«Түс жору кітабы» А. В. ... ... өлең ... ... ... ... шықты.
Қағазда рунамен жазылған көнетүрік мәтіні, мәтінде жазылғандай, «кіші
дінтар» және біздің тыңдаушыларымыз үшін жасалған. «Ырк ... ... ... ... ең ... бірі ... ... жору кітабы» 65 поэтикалық миниатюрадан, олар бірнеше мәтіндер
топтамасынан тұрады: адамдар мен жануарлардың өмірінен нақты ... ... ... ... ... өсиеттер мен ғибраттар. Жоғарыда
айтылғандай, әр бөлім қорытындымен аяқталады: осы ... ... ой ... ... «бұл ... ... «бұл жаман». Бұнымен қоса
сюжеттердің диктологиялық қатары құралады.
«Жақсы», құдай адамға бақ берсе, апаттар аяқталса, егер ... ... егер адам ... ... ... және т.б.
«Жаман», егер үй жанып кетсе, егер бұғының баласы тамақсыз қалса, егер
аюдың қарны жарылса, ал ... азуы ... және т.б. Осы ... ... құдайлар, адамдар, жануарлар. Адамдар – бұл соғысқа
немесе аң аулауға ... хан; ... ақша ... ... ... ұтыс
ойынына кеткен; баласы, алдыменен ата-анасымен ұрысады, содан кейін үйіне
келеді; әйел, үйінен ... және ... ... ... және т.б.
Кейіпкерлер-аңдар: бүркіт, қыран, аю, қабан, жылан, ... ... ат, ... ... өгіз, қой, сиыр, қасқыр, аққу, құмырсқа, қоян,
түлкі, бұғы марал, тырна, яргун. Бірақ жануарлардың көптеген суреттері және
олардың ... ... ... ... ... ... бірақ «Түс
жору кітабы кітабы» мәтіндерінде дәл соларды атауы, ... ... бар және ... және ... Азия халықтарының шаманистке дейін
және шаман дініне, ғибадатына тапсырмасы болған, осы немесе ... ... ... ... угор және ... ... сенім-
нанымдарымен байланысты. Сонымен, «Түс жору ... ... ... ... ... ... ... оның
мәтінінде діни-мифологиялық ойдың төменгі деңгейін құрайды.
Не туралы ... ... ... болу үшін және ... ... мысалдар келтіреміз. Сонымен, нақты сюжеттер:
Бір кәрі өгізді кішкентай құмырсқалар жепті. Қозғалуға оның шамасы жоқ,
ол тұр,мұнда былай дейді. Біліп ... Бұл ... ... ... ... ... шығады. Жол ортасында ол жыланмен
кездеседі. Ала жылан құзға шығып алады. Ол ... ... ... ... ... ... Біліп алыңдар: бұл жақсы.
Сонымен, параллель ... ... ... мен мәні тек ... ... сонымен қатар олар семантикалық балама түрде болады.
Символикалық классификацияның бинарлық жүйесі,қарама-қарсы ... ... ... мәтіннің образды жүйесінің құрылуына тірек
болады. Басқа сөзбен айтқанда, поэтикалық тәжірибеден тыс ... ... ... ... ... ... суреттеудің стилистикалық
тәсілінің сипатын алады.
«Түс жору кітабы» мәнді доминанты қарама-қайшы қою, жаманды ... қою, ... ... тек ... ... ғана емес, сонымен
бірге құдайлар да бар.
Егер де ... ... ... ... ... ... өзін ... табатын болса,-онда ол ... ... ... дуалист схемасының көрінісі болады-бұл
схемалар,сюжеттерді ... ... ... ... онда ... ... кейбір, осы кезге дейін теңбе-тең
түсіндіру жасалмаған жолдарын, интерпретация жасауға ұрынып көруге ... ... ... бір ... ... персонаж «Ақ ат» болады.
Ақ ат, өзіне қарсы 3 ... адам ... ... кешірім сұрауға және жалынуға бағыттайды, былай дейді. «Қорықпа!
Жақсылап ... ... ... Біліп қой: бұл жақсы.
Бұл кітап бойынша жорамал қалай жүзеге ... ... ... ... ... түс сияқты.
Руникалық жазудың көне түрік мәтіндері жалпытүрік әдебиет мұрасы болып
есептеледі, олар барлық түрік халықтарының мәдени тарихына ... ... ... ... ... ... ... халықтардың барлығында да
табылады.
Көнетүрік мәтіндерін зерттеудің қиыншылығы, олар аз, олар өте ... және ... ... ... ... ... ... бізге дейін жеткен. Бірақ, мұндай жағдайда да олар Шығыс Түркістанның
ерекше климаттық жағдайларында жақсы сақталып бізге дейін жеткен. ... ... ... және ... ... ... батыстан
және оңтүстіктен жаулап алған шығыста территорияны Гоби шөлінен ескен желге
ашық тастап кеткен.
Елдің ішкі жағы шөл, ... ... жоқ ... ... ұйғырлар келместен бұрын тараған. Егер осы бар ... онда ... ... ... ... көшіруден
бұрын онда ұйғыр халқы жасағаны анық ,ал руникалық жазудың таралуы оңтүстік-
батыстан басталды, Солтүстік Моңғолияға Тарим ... ... ... бұл ... шығу ... ... ... байланыстырмасақ та
болады. «Болжал ... ... ... ... ... ... мөр ... Оларды орхон шығармаларымен
салыстырғанда өте қызықты болып көрінеді. Мүмкін бұл кітаптың ең ... ... ... ... оның ... ... да ... «Болжал
кітабы»-мәтінінің мәнін түрік поэтикалық формасының үздіксіз ... ... ... ... ... үшін кітаптың манихейлік
мазмұнын, оның өлең жолдарының аяқталғанын және оның мәтіндерінің ... ... ... лирикалық жанрдың бастапқы нышандарының
пайда болуын ескеру қажет.Соңғы ойлармен байланысты ... ... ... ... қажет. Олар өте қысқа,қандай да бір деталь жетіспей
тұрады және кейде адам тағдыры жайлы параллель түрінде ... ... ... «Болжал кітабы»-нда қарапайым халықтың сенімдерін
көрсететін және көнетүрік ортасында таралған сенім-нанымдар жиналған.
Зерттеулерд іМ. А. ... В. ... Ж.Р. ... Л. ... С.Е. Малов және басқалар жүргізген. 1912 жылы кітап туралы
ақпарат ... ... ... Журналында жарық көрді. Ескерткішті
зерттеушілер бірауыздан оны тек шаман мазмұнында ғана ... үшін ... ... және де ... және ... ... ... да «орхон» мәдени дәстүрімен тығыз байланыста
болғанын айтады. Сол кезде А. Фон ... ... ... элементтеріне
манихейлік және христиан әдебиетінің ықпалын атап айтады, И. В. Стеблева,
жалпы, кейбір, ескерткіштің ... пен ... ... қоя ... манихейлік идеяның ықпалын көреді. Дж. Гамильто, керісінше,
көнетүрік ... ... ... ... ... ... –ІХ ... танымал болған» – «Ырық битиг» – сияқты сентенциясы бар
сенім-нанымдар ... ... ... ... бізге дейін келіп жеткен және қағазда жазылған кең руникалық мәтін
барлық параметрлер бойынша тастарда жазылған руникалық шығармалармен теңбе-
тең. ... жері – ... ... ... ... ... сипаттамасы – Шығыс Түркiстан аймағы ... ... аса бай өңiр. Бұл ... ҚХР-ның Шынжан ұйғыр автономиясы,
Тұрпан, Дунхуан, Миран өңiрлерiнде табылған қағазда жазылған қолжазбалар
мен құрылыс қабырғаларында өрнектелген көне ... ... ... ... ... 1902 ... берi ... келеді.
Тұрпан түрік бітік ескерткіштерінің ең үлкенi 62 парақты ... ... ... басы мен аяғында қытайша Будда дініне арналған өлең
жазылған. Қалған 58 ... ... ... ... бетіне сиямен жазылған. Кітап
парағының биіктігі 13.1 см (5 1/2 дюйм), ені 8.1см (3 1/2 ... ... – А. Ле Кок, М.А. ... В. ... Ж.Р. ... Л. ... Орхун, С.Е. Малов және т.б. ғалымдар зерттеу жүргiздi. 1912 ... және ... ... Азия ... журналында жарық көрген.
«Ырық бітіг» қолжазбасы көптеген зерттеушілердің көңілін ... ... ... бұл кітап бара-бар ғылыми түсіндіруді талап
ететін көп қырлы мәдени мазмұнға толы кітап. Осы кезге дейін, бұл ... және ... қай ... ... және ... ... ... көптеген сұрақтары түсіндірілмей қалды. Дж. Р.
Гамильтонның тамаша ... ... енді ... 930 жылы ... Ұлы Бұлт ... ... ... аяқталғаны мәлім болды. Оның
авторы немесе жинаушы адам кіші ... , өз ... ... ... ... Ит Ачукқа арнаған болатын.
Ескерткіштің жазылған жерін, оның авторының дінге ... ... ... жағдайын есепке ала отырып, кітапта манихизм іздерін тауып
алуға болар еді. Бірақ оған ... ... ... ... табылған жоқ
немесе кейбір суреттемелерді есепке алмағанда, манихизм жазу ... ... ... ... бұл ... 1 ... ... болуы мүмкін.
Мен ХІХ бөлім «Нышан кітаптары» алдым , бұл ... «Ақ ат» ... ат үш ... ... ... таңдап алып, оны құдайға ... ... ... Жақсылап тәуба ет! Құдайға жалын және кешірім
сұра!,Бұл деген жақсы нәрсе!», – дейді.
Мүмкін бұл үзіндінің ... ... жоқ ... Дж Клосонның өзі ХІХ
бөлім түсініксіз деген. 20 жыл ... мен осы ... ... ... ... ойым ... ... Сонымен, бұл сұрақ
түсініксіз болып қала берді.
Түркі ауыз әдебиетінде ат адамның жолсерігі, досы ... ... ... ал ... ат дін оқытушысы ретінде есептеледі.
Манихейзм әдебиетінде будда кірме ... осы ... ... ... ... В. Банг ... жас ... Бодисаттв жөнінде
оқиға будда тарихынан осындай бір кірме сөздердің тікелей ... ... ... жас ... өз ... ... Кантак есімді атымен қала
көшелерін аралайды. ... жас ... ... ... ... не екенін
көреді. Жас патша бұлардың мазмұнын, мәнін ... ... ... ат ... ... адам ... тағдыры жайлы айтады.
Біз Косадағы манихизм шіркеуінің қабырғасындағы жазбалардың бірінен
Бодисаттв -принцтің ақ атқа мініп, елін ... ... ... ... Х.И. ... осы ... зерттеуші, бұл сурет манихизм бейнелеу
өнеріне ... ... ... ... ... ... жазба және бейнелеу дәстүріне енуші
буддизм образы- қолжазбаның ХІХ бөлімінде дамыған шығар. ... ... бір ... ... Бұл ақ ат ... ... сену, құдайға жалбарыну,
жауды жеңуге күш-қуат сұрауға шақырады, бұл өсиет-уағыздар мәтінде түрік
космониясы үшін 3 ... ... пен ... түрік қоғамында манихизм
идеясының даму процесінің ... ... ... ... ... егер ... мен ... отырған трактовкасын ХІХ бөлімін
қабылдамаса, онда сөзсіз көнетүрік «Ырық ... ... ... ... ... ... Манихейлердің ұлы шығармаларының бірі ежелгі ұйғыр
тіліндегі «Хуастуанифт» болып табылады. Бұл ... пен ... ... ... иран ... ... ... тілдес халықтар арасында манихейлікті
тарату үшін аударылған. ... ... ... ... ұғым ... Ол ... ... пен түнектің соғысы жайлы жазылып,
адам жанының негізі туралы ұғым ... қара ... ... ... ... Миссионерлік уағыз Мысырға дейін барып ол жерде өзінің
тағы бір «Кефалайа» (Тақырыптар). шығармасын қалдырды. Бұл копт ... ... ... концепциясын ашып, оның негізін түсіндіреді.
Манихейліктің бізге жеткен ... ... ... ... сол ... ... әулие әмбиелермен байланыстырылып
отырған. Бұл екі ... ... ... ... негізделе отырып,
оның дінін тарату үшін арнайы жазылған шығармалар.
Манидің өзі өз ... жеті ... ... деп ... ... ғана ... тілінде жазылған жалғыз кітап. Көптеген
кітаптардың мазмұны фрагментарлы түрде, жазба бастауларының бірнеше ... ғана ... Олар ... ... ... ... мен ... авторлардың дәлелі. «Шапураканда» келтірілген
цитаталар араб тілді авторларда ... ... Абу ... ... фрагменттердің көптеген коллекциясы Турфанға жасаған экспедиция
кезінде табылып ... ... ... орта ... ... ұйғыр,
парфян тілдеріндегі жазбалар кездеседі.
Аргу-Талас жайлы ең ... еске ... ... ... «Қасиетті екі
негіз кітабында» кездеседі. Бұл кітаптың фрагменттері 1907 жылы А. ... ... ... ... ... сапарында табылған. Ол Аргу-
Таласта «он оқ елінде сенімді ояту мақсатымен» жазылыпты [16, 67]. ... ... бірі ... ... ... Аргу ... төрт ... орнатылған Чигиль-балыта, Кашу, Орда-кентте және Йигян-кентте .
Манихейліктің болғаны жайлы, ... ... ... ... ... өзі айтып тұр. Ол тоқар ... ... ... «пәк» деген ұғымдарды береді [22, 36].
Ақ (таза, пәк) – манихейлік пен оның ... ... ... ... елі Баласағұн мен Испиджаб арасында орналасқан Аргу елі
болған. Нақ осы ... ... ... түркі елдеріне таралуы
басталып, кейін Ұйғыр қағанатындағы ресми дін болып қабылданған. 1957 жылы
Жамбылда «Ұн ... ... ... жұмыстары кезінде ортағасырлық
Таластың мәдени қабаттары ашылған. Табылған заттардың ішінен ... ... діни ... ... Бұл ... ... дінмен тікелей байланысты. Біріншіден арыстан мен айдахардың
кейпі «Кефалайаны» бейнелейді. Ол ... ... ... ... терең
қараңғыдан келген, ол барлық зұлымдықтың атасы... Барлық ... ... ... ... сол. Оның бес түрі бар: ... ... айдахардікі» (Кефалайа, 30, 25-36).
Ежелгі және Ерте Ортағасырларда Орталық және Орта Азияның ұлан байтақ
даласын мекендеген әр түрлі тайпалар мен ... ... ... ... жатты. Сондықтан осы кездердегі әдеби ескерткіштерді түркі ... ... ... деп ... ... ... ... сақталған ежелгі ескерткіштер руналық,
манихейлік және ұйғыр жазуларымен жазылған. ... ... ... ... ... ... ... ысырып тастаған араб жазуы да тарай
бастады.
Руналық ... ... ...... ... ... түркілердің жерлеу рәсімдерінің арқасында жетті
Руналық жазудың дәуіріне, қағазға жазылған «Көріпкелдік кітабы» жатады.
Ол шамамен VIIIғасырдың ортасы мен IX ғасырдың ... ... ... ... XIX ... ... ... болжаулар жинағының атасы деуге болады.
«Көріпкелдік кітабы» төрт ... ... ... ... ... өмірінен алынған реалистикалық өрнектер, мифтік және ертегілік
сюжеттер, табиғатты суреттеу, сентенциядан.
Бірінші топқа мысал ретінде келесі салыстыру бола ... ... ... ... ... қалыпты. Аюдың қарны жарылған, қабанның мүйізі сынған
дейді. Біліп қой: бұл ... ... ... ... әр түрлі
жағдайларда суреттейді. Ол ... ... аңға ... хан, ... тауып
жеуге аттанған кедей, тәуекелді ойынға салынған ... ... ... ... әйел және ... ... ... ертегілік сюжеттің текстінде адаммен кездескен
кездерде, оған бақыт даритын құдайлар жайлы айтылады («жүйрік ... ... ... ... ... сюжеттерден біз мынадай жолдарды табамыз: ... ... ... жолда оның аты болдырды. Ол аққуға ... Аққу ... ... ... оны ұшырып ала жөнелді. Аққу (адамды) ата – анасына
жеткізді. Оның ата – ... ... ... ... ... қойыңыз: бұл
жақсы». Ертедегі түркі ертегілерінде «Аққу құсты» ... ... ... ... Бұл ... фантастикалық болып құстың рөлі ... ... ... ... ... үлгісі ойдан құрастырылған
деп айту қиын. Себебі иран мен түркі ... ... ... ... ... олар әлі ... ... Түркілік ортада ол
әлдеқайда өз бетімен, тотемизм мен шамандықпен байланысты деп айтуға ғана
болады.
Табиғатты ... ... топ) ... ... ... ... жер жарықтанды, кейін күн шықты. Барлығына жарық тарады дейді. Біліп
қой: бұл жақсы». Кейбір жағдайларда ... ... ... ... ... адам ... тұжырымның параллельі ретінде
пайдаланылады: «Адам мұңды, (ал) аспан бұлтты болған. (Олардың) арасынан
күн ... ... ... ... ... ... қой: бұл жақсы».
Тексттердің ең соңғы тобы морализаторлық сентенциядан тұрады.
«Көріпкелдік кітабының» діни бағытында зерттеушілердің ойлары әр түрлі
болса да, ол ... ... ... ... манихейлікке қандай
құнды материал берсе де, оның ... ... ... ... біз аз ... ... ... түркілермен, олардың ойларымен
таныстырады. Тағдыр құдайы бақыт сыйласа, хан ... ... ... ... ... ... адам немесе аңдар ... ... ... ... ... ұл үйіне қайтса, оның бәрі жақсылық. Үйің өртеніп кетсе,
еліктің лағы аш ... егер ... ұша ... ... егер аттың аяғы
байланып, жүре алмай қалса, бұның барлығы жамандық. «Көріпкелдік кітабының»
өлеңдік ерекшелігі ... ... ... жаңа ... ... ... ... қатар, ежелгі ұйғыр тіліндегі поэтикалық
тексттер белгілі. Бұлар діни тұрпаттағы шығармалар Ұйғыр ... ... ... ... – IX ғасырдың ортасы) және құлағаннан ... және ... ... жазылған.
Буддалық негізі бар ежелгі ұйғыр жолдары шамамен VIII – XIII ғғ.,
манихейлік ...... ... Ең ерте ... ... ... «Хуастуанифт». III ғ. Бастап манихейлік дін ... ... ... Орта және ... ... ... ... ал
VII ғасырдың аяғында Қытайдан өзінің қолдаушыларын тапты. Бұл дін ... ... ... Ол ... біз тек қана ... қолда бар жазбалар
арқылы айта аламыз.
Бір пікір бойынша, манихейлікті тарату үшін ... ... ғана ... тыңдармандарға арналған. Ол алғашында ... ... ... ... V ... ол ... ұйғыр тіліне
аударылды. Алайда ол кейініректе пайда болды деген ойлар да бар. Шығарманың
текстінде манихейліктің концепциясы туралы ұғым ... Ол ... ... ... соғысы жайлы жазылып, адам жанының негізі туралы ұғым беріліп,
қара ... ... ... ... шақырады. «Хуастуанифттің» құрамына
бір формуламен ... ... ... енгізілген: «Біздің
күнәларымызды кешір». Әрбір құлшылық өлеңдерден тұрады. Олардың ритмдері
орхон енисейлікке ... ... ... өлең ... ... ... алайда ол да әбден мүмкін. Олай болса аудару
кезінде ол ... ... ... сай, өлең ... ... ... үлгідегі төртшумақтық В. Банг және А. фон Габен ... сол ... ... поэтикалық дәстүр негізінде құрылған. Бұл
манихейлік құдайларға бағытталған әнұрандар. Төрт ... ... іс ... ... ... шығармаларының құрылымын қайталайды.
Сонымен қоса «Таңғы шуақ ... ... ... да ... Оның ... болуымен ерекшеленеді. Бұл ырғақтарды бірімен байланыстыру ... ... ... ... орын ... Поэтикалық буддалық тексттер
Будданың құрметіне арналған әнұрандар мен дұғалар болып табылады. Буддалық
негізден ертедегі ұйғыр ... ... ... ... дейін жеткен
шығарманың бір түрі – сутра «Суварнапрабхаса» («Алтын жарқыл»). Ол буддалық
оқудың әр ... ... мен ... ... ... Ол түпнұсқадан емес,
қытай тілінен шамамен X ... ... ... ... аты ... Сели ... ... қаласынан.
Ертедегі ұйғыр тіліне аударылған басқа да ... ... ... ... ... («Білім қазынасы»,
шамамен X ғ.), «Раджававадака» («Патшаларға кеңес») және «Праджняпарамита»
(«Даналықтың кемелдігі»), ... ... ... джатак және авадан
аудармалары (мысалы, «Авадана ... бұл ... ... ... ... және т.б.
Ертедегі ұйғыр әдебиетінің өз бетінше шығармалары болмай, ... ... ... ... ... себебі жай ғана аударма
емес, сол ... ... ... ... ... ... ... Сонымен қоса, ертеұйғыр жазбаларында аңыздар тибеттік немесе
қытайлық редакцияларында жоқ.
Ертедегі ұйғыр ... ... ... бізге дейін христиандық негіздегі
жазбалар да жеткен. Олардың уақыты шамамен моңғал шапқыншылығына дейін.
Олардың ... ... де ... бар. ... ұқсас аңыз парсы
әдебиетінде де бар болғандықтан, ертедегі ұйғыр ... ... ... деп ... ... ... ... тілді әдебиет Шығыстың басқа халықтарының әдебиетімен кең
қатынаста дамыды. Бұл байланыстар Орталық ... ... ... күшейе
тіскен сайын нығая түсті. Түркітілдес әдебиеттің дамуының жаңа ... ... ... ... жылдары болды. X ғасырда Қарахандықтар
ирандық Саманидтер ... ... ... ... мемлекеттің
астанасы Бұхарда парсы әдеби ортасы пайда болды. Одан ақын Рудаки ... ... ... ... қолына өткен соң, Орталық Азияда еш нәрсе де
өзгерген жоқ, себебі түркілер біртіндеп ислам қабылдай ... еді ... ... ... ... қол астында парсы ақындары қорғаныш
тапты. Түркі патшалары оларды демеп ғана қоймай, өздері де ... ... ... ... ... ... ... отырып түркілер өздерінің
тілдерін, дәстүрлерін аман ... ... ... ... ... таңға дейін
жеткен сол кездердің жазба ескерткіштері.
1069 – 1070 жылдары Қашғар қаласында дидактикалық поэма «Кұтадғу біліг»
(«Қалай бақытты болу ... ... ... ... ... Жүсіптің
кітабы жарық көрді. Автор жайлы ешқандай биографиялық деректер сақталмаған.
Поэма Қашғардың билеушісі Боғра-ханға ... Ол ... ... ... ... марапаттаған. «Кұтадғу біліг» қарахан дәуіріндегі ұйғыр
тілінде жазылған, оның 6500 ден астам бейттері бар. Ол ... ... ... оны ... әдебі», «Мемлекеттік заңдар», «Беделділердің әшекейі»,
«Патшаларға кеңес», ал ирандықтар – «Түркілік Шахнамэ» деп атады, ... атау оның ... ... «Кұтадғу біліг» меснева формасында
жазылған, өлшемі мутакариб араб-парсы өлең құрауы аруза (араб. – ... ... ... ... тілінің классикалық поэзиясының ... ... ... ... ... ... ... өмірінің барлық тұстарын ... ... ... әр ... ... қатар жүргізіледі: математика, астрономия,
медицина. ... ... ... аттары аңызға айналған ирандық патшалар
мен батырлар келтіріледі. «Кұтадғу біліг» поэмасында автордың ... ұлан ... ... ... арнаған бірнеше кеңестері бар.
Автордың ойынша басқарудың тік ... құру ... ... ерекше
таңдау, дәулетіне қарай алынатын салық жүйесін бір ... ... ... ... ... ... Баласағұн зорлық пен зомбылыққа,
феодалдықерікке қарсылық білдіріп, мемлекеттің бір ... ... ... ... ... Поэманың көптеген бөлімдерінде
сарайлық және басшылықпен айналысатын адамдардың қажетті қасиеттері ... ... ... және т.б.), ... ... ... өзін қалай
үстауы керектігі (ақын,саудагер, жер иеленуші, ... және ... ... ... ... өзін ... ... Мінсіздікке, егер билеуші өз ... төрт ...... ақыл, бақыт және қанағат, біріктірген ... ... ... ... бай, әдемі, ақ патшалықтың утопиялық суретін
жасап береді, ол жерде кедейлер жоқ, ... өте ... ... ... ... ... пен достық орнаған. Адам ... ... ... қатар, ол кемшіліктерді де ... ... ... өсек, көреалмаушылық, сараңдық пен надандық.
«Диуани лұгат ат-түрік» шығармасында ... ... ... ... олар бір ... байланысты әр түрлі тақырыпқа ... ... ... мүмкіндік береді: әскери, махабат, табиғат
тақырыбына, әдеп, мифология және тұрмыстық. ... ... ... ... салыстырмалы зерттеу оның ерте түркі, әсіресе орхон
жазуымен сәйкестігін байқауға мүмкіндік ... ... ең бай ... ... лұгат ат-түріктің» түркілердің соғысына ... ... ... мен ... құрметіне арнап жазылған тексттер.
Ертедегі түркі тілі (түркі тілдерінің тарихи даму сатысы б.з. VI-Х ғғ.)
бізге руналық (орхон-енисей), ұйғыр, соғды және бархми ... ... ... ... ... сирия жазуларының ескерткіштері ХIII-ХIV
ғасырларға жатады. Араб-түркі жазба ескерткіштері ... ... ... ... ғғ.) ... ... аталған кешендердің ішінен
ерте түркі дәуіріндегі тілді зерттеуде «ұйгыр жазбасының» ескерткіштерінің
алар орны ерекше. Бұл жазудың тарихы түркі халқының ... ... ... және діни ... ... байланысты. Ол болжам бойынша,
соғды тілінің негізінде ... ... ... ... болған. Ұйғыр
қағанаты кезінде манихейлік, будда діндерінде ... ... ... ... дәстүрлі сириялық тілмен қатар ұйғыр ... ... ол ... ... ... үлкен әлеуметтік, саяси,
тарихи, мәдени рөл ойнаған. Жазба әдеби тілдің қалыптасуына ... ... ... ... ... ... ... дамуына
септігін тигізді. Түркі мемлекеттері мен империялары арасында маңызды
диплдоматиялық рөл ... ... ... ... ... ... ішінде діни, әдептік, философиялық, әдебиеттік шығармалар
үлкен орын ... ... ... ортасында пайда болған ескерткіштер
тексттерінің құрылымы бойынша алуан ... ... ... ең ... ... манихейлік қоғамның тыңдаушыларының тәубелік дұға
кітабы- ... ... ... ... ... ... манихейлік жазумен жазылған. Бұл ескерткіштің түркі манихейлерінің
арасында кең тарағандығын көрсетеді. Ерте ... ... ... көп бөлігі буддалық ортада жазылған шығармалар алады. ... ... ... ... ... ... ... бізге дейін
ақындық шығармалардың фрагменттері ... ... ... ... ... ... колофондарда сол шығармалардың авторларының
есімдері сақталып қалған. Ол деректер ... ... ... ... Кұл ... ... ... өмір сүргендігін айтуға болады. буддизм мен
манихейліктің таралу дәуірінде түркілердің ... ... ... дейін қаралған. Сонымен қоса аударудың сапасы
үшін, діннің өзі шыққан тіл де ... ... Бұл ... ... ... ... мәдениет және өнерлерінің дамуы мен ... ... ... ... ... ... шығармалар
санскриттен, тоөар, соғды және ... ... ... ... ... ... ерте ... нұсқалары пайда болды. Бастапқыда
дәстүрлі буддалық тексттер санскриттен тоқар тіліне, ал тоқар ... ... ... аударылатын. Кейінірек олар қытай тіліне аударылып, одан түрік
тіліне аударылатын. «Хуастуанифт» манихейлік текстте әрбір бөлім дұғамен
аяқталады. Ол өз ... ... ... ... ... жайт, ертедегі түркілердің көршілес ирантілдес
қауымдармен ... ... ... ... манихейлік «Хуастуанифт»
кітабының соғдылық нұсқасы табылған. Оның жолдары арасында ... ... де ... ... ... ... ... жағдайлар
екітілдіктің түркі-тоқар, түркі-соғды, түркі- хорезмдік түрлерінің пайда
болуына алып ... Кей ... ол ... ... ... ... ... Мысалы, Хорезм Шах тілінің толық түркіленуі және
т.б. Түркі- соғды екітілділігі ХI ғасырға дейін жалғасты. Бұл ... ... ауыз ... ерекшеленетін түркі жазба әдебиетінің пайда ... ... Бұл ... ... ... немесе «ерте ұйғыр» тілі деп атау
қабылданған. Тарихи атауы, ... ... ... ... қабылдамаған шығыстағы түкілерде бұл классикалық тіл ... ... аса ... ... ХVIII ғасырға дейін қолданыста болды. Осылайша
ұйғыр жазба ... ... ... ... тіл ... ... ғана ... түркі халықтарының әдеби тілінің дамуын кеңінен зерттеуде
ерекше орын алады.
2.2 Көне түркі жазба ескерткіштеріндегі сөз ... ... ... ... де ерте ... ... жүйелі
морфологиялық құрылысы болған. Будда, манихей, ұйғыр халқының ... ... ... ... ... тілінде қазіргі
заманғы түркі тілдерінде кездесетін грамматикалық формалардың бәрі де ... ... ... ... ... келмейтін жалаң
түбірлерден құралған ... ... ... Олардың түрлері
төмендегідей:
бу-бұл
кү-даңқ
іт-ит
еб-үй
йурт-жұрт
йүк-жүк
арслан-арыстан
ішле-істе
2. Туынды сөздер. Ескі ұйғыр ескерткіштеріндегі сөздер тек ... ғана ... Олар ... ... ... жалғану
арқылы да жасалады.
йолшы-жолшы
күчлүг-күшті
батсық-батыс
3. Күрделі сөздер. Курделі сөздер қатарына, көбінесе, кісі аттары мен
жер-су және ... сөз ... ... Буқа – Бекбұқа (кісі есімі)
Іл Темір – Елтемір (кісі есімі)
Орқун йір – Орхон жер
бү күн – бүгін
Лексика ... ... ... ... ... Орталық Азияның
ескерткіштерінде сақталған ерте түркі тілі ертедегі түркілердің өмір жайлы,
жоғарғы күштерге ... ... ... әлем ... түсініктерін көрсетеді. Біз
ата бабаларымыздың діні жайлы бекер айта кеткеніміз жоқ. Себебі адамдардың
наным сенімдеріне ... ... ... ... ... ... ескерткішінің лексикасы тілдегі діннің ... ... ... сөзі белгілі ақпаратқа толы. Өйткені сөз дегеніміз – бұл
тілдің негізгі құрылымдық жүйелік бірлігі.
Зат есім заттың, нәрсенің, құбылыстардың атауын білдіреді. Зат ... ... ... ... Көзге көрініп, денеге
сезілетін зат атаулары нақтылы есімдерге жатады.
оғұл – ұл
кіші – өкісі
йонт – ...... зат ... негізінде адамның ойлау қабілеті ... Олар ... ... тек заттық ұғымды білдіреді.
тапығ – қызымет, жұмыс
тынлық – тіршілік
берім – берім, қарыз
біліг – ... Зат ... ... жолдары
Зат есімдер өзінің морфологиялық жағынын септеледі, тәуелденеді,
көптеледі кейде жіктеледі. Құрамы жағынан ... ... ... ... Буын құрамына қарай бір, екі және үш буынды болып ... ... және ... көп ... болып келуі ескерткіштерде сирек.
Көптік жалғау – ... ... ... де тән ... Ес-
керткіштерде қазіргі ұйғыр және өзбек, татар тілдеріндегідей ... ... ... ... ...... – тұтты, ұстады
оқутдылар – оқытты
бітіділер – жазды
Ескерткіш ... де ... ... ... ... мағынаны
білдіретін сөздер кездеседі. Олардың қатарына кей- бір ... ... ... ... ... көптік мәні бар сездер жатады, зат
есімнің алдында оның қан- ша екендігін ... ... көп ... ... ... көптік жалғауы жалғанбайды.
Текстерде кездесетін қос сөздерге де көптік жалғауы жалғанбайды.
Ескерткіштерде көптік форма -лар, -лер аффикстері ... ... ... сөздерде -лар түрінде келеді.
тынлығлар – тіршіліктер орынлар – орындар йоллар – жолдар дінтарлар
Жіңішке буынды сөздерде -лер ... ......... ... Көне ... ... нүсқалары тілінде де тәуелдік
жалғаулар үш ... ... және ... ... ... ... тәуелдік жалғаулар төмендегідей
|жақ ж е к е ш е к ө п ш е |
|I жақ -м, -ым, -ім, -ум- -үм -мыз, -міз, ... ... ... жақ -ң, -ың, -ің, -уң, -үң -ңыз, -ңіз, ... ... ... жақ -ы, -і ... ... ж е к е ш е к ө п ш е |
|I жақ ... - ... ... - ... ... - ... ... - інім ... - ініміз ... жақ евің – үйің ...... ...... ...... ... – сөзің ... жақ басы – басы ...... ... – шашы ...... |
|улуғы – ұлыс ...... ... ... сөз ... ілік ... ... байланысты айтылады.
Септік жалғаулар. Зат ... ... ... ... ... ай- тылады. Олар әдетте септік жалғаулары арқылы келеді. Көне
үйғыр ... ... ... ... септіктер кез- деседі.
Атау
Ілік
Барыс
Табыс
Жатыс
Шығыс
Көмектес
Атау. Атау тұлғада түрған сөздің ешбір жалғауы ... Ол ... ... жалғануына негіз болып есеп- теледі. Атау тұлғадағы
сөздер ... ... ... қос ... түрінде және тәуелдік жалғау
түрінде келеді.
Ол бег тіріліп келті – Ол бек ... ... ... ... өлмек болмаз – Туу болмаса, қар- таймақ, өлмек те
болмас.
Ілік септік. Ілік ... ... сөз ... қимылдың, не белгінің белгілі
біреуге тән екендігін ... -ың, -ің, -ның, -нің (нуң, ... ... ... ......... – бөрінің
йернің – жердің
Оғлының – ұлының
сабның – сөздің
Ілік септікте тұрған сөздер ешуақытта жеке айтылмайды. Олар ... ... ... ... ... ... чі ең кічігі – оғлының аты –
Мағастава ерті – Екінші, ең кіші ұлының аты – ... ... ілік ... сөз ашық ... де, жасырын түр- де де келеді.
Ілікте ... сөз ... ... негізінде, анық- тауыш мүше қызметін
атқарады.
Барыс септік. Барыс септік ... ... ... ... ... ... ... арқылы жасалады:
а) -қа, -ке:
йылқықа – жылқыға
іске – іске
тынлығқа – тіршілікке
күчке – кушке
қанқа – қанға
улуғқа – ... ... ... ... ... – бері қарай
йергерү – жерге қарай
Ескерткіштердегі барыс септікте келетін сөздердіц мағына- лары әр ... бет ... ... ... және мез- ... ... Сөйлем ішінде
не толықтауыш, не пысықтауыш қызметін атқарады.
Табыс септік. Табыс септіктеіі сөз амал мен іспен ... ... ... ... арқылы жасалады.
а) -ны, -ні.
бітігні – жазуды
кісіні – кісіні
оғлыны – үлды
бізні – ...... -ығ, -іг, -уғ, ... – кісіні төрүг – төрені
ісіг – істі, қудуғығ – құдықты
номуғ – ережені, ... -ығ, -іг ... ... ... ... ... бірақ Орхон-Енисей және кене ұйғыр жазба нұсқаларында ... Ол – ... ... ... ... -ын, ін, -н; Тәуелдік жалғаулы сөздерден соң жалғанады.
ағзын – аузын кәркүн – көркін йерін – жерін
ойнун – ... ...... т. ... ... ... толықтауыш қызметін атқарады, ашық түрде де,
жасырын ... де ... ... Текстерде жатыс септік заттың мекен, мезгілін білдіріп,
-та, -те, -да, -де аффикстерінің жалғануы арқылы ......... – жазыққа,
далада тегдүкте – жеткенде
балықда – қалада
Тәуелдіктің үшінші жағында ынта, -нте, -нта, -нте ... тері ............ – қатынында
елігінде – қолында
Жатыс септікте тұрған сөздер ... ... ... ... ... ... мүше ... септік. Шығыс септікте тұрған сөздер қнмылдың ор нын, ... ... -дын, -дін, -тын, -тін, ... -ден -тан, ... ... арқылы жасалады.
теңріден – тәңріден
улустын – облыстан
төпедін – төбеден
өзнідін – өзінен
балықтьш – қаладан
Көмектес (құралды) септік. Көмектес ... ... ... ... ... -н, -ын, -ін.
көзін – көзімен
тілін – тілімен
қулғақын – құлағымен
елігін – қолымен
адақын – ... ... ...... бірге
отын бірле – отынмен бірге
өдін бірле – уақытпен бірге
кіші бірле – кісімен бірге
Зат есімдердің жасалуы. Көне ұйғыр ... ... зат ... ... арқылы жасалады.
|-чы, -чі ... ... ... ... ... ... |
|йадчы ... ... -дем, -тем, -тем ... ... ... ... бір ғана|
|теңрідем ... ... |тек ... ... ... -гек, -қақ, -кек ... ... ... ... ... ... ... |безгек ... -лік, -лық, -лік: ... ... |
|чечеклік ... ... ... ... ... ... |отты ... ... ... -ғү, -қу, -кү ... |игі, ... ... ... ... ... ... ... ... |
«Ырық бітіг» ескерткішінің зат есімдер ... ... және ... ... ... ... Жалқы есімдер әдетте құдайлар мен
билеушілердің аттары. Мысалы:
Ten : Si - Тен Си – ... ... ... ... ... сөз ... бар. Олардың бір
бөлігінің қысқаша сипаттамасына тоқтала кетейік:
1. Сол ... ... ... ... ... ... ... атаулары, сонымен қоса әр түрлі әлеуметтік топтардың атаулары.
Мысалы: bodun – халық. Ескерткіште ... ... ... әр ... ... титулдары мен таныстырушылары:
Beg - Бек (князь) – бастық, тайпалық, рулық билік пен мүлікке ие ... – хан – ... ... ... ... билеушісі;
Er – эр – еркек (батыр);
Qul – кул – құл, күң;
Kisi – киши – адам;
2. отбасылық, туысқандық ... ... ... – ата – әке, ... – ана – шеше;
Qunčuyi – кунчуй – сүйікті әйелің;
Oγla – ойла – ұл, мұрагер;
Aqaŋi – ... – ата ... – эр – ...... – әже, ... ... мен ... атаулары:
At – жылқы;
Toγan – ителгі, қыран;
Turnya – тырна;
Bars – барс;
Quzγun – қарға;
Amγa – ............... : qara : qus – қыран, бүркіт;
Adïγ – аю;
Toŋuz – ... ... ... және ... ... ... сөздер:
Taγ – тау;
Tuman – тұман;
Köl – көл;
Taŋ – таң;
Kün – күн;
Buluŋ – жарық жағы;
Qaya – ......... Тәулік уақыттары мен жыл мезгілдерін білдіретін сөздер:
Yarin – таң;
Kiče – кеш;
Kün – күн;
Tün – түн;
Yay – ...... ...... Тұрмыста қолданылатын заттардың атаулары:
Örgin – тақ;
Eb, yurt – үй, ............ мемлекет;
Idis – ыдыс;
Uya – ұя, отбасы;
Qïlïč – қылыш, қару.
7. Дене мүшелерінің, киімнің атаулары:
Aγzï –ауыз;
Tiz – тізе;
Qudruq – құйрық;
Tïrŋaq – ... ... ............ Күй, қасиетті білдіретін сөздер:
Qut – құт, бақыт;
Busanč – қайғы, қасірет;
Ögrunč – қуаныш.
2.2.2 Сын ... ... ... Көне ... жазба нұсқаларында
ксздесетім сын есімдер ма- ғынасына қарай екі түрлі.
1. Сапалық сын есімдер.
2. Қатыстық сын ... сын ... ... ... аффиксіз түбір
күйінде заттың түр-түсін, сыр-сипатын көрсететін сапалық сын ... ... Олар ... ... ... ... түр-түсін білдіретін сын есімдер:
|боз |боз ... ... ... |жасыл ... ... ... |көк ... ... мен ... білдіретін сын есімдер:
|Артуқ ... ... ... ... ... ... ... |
|Йінчке ... ... ... ... |ұлы, ... ... ... сыр-сипатын білдіретін сын есімдер:
|ач |Аш ... ... ... ... ... |тоқ ... |бос ... ... ыссы ... ... төмен |
Қатыстық сын ... ... ... сын ... аффикстер жалғану
арқылы басқа еөз тантарынан жасалады. Сын есімдер жасайтын ... ... -лі ... ... ... ... ... |жарақты ... ... ... ... ... |
|-лығ, -ліг, -лық, -лік ... ... ... ... ... ... ... |баулы ... ... ... -сіз, -суз ... ... ... ... ... ... |
|түпсіз ... ... ... |
-дақы, ... ... ... Бұл ...... ... -да, -де, -та, -те
аффикстері мен сын есімнің -қы, -кі жұрнақтары ар- қылы ... ... ... ... ... |
|ічінтекі ... ... -кі ... жалғанған сөздер текстерде мезгілдік және ... ... сын ... тудырады:
|ічлі ... ... ... |
|бүгүнкі ... ... -дағ ... ... ... ... сын ... жасайды:
күнтег – күндей
антағ – сондай
Сын есімнің шырайлары. Көне ... ... ... тілінде
төмендегідей үш түрлі шырайлар кездеседі.
Жай шырай:
узун – ұзын едгү – игі
қара – қара көк – ...... ...... ...... – артығырақ
Күшейтпелі шырай:
ең кічігі – ең кішісі, ең ілкі – алғашқы
ең ұлуғы – ен ... ... ... ... ... ... болады. Кейде сын есімдер
етістіктен бұрын болған мүшеден бұрын келсе, ... та ... ... ... ... ... етістіктермен тіркесіп, баяндауыш та болады.
Заттанған сын есімдер сөйлем ішінде бастауыш та, толықтауыш та болады.
Сын есімдердің ескерткіште ... ... ... ... зат ... ... әр ... түсініктерді қамтығандығын байқауға
болады. Бұл сол тіл иесінің көзқарасының кеңдігін білдіреді.
2.2.3 Сан ... ... ... ... жазба ескерткіштерінде сан
есімдер мағынасына қарай төмендегідей топтарға бөлінеді:
1.Есептік сан есімдер:
|бір – бір ...... ... – екі ... – отыз ... – үш ...... |
|төрт – төрт ... – елу ... – бес ...... ... алды – алты ...... ... йіті – жеті ... он – сексен |
|секіз – сегіз ... – жүз ...... ... – мың ... – он ... — он мын |
2. ... сан ... Текстсрде реттік сан есімдер -інті, -нч, -ынч,
-інч аффикстерінің жалғануы арқылы жасалады:
екінті – екінші
үчүнч – үшінші
төртінч – төртінші
бісінч – ...... ... – он ... Жинақтау сан есімі. Жинақтау сан есімі ескерткіштерде
-егу аффиксіиік жалғануы арқылы жасалады.
екігү – екеуі
бірегү – ...... ... сан ... ... ... сан ... -ар, -ер,
аффикстерінің жалғануы арқылы жасалады.
бірер – бір ғана,
жеке үчер – үштен
ікірер – екіден
онар – ... ... сан ... Мұнда кіші сандар үлкен сандардан бұрын кследі.
үч йегірмінч – он үшінші
біиі йегірмінч – он бесінші
бір йсгірмінч – он бірінші
Сан есімдер ... ... ... ... мүше ... ... Бірақ
сан есімдер сөйлемнің басқа да мүшелері бола алады.
Сан есімдер «Ырық бітіг» ескерткішінде ... және ... ... ... сан ... «қанша?» деген сұраққа жауап беріп, пайдаланылады:
а) заттардың көптігінде:
toquz : qat – тоғыз қатар;
bir : qarï – бір кәрі;
bir : tabïlqu – бір ... : tabïlqu – жүз ... : tabilqu – мың ... : boluγ – үш ... ... : ay – екі ... on – тоғыз жүз;
tümen – он мың.
б) ... ... ... : ... – он бесі ... сан есімдер «қаншасыншы?» деген сұраққа жауап беріп, заттың ретін
білдіреді:
Ekinti : ay – екінші ай;
üčünč yïl – ... ... : qunčuy – ... ... ... ... сан ... түркі тілдерінің қазіргі сан
есімдерімен салыстырып қоя келе, әр ... ... ... ... сан
есімнің болуы ол тілдердің ертеден бірге құрылғандығын көрсетеді. ...... ... ... «üç» - ... ... Есімдіктің жасалу жолдары. Ұйғыр ... ... ... топтарға бөлінеді.
1. Жіктеу есімдігі:
мен – мен
сен – сен
ол – ол
біз – біз
сіз – ...... ... ... мен-мен, біз-біз
Ілік: менің-менің, бізнің-біздің
Барыс: маңа-маған, бізге-сізге
Табыс: мені-мені, бізні-бізді
Жатыс: менде-менде, бізде-бізде
Шығыс: ... ... ... ... ... ... бұл
ол-ол
Сілтеу есімдіктері де септеледі:
Атау: ол
Ілік: аның-оның
Барыс: аңа-оған
Табыс: аны-оны
Жатыс: анта-онда
Шығыс: антын-одан
Көмектес: анын-онымен
4. Өздік есімдігі:
өз-өз
өзүм-өзім
кентүн-өзі
5. Болымсыздық есімдігі:
нең-ештеңе
6. Жалпылау есімдігі:
барча-барша
қамуғ-букіл
кентүн-өзі
ен мүше бола ... ... ... ... автор есімдіктерді аз
пайдаланғандығын көруге болады. Ең көп қолданылған есімдік – Men. ... : yol : Teŋiri : men – мен ескі ... ... ... дара ... ... ... орыс тіліне аударған
кезде ол Есімдіктер де белгілі бір сөз табының орнына жұмсалуына ... кез ... ... ... өзі ... ... Ол етістіктің
аяқталуымен анықталады. Мысалы: qari : üpgük : yïl : yarumazqan : tedi ... : körmeŋ : ... : tir : anča : biliŋ : - Қара ... бір ... да ... ... - дейді. «Сұрама, қарама, үркіттің!», дейді
ол. Біліп қой!
Үшінші жақтағы «Ол» дара ... де ... ... ... ... біз бұл ... бар ... көреміз. Мысалдар:
1. boz : bulït : yoridi : bodun : üze : yaγdï – Сұр бұлт ... ... ...... toruq : at : semriti : yirin : öpen : yügürü : barmis – Арық жылқы
семіріпті, ол жайлауға ...... er : abqa : barmis : taγda : ...... аңға ... ... шамандапты – дейді.
Сонымен қоса ерте түркі тілінде де қазіргі түркі тілдерінде де ... ... орыс ... аударғанда контексіне назар аудару керек.
Бізге берілген текстті орыс тіліне интерпретациялайтын болсақ, жіктеу
есімдіктердің бар ... ... ... жеке ... ... ... көре ... Үлгі:
1. Basïm – менің басым, yaylaγïm –жайлауым, ...... –ïm - 1 ... дара ... ... ili : turmis – оның ... тұрды, мұндағы –i – 3 жақтағы дара есімдік
аффиксі;
3. sïnuqïŋïn : sipir : men : üzükiŋin : ulayur – ... ... ... ... жалғаймын, мұндағы –ïŋïn - 2 жақтағы дара есімдік
аффиксі;
4. esïdičïmiz - біздің (рухани) тыңдаушымыз, ... –ïmiz - 1 ... ... ... қоса ... өздік есімдігі – özi (өз) де кездесетіндігін
айта кеткен жөн. Мысал: yimis : özin – өзім жедім.
2.2.5. Үстеудің ... ... ... ... ... ... сыр-сипатын, мезгіл-мекенін
көрсететін үстеулер де баршылық.
Ескерткіштерде кездесетін үстеулер өзінің мағынасына қарай төмендегідей
топтарға бөлінеді.
|Мезгіл үстеулері ... ... ... ... ... ... ... |соң ... ... ... ... ... |төмен ... ... |бұл ... |
|ырақ ... ... ... |
|ілгерү ... ... ... ... |бірге ... ... ... |тез ... |жай ... ... ... ... ... ... |аз ... |көп ... ... ... ... аффикстер арқылы
жасалады:
|-ра, -ре, -ру, -рү: |
|өңре ... ... ... ... ... ... |ол жаққа ... ... ... ... ... ... (-қары,|
|-кері) ... ... ... |ол ... |
|йоқары ... ... -ті ... |игі, ... ... ... ... |
|қатығты |қатты ... -че ... ... ... ... ... ... ... |дұрысынша ... -тег ... -дег) ... ... ... ... |
|антағ ... ... ... ... ... ... мүше ... Шылаудың жасалу жолдары.
Ескерткіш тілінде өздігінен сөйлем мүшесі бола алмайтын, ез алдыпа
дербес мағынасы жоқ, басқа ... ... ай- ... ... ... Олардың бастылары төмендегідей:
|Бірле ... ... ... ... |үшін ... ... ... |ара ... |жай ... ... ... ... ... ... ... |ма (мы, мі) ... ... ... ... өз ... ... Манихизм өзіне
зороастризмнің көптеген маңызды элементтерін бір ... ... ... ал ... ... буддизмді де бірнеше дәрежеде қостады.
Манихейліктер өз діни ... ... ... ... ... ... діни ... тамаша безендірілген болатын, ал Манидың өзі ұлы
суретші болып саналатын.
Манихейлік ... ... ... ... ... арасында аспан
күштеріне құлшылықпен байланысты нанымдық дін- ... ... ... ... ... білдіретін құдай – Тенгри деп аталған. Ғылымда
тенгриліктің пайда болуына ... әр ... ... бар. ... ойынша, Тенгри- хан бағыты б.з.б. II ... соңы ... басы ... ... ... бұл дін ... б.з.б. V-III
ғасрларда пайда болды деп санайды.
Көптеген басқа ұлы діндерден манихейліктің ерекшелігі- кез келген елде
манихейлік сол ... өз ... ... Біздің тақырып үшін
басты есте сақтайтын ... ... ... ... ... ішінен тек
манихейлік ғана (манихейлік, сириялық, соғды және одан ... ... ... ... руналық жазбасын да пайдаланған. Бұл ... ... ... ... сол кездердегі түркі зиялыларының
да пйда болуына алып келді. Ол кездер шығыстық түркілерді Орталық Азия ... ... ... ... ... араласу кезеңі болды.
Түркі манихейлігінің пайда болуы ... ... ... ... және ... ... ... болды. Манидің оқуы Жерорта
теңізі мен Тынық мұхитының арасында орта ғасырларға ... ... ... мың жыл ... Абу ... ... ... ізбасарлары ислам
мемлекеттерінде бытырап кетті. Тек Самарқанда ғана бір тобы бар. ... ... ... ... ... ... ... және Үндістанның
бір бөлігі қолданады» манихейліктің ... Ұлы ... ... ... ... миссионерлер арқылы тарап отырды.
Қазіргі таңда тарихшылар манихейліктің халықтар тарихындағы орасан рөлін
мойындап отыр.
Лексика тілдің ... ... ... табылады. Орталық Азияның
ескерткіштерінде сақталған ерте түркі тілі ертедегі түркілердің өмір ... ... ... ... ... әлем жайлы түсініктерін көрсетеді. Біз
ата бабаларымыздың діні жайлы бекер айта кеткеніміз жоқ. Себебі адамдардың
наным сенімдеріне ... ... ... ... ... ... ... Л.Р. Северное манихейство и его роль в культурном развитии
народов сибири и ... Азии // ВМУ. Сер. 8: ... 1998. - № ... ... Гео. Мани и ... – СПб., ... ... Б.А., Смагина Е.Б. Манихейство // ... ... ... и раннем средневековье: Этнос. Языки. Религии. – М., 1992.
4. «Кефалайа» – Кефалайа («Главы»). Коптский манихейский ... Пер. ... ... ... ... и указатель Е.Б. Смагиной.
М., 1998.
5. Васильев Л.С. История ... ... – 2-е изд. – М., ... ... Августин, «De Manichaeis».
7. Бутми Н. Каббала, ереси и тайные общества. Спб., 1914.
8. ... Н.М. ... свет ... жемчужины». Минск, 2008г.
9. «Иранская религиозная энциклопедия» в переводе с фарси Т. Ч. Бобрицкой
под литературной ... Н. М. ... Акты ... Кац, 1955 – Кац А.Л. ... в ... Империи по
данным Acta Archelai. – ВДИ, 1955, № 3.
11. Мелетинский Е. Мани // Мифы народов мира. – 2003. – № ... ... В . В . ... ... ... ... - Л., ... Л. Н. Гумилев. Тысячелетие вокруг Каспия. М., 1993.
14. Н.Г. Аюпова “Тенгрианство как открытое мировоззрение” А., 2012.
15. Гумилев Л.Н. ... ... М.-Л., ... ... ... 1992 – Кляшторный С.Г. ... ...... ... в ... и ... средневековье. Гл.
10, М., 1992.
17. Агаджанов С.Г. Очерки истории огузов и туркмен Средней Азии IX-XIII ... ... ... ... Л.Р. Первый Тюркский каганат и его значение для ... ... // ... ... ... и ... - ... Кумеков Б.Е. Государство кимаков IX-XI вв. по арабским источникам. ... ... Л.Р. ... по истории Сибири и ... ... ... ... ... Р. Н. ... ... Тэнгрианство. Казань,
2006.
22. Зуев Ю.А. Ранние тюрки: очерки истории и ...... ... 2002.
23. Ғ. Айдаров. Көне түркі жазба ескерткіштерінің тілі. – ... ... ... ... ... ... ҚОСЫМШАСЫ
(5)-сурет
Ғ ҚОСЫМШАСЫ
(6)-сурет
Д ҚОСЫМШАСЫ
(7)-сурет

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 70 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Қазақ тіліндегі терминдік атаулар мен ұғымдарды білдіретін лингвостатистикалық сөздер мен сөз тіркестері»29 бет
Жалпыланған түрдегі технологиялық операцияларды жобалау мәселелері7 бет
Қалалардың қалыптасуы8 бет
VP-Expert эксперттік жүйенің жазбасы10 бет
VP-Expert эксперттік жүйенің жазбасы жайлы6 бет
VP-Expert эксперттік жүйенің жазбасы туралы4 бет
«ЕСІМ ХАН» ЖЫРЫНЫҢ НҰСҚАЛАРЫ МЕН ТАРИХИЛЫҒЫ42 бет
«жазбаша аударма практикасы» пәнін оқытудан әдістемелік нұсқаулар10 бет
«Зияты бұзылған 3-5 сынып оқушылардың жазбаша сөйлеу тілі бұзылыстарының сипаты»48 бет
«Қасымханның қасқа жолы», «Есім ханның ескі жолы», Әз Тәуке ханның «Жеті жарғысы». Үндістандағы «Ману заңы»12 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь