Тілдік санадағы мәдениет ұғымы

РЕФЕРАТ

ГЛОССАРИЙ

КІРІСПЕ

1 САНА
САНАНЫҢ ӘРБІР ҒЫЛЫМ САЛАСЫНДАҒЫ КӨРІНІСІ
ТІЛДІК САНА
1.1 Тіл . сана мазмұнын білдіретін негізгі құрал
Сана, тілдік сана ұғымдары
1.2 Мәдениет ұғымы
Материалдық және рухани мәдениет
1.3 Мәдениет қызметтері

2 МӘДЕНИЕТ ҰҒЫМЫНЫҢ ТІЛДІК САНАДАҒЫ КӨРІНІСІ
2.1 Мәдениет және тіл
2.2 Мәдениет және тұлға
2.3 Мәдениет және өркениет
2.4 Ұлттық мәдениеттің тілдік бірліктерде көрініс табуы
2.5 Ағылшын және қазақ тілдерінің фразеологиялық теңеулеріндегі ұлттық мәдени көріністер
2.6 Әлеуметтік топтар тілдік санасындағы мәдениет ұғымы(диаграммалық көрсеткіш)

ҚОРЫТЫНДЫ

ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

ҚОСЫМША
Еліміздің егемендік алуы ұлтымыздың рухани байлығы – жылдар бойы жоғалып кеткен ұлттық дәстүріміз, мәдениетіміз бен тіліміздің жанданып дамуына үлкен жол ашты. Қазақстанның әлемдік қауымдастыққа тең құқылы ел болып енуі – әлем жұртшылығының ұлттық тілімізді, тарихымыз бен мәдениетімізді мойындағанының айғағы. Бұл – ұлттық мәдениетіміз бен тілімізді жан-жақты зерттеп, өшкенін жандандырып, дамытып келесі ұрпаққа табыстау, рухани қазынамызбен дүние жүзі халықтарын таныстыруды міндеттейтіні де белгілі. Әрине, бұл – өзгеден гөрі алдымен өзімізге қажет рухани дүние, болашақ ұрпаққа қажетқұндылықтар. Сан ғасыр бойы ұрпақтан-ұрпаққа беріліп келе жатқан мәдениетіміздің тілдегі көрінісі уақыт өте келе тіл қолданысынан шығып, немесе мағынасы күңгірттене бастаған тілдік белгілермен қатар заман ағымымен өзгеріске ұшыраған ұлтымыздың салт-дәстүрі, әдет-ғұрпы, тарихы, этнографиясы тілші және мәдениеттанушы ғалымдар тарапынан нақты ізденістерді талап етеді. Соңғы жылдары тіл мен мәдениеттің өзара қатынасы мәселесі лингвомәдениеттану ғылымы ұстанымдары негізінде зерттеле бастады. Тілді мәдениеттен бөлек қарастыру да мүмкін емес. Бұл, сайып келгенде, ана тілдің ұлттық рухтың қалыптасуына ықпалы, дүниенің тілдік суреті мәселелерінің теориялық аспектілерін зерттеуге жол ашады.
Қазірде лингвистиканың құрылымдық, яғни тілді өз жүйесі ішінде ғана зерттеу парадигмасының антропоцентристік қағида негізінде – сол тілдің иесі болып табылатын адаммен, оның (тілдің) функционалды қолданыс табатын әлеуметтік орта, тарих мәдениет пен танымдық үрдіспен байланыстыра зерттеулердің нәтижесі болып табылар соңғы он жыл көлемінде тіл мен мәдениеттің өзара байланыс тетіктері мен жалпы ұлттық дүниетаным, ұлттық мәдениеттің тілдегі көрінісін зерттейтін лингвомәдениеттану ғылымы пайда болды.
Тілдік мәселелерді басқа ғылым салаларымен байланыстыра қарастыру ауқымы кең зерттеулерге жол ашып, ғылыми нәтижелерге қол жеткізді. Осындай интегративті, пәнаралық бағыттың бірі – XX ғасырдың екінші жартысында пайда болған лингвомәдениеттану ғылымы. Жалпы тіл мен мәдениет арқатынасы мәселелері түрлі деңгейде философтардың Платон, И. Гердер, Э. Кант, т.б. еңбектерінде қарастырылған. Бертін келе Гумбольдт , Э. Сепир, Б. Уорф және Э. Кассирер мен Л. Вайсгербер зерттеулерінде ғылыми ізденіс дәрежесінде көрініс тапты. Кеңестік дәуірде орыс ғалымдары арасынан А. Потебня, Н. Топоров, В.В. Иванов, А. Толстой еңбектерінде, қазақстандық ғалымдар академик Ә. Қайдаров, Р. Сыздық (салыстырмалы диахроникалық (мәтіндік)), Е. Жанұзақов, Ә. Ахметов, және Ж. Манкеева ғылыми еңбектерінде этнолингвистикалық бағытта зерделенді.
1. Daphne M. Gulland, David Hinds – Howell. Penguin Dictionary of English Idioms.- London, England, 2001. - 378 p.
2. Oxford English Compact Dictionary over 145000words, phrases, and definitions edited by Catherine Jones. – Oxford University press, 2000.
3. Словарь по языкознанию. Тіл білімі сөздігі / Под. ред. Э.Д. Сулейменовой. – Алматы: Ғылым, 1998. – 544 с.
4. Кунин А.В. Англо-русский фразеологический словарь. –М.: Рус.яз., 1984. - 944 с.
5. Маслова В.А. Лингвокультуралогия.- М., 2001.-208 с.
6. Воробьев В.В. Лигвокультуралогия.- М., 1997.-331 с.
7. Сабитова М.Т. Национально - культурный компонент семантики немецкого и казахского фразеологизмов // Известия АН КазССР. Серия филологическая. – Алматы, 1989. -№4 - С. 17-22.
8. Ислам А. Ұлттық мәдениет контекстіндегі дүниенің тілдік суреті: автореф. ... филол. ғ. док. - Алматы, 2004.-50 б.
9. Сепир Э. Избранные труды по языказнанию и культуралогии. -М.: Наследие, 1993.-656 с.
10. Вежбецкая А. Язык. Культура. Познание. -М., Международные отношения,1996.-411 с.
11. Гумбольдт В. Фон. Избранные труды по языкознанию. - М., 1984.- 370 с.
12. Мықтыбаева Т.Ж. Қазақ және ағылшын тілдеріндегі етістікті фразеологизмдердің лексика-семантикалық сипаты: филол.ғ.к. ... автореф. – Алматы, 2004.-26 б
13. Арғынғазина Ш.Б. Ағылшын және қазақ тілдеріндегі етістікті фразеологизмдерден лексика-семантикалық сипаты: филол.ғыл.конд. ... автореф. –А.2004.-26 б.
14. Оспанова Ф.А. Фразеологизмдер уәждемесінің лингвомәдени аспектісі: филол.ғыл.конд. ... дисс. – Алматы,2006.-136 б.
15. Ағабекова Б.Н. Ағылшын және қазақ тілдеріндегі фразеологиялық теңеулердің ұлттық мәдени сипаты: филол.ғыл.конд. ... дисс. –Алматы, 2010.
16. Словарь ассоциативных норм русского языка. – М.,1997. – 461 с.
17. Смағұлова Г. Мағыналас фразеологизмдер сөздігі. Алматы, 2001. – с.
18. Теория языказнание: учеб. Пособие. – В.А. Гречко.-П: Высш. шк., 2003.- 375 с.
19. Язык и культура: лингвострановедение и преподавание русского языка как иностранного.-3-изд. перераб. и доп. - М: «Русский язык»,1983. (Библиотека преподавателя русского языка как иностранного). – 269 с.
20. Ахманова О.С. Предисловие // Словарь лингвистических терминов. – М., 1966.- 608 с.
21. Лингвистикалық энциклопедиялық сөздік. – М.,1990. - 685с.
22. Маслова В.А. Когнитивная лингвистика: Учебное пособие. –Минск.: Тетра Системе,2004.-225с.
23. Воробьев В.В. О русской национальной личности в языке и культуре // Язык и культура. – 1998. – ч.1.- С.52-57.
24. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі/ Жалпы редакциясын басқарған Т. Жанұзаков. – Алмыты: Дайк-Пресс, 2008.- 968б.
25. Қазақ тілінің сөздігі/ Жалпы редакциясын басқарған Т.Жанұзаков. – Алмыты: Дайк-Пресс, 1999.- 776б.
        
        РЕФЕРАТ
Диплом жұмысының тақырыбы: Тілдік санадағы мәдениет ұғымы.
Диплом жұмысының көлемі: 54
Диплом жұмысының құрылымы: Диплом ... ... ... екі ... ... әдебиеттер тізімінен және
қосымшадан тұрады.
Диплом жұмысының зерттеу нысаны: ... ... ... ... ... ... ... мәдениеттің рөлін белгілеу, ұлттық
мәдениеттің тілдік бірліктердегі нышанын айқындау.
Диплом жұмысының мақсаты мен міндеттері: Зерттеу жұмысының ... ... ... ... келе ... жаңа ... өрісін кеңейтіп, мәдениетті сана ұғымымен байланыстыра зерттеу.
Осы мақсатқа байланысты келесідей міндеттер қойылды: сана және тілдік ... ... ... ... ... ... ... орны мен тіл
білімі саласындағы рөлін айқындау; мәдениет ... ... аша ... ... ... ... тіл, тұлға, қоғам, ... ... ... ... ... көрінісін талдау; санада
мәдениет қандай ... ... ... ... ... ... тілдік бірліктердегі айшықтарын белгілеу;
қазақ тіліндегі мәдени бірліктер мен өзге тілдердегі ... ... ... және орыс халықтары санасындағы мәдениет көріністерін
талдау.
ГЛОССАРИЙ
Ұғым – 1. болмыс заттары мен құбылыстарын жалпылама түрде ... 2. ... ... ... ... ... Ұ. сөз
мағынасына ұқсас ... ... ... тіл ... ... ал ... қатынастар жүйесінде болады. Ұ.-ның құрылысы күрделі ... ... ... ... ... аталуы үшін маңызы бар белгілердің
жиынтығы; 2) интенсионал – ұғымның заттық «негізімен» ... ... ... ... ... ... ... байланысты
болады; 3) Денотат – белгілі бір сөзбен атауға болатын нақтылы заттар; 4)
компрегенция белгілі бір сөзді ... ... ... ... ... бар не жоқ болуы мүмкін. Сөз болған жерде ұғым болады. Мағынамен
тікелей байланысып, оймен, ойлаумен ұштасады. Ұ. мәні – сөз ... ... әрі ... Жаңа ұғым ... бар ... ... ... дамып, көбейіп отырады [24, 251 б].
Билингвизм (лат. Bi – екі; lingua – тіл) – ... ... ... ... екі ... ... Бірнеше тілде сөйлеу
(полилингвизм) көп ұлттар тұратын елдерге тән. Мыс.: ... ... ... Нигерия, Қазақстан т.б. [24,36 б].
Аналогия (грек. analogia – ... ... – тіл ... ... ... ... ... семантикалық жағынан ұқсату құбылысы. А.-ны
қолдану дегеніміз, тілдегі құрылымдық үлгіні ... ... ... жаңа бірліктер жасау. Кез келген модельді, ережені т.б. қорыту
кезінде А.-ның әсері ... А. ... тіл ... аса зор [25, 14 ... ... ... (грек. ethnos – халық, тайпа
және лингвистика) – тілді мәдениетпен, ... ... ... ... ... қарастыратын тіл білімінің
бағыты.
Парадигма (грек. paradeigma – үлгі, мысал) – ... ... ... ... белгісі бар немесе ұқсас ассоцияция тудырушы кез
келген лингвистикалық бірліктер тобы.
МАЗМҰНЫ
РЕФЕРАТ
ГЛОССАРИЙ
КІРІСПЕ
1 ... ... ... САЛАСЫНДАҒЫ КӨРІНІСІ
ТІЛДІК САНА
1.1 Тіл – сана мазмұнын ... ... ... ... сана ұғымдары
1.2 Мәдениет ұғымы
Материалдық және рухани мәдениет
1.3 ... ... ... ҰҒЫМЫНЫҢ ТІЛДІК САНАДАҒЫ КӨРІНІСІ
2.1 Мәдениет және тіл
2.2 ... және ... ... және ... Ұлттық мәдениеттің тілдік бірліктерде көрініс табуы
2.5 ... және ... ... ... ... ... ... топтар тілдік санасындағы мәдениет
ұғымы(диаграммалық көрсеткіш)
ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
ҚОСЫМША
КІРІСПЕ
Еліміздің егемендік алуы ... ... ...... ... кеткен ұлттық дәстүріміз, мәдениетіміз бен тіліміздің жанданып
дамуына үлкен жол ашты. Қазақстанның ... ... тең ... ел
болып енуі – әлем жұртшылығының ұлттық ... ... ... ... айғағы. Бұл – ұлттық ... ... ... зерттеп, өшкенін жандандырып, дамытып келесі ... ... ... ... жүзі халықтарын таныстыруды
міндеттейтіні де белгілі. Әрине, бұл – өзгеден гөрі алдымен ... ... ... ... ... қажетқұндылықтар. Сан ғасыр бойы ұрпақтан-
ұрпаққа беріліп келе жатқан мәдениетіміздің тілдегі ... ... өте ... ... ... ... ... күңгірттене бастаған тілдік
белгілермен қатар заман ағымымен өзгеріске ұшыраған ... ... ... тарихы, этнографиясы тілші және мәдениеттанушы
ғалымдар ... ... ... ... ... Соңғы жылдары тіл мен
мәдениеттің өзара қатынасы мәселесі лингвомәдениеттану ... ... ... ... ... ... ... қарастыру да мүмкін
емес. Бұл, сайып келгенде, ана тілдің ұлттық ... ... ... ... ... мәселелерінің теориялық аспектілерін зерттеуге жол
ашады.
Қазірде лингвистиканың құрылымдық, яғни тілді өз жүйесі ... ... ... ... қағида негізінде – сол тілдің иесі
болып табылатын адаммен, оның (тілдің) функционалды қолданыс ... ... ... ... пен ... ... ... нәтижесі болып табылар соңғы он жыл көлемінде тіл мен
мәдениеттің өзара ... ... мен ... ұлттық дүниетаным, ұлттық
мәдениеттің тілдегі көрінісін зерттейтін лингвомәдениеттану ғылымы пайда
болды.
Тілдік мәселелерді ... ... ... ... ... кең ... жол ... ғылыми нәтижелерге қол жеткізді. Осындай
интегративті, пәнаралық бағыттың бірі – XX ғасырдың екінші жартысында ... ... ... ... тіл мен ... арқатынасы
мәселелері түрлі деңгейде философтардың Платон, И. Гердер, Э. Кант, т.б.
еңбектерінде қарастырылған. Бертін келе ... , Э. ... Б. Уорф ... Кассирер мен Л. Вайсгербер зерттеулерінде ... ... ... ... ... ... орыс ... арасынан А. Потебня, Н.
Топоров, В.В. Иванов, А. ... ... ... ... Ә. Қайдаров, Р. Сыздық (салыстырмалы диахроникалық (мәтіндік)), Е.
Жанұзақов, Ә. ... және Ж. ... ... ... ... ... жылдары лингвомәдениеттанудың өз алдына дербес ғылым саласы болып
айқындалуы, тіл мен мәдениет арақатынасы ... жаңа ... ... ... ... ... Қазіргі кезде
лингвомәдениеттану ғылымы өзінің ... ... ... ... ... ... ... кезеңінде. Орыс тіл білімінің Ю.С.
Степанов, А.Д. Арутюнова, В.Н. ... В.В. ... В.А. ... ... және т.б. ... ... ... нысаны орыс кең
көлемде – ... ... ... көрініс тапқан ұлттық мәдениет
мәселелері болып табылады.
Зерттеудің өзектілігі. Лингвомәдениеттану ғылымының ... ... ... ... тіл мен ... байланысына,
мәдениеттің тілдегі көріністерінің ... ... ... тіл ... тану ... ерекше көңіл бөлініп, тың зерттелуде. Мәдениет
тілмен бірге өмір сүріп, тіл ... ... ... ... табатының
дәлелдері жасалуда. Осыған орай бірнеше зерттеулік жұмыстар ... ... Бұл ... ... ... ... ... жарыққа шығып, танылуына орасан зор әсер ... ... ... ... жұмысының басты нысаны – мәдениеттің санадағы
көрінісін ашып көрсету. Тұлға санасында ... ... ... ... орын ... ... ... ие екендігін айқындау –
жұмыстың негізгі нышаны. Негізгі нысан ... ... ... ... рөлін анықтау маңызды орынға ие.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен міндеттері. Зерттеу жұмысының мақсаты –
лингвистика ... ... келе ... жаңа лингвомәдениеттану
бағытының өрісін кеңейтіп, мәдениетті сана ұғымымен байланыстыра зерттеу.
Осы мақсатқа ... ... ... ... Сана және тілдік сана ұғымдарын зерттеу. Сананың басқа ғылымдар
жүйесінде алатын орны мен тіл ... ... ... ... ... ... ... аша түсу, тілдегі қызметін анықтау;
• Мәдениеттің тіл, тұлға, қоғам, өркениетпен байланысын түсіндіру;
• Тілдік санадағы мәдениеттің көрінісін ... ... ... ... ... эксперименталды көрсеткіштермен дәлелдеу;
• Ұлттық мәдениеттің тілдік бірліктердегі айшықтарын белгілеу;
... ... ... бірліктер мен өзге тілдердегі бірліктерді
салыстыру;
• Қазақстандағы қазақ және орыс халықтары санасындағы мәдениет
көріністерін талдау.
Зерттеудің ... ... ... және ... ... әдісі қолданылды.
Зерттеу материалдары ретінде әр түрлі ұлт өкілдерімен ... ... ... ... ... ... болып табылады.
Жұмысты жазу барысында арнайы кітаптардан ұлттық ... ... ... ... ... ... талданды. Диплом жұмысында келесі
лексикографиялық дереккөздер қолданылды: Мағыналас фразеологизмдер ... Г.); ... по ... Тіл ... ... ( ... ... тілінің түсіндірме сөздігі (Жалпы редакциясын басқарған
Т. ... ... ... маңызы. Зерттеу барысында алынған қазақ
және ағылшын ... ... ... ... ... ... ... алынған санадағы мәдениет көріністерінің
көрсеткіштері лингвомәдениеттану ... ... ... ... өз ... ... жұмысының практикалық мәні. Жұмыста алынған ... ... тіл ... ... ... ... бойынша арнаулы
курстарда, сонымен қатар оқу-әдістемелік материал құрастыруда, дерек
көздерін алуда пайдалануға болады.
1 ... ... ... ... ... ... ... Тіл – сана мазмұнын білдіретін негізгі құрал. Сана, тілдік ... ... сана ... ... ... жұмыстардың зерттеу пәніне
айналды. Айталық, психология, философия, ... ... ... ... жан-жақты сөз етіліп жүрген аталмыш ұғымдар ғылыми
термин ретінде әрқалай түсіндіріліп жүргендігі ... Оның ... ... ... ... болса керек. Әр ғылым саласы сана ұғымының
өзіне тән ерекшеліктерін айқындауға талпынуда. Осы ... ... сана ... сана бір ... ... қарастырылып келсе, қазіргі таңда сана ... сана ... ... ... қоюға болмайтындығына көптеген
зерттеушілер назар аударып ... ... ... ... қоғамдық-тарихи әрекетінің
жалпыға бірдей формаларымен сипатталатын объективтік ... ... тән ... Сана – ... ... ... қасиеттері мен
мүмкіндіктері жайлы біліммен дүниеге деген көзқарас» ретінде анықталады.
Сана ... ... үшін ... ... қайталау қабілетін, сондай-ақ,
әртүрлі деңгейде механизмдер мен формаларды білдіретін ... ұғым ... ... ... сана мәселесі тек гуманитарлық ілімдер пәні, соның
ішінде әсіресе философия мен ... пәні ... ... ... XX ... бұл ... айтарлықтай кеңейтті. Көптеген
жаратылыстану және гуманитарлық ғылымдар да сананы зерттеумен айналысып,
оның ... ... ... Философия мен психология үшін сана
мәселесі негізгі зерттеу нысандарының бірі болып ... ... ... қоғамның әлеуметтік топтарының қызығушылығы, елестерінің
(представление) түзілуі және жүзеге асуы ... ... Ал ... ... ... ... ... сөзсіз, осы тұрғыдан
лингвистиканың қарқынды ... келе ... жас ... ... үшін ... сана» ұғымы орталық ұғымдардың біріне айналып
үлгерді, оның себебі де жоқ емес. Тіл – сана мазмұнын ... ... ... ... ... өзі тіл ... жас ... ... ... ... ... және ... ақиқат жайлы ұғым түсінігін қалыптастыратын тірі ... ... ... да ... ... ... ... оның санасымен, ойлаумен, рухани-практикалық әрекетімен тығыз
байланыста қарастыру ... атап ... Тіл иесі – ... ішкі ... назар аударуды місе тұтқан көптеген зерттеулер тұтас
лингвистикалық парадигманың өзгеруіне әкеп соқтырды, ... ... ... ... көмегімен жүзеге асатын күрделі адами ... ... ... ... ... ғылыми парадигманың
антропоцентризмі тілді сөулеу, когнитивтік, әлеуметтік және ... ... да ... ... ... ... ... бастау алды.
Қазіргі лингвистикада тіл табиғатын ... ... ... ... солардың бірі тілді және оның ... ... тек ... ... тұрғысынан зерттеу арқылы тіл
табиғатын толық әрі жан-жақты тану мүмкін еместігі болып отыр. Жиырмасыншы
ғасырдың ... ... ... ... ... ... ... лингвистердің зерттеу мүдделері тіл – әлеуметтік ақиқат,
болмыспен тығыз байланысты құбылыс ... ... ... ... ... ... жүйе ... зерттеумен шектеліп
қалмай, тіл мен ... ... ... ... ... ... шекарасын кеңейтетін лингвистикадағы жаңа бағыттарға ... тіл ... ... тіл мен ой және тіл мен сана арасында
нақты шектеулер жоқ. Соған қарамастан, бұл ... ... ... ие. Тіл мен ой ... ең ... ... бірліктердің
сезімдік және абстрактылық оймен байланысын, осы байланыстың заңдылықтарын,
сонымен қатар, ойдың вербальды көрінісін, тілдік функцияларға ... ... ой ... ... қатысты әртүрлі
психологиялық үрдістерді оқытуды қамтиды. Тіл мен ой қатынасы, сондай-ақ,
тілдің шығуы секілді түпкі мәселелерді де ... Ой ... тіл ... ... ... ... ол ... ойды ғана емес тұлғаның
психологиялық қызметін де қоса біріктіреді. Егер тіл мен ойды ... ... жағы ... тіл мен ... зерттеуде өмір
заңдылықтарына, қоғамның дамуына байланысты өзгеріп ... ... жағы ... алынады. Ойдың сезімдік және абстрактілік ... ... өмір ... ... ... Ал ұлттың өмірі мен
тіршілігінің көрінісі болған сана өзгеріп отырады. Сана тілде жылдар ... ... мен ... ... дәуірде әлемді әртүрлі бейнеде
қабылдауы арқылы көрініс табады. Маркс пен Энгельстің тілдің көнелігі ... ... ... ... ... бар: «Тіл сана секілді көне; ... бар, ... ... және мен үшін өмір ... ... Ал С.Н. ... ... әрбір сөзіміз ... ... ... ... бұл ... ... нақты лингвистикалық
зерттеуді қажет етеді. Ұжымдық сана тіл ... ... және ... ... зерттеу обьектісі болып табылмайды. Дегенмен, ұлттың ... ... ... тілдік факторларға сүйену ұжымдық сананың
эволюциясын зерттеумен айналысатын қоғамдық ғылымдарға ... ... Кей ... ... бойынша, сана жеке индивидтік және ... ... ... сана мен ... сана ... ... бар.
Ұжымдық сана индивидтік сананың ... ... тану ... ... атқарады. Ұжымдық сана индивидтер бірлестігінен
тұратындықтан, жеке ... ... ... ... өзгеруіне әкеп соғады.
Қазақстан республикасы секілді көп ... ... ...... орын ... ... ... Бір қоғамда
тұратын әртүрлі тілді иеленетін ... үшін ... ... ... ұлт
өкілдерінің қарым-қатынасына қажетті дәнекер-тіл қажет болып ... ... ... ... орыс тілі ... Қазақстан
Республикасында өмір сүретін барлық қазақ ұлтынан өзге ұлттар осы ... бір ... ... және оны ... қарым-қатынас ретінде
қолданады. Осыған орай біздің елде билингвизм орын алған.
Билингвизм ... – екі ... ... ... ... ... тілдік бейнесі, тілдік сана, тілдік тұлға сондай-ақ ұлттық мәдениет
түсініктерімен ... ... ... ... Тіл ... құралы ғана емес, сонымен қатар ойлау тетігі, тану ... ... ... ... болып тадылады.
Әлемнің тілдік бейнесі – бұл тіл арқылы әлемді тану, бұл ... ... ие, ... орта ... ... жинақталған тілдік
таңбалар жүйесі, бұл объективті тетіктің нақты тіл ... ... ... ... ... яғни ... ... түсініктермен
бейнеленеді, ал түсінік сөздер арқылы жеткізіледі.
1 сурет – ... ... ... ... ... ... ақиқат (действительность), ал
түсінік және сөз қосымша бөліктер ... ... Сөз ... тілдік
эквиваленті болып, сонымен бірге беріледі және заттың, белгінің, әрекеттің,
құбылыстың көрінісіне айналады.
Тіл және санамен ... сана мен ... тіл мен ... ... ... Э. ... А.А. ... Л.В. Щерба, Л.В. Выготский,
А.Н. Леонтьев, А.А. Леонтьев, А.А. ... ... ... Е.Ф. ... Уфимцева және т.б. секілді әртүрлі ғылымдардың еңбектерінде әрқилы
ғылыми және ... ... ... жүр. ... ... ... ... арқылы «тілдік сана» ұғымының күрделілігін
байқауға болады. Көптеген зерттеулердің барлығына қарамастан бірегей тұтас
тілдік сана ... бар деп айта ... ... ... ... ортақ нәтижесі көрсетіп отырғандай, тілдік сана тіл арқылы
көріністенеді, бейнеленеді. А.Н. ... ... ... ... ... ... ... «әлем бейнесін» «индивид психикасындағы
заттық мағыналармен сәйкес когнитивтік сызбалар ... және ... ... ... әлемнің бейнеленуі ретінде анықтайды. Ол әлем
бейнесі әлемнің өзі секілді көпқырлы, ал әлем туралы білім әлемдегі ... ... ... атап ... Ал Т.Н. ... тілдік
сана туралы былай деді: «Тілдік сана» ұғымның өрісі кең, оның екі ... ... ... – сананың жай-күйін вербалдық түрде білдіру,
санаға сөйлеу арқылы әсер ету, ... ...... тәжірибесінің, оның санасының әрекетінің нәтижесінде қалыптасатын
тілдік құрылымдармен жасалады». Сөйтіп, сананың ... ... ... ... емес екендігіне зерттеу нәтижелері куә ... ... ... тілдік сананы «тілдің көмегімен тіркелген адам ... ... ... ... мағына болып табылады. Тіл мен сана ... ... ... екі ... ретінде қарастырылады. Е.Ф.
Тарасов сана тікелей бақыланбайтындығын атап көрсетеді, ал сананы білдіру
құралдары, ең алдымен, ... ... ... ... Е.Ф. ... ... тілдік құралдардың көмегімен – сөздердің, еркін және тұрақты
сөз тіркестері, сөйлем, мәтіндер және ... ... ... ... сана ... жиынтығы ретінде анықтайды:
«Тілдік сана – тілдік құралдармен – субъектіллердің өзі ... ... ... ілім ... және ... ... сезім
мүшелерінен алынған перцептивтік деректерді қайта өңдеу нәтижесінде санада
пайда болатын сезімдік ілімдер ... ... ... ... фразеологизмдермен, мәтіндермен, ассоциативтік тезаурустар
мен сана бейнелері».
Бұл пікірмен толықтай келісе отырып, тілдік сана ... ... бірі ... ... экспериментте тіл иелері
реакцияларынан құралатын ассоциативтік өрістер ... ... ... Тіл мәні оның ... екі ... айқындалады, олар – қарым-
қатынас құралы және ойлау құралы қызметі. Сана мен тіл тұтастықты ... ... өмір сүре ... бір- ... ... тіл – ой мен сананың
тікелей болмысы, ақиқаты. Сана тек айқындалып қана қоймай, тілдің көмегімен
құралады. Оларды бір – ... ... ... ... И.А. ... ... ... сананың бөлігі ретінде, адамның сөйлеу ... ... ... ... ... адамның сөйлеу
әрекетінің өзі неғұрлым кеңірек ұғым – адамның ... ... ... ... ... орай ... және ... сананы
ажырату қажеттігін атап көрсетеді. Мысалы, тілдік ... ... ... ... ал ...... саләмдесу керек
екендігі жайлы ақпарат бар.
Лингвистика мен психолингвистикада әлі ... ... ... ... ... өз тілі жайлы білімінің жиынтығын қамтамасыз ететін
сөйлеудің психикалық механизмдері дұрыс ... ... ... ... Біздіңше, дәл осы механиземдер мен ... ... ... құрайды. Олай болса, дәстүрлі лингвистика да ... ...... ... ережелері, нормалар, тілдік ... ... және т.б., ... ол іс ... орындалатын сипаттаулардың
психологиялық ақиқатын зерттемейді. Дәстүрлі тіл ... даму ... ... ... өзі ... ... қазіргі таңда коммуникативтік,
антропоцентристік бағыт лингвистикада үстемдік етіп отырғанда, жаңа зерттеу
әдістері пайда ... ... ... оның ... ... тіл ... ... «өлі тілге», сөздіктер мен
грамматикада ғана ... ... ... тірі ... ... нақты
коммуникацияда қоладыналатын тілге деген қызығушылығы айтарлықтай өсті. Бұл
коммуникация, тілдің психикалық ... ...... ... ... және т.б. саласындағы зерттеулердің жедел
қарқынмен дамуына алып келді. ... орай ... ... сөйлеудің шығу,
түсінудің менталдық механизмдерінің және тілді санада сақтаудың ... ... ... яғни ... сөйлеу әрекет үдерісін қамтамасыз ететін
менталдық механизмдер.
Сөйтіп ... сана – ... ... механизмдерін қамтамасыз ететін
сананың бір бөлігі: сөйлеудің тууы, сөйлеуді қабылдау және ... ...... ... сақталуы. Әрқилы мағыналары бар тілдік бірліктер
жүйесі санада сақталады және тілдік сананың керек-жарағы ... ... ... феномені ретіндегі тіл жүйесін зерттеу тілдік сананы зерттеу деген
сөз.
Тілдік сананы ... ... ... ... мағыналардың
және сөйлеуші адамның психологиясынан орындалатын ... ... ... ... ... ... сипаттау лингвистикасы
тілді бірліктер жүйесі және ... ... ... ... бағдар тілде бар ... ... ... және ... ... тіркелгенді, анықталып, жалпыға бірдей
қабылданғанды, ... ... ... ... ... ... деңгейі эксперименталдық
зерттеу нәтижелерін көрсетеді, атап айтқанда, әртүрлі ассоциативтік
эксперименттер мен ... ... ... процедуралардың
көмегімен орындалған нәтижелер, олар ... ... мен ... тіл иесі ... ... қай ... ... айқындап,
сипаттауға мүмкіндік береді, сондай-ақ, түсіну, сақтау және ... ... ... ... ... мен ... әрекеттесу сипатын анықтайды.
Тілдік сананы лингвистикалық, та психолингвистикалық та деңгейде
зерттеуге болады. Екі ... да өз ... бар, олар тіл ... ... ... ... сипаттамалардың
шынайылығы егер олар психолингвистикалық сипаттаулар ... ... ... ... түспек.
Қорытындылай келе, Е.Ф. Тарасовтың айтқан мына ... ... ... : «бірдей ұлтық мәдениет жоқ, оның үстіне бірдей және сол бір
мәдени ... ... ... сана ... жоқ. Егер ... зат ... мәдениеттен екіншісіне тасымалданған болса да, онда сезімдік бейне
бірдей болуы тиіс еді, бірақ бұл олай ... ... оның ... ... бұл затты сезімдік қабылдауда алынған перцептивтік деректер ғана емес,
сондай-ақ табиғаты жағынан концептуалдық, мәдени ... ... ... де ... Бұл ... ... бейнесінде (бір мәдениеттен
екіншісіне ауысқан) әрқашан ұлттық-мәдени айрықшылық элементтері болады».
Демек, бөтен ... ... ... жаңа ... ... өз және ... бейнелері арасындағы айырмашылықтарды іздеу және ... ... ... ... ... ғана ... бұл ... бейне әлі толық танылмаған бөтен ретінде ... ғана ... ... мәдениетті танудың мұндай амалында жаңа
білімдер талдап отырған субъектінің ескі ... ... ... қажет.
Білім мәдениет құбылысы ретінде танымның ортақ үдерістерімен ... ... ... ... және ... ... де байланысты өзіндік даму заңдылықтарына ие. Бұл, ең ... және ... ... ... ... ... ... құрылымдарымен байланысты білімнің категориялық-семантиқалық
формалары.
1.2 Мәдениет ұғымы. Материалдық және рухани мәдениет
«Мәдениет» ұғымы анықтамаларының саны тек ... ... ... ... ... Бұл сөз күнделікті өмірде де кең қолданылатындығына мән беру
керек. Газет-журналдардан әлеуметтік және ... ... және ... ... ... және шахмат мәдениеті, кәсіптік
мәдениет, сауда мәдениеті, өзін-өзі ұстау ... ... ... ... ... ... Мәдениеттің ғылыми ... ... ... ажырату үшін, аксиологиялық (оценочных(баға беру))
талдауынан арылу керек. Ауызекі тілде «мәдениет» сөзі аксиологиялық тұрғыда
қабылданып, өз мағынаснда баға беру ... ие ... ... мәдениетті
адам (культурный человек) сөзі адам санасында «жақсы», ал мәдениетсіз адам
(некультрный человек) «жаман» ... ... ... ... ... ... қызметінің үрдістерінің және шешімдерінің
жиынтығы ... ... ... мәнге ие «мәдениет» ұғымының түсінігін
ашу үшін, оны ... ... ... ... деп есептеймін. Ең алдымен,
мінездемені тұлғалық ерекшелік көзқарасынан беріп ... ... ... А.Н. ... егер ... ... оның ... және
индивидтік тәжірибесінен анықталса, адам әрекеті қоғаммен де ... ... ... болып табылатын әлеуметтік-тарихи тәжірибемен де
басқарылады. Бұл тұжырым арқылы, А.Н. Леонтьев мәдениетті қоғамдық тұрғыдан
да зерттеудің ... ашып ... ... ... ... беріледі: «Мәдениет – бұл
қоғамның материалдық және ... ... ... ... дәстүрдің қоғамда қолданылуы». Әлеуметтану сөздіктерінде: «Мәдениет
– бұл экономикалық негіз арқылы қалыптасып, тарихи ... ие ... ... және ... ... ... ... Сонымен қатар, «Культура, творчество, человек» атты кітапта:
«Мәдениет... – бұл мәдени құндылықтармен боялып, ... ... ... сол ... ... ... ... өмір сүретін тұлғаның
танымдық әрекеті. Ол тарихи тұлғалық құндылықтарды жеке ... ... ... өзін және ... өзгертеді». Сонымен, мәдениет
тұлғаның әлеуметтік қызметі ретінде түсіндіріледі. ... ... ... ... ... деп ... Және әрбір жаңа
ұрпақ оны толықтырып тұрады, ... ... ... ... деп
түсіндіреді. Үшіншіден, мәдениет тұлғалық ... ... зор ... ... негізінде екі үлкен түрде болады: материалдық және рухани
мәдениет. 1. материалдық – бұл ... ... ... және тағы ... 2. ... – бұл ... өнер, әдебиет тағы
басқалар. Мәдениеттің бұлай бөлінуі ... ... ... Олардың
арасында тығыз байланыс, қатынастар бар. Осылардың ... олар ... әсер ... ... адам ... ... ... жобалар,
тұжырымдар нақтылы өмірде жаңа техника, сайман, басқа құрал-жабдық түріне
айналады. Ал жаңадан пайда ... ... ... технология, жаңа ой-
пікірлер, тұжырым, теория жасауға мүмкіндік туғызады. Материалдық мәдениет
құрамына еңбек құралдарымен ... ... ... ақылмен өңделген еңбек
заттары жатады. Олардың мазмұны мен түрі мәдениеттің даму ... ... ... қазіргі бардың, болашақтың сабақтастық
байланысын тани білу қажет. ... ... ... жоғалып
кетпейді. Адамдар күнделікті өмірде мәдени құбылыстарды әртүрлі ... ... ... құндылықтарды адамдардың жете ұғынуы, саналы
түрде меңгеріп алуы десе, екіншілері – ... ... ... мен
тәрбие алу процестерінде пайда болған адамның саналы ақыл-ойы, мінезі, ... ... ... ... қарайды. Мәдениет – тұтас бір құбылыс,
жүйелі ... ... ... зерттеледі. Бұл әдісті екі тұрғыда қолдануға
болады. 1. мәдениет қоғамның оның ... ... ... ... ... 2. ... жүйе ... яғни, оның құрылымы, оған кіретін
бөліктер, элементтер, олардың арасындағы байланыс-қатынастарды, мәдениеттің
жүйелік салаларын ... Адам ... ... өзі мәдени
құбылыстың жеке көрінісі болады. ... ... ... екі үлкен бөліктен
құралады: 1. Материалдық мәдениет – бұл адамның ... ... ... ... ... 2. ... ... – бұл адамның рухани
дүниесін және оның әлеуметтік өмірін ... ... ... мәні мен мазмұны оның құрылымымен тығыз байланысты. Ал, оның
құрылымы күрделі болғандықтан әртүрлі ... ... ... ... ... ең ... және ... сәйкес басты
атқаратын қызметі таным, яғни таңба – символдық ... ... ... «күш – ... ... сөз бос ... ... Білім әр уақытта
белгілі бар ... ... ... қалыптасып, көрініс тауып,
анықталады.
Мәдениет қызметтері. ... ... ... ... негізге
алып, қоғамдағы мәдениеттің төмендегідей қызметтерін айқындау мүмкіндігі
бар:
Адамды калыптастыру ... Бұл – ... ... ... ... жинақтайтын және оның негізгі мазмұнымен тікелей
байланысты нышан. Егер біз ... әлде ... әлде ... әлде ... ... ... сәл көтерілсек, адам мәдениетті, ал мәдениет
адамды қалыптастырғанына көзіміз жетеді. «Жеке адам өзі өмір ... ... ... төл ... ... ең ... – адам болу. Ал оның
негізгі ... бірі ... ... пен ... ... ... әділеттілік пен өктемдік, бодандық пен азаттық, ... ... ... ... ... ... ... нәтижесінде жеке
тұлғада өзіндік сана тұрақталады, ол озық мәдениет ... өз ... ... ... ... алға ... ... дүниежүзілік
тарихтың адам үшін, оның мүдделері мен өзіндік мақсаттары ... ... ... ... мәдениет мұрагерлік қызметі. Мәдениеттің бұл ... ... ... ... ... ... ... өмір төсілдерінің өзіндік
ерекшеліктеріне қатысты. Ақпараттық (информациялық) беріліс әлеуметтік
жүйеде биологиялық ... ... ... ... Шын ... ... ... мәдени мұраларды игеру, қабылдау және ... ... ... ... ... ... ... – салт-
дәстүр, әдет-ғұрып, рәсім-рәміз, діл мен тіл, дін және өнер, білім ... ... ... бір ... ... нәтижесінде мәдениет
субъектісінің өзіндік санасының жанды буынына айналады.
Танымдық қызметі. Мәдениеттің ... бұл ... ... ... қыры бар. ... біздің назарымызды өзіне аударатын нәрсе – мәдениет
пен білімнің арақатынасы. «Табиғаттан қулығын ... ... ... ... ... ... ... негізгі құрамдас бөлігіне
жатады. Ертедегі гректің «пайдейя», ислам өркендеуіндегі «маариф», қазіргі
өркениеттегі «интеллигенттілік» ұғымдары мәдениет пен ... ... ... ... Осы сипатта, әсіресе ... ... ... және ... ... үлкен қызмет атқарады.
«Бүгінгі күнге лайық адамдық ... ... ... ... Ал біздің өркениеттілігіміз жаппай компьютерге ... ... ... ... түрін жасап, оны сақтай ... ... ... Яғни ... ... ... ... болғанымен, бұл екі ұғымның арасында елеулі айырмашылық, белгілі
алшақтық, кейде тіпті қайшылық бар.
Ғылымның бет алды дамуы, ... ... ... ... нұқсан келтіруі мүмкін. Тек жоғары деңгейде мәдениеті бар өркениет
ғылым мен техниканың дамуындағы теріс ... ... ... біз ... арқылы шындықты ашсақ, өнер арқылы әсемдікке ұмтыламыз, ал
моральдық таным арқылы – жақсылық пен жамандықты айырамыз.
Реттеу қызметі. ... ... ... ... кітаптарда «мәдениетті
ғылыми жолмен басқару» атты сөз тіркесі кең етек ... ... ... өмір сүру тәсілі ретінде түсіндірілетін мәдениетті ... ... ... ... ... қуыршаққа айналдырған тоталитарлық айла-
шарғы үлгілерін көреміз. Айталық, Ертедегі Грекияда ешқандай шенеуніктер
адам ... ... неше ... ... ... ... жинаған жоқ. Солай
болса да ол елдегі жоғары ... және ... ... қандай
деңгейде болғаны бөрімізге белгілі. Алайда солай екен-ау деп ... ... ... ... ... шығара алмаймыз. Мәдениеттегі
реттеушілік әрекеттерінің өзіндік ... бар. ... гөрі ... ... үлгіге көбірек көңіл бөлінеді.
Мәдени ұғымдарда нормативтік, ережелік ... ... ... ... дегенде оның адамдық жан-жақты белгілерді ... ... ... көрсетеді. Ол – білімі ғылым деңгейіне,
киімі сол кезде көп тараған сәнге, мінез-құлқы осы қоғамның ... сай ... ... ... Бұл ... ... ... бірі. Адамдардың қарым-қатынасы, ...... ... ... көрінісі. Адам ерекше бір өрісте –
қарым-қатынас өрісінде болады. Руханилық пен ізгілік, ... пен ... ... нәзік тормен қоршаған; қоғамдық өмірде тек зат пен тауар
ауысуы ғана емес, ең алдымен идеялар, мамандық, ... ... ... ... ... ... Мәдениет игіліктерін жас
нәресте анасының ақ сүтін еміп, оның әлди жырымен сезім дариясына ... ... ... бойына сіңіре бастайды. Ғылымда социализация
(әлеуметтену) деп аталатын процесс те ... ... ... ... түрлері дегенде олардың әмбебаптығына және
көпмағыналылығына көңіл бөлу ... ... ... оларды жасаушылар
және тұтынушылар арасындағы қарым-қатынас ретінде алуға болады. ... ... асыл ... егер ол ... азық ... ... бір
себептермен жетпей жатса, онда ол мәдени айналыстан шығып ... ... үй ... бос ... отарба жүрмейтін темір жол жай темір мен
ағаштың үйіндісі, ешкім оқымайтын кітап шаң басып ... ... ... ... деп ... айтамыз. Мәдениеттің қоғамда атқаратын
басқа да қызметтері жеткілікті. ... оның ... ... тағы ... түрлерін атайды.
Тарихи мәдени процесс. Біз осыған дейін ... ... ... ... Ал ... ...... процесс. Оны
әлеуметтік қозғалыстың ақпараттық түрі деп ... ... ... пішіндерінде ақпараттық беріліс адам әрекеті нәтижесінде «жасанды
табиғатта» ұяланса, ал рухани мәдениетте ол текстер мен тілде ... ... ... ... ... ... басқаша
қисынмен зерттейді. Оның алдында оқиғалар мен тарихи деректердің тізбесін
жасау мақсаты ... жоқ. Ол осы ... ... ... бейнелеуге тырысады. Егер біз дүниежүзілік тарихқа осы ... ... онда ... дамуында екі бағыт бар екеңдігін байқаймыз.
Біріншісі, табиғатты меңгеру арқылы өндіргіш ... мен ... ... ... мен техниканың дамуы нәтижесінде
қалыптасатын өркениетпен байланысты. Өркениет ... адам ... ... ... ... ... руханилығының құндылығы кеміп, оның осы
машинаның тетігіне айналған көріністерімен айқындалып тұр. Н.А. Бердяев ... ... ... «Өмір органикалық сипатын жоғалтып, табиғи
тербелістермен ... ... Адам мен ... ортасына,
адамның табиғатты бағындырғысы келген құралдары қойылған... Өркениеттің
негізі енді ... та, ... та ... ... оның ... ... өркениет адам өмірін қазіргі кезде ... ... ... ... елдерде «не жеймін, не киемін сияқты мәселелер ... ... ... үшін ... ... ... талап-тілектер бар.
Екінші бағытты – адам руханилығының дамуы (мәдениет) деп атауға болады. Ол
адамның ішкі ... оның ... ... ... ... ... екі бағыттың айырмашылығын Шығыс пен ... ... ... ... ... Егер ... ... көбірек көңіл бөлсе, ... ... ... ... жетті. «Батые адамы Дүниемен,
табиғатпен, өзі ... ... ... ... ... күрес пафосы
керісінше: ол өзімен-өзі, өзіндегі ... ... Егер ... ... динамикасын алып қарастырсақ, онда тарихи тұрғыдан
төмендегідей сатыларды бөліп көрсетуге болады.
... ... ... ... ... 1. ... 2. ... Өркениет.
• Маргарет Мидтің ілімі бойынша: 1. Постфигуративтік (дәстүрлік)
мәдениет. 2. ... ... ... ... (жас ... ... Даниелл Беллдің пікірі бойынша: 1. Индустриалдыққа дейінгі қоғам.
2. Индустриалдық қоғам. 3. Индустриалдықтан кейінгі қоғам.
Марксизм бес ... ... ... ... ... ... ... тән мәдениеттің бес
түрін көрсетеді. Бұған дейін мәдениет ... ... және ... ... бүкіладамдық қасиет ретінде сипатталды. Алайда, нақтылы
тарихта әртүрлі мәдени ... ... ... жатады, олар кейін орнын
басқаларға береді. Ал этностық (ұлттық) мәдениеттерді ... олар ... ... ... ... ... басынан өткізген. Мысалы, XX ... ... ... сөз ... ... ... кеңестік
тоталитарлық мәдениетпен қоса, қазір қайта жаңғырып жатқан қазақтың ... ... айту ... ... әр ... ... ... оларды белгілі бір жүйеге, топқа келтіруге бола ма? ... ... ... және ... ең ... мәселелердің
бірі болып табылады.
Типология (грек тілінен «типос» пішін, үлгі, із және «логия» ілім, сөз
деп аударылады) деп ... ... ... 28 ... объектілерін
жалпылама үлгі көмегімен талдау, сұрыптау және ... ... ... ... Типология, әсіресе, бір-біріне үқсамайтын, көп түрлі
құбылыстармен істес болатын ілімдерде реттеу және түсіндіру мақсатында ... Осы ... ... XX ... жан-жақты дамыған
структурализм, жалпы жүйелік ілім мен мәдениеттану сияқты ілімдерде кеңінен
қолданылатынын баса айту ... ... ... әр ... ... ... ашу, ... архетиптерді айқындау, осының нәтижесінде ... ... және ... ... тәсілдермен түсіндіру сияқты ... ... ... Сонымен, адамзатқа тән сан алуан мәдениетті
зерттеу үшін типология ауадай қажет. ... ... ... ... ... Бұл жерде шешуді қажет ететін мәселе – мәдени
типтердің ... ... ... ... ... эволюциясы бар
ма, әлде әрбір мәдениет оқшау, бірбірімен алшақтап кете ме? Осы ... ... ... оның қосқан үлесі қандай? Неліктен ... ... бір ... тип алға озып шығады? Ал бұрын гүлденгені, неге
кейін солып қалады? Осындай сұрақтарды жалғастыра ... ... ... ... ... ... Осы мәселе бойынша
мәдениеттануда негізінен үш бағытты бөліп алуға болады. XIX ... ... ... ... ... ... дүниежүзілік өркениеттің
қалыптастыру зандылықтарына сәйкестендіре шешті. Дарвинистік эволюциялық
ілім ықпалымен пайда ... бір ... ... ... ... бойынша әртүрлі өркениет жоқ. Тек бір өркениет бар және де
барлық дамыған елдер мәдениеттің ... ... ... ... ... марксизм ілімінде анық ... ... ... ... даму идеялары). Гегель ... ... ... ... ... үстемдік ету принципі
мәдениет типтеріндегі өзіндік ерекшеліктерді ... ... ... ... ... ... басталған бетбұрыс осы мәселеге де өз
әсерін тигізді. Мәдениеттегі ортақ даму ... ... ... ... ... ... ... өмірбаянын суреттеу алдыңғы
қатарға шықты. Ресейде де бұл идея XIX ... ... ... ... ... ... белгілі мәдениет тарихын зерттеушісі Н.Я. Данилевскийдің
тарихи-мәдени тип іліміне қысқаша тоқталып өтейік. Ол ... ... ... атты ... ... 13 мәдени типтің болғанын атап өтеді. ... ... ... біз түрік халықтарын таба алмаймыз. Ғалым
О. Шпенглер сияқты Н. ... де ... Азия ... ... шыға ... деген еуроорталықтанған көзқарас шеңберінде қалып
қойған. Әрбір ... тип ... ... тәрізді болгандықтан,
олардың бір-біріне қарым-қатынасы шектелген, араларында шынайы сұхбаттасу
(диалог) ... ... Н. ... ... ұлттық мәдениеттер
шығармашылық (творчестволық) және қатып-семіп қалғандар (реликтілік) болып
бөлінеді. Тарихи қозғалыс нәтижесінде кейбір мәдениет алға озып ... ... ... ... материал болудан өзгеге жарамайды. Жалпы
қалыптасқан мәдениет ... 1500 ... өмір ... Оның 1000 ... нөр жинау, басқалардан оқшаулануды қамтитын этнографиялық кезеңі
алса, 400 жыл мемлекеттік кезеңге жатады. Тек соңғы 50-100 жыл ... тип өзін ... ... із ... Бұл ... ... ... деп атайды. Бірақ өркениет түбінде этностық мәдениетке
орны толмайтын нұқсан келтіреді, оның архетиптік өзегін жегідей ... Н. ... ... ... ... ... ... шығара алмайды. Оның пікірінше, мәдениеттердің арақатынасының
3 түрі бар:
1. жою, тазарту (мысалы, ... ... ... ... ... ... будандастыру (I Петрдің еуропалық мәдениетті орыс жеріне енгізуі);
3. тыңайту (мәдениет өзінің ... ... ... нөрімен
толығады). Жалпы алғанда көптеген тың пікір айтқанымен, Данилевский
мәдениеттер тұтастығын ... ... ... ... жартысынан бастап адамзат ғасырлар бойы қалыптасқан,
алайда жаугершілік пен алапат соғыстардың салдарынан жиі-жиі ... ... ... ... ... ... ... бастайды. Бүкіл планеталық
тұтастық идеясы гуманист ойшылдарды ... ішкі ... ... ... ... ... оқшаулық теориялары өз орнын
адамзат өркениеті дамуының біртұтастығы жайындағы ... бере ... ... ... философ-экзистенциалист Карл Ясперстің (1883-1969)
белдеулік (осьтік) уакыт ілімі ... орын ... ... ... адамзат біртұтас күйде пайда болатын, негізгі
даму бағыты ортақ және ... мен ... ... ... ... ... қалыптасуына шешуші әсер еткен ... ... ... ... сенімнің адамдарды баурап алуы. Бірақ, әрбір дүниежүзілік
немесе ұлттық дін өзара таластың салдарынан жалпыадамдық наным мен ... ... Оны тек қана ... ... ... ... болған философиялық сенім тұжырымдады. Бұл – ... 800 және 200 ... ... ... Осы ... ... ... (Қытайда, Үндістанда, Персия мен Палестинада, Ежелгі Грекияда)
рухани қопарылыс болып, қазіргі адам типі қалыптасты. «Бұл ... ... ... одан әрі, ... ... ... ... Қытайда Конфуций,
Лаоцзы, Мо-цзы, Чжун-цзы, Ле-цзы және тағы да ... ... ... дамытты. Үндістанда Упанишадтар пайда болып, Будда өмір сүрді. Осы
екі елде де ... ... ... мәселелері пайымдалып, бабына
жетті. Иранда ... ... пен ... ... ... ... әлемтуралы өз ілімін уағыздады. Палестинадан Илия, Исайя, ... ... Иса ... ... Ал ... – бұл ... мен ... Платон тәрізді философтардың, Фукидид пен Архимед ... ... К. ... ертедегі ұлы мәдениеттердің пайда болуын
адамның өзінің әлсіздігін сезініп, осы жағдайдан құтылу үшін рухани ... ... ... ... рухани бірлігі идеясын К. Ясперс
мәдениеттер типологиясын талдауға негіз етіп ... Оны ... ... төмендегідей кестені «Тарихтың түп-тамырлары және оның мақсаты»
шығармасында ұсынады.
Мәдениеттік сұхбаттың табиғаты. Қазіргі адамзат ... ... ... ... ... ... саны ... Олардың бәріне ортақ не болуы мүмкін? Олардың бәріне ортақ нәрсе
– мәдениет, адам баласының саналы іс-әрекетінің жемісі ... ... ... ... ... ... Бұл әлемде абсолютті
бірдей екі адам ... ... ... ұқсас екі мәдениет те
болмайды. Алуан түрлі ... ... ... қарым-қатынас болуы
мүмкін? Оларда өзара түсіністік бар ма?.. Осы ... ... ... алдында міндетті түрде туады және толассыз туа береді де.
Себебі мәдениетті адам өмірден мән мен мағына ... ... ... ... Көптүрлі мәдениеттер, олардың өзіндік құндылығы, бірегейлігі,
бағалылығы және өз ара ... ... ... ... Сондықтан мәдениеттер сұхбаты (диалог) мәдениеттанудың бастауында
тұр десек артық айтпаған болар едік. Диалог ... ... тегі – ... ... Соңғы уақытта қазақ тілінде жарық көрген ... ... ... «сұхбат» ұғымы ретінде тәржімаланып жүр.
«Диалог» сөзінің қазақша баламасы «сұхбат» ... ол ... ... ... ... ... орынды. Өзінің алғашқы мағынасында
«диалог» екі адамның әңгімелесуі деген мазмұнға ие ... Сәл ...... ... ... ... ... шығарманың түрі
ретінде түсіндірілетін болды. Осы орайда көне грек ... ... ... ... ... ... дұшпандарымен пікірталас ретінде
өткізетін әңгімелесу стилін еске алайық. Онда ешбір кемсіту, мұқату, ... ... ... алга ... ... жоқ. Бұл әңгімелесу
барысында жасы үлкен немесе лауазымы ... адам ... ие ... қабілеті жоғары, ақыл-парасаты биік адам құрметке ие ... ... ... ашып ... ... адам игілігіне
жарайтын ұлы күш екендігін аңғарган тұңғыш философ Сократ ... ... ... «екі ... ... сырласуы» деген тікелей бастапқы
мағынасының тар шеңберін ... ... ... ... ... мәдени-
әлеуметтік контексінің негізгі ұғымына айналып отыр. Бүгінгі таңда сұхбат
адамның және адам ... ...... ... ... кең мағынада қарастырылуда. Жалғыз басты, өзімен өзі ғана шектелген
адам баласының болуы мүмкін ... Адам ... ... көзі ... басқалармен бірлесе өмір сүруінде жатыр. Сондықтан ... ... ... ... ретінде тіршілік ете алады. Сұхбат адамның,
мәдениеттің «өзіндік» ... шығу ... ... етеді,
өйткені адам да, мәдениет те өзіне өзі тепе-тең емес, өзімен өзі ... ... ... да, ... де болу ... ... ... жүзеге асады. Адамның басқа адаммен, мәдениеттің басқа
мәдениетпен ... ... ... ғана бұл ... бар
құндылықтар дүниеге келеді. Әрбір басқа адам, әрбір басқа мәдениет мен үшін
маған тепе-тең, пара-пар, сайма-сай ғана ... ... ... ... ... ... ... күш.
«Мәдениетті мәдениеттер сұхбаты ретінде түсіну қажет (бұл – тавтология
емес, бұл – мәдениет анықтамасының спиралі). ... жеке ... бір түрі ... ... ... Адам ... ... болмысының жемісі ретінде адамның бір-бірімен ... ... ... ... ... оны ... ... ортадан бөліп-жарып, өзгешелеп алды. Тіпті физиологиялық тұрғыдан
осы мәселеге көз ... ... онда да ... ... табиғатына куә
боламыз. Адам миының ... ... ... сана – ... ... диалогының нәтижесі. Ал мидың қос жартышарларының ақпарат
қабылдаудың, сараптаудың қос тәсілінен, қос әдісінен ... ... ... мидың өзінің сананы тудыруы үшін екі қарама-қарсы бөлікке
бөлінуі қажет ... Сол ... ... қос ... ... ... сананың өзі де о бастан («іштей туа») сұхбатты.
Саналы адамның болмысы да ... ... өмір ... де сол ... ... ... ... Сұхбат адамдардың бір-бірімен пікір
алысуымен шектелмейді, ол дегеніміз адамдардың қатынасы. ... бір ауыз ... да, ... ... ... да ... болу мүмкіншілігі бар,
өйткені, сұхбат ішкі, ... ... ... ... ... жатқан оқиғалардың, табиғаттағы орын алған құбылыстардың
бәрін де мен өзіме бағышталған, өзімнен ... ... ... ... ... ... Тек ... тұрғыдан ғана сұхбатта болу ... ... ... бәрі бірдей емес, сол сияқты олардың сұхбатта болу
мүмкіншіліктері де ... ... ... ... берілген сұхбаттық
мүмкіншілікті әркім әрқалай пайдаланады, кейбіреуі тіпті пайдаланбайды ... ... үш түрі орын ... ... ... техникалық сұхбат; сұхбат
болып танылуға тырысқан монолог (М. Бубер). М. Бубердің айтуынша, сұхбаттың
бірінші түрі өмірде өте аз ... ... ... ... ... ... Ал ... екінші түрі біздің қазіргі «тіршілік ету
тәсілімізге» сай келеді. Үшінші түрдегі сұхбатты өміріміздің әр ... ... ... Бірін-бірі тыңдағансып, жайбарақат қана өз
монологының шеңберінен асып ештеңені ... ... ...
қазіргі өмірдің ақиқаты. «Сұхбаттағы өмір дегеніміз көп адамдармен істес
болу деген сөз емес, көп ... ... бола ... ... да солармен
бірге болу!».
Жалғыз өзің тау басында түрып та өзіңді жалғыз сезінбеуің, ал ... ... ... ... ... жаныңның құлазуы да мүмкін.
Шынайы сұхбат басқаларды ... ... ... ... ... ... ... сұхбат жаныңның терең түкпіріндегі «басқаға»
деген құлшынысыңнан, «басқаға» ... ... ... ... ... ... ... де сананың о бастан сұхбаттылығын тұжырымдады.
Платонның ойлау дегеніміз адамның өз-өзімен сұхбаты, ... ... ... ... ... өзін-өзі тыңдауынан пайда болады дегенін
еске ала ... ... М. ... ... ... ... ... тұжырымы бізге жаңашыл болып көрінбесе керек. Бірақ
алғашқылардың анықтамаларында диалогтан гөрі монолог туралы сөз ... Ал М. ... үшін ... ... диалогтығы оның «Басқа», «Сен»
сияқты «Менің» коррелятымның ... арқа ... ... ... ... өзінің «болмыстағы –
куәсінің – жоқтығымен», «өзінің болмыстағы жалғыз, жеке дара ... ... ... ... болмыстағы маған ғана белгіленген, менен
басқа ешкім онда тұра алмайтын нақты болмыстық ... ... ... ... өзіммін. Мен одан ешқайда кете ... ол – ... ... ғана ... орным. Сондықтан менің «болмыстан куәм
жоқ». Осы менің жалғыздығым менің ... ... Мен өз ... бере алмайтын болсам, әрбір іс-әрекетім, мұң-мұқтажым үшін тек қана
өзім жауаптымын. «Мен – Сен» немесе «Мен – Басқа» ... ... ... ... ... ... теңдігі тұрғысынан «Мен» сияқты.
Өзінің «Басқалығының» ... ол ... ... ... ... ... маған «сыртқары» тұратындығы сияқты «Мен» де
«Басқаға» «шеткерімін». ... ... ... өз ара
бір-біріне «сыртқары». Сол өз ара ... ... ғана ... ... да ... дара ... ... көру» мүмкіншілігіміз
бар. Ал «артық көру» мүмкіншілігі субъектерге мол «жүк артады», өйткені ... ... ... ... ғана ... ... ... сұхбаттаса
алады. Яғни сұхбат құбылысының түбірі адамның ... ... ... ... ... ... ... жатыр. Жоғарыда атап
кеткен «сыртқарылық» ... ... деп, ... деп ... ... еді. «Сыртқарылық» барлығынан шет қалу, ештеңемен ... ... ... ... сол ... арқылы ғана шынайы бірігу, шынайы
қарым-қатынас, шынайы диалогтың болуы мүмкін. Өйткені, тек қана ... ... ... ғана ... көру мүмкіншілігі бар.
Өмірдің онтологиялық (болмыстық) мінездемесі – оның ... ... тек ... және ... арасында ғана мүмкін. Бірін-бірі ... ... ... қарым-қатынас тек «Мен» және «Сен», «Мен»
және «Басқа» болған тұста ғана кездеседі. Өйткені, мен ... ... ... ... ... ... ... сезінемін, өйткені маған
біреу қуанады, мен біреуге қажетпін. Осылайша, әлемдегі әрбір адам ... ... ... ... толы көңіл-күй) қатынасын байқайды.
«Мен», «Сен» ...... ... ... ... ... қос
сананың кездесуінен туындайды.
«Мен өзімнің дүниеге келгенімді немесе дүниеден ... өз ... ... яғни ... келу мен ... ... ... мен менің өлуім ретінде менің өмірімнің ісі, оқиғасы (событие)
бола алмайды. Бұл жерде мәселе оның факт ... ... ... ... ... оған ... құндылықтық көзқарастың болмауында, менің өзімнің
сол ... сол ... баға бере ... саналы түрде болсын немесе ойланбай-ақ өзімізді қоршаған адамдарды,
әлемді өзіміздің оларға деген ... ... ... ... ... актив-пассивтілікке негізделген
классикалық рационализм рухындағы құрастыру емес, бұл «Мен» және «Басқаның»
немесе «бөлінбейтін ... ... ... құрастыру. Мүндағы
«қосылмастық» деп отырғанымыз – қатынастың екі жағының, ... ... ... ... ... бірі басып, бірін-бірі жоқ қылып жібере алмайтындығы.
Ешкім бұл болмыста ешқашан басқа біреудің ... ала ... ... ... өз орны бар, ... бұл ... тыс емес.
«Қосылмастықтың бөлінбестігі» деп «Мен» және ... ... ... «Менің» барлығым «Басқаның» арқасы да, ал «Басқаның»
болуы - «Менің» арқам. ... және ... ... ... ... орын
алады. Ал олардың арасындағы қарым-қатынас – диалог (сұхбат) – ... ... ... ... қайнар көзі. Мәдениет ... ... ... ашық ... ... Мәдениеттің
болмыстық сұхбаттылығының негізінде мүмкін болған мәдениеттер ... ... ... ... ... ... ма? Иә, ... адамның белсенді іс-әрекетінің, еркін шығармашылығының, оның
өзіндік ішкі мәндік ... ... ...... ... ... да тікелей адам іс-әрекетімен
байланысып ... Адам ... ... адам ... ... ... ... нәрселер сияқты мәдениет те өз бойына тұлғалық бастаманы
сыйғызады.
Мәдениет қашанда мәдениеттер шекарасында, ... ... ... ... өмір ... әрі ... ... мәдениет басқа
бір мәдениеттің сұранысының жауабы ретінде, сол бір басқа мәдениеттің
қажеттілігі ... ... ... «пешенесіне» өзінің болмысынан
тыс басқа әлемде өмір сүру ... ...... ... Әрбір
мәдениет екіжақты Янус іспеттес, ол қаншалықты өзінің ішкі әлеміне жіті көз
жіберіп қарайтын ... ... ... ... басқа мәдениетке де
бағышталған.
XX ғасыр мәдениеті көп ... оның ... ...... ... ... және ... XXI ғасыр біртектес адамдық
мәдениеттің аймағына зор екпінмен еніп келеді. ... ... ... ... көп, ... мен мардымды жетістігі мол ғасыр болды. Ғасырдың
алғашқы жартысында басынан өткізген екі дүниежүзілік ... ... ... екі ... жүйелердің арасындағы ұзаққа созылған қауіпті де
қатерлі қырғи қабақ, текетірестік ... ... ... ... ... ... ... етті. Ұлы дағдарысқа кез
болған адамзат рухы ... пен ... ... құрмет пен диалог
арқылы тоқырауға, қантөгіске жол бермеу әдісін тапты. Соның нәтижесінде XXI
ғасыр қарсаңында ... жаңа ... ... ... жаңа ... көшті. Дүниені тек текетірестік тұрғыдан: Батыс-Шығыс, Күнгей-
Теріскей, ұлы мемлекеттер «үшінші дүние, ... клуб – ... ... ... бас ... ... әлдеқашан болды». XX ғасырдың
екінші жартысынан бастап мәдени-әлеуметтік өмірде өзінің ... ... ... ... ... ... – қазіргі заманның көкейтесті тақырыбына
айналып отыр.
Ешқандай ... ... ... Ол ... ... ... отырып тіршілік етеді әрі соның нәтижесінде жетістіктерге де
жетеді. Осы орайда Э. ... ... және ... адамзаттың
дағдарысындағы» мынандай жолдары еске түседі: «Мәдениеттің мазмұны ... ... ... ... ... Расында, мәдениет
дегеніміз – ... ... ... өмір сүру ... ... ... ... басқа мәдениет тәжірибесін өзіне пара-пар, лайықты
деп қана қарастырмай, өзіндік болмысты кеңейту, ... ... деп ... жөн. ... ... мәдениеттерді байытады, өйткені
«Басқа» менің ... ... ... ... ... ... ... қандай
да болмасын мәдени-әлеуметтік өзімшілдікке жол бермейді. Олай болатын
болса, бүгінгі танда ... ... ... және ... ... ... ... пәрменді құралы мәдениеттер
сұхбаты болып отыр. Мәдениет шынайы адамдық құбылыс, адам бар да ... Адам о ... ... ғана ... ... қашанда өзінің нақты
болмысынан тысқарыға ұмтылады. Бұл ... ... ... құбылысының
мәнін ашуға көмектеседі. Ал мәдениеттің мәні оның ... ... ... үшін болу ... да, ... мағыналық анықтамасы. Адамның болмысы – қарым-қатынас тұңғиығы.
«Мәдениет жеке адам ретінде ... ал ... ... жеке ... ... ... ... ғана мәдениет
шынайы мәдениет болып есептеледі». Бұл жағдайда мәдениеттер сұхбатын
тікелей «Мен» және ... ... ... ... ... ... ең бастысы – басқаның өзіндік санасын модельдеу, құру. Өйткені диалог
үшін біртұтас көзқарас қажет. Ал біртұтас көзқарас ... сырт ... ... М. Бахтин терминологиясын қолданатын болсақ, «тысқарылық»
көзқарасы. Бахтиндік қарым-қатынастың антропологиялық теориясында «Мен» ... ... ... ... ... ... ... және «тамамдау». Мұндай
мүмкіншіліктер «Маған» менің негізгі қасиетім «сыртқарылық» көзқарасым және
одан туындайтын «артық көру ... ... ... ... ... ... «Басқаның» әлеміне ену, соның демімен тыныстау ... ... ... ешқашан өзімнің орныма қайтып оралуды ... ... ... тану мүмкін емес. Басқа санаға енгеннен ... ... , ... ... ... онсыз Басқаның санасына ену нәтижесіз,
жеміссіз, ... ... сана ... ... ашпайды, басқа жанардан ештеңе көре
алмайсыз да. Осылайша «біреу үшін маған» айналған ... ... ... ... ... басқаның «мен үшін басқасын» өзімен қоса ала келуі
керек. Диалог, сұхбаттылық механизмдері адам ... ... ... пен ... ... орналасқан. Адам үшін болу және тіршілік
ету дегеніміз басқамен және басқа үшін болу дегенді білдірсе керек. ... ... ішкі ... адам ... ... ... ... деп, ал адам тіршілігінің мәнін басқалармен бір лесе тіршілік етуде
деп танытады. ... ... ... ... оның сұхбаттылығында
болса, сол сұхбаттылық тек «Мен» және ... ... ... және тек
солар арасында құндылықтық қарым-қатынас мүмкін деп ... ғана ... ... ... ... ... ... көрінісі
болғандықтан ол екі немесе бірнеше ерен ... ... ... ... Сұхбат барысында біреудің ғана қөзқарасы дұрысталып,
екіншісі қалып қояды деп түсінбеу керек, сұхбат екі ... ... ... ... ... ... табады, оларды алыстатушы емес,
жақындастырушы позицияны қалыптастырады.
Диалог – адамдардың ортақ тіршілігінің ... ... ... ...... ... өзін-өзі айқындауының
көп түрін, әртүрлі мүдделердің, құндылықтардың, мұрат-мақсаттардың, өмірлік
стильдердің болуын өзіне алғы шарт деп ... ... ... ... ... яғни ... адамның, әрбір мәдениеттің
дамуга бірдей құқын мойындауды білдіреді.
Диалог шын мәнінде гуманизмді, адамсүйгіштікті уағыздайды, олай ... ... ... ... арасында үйлесімділікке қол жеткізу,
түрлі мәдениеттер, ... ... ... ... ... көрсете білу.
Қазіргі көппарадигмалық, сұхбаттық рухани жағдай кеңістігінде бастауыш
мәдени ... ... ... ... еріктілік, төзімділік,
өзара түсіністік.
Қоғамның рухани өмірінің алға даму шыңы ... ... ... мұрадан
болсын, қазіргі мәдени шығармашылықтан болсын жалпы адамзаттық мән-мағына
ізденіске бастайды. Ол үшін диалогты тек ... ... ... ... деп
қана емес, кең 40 түрде – ... ... ... ... деген, замандас
халықтардың тарихы мен мәдениетіне деген құндылықты қарымқатынас.
Мәдениеттер сұхбаты ...... ... ... ... ... ондағы өзі секілді адамдардың
ділінің, логикасының өзіндік ерекшеліктерімен белсенді сұхбатқа ... ... ... ... ... ... ... түрлер тудыруға тигізген
жағымды әсерлерін көптеп мысал ете алады. Мысалы көне грек ... ... ... ... ... ... ... ықпал ете
білген мәдениет. Көне грек өмір салтының, ойлау стилінің ерекшелік ... ... яғни ... ... ... ... ... ойлау тәсілін қалыптастыруға көп эсер етті. Көне
гректердің басқа елдермен саудасаттық, кеме жолы ... ... ... ... ... ... жазу ... халдей-вавилондық астральды дүниетанымды игеріп, Мысырдың ... бай ... мұра ... ... ... ... ... болып, көне
Шығыстың эзотерикалық ілімінің даналығын мойындап, көне Греция соның бәрін
жинақтай келе өз алдына болашақ ... ... қара ... ... Греция рухының ғажайып көрінісі – ... өзі де ... ... ... парсылық, финикиялық) даналығын қабыл
алу, гректерге түсіндіру үшін туған қажеттілікпен ... ... ... пікірдің жөні бар, өйткені ... ... ... ... жас өрі аз ... еді. ... алғашқы грек ойшылдары
Фалес, Пифагор, Анаксимандр, Гераклит ... ... ... ... жинақтап, қортындылады. Гректердің өздері Шығысты ұстазы деп
танитындығын еш жасырмаған да болатын, ... ... ... ... ... таптық деп те түсінген еді. ... көне ... ... ... көп түрлі өзгерістерді тудырды. Мәдениет ғасырлар
бойы ... ... бойы өмір ... ... жаңа ... ... жаңа ... әкеледі, себебі дәл уақытында кейде бір идеялар
өз орнын таппауы да ... ... ... ... ... ... ... адамның жеке тұлғасына деген ... өз ... ... таппаған көрінеді. Ал енді мыңжылдық уақыт шамасынан ... ... ... ұран етіп ... ... сол ... адамның жеке дара тұлғалық қасиеттерін марапаттау мұраты болды.
Ренессанс кезеңінде антикалық сұхбаттық дәстүр қайта ... өз ... ... ... болу мүмкіншілігі еді.
Индивидтегі ренессанстық емес мәдениеттердің кездесуінің өзі ... ... ... ... ... ... болуы жанжақты
сауда-экономикалық қарым-қатынастардың қалыптасуымен ... ... ғана ... ... ... халықтардың да тарихи жады
таңдаудан тұрады. ... ... есте ... ... ... ... Сондықтан болар қазіргі еуропалық халықтар мұсылмандарды
өздерінің алғашқы тарихи ұстаздары ретінде қарастырғысы келмейтіндігі.
«Еуропоцентризм» деп тек қана ... және оның ...... мәдениетті ғана адамзаттың жалпыға ортақ әмбебап жолы деп танитын
көзқарастар жиынтығын айтамыз. Нәтижесінде, ... ... ... ... ... ... делінеді де Шығыстың Батысқа тигізген әсері ... ... ... Ал ... ... ... ... айтып кеткен Ренессанс
мәдениетінің түп-тамыры тек антикалық ... ғана ... ... ... ... ... мәдениетке де байланысты екендігі аян. Олай
деуімізге ... ... ... ... грек-римдік мұрасын, соның
ішінде өсіресе еуропалық ортағасырлық шіркеу әлемі төркілеген философияны,
ондағы ұлы тұлғалар ... ... ... аман ... ... ... ешкім жоққа шығара алмайды.
Мәдени даму тік бағытгалған процесс емес. Онда ... ... ... ... ... қызу қарым-қатынасы жүріп жатады. Мәдени
бірегейлі мәдениетгердің ... ... ... ... ... ... ... байланыс кеңістігі ұлан-ғайыр. Біздің Ортаазиялық
аймақ та ... ... ... ... ықпал аймағы болып
табылады. Оған басты себептердің бірі Ұлы Жібек жолының осы ... өтуі еді. Ұлы ... жолы ... да ... пен ... ... сұхбаты, ұлы діндердің кездесу орны болды.
Буддизммен қатар Ұлы Жібек жолы арқылы христиан діні де ... ... V ... несторианство ретінде енген болатын. Тек
VIII-IX ғасырға қарай, яғни ... ... ... байланысты
несторианство да, буддизм де өз орнынан ысырылды. Болмыста ... ... ғой, сол ... ... барлығы Қазақстанның сұхбаттық аймаққа
айналуына әсерін тигізді. Қазақ этносының ақ жарқын ... ... ... ... ... ... көнеден келе жатқан діни-
адамгершіліктік бай мұралардың тоғысуының нәтижесі десек ... ... ... өн ... ... ... ... культі
қазақтардың ешкімге ... ... ... ... қарым-қатынас, араласу барысында өзіне, өзінің
Меніне, өзінің позициясына көп мағына бермейді. ... ... ... ... ... ... ... мәні қазақтар үшін
Басқамен үйлесімділікке жетіп, Басқаның тілін табуда. Расында біздің
баршамыз әр ... Түр ... ... ... ... де ... әлеуметтік көп түрлілік жағдайында ...... ... ... құндылық екендігін мойындау әлемдегі бірлесе тіршілік
етудің жалғыз дұрыс жолы болып ... ... ... және ... молшылығымен құнды.
Бүгінгі таңда әлемде көптеген діни ... ... ... одан да мол ... ... ... ... Қазіргі күні дін
қандай жолмен дамиды, діннің мәдениеттің ... ... ара ... ... жүргізіледі деген сұрақтарға біржақты жауап табу қиын. ... қай елде ... қай ... ... ... ... етіліп, басқа дінді ұстанушыларға төзімділік танытылса бір-
бірімен тепе-тең сыйластық рухындағы сұхбатқа түссе болғаны.
2 ... ... ... ... ... мен ... ... зерттеу негізінде санадағы мәдениет
ұғымының қандай өзге ... ... ... ... ... ... қоғам, өркениет және тіл ұғымдарында көрініс табады. Санада
мәдениет тек жалғыз субъект ретінде ғана емес, ... бір ... бар ... ... сол ... қарым-қатынас құралы болып табылатын
тілдің өзімен де, сондай-ақ, осы ... ... ... ... рөльді
иеленуші тұлғамен де бірдей байланыста өрбіледі.
2 сурет – Санадағы мәдениет байланыстары
2.1 Мәдениет және тіл
Белгілі ғалым Э. Бенвенистің ... ... және жеке адам ... ... ... бір ... тууы ... деген ұшқыр ойы XX-
шы ғасырдың соңғы ... ... ... жеке ... мәдениеттану пәнінің пайда ... ... ... ... ... ... ... үш-төрт жыл
көлемінде фразеологиялық мектептің өкілдері болып табылатын, В.В. ... В.Н. ... ... ... ой ... барысында туды.
Лингвистикалық мәдениеттану – лингвистика мен ... ... ... ... ... мәдениетінің тілге әсер етуін зерттейтін
ғылым. Тіл мен мәдениеттің өзара байланысы ... ... рет ... көтерген ғалымдар Я. Гримм, Р. Раск, А.А. Потебня. Бұл проблеманың
қайнар көзі – В. Фон ... ... ... ... ... мынадай
ғылыми ой-тұжырым жасайды: 1. Материалдық және рухани мәдениет ... ... 2. ... ... ... ... ие, бұндай сипат тілдік жүйеде
айқын көрінеді; 3. Тіл – адам және ... ... ... ... ... рух» пен ... ... – ішкі форма. В. Фон ... Г. ... мен М. ... этностар психологиясының тілге
әсерін қарастырса, ал тілдің әлеуметтік сипатын В. Вундт зерттеді. ... ... ... А.А. ... тіл халықтың мәдениетінің негізгі қайнар
көзі екендігін ... ... ауыз ... аңыз әңгімелердің
ерекшеліктерін анықтады. Ф. Де ... ... ... ... ... ... мен ... тілге әсері мәселелері
этнолингвистика пәні тұрғысынан зерттелген. Тіл мен ... ... ... Э. ... Б. Уорфтың лингвистикалық салыстырмалы
болжам гипотезасында қарастырылған, бұл теория бойынша: 1. Тіл ... ... әсер ... 2. ... өмір мен ... тану амалдары
субьектілердің қай тілде ойлауына байланысты ... Осы ... ... ... ... Лингвистикалық салыстырмалы
болжам теориясы шет елдік және ресейлік ғалымдардың білде қарсы пікірлеріне
тап болса, бірде ... оның тіл мен ... ... ... ... ... ... ой желісі жалғасын тауып отырды.
Соңғылардың қатарына Н.И. Толстой ... ... ... Тіл мен ... ... ... ... пәндер қарастыруда, соның
ішінде әлеуметтік лингвистика пәнін атауға ... ... пен ...... пен ... жеке ... мен қоғам. Әлеуметтңік
лингвистика тілдің қоғамға және қоғамның тілдің дамуына әсерін, яғни ... ... ... қатысы тұрғысынан алып зерттейді. Лингвистика
пәнінің басқа ғылымдармен байланысын қарастыра келе белгілі тіл ... ... «Тіл – ... ... ... ... анықтама береді [9,
265б]. Біз жұмыс барысында коммуникация процесіндегі ... ... ... ... әсер етуі және ... ... қандай көрініс алатынын қарастырамыз. Сонымен, қарым-қатынас
барысында кез келген тұлға сөйлеу ... ... ... жас мөлшері,
коммуниканттың жынысы, қоғам мен ... ... орны және өзге ... ... ... ... Тіл мен ... зерттеу барысында белгілі тілтану ғалымдары В.В. Воробьев,
В.А. ... В.Н. ... ЛМТ ... ... ... ... ... мақсаты – халықтың мәдениетінің тіліне әсер етуін анықтау,
олардың диалектикалық өзара байланысы мен дамуын жүйелі түрде қарастыру. Ал
зерттеу обьектісі – тіл мен ... ... ... мен ... ... осы ... ... процесі біртұтас жүйе түрінде туындайды. Демек, ЛМТ-
ның объектісі тіл ... мен ... ... ... ... Ал ... пәні ретіде төмендегідей обьектілерді атауымызға
болады:
... ...... ... мен ... ... ... және салт-дәстүрлердің тілдегі формалары;
• тілдің паремиологиялық қоры;
• тіл – дін өзара ... ... ... ... ... және ... Мәдениет және тұлға
Көптеген уақыттар бойы ғалымдар адамды өз ішкі ... ... ... ... Ал ... ... ... қалыптасуы жайлы өзге пікірлер
қалыптасты. Белгілі ғалым Л.С. Выготский адам психикасының ... ... ... Бұл ... ... ... өзге ... ғалым атсалысты. Ғалымдар көзқарасы бойынша, адам тәрбие үрдісінде
тұлға болып қалыптасады. Әрине, жаңа ... ... ... ... ... ... бар. ... қоғамдық топтың нәрестеге
әсерінсіз бұл белгілер дамусыз қалады. Сондай-ақ, биологиялық зерттеулерге
қарағанда, бір ... бір ... ... өскен балалардың, мейлі ол орыс,
не неміс, қазақ болсын, көзқарастары, ұмтылыстары, ... және ... ... ... Міне ... ... адам қазақ, орыс, неміс болып
туылмайды, ол белгілі бір ұлттық қоғамда өсу, тәрбиелену нәтижесінде ... ... ... ... ... ... ... арқылы жүзеге
асады. Ол мәдениетті жеткізуші – баланың айналасындағы ... Бала ... ... ... ... отырып, жалпылама қабылданған мәдени
ұстаным, ережелерден атттамай қызмет етеді. Сонымен, ... және ... ... ... тұлғаның қалыптасуы әлеуметтік, қоғамдық
факторлардың әсерінсіз мүмкін еместігі айқындалады. Орыстың не ... ... ... ішкі дүниесін білу үшін, орыс не неміс
мәдениетіне,монғол немесе француз ... ... ... ... Б.Г. ... ... – бұл мәдениет жемісі» деген афаризміне
қосылған жөн. Мәдениет – халықтың ... ... ... ... ... жеке адамның рухани ізденісі, халықтың даналығы мен адамгершілік
нышандары жинақталған. Біз дүниені жай ғана ... ғана ... оны ... ... ... ... ... дейін қарастырылған
анықтамалардан бір түйінді ой айтуға болады: мәдениет – адам ... ... ... ... ақыл-ой, ізгілік пен әдемілік
заттандырылып, игіліктер ... ... ... ... ...... ... көтеретін негізгі құрал. Адам және мәдениет мәселесін
тереңдете түсетін тағы бір мәселе, ... көп ... ... ... ... Американдық ғалым К. Поппер
айтқандай, адам ... үш ... ... ... және ... ... ... осылардың қайсысымен көбірек анықталады деген сауал
туады. Егер біз мәдениетті тек материалдық және рухани ... ... ... шыға ... онда ... ... ішкі мағынасында
ментальды екеніне көзіміз жетеді. Себебі, адамды ... ... ... ... ... көрінісі ғана, оның мәні ... ... ... ... ... Мәдениеттің ішкі мәні қоғамдағы
өмір сүріп жатқан адамдардың өзіндік санасында, парасаттылық ... ... ... Мәдениетте адам ғажап биік деңгейге
көтеріледі.  В.В. ... ...... пен ... ... ... ... байланысты орталық нүктесі» деген, яғни тұлға тіл мен
мәдениеттің ... ... ... оның ... санасы, ойы, ақылы,
түйсігі оның тілінде көрініс табады, оның тілімен беріледі. ... ... ... ... ... сипаттау моделі қолға алынды.
Сөйтіп, тілде адам факторын зерттеу, әлемнің ... ... ... ... ол адам ... ... ... мақсаттарымен,
мінез-құлқымен өзара әрекет нәтижесі ... ... және осы ... ... көрінеді. ЛМТ тіл мен мәдениеттің өзара байланысы
және өзара ... ... ... ... ... (личность) ұғымының
айналасындағы мәселелерді қарастырады. Сол ... ... ... (homo
loquens) ЛМТ пәнінің назарына түседі. «Тілдік тұлғаны» ... ... ... оның ... жан дүниесі деген мәселеге көп
көңіл аударады, себебі соңғысы тұлғаның ... ... және ... ... ... рухани дүниесі мәдениеттің мұрасы және
құнды ... ... мен ... ... да ... көп ... ... мен тілектер, діни уағыздар және ... тіл мен ... ... ... ... ... ұлттық
мәдени ерекшеліктерін анық көрсетіп отырады. Н.Б. Мечковская «Тіл мен дін
халықтың менталитетін анықтайтын факторлар ... ... деп ... бұл элементтер ұлттық психология, халыққа тән көзқарас пен жүріс-
тұрыс принциптерін анықтайды.
2.3 Мәдениет және қоғам
Мәдениет ( ... ... ... ... ... егу ... ... – табиғат объектісіндегі адамның әрекеті арқылы ... Бұл ... адам ... ... оның ... ... адамның және оның қызметінің бірлігі негізделген. Кейіннен
«мәдениет» деген сөз жалпылық маңыз ... адам ... ... ... деп ... Осы ... мәдениеттің мазмұнды белгілері, түсінігі
көрсетілді. Мәдениет – адам жасаған әлем сияқты ... ... жеке ... өмір сүру ... ... ... адамның өмір сүрген
ортамен қарым-қатынасы. Ол – ... ... ... ... ... ... ... бейнеленетін ерекше құбылыс. Адамдар
өздерін қоршаған ортаға оның әлеуметтік және ... ... әсер ... Олар оны өз ... ... әр түрлі әлеуметтік
құрылымдардың, топтардың, таптардың, жіктердің, ұлттардың, жеке адамдардың
өмір сүру жағдайына, талабына сәйкес пайда болып, ... ... ... ... қоғамның қозғаушы күші. Мәдениеттің дамуы қоғамды ... Жеке адам ... мен ... ... тікелей байланысты. Адам,
оның қызметі мен өзара ... бар ... ... бар. ... және ... бірі – ... өндірістің, екіншісі – рухани
өндірістің ... деп ... ... ... және рухани мәдениеттің
өнімдері – еңбек ... және ... ... әр ... ... Материалдық мәдениетті де мәдениетке ... ... мен ... ол ... ... ... ... формада болады,
соның нәтижесінде ол объективке айналуы мүмкін және ... ... ... қалады. Сондықтан, мәдениетті материалдық және рухани демей-
ақ тұтас бірлікте алып қарауға да болады. Өміршең мәдениет қоғамдық ... адам – ... ... ... ... ... игерудің
нәтижесі, қоғамдық өмір сүретін құндылықтарға, әдет-ғұрыптарға, ену, ... тән ... ... ... ... ... – адамдықтың
өлшемі, ол адамның қоғамдық мән есебінде ... ... ... ... ... ... өмір сүреді. Ол қатынастың мәні мынада,
адам бұрыннан ... ... ... ... ... ... өзінің
болашақ қызметінің алғышарттарына айналдырады. Сөйтіп өз ... ... ... ... ... мәдениетті, ашық та айқын, өзіндік дәрежеге
ие адамдық мәнін жасайды. ... ... ... ... ... ... тастай алмаймыз. Мәдениет ұғымы «қоғамдық сана» және ... ... ... ... сана – бұл ... ережелердің,
психологиялық ерекшеліктердің, қоғамға және оның топтарына тиесілі қоғамдық
ойдың, теориялардың ... Бұл ... ... дін, ... өнер,
философия және тағы да басқа қоғамдық категорияларды ... ... ... ... ең маңызды бөлшегі идеология болып табылады.
2.4 Мәдениет және өркениет
Мәдениет және өркениет терминдері адам санасында ... ... ... ... ... ... ара-жігін ажыратуды жөн
көрдім. Екі термин де ... ... ... ... ... ... қарастырылады, алайда осы терминдердің ауызекі тілде
қолданылуының өз ... бар. ... деп ... даму ... мәдениетінің деңгейін, сондай-ақ, белгілі бір дәуірдегі халық
мәдениетінің көрінісін» айтады. ... ... кең ... ... бірнеше ғасырлық мәдениетті сипаттайды. Мысалға, шығыс, батыс,
антикалық, көне ... орта ... ... Ал ... термині
арнайы шеңбердің ішінде қолданылады. Ол тек бір ... бір ... бір ... ... ... ... мәдениеті, орыс мәдениеті,
буржуазиялық, пролетариаттық мәдениет жайлы ой қозғалғанда айтылады.
Мәдениет ұғымын тереңірек түсіну үшін, оған ... ... ... басқа ұғымдармен арақатынасын қарастырып өтейік. Осы сипатта біздің
зердемізге бірінші түсетін ұғым – ... ... ... ... ... ... тілінің «civilis» сөзі) азаматтық
дегенді ... ... бұл ... «варварлықтар» деген терминмен
байланыстырған, өзге халықтар мен мемлекеттерден ... ... ... ... ... ... ... бойынша
азаматтық қоғамы, қалалық мәдениеті, заңға негізделген басқару тәртібі бар
Рим империясының даму дәрежесін білдіреді. Ғасырлар бойы ... ... ... мағыналарын төмендегідей топтастыруға мүмкіндік бар:
• Мәдениет пен ... бір. Олар ... (И. ... және ... ... – мәдениеттің ақыры, оның кәрілік шағы, руханилықтың антиподы
(Ж.Ж. Руссо, Ш. ... О. ... ...... прогресі, болашаққа бой сермеуі, қоғамның
парасаттылық деңгейі (Ф. Вольтер, Д. Белл).
• Өркениет – ... пен ... ... ... саты ... ... ... – этностар мен мемлекеттерге тән мәдениеттің ... ... (А. ... Н.Я. ... және тағы ... Өркениет – мәдениеттің техникалық даму деңгейі, оның материалдық жағы.
Бұдан көретініміз, мәдениет пен өркениет бір-бірімен байланысты ұғымдар
екен. ... Г. ... ... өркениетке еңбектің қоғамдық
жолмен бөлінуі, қалалардың пайда болуы, жазбаша мәдениеттің дамуы, қолөнер
мен сауданың өркендеуі, ... ... мен ... ... ... ... ... қарастырғанда, бірнеше елеулі түсініктерге
тоқтала кету қажет, олардың ішіндегі маңыздылары: мәдени ... ... ... ... мен ... және мәдени ұйымдар мен ұжымдар.
Бұлардың арасында ең түбегейлісі – ... ... ...... ... ... өмір сүру ... тіршіліктің тірегі. Мәдени әрекет деп,
әдетте, мәдениет игіліктерін ... ... ... ... ... ... іс-қимылдарды атайды. Мәдени игіліктерді
толассыз жасау нәтижесінде адам өзінің де ... ... ... ... қайнары, түпкі қозғаушы күші ретінде ғылым адамның ... ... ... ... ... ... қатарына
біз мынандай адамдық қажеттіліктерді жатқызамыз: өмірдің мәні мен мағынасын
іздеу, өмірден өз орнын табуға ... ... ... альтруизм
(басқаның қамын ойлау; басқалар үшін өзінің пайдасынан безуге дейін баратын
қамқорлық), гумандылық және тағы басқалары. Мәдени орта ... ... ... ... ... ... Мәдени орта
заттықматериалдық, әлеуметтік ұйымдар мен ... ... ... тұрады. Оларға техника мен құрал-жабдықтардың даму ... ... ... ... білімділігі, кәсіптік шеберлігі,
рухани мәдениетті сақтау және ... ... ... ... ... және тағы ... жатады.
Қайсыбір ұлттық мәдениетті алсақ та, ондағы салт-дәстүрлер жүйесіне
бірден назарымыз ауады. «Салт-дәстүр, дейді белгілі философ Гердер, тіл ... ... ... ... ... кең мағынасыңда бір ұрпақтың
келесі ұрпаққа жолдаған өмір сүру тәсілі ... осы ... ... ... ... жүйесі мәдениет өзегін
құрастырады. Әсіресе, жазу-сызу болмаған ерте ... ... ... мен
сәуегейлікке, сенім-нанымдарға, дәстүрлі түсініктерге иек артқан. Ал ... ... ... ... баға береді: «Олар – ... ... ... бойы ... ... сұрыпталған
тұжырымы, негізгі нәрі, қысқа да көркем бейнесі». Ғасырлар бойы күнделікті
іс-тәжірибе негізінде сұрыпталған жазу-сызу мен ... ... әлі ... ... салт-дәстүрлер мен әдет-ғұрыптар мәдени мирасқорлықтың
жалғыз мүмкіндігі болды. Ескі ... мен ... ... ... қазіргі ұлттық мәдениеттердің архетипін аңғарған жөн. Кез
келген ұлттық мәдениеттің ... мен ... ... ... қасиеттер
мен дүниетанымды ұғыну үшін мәдениеттің тағы бір түп-тамыры дінге жүгіну
қажет. Тоталитарлық жүйе ... ... ... ... ... ... ... қағидасын басшылыққа алып, ешқандай ... жоқ, ... ... ... ... ... шыңдығында діни ренессанс («ренессанс», француз сөзі, қайта жаңғыру)
мәдени дамуда орасан зор роль атқарды. Дінге дейінгі ... ... ... ... ... ... ... немесе дүниежүзілік
діндерде адам мен ... ... ... ... ... Осының
нәтижесінде өркениет қалыптасады. Жалпы алғанда, дінтанусыз мәдениеттану
жоқ. Мәдениеттің ... ... ... ... ... кескіндер мен тағы
адамдардың ырым-билерінен бастап, Рафаэль мен Микеланджелоның мәңгілік
туындыларымен ... ... ... ... ... ... ... өнер әлемінсіз, қандай мәдениеттің болсын рухын сезіне
алмаймыз. ... да, өнер ... ... ... адамның ұлылығын
білдіретін ғажап көріністердің бірі, оның әсемдікке, ... ... ... ... ... бір ... ой айтуға болады:
мәдениет – адам әлемі. Мәдениет көріністерінде ... ... ... пен ... заттандырылып, игіліктер дүниесі құралған. Сонымен
бірге мәдениет ... ... ... ... ... ... ... адам «хайуани мадани», яғни, мәдениетті жан. Адам ... және ол үшін ... орта ... қажеттілік болып қалады.
Мәдениет адамнан табиғатты бөліп алады деген пікір қанша рет ... ... ... ... ең ... ... екендігіне күмән жоқ. И.
Гердердің тілімен айтқанда, адам табиғаттың ... ... ... ...... ... дамуының куәсі. Бірақ осы алға қарай жылжу
Жер-Анаға әр уақытта ... бола ... Адам ... ... өзіне ыңғайлы
тұраққа айналдыруға тырысты, алайда осы белсенділік көп жағдайда ... ... ... ... пен табиғатты қарама-қарсы қоюдың
бір түрі ... ... ... жөніндегі ілімдер еді (киниктер,
Ницше). Контрмәдениет атты XX ... ... ... ... ... ... айналуына қарсы қозғалыс сипатында болды.
Мәдениет пен ... ... ... ілім – ... антропология.
Оның негізін салушылардың бірі болып Э. Уилсон табылады. Әрине, аталған
ілімдер табиғи-биологиялық заңдылықтарды тым ... ... ... қисыны бар сияқты. Өйткені, XX ғасыр мәдениет пен ... ... ... үшін ... ... ... заман талабына сәйкес
экологиялық мәдениет ілімін тудырды. Адамдық ... ... ... ... есебінде мынадай идеяларды атап өткен жөн:
• академик В.И. ... ... ... ... ... ілімі;
• Рим клубының экологиялық тұжырымдары;
• Тейяр де Шарденнің адам жөніндегі гуманистік эволюциялық
теориясы;
• JI.H. Толстой, М. Ганди, А. Швейцер, Э. ... тағы ... ... ... тағы ... айта ... жайт, осы экология мәселелеріне байланысты Шығыс пен
Батыстың арасындағы айырмашылық туралы. ... ... ... ... ол ... ... шақырған жоқ.
Сонымен, мәдениет адам мен табиғатты бөліп тұрған «қытай ... ... ... ... ... ... және ... қыл-көпір.
Осы үндестікті (гармонияны) одан әрі жетілдіру – адамзаттың алдындағы
келелі ... және ... ... тереңдете түсетін тағы бір жайт адамның
қабілеттілігіне, жан-жақтылығына, шексіздігіне байланысты. Американ ғалымы
К. ... ... адам ... үш ... ... ... және ... жатады. Сонда мәдениет осылардың қайсысымен
көбірек анықталады деген занды сұрақ ... Егер біз ... ... және ... бөліктерге бөлудің қарадүрсін шеңберінен шыға
алсақ, онда ... ... ішкі ... идеалды екендігіне көзіміз
жетеді. Себебі, адамды қоршаған заттар, ... бұл ... ... ... Оның мәні ... адам ... ... жатыр. Мәдениеттің ішкі мәні қоғамдағы өмір сүріп жатқан
адамдардың өзіндік ... ... ... ... айқындалады.
Ж.П. Сартрлық көсемсөзді қайталасақ, адам әлемге еркін жіберілген, ... ... ... Осы ... ... құпиясы, адамдағы
«Мендік». Одан сыртқа азаттық, жауапкершілік, адамгершілік сәулесі ... тұр. ... адам ... биік ... ... Мәдениет
дегеніміз менің өмірім, менен бөлінген, мен өлгеннен кейін де тірі ... ... ... қоғамда атқаратын қызметтерін талқылайық. ... және ... ... ... ұқсастық, үндестік болғанымен,
олардың арасындағы мағыналық, айырмашылықты естен шығармаған жөн. Қоғам
әлемнің бір ... ... бір ... іске ... ... ... ... субъектілердің (тұлғалардың, топтардың, этностардың, мемлекеттердің)
байланыс нысандары. Яғни, қоғам ұғымындағы негізгі мәселе, адам және оның
ұйымдасу ... бұл ... ... ... ... ... ... атайды. Ал мәдениет осы тұрғыдағы қоғамның ... бір ... ... ... ... ... мәдениеттің тілдік бірліктерде көрініс табуы
Тіл арқылы ел танудың басты мәні халық мәдениетін тілмен байланыстыра
ғана ... ... ... ... мәдениет жөніндегі біліми сөздің немесе
фразеологизмдердің мән-мағынасын егжей-тегжейлі анықтауда да өте қажет
екені түсінікті. Кез ... ... ... қоры – ұлттың рухани
қазынасы ... ... ... ... ... ... халқымыздың сан
ғасырлық тарихи дүниетанымы фразеологиялық ... ... ... ... ... рухани құндылықтар көзі ретінде жетіп
отыр. Сондықтан да лингвомәдени ізденістерде фразеологизмдер басты ... ... ... ... ... да ... тілдің осы қабатында
айрықша көрініс ... ... ... ерекшеліктерді қамтитын тұрақты
тіркестерді талдап, түсіндіру үшін оның ұлттық мәдени негізіне ... Қай ... ... ... өмір сүрген дәуіріне қарай күн-көріс,
тұрмыс-тіршілігі, сол ұлтқа ғана тән әдет-ғұрыптары мен ... бар. ... ... саласында фразеологизмдерді осы
ұлттық мәдени тұрғыдан ... ... ... ... тіл мамандарының
назарын аударып отыр. Осы орайда жарық көрген ... ... ... жаңа ... ... ... өз ... қосып отырғанын
атап өткен жөн. Бұрынғы Кеңес одағы тіл ... ... ... ... ... ұлттық-мәдени қасиеті жан-жақты
талданып, зертеліп отырды: Е.М. ... А.Д. ... Р.Р. ... ... ... фразеология саласында, атап айтқанда, неміс және қазақ
тіліндері фразеологизмдерін ұлттық-мәдени аспектіде тұңғыш рет ... ... М.Т. ... ... ... ... бар. Бұл
еңбектерде құрылымы әртүрлі туыстас емес екі ... ... ... әр ... ... тән ... ... рөлі,
қолданылу аясы мен фразеологиялық мағыналарының қалыптасуындағы ұлттық-
мәдени ... ... ... дәйекті де дәлелді
мысалдармен ... ... ... ... құрамындағы ұлттық-
мәдени элементтер білдіреді. Ұлттық-мәдени элементке әр халықтың өзіне ғана
тән беунелеу образдары ... ... ... ... ... бір ... ... тілдік образдар басқа тілдерде қайталанып ... ... ... ... ... ... ... ұлттық мәдени
элементтерге әр тілдің, әсіресе, фразеологиясы өте бай. Тіл мен ... ... ... ... жеткізетін қазына ретінде ... ... ... «Тілдің бір тұғыры бар. Ол мәдениеттен тыс өмір
сүрмейді. Ол дәстүр мен ... ... ... ... ... ... етіп тұрған мәдениетті өз қалпында ... Осы ... ... ... мен ... ... ... дамиды деуге болады»,
десе Ж. Манкеева осы мәселе жөнінде өз ойын былайша қорытады: «Мәдениетті
тілден ... ... Тіл ... бір ... Ол екеуінің ара-
қатынасы ерекше де маңызды. Кез-келген мәдениеттің түрлері, ... ... ... кумулятивтік қызмет арқылы көрінетіні, ұрпақтан-ұрпаққа
жеткізілетіні белгілі». Сонымен, әрбір ... тән ... және ... ... ... ... шоғырланған. Сонымен, бір-
бірімен астасып жатқан аталмыш екі ұғымды, екі ... ... ... ... ғана ... ... мәні, дүниені танудағы алатын
орны, қызметі ... және ... ... мен ... т.б. ... ... ... кезде көптеген зерттеулердің нысаны болып жүрген
дүниенің тілдік бейнесін қалыптастырады.
Соңғы жылдары тіл мен мәдениеттің ... ... мен ... ... Б. ... Г. ... А. ... сондай-ақ, Б. Ақбердиева, Ж.
Манкеева, З. Сабитова, К. Дүйсекова және тағы ... ... ... ... ... ... мән беріліп жүргендігі ақиқат.
Тіл білімі тарихына сүйенер болсақ, тіл мен мәдениет арақатынасы ... ... ... ... ... ... И. ... Э. Кант
және белгілі дәрежеге ие шетел лингвистерінің Гумбольдт, Э. Сепир, Б. ... ... орыс ... ... Н. ... А. ... ... қарастырылған. Дегенмен, тіл білімінде тіл ... ... ... ... ... рет ғылыми деңгейде зерттеген
В. Фон Гумбольдт болып табылады. Ғалымның ... және ... ... ... ... ... табатыны, тілдік белгіге ішкі
форманың тән екендігі және ... адам мен ... орта ... ... ... ... басты ғылыми ұстанымдары Потебня,
Ш. Балли, Р. Якобсон т.б. ғалымдардың еңбектерінде өз жалғасын тапты.
Тіл мен ... ... «Тіл – тіл ... ... деп айтуға
мүмкіндік береді. В. Фон Гумбольдттың пікірінше, ұлттың өзіне тән, іштей
дамитын рухы бар. Сол ... ... ... ... сақтау ұрпақтан-
ұрпаққа беруші күш – тіл. Бұл қағида ғалымның тілді адамның ойы мен санасы,
мәдениеті және рухани өмірімен ... ... ... тіл ... философиялық-лингвистикалық бағдарламасының негізін құрайды. Тіл мен
рух автордың пікірінше біртұтас ұғым, себебі тіл ... ... ... ... Тілдің шығуы мен рухани күштердің шығуына бірдей себептер
әсер етеді. Әйтсе де тіл ... ... ... ... болып қалады. Тіл
мен рухани күштер бір-бірінен бөлек ... ... ... ... ... құрайды [11].
«Человек весь не укладывается в границе своего языка, он больше того,
что можно выразить в словах; но ему ... ... в ... ... дух, ... ... его ... и использовать слова как опору
достижения ... что ... за их ... [11, 47-49 бб.]. В. ... осы ... ... отырып, А.А. Потебня тілді ойды туғызушы
тетік, яғни ... о ... ... ... бар деп ... ... тұрған құбылыс емес, ол халықтың мәдениетімен біртұтас байланыста деп
санайды. Халық – ... ... тіл – ... ... ... ... ... ерекшелікті көрсетеді деген қорытынды жасалынады.
Ұлт тілі арқылы ұлтты тану, ұлттың ... ... ... яғни ... ... айқындау, басқалардан айырмашылығын көрсету
болып табылатынына Э. Сепир мен Б. Уорф өз ... ... ... Тіл мен ... қатысты айтылған осы ғалымдардың болжамдары
ғылымда «Сепир – Уорф ... ... ... ... тіл мен ... арасында байланыс бар екен, олардың өзара
қарым-қатынаста екендігі еш күмән келтірмейді, себебі тіл мәдениеттің ... ... ... ... мен іс-әрекеті бірге қарастырылуы керек.
Ал лингвистикалық талдау тек қажетті мәлімет алатын құрал ғана ... ... ... ... ... ... ... қайнар көзі, бұлағы. Тіл
мәдениеттің бір ... ал ... тек тіл ... ғана беріледі, тіл
арқылы ғана өмір ... ...... ... мен іс-әрекетінің
ұйымдастыру тәсілінен, сондай-ақ, олардың ... және ... ... ... қоғам мен адамның белгілі тарихи даму дәрежесі. Бірақ,
ол адамдардың материалдық және рухани өндіріс саласындағы ... ... ... жай ... және рухани жетістіктердің жиынтығы
ғана емес, тарихи даму ... ... ... ... ... ... белгілі түрлері мен ... ... ... ... ... қатысуымен жасалатын терең
әлеуметтік құбылыс ретінде белгілі бір қалыпқа түсіріп, ... ... ... [10]. ... адам ... ерекше
тәсілі.
Тіл – халықтың мәдениеті, салт-дәстүрі, қадір тұтатын заттары мен
құндылықтар дүниесінің, қоршаған ... т.б. өмір сүру ... ... ... ... – адамның тілде көрініс ... ... ... ... Э. ... ... ... еңбегінде, «само
собой разумеется, что содержание языка неразрывно связано с культурой. В
том ... что язык в ... ... ... или ... ... культуру,
которую он обслуживает совершенно справедливо и то, что ... ... ... ... ... [9, 194 ... ... ортаны ойлау арқылы танып біледі және ол адам санасында
көрініс табады. ... ... ... ... ... ой арқылы жүзеге асса,
тіл ойдың бейнелеу қызметінің нәтижесін бекітудің құралы ретінде ... Тіл ... ... ... ... үлгілері жағынан әртүрлі болып
келгенімен, шындық болмысты түсінуде ортақ танымдық дүниелерден тұрады.
Ұлт мәдениетінің қай түрінде болмасын, онда сол ... ... ... мен ... ... ... ... бір халықтың
тарихынан, мәдениетінен, ... ... ... ... бірліктерге ең алдымен фразеологизмдер, мақал-мәтелдер, нақыл
сөздер жатады, себебі, бұл тілдік бірліктер белгілі бір ... ... ... ... ... ... ерекшеліктерін
білдіретін ұлттың өмірлік көріністерінің айнасы ... ... ... ... ... ... ... көзқарасы, салт-дәстүрі, көңіл-
күйі әр халықтың фразеологизмдерінен оның ішінде фразеологиялық теңеулерден
көрініс табады.
Бата қазақ жұртының мәдени өмірінің маңызды компоненттерінің ... ... ... ... жас ... ... ... жақсылық тілеген, бірлік
пен әділеттілікке, адамгершілік пен имандыққа бейімдеп, ... ... ... көп, олар ... ... ... мақсаты,
орны т.б. ерекшеліктерге байланысты әртүрлі ... ... ... ... ... ... ... қарай үдетілуі не
әлсізденуі мүмкін. Халқымыздың салт-дәстүрлерінің үлгілерін ... ... ... ... ... ... В.В. Радлов, Ә. Диваев
сияқты фольклоршы-этнографтар да бар. Аты ... ... ... ... ... ... ғылыми тұжырымдар жасаған болатын. А.В.
Васильев 1905 жылы ... ... ... ... ... ... ... благопожеланий» (Бата-сөз) деген еңбегінде: «Кімде
кім қазақ даласында болса, ол батаның халықтың қандай ... ... ... ... «Бата» қазақ поэзиясының (оның ішінде табан аузында
шығарылатындығын ескерсек) ерекше түрі, онда бата ... ... үй ... ... ... жарып шыққан шын ықыласы, пейілі, ақ
ниеті, Алладан тілер тілегі поэзиялық өлең ... ... ... бұл тілдік фактінің ақ жаулықты аналарымыз бен ... ... ... ... ... атап өтті. Баталар тіл
мен мәдениеттің өзара әсері мен өзара байланысының нәтижесінде ... ... ... ... ... ... айту ... қолданылады. Үлкен кісілердің сөйлеу әрекетінде құдайға қарата тіл қату
сөз тізбектері жиі ... бұл ... ... ... ырым-жоралғыларға сенуімен түсіндіріледі. Сонымен коммуниканттың
діндар болуы қарым-қатынаста эмоцияналдық ... ... ... ... ... ... ... мен көңіл айту сөздері Алла
Тағалаға қатысты айтылады. Мысалы: « -... құдая, қаһарыңнана ... ... ... көр, ... ... құйысқанына қыстырылып жүріп ел
билейтін халге жетсем қызыл ... ... ... шұқыры көрер еді...»;
« - Е-е, құдая тоба,- деп дауыстады ... ... соң бір ... ... дұға ... ... ... және қазақ тілдеріндегі фразеологиялық теңеулердің ... ... ... ... ... жекелеген өмір
құбылысына нақты баға беретін, ғасырлар бойы атадан ... мұра ... ... әр халықтың өмірінен ... ... өз ... ... ... жатады. Сонымен, туыстас немесе туыстас емес
тілдердегі фразеологиялық теңеулері лингвомәдени тұрғыдан зерттеу әр тілдің
өрнек ... ... ... ... ... ... танып
білуге, олардың мағына қалыптасуындағы және тілдік қолданыстағы қасиеттерін
алуға мүмкіндік ... ... ...... ... ... және ортақ белгілерінің негізінде бір затты екінші бір
затпен салыстыру арқылы ... ... сөз ... ... ... құбылысты өзара салыстыра бейнелей ... ... ... ... ... ... Олар ... бағалауыштық коннотациялар арқылы экспрессивті бейнелеп, ... ... ... ... рухани айнасы іспетті теңеулердің ... ... ... мен ... үлгілері жинақталған. Қай тілдің болмасын оның
ішкі формасы мен мазмұны, әр халыққа тән рухани қазынасын ... ... ... жеткізетіні тілдің құдіреті – оның кумулятивтік
қызметімен байланысты ... ... ... негізінде ғасырлар бойы халықтың
көкірегінде жатталып, жадында сақталған көне ... ... ... және ... ... ... құралдарын анықтау, мағыналық даму
заңдылықтарын көрсету қызықты да қиын дүние. Осы тұрғыда ... жоқ ... ... тілдерінің фразеологиялық теңеулерінің мағына қалыптасуының
негізін ашу ерекше мәнге ие. ... ... оның ... ... ... ... ... қалыптасуын ашу
жолында, яғни, фразеологизмдердің ішкі мазмұнын анықтауда оны уәждер
аясында қарастырған ... атап ... ... ... қай тілде
болмасын бірден жасала қоймайды, уақыт өткен сайын біртіндеп қалыптасып,
еркін тіркестердің ... ... ... да олар сол ... өмір ... ... ... ерте кездегі ұғымына, ... сай ... де ... ... ... ішкі ... байланысты белгілі бір сөз
тіркесінің негізгі, номинативті мағынасы мен туынды, коннотативті мағынасы
ауысып өзгеріп отырады. Фразеологизмнің ... ... ... ... ... ... мағыналық тұрғыдан жаңа тілдік бірліктердің туындауына арқау
болатын тілдік прототиптер рөлін ... ... өзі ... ... мән ... заттар мен құбылыстарды танып білуде басты белгілерін
салыстыру, ұқсату сияқты қасиеттерін ... ... ... ... ... атау ... Бір ... не құбылысқа ат беру әр ... ... ... ... байланысты қалыптасады.
Мысалы, қазақ тілінде әдемі, сұлу деген ұғым ... ... ... ... ... ... қырмызыдай ажарлы, кісі жұтып ... ... ... ... Ал ағылшын тілінде аталмыш ұғым as
fair as lily (сөзбе-сөз: лилиядай әдемі, ... as graceful swon ... ... ... pretty as a picture ... суреттей сұлу,
әдемі) т.б. фразеологиялық теңеулер арқылы беріледі. Мысалы, қазақ тілінде:
құмырсқадай ... ... ақ, ... ... егіз ... қой ... қасқыр шапқан қойдай, құмға сіңген судай, сүліктей жабысты,
түймедейді түйедей ... т.б., сол ... ... ... (as) slow as ... (ұлудай баяу) – тым баяу қимыл-әрекет, dumb as a fish ... burn like ... ... ... ... as brave as a ... ... as fat as a pig (шошқадай семіз), as white as a ... ақ), dance as an elephant ... ... т.б. ... ... ... олардың ішкі формалары арқылы уәжделіп
қалыптасқан [1, 204 б.].
Фразеологизмдердің ішкі ... ... ... ... шығады. Мысалы: қазақ тілінде: түйе шешкендей қылу, айға шауып
мерт ... ... ... қоржынындай, жетім қыздың тойындай, жағына
пышақ жанығандай, итке теіге таққандай, ... ... ... тілінде ant`s in one pant`s (сөзбе-сөз: шалбар киген ... ... ... ... as full as a boot ... толық) –
өлгенше мас болу деген мағынада, as merry as a marriage-bell (сөзбе-сөз:
үйлену тойында соққан қоңыраудай ... мәз ... as pleased as dog ... tails (сөзбе-сөз: екі құйрықты иттей риза, ... ... ... ... жасалу төркіні тілдің ішкі заңдылықтарынан гөрі
экстралингвистикалық факторлардан қала берді, ... ... ... кәрі ... ... жасы қалды фразеологизімі үй жануарларының
оның ішінде қой түлігінің тіршілік ету мерзімін бақылыаудан туған ... ... Қой малы ... ... ғана өмір сүретіндіктен, басқа
малға қарағанда тез қартаяды. Осы жайт ауыс мәнде жасы ... ... ... бейнелі тіркестің туындауына негіз болды, аталмыш бейнелі
тіркес дәл ... ... да, ... ... ... ... тіліндегі more kicks than half pence ... ... ... Бұл ... ... шығу төркіні ежелгі Англияның көшелерінде
көрсеткен ойындары үшін тиын жинайтын маймыл мен кедей шаманшының ... ... ... ... Бұл ... көзі мардымсыз тиын-тебен
әкелетін, ал маймыл болса көбіне ... ... яғни таяқ ... ... ... ғылымының маңызды саласы. Ол
фразеологизмдердің мазмұнын, ... ... ... ... факторлардың мағыналық ара-қатынасын,
фразеологизмдердің ішкі ... т.б. ... ... ... пайда болуына дәстүрлі тіршілік пен мәдени өмірдің әсері мол.
Образға негізделген ... тіл ... ... шыққанда ондағы ұлттық
қабылдау, ұлттық ... ... ... ... ... ... тірек, негіз болатын нәрсе – адамдардың күнделікті
тіршіліктерінде көріп ... ... ... ... көріністер ықпалы.
Олар бастапқы кезде бір затқа немесе құбылысқа байланысты қалыптасса да,
дами келе қолданыс ... ... ... ... қатысы жоқ басқа заттар мен
құбылыстарға да ауысып, тілдің икемділік қасиетін ... ... ... ... асау ... ... ағытқан қойдай жамырау, болдырған
түйедей бұралаңдау, ботасы ... ... ... бөрі ... ... ... ... емірену сияқты фразеологизмдерде қазақ
халқының өмір көрінісінің ... ... ... ... ... ... халықтың бүкіл тіршілік көзі малмен байланысты.
Сондықтан халқымыз олардың тіршілік табиғатын, қадір-қасиетін, ... ... ... ... тұтып дәріптеп, бүкіл тіршілік болмысын солармен
байланыстырып салыстырады.
Ағылшын ... as lithe as a panther ... ... ... close as an oyster ... сөз: ... үндемейтін), miserable
as a bandicoot (сөзбе сөз: ... ... as dead as dodo ... әбден өлердей қажыған). Бұл фразеологиялық теңеуде dodo өлген ... ... ... Dodo – бір ... Үнді ... ... өмір
сүрген, осы заманда жоғалып кеткен құстың бір түрі. ... ... осы ... ... ұлт өкілдерінің дүниетаным ерекшелігін
байқаймыз. Екі тілдегі ... ... әр ... ... ... т.б. ... қарай әртүрлі жан-жануарлар
негіз болған [2].
Қазақ және ағылшын тілдері фразеологиялық теңеулерін лингвомәдени
тұрғыдан ... ... ... ұқсастықтар мен айырмашылықтарын
көрсетуге болады:
• о баста еркін тіркестер негізінде қалыптасқанмен, уақыт өте келе
ықшамдалып, бейнелілік ... ... ... аз сөзбен терең ... ... ... ... екі тілде де фразеологиялық теңеулердің көпшілігі бір затқа,
құбылысқа, оқиғаға байланысты туындаған. Олардың кейбірі уақыт өте ... ... ... жаңа ... ... ие ... енді бір ... бастапқы мәнін сақтай отырып, ауыс мағынаға ие болған;
• екі тілде де фразеологиялық теңеулер затты, құбылысты, іс-әрекетті
бейнелей, салыстыра, теңей суреттегенде ... ... ... ... теңеулердің компоненттері көбіне тура мағынасынан
алшақтап, жинақталып келіп бір ұғымды білдіреді. ... ... оның ... ... ... ... ... көрініс
беріп отырады;
• екі тілдің де фразеологиялық теңейлердің мағыналық даму процестері
• әртүрлі деңгейден, сатыдан көрініс ... Оған ... ... ... ... ... ... қабылдау дәлел бола алады.
Фразеологиялық теңеулер ұлттың салт-дәстүрінен, ... ... ... етеді. Мысалы, қазақ тілінде: байдан
шыққан әйелдей, бидайша қуырды, жетім ... ... ... ... ... суындай, қадір түніндей күтті т.б. Ал ағылшын тілінде: to
fight like Kilkenny cats ... сөз: ... ... ... ... бас ... қырқысу» (XVIIғ. Kilkenny мен Irishtawn қалалары арасында
болған қантөгістің аяғы екі қаланың да қирап ... ... осы ... фразеологиялық тіркестің тілде қалыптасуына негіз болды). As well be
hanged for a sheep as for a lamb ... сөз: егер қи үшін ... ... неге ... ... ... ... бойынша қи ұрлағандарға асу
жазасы қолданылған. Ал теңеулер салт-дәстүр, наным-сенімдерге ... ... ... ... ... ... ... өтіп
келгендей, жын қуған бақсыдай, иманындай ... ... ... ... ... ... ... қызындай т.б. Ағылшында: as certain ... ... ... шындық), as old as ... ... кәрі – «өте ... ... ... ... Мафусаил ұзақ
(969жыл) өмір сүргенімен әйгілі болған). As big as Goliad ... ... ... ... дәу, алып ... As safe as a ... ... сенімді, берік).
Жинаған материалдарды талдай келе, туыстығы жоқ осы екі ... ... ие ... ... де ... ... ... тілінде: ... ... as an eel - ... жылтыр
Cunning or sly as a fox - ... ... brave as a lion - ... ... as wolf - aш ... ... мысалдар әр тілдегі фразеологиялық теңеулер бейнесінің негізі ... ... ... ... кейбір әлеуметтік, тұрмыстық,
дүниетанымдық, екі халықтың қоршаған ... ... не ... ... білу т.б.
жағдайларға байланысты болуы мүмкін.
Фразеологиялық теңеулерде тілдік бірдліктің мағынасы мен ... ... білу ... ... мен ... байланысты фразеологиялық
теңеулердің мынадай топтарын белгілеуге болады:
• Мағына мен ... ... екі ... бірдей:
As white as milk – сүттей ақ; like cats and dogs – ит пен мысықтай.
• Мағынасы бір ... ... ... ... be on pins and needls (ине ... ...... үстінде
отырғандай.
• Мағынасы да бейне негізі де басқа:
Ағылшын: to sell like hot cakes ... ... ... жыл ... қарсы алу.
Бұл ерекшеліктер негізінен теңеу бейнесін таңдауға қарағанда, олардың
метафоралық (ауыспалы) мағына қалыптастыра алатын ... ... яғни ... ... ... ... келтірілген
ит пен мысықтай фразеологиялық теңеулердің пайда болуына келетін болсақ,
ертеде бір адам бір қап алтынын ... ... Оны иті ... алып ... ал ... иесіне жағыну үшін оған қайтарып береді. Содан бері ... ит ... ... ... және екеуі әрқашан келіспеушілікте, ... өмір ... Осы аңыз ... ... халықтар тілінде аталмыш
фразеологиялық теңеу қалыптасып, тілде орныққан.
Дүниетаным, ойлау қабілетінде салғастырылушы тіл ... ... ... өмір сүру ... ... ... айырмашылыққа
қатысты бейнелеу, суреттеу, әсірелеу нысандары мен эмоцианалдық жағынан
алғанда әр халықтың ... ... ... бар. Кез-келген тілдегі
фразеологизмнің басым көпшілігі ұлттық негізді арқау ете отырып ... ... ... ... жүгіндей» деген фразеологиялық теңеудің
ағылшын тілінде баламасын табу қиын. Бұл қазақ ... ... ... өмір салтымен байланысты әсемдікті танытудың ... ... ... ... as dumb as a woolden Indian ... ... тұрған индеецтей), жалпы топас, ақымақ деген мағынада қолдалынады.
Жарнама ретінде Америкада темекі сататын дүкендердің алдында индеецтің ағаш
мүсіндерін қоюы осы ... ... ... Ал ... түсінігінде
ертеде индеецтер ақымақ деп бағаланған.
Ұлтттық мәдени ... ие ... ... екі тілде мысалдар
келтіре отырып, олардың шығу тарихын, мағынасы мен ... ... ... ... ұлттық мәдени компонент ретінде ит сөзін алайық.
Қазақ этносының наным-сенімі бойынша ит ... ... ... ... бар: ит ... ... ... асықтай, ит жемі болу ... адам ... ... ... ... Ит ... адам ас ішпейді, бұл салақтықтың аса шектен шыққан түрі, табағын
ит жалаған әйел ... ... ... ... ... иттің жағымсыз
қырын білдіретін фразеологиялық теңеулер қазақ тілімен салыстырғанда
әлдеқайда аз, ... ... Үй ... тобында ит компонентімен
келетін фразеологиялық теңеулер тек 0,3% құрайды. Олардың өзі жағымды ... ... ... work like a dog – итше ... істеу, яғни
жан-тәнімен еңбек ету, like a dog with two tails – екі ... ит ... өте ... ырза. Ағылшын тілі фразеологиялық ... ... ... сөзі (10%), ... ... ... сипаттауда:
as nervous as a cat – мысықтай мазасыз, fight like Kickenny cats – Килкенни
мысықтарындай төбелесу ... have nine lives like a cat – ... ... like a cat in a strange garret – бейтаныс ... ... өзін ... ... ... ... ... қазақ тілінің фразеологиялық теңеулерінде
жағымсыз мінез-құлықты бейнелеуде мысық ... ... Оның ... ... ... мысық затына ерекше жақсы,
қастерлі ... ... ... ... ойға ... Ал ... тілінде
ит сөзімен осындай мінез-құлықты көрсетуге арналған фразеологизмдердің
кездеспеу себебін, осы ... итке ... ... ... аң ... ... ... ретінде есептеуінен болар деген болжам жасауға болады.
Сонымен осы ізденістер мен зерттеулердің көмегімен ... ... ... оның ... ... ... ... оралымдары арқылы
дүниетанымын, санасын ұғыну негізінде жүзеге ... ... ... ... тіл – сол ... ... нышаны, айнасы, оның бейнесі.
2.6 Әлеуметтік топтар тілдік санасындағы ... ... ... ... ... ... ақпаратпен қамтамасыз ету үшін,
деректер жүйесін толықтыру мақсатында әртүрлі жас ... ... ... ... ... Сол ... ... ұғымының
санадағы, тілдік санадағы көрінісі анықталды. Сауалнама ассоция негізінде
санадағы мәдениеттің көрінісін айқындауға бағытталды. ... ... ... ... ... ... ... байланыстыра
алатындығын анықтауды көздесе, тағы бір ... ... ... ... айқындауды мақсат тұтты. Зерттеуге орта білімді
мектеп оқушыларынан бастап, студенттер және жоғарғы білімді ... ... ... ... ... топтың ой-санасы да әрқилы, сондай-
ақ мәдениет жайлы санадағы көріністері де пікірлері де өзгеше ... ... ... ... ... орыс тілтанушысы Е.Ф.
Тарасовтың айтқан мына пікіріне дөп келіп отыр: «бірдей ... ... оның ... ... және сол бір ... ... сипаттайтын біркелкі сана
бейнелері жоқ. Егер мәдени зат бір ... ... ... ... да, онда сезімдік бейне бірдей болуы тиіс еді, ... олай ... ... оның ... үшін тек бұл затты сезімдік
қабылдауда алынған перцептивтік деректер ғана ... ... ... ... ... ... ... априорлық білімдер де
қолданылады. Бұл заттың ақыл-ой бейнесінде (бір ... ... ... ... ... ... ... Демек, бөтен
мәдениетке жетуде алынған жаңа білімдер адамның өз және өзге ... ... ... іздеу және бұл айырмашылықтардың
мәнін айқындау ... ... ғана ... ...... ... бейнеленуі(диаграммалық көрсеткіш)
Бұл диаграммадан үш әлеуметтік топтың мәдениет ұғымын қандай ұғымдармен
байланыстырғанын және ... ... ... көре ... ... орта ... ... «салт-дәстүр» (86,4 %),
«менталитет» (68,2 %), ... (54,5 %) ... ... (31,9 % ) жете ... ... бұл топтың санасында
мәдениет осы ұғымдармен ұштасады. Студеттерден алынған сауалнама нәтижесі
бойынша, ... ... ... (94,4 %) ... ... ... ... барлығы дерлік осы ұғымды мәдениет ұғымымен
байланыстырған. ... ... ... (77,8 %) және ... (38,9 %)
алады. Ал жоғарғы білімді тұлғалар мәдениетті «білім» (80 %), «тіл» (70 %),
«әдет-ғұрып» (60 %) ... ... ... ... білімді
топтың санасында білім бар жерде мәдениет, тіл бар ... ... ... ... ... Бұл ... санасында мәдениет көп жылдық
қалыптасқан білім арқылы дамып, тіл арқылы көрініс табады деп ... ... ... мүше ... ... тең, ... егеменді ел болуы әлем халықтарына ... ...... ... ... ... ғылыми ізденістік жетістіктерге алып
келуде. Өне бойы ... ... толы ... ... ... ... ұлттық рухани реңктегі жұмыстардың жарық көруне септігін
тигізуде.
Қандай да ұлт болмасын, оның тұрмыс ... ... ... белгілі
бір дүниетаным мен ... ... әсер ... Ал ... ... сол дүниетаным мен мәдениеттің ... бойы мұра етіп ... ... ... мен мәдениет арақатынасы мәселесі лингвомәдениеттану ғылымының
басты қағидалары негізінде, шынайы өз ... ... ... қол ... ... ... ... қорытынды жасауға мүмкіндік берді:
• Тіл мен мәдениет қандай да болмасын ұлттың ұлт болып
айқындалуының бірден-бір белгісі. Тіл мен ... ... ... ... ... тәжңрибені жинақтап, сақтап келер ұрпаққа
беріп отыратын біртұтас құбылыс;
• Қазіргі тіл білімінде жаңадан пайда болған лингвомәдениеттану
ғылымы тіл мен ... ... ... ұлттық мәдениеттің тілде
(тілдік белгілерде) көрініс тапқан тұстарын айқындайтын антропоцентристік
парадигмаға негізделген ғылым;
• Тіл мен ... ... ... ... ... ... ... табады. Тілдік дүние суреті дүние суретінің құрамдас бір бөлігі
болып табылып, шындық болмысты өмір сүру салты, ... ... ... ділі, дүниетанымы, мәдениеті негізінде бейнелейді;
• Ана тіл ұлттық ... ... ... өзіндік әсерін
тигізеді. Ұлттық ерекшеліктер – ұлттық мәдениет пен табиғи орта негізінде
қалыптасып ... Ана ... ... ... тілдік тұлғаны ұлт мәдениетінен де
хабардар тұлға ретінде анықталады. Тілдік (ұлттық тіл) ортада өсіп, ана
тілінде білім алған ... ... ... ... ... ... сараптамасыз дұрыс айқындауға қабілетті. Бұл тілмен берілер
мәдениет пен ... ... ... ... ... қалыптастыратын рөлін де
көрсетеді. Кең көлемде бұл – тіл мен ... ... ... ... да ... тілдің фразеологиялық қоры –ұлттық дүниетаным,
мәдениет айнасы, ұрпақтан-ұрпаққа берілер рухани қазына. Ұлттық ... ... ... мәдениет пен ... ... ... Зерттеу нәтижелері сананың тіл арқылы сыртқа жеткізіліп, тілдік
бірліктерде көрініс табатынын дәлелдеді. Тұлға ... ... ... ерекшеліктерін тілімен бейнелейді.
• Тіл мен мәдениет – ажырамас дүние. Кез келген ұлттың тілінде оның
мідениеті, рухы, ... ... ... ... ... ... ... мәдениет ұғымы оның ұлттық
сипатына, тіліне, біліміне, тәжирибесіне, өскен ... ... ... ... ... ... ие ... анықталды.
• Бір ұлтқа жататын топтардың санасында белгілі бір ұғымға деген
ұқсастықтар кездеседі, сонымен ... ... ... жолы да, ... де аса ... ... ие емес екендігіне зерттеу
жұмыстары арқылы көз жеткізілді.
Сана мен тіл тұтастықта өмір ... ... ... сөзі ... ... жемісі болып табылады. Тілдік санадағы мәдениет
ұғымын айқындау тұлға санасындағы мәдениет ұғымынан ... ... ... ... ... ... Daphne M. Gulland, David Hinds – Howell. Penguin ... of
English Idioms.- London, England, 2001. - 378 p.
2. Oxford English Compact ... over ... phrases, ... edited by ... Jones. – Oxford ... ... ... по языкознанию. Тіл білімі сөздігі / Под. ред. ...... ... 1998. – 544 с.
4. Кунин А.В. Англо-русский фразеологический словарь. –М.: Рус.яз., ... 944 ... ... В.А. ... М., ... ... ... В.В. Лигвокультуралогия.- М., 1997.-331 с.
7. Сабитова М.Т. ... - ... ... ... ... ... фразеологизмов // Известия АН КазССР. Серия филологическая.
– Алматы, 1989. -№4 - С. 17-22.
8. ... А. ... ... ... ... ... суреті:
автореф. ... филол. ғ. док. - Алматы, 2004.-50 б.
9. Сепир Э. ... ... по ... и ... ... ... с.
10. Вежбецкая А. Язык. Культура. Познание. -М., ... ... ... В. Фон. Избранные труды по языкознанию. - М., 1984.- 370 с.
12. Мықтыбаева Т.Ж. ... және ... ... ... лексика-семантикалық сипаты: филол.ғ.к. ...
автореф. – Алматы, 2004.-26 б
13. ... Ш.Б. ... және ... ... ... лексика-семантикалық сипаты: филол.ғыл.конд. ...
автореф. –А.2004.-26 б.
14. Оспанова Ф.А. Фразеологизмдер уәждемесінің ... ... ... ...... б.
15. Ағабекова Б.Н. Ағылшын және ... ... ... ұлттық мәдени сипаты: филол.ғыл.конд. ... дисс. –Алматы,
2010.
16. Словарь ассоциативных норм русского языка. – М.,1997. – 461 ... ... Г. ... ... ... Алматы, 2001. – с.
18. Теория языказнание: учеб. ... – В.А. ... ... ... 375 ... Язык и культура: лингвострановедение и преподавание русского
языка как ... ... и доп. - М: ... ... ... ... языка как
иностранного). – 269 с.
20. Ахманова О.С. Предисловие // ... ... ...... 608 с.
21. Лингвистикалық энциклопедиялық сөздік. – М.,1990. - ... ... В.А. ... лингвистика: Учебное пособие. –Минск.: Тетра
Системе,2004.-225с.
23. Воробьев В.В. О русской национальной личности в языке и ... ... и ... – 1998. – ч.1.- С.52-57.
24. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі/ Жалпы редакциясын басқарған ...... ... 2008.- ... ... ... сөздігі/ Жалпы редакциясын басқарған Т.Жанұзаков. ... ... 1999.- ... ... as graceful swon ... ... ... нәзік)
2. pretty as a picture (сөзбе-сөз: суреттей сұлу, әдемі)
3. (as) slow as a snail (ұлудай ... – тым баяу ... dumb as a fish ... ... burn like fair (отша жану), оттай
жану
5. as brave as a lion ... ... as fat as a pig ... as white as a milk ... ... dance as an elephant (пілше билеу)
8. ant`s in one pant`s (сөзбе-сөз: шалбар киген құмырсқадай) – ... ... as full as a boot ... ... ... – өлгенше мас болу
деген мағынада
10. as merry as a marriage-bell ... ... ... ... ... мәз болу)
as pleased as dog with two tails (сөзбе-сөз: екі ... ... ... ... more kicks than half pence ... тиыннан жұдырығы көп).
2. as lithe as a panther (сөзбе-сөз: пантерадай иілгіш, икемді)
3. close as an oyster (сөзбе сөз: ... ... ... as a bandicoot (сөзбе-сөз: көртышқандай аянышты)
5. as dead as dodo (сөзбе-сөз: әбден өлердей ... to fight like Kilkenny cats ... сөз: ... ... бас ... ... аs well be hanged for a sheep as for a lamb ... егер қи үшін
асылатын болсақ қозыны неге ұрламасқа).
8. аs big as Goliad (сөзбе-сөз: Голиаттай ... ... ... алып ... As safe as a church ... ... ... slippery as an eel – сүліктей ... cunning or sly as a fox – ... ... as brave as a lion – ... айбатты
12. hungry as wolf – aш қасқырдай
13. to sell like hot cakes ... ... ... ... to be on pins and needls (ине ... ... as white as milk – сүттей ақ.
16. like cats and dogs – ит пен мысықтай.
17. like a cat in a strange garret – ... ... ... өзін ... ... as fair as lily ... ... әдемі, сұлу)
1 А кесте – Санадағы мәдениет көрінісі
| | ... ... ... ... |
| | ... ... ... |мәдениеті |
| | | ... ... ... |
| | | ... ... |англичан |
| | | | ... | |
|1 ... | | | | |
|2 ... | | | | |
|3 ... | | | | |
|4 ... ... | | | | |
| ... | | | | |
| ... | | | | |
|5 ... | | | | |
|6 ... | | | | |
|7 ... | | | | |
|8 ... | | | | |
|9 ... ... | | | | ... ... | | | | |
| |( ... | | | | |
| ... | | | | ... ... | | | | ... |Английские | | | | |
| ... | | | | |
| ... | | | | ... ... | | | | |
| |Би | | | | ... |(English man) | | | | ... ... | | | | ... ... | | | | |
| ... | | | | ... ... | | | | ... ... | | | | |
| ... | | | | ... ... ... | | | ... ... | | | | ... |Красная площадь | | | | ... ... ... | | | | |
| ... | | | | ... ... язык | | | | ... ... Элизабет | | | | ... ... | | | | |
| |(тік ... | | | | ... ... ... | | | | |
| |(с ... | | | | |
| ... | | | | ... |Big Bеn | | | | ... ... | | | | |
| ... | | | | ... |Музей | | | | ... ... | | | | |
| ... ... в | | | | ... ... ... | | | | ... ... | | | | |
| ... ... | | | ... ... | | | | ... ... ... | | | | ... ... өлеңдері | | | | ... ... | | | | ... ... | | | | ... ... | | | | ... |Ою-өрнек | | | | ... ... | | | | ... ... ... | | | | |

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 64 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Тіл және ұлттық мінез."16 бет
Орта ғасыр философиясының жалпы сипаттамасы және ерекшеліктері7 бет
Аспан денелері атауларының концептуалды өрістері50 бет
Концепт – когнитивтік лингвистиканың негізгі категориясы46 бет
Абайдың жетінші, отыз алтыншы, отыз жетінші, отыз сегізінші қарасөздерінің ағылшын тілі аудармасындағы тілдік ерекшеліктері, аударма мәтініне салыстырмалы талдау жасау, лексикалық, грамматикалық, стилистикалық ерекшеліктері54 бет
Араб және қазақ тілдеріндегі коммерциялық хаттардың түрлері және тілдік сипаты21 бет
Бала тілінің және тілдік қорының дамуына әсер ететін фактор8 бет
Балалар әдебиеті кейіпкерлерінің тілдік тұлғасы20 бет
Баспасөз жарияланым аттарының тілдік – стильдік ерекшеліктері62 бет
Ертегі кейіпкерлерінің есімдеріне тілдік талдау40 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь