Абай және Шәкәрім – сазгерлік өнер мәселесі

Кіріспе
І. 1. Абай әндері және қазақ мәдениеті.
1.2. Абайдың музыкаға байланысты эстетикалық көзқарасы.
1.3 Абай өлеңдерінің музыкалық стилі.
Абайдың күйі хакінде
ІІ. Шәкәрімнің қазақ музыкасына қосқан үлесі.
2.1. Шәкәрімнің композиторлық өнері.
2.2. Шәкәрім әндеріндегі көркемдік категориялар.
2.3. Шәкәрім әндерінің орындалып, талалуы.
Қорытынды
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Қазақ халқының рухани бай мұрасынан ауыз толтырып айтатын мақтанышымыз – сазгерлік өнер яғни музыка. Музыка өнері- әр ұлттың ертеден келе жатқан мәдени талғамының бір арнаға құйылып, асқақты күйімен өрбіп-дамып отырған көптеген ғасырлық үнінің жемісі. Музыка - әлемде тіршілік ететін адамзаттың немесе адамдар игілігіне қызмет жасайтын бүкіл өмір мен оның құбылыстарының өзара қарым-қатынаста сырласа үндесуін сезімге жеткізіп отыратын құрал. Яғни адам жан-күйін тәрбиелейтін, эстетикалық қабілетін дамытатын, сенсорлық мәдниетке баулитын, іске батыл жетелейтін эмоциялық құралдардың бірі – музыка.
Қазақ халқы ежелден сөз қадірін түсіне білген, ән құдірітіне ұйып тыңдай білген халық. Қазақта музыканы өмірге әкелушілер халықтың сазгерлері, ақындары, сал-серілері, жырау-жыршылары және ақын-композиторлары болды.
Жоғарыда аталған сазгерлік өнер мен сөз өнерін қатар алып жүрген, екеуінің де қадір-қасиетін түсініп, тамырына терең бойлай білген ақын – композиторлар болып табылады. Оларға Ақселеу Сейдембек: «Ақын-композиторлар ақындық пен композиторлықты да, әншілікті де игерген өнерпаздар» деп баға беріп, осынау синкретті өнерпаздық дәстүр XIX-XX ғасыр аясындағы ақын-жазушылардың бойынан айқын байқалатындығын айтады. Сонымен қатар А.Сейдембек қазақ қаламгерлері ақын-жазушы ретінде неғұрлым тегеурінді болса, соғұрлым олар шығарған ән-күй де төлтума болмысымен дараланып отырады. Бұл ретте А. Құнанбаев, Ә.Найманбаев, К.Әзірбаев, Ш.Қошқарбайұлы, И.Байзақов тағы басқа ақындардың әндерә мейлінше дара саз-сарынымен қазақтың дәстүрлі ән өнерінің қадір қасиетін сақтай отырып, әр қайсысы өзіндік әуен-нақыш қалыптастыруымен ерекшеленетінін атап өтеді. Олай болса, осылардың ішінде, қазақ ән өнерінің көкжиегін кеңейткен, әуен-сазын байытқан, тақырып өресін ұзартқан рухани құбылыс ретінде назар аудартатын тұлғалар – ұлы ақын, ерекше дарын иесі Абай Құнанбаев пен оның шәкірт-інісі қазақ әдебиеті тарихында өзіндік даралығымен ерекшеленетін Шәкәрім Құдайбердіұлы.
Тақырыптың өзектілігі.
Қазақ халқының композиторлық өнерінде өзіндік үні, әуен-сазы, поэзиялық өрнегімен сүре салған Абай Құнанбаев пен Шәкәрім Құдайбердіұлы шығармалары – қазақ музыкасының биік белесін байқататын лириканың көркем де керемет үлгілері. Олар қазақ мәдениетіне екі бірдей арнада – музыка және поэзия саласында қатар үлес қосқан дарын иелері. Олай болса, олардың шығармашылығын осы екі арнаны қатар ұстай отырып қарастырған ләзім.
        
        Абай және Шәкәрім – сазгерлік өнер мәселесі
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Қазақ халқының ... бай ... ... айтатын мақтанышымыз – сазгерлік өнер яғни ... ... әр ... ... келе ... ... талғамының бір арнаға құйылып,
асқақты күйімен өрбіп-дамып отырған көптеген ғасырлық үнінің жемісі. ... ... ... ... ... немесе адамдар игілігіне қызмет
жасайтын ... өмір мен оның ... ... ... ... ... ... отыратын құрал. Яғни адам жан-күйін тәрбиелейтін,
эстетикалық қабілетін дамытатын, сенсорлық мәдниетке баулитын, іске батыл
жетелейтін эмоциялық құралдардың бірі – ... ... ... сөз ... ... ... ән ... ұйып
тыңдай білген халық. Қазақта музыканы өмірге ... ... ... ... ... және ақын-
композиторлары болды.
Жоғарыда аталған сазгерлік өнер мен сөз ... ... алып ... де ... ... ... ... бойлай білген ақын ... ... ... Оларға Ақселеу Сейдембек: «Ақын-композиторлар
ақындық пен композиторлықты да, әншілікті де игерген өнерпаздар» деп баға
беріп, осынау синкретті ... ... XIX-XX ... аясындағы ақын-
жазушылардың бойынан ... ... ... ... ... қазақ қаламгерлері ақын-жазушы ретінде неғұрлым тегеурінді
болса, соғұрлым олар ... ... де ... ... ... Бұл ... А. Құнанбаев, Ә.Найманбаев, К.Әзірбаев, Ш.Қошқарбайұлы,
И.Байзақов тағы басқа ақындардың әндерә мейлінше дара ... ... ән ... ... ... ... ... әр қайсысы
өзіндік әуен-нақыш қалыптастыруымен ерекшеленетінін атап өтеді. Олай болса,
осылардың ішінде, ... ән ... ... ... ... ... өресін ұзартқан рухани құбылыс ретінде назар аудартатын
тұлғалар – ұлы ақын, ... ... иесі Абай ... пен оның шәкірт-інісі
қазақ әдебиеті тарихында өзіндік ... ... ... өзектілігі.
Қазақ халқының композиторлық өнерінде өзіндік үні, әуен-сазы, поэзиялық
өрнегімен сүре салған Абай ... пен ... ... ... ... музыкасының биік белесін байқататын лириканың көркем де керемет
үлгілері. Олар ... ... екі ... арнада – музыка және поэзия
саласында қатар үлес ... ... ... Олай ... ... осы екі ... ... ұстай отырып қарастырған ләзім.
Жұмыстың мақсаты мен міндеттері.
А.Құнанбаев пен Ш.Құдайбердіұлы музыка өнеріндегі өзіндік орындарын әлі де
толық алған жоқ. Ұлы ... ... ... ... олардың тек ғана
біртума ақын емес дарынды композитор екендіктерін де ... ... ... музыка тарихының ән-күй құдіретінің сыры есіп тұр.
Тақырыптың зерттелу деңгейі.
А.Құнанбаевтың ... ... ... ... алғашқы сөз
А.В.Затаевичтың «Қазақ халқының 1000 әні» ... ... ... ... жылы жарық көрген. Жинақта автор Абай әндеріне жан-жақты түсініктеме
бере отырып, оларға ... ... ... ... орыс ... ... өз көзқарасы тұрғысынан баға берген. Бұдан ... ... ... деген еңбегінде Абай әндерінің ерекшеліктерін
атап өтеді. [3.11]. 1927 жылы жарық көрген Э. ... ... ... ... орыс ... ... ... музыка мәдениеті» очеркінде
«Абай әндері қазақ ән өнерінде жаңа стильдің – қазақтың қала ... жол ... деп, ... ... ... ... зерттеушілерінің арасынан алғашқылардың бірі болып Абайдың
музыкалық ... ... ... ... деген еңбегінде
қарастырады. Бұдан кейін ... ... аяқ» ... ... мұрасына арналды.
Абайдың музыкалық творчествосын зерттеуге музыка зерттеушісі
В.П.Дернова зор үлес ... ... ... Абай ... жинақтап зерттеуде Б.Ерзакович,
Е.Брусиловский, А.Жұбанов, Д.Мацуцин, М.Ахметова, С.Мұхаметжанов ... ... ... ... ... ... солақай саясаттың кері әсерінен өз
дәрежесінде зерттелген жоқ. Дегенмен, бұл ... ... ... бар. ... қатарында ең алдымен ақынның ұлы ... ... ... Ол әкесінің әндерін бүгінге жеткізіп, олардың
нотаға түсуіне түрткі болған адам. [5.4].
Шәкәрімнің «Бұл ән бұрынғы ... ... ... әні А.В.Затаевичтың
1931 жылы жарық көрген «Қазақ халқының 500 әні мен ... атты ... ... ән» ... ... ... көрген.
Бүгінгі күнде Шәкәрім әндерін жинастырып, нотаға түсіруде Т.Бекхожина
елеулі еңбек сіңіруде. Оның «Аманат» атты еңбегі 1989 жылы ... ... ... ... ... ... оның ... ежелден
етене бірігіп дамып келе жатқан өнер түрі - ән.
Еліміздің кең даласына ... ... бір ... ... ұлт ... ... ... бастаған кезеңінен бермен қарай
белгілі болса керек. Бұған ... ... ... ... “Жоқтау”, “Жар-жар”, “Алтыбақан” әндері тағы басқалар дәлел
бола алады.
Қазақ ... ... ... ... ... ... көпшілік қауым
әнмен жадында сақтап, ... ... ... ... бүкіл қазақ даласы ән салып тұрғандай болып көрінеді” деп
қазақ халқының әдебиеті мен өнерін көп зерттеген ... ... ... ... ... ... өмір жоқ. Бар қазақ жай сөзбен
айтқанда жетіспейтін сезім ... ән ... ... ... ... қазақ халқы “Жігітке өнер де - өнер, өлең де-өнер”, “Ақылың
болса жыр ... ... ... ... ... ... Халық ауызындағы
“Бір әнді сатып ... ... ... немесе “Сұрасаң менің атым-
Таңжармаймын, Болсам да малға ... әнге ...... ... әннің
аса жоғары бағаланғанын, әншілердің өз өнерлерін ... ... мен ... ... ... ... көкірегін
көрсетеді.
Ал қазақ ... ... ... орны ... ... былайша суреттейді. “Күн қатты боран болатын, мен болсам
жылы қыстаудың ішінде жайғасып ... ән ... ... Әнші ... ... жайғасып, домбырасының шегін қаға ... ... ... ... ... ... ... қозғалыс
дыбыстары, домбыраның күмбірлеген, қайғылы дыбысы маған ерекше ... ... Мына ... ... ... ... ... қанша
поэзия сыйып жатыр. Қолдан істеген екі ... ... ... ... әсем дыбыстар шығады дегенге мен еш ... ... ... Егер де мына қарапайым, жаныңа жақын тиетін әнді өз ... ... мен оның ... ... ... ... күшіне де
сенбес едім” [3.6.]
Жоғарыдағы пікірлерге сүйене ... ... ... ... мен
музыкасы - әрдайым асқақ, ақылгөй, ... ... неше ... ... ... асыл қазыналар екенін көреміз.
Қазақта әнді ... оған ... сөз ... оны ... ... ... тұлғалар болды. Белгілі бір өлеңнің ... ... әнін ... ... адам ... ... Немесе әнін де, сөзін де
бір адам шығарады. Оларды қазақ әдебиетінде ... ... біз ... атап ... ... композитор - әншілері – Біржан сал, Ақан ... ... ... ... Жаяу ... ... ... Ыбырай, Құлтума, Сары,
Майра, Естай, Әсет, Нартай, Кенен және Әміре Қашаубаев, Қали ... ... тағы ... болды. Осындай жоғарыда аталған сал-
серілердің қазақ ... орны ... ... былай деп жазған:
“Ақан - әншілердің айтысы, күйшілердің күй ... ... ... ... ... ... ... айналатын. Әсіресе, қазақтың “сал”,
“серілерінің” орны бөлек болатын. Олар ... ауыр ... аз да ... оған сән ... әрі ... ... әрі патша
өкіметінің ұлықтарынан екі жақты қысым ... ... ... [9.36].
Аталған ақын-композиторлардың ішінен ерекше орын алатын, ... ... ... таралып, жоғары бағаланған, өзі қазақ әні жайлы:
Туғанда дүние есігін ашады өлең,
Өлеңмен жер қойнына ... ... - деп ... суреттеген Абай
Құнанбаев және ақын, тарихшы-философ, әрі композитор, әнді:
Ән - ... өлең – ... мыс ... – деп ... ... Құдайбердиев. Олар тек
әнді тудырып, оған лайық сөз шығарған ақындар ғана ... сөз ... ... ... ... саласының, қазақ әдебиет саласының, жалпы
айтқанда қазақ мәдениеті мен әдебиетінің өркендеп дамуына, тамырын ... ... ... үлес ... ... 2. Абай ... және қазақ мәдениеті.
Қазақтың ұлттық музыка саласының ... ... ... ... ... орны ... ... да қазақ халқының
мәдени тарихын Абай Құнанбаевтың ... ... ... ...... жаңашыл композитор –басына осындай сирек дарын ... ... ... ... ... ... ... байытқан тамаша
әндер туды. Абайдың ақындық, композиторлық мұрасы, ағартушылық еңбегі
қазақ ... ... ... ... ... айналып, музыка
жанрын дамытуға жаңа жол ашты.
Ғасырлар бойы дамыған қазақ ән ... ХІХ ... ... ... пен ... ... шыңына көтерілді. Бұл кезеңді
зерттеушілер “Бұл – патша өкіметі мен жергілікті ... ... ... қарамастан, қазақ халқы өнерінің еңбекші бұқараның
мұң-мұқтажы мен ... ... ... ... ... ... қазақ даласына кеңінен тараған халық
әншілері мен күйшілері ... ... ... ... ... деп ... ... осы кезеңдегі Абай әндері өзінің алғашқы қалпында да, ... де ... ... ... ... хор және ... арқау болып, сол үлгідегі көптеген әндер мен ... ... ... ... ... оның ... ... ұштасып, шығармаларындағы ... ... ... жас ... ... ... ... мүмкіндік берді.
Яғни Абайдың мақсаты өз өлеңдері, қара cөздері, әндері арқылы адам
санасын ... ... ... сөз ... ... оны ден қоя ... тез ұғады, ал сурет талғамдық көзқарасы қалыптасқан, ... ... адам ... ал әнді ... адам ... ән адам ... баурап алады. Онда сөз де, көрініс те, оқиға да, әуен
де бар. Міне сондықтан да Абай әнге ... баға ... ... ... ... ... Абай өз ... сол дәстүрдің әуен-саздық
ерекшеліктеріне сүйене отырып, ... ән ... таба ... ... ... ... – оның ... нәзіктігінде,
әуезділігінде, өлең сөзі мен әуеннің сәйкестігінде деп білу ... ... ... ... жаңа ... ... Абай ... [2.303].
Әннің адам өміріндегі мән-маңызы туралы Абай өте бейнелі әрі терең
тұжырым жасады:
Өзгеге көңілім ... ... ... айтқанда толғанып,
Іштегі дертті жоярсың.
Сайра да зарла, қызыл тіл,
Қара көңілім оянсын.
Жыласын көзден жас ақсын,
Омырауым боялсын.
Қара ... ... ... нені ұға ... оты ... ойлы ер ... ... Абай өлеңіне мазмұндық тұрғыдан көңіл аударсақ, ... ойы ... Сөз ... ... ... ... ән – оны
екінші адамның жүрегіне тез жеткізудің құралы. Бірақ оны кез ... ... ... Абай ... ... көзі ... көкірегі ояу, сөз
қадірін түсініп, одан ғибрат алатын жандар ғана ... ... ... ... Абай ... ... ... қона кетіп, халықтың
сүйікті әндеріне айналды.
Абай әндерінің мелодикасы, ырғағы, формасы өзіне дейінгі келген
қазақ ... ... ... жағдай – Абай әндерінің әрқайсысының
өзіне меншікті өлеңі болды. Қазақтың халықтық дәстүріндегі он бір буынды
өлеңге ... ... ... ... ... немесе ұмытқан адамға:
“Қарағым айналайын келдің қайдан” деп айта беретіндей “еркіндік” мұнда
жоқ. ... ... ... қарасының” сөзімен айта алмайсың. Міне, бұл
– музыка мен сөздің кәсіпқойлық дережеде қосылуы болады. Осының өзі ... ... ... Абай ... ... сөз арқылы келді.
Абай бүкіл шығыстың, орыстың, ... ... ... терең зерттегеніндей, музыкада да алдымен қазақтың халық
әндерін, күйлерін жақсы білді. Ол ... ... ... ... ... ... ... қазақтың аспапты музыкасын жете білді.
Осылардың нәтижесінде Абай қазақтың ... ... ... ... ... ... ... болды. Поэзияның халықтық демде
суғарылған болса, музыка дүниесінде де Абай қазақтың халық музыкасының
мұхитында тәрбиеленді. Абайдың ән ... ... ... ... ... ... ... да халықтық негізде басталған көрінеді.
Мысалы: ... құсы ... ... деген әнінде, сөзсіз, арқаның
ән-дәстүрімен сәйкес. “Ол ... ... да, ... ... ... буындарына сай келетін белгілі созатын, көтеретін жерлерінен
де көрінеді”, - деп жазған А.Қ.Жұбанов ... ... ... ... ... ... құлағанын” әнінде де халықтың ән
формасы басым көрінеді. Әрине бұл ... ... ... ... бар. ... Абай ... сөйлемінің ортасында бір дыбысты
созып, шырқатып тұрмайды. Ол сөзге көбірек мән беруден, бірінші жоспарға
кейбір ... ... ... ... да мүмкін. Соның өзінде де ол қазақ
интонациясынан кетпейді. Ал сөзді бөлу – ... ... ... тағы бір қасиет.
Ондай әндер де аз емес. Айтарымыз – Абай ән ... ... бай ... ... ... біліп, сол бір ән мұхитын
аралап, жүзіп келеді.
Үшінші, Абайдың басқа ... ... ол ... әндерімен
қатар, орыстың халық музыкасын қаланың демократиялық әндерін және
романстарды есітті. Ол ... бола жүре ... ... Рубинштейн
сияқты музыка шеберлерінің романстарын есітті. Демократиялық ән-романс
лирикасы ол кезде Ресейдің алға ... ... ... ... ... ... Ал сол интеллегенцияның бір тобымен үнемі кездесіп жүрген ... ... ... ... ағылуын түсінуге де жәрдем
алды. Оның ... Абай ... ... орыс достары, орыс қонақтары көңіл
көтерген кездерде ... ... ... ... ... ... құрмау мүмкін емес. Бұларға қосымша Абайдың Санкт-Петербургта оқып
жүрген баласы Әбдірахман кәсіпкерлік аспапты музыка үлгілерін, ... ... жаз ... ... келгенде алып келіп жүрген.
Абай ауылында татар ұлтының ... ... ... ... ... Олар да өздерінің “талькаларын, скрипкалары, мандолиналары
арқылы татар, орыс ... ... ... ... әндерін орындаған. Абай
ауылында домбыраға үш сым ішек тағып тарту ... ...... ... ... Музыка зерттеушісі А.Қ. Жұбанов жоғарыдағы пікірді
қолдай отырып былай дейді: Біздіңше Абай ... ... ... ... ... ән, романстық лирикалардың үлгісін алу, қаланың
демократиялық музыка дәстүрінің ізінде болу – осылардың негізінде ... жаңа ... жаңа ... ... ән ... ... музыкаға
келген жолының бір тарауы [3.112].
Абайдың тағы бір ... ... оның ... ... ... ... музыкалық қабілеті, қазақтың халық музыкасын терең
білетіні, орындаушылықтың не бір ... ... ... ... ... Мұқа ... ... өзінің баласы Әбдірахман, Ақылбай, әнші
Әлмағамбет, әйелі Әйгерім болды. Бұлардың алдыңғылары орыс, еуропа музыка
үлгілерін орындаушы болса, кейінгілері ... ... ән ... ... ... Бұлардың қолдарында тек домбыра ғана емес,
скрипка, мадалина, ... ... Олар Абай ... ... ... ... ол ... бабына келтіріп орындаушысы және Абай
тәрбиесі ... ... ... ... жаңалықтың басы қылт ете
қалса, соған ... ... ... ... ... ... ... жолында қолдарындағы бар рухани қаруларын жұмсауға даяр
кісілер еді. Абай ... ... ... ... өткір тіл,
ұнамды үн, қолайлы ырғақ іздеу, тәжірибе жүргізу ... ... ... еді. Міне ... мақсаттары Абайдың
жаратылыс берген қасиеттерінің кейбір шек ... ... ... ... ал ... ... ... әлсіз соққан жерлері болса оған
шылбырдың ұшын беріп, көтермелеп, көтеріп беру болды. Ол ...... ... ... Сөз жоқ, Абай ... ... алты ... асатын дауысқа қожа болған жоқ. ... да ... ... Абай ... бар дауысымен ән шығарды. Әдетте, ол заманда ақын,
композитор, орындаушы – үшеуі де бір кісі ... Әнді ... ... рет орындайтын да сол үш маманның ... ... бір ... Абай да ... ... ... Абайдың басқа халық
композиторларынан айырмасы ... ... ... ... ... Әйгерім Абайдың “жай дауысы” мен айтып шығарып ... ... ... шырқата, үдете, құйқылжыта орындап кетті. Абайдың
міндеті – бірінші рет: автор дауысымен ... беру ... ... бұл
Абай өз әндерін орындамады деген сөз ... ... Абай ... ауылынан шықпай жатып жоғарыда
ескертілген тұлғалардың сараптамасынан ... ... ... ... ... ... музыкалық, әдеби туындыларына өзіндік бағаларын
беретін “Сыншылар” да ... Олар ... ... пікірлерін айтып,
әннің қасиеттерін санап, ұнамай тұрған жері ... ... ... ... ... ... Абай ... анатомиялық, физиологиялық
жақтарының бәрін тексеріп, жетілдіріп отырды. Мұндай жағдай қазақтың халық
композиторларының көпшілігінде болған жоқ [3.114].
Жоғарыда баяндалған ... ... ... ... келуін, музыкадағы іздену жолдарының өзгешелігін көрсетті.
Өйткені, бұл жолдың өзі де ... ... ... сазы ... ... ... заман сазына ере бермейтін, мыңмен болса да, өзінің жаңашыл
мақсатын орындауда ... да ... ... ... ... ... айналасындағы жас талапкерлердің білгенінше, өздері шәкірт ... ... ... қасиеттерін Абаймен бөлісуі, оның ... ... ... қозатын халықтың Абайдың музыкалық шығармашылығындағы
ерекшелікті бірден көруі үшін, ... Абай ... ... ... ... ала жүргізілген дайындық, аз мүшелі топтың еңбегі
болғанымен, көптің ісіндей нәтиже берді.
Абай ... ... ... ... ... ... ... ауызға
қағып алып кетті десек, ол үстірт пікір болар еді. Себебі Абай әндерін
түсінбегендер де көп ... ... те әр ... де ... жаны жақын
жастар жағы Абай әндерін бірден қабылдады. Одан кейін әншілер, ... ... ... байыту, жаңаландыру мақсатында Абай
әндерін орындап кетті. Біреулер Абайдың асыл ... ... жаю ... ... ... ... ... жатса да, Абайдың ... ... қоса ... Ал Абай ... ... Абай әндерін
жақсы орындау қалпына келтіріп алып, ауыздары, аяқтары жеткен жерге
жалғастырып ... ... ... шыққан сөз, отыз рулы елге ... ... ... ... ... шыққан Абай
әндері көп ұзамай ... ... ... ... Нұраны бойлап кетті.
Бұл ... ... ... өзінде қазақ ауылдарына келген ... ... ... Абай ... ... жазып
кетті. Сонымен қатар “Абай жолы” романында М.О. Әуезов бұл оқиғаны былай
баяндайды:
“Ақшоқыда туған өлең, өлең мен ән, ... ... ... ... ... тарап жатты. Алуан сырлы жаңа сөз Арқаның қоңыр
желіндей жай жылжып, бірақ кең жайылып тарады. Бұл ... бұл ... ... сарын есітті. Ғасырлары бойы жұмбақтай үнсіз ... ... ... ... жел ... ... ... есті. Игі
желдей. Жыл жетерін білдіретін көктем желіндей есті. Ол – тарихтың ... ... үні. ... ... тумай, алдағы жаз үшін, жаздың жаңа өсім-
өнімі үшін, гүл атар тірлігі үшін туған төлдің үн-лебізі” [10.320].
Ал Нұрымбеков А. ... Абай ... ... еңбегінде “Абай атақты
әнші болмаса да, домбыраның қоңырлы үнімен қосарлана шыққан қоңыр дауыcпен
шығарған әндерінің ... ... іші, ... ... кең ... оның ақын-әнші шәкірттері: Көкбай, Әсет, Әріп, Мұқаметжан,
Ақылбай, Әубәкір, ... ... ... ... ... ... жары
Әйгерім болып жалғаса береді. Осында аты аталғандардың көпшілігі әрі ... әнші ... ... ... ... тұңғыш ұлы Ақылбайдың баласы Исрайл естелігінде “Абай
ауылындағы ... ... ... ... ... ... ... отыратын
болған. Өзі ырғағын, үйлесімін келтіріп, лайықтап өлеңдеріне ән шығарады
екен. Оны жастар жаттап, ұғып ... ... ... елге ... деген.
Абай әндерінің таралуы жайлы Абайдың музыкалық ... ... деп ... өз ... әндерін жазып алған жоқ, ... ... ... көшу ... ... дoстарына жеткізді. Осылай,
Абай әндерін олардың жарыққа шығу шағынан-ақ ән-сүюшілер ... ... ... халық арасына тез тарап кетіп жатты. Сонымен Абай өлеңдері,
бүкіл халықтық творчествосы ... ... ... шыққан айтушылардың
сындарынан өте отырып, болмай қоймайтын белгілі өңдеулермен толықтырылды.
Алайда, халық Абай ... ... ... ... ... ... ол әндердің авторлық ерекшеліктерін жойған жоқ. Абай әндерін
авторы жоқ халық творчествосынан немесе басқа ... ... ... қиын ... ... ол ... Абай интонациясы
барынша күшті [7.6].
Абайдың ән шығаруға келу түйіндері, халыққа жайылу топтары ... Абай ... осы ... кең жайылуымен байланысты біз оның әрбір
туындысына баға беріп жатпаймыз. Ондай бағаны халық ... ... ... теледидар, концерт сахнасын, өнерпаздар үйірмелерін былай қойғанда,
Абай әндері бұл ... жай ... бас қосу ... ... көшеде келе жатқан жастар тобының ауызында, студенттердің,
оқушылардың жатақханаларының терезе ... ... ... Осының бәрі де Абай әндерінің басқа бір халықтың музыкасына
соқыр сезім арқылы ... ... қиын ... ... ... ... дәстүрімен суарылып, халқымен қаны-жаны бір жайда дүниеге келуінің
нәтижесі деп қарау керек.
Өзінің ғажайып ... ... ... ... да Абай ... ... ... ой-сезімдері мен
толғаныстарының сан алуан қыры бар болмысымен ... ... ... көзі ... ... кең таралып, халық
сүйіспеншілігіне бөленген. Революцияға ... ... ... мен ... ... ескерткіштері бойынша, көптеген профессионал ақындар мен
әншілердің репертуарында ұланғайыр қазақ даласына кеңінен тараған Абай
әндері ... ... Бұл ... ... ... Абайдың музыкалық
творчествосын зерттеп, сараптама жүргізген зерттеушілердің еңбектеріне
жүгінейік, яғни Абай ... ... ... ... сөз қозғасақ...
Абайдың музыкалық творчествосы жайлы қазақ музыка зерттеушілері мен
орыс музыка зерттеушілерінің еңбегі біршама.
Абайдың музыкалық мұрасын, оның ... ... ... ... ... композиторларының творчествосына тигізген
әсерін зерттеу – ... ... ... ... ... ... ... ғылыми-зерттеу жұмысының тұрақты мәселесі.
Абай әндері совет дәуірінен бастап жинала бастады. Бұған 1919 жылы
негіз салған А.Э.Бимбоэс. Одан екі үш жыл ... ... ... бұл істі ... ... 30-шы және одан кейінгі жылдары бұл
жұмысты Л. ... мен Б. ... Е. ... А. Жұбанов,
Д. Мацуцин т.б. жалғастырды. Совет фольклоршылары ... ... ... ... ... ... ... қосқанда, 60-тан
астам әндерін ... ... Абай ... ... ... ... ... М. Әуезов ұлы ақынның ... ... ... ... оның көмегімен Абайдың біраз әндері
табылып, жазылып алынды, көптеген халық әншілерінің бұл ... ... ... ... белгілі.
Қазақ халық композиторларының музыкалық мұраларының ... ... ... ... және теориялық аспекті тұрғысынан
толық ғылыми тұжырым ... ... ... В.М. ... ... музыка
мәдениеті” очеркінде халықтың ... ... ... ... пен Жаяу Мұса ... творчествосына қысқаша анықтама
бере келіп, “Абай әндері ән ... жаңа ... ... ... қалыптасуына жол ашты. Бұл стиль қазақтың көпшілік ... ... ... ... ... ... ... көрегендікпен
бағаланған.
Абайдың музыкалық творчествосы жайлы қазақ музыка зерттеушілерінің
жазған еңбектері де аз емес. ... ... ... ... ... ... бірі– ... ... ... атты ... ... ... ... халқының ұлы ағартушысы Абай қызметін жоғары
творчествосындағы өлең құрылысы мен ... ... ... ... ... ... назар аударады. Ол Абайдың музыка
тілі халық әуеніне жақын екенін, оған орыстың тұрмыстық романстарына ... ... атап ... ... ... ... қара жер сыз ... “Біреуден біреу артылса”, “Желсіз түнде жарық ай”, тағы басқа
бірқатар әндерінің ... төрт ... үш ... буын ... ... құрылған дәстүрлі а а в а ... өлең ... ... Г. ... ... ... ... ... өзгеше жаңа өлең ұйқасын ... төрт ... ... ырғақты сегіз жолдық ұйқасқа ... өмір ... әні ... ... ... ... ... келген жаңа ұйқас
үлгісін құрауына “Сегіз аяқ” әні дәлел. Өзінің очеркінде Шомбалова ... ... ... оның ... ... ... ... алудың маңызды екенін атап көрсетеді.
Абайдың музыкалық мұрасына Ғ. Бисенованың ... ... ... ... ... ... аяқ” әнін негізгі объект етіп
алуының себебі – Абай ... ... ... ... әрі ... ... ... бірі болып саналатын бұл ән оның
шумақ ... әсер ... жаңа өлең ... ... табуының айқын
мысалы болуынан. Сонымен қатар, “Сегіз аяқ” әні ... ... ... мәні, көркемдік қасиеті және форма сонылығы жөнінен
этапты шығарма ... ... Абай ... ... өз ... алынбай, түрлі әншілердің айтуы бойынша ауызша таралғандықтан, ... ... ... ... ... Э. ... ... аяқ” әні
нұсқаларының ноталық жазба әуендеріне тән қасиет - өлең мен ... ... ... ... дәлелдеу арқылы компазитор
әуендерінің түп ... ... ... ... ... [4.12]
М.М. Ахметованың халықтық вокальдық музыканың эстетикалық ... ... баға ... ... ... ... құрылысына тән негізгі ... ... “Ән ... ... ... ... әндері” атты бөлім бар. А. ... ... ... ... ... ... М.Ахметова Абай әндерінің біразын дәстүрлі
созылмалы әндер тіркесінің ырғағына ... ... ... Бұл ... ... Абай ... ағартушылық және
әлеуметтік мәнін ашып, ондағы өлең мен әуеннің ... баса ... ... ... ... ... ... шырқау шыңы деп бағалайды. Автор ақын – композитордың
творчествосындағы жаңашылдық, қазақтың ән ... одан әрі ... ... ... өз ... көптеген ғасырлар бойғы мәдениеттің
құнды жақтарын ала ... оны өзге ... ... ... - деп ой қорытады.
Абайдың музыкалық творчествосын зерттеуде музыка зерттеушісі ... зор үлес ... ... үш ... ... ... ақынның музыка тілінің
бастау-бұлағын, оны түрлендіру арқылы ... ән ... ... ... зерттеген біртұтас еңбек болып саналады. Абай әндерінің
әуені ғылыми тұжырым жасай келіп, автор ол шығармалардың ... ... ... ... ... ... ... музыкалық творчествосы” атты еңбекке енген “Абай әндері”
атты мақаласында Дернова “Ән - ... ... ... ... Ақынның
серпінді әрі саралы сөзді көрнекті шығармалары сол ән формасында ... ... дей ... Абай ... ... ... күйінде
келетінін, соның ішінде таза ән саласына жататын өлеңдерін атай келіп,
олардың ерекшеліктеріне тоқталады.
В.П. Дернованың зерттеулерінде, атап ... ... ... ... ... ... атап көрсетіліп, өзінің
творчествосында орыс әнінің баяндау құрамдарын ұлы ... ... ... ... ... бола ... ... тән абайлық
музыка тілін жасағаны, мұның өзі музыканың бейнелеу әдістерінің ұлттық
стильдік байлығын едәуір ... ... ... пікірлер айтады.
Абай әндерінің тууы, таралуы, олардың халық арасында және ... ... ... ... ... дәрежесі жайлы көп қарастырып,
еңбектер жазған академик-ғалым, ... ... ... ... ... ... Ол өзінің “Замана бұлбұлдары”, “Өскен өнер”, “Ән-күй
сапары” тағы басқа халықымыздың профeссионал ... ... ... Абай Құнанбаевтың әндеріне, яғни ... ... ден қоя ... ... ... ... ... атты еңбегінде
Абай әндерінің табиғатын аша отырып: “Өзінің ... рухы ... ... ... ... ... ... дәстүрінде шығарылған.
Орыс әндерінің және демократиялық тұрмыстық романстардың кейбір белгілері
мен элементтерін қолдану ... Абай ... ... ... ... ... Бұдан басқа да, жоғарыда есімдері аталған
зерттеушілермен қоса Абай ... ... өз ... ... ... бар. ... де ... музыкалық мұрасын, оның халық
өнерімен ... және ... ... компазиторларының
творчествосына тигізген әсерін зерттеу қазақ ... ... ... ... келе ... ғылыми-зерттеу жұмысының тұрақты мәселесі
екенін ғалымдар атап ... ... тек ... ... ... ... ... қана қоймай, оларға көптеген романстар да жазылады. Соның ... ... ... ... үлкен қайын құлағанын” романсы ерекше атауға
тұрарлық дүние. Бұл романс негізінен ... ... ... ... оның өмір ... ... толғанысы. Композитор бұл шығармасында
Абай өлеңдерінің интонациясын жаңа әуендік образбен асқан нәзіктікпен
үйлестірді: әуен ... ... ... ... ... ... қайтадан тыныш кейіпке түседі. Профессор Б.Г. Ерзакович оны ... осы ... ... жазылған әні белгілі болғандықтан, бұл өте
қиын іс болған деп бағалайды.
Сыдық Мұхамеджанов ... он бес ... ... ... циклін
жазған. Соның ішінде “Жарқ етпес қара ... не ... да” ... ... ... Мұнда автор Абай әуенінің стилін, оның
эмоциялық қуатының тереңдігін, ән тынысының кеңдігін ... ... Ал ... құсы ... ... атты көркем де мазмұнды
өлеңі Мәкәлім Қойшыбаевтың романсында ... ... ... тапқан.
[4.17]
Композиторлар Қапан Мусин, Еркеғали Рахмадиев, Кенжебек Күмісбеков,
Әбілахат Еспаев, Нұрғиса Тілендиев, Мыңжасар Маңытаевтар Абай өлеңдеріне
көптеген тамаша әндер мен ... ... және ... ... жайлы сөз қозғағанда негізгі айта кететін
жай – Абайдың ... ... ... ... опера, симфония,
хор және кино-музыкасының дамуына қосқан үлесі туралы. Бұл ... ... ... ... “1934 жылы ... ... қазақ операсы “Қыз
Жібектің” “Панорама” атты көрінісінің (музыкасын жазған Е. ... ... ... жаным” әнінің әуенімен басталуы заңды да. Бұл ән ... ... ... ... ... болған халық әндерінің беташары
іспеттес еді. Абай әндері А. ... пен Л. ... 1944 жылы ... операсының партитурасынан жарқын көрініс тапты. М.Әуезовтың
либреттосына ... бұл ... ... классикалық операсының
қалыптасуына негіз салды.
Абай әуендерінің сазы (1946 жылы ... пен Л. ... ... ... Е.Е. Арон мен Г.Л. ... ... ... фильмдерінің бірі “Абай әндеріне Л. Хамиди ... ... ... Поэтикалық текст мазмұнын әдемі әуенмен нәзік ... ... ... ... ... ...... “Абай” және
Е.Брусиловскийдің “Жалғыз қайың” атты ... ... өзек ... Абай ... ... икемділігі бұл
авторларға музыкалық табиғаты мен образдылығы жағынан ... ... ... ... туғызды. Мұнда Абай әндері гармониялық және
полифониялық даму құралдарымен байытылып, неше алуан оркестр әшекейінде
жаңа ... ... ие ... Композитор Ғ.Жұбанова оркестрге, хорға,
әншіге және домбырашыға ... ... ... ораториясын жазды. Мұнда
автор ұлы ақын поэзиясының философиялық – ... ... ... – оның ... түрлендірудің жаңа қырын, соны стильдік шешімін
тапқан. Шығарма 1983 жылы Қазақстан композиторларының ҮІІ ... ... ... Абай ... ... көркемдік
шешімін табу жолында көп еңбектенгені белгілі. Абайдың қайталанбас музыка
тілінің игілікті әсер-процесі ұрпақтан-ұрпаққа жалғаса береді, ... ... жаңа ... ... ... Абай ... көркемдік қуат-қасиеті сарқылмақ емес. ... ән ... ... үшін таусылмас мол қазына. [4.18]
Абай әндерін бұрын өз заманындағы ақын-шәкірттері, балалары, ... тағы ... ... ... ... бұл ... олар жазылып алынған
күйінде де, тікелей радио және теледидар арқылы әншілермен қатар ... ... және ... ... ... ... КСРО
халық артистері Күләш Байсейітов, Ришат Абдуллин, Ермек Серкебаев, Роза
Жаманова, Бибігүл ... ... ... ... ... ... ... Манарбек Ержанов орындауларынан ұлы ақынның
әндерін тыңдаймыз.
Жоғарыда ... ... ... мен ... сүйене
отырып, біз Абай әндері қазақтың музыка ... ... қоры ... ... ... ... ... эстетикалық көзқарасы.
Абай музыкасының адам өмірінде, қоғамда алатын орнын ... Ол ... ... ең ... шындыққа деген, адалдыққа деген
күрес болу керек деп біледі. Абай ... ... ... ... ... ... күш деп ... Сонымен қатар ән мен әнші, ақын
және ол өмірге ... ... ... ден қойған. Өлең жайдан-жай жазылмауы
керек. Оның мақсаты, туу себебі болуы керек деп атап ... ... ... ... ... ... ... үшін.
Көкірегі сезімді, тілі орамды,
Жаздым үлгі жастарға бермек үшін.
Бұл сөзді тасыр ... ... ... көзі ... сергек үшін” [11.76]
Абай өзі осындай ақын-тұлғаның, халқының азаматының үлгісі бола білген.
“Өлең – сөздің патшасы, сөз сарасы” атты ... ақын ... ... атап ... Яғни ... ... ... керек, оның
көркемдік деңгейі қандай, қандай өлеңдерді тыңдаудан, ақындықтың ... ... ... ... ... ... ... бірінші талабы – ойдың мағыналылығы, сөздің
адам жүрегінен тез орын таба ... ... ...... ... сөз ... ... ер данасы.
Тілге жеңіл, жүрекке жылы тиіп,
Теп-тегіс жұмыр келсін айналасы [11.48]
Тағы бір жалған көркем туындыдан нағыз өлеңнің айырмашылығы- ... мен ... ... ... бар таласы,
Сонда да бар таңдамасы.
Іші - алтын, сырты - күміс сөз жақсысын,
Қазақтың келістірер қай баласы?” [11.48]
Кез келген ақын ... ... орын ... оның ... ... мүмкін.
Бөтен сөзбен былғанса сөз арасы,
Ол – ақынның білімсіз бишарасы.
Айтушы мен тыңдаушы көбі ... ... сөз ... бір ... ... мен ... ... сипаттай келіп, Абай біреуге жағу үшін немесе
ақы алу мақсатында өнерді ... оның ... ... жүрген
ақынсымақтарды құлдырата сынайды [12.15].
Қобыз бен домбыра алып топта ... өлең ... ... арнап.
Әр елден өлеңменен қайыр тілеп,
Кетірген сөз қадірін жұртты шарлап.
Мал үшін тілін безеп, жанын жалдап,
Мал сұрап біреуді алдап,біреуді ... елде ... ... ... елін бай деп ... ... қарғап [11.49]
Абай тек өлең тудыруға талап қойып, поэзияға ғана ден ... жоқ, ... ... ... және жалпы әннің адам өміріндегі маңызына тоқталған.
Яғни әнге де талап қоя білген.
Көргені, білгені көп, рухани аса бай Абай тек ән ... ... Ол сол ... ... үлкен сыншы, біліп баға беретін адал төрешіл
болды. Ол тек өз ... ... ... ... ... ... ән, күй
айналасында орындаушылық мәселесінде ... ... ... ... Ол өмір ... музыкамен ашылып, музыкамен жабылатынын,
дүниеде музыкасыз ешбір кезең жоғын айта ... ... ... ... ... ... жер ... кірер денең.
Өмірдегі қызығын бәрі өлеңмен,
Ойласаңшы, бос қақпай елең-селең, [11.50] -
деп бесіктен көрге шейін ... ... ... ... ... ... ... бұл жерде ән деп отырған себебіміз А. ... ... ... “музыка” деген мағынада болу керек” деп атап өтеді.
Бала туса күзетер шілдехана,
Олар да өлең ... ... ... ... ... қалған,
Биде тақпақ, мақал бар, байқап қара, - деп дүниеге шырылдай, әндете
келген нәрестені түні бойы сол ... сол ... ... ... ... өлсе ... ... көрген жүрегі жаралы ол.
Көзінің жасын тыймай жылап жүріп,
Зарланып неге әнге ... ол. [11.50] ... ... ... ең ... ... ... шығарып салатынын, әкесі
өлген қыздың, күйеуі ... ... қара ... ... жыл ... ... музыкада көздің жасы да, езу тартқан күлкі де ... ... ... де ән ... ... ... қыз ... тойыңды қыл,
Қыз таныстыр – қызыққа жұрт ыржыңшыл.
Қынамен де, жар-жар мен беташар бар,
Өлеңсіз солар қызық бола ма гүл? –
деп, қайғыны ... ... ... бұрынғыдан көтере түсетін сиқырлы
күші барын келтіреді. ... ... ... ... алатын
орындарын тап басып айтып береді.
Абай мұнымен қатар музыка жайлы ... ... ... ... ... жан ... баурап алатын, барлық сезімін
қозғайтын құдіретіне таң қала ... ... ... ... ... ой салар,
Әнді сүйсең менше сүй” [11.194] -
деп, бар ... ... әнді ... ... ақын өзінің келесі өлеңінде:
Көңіл құсы құйқылжыр шартарапқа,
Адам ойы түрленіп ... ... ән - ... сол ... билесін ол құлаққа [11.177] -
деуі, музыканың объективтік өмірдің сәулесі екендігін, сол ... ... ... ... ... тапшылайды. Философияның,
эстетиканың кітап тілімен айтпаса да, ... ... ... ... [3.103].
Ал:
Шырқап, қалқып, сорғалап, тамылжиды,
Жүрек тербеп, оятар баста миды.
Бұл дүниенің ләззаты бәрі сонда,
Ойсыз құлақ ала алмас ондай ... ... ... ... есту ... барып басқа яғни миға жетеді. Ол бірден
басқа төтелей ене ... ... ... ... ... әсер ... де, төреші
– ми болып оның нәтижесін қорытады дейді. ... ... ... оның
ішінде музыка – тек сана, ми арқылы емес, жүректі қозғайтынын ... ... ... ... ән, яғни ... туған өлең жүректі тек жүректен
шыққан ән ғана баурай алады. Сондықтан ... ... ... жүректі
тербетеді, толғайды, содан кейін ғана басқа жетеді.
Өмірдің алды – ... арты ...... арт жағы мұңға жуық.
Жақсы әнді тыңдасаң ой көзіңмен,
Өмір ... ... ... ... - [11.178]
деп, тағы әннің музыканың көңілдің, сырт дүниенің сәулесі, бейнесі ... ... әнді жай ... “Ой ... ... керегін айтады.
Академик Б .Асафьевтің “Музыканы тыңдау бар да, есту бар” дегені осы ... Жәй ғана ... ... үшін ... ... ... де аз емес.
Адам аз мұны біліп ән саларлық,
Тыңдаушы да аз ол әннен бәһра аларлық, -
Олар жайлы да Абай ... сөз ... ... ... айтуы бойынша музыканы
есіте білсең, онда тынық судың түбіндегідей өмір ап-анық ... ... Ал ... ... ... ... суреттемеген жерде оның
қоғамдық эстетикалық, идеялық мәні қандай ... ... ... ән ... ... ... оны ешкім жадына сақтап, қайта-қайта айтпас еді.
Ән адамды шабыттандырады, адамға қанат бітіреді, рухтандырады, ол
қайғыны сейілтіп адамды ... ... ... ... ... ... ... адамның көңіл-күйін жеткізуге болады. Абай әннің осы қасиеттерін
жіпке тізгендей қылып өз шұмақтарында атап өткен.
Құлақтан кіріп ... ... ән мен ... күй.
Көңілге түрлі ой салар,
Әнді сүйсең менше сүй. [11.194]
Олай болса, ән ... ... ... жан ... ... оның ... өзі ... теориясын оқымағанымен, қарапайым сөз арқылы
музыканы жан-жақты айшықтайды.
Ұйықтап жатқан жүректі ән оятар,
Оның тәтті оралған мәні ... ... кейі ... қозғап,
Жас балаша көңілді жақсы уатар,- дейді.
Бұл шумақ жайлы А. Жұбанов былай деп ... ... ... ... ... мұң ... келетін мажор, минор құрылысын айтқысы келеді. Ата-
анасының қайғысын, ренішін былдырлаған тәтті ... ... ... таза күлкісімен әп-сәтте кетіретін жас ... ... ... ... ... ... ... оятатын күшін аятқанда сол
күштердің музыканың түрлі кескінімен, түрлі жағымен келетінін айтады”, -
дейді.
Абай әннің ... ғана баға ... ... оның ... ... ... пікір айтқан. Ол әннің басталуын, негізгі сәтін былай суреттейді.
Көбінесе ән басы келер ... ... деп, ... болар басшы.
Қазақ халқы әнді ұйып тыңдаған халық деп жоғарыда ... ... ... басы ащы ... ... сол, халық әбден
тынышталып, құлақ түргенше ән шырқамай адамды қинайды. Ол өзіне деген үлкен
құрметті ... ... ... соң ... қауым болып, оны тыңдауға, одан ләззат алып,
тамылжып, тербелуге кіріседі. Сондықтан тыңдаушының ... ... да ... ... ... ән ... бірі ... қамалар,
Тоқтатып болмас сырықтап, - деп осы бір жайды, халықтың ... ... ... ... ... дауысына жиналып, ұйып қалатынын
айтса керек.
Абай тек әннің басталуына ... оның ... ... ... ... ... да тоқталады:
Шырқап, қалқып, сорғалап, тамылжиды,
Жүрек тербеп, оятар баста миды,-
деген екі тармақ ... көп ... ... Шынында да кейбір әндерді әнші
шырқап, көтеріп, жоғары ... ... ... ... ... ... ... қалықтап тұрады. Содан ... ... ... алдыңғы кейпін өзгерте, тамылжыта келіп, ... ... ... қай ... болсын аяқ бітісінің үлкен мәні барын
білген Абай:
Керім ... ... ... ... ... ... - [11.128]
деп әдеби шығарманың да, музыкалық шығарманың да аяққы қорытуы ... ... ... биік ... тілейтінін ескертеді.
Сонымен қатар, Абай әннің басталуы мен ... ғана ... ... ... ... ... ... болуы қажет екенін айтады.
Домбыраға қол соқпа,
Шымырлатып бір-бірлеп, - [11.127]
деп, тақтай сабалап, көркем шығарманың көркін ... ... ... да ... ... ... Абай әннің тууы, таралуы, орындалуы, тыңдалуы, ал жеке-жеке
тұлғалармен атар болсақ ақын, әнші, композитор, тыңдаушы ... ... қоя ... Ол жеке ән ... қалыптастырады. Бұл жайлы А. Жұбанов
былай деген: “Әнді, күйді шығару бар да, орындау бар. ... ... ән ... ... ... қалады. Кейде “ауыздан шыққанда өңі қашатын
көңілдегі көрікті ой” сияқты болады. Абайдың өз ... ... ... ... ... мен ... ... еңбек
бөлісуі жоқ кездің өзінде-ақ, сол екеуінің екі ... ... ... ... көреміз. Ол өзінің “кішкене” дауысымен ән шығарып ... ... ... ... ... ... да ... өзі тәрбиеледі, баулыды. Олардың орындау әдісіне өзі араласты,
белгілі ... ... ... ... ... шығармашылық
–шығарғыштық жағымен қатар оның орындау жөніндегі айтқандарының әлі күнге
үлкен мәні ... ... ... мен ... ... ... біз ... музыка мәдениетінің өсу, дамуында үлкен, күрделі орын алып қана
қоймай, ән өнерінің адам ... ... ... оның ... қасиетін
жоғары бағалағанын көреміз.
1.3 Абай өлеңдерінің музыкалық стилі.
“Сегіз аяқ” өлеңінде Абай:
Ғылымды іздеп,
Дүнирені көздеп,
Екі жаққа ... - деп ... ... ақын, сол кездегі халықтың басына түскен ауыр күндерден құтылу
үшін соның жолын ... көп ... көп ... ... және ... ... көп ... айтады.
Дәл сол сияқты Абайдың ... ... екі ... Оның ...... ... әндерінің бай стильдік ерекшеліктер,
интонациялық – образдылығы ... ...... ... ... романстары. Сонымен қатар, ақын өзге ұлт мәдениетінің белгілерін
механикалық түрде бірден енгізуге қарсы, ол қазақ ән интонациясынан ... ... жаңа ... ие ... ... ... ән ... әндерінің ішінде речитативті – декламациялық ... ... ... ... кең тынысты әндер бар. Речитативті ... ... ... ... ... ... “Сен мені не етесің?”,
“Өнегенің өлердегі сөзі”, “Өлсем орным қара жер сыз болмай ма?”, “Сүйсіне
алмадым, ... ... ... ... ... құсы құйқылжыр
шартарапқа”, “Татьянаның сөзі” тағы басқа әндері ... ... ... ... сөз ... ол ... ажырамайды,
яғни сөздің көрнекті болуы көзделген. Мелодия толығымен шумақты ... Абай ... ... ... ... ... айтылуын,
белгілі бір бөлімнің қайта-қайта қайталануын қажет етпейді.
Абайдың мелодикалық ... кең ... көп ... ... ... және табиғат сұлулығын суреттейтін
әндеді жатады. Мұнда Абайдың бай ... ... ... ... ... ... “Желсіз түнде жарық ай”, “Көзімнің қарасы” (ІІ ... ... тау ... тағы басқа әндерді тек қана үлкен творчестволық
шабыттың нәтижесінде туғаны сөзсіз.
Абай әндерінің кейбіреуі декламациялы – речитативті әрі ... ... ... ... аяқ”, “Қор болды жаным”, “Көзімнің ... көз ... ... ... әндері жатады. Бұл өлеңдер –
Абайдың әнді тудыруда сөзге ерекше ... ... бір ... ... ... ... ... жымдасып кетеді. Осылайша өзіндік
речитативті – ариоздық және кең тынысты ... Олар ... ... ... ... отырып, диапазонының кеңдігін,
музыканы әнге сондай дәлдікпен икемдейтін ерекшеліктерін көрсетеді.
Абай әндерінің стилі ... ... ... ... негізін кеңейтеді.
Ақынның әндерінің негізгі ерекшелігі мәтін мен әуеннің ажырамас
бірлігі. Қазақтың ... ... бір ... ... ... ... ... өзгертіп айту бола берген. Дегенмен атақты халық композиторлары,
соның ... Абай оны ... ... сал мен Ақан ... ... мен әуен ... ... Ал Абайда ол тіпті терең ... ... тек қана ... ... ашып ... сонымен қатар әрбір сөздің
мағынасын айқындап, ерекшелейді. Абайдың әрбір интонациясы, ... ... ... ... ... ... әрбір бөлшекте музыка ... әсем ... ... Абайдың поэтикалық образдары музыканың
кейпін анықтайды: шабытты–көтеріңкі, терең – ойлы, немесе қызу – драмалық.
Осы тәсілдер ... ... ... ... өлең ... дәл ... беріледі.
Абайдың өзіндік стилін ерекшелейтін ең негізгі әндерінің бірі –
“Сегіз аяқ”.
“Сегіз аяқ” әні 1889 жылы шығарылған, қазақ ... леп ... Бұл ән ... атап ... ... әуен сазымен, ырғақ-
өлшемімен соны шығармалар қатарына жатады. “Сегіз аяқ” демегі – ... ... ... ... айтылған. Бұл ән арқылы Абайдың
қазақ ... ... ... жаңа шумақ түрін жасағанын және әннің әуен-
ырғақтық құрлысына ... ... ... ... өлең шумағы сегіз
тармақтан тұрса, ән әуенінің ... алты ... ... олардың әрбіреуі өлең тармақтарына сәйкес келеді. Сөйтіп
“Сегіз аяқ” әнінің 4/4, 6/4, 2/4, ¾, 5/4, ¾, 2/4 т.т. ... ... ... ... ... ... ... орай “Сегіз аяқ” әнінің төрт
түрі минорлық ладта болса, қалған төрт түрі ... ... ... ... ... ... жалпы түркі музыкасында
кездесетін “асқақ ырғақ” желісі де көрініс тапқан”, - дейді Қ. ... ... ... ... әнін өте ... ... ырғақтық
құрылысы құлпырмалы, әуезі толқымалы, лирикалық – философиялық мағынасы
терең, ... ... ... ... үлгісі деп түсінген жөн.
Абайдың музыка саласындағы тағы бір үлкен жетістігі – ... ... ... ... ... талғам-танымы мол ақын-композитор Абай 1889
жылы 6-7 ән шығарған екен. ... ... ... ... ... ...... сәлем, қалам қас”.
Қазақтың халық музыкасын жете білген профессор Б.Е. Ерзакович сол
кездегі белгілі әнші ... ... 1934 жылы ... ... ... ... ... әннің қазіргі айтылып жүрген нұсқасын нотаға ... ... ... ... ... А.В. ... 1925 жылы жарық көрген
“Қазақ халқының 1000 әні” жинағындағы ... ... ... ... “Ақ көйлек”, “Тілек батам” әндерінің әуен иірімдерімен, ырғақ-
өлшемімен, сазымен, музыкалық интонациялар оралымдарымен ... ... ... ... ... әнінің өлең өрнегі кәдімгі ... ... жиі ... ... ... ... ... керек. Солай бола тұрса да кейбір зерттеушілер бұл әнді ... орыс ... ... ... тұжырым айтады екен. Бұл пікірге өнертану
ғылымының кондидаты Қ.Т. Жүзбасов: “Бұл негізсіз ... ... ... ... европалық үлгісіне жатады да, міндетті түрде аспаптық
сүйемелмен орындалады. Оның ... ... ... ... ... түрмен ерекшеленеді. Сондықтан Абай әндерінде ұқсастықты бөтен
жанрдан іздестірудің реті ... ... ... ... қас” әні сөзінің поэтикалық ырғақ, өлшемі
қазақтың 7-8 буынды өлең жыры дәстүрі мен ... қара ... ... ... жақын. Демек, бұл туынды Сарыарқаның сайын даласында созылта,
сызылта шырқап орындайтын ән жанрында қалыптасқанын білдіреді. Абайдың ... тән ... ... ... есте ... ... синтездеу тәсілімен
анықталады. Әуен-саздардың музыкалық үн-ырғақтары, ... ... ... ... ... композиция құрған. Бұл, әрине, Абайдың
поэзия, музыка ... ... ... көрінісі. Әуен-саз сарынында
кездесетін сермеулі дыбыстар домбыра пернесін басқанда ... мен ... жиі ... ... ... ... ұқсастығын
байқатады. Мұндай ерекшеліктер Біржанның “Теміртасы”, Ақан серінің “Қара
торғайы”, халық әні “Екі ... ... анық ... “Айттым сәлем, қалам қас” әнінің сөзі 7-8 буынды ... 3+2+3 ... ... 4+4 бунақтарымен өрнектелген, музыкалық
өлшем-ырғақ та солармен жымдасып, кірігіп кеткен. ... ... ... тән ... ... ықшамдап, жеті буынды ... ... ән ... ... ... төрт ... бунақ жеті
түрлі әуен-саз ырғағына түсіріп үш буынды бунақ ... ... ... ... Бұл да ... ... бір түрі болып табылады.
“Айттым сәлем, қалам ... әні ... ... ... ... келген, қазақ әндерінің дәстүрлі даму жолдарын ілгері
жалғастырға, кең тынысты лирикалық әндер тобына ... ... ... ... ... [14.5].
Жоғарыда аталған екі ән сонымен қатар басқа да ... ... орын ... ... саз ... “Абай стилі” деп аталатын арнаның
бар ... ... ... ... ерекше таң қалдырады. Абай поэзиясы
идеялық мазмұнымен қатар көркемдігі, ой ... және ... ... ... ... ... ... тыңдап отырып бірден тануға болады. Ол өзінің
интонациялық ... ... ... Біржан, Ақан сері тағы ... ... Бұл ... М.О. ... ... ... разных лет”
деген еңбегінде былай деп жазған:
“Абай қазақ халық ... ... ... ... да, өз ... ... ... жазбады. Абай өзін орыс мәдениетін меңгеруші деп санап, ... де ... ... ... ... да, әндерін ол үлгіде шығармаған. Ол
басқа халықтың бай мұраларын пайдаланса да, ... ... ... ... ... ... Ол толығымен өзінің
стилистикалық көрсеткіштерімен дараланды, ... ... ... ... ... төл ... ... әкелді. Міне дәл осындай
даралықты біз ... ... яғни ... ... келген тыңдаушы мен орындаушы Абай әндерінің қазақ халық
әндерінен ерекшеленетінін біледі.
Оның көркемдік шеберлігі, ... ... ... ... ... ... ... композиторлық мұрасы поэтикалық мұрасымен тең
дәрежеде, жоғары деңгейде.
Абайдың ән тудыру жолындағы ... оның ... ... тең тұрғыда. Абай тек қана терең ойлы ақын болмаған, ... ол ... ... ... ... Абай ... ашық ай астында,
күндіз, үстел басында орындауға арналмаған, ол ерекше талғамды қажет етеді,
оның әрбір ... ... ... ... білу ... кез ... әнші үшін негізгі мақсат - әнді мазмұнды орындау,
яғни автордың айтпағын толығымен ... деп ... және өзі де ... осы принципті ұстанады.” [12.93].
М. Әуезовтің жоғарыдағы ... ... ... біз оның ... ... Біріншісі, ғалым Абайдың музыкалық творчесвосын
поэтикалық творчествосымен қатар қояды. Оның негізі екеуінің де ... ... бір ... ... жазушы Абайдың музыкалық
мұрасын қазақ халық творчествосында жаңашылдық, дамушылық деп біледі.
Ал ... ... ... ... ... мақсатында Бейсенова Г. “Песенное творчество Абая” деген еңбегінде
былайша жіктейді: 1. Абай әндерінің мелодиясы толқын ... ... ... ... жай, ... бай, ... бөлікке түскенде шарықтап, аяқ
кезінде теңдесіп, тоникалық негізгі қаймағы ... ... ... ... ... сәлем, қалам қас”, “Көзімнің қарасы”, ... ... ... ... біреу артылса”, “Сүйсіне алмадым,
сүймедім” т.б. Кейбір ... ақын ... ... ... толқын
тәріздендірмей бір ғана қарқынмен аяқтайды. Бұған: ... ... ... сыртым сау”, “Ата-анаға көз қуаныш” т.б. әндері ... ... ... ... шыңға жетеді де, ары ... ... ... де ... береді (“Мен көрдім ұзын қайың құлағанын”,
“Сұрғылт туман” Б. Ерзаковичтің жазып алуы бойынша).
Көптеген қазақ ... ... тән ... ... дауыспен
бастап, соңына қарай бәсендейтін мелодиялық ырғақ Абай әндерінде сирек
кездеседі. Бұл ... ... ... ... ... ... ... ішінде бірнеше нұсқалы трихордый әндер кездеседі.
Мысалы,
Абай әндерінің ... ... ... ... ... ... тудыратын бастапқы секстаның интонациясы ... ... ... ... артылса”, “Айттым сәлем, қалам қас”, “Ұзын қайың”.
Сирек жағдайда ырғақ кідірісінен, ... саз ... ... ... байқауға болады. “Сегіз аяқ” (ІІ нұсқа), “Сегіз аяқ” ... ... ... ... ... ... ... белгілері фразаның соңында қайырманың аяғы
мен қорытындының басында көрінеді. Бірінші жағдайда ол - ... ол ... ... ... ... жағдайда – субдоминантты
трезвичие әуенінің кульминациялық ... сай ... ал ...
қорытынды кадансқа тура келеді. “Амал жоқ қайттым”, “Қараңғы түнде”,
“Тәңірі қосқан”.
Белгі бір ... ... ... ... ... ... болады, ол көбінекей бірдененің маңызыдылығын, немесе артықшылығын
білдіреді. “Көзімнің қарасы” (І нұсқа), ... ... қара ... ... ... бұлғаң”.
Сонымен қатар, Абай халық әндеріне де тән трихордты әуеннің негізгі
элементін құрайтын ... және ... ... ... ... ... “Тәңір қосқан”, “Көзімнің қарасы”, қазақ халық әні “Наз ... ... ... әні “Сұрша қыз”.
Әртүрлі интонациялар жайлы айтқанда ... ... ... ... ... т.б.) Б. ... ... айта кеткен жөн.
“Бір ғана интервал барлық халыққа тән болса да, оны әр халық өзінше
өңдейді”. ... ... ... ... таза ... ... жазылған. Кей жағдайда
лад бірден көрінбей, біртіндеп мелодиялық оралымдар негізінде байқалады.
Негізінен Абай табиғи ... ... ... кей ... та ... Оған “Татьяна сөзі”, “Сұрғылт тұманның” бір
нұсқасын жатқызуға болады, ҮІІ ... саты ... мені не ... ... ... тіл”, “Мен көрдім ұзын қайың құлағанын” әндерінде байқалады.
Гормониялық ҮІІ сатыны көп ... өз ... ... ... әндерінде сонымен қатар дорийлық лад та кездеседі. “Сен мені
не етесің”.
Ал кейбір әндері мажор үлгісінде құрылған. ... ... ... ІІ нұсқа.
3. Абай өз әндерінде неше түрлі кадандық оралымдарды пайдаланады.
Солардың ішінен ... ... ... қозғалыс. Сонымен қатар мынадай
ритмдік нұсқалары өте маңызды:
а) ... ... ІІІ ден І ... Бастапқы қозғалыс Ү ден І ге.
в) Бәсең ... ... ... ... ... ... ... Қазақ халық әндеріне тән ІІ сатыдан Ү сатыған көтерілу.
е) Мажорда ҮІІ ... Ү ... ... ... ... ... трихорд.
з) Өте сирек тоника.
4. Абай әндерінің формасы негізінен мазмұн ... ... ... ән ... ... Абай ... музыкалық форманы іздейді,
ол поэтикалық мәтіннің эмоциялық –образды көрінісіне сай болуы тиіс. Оның
әндерінде өлең құрылысы, ... ... ... ... жатады.
Негізінен қайырма қолданылмайды. Әуен өлең жолдарын толығымен
қамтиды.
Сөзіміз дәлелді болу үшін ... ... ... ... ... ... ... үзінді келтірсек:
“Абай ең алдымен әнін сөзге жазғандықтан сөз ... ашу, ... ... қосып ашты, ритмі келісе ме, оған диапазон, ырғақтық
біркелкі сай ма, ... бәрі ... ... барып сөз мазмұнын жеткізе
ме соны қадағалаған. Яғни, біріншіден әннің сөз ... ... ... ... ... қолдануы. Мысалы, Абайдың “Айттым сәлем,
қалам қас” өлеңінде жалпы алғанда үш элемент қолданылған. Ол ... ... ... ішіне кварта кірген үш дыбыстық мотивтер,
“Қараңғы түнде тау қалғып”, “Көзімнің қарасы”, “Қор ... ... ... басқа әндердің элементі де тура осылай. Осыған ән қосымша
дыбыстар мен ... ... және ... ... ... ... қоссақ, Абайдың барлық әндерінің элменттері шығады.
Абай әндерінің көбі негізінде классикалық ладта жазылған. ... және он ... ... ... ... халық ладтары
да бар. Анығырақ айтсақ “Татьянаның Онегинге ... ... әні дори ... Бұл ... көп ... негізгі түрі деп білетініміз үшінші түрі
минора-мажордан құрылған. Басы бесінші сатыдан (тоникалық ... ... ... ... ... ... ... Екінші сөйлем
параллельді мажорға көшіп, оның да терциясына тоқталады. ... ... ... ... ... ... дыбыстарымен домиканта
аккордына көшіп, бесінші сатыға бітеді. Осы ... ... ... ... тоқтамай иіріліп барып тоникаға бітеді. Мысалы, “Татьяна сөзінің” ҮІ
түрі, үшіншіден, метрлік ерекшелігі бар Абай әндерінің метрі екі және ... ... ... ... болуы тиіс. Бұл Абайға тән
классиктермен байланысты стиль.
Ал Абай әндерінің ... ... Абай ... ... екі ... ... сегіз фразадан тұрады. Бұл да классикалық формамен келісіп
тұр. Кейбір ... ... бар. ... ... ... ... біртіндеп жетеді. Ал ... ... а ... ... барып төмен түседі.
Абай әндерінің тағы бір негізгі ерекшеліктерінің бірі гармониялық
ерекшелік. Абай гармонияны ... ... ... ... ... ... ... сәйкестік туп-тура Абайда да тұр. Ол
тоника, субдамиканта, домиканта, тоника жүйелері. ... бәрі ... ... ... ... ... ... келеді. [15.193].
Өзінің жанрлық ерекшелігі бойынша демократиялық болып келетін,
музыкасы мен сөзі жұбайласып жүретін бірге ән ... ... ... түрде орындауына да оңай. Абай әндерінің ... ... ... өзінің, басқа да халық композиторларындай, ақындық ... ... ... ... ... ... ... пернеге, әндетіп айтылатын ... және ... ... негізі ретінде қазақ халқының ... ... ... ... [7.2]
Қорыта айтсақ, Абай әндері өз стилі бар жаңа формада жазылған қазақ
халық әні, қазақ халық ... ... ... ... ... үлгі ... ... күйі хакінде
Қазақ халқының мақтанышының бірі халықтық музыка болса, оның бір
үлкен кесегі – күй. Күй – ... ... ... ... ... ... қобыз, сыбығызда шығарылып, тартылып келген. Музыка өнерінің
дамуына байланысты, ... ... ... оркестрлерінің репертуарларында
көп орындалады. Күй – қазақ, қырғыз, өзбек халықтарының аспаптық музыкасына
тән атау. М. Қашқариға ... ... ... күй сөзінің төркіні “көк”
деген ... ... ... ... деген болжамдар бар. Күй 14 ғасырда жеке
музыкалық жанр болып ... ... ... ... ... оқиғаларға құрылып, көбіне бағдарламалы түрінде дамыды. [15.322]
Қай халықтың болмасын өзінің атадан балаға жеткен, қадірлеп көзінің
қарашығындай сақтап, қымбат ... ... ... ... ... ... Ол ... вокалды (дауысты) және аспапты болып екі түрге
бөлінеді. Ұлттық өнердің негізін ...... ... шыққан дарын
иелері, халық композиторлары.
Қазақ халқының аспапты музыкасына күйлер жатады. Күйлер қазақтың
ұлттық болмыс ... сана ... ... байланысып, өмірінен қуат
алған, рухани өмірдегі дәстүрлі өнердің ішіндегі ең ... ... да осы күй ... мәдениетіміздің құнарлы арнасына жататын күй өнері өзінің
өміріндегі, халыққа етене жақындығымен ... ... ... ел ... ... ... құлақ дарын иелері арқылы толыса дамып,
ұлттық ... ... ... ел ... ... серігі
болды.
Музыка саласында күй өнері өз алдына күй жанры ... ... ... ішкі ... дүниесін, оның жеке басының көңіл-күйін,
қуанышы мен қайғысын ... ... өмір ... ... ... ... табиғат анасын - өзен-суын, орман – ... ... мен ... ... паш етіп ... шығармашылық жанрға
айналды. Көптеген күйлер, алайық ... ... ... ... сары ... “Нар идірген”, “Ертіс толқыны”, “Аңшының зары” тағы
басқа тарихи оқиғаларды баяндаса, енді бірқатарлары ... ... үн ... ел ... қайғысы мен қуаныш сезімдерін толғады.
Сондықтан да күй ... ... ... мен ... ... ... көңіл күйіне, жүрек тебіренісінен терең орын алып ... ... ішкі жан ... ... ... күй ... атының өзінде
үлкен қуат, шабытты құдірет бар. ... елі ... ... қанат
жайған халық күйлері мен ... ... ... ... тәсіліне
оны орындайтын ұлттық саз аспаптары болды. Олар ұлт ... ... ... ... ... ... ... ұқсамайтын тың
аспап болып тарихи және мәдени кеңістікте ... ... Ел ... ... ... ... мен саз ... орындап ұрпақтан-
ұрпаққа қалдыру барысында домбыра, қобыз, сыбызғы аспаптары ... ... Күй ... да бұлар домбыра күйлері, қобыз күйлері,
сыбызғы күйлері болып жекеленіп айтылады.
Күйлер және оны ... ... ... төл ... ... ... аспаптары халқымыздың өмір керуенімен бірге жасап
келеді. Әр күйдің шығарушы әуен иелері болған. Күйлерді халық күй ... ... күйі деп ... атымен атап жүрміз. Халық
күйлері жылдар, ғасырлар өткен сайын шығарушының аты ұмытылып, ел ... ... ... ... арқылы күйдің аты сақталып, бара-бара
халық күйі болып сақталған.
Аты аңызға айналған күй атасы Қорқыттан ... ... қыры ... күй ... ... кеткен халық композиторларының күйлері мен
есімдерінің ел арасында сақталып келуі халқымыздың ... ... ұлт ... және ... ... ... [16.4]
Қазақ күйі дегенде Құрманғазы, Тәттімбет, Диналармен аты қатар
аталмаса да, өзінің санаулы үш күйі арқылы күй ... жете ... ... ... ... Абай Құнанбаев саз өнерінде күйшілікке де ... ... ... Абай ... күй де ... Мұның
өзі оның бойындағы тума ... ... ... ... ... нәр ... аңғартады. Сөз жоқ, рухани ... ... ... ешқашан жалаңаш болмайды. Абайдың әкесі ... ... ... ... ... Барақ, Мұса, Ыбырай, Тәттімбет сынды дала
тарландарымен ... ... ... Ал 1852 жылы ... ... ... ... күйші Тәттімбетпен бірге Құнанбай да шақырылған.
Кейіннен ол Құнанбай ... ... рет ... ... Сондықтан Абайдың
музыка өнеріне соның ішінде күй өнеріне ден ... ... ... ... тисе керек.
Күй жанрын жинастырып зерттеуші, күйші-сазгер Уәли Бекенов 1983
жылы Абаймен рулас әрі ... ... ... ... ... Сармузин
ақсақалмен танысып, Абайдың “Май түні”, “Торжорға” атты екі ... ... және ... ... ... ие ... Қазір екі күй де халық
аспаптар репертуарына енгізілген.
Нотаға түсірілген және ... ... ... қызы ... ... ... ... мұрасы” атты хабар ұйымдастырылып,
бұл екі күй ... ... ... алтын қорға жазылады.
Енді Абай бұл күйлерді қашан, қандай жағдайларда шығарған деген
сауалға келсек У. ... өз ... ... деп ... ... бөл жөнінде мынадай дерек айтады: “Мен «Май түні»
күйін Абайдың немересі, Ақылбайдың баласы Исрайылдан бұдан алпыс жыл ... ... Ол ... ... ... Ал менің шерткенім оның орындап
бергенінің ширегіне де тұрмайды. Исрайыл бұл күйді үйретерде “Абай ... ... ... Ол бұл ... жаз ... ... ... жас
кезінде шығарыпты, - деген әлі есімде”. [15.189].
Ал “Торжорға” ... ... ... өте ... Оспан деген
кісіден үйренген. Ол да домбырашы екен. Абайдың ... ... ... Ел ... сауық-кештерде мынау Абай ағамыздың “Торжорға” атты
күйі еді деп, домбырасын құйқылжытып тартып, тыңдаушысын ... ... шығу ... ... ... ... ұлы Әбдірахман әскери артилерия академиясына оқуға
түскен жылы қатты сырқаттанып, бұрынғы ... ... ... ... оны күтуге Абай кіші баласы Мағауияны жібереді. Мағауия
бірде ұлы жүздің Дат деген ... ... ... ... ... күні ... ... Дат оған бірден үйіріліп, құрмет көрсетеді
де, кетерінде астындағы торы жорғасын сыйға тартып, үлкен ... ... ... ала бар. Абай ағамызға тартқан сыйым болсын. Ұлы
жүздің бір жігіті сәлемдемеге жіберген бір тайы еді ... ... ... ... торы ... Мағауия арқылы Абайға
жолдайды. Бұл жөнінде “Абай ... ... ... ... ... сай, ... түлегіне арналған тартымды туынды. Абай:
Тығылмай әш сүрінбей жүрдек көсем,
Иек қағып, еліріп, мінсе берік, жуан, жуас.
Разы емен осындай ат ... ... ... ... ... жүргізгендей...–
деп жырлағанындай, “Торжорға” күйі әуендік иірімдерінің әсем саздылығымен,
музыкалық ... ... ... ... Ол ... ... орындалатын, әсем өрнекті шебер күй.
Шығарма ырғағында тайпалған ат жүрісі әсем жорғаның екпін бейнесі
шебер суреттелген. [2.151]
Ал “Май түні” күйі ... ... ... ... ... ... ... бейнелейтін, соль-минор тонында орындалатын, екі
бөлімді шертпе күй. Мұндағы бес тактіден ... ... ... ... Абай әндері әуендерін еске түсіреді.
Ғайса ақсақал осы екі күйді ... ... ... ... былайша жеткізген екен: “Шырағым Уәли, бұл күйлерді кезінде
Мұқан ... пен ... ... ... ... тыңдаған. Алайда олар
құптағанмен нотаға түсірудің сәті түспеді. Мұқан марқұм қайтыс ... бір жыл ... ... ... жатқанда мен оған осы екі күйді
домбырада орындап бердім.
- Мынау аса қажетті асыл ... ... ... де осы ... ... түсіріп алайық,- деген болатын сонда. Бірақ Мұқанның
науқасы асқына бастаған сон ... күні ... ... ... де, ... түспей қала берді.
Өкінішімнің екіншісі – бірде жол сапармен Алматыға барғанымда
сәлем бермекке Мұхтар Әуезовтың ... ... Ол да осы екі күй ... ... ... домбырасын ұсынып, маған “Май түні” мен “Торжорғаны”
орындатты. Сөйтті де:
- Сен ... ... ... ... ... ғой. Ол ... көп
әуендерін Архамға домбырада орындатып, нотаға түсіріпті. Мына күйлердің
нотасын сол жазсын, - ... ... амал не ... ... сол жолы кездесе
алмадық. Қос Мұқанның тапсырмасын орындау сәті енді ... ... ... - ... Абайдың жүрек түкпірінен жарып шығып, қос ... ... ... қос ... жазылу тарихы мен бүгінгі
күнге жету ... міне ... ... ... ... ... асылдың
сынығы Ғайса ақсақалдың орындауында бүгінгі ұрпаққа жеткен “Май түні” ... ... ... ... ... алтын қорына, Абайтану әлеміне
қосылған аса құнды ... ... ... ... керек деп ойлаймын”, -
деп аяқтайды У.Бекенова өзінің мақаласын. [15.190].
“Желдірме” – Абайдың ... ... ... ... ... күйшілік дәстүрінде “ән-күй” және “жыр-күй” деген екі жанрлық көне
дәуірден ... алып келе ... ... ... “Жыр-күй” Қарақалпақ
өңірін мекендеген қазақ жұртына тән болса, “ән-күй” Арқада, Шығыс Қазақстан
жері мен ... ... ... ... ... ... ... Абайдың “Желдірмесі”. Бұл күй ән жанрымен, ұлттық ... ... ... ... ... ... ерекшеленеді. 4,6, 4,3,
5,4, 6,3, 4,4; болып келетін аралас өлшем ырғақ ұялары ... ... ... ... 1977 жылы ... зерттеушісі Қ.Түсіпұлы Жүзбасов
Шығыс Қазақстан облысының Қатонқарағай аулында тұратын Хамза Демшіновтон
таспаға жазып, ... ... Бұл күй ... рет Абайдың “Аттым сәлем,
қалам қас” деген ән-күй жинағына енгізілді. [2.46]
Абай әнмен қатар қазақ күйлері жөнінде де ... ... ... “сөзі жоқ ән” екенін білген Абай оның адамға деген әсерінің әнмен
барабар екенін келтіреді.
Ақылдың сөзіндей ойлы күйді,
Тыңдағанда ... ... бар, ... ... бай ... ... көптеген бағдарламалы күйлер ... ... ... бар. ... ... де ... ... Абай, ішінде тіс
жарып айтып тұрған тілі жоқ болғанымен күйді “ақылдың сөзіндей ойлы” ... ... ... ... ... бар екенін, Динаша айтқанда “әңгімесі
бар екенін айтады.”
Мұңмен шыққан оралған ... ... ... ... бар қозғаларлық –
деп, өз тұсында кездескен. “Сөзсіз әнге” түсіне қоймаған адамдарға ... ... ... көркемдік мәнін түсінбеу кездесіп тұрған жағдай.
Біздіңше Абай тек ән ... күй де ... өз ... бұл бір ... де ... ... ... жете білген адам. [3.120]
Абай күйлерін зерттеу осымен аяқталған жоқ, оның ... ... ... ... ... әбден мүмкін. Сондықтан Қазақ музыка
зерттеушілерінің ... ... күй ... ... ... ... яғни ұлы ақынның музыкалық мұрасының жаңа қырларын ашу міндеті
тұр.
ІІ. Шәкәрімнің қазақ музыкасына қосқан үлесі.
2.1. Шәкәрімнің композиторлық өнері.
Ұлы Абайдың ... ұлы ... ... Ұлы ... классикалық
поэзия мен өнердегі алып үш бәйтеректің бірі – Шәкәрімнің ән өнері ... да ... ... ... Яғни ... халқының аса көрнекті
ақыны, ... ... ... ... ... ... артына
көптеген әндер қалдырған ... ... ... ... ... ... әсерімен өз желкенін көтеріп
әдебиет айдынына, ғылым мұхитына қалай ... ... аз ... жоқ. Ал сол әкеден жастай жетім қалған қамкөңіл ... ... ... ... ... ... ... еді дегенде, Ахат ата айтып
кеткен ... ... бұл ... де Абай ... ... ... ... қамқорлық танытқан. Кішкене інісінің музыкаға да аса бейімділігін
ерте байқаған Абай, Керей руынан ... ... ... ... ... бір жыл ұстап, Шәкәрімге домбыра үйретеді. “Біткенбай күй тарихын
жақсы біледі”, - деп Абай бұл ... ... ... екен. Ол кісі
болашақ композиторға “Азамат Қожа”, “Бұлаң жігіт”, “Алшағырдың ащы ... ... ... ... ... “Терісқақпай”, “Бозінген”,
“Бозайғыр”, “Саймақтың сары өзені” тәрізді шертпе күйлерді, ...... ... ... үйретеді. [5.6]
Бозбала Шәкәрімнің енді бір кезекте қаршыға ұстап, құс баптап,
мылтық асынып аңшылыққа аңсары ауып ... де бар ... ... ... бір ... салынып бір басқан ізін ғана шиырлай ... ... ол ... аңға ... да ... жазатын құралдарын ала
жүрген. Оның ... ән мен ... ... аса ... кемімеген. Шәкәрім
үлкен жиын-тойларда сал-серілер салған ән, ... ... ... ... ... ... жиі ... ертекшілерді, қиыссашыларды
тыңдап, үлкендерден билер сөзін (шешендік өнер) ұғып, ... тоқи ... ... ... ... да ... жақын болған. Сауықшыл ауылда
тіпті скрипкаға дейін ойналып жататын көрінеді. Шәкәрімнің скрипка таңдатып
алып, онымен де қоймай ... ... ... ... қайтқанда жасы он
жетіде екен.
“Гормонды бұрын ... ... ... ... Ысқақ Ырсайұлы сияқты әнші, ... ... ... ... қосылып музыка ойнайтын болады. Мен жас кезімде
әкемнің мынандай ісін көрдім. Жоғарғы ... ... бірі ... бірі
скрипка, бірі домбыра тартып, кейбірі тісіне жұқа қағаз, не тарақ қойып
ысқырып, Базарбай ... жез ... ... ұрып ... ... ... - деп еске алған екен Ахат ата.
Жоғарыдағының бәрі ... ... ... ... ... арттыра түседі. Абай да үнемі қозғау салып, оны өлең, ән ... ... ... ... ... ... ... көп оқиды. Оның
дүниетанымы, әдеби-музыкалық талғамы, эстетикалық көзқарасы Абайдың
әсерімен ... ... ... ... 14-15 ... ән шығара
бастайды. Оның алғашқы әндері жиналмаған, ... ел ... ... ... ... Ахаттың айтуынша Шәкәрімнің алғаш шығарған әні “Қозы көш”
екен. Заманында Абай аулында ... ... ... біз өте ... ... қас ... бұл ... көктем шыға келген екен. ... бұл ... күйі ... ... ... жөн көрмеген Хакім
ақынның ұлы Ақылбай Тізесудың басына тездетіп үй ... ... ... ... ... ... көрсетеді. Сонда жас Шәкәрім де ... су ... ... өз өнерін де ортаға салуға жарап қалған екен.
Өйткені, Біржан сал Абай ... ... ... ... ... ... [5.7]
Бірақ осы орайда ескеретін жайт сол, кейіннен бұл ән Қиясбайдың
“Қозы көші” атанып ... ... Ал М.О. ... ... ... аты
аталатын Қодардың немересі болып келетін Қиясбайды Абайдың қаншалықты
жақсы көріп, ... де осы ... ... ... Сол ... ... келіп: “Аға “Қозы көш” әніңізді маған бір ... ... ... “Ат ... ... дейді. Содан ол ән
“Қиясбайдың “Қозы көші” аталып кете барған екен.
Шәкәрімнің 21 жасында “Жастық”, ... ... ... ... оған ән ... да ... кеткен Ахат ақсақал. Сол “Жастық”
туралы ән мынадай жағдайда ... ... ... бір айдай жатып, скрипка тартуды бұрынғыдан да
жақсырақ үйренген Шәкәрім енді елге бет алады. ... жасы ... ... кіші ... болыпты. Екеуі Семейден ерте шығып, қаладан шыға
берістегі Шағылдың белесіне келіп ... ... ... ... ... шуы, неше ... ... естіліп тұрады. Бұл қасындағы
Ақылбайға “Мына естіліп ... ... мына ... ... бір ән ... ойыма оралып тұр”, - дейді. Содан скрипкасын ... ... ... ... ... туралы ән өмірге келіпті. Бұл ән
Абайдың “Сегіз аяқ” әнінің үлгісінде шығарылған.
Жоғарыдағы ... Ахат ата ... өз ... ... ... ... ... бір әндерінің қандай жағдайда шыққанына тікелей өзі
күә болған екен. Мәселен, ақынның “Жиырма үш жасымда”, “Қорқыт, Қожа ... енді де”, ... ән ... әннен өзгерек” деген өлеңдеріне қалай ән
шығарғанын өз ... ... ... үш ... әні 1881 жылы ... Оның шығу тарихы жайлы Ахат ата төмендегідей баяндайды.
“Бізбен өмірі бірге болып, ... ... ... ... ... болған. Біз ол кісіні “Әжірә” дейтінбіз. Бізбен ... ... ... үйіне құдашасы келді. Оған еріп келген қыз-келіншектер,
ауылдағы, басқа да ... ... ... ... үйге ... Олар ойын ойнап, ән салып думандатты. Әкей төр ... ... үйі мен Әкей ... ... орталығында зал ғана болатын. Бір
кіргенімде әкей ... ... ... ... отыр ... Маған айтты:
“Залдың, менің есігмді ашып қой, өлеңдеріңді айтыңдар, сендердің ... әсер ... мен бір ән ... деп отырмын”- деді. Мен барып
Қабышқа айттым. Қабыш бар есікті ашып, ... өлең ... ... ... көбі ... ... ... тартылды. Таң атқанша ойын-
думан болды. Ертеңінде әкей “Жиырма үш ... деп ... ... түнде шығарған әнін бізге үйретті.”
Шәкәрім әндерінің ішінде күрделі де, көркем ... ... ... ... енді де” деп ... Кең ... ... диапозондағы бұл
әнді өнертанушы Т. Бекхожина Ахат атаның орындауында жазып ... ... Қожа ... ... енді де” әнін айту кез келген әншінің
қолынан келе ... ... ... ... ... ... ... әнші керек. “Аманат” жинағының шыққанына қаншама ... өтсе ... ... бірде бір кәсіби сазгер немесе ... ... ... ... да осы ... ... ... керек. [24.50]
Ал, енді осы әннің шығу тарихына тоқталар болсақ
Ш. Құдарбердіұлының әндері туралы магнит таспасынан ... ... ... ... ... ... газетінің 1992 жылы 22 ақпанында
жарияланған екен.
Арғынбек: Бүгін 17 март, 1979 жыл. ... ... ... өлең ... ... Ахат аға өзіңіз Шәкәрім ... ... ... біраз айтып берсеңіз.
Ахат: Жарайды, қарағым. “Қорқыт Қожа Хафиз түсіме енді де” әнінің
шығу тарихын ... ... ... 1929 жылы қараша айында мен халім білейін
деп бардым. Екі күн қонғаннан кейін: ... ... ... ар ... 12 ... ... Байқошқар ауылы бар. Сонда барып
қайтайық деп, екеуіміз ... ... Ол ... ... дегеннің үйіне
қондық. Ол төр үйге бізге төсек салып берді. Әкей ... ... ... ауып бара жатқанда әкей шам жақты. Шам жақты-дағы, домбыраны
алдыдағы бір сарын ... ... ... ... ... ... ... алып
отырды да жазып отырды. Сонан соң таң атты, күн шығып келе жатқан кезде:
- Керімқұл, ... - ... ... ... Ояумын, - деді.
- Мен бір ән шығардым, ауылды жинап әкел, - деді. Сонан соң
ауылдағы бар адамдар келді. Осы әнін ... ... -Аты не ... бұл ... А ... бізге: “Қорқыт Қожа Хафиз түсіме еніп, бір ... - ... ... ... ... ... енді бір әні ... ән бұрыңғы әннен өзгерек”.
60-тан асқан кемел шағында жазылған. Бұл ән болашаққа ... ... ... ... ... ... ... шығу тарихы жайлы Ахат былай деп еске алады.
“Жылда жазғытұрым ел, мал ... ... ... әкей ... ... Бір ... - Атты ... тауға шығайық, - деді.
Екеуіміз ... ... ... ... ... ... ... уақыт. Құз жартас, ағып жатқан өзен, тоғай, ... ... ... үкі, ... ... қаз ... таулар жаңғырығы,
баулы сайдың жұпар иістері, бәрі адамның ойына – ... ... ... әсер ... көріністер. Әкей жазу жазып отыр. Мен өзенге
барып, жуындым. ... ... ... ... әкей ... бір ... ... келе жатты. Үйге келдік. Әкей домбыра тартып отырды. Шай ... әкей ... ... Бүгін олжалы қайттық. Мен жаңа ән шығардым.
Ол әнді ... ... ... ... ... ... көкек,
таңдайын қаққан үкі, оларға қосылған таулар жаңғырлығы, ... ... ... ... ... жаратылыстың әні боп шықпай ма?”-дей келіп,
әнін де ... ... ... ... Бұл әннің нотасы “Аманат”жинағында
енгізілген. Ал Н. ... ... ... осы ... былай деп жазған: “Талиға апай Ахат аға қалай айтты солай, нотамен
қағазға түсірген. Бұл – этнографиялық, ... ... ... ... ... ... ... мен музыканттар үшін дайын тұрған музыкалық
шығарма емес. Екінің бірі Ахат ... ... ... дауысымен айта
бермейді. Және ол елге тарап, жаппай сипат ала ... ... ... ... ортақ ән нотасын ұсынып отырмыз.
Мұнда ән әуенінің ерекшелігі, әр ... ... ... ... ... әуенге дәлме-дәл келеді.
“Аманаттағы” негізгі ноталар сақталып, музыка ... ... ... ... Әр ... ... өлшемін де
бірыңғай ¾ етіп алып, басы артық такты өлшемдерінен әдейі қаштық. Мұның
өзі музыкант пен ... әнді ... ... мүмкіндік жасайды. Ән
неғұрлым ойлана, ... ... ... соғұрлым өлеңдегі оймен
үндестігін табады.
Ақынның өзі айтқандай, “Бұл ән – ... ... ... ... ... жол тарамдары бар, жасы алпыстан асқан кемел ақыл-ой иесінің
өткенге, болашаққа ой көзін жүгірткен терең ойлы пәлсәпалық шығармасы.
Бұл ән де өз ... ... ... әр ... ... ... әні ... Және ән басындағы бірінші ауыз өлеңінде:
“Ән - өлшеуіш, өлең – күміс, ... мыс ... алу, не кем ... қапы қалу ... ... ... жайын ақын тағы да өзі ескертеді.
Шәкәрімнің “Ажалсыз әскер” әні де ... ... ... керек.
Өйткені, оның шығуына мынандай жай себеп ... ... Бір күні ... ... ... ... қазақта алты, жеті, ... он бір ... бар. ... он, он екі ... өлең ... ... ... бе? Ай,
ондай болмайтын шығар”, - дейді.
Шәкәрім ертеңінде тоғыз, он, он екі ... ... ән ... ... тыңдатады. Ол осы “Ажалсыз әскер” әні екен. Бұл өлеңі 1912
жылы “Қазақ ... ... ... ... ... ... жинағына енді.
А.В. Затаевич айтқандай, Шәкәрімнің орыстың қалалық әндерінің
әуенді ырғағы бар ... бірі – ... ... ... ... ... ... сөз, әнім қалар,
Кейінгі жастар оқып, ортаға алар.
Бірі жөн, бірі теріс айтыпты деп,
Таласып өздерінше сынға салар...
Шәкәрім әндерінің жарық көріп, ... ... ... ат ... музыка
зерттеушісі Арғынбек Ахметжановтың айтуынша, бұл әнді Шәкәрім Абайдың
“Өлсем орным қара жер сыз ... ма?” әнін ... ой ... ... ... Абаймен бірге жасап, екінші ғасырда өз заманының көзі
ашық, көкірегі ояу, парасатты азаматы ... ... ... өз ... осы өлең ... ... Онда ... артына қалдырған асыл
сөздері, әні кейінгі ұрпаққа үлгі, өнеге болар, оны жастар ... ... ... деген оймен айтылған. Бірақ біреудің ойын білмей оны ... ... ... ... ... “Мен мінген қайыққа сен де мін. Менің
өмір сүрген жайымды түгел ұқ. ... ғана ... анық кім ... біле
аласың”, - деп өз ойын тұжырымдайды. Бұл әннің “Аманатта”бір нұсқасы Т.
Бекхожинның нотаға ... ал ... ... А. ... ... 1992 жылы ... таңы” газетінде жарық көрді. [22.195]
“Бостандық таңы атты” Ахат ағаның әр ... ... ... кеткен
әндерінің бірі әнұран ретінде айтылатын бұл әнді Шәкәрім 1919 ... ... ... ... ... ... ... шығарған
екен. Шәкәрім шығармаларының 1988 жылы шыққан екі жинағынада ... ... ... әнін ақын өзінің басына түскен ... ... ... ... Осы ... ... ... сіңірген әртісі Ә.
Әсімжанов ... деп ... ... әмірімен тұмарлы ақ
қарлығашқа айналған соңғы әуен Шыңғыстау еліне жаз ... ... ... ... ... ... бір тұсындағы құр-құдыққа
жерленген күні иесінің қабыры басына қонып отырып жылапты да, ашаршылықтың
салдарынан шет елге бара ... ... ... ... Мен
Шәкеңнің соңғы әнін Семейдегі құрылыс ... ... ... ... ... Иген ... үйренген болатынмын. Содан бері көптеген
жылдар өтті. Көңілімде жүрген сол әуенді жарыққа шығару мақсатымен ... ... ... ... ... ... ... өнерінің
шебері, Қазақстан композиторлар ... ... ... Мыңжасар
Маңғытаевқа тілек білдірген едім. Ол: “Шәкәрім ... асыл ... ... ... ... ... ғой. Өтінішіңізді орындауға
әзірмін”, -деді. Осылайша, ән нотаға түсті.” [24.46]
Әннің әуезі мен айтылу мақамы ... ... ... ұшқан (ей) аққу-ек саңқылдаған (ей),
Айдын көлді ей сайрандап жарқылдаған (ей).
Ғафу аллай, зұлжалай,
Қабышым-ау, ел қайда (ай?),-деп келеді.
Ескерту айта кетсек: бұл ... ... ... ... ... Гүллар-ақынның балалары. Сөз арасында кездесетін “ей”, “ай” делінген
ән бұтақтары орындаушыға түсінікті, әрі ... ... ... үшін ... осылайша, Ахат ата Шәкәрімнің мұнан басқа “Қорқыттың сарынымен
шығарылған ән”, ... ... ... бір ... ән”, ... бір ... да”, ... туып едің”, “Жиырма үш жасымда бұл өлең жазылған”,
“Насихат” сынды әндерінің шығу тарихына, сол әнді ... ... ... ... алған әсерін суреттеп, баяндап береді. Яғни
Ахат Шәкәрім ... осы ... ... ... ... халық арасына
таралуына себепші. Ал ары қарай Шәкәрім ... ... ... ... ... ... ... зерттеушілердің еншісінде.
Жай ғана тыңдаған адамға Шәкәрім әндері мұңға толы, зар ... ... ... ... Әрине, қазақтың қара өлеңі сияқты дастархан
басында көңіл көтеретін жеңіл-желпі әндерден мүлде бөлек, халық ... ... ... ... ... ... да ... жарасым таппаған.
Себебі халықтың қай шығармасы болмасын өзі өмір сүрген ... ... ... ... ... ... мазмұны
ауқымды, көркемдік әсері өте күшті, мағынасы ... ... ... өмір ... жіті ... ... ... тілін де жаңа интонациялармен байытып отырған. Ол
әндерінде орыстың ревадюциялық және қала ... ... ... Мәселен, Шәкәрімнің “Сұраған жанға сәлем айт” әнінің Совет
өкіметі ... ... ... ... (музыкасы Д.Васильев-Буглайдікі,
өлеңі Д.Верныйдікі) әнімен сабақтастығы айқын сезіледі. Композитор ... ... ... ... ... жазған. Шәкәрім әндерінде қазақ
өлеңдеріне тән 6-7-8-11 ... ... ... ... 9-10-12 ... ... жеке шумақ ретінде немесе бір шумақ өлең ішінде кезектесіп келіп
отырады. Осыған байланысты әуеннің ауқымы ... яки ... ... ... ... мүлдем өзгеше, жаңаша болып шығады.Шәкәрімнің
шығармаларында ... ... тән ай, ей, ... ау, ... ... ... ... жоғарыда да айттық, сондықтан өлең мен әуен
әрқашан бір-біріне дәлме-дәл келіп үйлесіп тұрады.
Шәкәрімнің кейбір ... екі ... ... бар. Автор өзі солай
айтуға рұқсат еткен бе немесе орындаушылар өздері үйлестіріп айтқан ба, ол
арасы белгісіз.
Ахат ... ... ... ... ... ... атты күйлер
де шығарған екен.
Алайда, бұл арада түйінді ... айту ... Бұл ... Шәкәрімнің
өзі шығарды ма әлде ежелден келе ... ... ... ме, ол арасы
белгісіз. Тек Шәкәрім екі ішекті домбырамен қатар үш ішекті ... ... ... ... өнердің басқа түрлеріне де зер ... Аса ... ... ... ... ... ... Ою өрнек сызып, ... ... ... бара ... ... ... ... бейнесін тасқа қашап
салған. Бойға қонымды, ықшам, әдемі киім үлгісін ойлап ... ... ... берген. Өзі домбыра, скрипка жасайтын шебер де ... ... ... бүркіт, алғыр тазы ұстап, аңшылық, салтшылық құрған ... ... ... ... ... этнограф Садық Қасимановтың
естелігінде Шәкәрім туралы былай деп ... ... өзім сол ... ... ... ... ... іздеп
барып, бірнеше рет сәлем беріп, әңгіме ... ... Ол ... көбі жаратылыс және “не жақсы, не жаман” деген тақырып
төңірегіндегі философиялық ойлар, ... ... ... еді.
Мен ол кездерде мұғалім едім. Сонда мені, әсіресе қайран ... ... мен сол ... ... өз әндері болатын. Мен
Шәкәрімнің неше түрлі ағаштарды таспалап алып, мандолин, скрипка ... киім ... ою ойып ... ... әнді шығарғаннан кейін, оны дұрыстап жүрекпен, түсініп орындауды
талап ететін. Қысқасы, Шәкәрім өте талғампаз адам жанымен сырласа білетін
ақын, ... әрі қол ... өте ... адам ... - деп еске ... ... аға. ... жеткені бар, жетпегені бар Шәкәрім 30-ға жуық ән ... ... Абай ... сияқты халық арасына таралмауына ... ... сол ... ... саясаты екені белгілі. Шәкәрім ақталып, арда
ұлының аты халқына оралғаннан ... оның ... да ... ... шығармалары ақын ақталған 1988 жылы “Жалын” және “Жазушы”
баспаларынан жеке-жеке кітап болып шыққаны мәлім. Ал оның ... ... ... атпен келер, 1989 жылы “Өнер” баспасынан “Замана ... ... ... ... ... Осы ... құрастырған, әндерді
нотаға түсіріп, баспаға әзірлеген белгілі өнертанушы ғалым Талиға Бекхожина
кітаптың алғы сөзінде былай дейді:
“1966 ... ... ... ... ССР Ғылым академиясы М.О. Әуезов
атындағы Әдебиет және өнер ... ... ... ... алқымдаған,
ұзын бойлы тіп-тік, қара торы кісі келді. Ол кезде бөлім бастығы ... ... еді. ... ... ... әңгімелескеннен кейін Ахмет
Қуанұлы мені қасына шақырып: Мына кісі ... ақын ... ... ... кісі ... әндерді жазып ал, ноталарының бір данасын ... ... ... Ахат ... ... – деді. Сөйтіп, артына аса бай ... ... ... иесі ... ... ... нотаға түсіру
бақыты менің үлесіме тиді.
Ахат Құдайбердиев композиторлық он төрт әнін (13 әнін 1966 жылы,
бір әнін 1968 ... ... ... ... Мен ... ... ... отырып, нотаға түсірдім. М. Әуезов музейінде бұл әндерді
пионинада ойнап, айтып бергенімде, Ахат ағай ... ... ... жас алды.
Ризашыдық білдіріп, алғыс айтты. Ахат бұл ... ... ... Ол өзі де ... ... әндерді дәлме-дәл үйренгені
даусыз. Сондықтан Ахат жаздырған үлгілерді негізгі нұсқа деуге келеді.
Әрине, ... өзі ... нота ... қағаз бетіне түсіргенқолжазбасы
табылса, сөз басқаша болмақ” [5.3]
Өкінішке қарай, Шәкәрімнің ... мол ... бір ... ... ... әндерінің қолжазбасы да күні бүгінге дейін ... ... ... ... те, сонау қиын қыстау ... Ахат ата ... ... тайсалмай Шәкәрімнің ән мұрасына үлкен қамқорлық танытуы
нағыз азаматтық іс. Осы ... ... ... ... апайымыз Ахат
айтқан деректерге сүйене отырып, сазгер Шәкәрімнің шығармашылығына ... ... арғы ... ... әндерін алғаш рет нотаға ... ... ... ... ... Ол 1919-1922 жылдар аралығында
Ақмола политотделінде инстурторлық қызмет атқара ... ... ... түсірумен шұғылданыпты. Соның нәтижесінде 1926 жылы Н.Ф. Финдезиннің
редакциясымен шыққан “Музыкалық этнография” жинағына Бимбоэстың ... ... ... мақаласына қосақазақтың 25 әнінің нотасы
басылады. Осы жинақта Шәкәрімнің екі әні жарық ... ... екі ... де
өлеңінота астына жазылмаған, тек орыс тілінде мазмұны ғана берілген. Талиға
апайдың айтуынша, бұл ... ... рет ... ... ... В.П. ... ... 1967 жылы “Қазақстан” баспасынан
шыққан “Қазақстан халық музыкасы” жинағында басылған. ... ... ... ... ... ... консерваториясының аға
оқытушысы З.А. Визель атақты композитор А.К. ... ... ... ... ... Тағы бір ... Шәкәрімнің “Бұл ән
бұрынғы әннен өзгерек” деген әні А.В. Затаевичтің 1931 жылы жарық көрген
“Қазақ ... 500 әні мен ... атты ... ... ... ... атпен енгендігін айғақтайды.
Шәкәрімнің бір әні “Жастар” (Қазақ пионерлерінің әні) деген атпен
“Пионерская правда” ... 1929 ... 18 ... ... жаңа ... ... ... ақыны Ілияс Жансүгіровтың
жазғанын, Шәкәрімнің бұл әні солшақта республика көлеміне түгел ... ... ... ... ... де, жеке де және ... ... оркестрмен де орындағанын осы жинақтан табамыз.
“Шәкәрім әндері ... ... ... шығармаларына да
арқау болды. А. Жұбановтың “Абай” сюлтасының бірінші бөліміне, А. Жұбанов
пен Л. ... ... ... ... ... мен ... ... шығармалары пайдаланылды. Ақын поэмаларының сюжеті
қазақ совет ақын-жазушыларының, композиторларының ... кең ... ... ... ... М.О. ... ... В.
Великановтікі, Абай атындағы Қазақ мемлекеттік опера және балет ... жылы ... ... ... ... Б. Тышқанбаев,
Қытайда Құлжа қаласында 1947 жылы ... ... ... С. ... музыкасы Ғ. Жұбанованікі) Абай атындағы опера
және балет театрында 1975 жылы қойылды.
Міне осылардың барлығында ... ... ... ... - дейді
жинақты құрастырушы автор. [5.15]
Осы орайда, бір ескеретін жайт сол, ... ... ... Ахат ... ... ... Құрманғазы атындағы Алматы
мемлекеттік консерваториясының фольклорлық лабараториясының қорынан алынған
Шәкәрімнің басқа да ... ... Бұл ... осы ... жіберген экспедиция мүшелері 1965 жылы бұрынғы Семей ... ... ... ... Керімқұловтан Шәкәрімнің 10 әнін магнитафон
лентасына жазып алған көрінеді. Оларды музыка ... ... ... жылы ... түсірген.
Енді қырық жылдай саналы ғұмырын Семейде өткізген ... ... ... ... орай айтылған сөзіне құлақ түріп көрелік.
“...Мен 1959-1960 жылдары ... ... ... ... ... істегенім бар. Ол кезде Шәкәрім ақын әлі
ақталмаған кез. Сонда менің қолыма композитордың бірталай әндері ... ... ... ... ... болып жүрген Шәкәрімнің әндерін тауып алу, оның
үстіне өз қолыммен нотаға ... ... ... ... Оның ... ... ... өмірі”, “Еңлік-Кебек”, “Дәйлі-Мәжнүн” тағы
басқаән саздары болды. Осы лабораторияда отырып, күндіз-түні жұмыс ... осы ... біз ... ... етіп дайындап, Қазақ ССР ... ... ... Одан бері де ... ... жүзі болды.
Шәкәрім ақталып жарыққа шықты. Бірақ осы бір ән жинағы неге екені ... ... жоқ. Тек ... ... жеке ... ішінен сол біз
дайындап берген бірен-саран әндерін ғана көргенім бар. ... ... сол бір ... ... ... ... 600-дей
әндерді нотаға түсіргенім, Шәкәрім әндерімен алғаш танысқан күндерім еске
оралады,” – ... ... ... ... ... ... жинақталғаннан. Мүмкін Ахат әкесінің әндерін алдымен осында
өткізген болар. ... ... сол ... ... ... ... қалған
ән мұрасына әркімнің тарапынан шама-шарқынша қамқорлық болғанын көреміз.
Жоғарыда есімі ... ... аға 1994 жылы ... ... ... ұлы сазгері” атты ... ... ... ... ... ... ... сазгерлік творчествосына
келетін болсақ, оның әуендері, саздары ... ... ... ұлы ... тіпті ерекше, бір-біріне ұқсамайды”,- дей келіп, Абай ... ұлы ...... ал ... ... ... ... Бұл салыстырудың себебін былай түсіндіреді:
Чайковскийдің лирикалық ... ... ... көлбеп, теңіздей
толқып, ернеуінен асып төгіліп жатса, Абайдың ән творчествосы да сондай
лирикалы, оның үстіне ... де ... Абай ... ... ... ол ... бала едім мен” деген ... ... ... әуені
Чайковскийдің “Аққулар көлінің” кіріспесінің ең басында туп-тура, айнымай
қайталанады. “Бұл қалай?” деп таңданбасқа лаж жоқ. Қай ... ... ... ... ... ... ... Мүмкін Семей қаласымен байланыста
жатқан Омбыда қойылған ... ... Абай ... ... ... ... көрді ме? Мұның бәрі әрине мүмкін емес ... Олай ... да, олай деп ... да ... ... жоқ. ... бұл ұлы ... творчествосының, музыкалық таным биігінің ұқсастығы, тең түрдегі талант
қуатында, қайнарында жатыр.
Ал енді Шәкәрім ән ... ... ... ... ... бар. Орыс композиторы Мусоргский айтты дегенбір сөз бар. Оны
қазақшалап айтсақ, “Мен музыканың адам дауысымен сөйлегенін ұнатамын” деген
пікір. Мұндағы ... адам ... ... ... ... ... ойнап
жатқанда тыңдаушылар оны ешқандай түсіндермесіз-ақ түсініп, ... ... ... ... Осы ... ... Шәкәрімнің әндері де қандай
ұлттың адамдары болмасын бірден қабылдай алатындай аса терең, әрі дыбыстары
анық ... Ән ... ... ... ... ... әсерге бөлейді.
Шәкәрім әндерін тыңдаушы қауым сөзсіз түсінсе де, өзін ... ... ... ... ... ... ал егер ... ше деген
сияқты автордың өзі дәл тыңдаушымен әңгімелесіп, ... ... ... ... ... алайық. Ұлы әнші Шаляпин оны дауысымен
де, сөзімен де ... ... та ... өзі ... ... сөйлеп
тұр. Осы тұрғыдан қарасақ Шәкәрімнің “Ойладым бір сөз жазайын да”, ... ... ... осы ... ... ... ... келгенде Шәкәрім өз қатарынан алға озған. ... бір сөз ... да” ... ... басы тура үш ... ... үшінші дыбысын басып, жоғары дыбысқа бірақ жеткен. Бұдан Еуропа
музыкасының иісі шығып тұрған жоқ па? Ал, егер ... ... ... ... ... сай, ... бірінші, бесінші және жетінші
дыбыстарды басып өтуі керек еді. Ал Шәкәрім олай жасаған жоқ. Өзінше ерекше
жол тапты. ... ... ... музыкасына тән. Сондықтан біз Шәкәрімді
интернационалдық композитор ... ... ... ... ... бәрі ... ... аяғына дейін мүлде ерекше. Соған
қарамастан қазақ құлағына әрі жатық, әрі жылы тиеді. Ән ... ... ... тек қана ұлы ... ... ... Бұл
тұрғыдан келгенде Шәкәрім музыкасын профессионал композитордың қолынан
шыққан туындылар деп ... ... ... [24.44]
Мақала авторы былтырғы 2006 жылдың қысында жасы жетпістен енді
асқанда өмірден аттанып кетіпті. ... ... ... ол ... ... ... терең талдау жасай білген. Және мұнымен де
шектелмей, ... 17 әнін ... ... ... ... ... берген.
Сонымен қатар Шәкәрімнің әндерінің кең таралуына еңбек сіңірген
адам – Шәкәрімнің ұлы Ахатпен ширек ... ... ... ... ... ... ... Арғынбек Ахметжанов. Бұл кісі ... ... ... ... өз ... естіп, магнитафон таспасына
жазып алған. Онымен де шектелмей нотаға түсірген. ... ... ... жуық әні бар ... Сонымен қатар, А. Ахметжанов
Шәкәрім әндерінің шығу ... ... ... ... ... ... ... барлық әні, кейбір пендешілікпен айтылатын уайым да, қайғы,
өлім тілеу де ... Бұл ... ... ... кең пәлсапалық ой
толғауы, адам сүйгіштік, адамгершіліктің, тіршіліктің алып насихаты – Абай
мектебі. Шәкәрім әндерін ... оны ... ... ... ... ... бөленеді”, - деген пікірін білдіреді.
2.2. Шәкәрім әндеріндегі көркемдік категориялар.
Шәкәрімнің әндерін оның өлеңдері тәрізді ... ... ... ... ... жаңа ... көрінеді. Және де
Шәкәрім Абайдың ән-өлеңдерін әрі ... әрі ... ... адам.
Абай әндері қазақ музыка мәдениетіне бұрын болмаған жаңашылдық ... ... ... да ... жаңа ... толы. Шәкәрім ән
шығаруда да Абайдың өнер өрнегін үлгі тұтқындығы ... ... ... ... ғана тән тың әуен ... өлең ... музыкалық түр-
сипатымен ерекшеленеді. Абай ән ... адам ... ... ... ... ... бағаласа, Шәкәрім одан да ... ... мен өлең ... байланысты аша түседі, өзі сияқты басқа fдамдарға
да ұсынып, поэзия мен музыканың бірлігін таба отырып жырлайды. ... өз ... яғни өлең ... ... категорияларды,
соның ішінде музыкалық категорияларды жиі ... ... ... ... ... көркемдік үшін емес. Музыканы сөзімен де, үнімен де сөйлету.
Әуен айтылып, ал оның мазмұнынын яғни құдіреттілігін сөз ... ... да өз ... ... ... жиі ... осы екі тұлғаның өлеңдеріне келтірілген мысалдарға тоқтала отырып,
музыкалық ... ... бере ... ... ... ... көрсек.
Екі ақын да өз өлеңдерінде ән ... ... жиі ... өз ... әннің тереңіне бойлап, тыңдарман қауымға оның
құдіретін сезіндірмек ... Т. ... ... ...... ... ... бар мелодиядан
құралады”, - деп анықтама берілген. Сонымен қатар ... ән ... мен ән сазы ... ... ... Академик Б. Асафьев ән мен
сөздің ... ... ... деп ... “Ән ... ... әсерлілігі
өлеңнің образы мазмұнын нәзік интонациялық ... ... ... ... ... музыка мен ақындық сөз бір бірімен жымдаса
отырып, ... жылы ... ... ... ... ... сүйене отырып, сол дәуірдің өзінде-ақ,
ешқандай музыкалық сауаты жоқ, тек кең ... ... ... ... өз өлең шумақтарында ... ... ... ... сөз бен ... сейкестігін, оның ән шығарушыға ... ... атап ... ... таң ... Мысалы: Шәкәрім “Бұл ән бұрыңғы
әннен өзгерек” әнінде:
Денең, жан нұрлы болса жөнделмек,
Өлең, әнге өлшеп айтса, ... ... өлең – ... мыс ... алу, не кем салу,
Қапы қалу жарамас – дейді. [36.189].
Осы өлеңдегі әнге өлшеп айтса “өңделмек”, ... және ... ... жай ... үшін ... ... ән мен сөздің бірлігі,
өлеңнің ұйқасы мен ырғағы, тармақтары мен бунақтары ... ... ... ... ... ... ... көптеген ақындардың
өлеңдерінде Шәкәрім айтып отырған “ән-өлшеуіш” сақтала бермейді. Соның
салдарынан ақын ... әнге ... ... бір ... жетпей, не
артылып қалып, музыканың өлшем ... сай ... ... ... Шәкәрім дөп басып айтқан. Сөз сияқты, ән адамның ... да, ... ... Дегенмен бұл екеуінің арасында елеулі
айырмашылықтар бар. Сөйлеу тілінде ... ... ... сөздердің қабыса, қиыса, жанаса тіркесуінен сөйлемнің
мазмұны ұғынылады. Ал әнде дыбыстардың жоғары-төмен ... ... ... ... ... ... тигізіп, рухани
қанағаттандырады. Кейбір музыкалық шығармалар тексіз, тек сазбен ғана
айтса да ... ... ... [35.46].
Дәл осы анықтамаларды төмендегі өлең жолдары дәл тауып, ... де ... бар, ... ... ... ... бар.
Ақылдының сөзіндей ойлы күйді,
Тыңдағанда көңілдің өсері бар. - ... ... дәл ... ... ... ... ... жүрегін,
Әсер беріп, ән балқытсын бойын.
Әсем әннен ғажап,
Ләззат үн шығар. [36.268]
Сонымен қатар жақсы ән мен тәтті күй, біріншіден, адамның ... ... ... ... ... кірбіңінің жоғалуына себепші
болады. Сондай – ақ ... ... жылы ... ... ... ... ... кешкендерін, жастық шақтарын көз ... ... ... ... ... жетелеп, ерлікке, батырлыққа бағыттайды. Ал кейбірі
адам жанын мұңға бөлеп, ... жас ... ... да, ... де ... бұл қасиетін жақсы біліп, өздері
сезіне білген. Тек сезініп қана қоймай әндерінде ... ғана ... ... де ... ... жатқан жүректі ән оятар,
Үннің тәтті оралған мәні оятар.
Кейі зауық, кейі мұң ... ... ... ... ... ... [11.177] десе,
Шәкәрім:
Жете ұғып алған соң,
Жарасады әнге қоссаң жырын.
Мұңлы,
Зарлы,
Үндер еріксіз жылатар,
Қамыққанды кейі жұбатар, - [36.268] деп ... ... ... ... мен ... аз ... ... түсінбей қалады. Ал ... ... ... ... оны ... ... құр айғай-шуға беріліп кетуі де
мүмкін. Өз заманында оны да талай көздерімен көріп ... ... ... да сөз ... ... бақырған,
Құлаққа ән бе екен?
Өнерсіз шатылған,
Кісіге сән бе екен? - [11.190] ... ... ... деме ... ... ... адам аз,
Айғайға құры болар мәз.
Ұқпайды тас құлақ,
Ән мен күй мәнін [36.268], - деген.
Қазақ халқының ерте ... бері келе ... ... ... мен ... Домбыраның құдіреті жайлы этногроф Савичев 1868 жылы
“Уральская ... ... атты ... ... ... мұндай жұпыны
аспаптан музыкаға ұқсас бірдеңе шығады ғой деп күтпеген ... ... ... күші сол емес пе, ... ... таза ... деп ... [35.12]. Қобыз да дәл осы сияқты өн бойынан күңіреген
үн ... ... ... ... ... күші бар ... ... Абай да,
Шәкәрім де домбырада ойнай білген. Және осы кейінгіге қалдырып отырған ірі
мұраларын, әсем әндерін осы екі ... ... ... ... ... ... Әрі оны өз ... қосқан.
Абай:
Көңілім менің қараңғы !бол, бол ақын!
Алтынды домбыраңмен келші жақын.
Ішек бойлап он саусақ ... үні ... ... салқын, - [11.110]
деп домбыраның үнін “бейіштің қоңыр салқын үніне” теңесе, Шәкәрім:
Домбыра ал,
Әнге сал,
Шілдехана ... енді сен, - ... кез ... ... ... ... еске ... қобыздың күшін Шәкәрім:
Бақсымын жырлап сарнаған,
Денем жоқ әсер алмаған.
Мидағы жыным түгел кел,
Хақиқат іске ... ... ... [36.99] деп ... ... осы ... мен қобыз арқылы орындалатын ... бар ... ... ... күй дейміз. Музыкалы сауаты
жоқ халық арасынан шыққан өнерлі күйшілер ... ... ... әр ... ... ... ... жүрек сырын қос ішекке
қосқан [35.11].
Міне осы күйді ұғынып, мәнін түсініп тыңдай ... ... де ... ... өз ... ... еткен. Сонымен
қатар, біз жоғарыда ... да ... ... ... ... ... ... болғанын, және Ахат атаның естеліктерінен Шәкәрімге
телініп ... ... де бар ... атап ... Олай болса,
екеуінің де күй жайлы сөз ... ... ... де ... бар ... ... құлағын кесері бар.
Ақылдының сөзіндей ойлы күйді,
Тыңдағанда, көңілдің өсері бар, - [11.177]
немесе
Құлақтан кіріп бойды алар,
Әсем ән мен ... күй, - ... ... ән мен ... қатар қойып, екеуін егіз ұғымдай суреттейді:
Ән менен ... тілі – ... оны ... мін.
Жасыңнан талаптан білуге сырын, - [36.268]
немесе
Ой, ақылымды
Қозғар ән-күйді
Жаным жай тапқандай ұнатар,- деген.
Музыка ... ... әсем ... ... ... үшін оның
әуезді, мәнерлі үн беретін заңдарын білген жөн. ... ... ... ... көркемдік қасиеттерін айтар болсақ, олар мыналар: мелодия,
гармония, ритм, ... ... ... интервал, лад және тағы
басқалар деп жазылған [35.34].
Жоғарыдағы ұғымдарды өз ... ... ... ... ... оны ... жүзінде өз әуендерінде ... ... ... жүзінде өлеңдерінде атап кеткен. Мысалы:
Үн сырын сезер адам аз,
Айғайға құры ... ... тас ... мен күй ... ... тағы бірде:
Ән мен күйдің тілі –үн,
Ұқпасаң оны саған мін,- деп келтірген.
Осылайша, Шәкәрім үн музыканың жаны, ... ... ... ... дөп ... ... өлең ... түсініктемелерден Абай мен Шәкәрімнің
музыкалық категорияларды жетік түсініп, оларды ән ... ... ... қою ... тыңдаушы қауымға түсіндіру барысында
толық пайдаланғанын көреміз. Осыдан кейін ешкім оларды музыкалық ... ... ... емес деп айта ... ... ... өлеңдерінде жоғарыда аталғандардан басқа өнер, өлең, саз, әуез,
шырқау, сарын, ішек,сыбызғы, толғау, ұйқас сынды ... ... ... ... ... ... Абай мен Шәкәрім басынан
өткен күйініш-сүйінішін, өмірге көзқарасын, көрген-білгенін, ... ... ... қағаз бетіне қалам ұшымен жеткізіп қана ... ... ... ... ... пен ... ... пен қайғыны,
батырлық пен зұлымдылықты, бостандық пен теңдікті, табиғат ... ... ... арқылы музыка тілімен де жеткізген.
Біз оны тек олардың тамаша туындыларын тыңдап қана ... ... ... ... оқып та ... ... Шәкәрім әндерінің орындалып, талалуы.
Өз кезінде ... ... ... ... ... ... ... болған. Ал Шәкәрім әндерін тамаша ... ... ... Абайұлы, Рақымжан Жербайыл Тұрағұлов,
Әлмағамбет деген өнерпаз адамдар ... ... ... үш ... ... да, өз ... ... деседі.
Садық Қасиманов өзінің естелігінде былай деп еске алады: “1924
жылы Жамбасқұлақ ... ... ... өз ... ... ... орындау мәнеріне көптеген түзетулер, ескертулер айтып ... ... ... ... ... ... кісі өз әнін орындау үшін домбыраның жоғарғы тұсынан қосымша
тағы бір перне тағып ... ... ... ... ... ... жылдамдатып ұра салма, тақтайды бет алды тарсылдата
берме, ән әуеніне ... ... да ... әсем ... ... ... үшінші ішектің сүйемелін орнымен пайдалан,- ... бет ... өте ... ... ... ... ... бастап
еді, Шәкәрім:
- Әбіш, сенің әннен гөрі өз бет – ... ... ... ... Олай ... ... айтып отырған әніңе қый, еркін
отыр, ... ... қол ... ән ... ... ... Тынысты кең
ал, екі ұрт пен ерінді тежей берме, ... мүше ... ғой, ... ... ақыл ... ... отырды”. [5.8]
Осы естелікке сүйене отырып, біз Шәкәрімнің талғампаз композитор
әрі талғампаз тыңдарман болғанын көреміз. Ол ... ... ... ... ... ... әсер ... орындалуын талап етсе керек.
Шәкәрімнің “Қалқаман-Мамыр”, “Еңлік-Кебек”, ... ... ... жыршылар бүкіл қазақ, қарақалпақ жеріне
таратады. Бұл ... ... ... ... әндерімен айтылған,
ал кейбір ... ... ... ... де ... туыстарына, қайын-жұртына барғанда Шәкәрім ... ... ... ... Мәселен 1911 жылы Сыбанға барғанда ... деп ... ... және Ырсайдың Ысқағын апарған. Ол қиссаларды
өзі шығарған “Ысқақ ... ... ... ... айтқан екен.
Композитордың әндерін, қиссаларын айтушылар ішінен басқалардан
шоқтығы ... ... ... болған адамдардан өзірге бізге ... ... ... Рахымбай Битанов, Ғайса Төлебаев, Нұрмұхаммед
Бейсембин.
Қабыш ... ... ... Абай ... ... өзінен үйренген екен. Рахымбай Битанов ... ... ... Ол ... ... ... ... жақсы айтқан
деседі. Семейден Ғайса Төлебаев, Нұрмұхаммед Бейсембин ... ... ... ... орындаушылары
ретінде танымал болған. Олар алғашқы өлеңдерін ... ... ... ғана ... ... ... ... қала
жұртшылығының аузына ілігіп, елге танымал бола ... ... олар ... шебер орындаушылардың қатарына ... ... ... аспабының сүйемелінсіз айтқан. Атақты палуан
Қажымұқан Нұрмұхаммед ... ... аса ... ... ... Семейде Шәкәрім қалаға барғанда түсетін ... иесі ... әйел оның ... әнін ... ... аты мәлім болған деседі.
Бүгінгі ... ... ... ... ... насихаттап
жүрген Шығыс Қазақстан облысының Күршім ... ... ... дүниеге келген, облыстық филормонияның ... ... ... Қашаубаев атындағы республикалық конкурстың ... ... ... ... ... республика көлеміндегі
бірегей насихаттаушысы ... ... ... Осы бір тың ... бет ... аса ... жауапкершілік жүгін арқалауының да
өзіндік ... бар ... Ол ... бойы ... ... музеймен тығыз қарым-қатынас жасап, ондағы ... ... ... ... ... ... барып жүрген осындай
күндердің ... ... ... ... “Заман өзгеріп
келеді. ... ... ... түрі бар. ... ... көз қариялардың ауызынан жазып алған магнитафон ... ... зер ... үйрене берсеңші” деген пікір айтты. Сол
күннен бастап жасырын ... ... ... ұға ... түсіну ауыр тиді. Қатты қиналып жүрген күндерінің ... ... ... Б. ... ... ... ... Әбеновпен танысады. Көргені көп, көкірегі зерделі ақын Келденбай
Өлмесековтың орындауындағы Шәкәрім ... ... ... бұрыннан
түсінбей жүрген көптеген ... ... ... ... шығу ... туу ... айтып, “Ең қызық жастық” әнін
үйретті. Соның әсері ... ... ... әнші жігітті өзінің
тұңғиық тереңіне тартып, қызықтыра берді. Ынтасын ... ... - деп еске ... Б. ... ... беттерінде Шәкәрімнің ақталғандығы туралы қаулы шыққан
кезде Келденбай ... ... ... ... ... ... Сол күні ... қалалық мәдениет үйіндегі салтанатқа
жиналған ... ... ... Шәкәрімнің “Бұл ән бұрыңғы
әннен өзгерек” әнін тыңдап құшырлана қол ... ... ... жыл ... ... ... ... Қарауыл селосында өткізілген
мерекелерде Келденбайдың аузынан “Анадан ... ... ... ... әннен өзгерек” әндерін тыңдап, жанымен сүйсінген ... ... ... ... ... ... өзінің ізбасар
інісіне ақ көңіл, адал жүрегімен батасын береді. Біз ... ... ... ... ... ... ... орындаушылардың бірі
болғанын айтқанбыз.
Келденбай Өлмесеков 90-шы жылдардан бері ... ... ... ... ... ... ... аралап
“Шәкәрімнің ән әлемі” деген атпен ақынның мұраларын насихаттап келеді.
Алматыдағы М. Әуезов ... ... ... ... ... орындаған Келденбайға белгілі ғалымдар ... пен Т. ... ... ... өз ... ... ... деп баға берген.
Шәкәрім әндерін айтуды басында неге ...... ... ... ... ән ... жаңашылдығын опера
жанрындағы Глинкамен теңестірер едім. Өйткені, ол кісінің ... ... ... ... Шәкәрім атамыздың әндеріндегі ырғақ,
иірімдері нотаға ... ... ... Оны тек ... ... естіп барып қана үйренуге болады. Міне, осы ... ... ... ... ... таспаға түсірілген
жазбалар, ... ... ... жалықпай үйретуі көп септігін
тигізді”, - деп, ол кісілерге ... ... ... астам ән шығарған деген сөз бар. Ал Келденбай
әнші соның 18-ін ... ... ... ... ... ... Шәкәрім әндері де орындаушыға
үлкен жауапкершілік артары сөзсіз. Сондықтан, болашақта Шәкәрім әндерін
орындап, оны ... ... ... ... ... ... ... еншісінде деп білемін.
Қорытынды.
Қазақ халқының кең арналы музыкалық мәдениетінің дамуына айрықша
ықпал етіп, өлшеусіз үлес ... келе ... Абай мен ... ... ... ... ... әншілердің орындауымен көбінесе ауызша түрде таралып,
халықтық репертуарға айналып кеткені ... ... ... ... ... әуендік сазы, өлшем – ырғақ өрнектері, музыкалық
сөйлем тіркестері, әуендік ... ... ... мен ... ... ... өзгеше.
Абай мен Шәкәрім әндерінің қазақ музыкасында ерекше көрінуі кездейсоқ
құбылыс емес. Өйткені олар ... ... ... ... ... кіріп бойды алар жақсы ән мен күйін», «бұрынғы әннен өзгерек»
болатын әндерді өздерінің биік ... ... ... ... ... ... әндерін халқымыздың дүние танымынан,
тарихи-әлеуметтік жағдайларынан, мәдени, рухани әдет-ғұрып, салт-дәстүрінен
бөле-жара қарастыруға болмайды. Өйткені олар Біржан сал, Ақан ... ... ... сынды халық композиторларының маржан мұраларынан ... ... ... ... өскендіктерін біз жоғарыда атап
өткен болатынбыз.
Екі өнердің бір ... ... ... ... ... ... отты ... адамзаттың рухани тілегіне берген баға жетпес сыйы.
Абай мен ... ... өзі ... ... ән ... те ... ... ұлылығына» өз халқының бойындағы рухани даналық қасиеттері:
ақындық, шешендік таным үлгілерін сіңіру ... ... «ән ... де ... ... ... жыршылық қасиеттерінен сусындау, «ыстық
жүрекмен» сүю ... ... ... осы ... ... ... ... сөзбен
қоса ән де туындатады. Ұлы сөздің бояуын әрлендіріп, ойын айқындай түсетін
мазмұнымен үндес, түрімен ... ... ... ән ... Ән ... шығатын ұясы да, қоңыр қиясы да бір-бірінен ажырамайды. Сөздің ... ... ... ... мен Шәкәрім әндерінің ерекшелігі де осында. Ақындар ұлттық ән
дәстүрінің ... ... ... отырып, өзгеге ұқсамайтын,
өздеріне ғана тән қазақ әнін туғызада. Ол әндер ... ... ... ... ... мен ... дәл беретін шыншыл әндер
болған.
Ақындардың ... ... ... ... нақышы, әрі мен бояуы
сақталғанымен дауыстың шарықтау шегін, иірім ырғақтарын, дыбыстық ... ... ... құрады. Бұл жаңалық халықтық өнерден алшақтамайды.
Қайта сол ұлттық мұраның жетілген, ұғынықты, ... ... ... мен Шәкәрімнің әндері халық музыкасының кәсіби ... ... ... бала ... сүйіп одан мол мағлұмат алуы, олардың
өмірдегі, өнердегі эстетикалық талғамдарын ерте оятады. Олар өз ... ... ... ... ... ... ... сіңіреді. Бірақ бас
шұлғып таңдай қағумен ғана шектелмей, оған сын көзбен де қарайды. Сөз ... әрі ... ... ... ... бар екенін, шығарманың
көркемдік сипатының неге тәуелді екенін байқатады.
Ақындардың әрбір әнінің туындауына ... бір ... әсер ... ... атап ... ... Абайдың «Айттым сәлем қалам ... ... ... ақ ... ... ... ... «Сен
мені не етесің», «Желсіз түнде жарық ай» сынды әндері жастық сезімді
махаббат ... ... Бұл ... ... ... ... Тоғжанға
деген ыстық сағынышы, арман-тілегі сезіледі.
«Сегіз аяқ», «Бойы бұлғаң» әндері сол кездегі қоғамдық, әлеуметтік
мінездерді дәл, ... ... ... ірі ... Абай әндері көңіл-
күйдің, адам мінезінің сан ... ... ... әділет пен
шындықтың ара жігін ажырататын белгілері бар құдіретті туындылар. Бұл ... өз ... ... талқысынан татқан, көріп білген жайларының
жиынтығындай.
Ал Шәкәрім ... ... ... ... өмір ... ... келеді, мысалы «Бұл ән бұрынғы әннен өзгерек», «Анадан ... ... ... ... енді де» тағы ... әндері.
Абай мен Шәкәрімнің әндері қазақ музыкасынан ерекше орын алады.
Олардың бізге жеткен әндерін сан жағынан алғанның өзінде белгілі ... ... бар. ... ... ән ... ... ... өлеңнен
сырттай да ғылыми тұрғыдан зерттейтін музыкалық қасиеттері жоғары. Тіпті
қазақтың ... ... өсу, ... үлкен, күрделі орын алады.
Ақындардың музыкалық творчествосын ... алу ісі ... ... жоқ, ... ... арсынан Абай мен Шәкәрім әндерін іздеу жолында
көп ... ... ... деп ... жақын, көкірекке жылы ұялаған Абай мен Шәкәрімнің әсем әндері
үй іші, жанұя ортасында, үлкен мерекелер мен концерттерде жиі ... ... ... ... ... репертуарына
енген. Міне осының бәрі ... Абай мен ... ... халқымыздың өлшеусіз махаббатының, әрі олардың өлмес
музыкалық ... ... ... зор ... ... ... ...

Пән: Өнер, музыка
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 61 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Халықтың азаттығын көксеген күрескер Махамбет Өтемісұлы24 бет
Қазақ кәсіби музыкасының негізін салушылар27 бет
Қазақстандағы камералық-аспаптық жанрдың қалыптасуы мен дамуы19 бет
Ақан сері10 бет
Мұхит Мерәліұлы3 бет
ХІХ ғасырдың екінші жартысындағы музыка мәдениеті48 бет
Қазақ сахнасында ән-аспаптық эстрадалық ансамбль өнерінің даму мәдениеті51 бет
А. Байтұрсынов, М. Дулатов, Ш. Құдайбердиев, М. Жұмабаев жайында қысқаша мәліметтер6 бет
А.С.Пушкиннің шығармаларын аударудағы Шәкәрім Құдайбердіұлының шеберлігі80 бет
А.Құнанбаев, Ш.Құдайбердиев, М.Әуезов шығармаларындағы педагогикалық идеялардың сабақтастығы және оны оқу-тәрбие үрдісіне ендіру 21 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь