Ұлттық дәстүр - әлеуметтік институт ретінде

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3

1 Ұлттық дәстүрдің әлеуметтік қарым.қатынастың маңызды элементі
ретіндегі ғылыми.теориялық негіздері

1.1 Ұлттық дәстүрді әлеуметтік институт ретінде ғылыми.теориялық
зерттеу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 9
1.2 Ұлттық дәстүрдің мазмұны мен әлеуметтік мәні ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..14
1.3 Мәдени.этникалық әдет.ғұрыптағы дәстүрлі әлеуметтік
қатынастар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 26
1.4 Халық тарихындағы ұлы ойшылдардың әлеуметтік даналық
дәстүрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .38

2 Ұлттық дәстүрдің әлеуметтік функциялары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .63

2.1 Ұлттық дәстүр.халықтық әлеуметтік және адамгершілік
құндылықтар ретінде ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .63
2.2 Халықтық дәстүрдің әлеуметтендіруші және әлеуметтік
бақылаушы функциялары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...74
2.3 Қазақ этносы дәстүріндегі өзара көмек және әлеуметтік қолдау ... ... ...98

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..114

ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...118

ҚОСЫМША А. Ұлтық дәстүрдің бүгінгі күндегі қажеттілігі ... ... ... ... ... ..126 ҚОСЫМША. Ә. Әдет.ғұрыптардың қолданудағы әлеуметтік мәні ... ... ... 128
ҚОСЫМША. Б. Экспертті бақылау жұмысындағы зертеушілермен
сұхбаттасу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...131
ҚОСЫМША. В Қазақстанда тұратын басқа ұлт өкілдерінің қазақ
ұлттының дәстүрі туралы көзқарасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...132
Жұмыстың жалпы сипаты. Зерттеу жұмысы ұлттық дәстүрдің қоғамда алатын орны, рөлі мен атқаратын қызметіне арналады.
Тақырыптың өзектілігі. Ұлттық дәстүр мәселесі көптеген ғылымдарда зерттеліп жүргенімен, отандық әлеуметтану ғылымында бұрын-соңды зерттеле қойылмаған мәселе. Ел тарихында мәлім болған аталар дәстүрін мәдени-институционалды жағынан жүйелеу, ондағы ақсақалдар заңдылығын, билер шешімін, әдет-ғұрып пен салт пен сана мұраларындағы әлеуметтік нормалары мен әлеуметтік әрекетін әлеуметтану ғылымының әдістері арқылы талдау жүргіздік. Ұлттық дәстүрдегі адамгершілік-гумандық және әлеуметтік институционалды қатынастарын, әдет-ғұрыптың функционалдық қызметін бүгінгі трансформациялаушы қоғамда қолдануындың маңызы, ұлттың ұлағатты салтын идентификациялау мәселесі қарастырылды. Ұлттық дәстүрдің қазіргі кезеңдегі жаһандану саясаттының тасасында көмескіленіп қалмас үшін, оның әлеуметтік ортадағы қолданудың қажеттілігін, құндылығын әлеуметтанудың әдістері арқылы іске асыру басты міндетіміз болмақ. Сонымен ұлттық дәстүрді әлеуметтік институт ретінде негіздеу және дәлдеу - диссертациялық жұмысымыздың өзектілігі деп қарастырамыз.
Әр ұлттың, халықтың діні мен сеніміне, тұрмыс-тіршілігіне, ұлттық құрылым ерекшелігіне сәйкес ғасырлар бойы жинақталып, өмірдің өзі туғызған ғұрыптар тұғырының негізі ретінде қалыптасқан - салт. Ол ұлт үшін өмір, қоғам заңы болып негізделіп сана, құндылық, тәрбие, тіршілік ережесі ретінде ел зердесіне рухани байлық, құндылық, тағылым, өнеге тәжірибесін құрған. Бұл талаптар мен ережелерді халық бұлжытпай орындаумен бірге оны құрметтемеген, сақтамаған адамдарды сол заң негізінде жазалап та отырған. Демек, салт-дәстүр қазақ үшін бұлжымас заң десек те болады. Қазақтың өмір салты, өнер салты, тарихы, мәдени мұрасы оның ел арасындағы тәлімдік, өнегелік, гумандық халықтық қызметі де әлеуметтік қатынас принципінің құралы болатындықтан ол әлеуметтанулық зерттеулер құбылысы бола алады. Дәстүр-ұлттық ғұрып. Ізгілікті дәстүр мәдениеттілік белгісі. Дәстүр байлығы- мәдениет байлығы. Ол ел өмірімен біте қайнасып кеткен рухани байлық. [1, б.74]
Көшпелі қазақ халқы өздері өмір сүрген әлеуметтік ортасында өзіндік дүниетанымдық көзқарасымен әлеуметтік-экономикалық жағдайына, мәдениеті мен тарихына орайлас жас буынға тәлім-тәрбие, үлгі-өнеге берудің басқа жұрта қайталанбайтын әдет-ғұрыптарын қалыптастырды. Мәселен, жас ұрпақты тәрбиелеудің жалпыға ортақ әлеуметтік-моральдық нормасы белгіленеді. Қыр қазақтары өздеріне биік моральдық талаптар қойа білді, солардың ең бастылары: жеті атасын білу, үлкендерді құрметеу, кішіге қамқор болу, жетімді жебеу, жастың меселін қайтармау, ата салтын қастерлеу, бір сөзге тоқталып сөз атасын қаділеу, тапқырлық пен алғырлық, кісілік пен ізгілік, ата-анасын сыйлау т.б. сияқты салттар арқылы қоғамдық отадағы әлеуметтік институтардың нормалары мен функцияларын қадағалап отырды.
1 Кенжеахметұлы С. Ұлттық әдет-ғұрыптың беймәлім 220 түрі. - Алматы, Санат, 1998. - 255 бет.
2 Сорокин П. Человек. Цивилизация. Общество - М., 1992. - 543 с.
3 Дюркгейм Э. Социология. Ее предмет, метод, предназнаение. - М., 1995.
– 380 с.
4 Вебер М. Избранные произведения и статьи. - М., 1990. - 805 с.
5 Сорокин П. Система социологии. - М., І том. 1993. - С. 57.
6 Маркс К., Энгельс Ф. Таңдамалы шығармалар, 2 - том, - Б. 26.
7 Каган М.С. Мир общения: Проблемы межсубъектных отношений.- М., 1988. - С. 37.
8 История социологии / Под общ. Ред.А.Н. Елеукова и др. Минск, 1997. – С. 97.
9 Спенсер Г. Основания социологии. Т.ІІ. СПб., 1998.- 274 с.
10 Социологический энциклопедический словарь. - М. 1998. - 488 с.
11 Гидденс Э. Устроение общества: очерк теории структурации. - М.: Академический проект, 2003.- 583с.
12 Бергер П., Лукман Т. Социальное констрирование реальности.- М.:
«Медиум» 1995. - С. 321.
13 Фролов Г.С. Социология. - М.: Гардарики, 2003. - С. 344
14 Кравченко А.И. Социология.- М.: Фонд «Мир», 2003. - 384 с.
15 Әлеуметтану. / Ред алқасы. М.Тажин. І том,- Алматы, 2004.
16 Қазақтар: көпшілікке арналған тоғыз томдық анықтамалық. / Ред. алқасы Е. Арын. - Алматы: Білік. - 2003. - 303 б.
17 Салғараұлы Қ. Ертеңі бар ел боламыз десек. – Астана: Елорда, 2000. - 65 б.
18 Ахметжанова К., Ж.Муслимова //Ақиқат. 2006. - №4. -71 б.
19 Арғынбаев Х. Қазақ отбасы. – Алматы: Қайнар, 1996. - 286 б.
20 Аюбаев Қ. Қазақ дәстүрлі мәдениетінің анықтамалығы. – Алматы. 2001. – 128 б
21 Көмеков Б.Е. Мүшел жас. – Алматы, 1987. – 103б.
22 Базарбаев М. Өлең-сөздің патшасы, сөз сарасы. - Алматы: Жазушы баспасы. 1973.- 205 б
23 Гумилев Л.Н. Как возникают и исчезают народы ? - Л., 1984.- 201б.
24 Марғұлан Ә. Ежелгі мәдениет куәлігі. -Алматы, 1996.- 401б.
25 Қанарбаева Б. Ынтымақ пен бірліктің бейнесі. //Ақиқат. 2006. - №4. - 68-70 б.
26 Уәлиханов Ш. Таңдамалы шығармалары. - Алматы, 1986 – б. 27
27 Назарбаев Н.Ә. Халыққа дәстүрлі жолдауы Еркін де, еңселі әрі қауіпсіз қоғамға қадам жасайық. - Алматы қаласы әкімінің аппараты. - Алматы. 2000. - 64 б.
28 Қоңыратбаев Ә.Қ. Түркі көне мәдениет жазбалары. - А, 1991.- 241б
29 Малов С.Е. Памятники древнетюрской письменности. - М.: Логос, 1971. -102 с
30 Келімбетов Н. Ежелгі дәуір әдебиеті.- Алматы: Атамұра, 2005. - 334 б.
31 Келімбетов Н. Көркемдік дәстүр жалғасы. - Астана: Елорда, 2000. – 278 б.
32 Әл-Фараби философиялық көзқарастары. Философиялық тракаттар. -
Алматы, 1973. - 289 б.
33 Қасымжанов А.Х. //Жұлдыз, - 1980. - № 3, - 187 б.
34 Адамбаев Б. Халық даналығы. – Алматы, 1976. -
35 Стеблев И.В. Поэзия тюрков VII -VIII веков. М., 1971. - 157с.
36 Баласұғын Ж. «Құтты білік» -Алматы, 1986.- 147б.
37 Сағиқызы А. Конфуцианство и философия Платона: Сравнительный анализ ученый о человеке //Адам әлемі, 2001.- №3.- 12 б.
38 Бичурин Н. Собрание о народах, обитавших Средней Азии и древние
времена.- Алматы: Жалын, 1990. - 176 с
39 Мағауин М. Қазақ хандығы кезіндегі әдебиет. - Алматы.: Жазушы, 1992. - 175 б.
40 Кононов А.Н. Махмуд Кашгари и его Диуани лугат ат - турук. - М.: Наука, 1972. - С.12.
41 Есімов Ғ. Ислам дүние танымы туралы сөз. //Ақиқат. – 1993.- №10. - Б. 7-28.
42 Құралұлы А. Қазақ дәстүрлі мәдениетінің анықталмығы. – Алматы: Сөздік-Слов., 1998. – 126 б.
43 Жарықбаев Қ., Қалиев С. Қазақтың тәлімдік ой-пікір антологиясы. - Алматы: Рауан, 1994. - 320 б.
44 Абай Құнанбаев. Екі томдық шығармалар жинағы.- Алматы, 1986. - 320 б.
45 Риккерт Г. О системе ценностей. - М.: Логос, 1987. - 184 с.
46 Молдабеков Ж. Қазақтану. - Алматы: Қазақ университеті, 2003.
47 Молдабеков Ж. Мұралық мерей. //Ақиқат. - 2007. - №8. - 24 б.
48 Ел Басы Н.Н. Назарбаевпен сұхбаттасу. - Алматы, - 2006. - №11 мамыр.
49 Хайдегер М. Время и бытие: Статьи и выступления: Пер. с нем. М.:
Республика, 1993. - 447 с.
50 Молдабеков Ж. Қазақтанудың бүгінгі мен ертеңі. // Ақиқат. - №4.- 2002. - 21б.
51 Билер сөздері. Құрастырған Т. Кәкішев. – Алматы: Қазақ университеті, 1992. – 162 б.
52 Нерсесянц В.С. История политических и правовых учений. - М.: НОРМА-ИНФРА. 2000. – 736 с.
53 Айталы А. Ұлттану. – Астана: Елорда. 2000. – 171 б.
54 Қозыбаев М. Өркениет және ұлт. - А., 2001, - 227 б.
55 Ғабитов М., Мүтәліпов Ж.М., Құлсариева А.Т. Мәдениеттану. Алматы: Қаржы-Қаражат, 2003. - 408 б.
56 Құлсариева А. Аударманың маригиналдық табиғаты. // Ақиқат. - 2005, - №7. - 65 б.
57 Камалова Н. Той мерекелік салт-дәстүрлік әрекеттер. - Астана. «Парасат әлемі баспасы», 2005. - 96 б.
58 Социологиялық сөздік. Құрастыр. Биекенов К.У., Оспанов С.И., Садырова М.С., Смағанбетова Б.Ж. – Алматы: Қазақ университеті, 2003. - 167 б.
59 Гердер И.Г. Идеи к философии истории человечества.- Москва, - 1977. - С. 252
60 Смелзер Н. Социология: Пер. с англ./ Нейл Смелзер; Науч. ред. изд. на рус.яз. В. А. Ядов. - М.: Феникс, 1994. - 687 с.
61 Социология: наука об обществе. Под общ. ред. В. П. Андрущенко, Н. И. Горлача. - Харьков: Рубикон, 1996. - 687с
62 Тәжин М., Аяғанов Б. Социология негіздері. - Алматы: Ана тілі, 1993. - 144б.
63 Коган Л.Н. Социология: проблемы духовной жизни. - Челябинск: Урал.отд.академэкоцентр, 1992. – 263 с.
64 Тимошинов В. И. Культурология: Казахстан - Евразия - Восток - Запад: - Алматы: Атамұра, 2001. - 396 с
65 Добренькова В.И. Социология. - М.: Гардарики, 2000. – 428 с.
66 Сейдімбек А. Адам қоғам және ұлт // Ақиқат.- 1994. - №11. - 28 б.
67 Қоңыратбаев Ә.Т. Көне қазақ жазбалары. - Алматы, 1990. – 182 б.
68 Құрбанғали Халид. Тауарих хамса. - Алматы, 1992. - 214 б.
69 Левшин А. Описание киргиз-казачьих или киргиз-кайсацких орд и степей. Часть 1. - Спб., 1832. - 497 с.
70 Наурыз: жаңғырған салт-дәстүрлер. - Алматы: Қазақстан, 1991.- 257 б.
71 Шәлкенов У. Баласұғынға барғанда //Ақиқат. -1995. - №1. - 24 б
72 Билер сөзі. Шешендік толғау, арнау, дау. – Алматы, 1993. - 33 б.
73 Жармұқамедов М. Айтыстың даму жолдары.- Алматы: Ғылым, 1976. - 168 б.
74 Артықбаев Ж.О. Қазақстан тарихы. - Астана: Фолиант, 2000. - 258 б.
75 Базарбаев М. Өлең сөздің патшасы, сөз сарасы: Қазақ поэзиясындағы
дәстүр мен жаңашылдық. - Алматы: Жазушы, 1973. - 255 б.
76 Қазақтың отбасылық дәстүрлері. - Алматы: Қайнар, 2005. - 215 б.
77 Бата-тілектер. Құрастырған Уәлиұлы Н. - Алматы: Қазақстан. ГАО
Желмая, 1991. - 104 б.
78 Дерібсалин Ә. Дәстүр мен жалғастық. - Алматы: Ғылым, 1976. - 2030 б.
79 Нысанбаев Ә. Екі-мыңжылдық дала жыры. Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2001. - 750 б.
80 Естенов А. Жігіттің үш жұрты. –Алматы: Қайнар, 1994. - 19 б.
81 Жарықбаев Қ. Әдептану негіздері. - Алматы: Мұраттас, 1997. - 153 б.
82 Керімов Ш. Күйеу келтір, қыз ұзат. - Алматы: Ана тілі, 1992. - 112 б.
83 Қоңыратбай Т. Эпос және этнос. - Алматы: Ғылым, 2000. - 266 б.
84 Өсеров Н. Ислам және қазақтардың әдеп-ғұрпы. - Алматы: Қазақстан, 1992. - 150 б.
85 Қазақтың әдет-ғұрыптары мен салт-дәстүрлері. Ред. алқасы: Қозыбаев М. - Алматы: Ғылым, 2001. - 426 б.
86 Қалиев С., Ахтамбердиева З., Өмірбеков Б. Қазақ халқының салт-
дәстүрлері. - Алматы: Ана тілі, 1992. - 160 б.
87 Кенжеахметұлы С. Жеті қазына. - Алматы: Ана тілі. 2001. - 135 б
88 Төлеубекова. Бала тәрбиесіндегі халықтық педагогика. – Алматы, 1994. -141 б.
89 Табылдиев Ә. Халық тағылымы. - Алматы: Қазақ университеті, 1992. -198 б.
90 Шашақова А. Халық тәлімі-тәрбие бастауы. - Алматы: Рауан, 1994. - 109 б
91 Бес ғасыр жырлайды. Алматы, 1989.- 54-58 б.
92 Қарасаев Ғ. Ұлты жарасты ел озар. //Ақиқат. – 1995 - №1. -14 б.
93 Құтты болсын тойларың. Құрастырған Сапарұлы Б., Дәуренбеков Ж.-
Алматы: Өнер, 1993. - 732 б.
94 Ергали И.Е. Философия как духовная деятельность. -Алматы: Акад. гос. служб при Президента РК., 2001. - 239.
95 Нысанбаев А. Социокультурные и мировозренческие основания развития современной науки. - Алма-ата: Гылым, 1993. - 125 с.
96 Янушкевич А. Күнделіктер мен хаттар немесе Қазақ даласына жасалған саяхат туралы жазбалар. - Алматы: Жалын, 1979. - 269 б.
97 Победа Н.А. Духовные потребности и реальное поведение. - Кишинев, 1990. – 114 С.
98 Штомка П. Социология социальных изменений. – М.: Аспект Пресс, 1996. – 416 с.
99 Назарбаев Н.Ә. Жүз жылға татитын он жыл. Халыққа жолдауы – Алматы, 2001. - 17 желтоқсан.
100 Ахметов А.Түркі тіліндегі табу мен эвфемизмдер. Алматы: Ғалым, 1995. - 176 б.
101 Нысанбаев Ә. Қазақстан Демократия Рухани жаңару. Қазақ Энциклопедиясы. – Алматы, 1999. - 416 б.
102 Сатершинов Б.М. Қазақстан мәдениетінің тарихы мен теориясының кейбір мәселелері. - Алматы: Атамұра, 2001. - 159 б.
103 Сейдімбек А. Қазақ әлемі. Этномәдени пайымдау. - Алматы: Санат, 1997. - 461 б.
104 Бердібаев Р. Сарқылмас қазына. - Алматы: Мектеп, 1983. - 248 б.
105 Назарбек Қ. Шынайы сүйіспеншілік-отбасының шырайы. //Ақиқат. – 2006. - №6. - 47 б.
106 Кухарчук Д.В. Социология. - Москва: Юрайт, 2004. – 236 с.
107 Азорянц Э.А. Глобализация: катострофа или путь к развитию? –Москва: Новый век, 2002. - 416с
108 Нұрғалиев Қ. Абайдан алыстап кеттік пе...// Саясат. 2006. - №1. -56-58 б.
109 Мосс М. Общество. Обмен. Личность.Труды по социальной антрополгии. - М.: Восточная литература, 1996. – 255 с.
110 Фрезер Д.Д. Фольклор в ветхом завете. - М.: Политиздат, 1985. - 369 с.
111 Малиновский Г.И. Научная теория культуры. - Москва, 2000. - 375 с.
112 Маргулан. А.Х. Казахское народное прикладное искусство. - Алма-
Ата: Онер, 1986 .- 451с.
113 Есім Ғ. Сана болмысы. - Алматы: Ғылым, 2002. - 272 б.
114 Кішібеков Д. Қазақ менталитеті: кеше, бүгін, ертең. - Алматы: Ғылым, 1999. - 199 б.
115 Құл-Мұхамед Рақымғали. Қазақстанда әлеуметтік-мәдени құндылық бағдарламаларының типологиясы. - Алматы: Атамұра, 2000. - 132 б
116 Айталы А. Жастардың этно-мәдени таңдауы: сабақтастық пен қайшылық. //Ақиқат. 1999. - №6. - 23 б.
117 Аренов М. М. Казахи на пути к национальному возрождения. // Саясат. - 1998. - №1. - 60-64 с.
118 Арон Р. Этапы развития социологической мысли. - М., 19993. – 254 С.
119 Голосенко И.А., Козловский В.В. Истории русской социологии ХІХ-ХХ вВ. – М., 1995. - 245 с.
120 Әбішева М. Жаһандану үрдісіндегі Қазақстанның даму стратегиясы: идеологиялық негіздері. // Қоғам және дәуір. №3. – 349 б.
121 Аргынбаев Х. Традиционные формы брака у казахов. - Нукус: Каракалпакстан, 1986. - 258 с.
122 Әженов М.С., Садырова М.С. Кедейлік социологиясы.- Алматы: Қазақ университеті, 2004. - 127 б.
123 Зиманов С.З. Общесвенный строй казахов в ХҮІІ-ХІХ веках. - Алма-Ата: Изд-во АН КазССР, 1958. - С.155.
124 Масанов Н.Э. Проблемы социально-экономической истории Казахстана на рубеже ХҮІІІ-ХІХ вв.- Алма-Ата, 1984. - 139 с.
125 Жүнісов А. Бабалар дәстүрі. - Алматы: Қайнар, 1994. - 79 б.
126 Жүнісов А. Фәниден бақиға дейін. - Алматы: Жазушы, 2001. - 269 б.
127 Аитов Н.А. Равенство неравных людей. - Алматы: Санат, 1998. - 144б.
128 Габдуллина К.Г. Общество: прогресс и регресс. - Алматы: ИД.КазГЮУ, 2003. - 185 с.
129 Атишев А.А. Политическая мысль казахстана второй половины ХІХ- начало ХХ века. - Алма-Ата: Наука, 1979. – 159 с.
130 Шаденов У.К. Социология в службе бытаказахстана. - Алма-ата:
Казахстан, 1973. - 151 с.
131 Кунхожаев Н.Р. Челеовек и общество. - Алматы: Рауан, 1997. - 112 с.
132 Садыков Н. Казахстан и мир: социкультурная трансформация.-Астана: Елорда, 2001. - 280 с.
133 Садырова М.С. Интеллигенция в социальных процессах современннго казахстана. - Алматы: Қазақ университеті, 1999. - 117 с.
134 Забирова А.Г. Миграция, урбанизация и идентификация у казахов. -
Алматы: Ғылым, 2002. - 136 с.
135 Скворцов В.В. Проблема политического отчуждения в условиях
родикальных социальных перемен в РК. – Алматы, 1998. - 200 с.
136 Искаков Н.А. Социальная сфера Казахстана: Состояние и перспективы развития. – Алматы, 2001. - 94 с.
137 Шаукенова З.К. Социальное взаимодействия этносов в современном
казахстанском обществе. – Астана, 2002.
138 Бегалиев Н.К. Информация в диалоге культур. - Алматы, 1997. - 144 с.
139 Шалкенов У.Х. Таяу-Шығыс, Оңтүстік және Солтүстік Азия
халықтарының этонграфиялық очректері. - Алматы, 1980. - 140 б.
140 Ыдырысов Ә. Бағдарымыз - өркениет өрісі. - Алматы: Атамұра, 2000. - 128 б.
141 Әбсаттаров Р., Дәкенов М. Мәдениетті әлеуметтану тұрғысынан зерттеу. // Жұлдыз. 2004.- №3. - 169 б.
142 Есім Ғ. Глобализация және егемендік. //Ақиқат. 1998.- №8. - 57 б.
143 Норт Д.К. Институты, институциональные изменения и функционирование экономики. – М., 1995. - 189 с.
144 Алимбай Н., Муканов М.С., Аргынбаев Х. Традиционная культура
жизнесобеспечения казахов. - Алматы: Гылым, 1998. - С 49.
145 История социологии в Западной Европе и США. – М., 1999. - 401 с.
146 Артықбаев Ж.О. Казахское общество в ХІХ веке: традиции и нновации. - Караганда, 1993. - 204 с.
147 Ахметжанова К. Ұлттық сәйкестену: қалыптасуы мен проблемелары.
// Саясат. 2006. - №1. - 59 б.
148 Токаев К. Внешнее политика кахахстана в условиях глобализации. -Алматы: САК: НП.ПИК, 2000. - 584 с.
149 Уткин А.И. Глобализация: прцесс и осмысление. - М.: Логос, 2002. – 254 с.
150 Қалмырзаев А.С. Нация и человек. - Алма-Ата: Казахстан, 1992. - 204 с.
151 Казахстанское общество, социальное прогнозирование и социальное
измерение. Отв.ред.Нысанбаев А.Н. - Алматы, 2001. - 186 с.
152 Қалдыбаева Т.Ж. Әлеуметтану. - Өскемен: ШҚМТУ, 2006.
153 Сужикова Б.М. Критика современных буржуазных концепции взаимодействия национальных культур. - Алма-ата, 1984. - 167 с.
154 Ширматова Г. Духовное формирование личности в условиях взаимодействия национальных культур. – Ташкент, 1988. - 165с.
155 Кішібеков Д. Ұлтаралық қатынастар мәдениетінің қалыптасуы.-Алматы: Білім қоғамы, 1990. - 403 б.
156 Сәрсенбаев Т. Ұлттық сана –сезім мен ұлттық қадыр- қасиет. –Алматы: Білім қоғамы, 1990. - 50 б.
157 Нұсқабаев О. Дүниеге ғылыми көзқарас. - Алматы: Қазақстан, 1984. - 105 б.
158 Ата салтың халықтық қалпың. Құрастырған Зәкірианов А.Қ., Молдабаев М.М. - Алматы: Рауан, 1995. - 168 б.
159 Әбдрахманов Е. Балаға байланысты әдет-ғұрыптар. //Қазақстан тарихы. 2004. - №2. -76-78 б.
160 Байділдаев Б. Ата салтын аздырма қалқам. –Алматы: Бастау, 2002. - 128 б.
161 Бұлдыбаев А. Салт-дәстүр сабағы. // Қазақ тілі мен әдебиеті. 1994.- №9-10. - 48-55б.
162 Ғаббас С. Төл бесікке жат бөпем. // Алтын қазық.- 2004. - №6. -10-11 б.
163 Елубаев Р. Салт-дәсүр арқылы оқушыларды адамгершілікке тәрбиелеу. // Ұлт тағылымы. 2000. - №2. - 51-52 б.
164 Жетібаев Ж. Салт атты сарбаз бейнесі. // Қазақстан тарихы. 1994. - №4. - 47-51 б.
165 Қалиев С., Базилов Ж. Қазақ халқының салт-дәстүрлері және демократ - ағартушылары. – Алматы, 1993. - 47 б.
166 Нұрғали А. Қазақ ілкі тектілерінің дәстүрлі мәдениеті. – Алматы, 2000. – 168 б.
167 Витаньи И. Общество, культура, социология. - М., 1984. - 105 с.
168 Здравомыслов А.Г. Потребность. Интересы. Ценности. - М., 1986. - 412 с.
169 Российкая цивилизация: Этнокультурные и духовные аспекты. - М., 1998. - 152 с.
170 Моль А. Социодинамика культуры.- М., 1973. – 251 с.
171 Акатай С. Древние культы и традиционная культура казахского народа. - Алматы, Каз НИИКИ, 2001. - 363 с.
172 Нурланова К.Ш. Символика мира в традицинном искусстве казахов // Кочевники. Эстетика: Познаие мира в традиционным казахским искусством. - Алматы: Ғылым, 1993.
173 Касымжанов А.Х. Пространство и время великих трдиций. - Алматы: Қазақ университеті, 2001. - 475 с.
174 Рысқалиев Т.Х. Даналық пен түсініктің үлгілері. - Алматы: Ақыл кітабы, 1999. - 240 б.
175 Айтқазин Т.Қ. Қазақтардың мұраты. - Алматы: Ғылым, 1994. - 97 б.
176 Абильдин Ж.М. Великая степь и мировосприятие традиционного казаха. Собрание сочинений в пяти томах. Том Ү. - Алматы: Өнер, 2001. - 455 с.
177 Ғабитов Т.Х. Традиции и иновации в казахской философии //Основы философии. Алматы: Ғылым, 1998. - 156 с.
178 Нурланова К.Ш. Эстетика художественной культуры казахского народа. Алма-Ата: Наука. 1987. - 176 с.
179 Орынбеков М.С. Духовная консолидация казахского народа. - Алматы, 2002. - 274 с.
180 Ғарифолла Есім. Қазақстандық өркениет. Алматы: Қазақ Университеті, 2003.
181 Бейсенов Қ.Ш. Қазақ топырағында қалыптасқан ғақлиятты ой кешу үрдістері. - Алматы: Ғылым, 1994. - 168 б.
182 Шалабаева Г.К. Постижеие культуры. – Алматы, 2001. – 312 б.
183 Нарынбаев Ш.Р. Қазақ халқының ежелден келе жатқан дәстүрі. – Алматы, 1989.
184 Абақан Е.М. Тілдің мәдени философиясы. –Алматы: Айкос, 2000. - 184 б.
186 Қалдыбева Т.Ж. Әлеуметтану . - Өскемен, 2006. – 98 б.
187 Цивилизация и культура в историческом процессе. - М., 1983.
188 Черняк Е.Б. Цивилиография наука о цивилизации. - М., 1996
189 Тасмағанбетов Т.Т. Жаһандану процесіндегі ұлттық мәдениеттерді сақтау // Қазақсанның мәдени мұрасы, 2005.
190 Нысанбаев Ә.Н. Қазақ өркениетінің философиясы туралы. // Қазақ өркениеті.- Алматы, 2002. - №3
191 Забирова А. Глобализация и локальные харектеристики казахстанского общесва // Саясат. 2001, - №12. - С.26.
192 Панарин А.С. Глобальное политическое прогнозирование. М., 2000. -349.
193 Іңкәрбаев Е. Ғаламдасу жайлы не білеміз. //Саясат. 2003. -№9.- 36 б.
        
        Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті
ӘОЖ 316. 614:316. 454. 3 ... ... ... ... - ... ... ретінде
22.00.04 - әлеуметтік құрылым, әлеуметтік институттар және процестер
Социология ғылымдарының кандидаты
ғылыми дәрежесін алу үшін ... ... ... Т.Ж.
Казақстан Республикасы
Алматы, 2008
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ.....................................................................
..............................................3
1 Ұлттық дәстүрдің әлеуметтік қарым-қатынастың ... ... ... негіздері
1.1 Ұлттық дәстүрді әлеуметтік институт ретінде ғылыми-теориялық
зерттеу.....................................................................
...............................................9
1.2 Ұлттық ... ... мен ... ... ... дәстүрлі әлеуметтік
қатынастар...............................................................
.............................................26
1.4 Халық тарихындағы ұлы ойшылдардың әлеуметтік даналық
дәстүрлері...............................................................
..............................................38
2 Ұлттық дәстүрдің ... ... ... ... және адамгершілік
құндылықтар
ретінде.....................................................................
....................63
2.2 Халықтық дәстүрдің әлеуметтендіруші және әлеуметтік
бақылаушы
функциялары.................................................................
..................74
2.3 Қазақ этносы дәстүріндегі өзара көмек және әлеуметтік
қолдау...........98
ҚОРЫТЫНДЫ...................................................................
...............................114
ӘДЕБИЕТТЕР
ТІЗІМІ......................................................................
.................118
ҚОСЫМША А. Ұлтық дәстүрдің ... ... ... Ә. ... ... ... Б. ... бақылау жұмысындағы зертеушілермен
сұхбаттасу..................................................................
.........................................131
ҚОСЫМША. В Қазақстанда тұратын басқа ұлт өкілдерінің қазақ
ұлттының дәстүрі туралы
көзқарасы...............................................................132
КІРІСПЕ
Жұмыстың жалпы сипаты. ... ... ... ... ... алатын
орны, рөлі мен атқаратын қызметіне арналады.
Тақырыптың өзектілігі. Ұлттық ... ... ... ... ... ... ... ғылымында бұрын-соңды зерттеле
қойылмаған мәселе. Ел тарихында мәлім ... ... ... ... жағынан жүйелеу, ондағы ақсақалдар заңдылығын, билер
шешімін, әдет-ғұрып пен салт пен сана ... ... ... ... әрекетін әлеуметтану ғылымының әдістері арқылы талдау
жүргіздік. ... ... ... және ... ... әдет-ғұрыптың функционалдық қызметін бүгінгі
трансформациялаушы қоғамда қолдануындың маңызы, ұлттың ұлағатты ... ... ... ... ... ... кезеңдегі
жаһандану саясаттының тасасында көмескіленіп қалмас үшін, оның ... ... ... құндылығын әлеуметтанудың әдістері арқылы
іске асыру басты міндетіміз болмақ. Сонымен ұлттық ... ... ... ... және ... - диссертациялық жұмысымыздың
өзектілігі деп қарастырамыз.
Әр ұлттың, халықтың діні мен ... ... ... ... ... ғасырлар бойы жинақталып, өмірдің өзі туғызған
ғұрыптар тұғырының негізі ретінде қалыптасқан - салт. Ол ұлт үшін ... заңы ... ... ... ... ... ... ережесі
ретінде ел зердесіне рухани байлық, құндылық, ... ... ... Бұл ... мен ... ... бұлжытпай орындаумен бірге оны
құрметтемеген, сақтамаған адамдарды сол заң негізінде жазалап та ... ... ... үшін бұлжымас заң десек те болады. ... ... өнер ... ... ... ... оның ел ... тәлімдік,
өнегелік, гумандық халықтық ... де ... ... ... болатындықтан ол әлеуметтанулық зерттеулер құбылысы бола алады.
Дәстүр-ұлттық ғұрып. Ізгілікті дәстүр ... ... ... ... ... Ол ел ... біте қайнасып кеткен рухани
байлық. [1, б.74]
Көшпелі қазақ халқы өздері өмір сүрген ... ... ... ... ... ... ... мен
тарихына орайлас жас буынға тәлім-тәрбие, үлгі-өнеге берудің басқа жұрта
қайталанбайтын әдет-ғұрыптарын қалыптастырды. ... жас ... ... ортақ әлеуметтік-моральдық нормасы белгіленеді. ... ... биік ... ... қойа ... солардың ең
бастылары: жеті атасын білу, үлкендерді құрметеу, кішіге қамқор ... ... ... меселін қайтармау, ата салтын қастерлеу, бір ... сөз ... ... ... пен алғырлық, кісілік пен ізгілік,
ата-анасын сыйлау т.б. сияқты салттар арқылы ... ... ... нормалары мен функцияларын қадағалап отырды.
Қазіргі қоғамдық әлеуметтік-экономикалық қатынас барлық салаларда
түбегейлі ... ... ... ... ... байланыстылығы жағдайында, адамдардың өздігінен ақы-пұлсыз
біреуге көмектесу ұғымы жат ... ... ... мен ... ... ... ... Мұндай нарыққа ерік берген
қоғамдық дағдарыста адамдар арасындағы тәртіп, ... ... ... ... ... ұлттық дәстүрді әлеуметтік инситут
ретінде зерттеу және талдау арқылы өркениетті елдер ... әдет ... ... ... ... ... арқылы мәдени
құндылықтарды жаңғырта аламыз.
Ұлттың ... ... мен ... ... – дүниетанымдық тұғырларын
жаппай қалпына келтіру ... ... сай озық ... ... мен ... ... жөн – жосықсыз
қабылдау үрдісімен ... ... ... ... ... - сол ... ... ата-бабаларының халық болып қалыптасу ... өмір ... сан ... бойы тірнектеп жинап,
тіршілік тізгінен ... бір ... ... өмір ... ... ... қағидалары қорытып уақытың өзі ... ... ... бір ұлттың адамзат өркениетінің ортақ
өрісіне шығып, дамып ... де, ... ... ... де, ... ... мен бұзылуына тікелей ... ... ... ... халықтығы бұзылады, ұлт ұлт болудан қалады да
идеялық негіздері құлдырайды. ... ... ... ... ... көзі деп ... дәстүрлердің, технологиялық ақпарараттау
қоғамындағы оның ... ... ... беру ... ... арқылы қазіргі кезеңдегі эгалитарлық (саяси-
идеялық ағым) идеясын айқындауға талдау ... ... ... ... ... ... дәстүрлі
мәдениетінің моральдық талаптарына сай, ... ... ... ... ... ... ... әдістер тұрғысынан зерттеу жүргізіледі. Ұлттық дәстүрдегі
адамгершілік-гумандық проблемаларды ұтымды шешудегі ... ... ... жүйелей отырып, халықтың кейбір әдет-ғұрпылары сараланады.
Мысалы, «Асар», ... ... ... ауыз бірлікке, кісілікке,
еңбек сүйгіштікке тәрбиелеп, ұлттық салт-сана арқылы-ақ жас ... ... рөлі мен ... ... ... ... ... формацияда болмасын тап пен топтың, байлық пен ... пен ... ... болуы табиғи параллельдік заңдылық екенін айта
отырып, алғашқы рет әлеуметтік страфикация теориясының негізін салушы П.А.
Сорокин ... ... ... теңсіздіктің» [2, б.302] болуы
қоғамдық құбылыс деп атап көрсеткен. Әлеуметтік тап пен тап ... ... ... ... ... ... жолымен
қарастыра отырып, ұлттық салт бойынша «Сауын салу», «Жылу», «Ерулік»,
«Көрімдік», «Енші беру» т.б. ... ... ... ... пен ... ... Аталған «Сауын алудың» мақсатына ... ... бұл ... ... пен адамгершіліктің позитивті функцияларының
орындалып отырылғанының айғағы. Имандылық, инабаттылық, кісілік, тазалық,
адамгершілік ... ... де ... Әйткенмен, қазақтың
дінге қатты бет бұрып, фанатизмге ... ... оның ... ... ... кеш ... тарихтан белгілі, басым
құндылықтарымызды ... ... ... қажетіліктен туғандықтан,
жоғарыда айтылғандардың дінмен еш байланыстылығы жоқ ... ... ... ... ... ... ... деген ойды айту емес, әлеуметтану
ғылымында дін жеке ... ... ... ... ... ... және мәдениеттің элементтері деп қана
шектелгендіктен, ұлттық дәстүрді ... ... ... оның алғы
шарттары мен функцияларына талдау жүргіземіз. ... ... ... оның ... ... мен ... дүниетанымдығы, кісілігі
мен тектілігі, салт-санасы мен әдет-ғұрпы ұлттық дәстүрімен үйлесетіндігін
ғылыми жұмысымызда дәлелдеу көзделген.
Тақырыптың зерттелу ... ... ... жөнінде зерттеушілер С.
Кенжеахметұлының ... әдеп - ... ... 220 ... ... «Қазақтану», «Мұралық мерей», Құрбанғали Халид ... М. ... ... ... мен ... Н.
Елікбаевтің «Ұлт психологиясы», Қ. Нұрланованың «Символика мира ... ... ... ... ... зерттеу жұмыстары
жүргізілген. Бірақ олар әлеуметтану тұрғысынан талдау жасалмаған. Дегенмен,
ғалым ағаларымыз М. ... Қ. ... Қ. ... С. ... Ғ.
Есімовтің, Д. Кішібековтердің зерттеу жұмыстары басшылыққа алынған
негіздердің бірі. Сол сияқты ... ... ... О. ... ... Э. Дюркгейм, Т. Парсонс, П. Бурдьенің еңбектері зерттелді.
Қай халықтың ... ... ... ... мен ... ... Жер бетінде, жалпы адамзат аясында жеке-жеке ұлыстың, халықтың, ұлттың
пайда болуы мен билік құру дәстүрі тым тереңде жатқан құбылыс. Бүгінде ... ... жер ... ... ... санқилы ұлттардың әлеуметтік
заңдылықтары мен басқару ... ... ... мен ... ... ... олардың қашан, қалай пайда болғанын ... ... ... ... ... Ұлттың әдет-ғұрпы мен салт-
санасының гумандылығы, мәдениеттілігі әр ... ... әр ... ... ... тарихшылар этнографиядан іздеп,
философтар халық даналарының өсиеттеріне табиғи ... ... ... ... ... ... ... ал
әлеуметтанушылар фольклорды да, археология, этнография, ... ... мен ... ... ... бәрі ... ... нормалары
мен стандарттары негіздері ретінде басын біріктіре отырып, салиқалы ғылыми
зерттеу ... ... ... ... ... ... мақсаты тақырыптың
өзектілігі мен шешілетін мәселенің әлеуметтік маңыздылығынан туындап ... ... ... ... мен ... қазіргі адамдық
арақатынастар үшін маңызын ашып, ғылыми түрде негіздеу.
Зерттеу жұмысының міндеттері.
-ұлттық дәстүрді әлеуметтік ... ... ... ғылыми-
практикалық негіздеу;
-ұлттық дәстүрдегі әлеуметтік заңдылықтар мен нормаларды нақтылап
көрсету;
- ұлттық ... ... рөлі мен ... ашып ... әлеуметтік қатынастағы ұлттық салт-сананың алатын орнын көрсету;
-мифологиялық наным-таным, тиым ... ... ... ... ... белгілі халқымыздың ғұлама-ойшылдарының даналық ой-
пікірлерін жүйелеу;
-әдет-ғұрыптардағы ... ... мен ... ... пен ... ... ... жұмысының нысанасы: Ұлттық дәстүрді қолданудағы ... ... ... ... үш ... ... ... жүргізілді және Қазақстанда тұратын басқа ұлт өкілдерінің
мәдени-этикалық дәстүрлі ... ... ... ... болып
табылады.
Зерттеу жұмысының пәні: Ұлттық дәстүрді әлеуметтік институт ретінде
зерттеу және оны әлеуметтану ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасы оның негізгі иесі - қазақ халқының
рухани ... ... ... ... кезек күттірмейтін мәселе. Қазіргі
қоғамның интерграциялануына байланысты ұлттық дәстүрдің әлемдік жаһандану
саясаты мен процесінің ... ... қалу ... ... отырып, іске
асырылған зерттеудің өзіндік жаңалығы ... ... ... ... Ұлттық дәстүрге отандық әлеуметтану ғылымында алғашқы рет талдау
жүргізілілді;
2. Ұлттық дәстүр тарихи шежіре ... ... ... ... ұлы ... ... ... көрсетілді;
4. Ұлттық дәстүрді ұлттық әлеуметтік құндылық ретінде бағаланып
негізделді;
5. Мәдени-этникалық әдет-ғұрыптарды әлеуметтану ғылымының тұрғысынан
жүйеленді;
6. ... ...... ... ретінде айқындалды;
7. Ұлттық салт-санадағы адамгершілік-гуманистік заңдылықтары
белгіленді.
Зерттеу жұмысының ... ... ... ... және салыстырмалы түрдегі талдаулар, дүниежүзілік және ... ... мен ... ... алынды. Әлеуметтік институттың
теориялық-әдіснамалық негізін жасаған әлеуметтанушы ғалымдар Огюст Конт,
Герберт Спенсер, Эмиль Дюркгейм, Талкотт Парсонс т.б. ілімдері ... ... ... құрады. К. Маркс пен Ф. Энгельстің әлеуметтік
қоғамдық дамудың түрлі сатыларына тұрған ... ... ой ... даму ... ... үшін ең алдымен сол халықтардың әдет-
ғұрыптары, фольклорлары мен ... ... және ... ... ... ... қатар қазақ даласында өмір сүрген Қорқыт ата, Баласұғын,
әл-Фараби, Яссауи сияқты дана ойшылдардың ... ... ... іспетті
данышпандардың ұлттық әдет-ғұрып туралы ой-пікірлері басшылыққа алынды.
Ерте кезеңде әлеуметтік институт функциясынның бақылау, реттеуді ... ... ... мен ... ... нормалар мен
заңдылықтары іске асырудағы ... мен ... ... ... ... Халық даналарының ой-тұжырымдары ... ... ... ... ... ... ... жұмысы ұлттық салт-дәстүр пен әдет-ғұрыптардың
әлеуметтік заңдылықтары мен нормаларының ... ... оның ... түсінуге және оларды күнделікті өмірде қолдануға мүмкіндік туғызады.
Диссертациялық жұмыс нәтижелерінің ... ... ... ... ... Зерттеу- әлеуметтік шындық құбылыстарын
ғылыми тұрғыдан талдап, қортындылауға қосылған өзіндік үлес. Зерттеуден
алынған нәтиже жаңа ... ... және ... орта оқу ... ... арнайы курс ретінде пайдалануға болады.
Қорғауға ұсынылып отырған негізгі ғылыми ... ... ... ... дамумен интеграциялауына байланысты ұлттық
дәстүрдің рөлін артырып, оның озық ... ... ... ... ... рухы мықты ұлт ретінде әлеуметтік мәртебесін (статус)
сақтап қалу ... туып ... ... тақырыптағы диссертациялық
жұмыс отандық әлеуметтану аясындағы алғашқы зерттеу жұмысы болып табылады:
Осыған орай төмендегідей нақты ғылыми нәтижелер алынды.
1. Ұлттық ... ... ... ... мен ... мен ... ... отырып, оны әлеуметтік институт ретінде қойылымдар
қарастырылған;
2. Ұлттық дәстүр ... ... ... мен ... ... ... жүйеге келтірілді;
3. Ұлттық дәстүрдің әлеуметтік қатынастағы ... ... ... ... ... ... дәстүрдің құндылықтары мен
әлеуметтік мәртебесін айқындалды;
5. Әдеп-ғұрыптардағы ақсақалдар мен ... ... ... ... ... ... және ... функцияларының қызметіне талдау
жүргізілді.
Диссертацияның эмпирикалық базасы. ... ... ... ... ғылымының нақты әдістері қолданылды. Зерттеу жұмысына Қазақстан
Республикасының әр түрлі аймақтары, атап айтқанда: Оңтүстік Қазақстан,
Солтүстік ... ... ... және ... ... өңірлері
тұрғындары қазақтар өзге ұлт өкілдерінің арасында қазақ ұлтының ... ... ... Сонымен қатар эксперттік сұхбаттасу барысында
бүгінгі күнгі қоғамның өткір әлеуметтік мәселері көрніс тапты. Сұраунамаға
барлығы 800 респонденттер ... ... ... ... ... ... ... көлемінде жарияланған статистикалық
ақпаратты жинастырып, ... ... және ... ... өңдеуде «Анкета» атты мамандандырылған бағдарлама бойынша
электронды-есептеу машинасы қолданылды.
Зерттеу ... ... ... ... ... Н.Ә. ... ... халқына Жолдаулары, ... ... ... ... ... мен ... философтар, филологтар мен тарихшылар, педагог-психологтардың,
әлеуметтанушылардың ғылыми еңбектеріне талдау жасаулар құрады.
Зерттеу жұмысының сынақталуы (апробациясы). Диссертациялық ... ... ... Қазақ ұлттық университетінің әлеуметтану кафедрасында
талқыланып, мақұлданды және қорғауға ... ... ... 7 ... Атап айтқанда: «Экологические проблемы деятельности комплекса
«Бойконур» и пути их ... атты ... ... ... ... желтоқсан 2001 ж); «Актуальные проблемы здоровья
человека и формирования среды обитания» (Караганда, 2002); ... ... ... работников Казахстана «Қазахстанское общество и
социальная работа: ... ... и ... ... ... 2004 ... және қазіргі заманның өзекті мәселелері» атты халықаралық ғылыми-
тәжірбиелі конференцияның материалдары ... 2006 ж.); ... ... ... атты халықаралық ғылыми ... ... ... 2007 ж.); «Қазақ мәдениетіндегі дәстүрлер мен
инновациялар» атты профессор Т.Х. Ғабитовтың ... ... ... ... ... материалдары (Алматы, қараша 2007 ж.).
Зерттеудің ... ... ... ... ... ... 20 ... мақалалар жарық көрген, оның ішінде 7 ғылыми және
ақпараттық-аналитикалық журналында жарық ... ... ... ... ... ... басылымы болып шықты.
Диссертацияның құрылымы мен көлемі. Диссертациялық жұмыс кіріспеден, екі
бөлімнен (7 бөлімшіден), қортындыдан, пайдаланған ... ... ... ... ... көлемі- 129 бет.
1 ӘЛЕУМЕТТІК ҚАТЫНАСТАРДЫҢ МАҢЫЗДЫ ЭЛЕМЕНТІ ... ... ... ... Ұлттық дәстүрді әлеуметтік институт ретінде ғылыми-теориялық зерттеу
Халқымыздың мақтан етер ... ... ... ... ... өмірде кеңінен қолданып, ұрпақты мәдени-рухани ... ... ... ... қатарындағы «Бәсекеге қабілетті
өркениетті 50 елдердің қатарына қосылу» саясатын іске асыруда ... ... - ... ... ... рөлі зор. ... әдет – ... салт – сана қоғамдағы әлеуметтік қатынастар ... ... ... ... қатар, тәлімдік-тәрбие ... ... ... ... өмір ... ... ... маңызды факторы болып табылады.
Дәстүрлердің жалпыға ортақ ең маңызды қызметі – адамдар ... ... және ... ... ... ретке
келтіріп отыру. Тұрақтылық болмаса, даму да болмайды. ... ... ... ... дамуы, өзгеруі ... ... ... ... ... ... ... ең маңызды
негізін түзеді. Қоғамдық қатынастар тарихи ... ... ... ... қана ... ... ... береді. Сөйтіп,
дәстүрлер арқылы қайта жаңғыру ... ... ескі ... ... және болашақтағы қатынас түрлері келіп шығады.
Француз әлеуметтанушы Э. ... ... ... әлеуметтік
нақты мәні бар, оған ғана тиісті қатынастарды, ... ... ... ... Э. ... ... ... бастапқы түсінікті
(елестетуді) жатқызады. Ұжымдық ұғымға әр түрлі адам өмірінің моральдық,
басқаша ... ... ... ... ... т.б. ... Ал,
олар объективті түрде өмір сүреді. Э. Дюркгейм қоғамды ерекше субстанция
ретінде қарастырды, оны ... сана мен ... ... ... ... ... Топ ... сезінеді, іс-әрекет, қимыл
жасайды. Ал, бұл топтың мінез-құлқы оның әрбір жеке ... ... ... басқаша. Бұл постулатты Э. Дюркгейм барлық қоғамға қолданады.
Әлеуметтік фактілер индивидтен ... ... ол да ... ... бірақ, олар адамға еріксіз түрде әсер ... ... бір ... ... ... ... б.27] Мұнда әлеуметтік қатынас
түсінігінің дәстүрі қалыптасады.
М. Вебер саяси әлеуметтануды дамытуға да ... үлес ... ... ... ... сүйене отырып, ол саяси билікті үш
түрге бөлді: 1) ... 2) ... 3) ... ... ету – яғни ... ... көсемге сенуге негізделген.
Дәстүрлік – дәстүр мен салтқа ... ал ... деп ... адамдардың, азаматтардың мүддесіне нұқсан келтіріп, өз
міндеттерін формальды түрде ... ... ету ... Осыдан барып,
«бюрократизм» деген ұнамсыз ұғым пайда болды. Бюрократизм - істің мәніне
немқұрайлы формальды ... істі ... ... Екінші жағынан, мұның өзі
бюрократтардың кәсіби деңгейі мен адамгершілік қасиеттерінің төмендігін,
қызмет тәжірибесінің ... ... б.52] ... ... қазіргі
қоғамды ортада ұлттық әдет-ғұрыптарды пайдалану ескіліктің қалдығы, оны
жаңғырту, іске асыру ... ... ... оймен ғана шектелетін
оқымыстылар мен чиновниктар арасында «бюрократтану» дәстүрінің ... бар екен ... ... ... ... ... қатынас тұрпайы болғандықтан ондағы биліктің келе келе жойыла
бастады да, ондағы кейбір ... пен ... ... ... ... ... ... формасын өзгерткенімен, ішкі әлеуметтік билік қатынасы
әлі де сақталуда.
П.А. Сорокин әлеуметтанудың ірі тұжырымдамасын ... ... ... ... ... Оның бұл жөнінде екі тұжырымдамасы
болды. Олардың біріншісі, әлеуметтік-мәдени ... ...... ... [5, б.27] ... ... ... да бір тарихи
өзгеріс болмасын, оны мәдени ... ... ... ... Ал, мұндағы
әрбір мәдени тип бір бүтін ... ... ... көрінеді. Неміс философы
Гегель «Философия право» атты ... ... ... жайлы терең және
жан-жақты ұғым берді. Әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ... Фейрбахтың және ертедегі
басқа да ойшылдардың, философтардың көзқарасынан бастау алады. Бұл ұғымдар
Маркс пен ... ... ары ... ... ... ... барысында
әуел бастан қосылып кететін қатынас ... өз ... күн ... ... басқа адамдарды өндіре бастап, үнемі өсіп-өніп
отыратындығында: бұл ерлі-зайыптағылар арасындағы, ата-аналармен балалар
арасындағы қатынас-отбасы. ... ... ... ... ... отбасы кейін, көбейе түскен қажеттер жаңа қоғамдық қатынастар туғызған
кезде, ал көбейіп алған халық жаңа ... ... ... ... ... б.26] Жаңа ... табиғаты мен әлем дамуының
болашақ бағдарлары туралы мәселе көтерілгенде, көптеген белгілі де ... ... ... ... соны талдайды. Бұл ғасырлар
тоғысындағы ең көп талқыланған, сонымен бірге әлі де болса ең ... ... ... ... ... беймәлімдеу, күрделі құбылыс.
Қоғамдық болмыстың, соның ішінде ... ... ... ... ... ... ... заңдылық, еңбек бөлінісі негізінде
халықтар арасындағы материалдық қажетілікпен және ... ... ... ... ... ... қажет болып отыр.
Елімізде жаһандану үрдісінен кенже қалмас үшін, еңбек ресустарының және
тауарлардың әлемдік базарларының талабына ... жаңа ... мен ... ... ... ... қуантады. Дегенмен
жергілікті тауарлардың модельдерін ұлттық өрнекпен ұштастырып, бүкіләлемдік
талғамға сай жасалып, ... ... ... материалдық және
рухани өндіріс нәтижелерімен алмасу арқылы сұранысты көбейту, ... ... ... Шығыс және Батыс өркениятарының диалогын
жандандыруды қолға алу, әлеуметтік бақылау мен ... ... ... ... ... қарым-қатынастың дамуы- социология ғылымдарының басты
мәселелердің бірі. Оның толық көрінісіне және ... ... ... ... ... ... керек. Әлеуметтік ... ... ... ... біркелкі емес, өзі де іштей
реттелетін жүйе. ... ... заңы ... ... ... ... ... жүзеге асатын әлеуметтік құбылыстардың,
процестердің, қоғамдық өмірдің сан ... ... ... ... ... және ... ... К. Маркс пен Ф.
Энгельстің пікірінше: «Әлеуметтік қарым-қатынас қоғамдағы диалектикалық
қайшылықтар ... ең ... ... ол ... қауым және
индивидтердің мүдделерінің ... ... ... Адамдардың түсініктердің пайда болуы, ойлауы, рухани қарым-
қатынасы мұнда әлі де ... ... ... ... туындысы
болып табылады. Белгілі бір халықтың саясат, заң, мораль, дін, метафизика
т.б. тілінен көрінетін рухани өндіріс жөнінен де ... айту ... ... ... ... т.т. жасаушылар болып табылады.» ... ... заң жеке ... ... атқаратын қызметіне орай
даму және өмір сүру ... ... ... ... ... ... ... осы «қаңқада» қоғамдық организмнің «тәні» тіршілік етіп,
өзгеріп отырады. Әлеуметтік қарым-қатынас заңы ... жүйе ... ... көрсеткенімен кездейсоқтықтар мен ауытқушылықтарды «болжай
алмайды». Әлеуметтік ... ... оның ... ... ... ... заңын танып-білудің арқасында
адам оны саналы түрде өз игілігіне пайдалана алады. Әр ... ... ... ... қарым-қатынастарын, жақындығын, ... ... ... ... ... ... ... элиталық т.б. топтардың әлеуметтік қатынастар жүйесіндегі орнына
байланысты туатын әлеуметтік ерекшеліктері де ескеріледі. ... ... ... ... және бір ... болып бөлінеді. Мысалы белгілі-
бір топтар иерархияның бір сатысында тұрғанымен өзіндік ерекшеліктері бар
болса онда олардың арасындағы бір ... ... ... ... әлеуметтік сатылардағы топтардың ерекшеліктері жоғары төменді
әлеуметтік қарым-қатынас болып ... ... ... ... бедел ұғымдармен де байланысты. Сан алуан әлеуметтік экономикалық
жүйелер және ... ... ... ... сипаты мен
әлеуметтік рөлдерінің жүзеге асуы жағынан бір-бірімен ерекшеленіп тұратын
патриархальды-дәстүрлі қоғамда касталар, сословиелер ... ... ... ... қарым-қатынастың белгілі бір
ережелерге, қатаң тәртіпке бағындыруынан көруге болады.
Мысалы, белгілі-бір елдің әлеуметтік қарым-қатынасынан ... ашу ... ... ... ... өмір ... отырған басқа елдің жағдайымен
салыстыруға болатын болса, екінші жағынан, сол елдің ... ... ... ... ... Бірақ мұндай салыстырмаларды зиялылықпен, ... ... ... ... ... ... ... басқа елдің бір
жақтарының сырт көріністері «жетістік» болып көрінгенімен, ол ... елге ғана тән ... ... ... ... ... ... шықпай, әртүрлі сырт көріністерді өзара теңестіру зерттеліп
отырған елдің ... ... келе ... дұрыс түсінуге көмектеспейді.
Әлеуметтік қарым-қатынастың дамуы күрделі түрде ... ... ... ... ... ... ... салты», «әділеттілік» сияқты
ұғымдар жақын болып есептеледі. ... ... ... мен оның шиеленісуінің дамуы экономикалық саяси идеологиялық
факторларға тәуелді. ... ... ... дамуы заңдарын түсінуі мен
оның бостандығының дамуы тікелей байланысты. Әлеуметтік қарым-қатынас жасай
білу – қоғамдық ... ... ... ... және ... ... ... қалыптасқан қауымдардың тұтастығы және
олардың өзара тұрақты ... Жеке ... ішкі ... ... және ... жүйесінің әлеуметтік қарым-қатынас жағдайларына
қоғамдық бейімделудің әсерін зерттеудің тәжірибелік ... ... ... ... ... ... мен ... өмірдегі
роліне байланысты туатын, олардың ... ... ... ... ... анықталатын тәуелсіз, ерекше қарым-қатынастардың ... ... ... мәні мен ... ... орны
бүгінгі күнге дейін біржақты анықталмаған күрделі мәселе ... ... ... ғылымда әлеуметтік қарым-қатынастар туралы төрт түрлі пікір орын
алып отыр:
1) әлеуметтік қарым-қатынастар мен қоғамдық қатынастар өзара тең;
2) әлеуметтік ... ... ... ... бір ... әлеуметтік қарым-қатынастар-әлеуметтік қауымдастықтардың арасындағы
әр түрлі қатынастардың ... ... ... қоғамдық қарым-қатынастардың тәуелсіз
жеке түрі – олар ... ... мен ... қарым-
қатынастардың арасындағы аралық қарым-қатынастарды құрайды. Жалпы алғанда
әлеуметтік қарым-қатынастар социология ... ... ... ... мәселесі болып есептеледі.[7, б.27]
Әлеуметтік қарым – қатынасқа әсер ететін әлеуметтік- мәдени фактордың
бірі –дәстүр. Дәстүр қазіргі ... ... ... – қатынастың бір
арнасы бола отырып, адамдардың әдет-ғұрып арқылы ... ... ... ... нормаларын сақталуына, қоғамдық ортада ... ... ... ... ... жинақтайтын,
адамда әлеуметтендіруге елеулі ықпал қоғамдық болмыстың бір қыры.
Социология ... ... ... ... ... О. ... екі ... бөліп қарастырды: әлеуметтік статика және
әлеуметтік динамика. Алғашқысы қоғамның ... ... және ... ... екіншісі әлеуметтік жүйенің өмір сүру жағдайының
заңдылығын зерттейді. О. Конт ... ... ... ... ... ... ... яғни отбасын, мемлекетті, дінді алып
қарайды. Олардың қоғамдағы атқаратын қызметін және адамдардың ... ... ... ... ... ... нормалар қоғамдық қызметі мен қоғамдық бірлікті қалыптастырудағы
рөлі болады деп көрсетеді. [8, б.19]
Ағылшын әлеуметтанушысы, Герберт ... ... ... ... терминин алғаш ұсынған адам. Оның пікірінше,
институттар қоғам өмірін реттеу мен ... және ... ... ... ету ... маңызды рөл атқаратынын атап өткен. Ол әлеуметтік
инситуттардың алты түрін сипаттап, ... ... ... ... діни және отбасылық.[9, б.59] ... ... ... ... (institutum) аударылғанда орнату, жайластыру деген
мағананы білдіреді.[10] Ағылшын социологы Э. ... ... ... адам ... ... ... ... қарастырылады.
Әлеуметтік инситуттар қоғамдық өмірдегі құндылықтар мен нормаларды сақтай
отырып, адам ... оның ... ... ... ... негізгі үлгілері бола отырып, қай уақытта, қай кезеңде ... ... ... ... ... ... іспеттес болғандықтан
белгілі бір ережелерге бағынады. [11, б.263] ... ... ... Бергер
мен Томас Лукман әлеуметтік институт туралы мынадай ойды білдірген:
«Адамдардың ... ... ... ... ... да әлеуметтік
рөлдерді орындау» деп көрсеткен. [12, б.124] Американ ... ... көп ... ішінде біздің назарымызды өзіне аударған оның
әлеуметтік іс-әрекет қимыл және құрылымды функционалдық туралы ... ... ... ... ... өзін-өзі ұйымдастыратын белгілі жүйесі, оның
шартты белгілері (символикалары) ... ... ... ... ... ... сәйкес әлеуметтік ... ... тіл, ... мен құндылықтарға тәуелді болуының өзі
әлеуметтік институт теориясының анықтамасы ... ... ... ... ... ... ... классик социологтардың
идеяларын қолдап, өздерінің пікірлерін білдіруде. Атап ... ... С.С. ... ... ... әлеуметтік институт-
әлеуметтік нормаларды сақтаумен қатар, қоғамдық құндылықтарды біріктіріп,
әлеуметтік қажеттілікті ... [13, б.143] Ал, ... ... ... әлеуметтік институттар - ... ... ... ... ... деп ... [14, б.27.]
Қазақстандық әлеуметтанушылар іргелі әлеуметтанушылық идеяларды қолдай
отырып төмендегідей ... ... ... ... ... ... қамтамасыз ететін қоғамдық байланыстар ... кез ... ... ресмиленуі дегенді білдіреді. [15,
б.73] Жоғарыдағы ... ... ... келе ... ... институт- адамдардың іс-әрекеттерін реттеу, қоғамдық қарым-
қатынастарды және әлеуметтік заңдылықтар мен ... ... және оған ... ... ... ... ... белгілеу арқылы әлеуметтік рөлдер мен статаустар жүйесін
ұтымды ұйымдастыру.
Әлеуметтік қарым-қатынастың әртүрлі элементтері арасында ... және ... ... ... болуы мүмкін. Адамның бүкіл
рухани дүниесі, оның адамдардың қарым-қатынасында ғана пайда болады. ... ... ... тек қана жеке басы ғана ... ... ... ... салт-сананың әсері де тиіп («жылу жинау»,
«асар», «еші беру», ... ... ... ... ... ... салт-сана «сәлем беру», «сәлем салу», «үлкеннің жолын
кеспеу», «сөзді бөлмеу», әлеуметтік нормалардың ... ... ... Ұлттық дәстүрдің әлеуметтік институт ретінде позитивті қатынастың
әлеуметтік нормалары мен ... бола ... оның ... ... және ... ... ... отыратынын теориялық талдау
арқылы зерттелді.
1.2 Ұлттық дәстүрдің мазмұны мен әлеуметтік мәніне талдау.
Дәстүр ұғымына берілген ... ... ... - ... салт – ... ғұрып мирас. Дәстүр ұрпақтан-ұрпаққа берілу немесе
«қалдыру», «мұра» ... ... ... екен. Келе келе берілудің,
қалдырудың ... мен ...... ... ... ... деген ұғымды туғызады. [16, б.64] Халықтық ... ... ... ... ... әр ... ... өзінше
қайталанбас, ерекше айшықты да өрнекті әлем. Халықтың атадан ... ... және ... отыратын тарихи әлеуметтік, мәдени-тұрмыстық, кәсіптік,
салт-сана, әдет-ғұрып, мінез-құлық тәлім-тәрбие және рухани іс-әрекеттің
көрнісі дәстүр арқылы ... [1, б.74] ... ... ... ... боп өзгерді, талай түрлі төңкерістер, әлеуметтік-экономикалық
толқулар болды, бір формацияның орнына ... бір ... ... ... ... ... жаңа ... тұрып жатты. Халықтың тұрмыстық
өзгешеліктері, салт-дәстүрлерінің негізі әлі де ... ... ... ... ... ... ... діні мен сеніміне, тұрмыс-тіршілігіне, ұлттық
құрылым ерекшелігіне сәйкес ғасырлар бойы жинақталып, ... өзі ... ... ... салт ретінде қалыптасқан. Ол ұлт үшін өмір,
қоғам заңы болып ... ... ... ... ... ережесі
ретінде ел зердесіне рухани байлық, құндылық, тағылым, өнеге тәжірибесін
құрған. Бұл ... мен ... ... ... ... бірге оны
құрметтемеген, сақтамаған адамдарды сол халықтық заң негізінде ... ... ... ... ... үшін ... заң ... те болады.
Мысалы: той, наурызкөже, қыз ұзату, ... ... ... т.б. ... ... саналады. Оны қолдану мен дәріптеуді ғұрып дейміз. [1, б.75]
Қазақтың өмір салты, өнер ... ... ... ... оның ел арасындағы
тәлімдік, өнегелік, ... ... ... де ... ... және құралы бола алады. Ұлттық дәстүр сол ұлттың ... ... ... ... ... сіңіре отырып,
өзіне тән ерекшелікпен дамып, сол ұлттың ... ... ... Оның ... ... ... мәні де ... ретте оны, яғни ұлттық дәстүрді ... бір ірі ... суға ... ... мүжіліп, небір дауыл соққысына шыдап,
құламауын қамтамассыз ... ... ... ... ... кез ... ұлттың замана дауылдарына төтеп беріп, ... ... ... ... кетпей, халықтық бірлігін, ұлттық
тұтастығын сақтап қалуы үшін де ... ... ... ... дәл ... ... кезіндегі ұлттың ұлттығын дәйектеп тұрар белгілерін
айқындайтын ұлттық дәстүр ... ... ... ... ... қалған
да салт-дәстүр. Ұлттың өткен тарихы мен дәстүрлі рухани – дүниетанымдық
тұғырларын ... ... ... ... заманға сай озық
батыстық өркениеттік құндылықтар мен ... ... жөн ... ... ... ... жүреді. Әдет –ғұрып қазақ халқының
өмір бойы ... ... ... ... әдет, салт – дәстүрлерінің
айқындалған, ... күші бар ел ... ... жолы ерте
жасалған. Ол ұлттық болмысы мен ... ... ата – баба ... ... үрдісін сақтау және оны ... ... ... Мұны ... ... [1, б.75] ... оны қадірлеп құрмет
тұтқан. Бұл әдеттен айнығандарды түзейтін де жол ... ... өзі ... ... ... ... бірегей заңын жасап
қалдырған. Мұндай ғұрыптың адам ... мен ... ... ... өте зор ... ... халық та, ұлт та өзара туыстық, этникалық,
психологиялық және әдет-ғұрып ерекшеліктерімен белгіленіп, айшықталатындығы
белгілі. Ел ... мұны ... ... ... ... ... мен ... ел ағалары, қажы, білгірлері, шешендері
болған. Қазақтың осы кең ... ... ... ... ... Кебекбай және тағы басқалар көптеген білімді, ... ұлт әдет – ... ... ұстануға көп еңбек ... ... ел ... ұлт ... ... ... ... ер-азаматтарымыз аз болған жоқ. Олардың алдыңғы тобында
Төле би, Әйтеке би, ... би ... ... Кеңес үкіметі кезінде
өзгелер өз ... ... ... ... салады. Мәдени-
этикалық әдеп-ғұрпымыз да жоқ кейбір, өлікте арақ-шарап ішу, ана ... ... жол ... ... ... ала түсу ... ... санамызға сіңіп алып, оны «жаңа дәстүрге» айнала бастаған шақта
ес жиып, уақытында селт ... ... ... ... ... санамызға жаңа
серпіліс әкелді. Қазіргі кезеңде халық мемлекеттік әлеуметтік құндылықтар
арқылы қоғамдық көзқарастарды ... ... ... ... ... ұлттық дәстүріміз қайтадан жаңғыртып, ... ... ... ... ... ... ... ұлттық салт-сананың қалыптасуының екі негізі бар: игі әдеттер көп
қолданыста әдет-ғұрыпқа, яғни өмір қолданылысына айналады да ол ... ... ... Бұл халықтың рухани өміріндегі мәдени ... ... ... ... әдеп ұлттық қолданысқа айналады да дәстүр
болып қалыптасады. Яғни әдеп ... ... ... ... ... заңды түрде енеді де, оның орындалмауы заңсыздық, өмірге
кереғар болып көрінеді. Ондай заңдылықты ... ... ... ретінде
танылады. Сөйтіп дәстүр салтқа айналады. Оны салт-дәстүр дейміз. Салт
дәстүрлердің ұлттық санаға ... ... - ... деп ... ... Әр ... ... дүниетанымдылығы, психологиясының бір-біріне
ұқсай бермейтіндігі түсінікті. Әрбір ... ... ... ... ... ... халыққа ұқсамайтындығы
оның ұлттық дәстүрінің әр түрлігі ғажап та қызықтылығында.
Ежелгі қазақ жерін қоныс еткен түркі ... ... ... діни
наным-сенімдер сақталған, уақыт өте кейбірінің өзгеріске ұшырап жаңа мән-
мағынаға ие болған, сөйтіп осы тайпалардан сұрыпталып ... ... ... рухани болмысының сол бір алыста, ... ... ... дәлелдейтін салт-дәстүрлер, наным-сенімдер аз емес. Бүгінгі
діндер қалыптасып, олар әлеуметтік идеологиялық санаға ... ... әр ... ... ... болған. Олардың шығуына, дамып
өріс алуына алғашқы адамдардың табиғаттың ... ... ... ... ... ... күштер арқылы болып жатқанын түсініп оны
пайымдап, ... ... ... себеп болды. Күннің күркіреуі, аспанда
найзағайдың жарқылдауы, өзен, көлдердің жағасынан шығып тасуы, ... ... ... ... жердің сілкінуі, от шашқан таулар, алапат
апаттар осының бәрі қоршаған ортадан, табиғаттан тыс құдіретті ... ... ... ... ... Осы сенімдер негізінде
әртүрлі дін, діни ұғым, түсінік уағыздар пайда болды. Олардың өмірге келуі,
таралуы, адамдардың ... ... ... іске ... жоқ, ұзақ ... ... Олар ... жүйесі ретінде қалыптасып, адамдар санасына
орныққанша күнге, айға, отқа, суға ... ... ... ... ... ету, жаппар иемдеп жалбырануы орын алды. Әйтесе де олар ... ... ... ... ... ... да ... тылсым
күштерін жанды деп түсіну, оларға адам ... телу ... ... ... ... ... болмыстың мәдени көрнісі болады.
Демек, ұлттың ... сол ... ... ... деңгейін
көрсетеді. Мысылы, қонақ күту-игі әдет, ол көп отбасының қолданысында
әдет-ғұрып болып қалыптасады да, жалпы ұлттық қолданысында әдеп ... ... ... ... заңдылыққа айналып, дәстүр болады, ұлттық дәстүр
санаға сіңіп, салт-сана ... ... ... ... байланысты
халықтың дүниетанымдылығы, идеологиясы, ой-өрісі, ... ... ... сол ... сай ... ... Халықтың дана да, бір
туар тұлғаларын айтуға, ұрпаққа үлгі етіп ... ... ... ... саясат, идеология болмасын, тоталитарлық кезеңнің өзінде
халықтық төл әдет-ғұрыпы, дәстүрі өзгеремеді, сыртқы формасы ... ... сол ... ... атадан балаға мирас болды. Белгілі
қазақ ғылымы Б. Абылқасымов «салт», ... ... ...... деген әртүрлі қолданылып ... ... ... ... ... тұрақтатқан. Сонда ғалым ... ... ... ... ... біріншіден, отбасылық ғұрып, екіншіден, маусымдық ғұрып,
үшіншіден, наным – сенімдер ғұрпы. ... ... ... бала
тәрбиелеу, үйлену ғұрпы мен өлік ... ... ... ... ... ... белгілі. Екінші саланы ғылымдар ... ... ... ұзату салт өлеңдері» - М. Әуезов, «Үйлену - салт өлеңдері»
- М. Сильченко, Б. ... ... Б. ... «ғұрып» терминін
«обрядтің» тікелей баламасы ретінде ... ... ... ... ... ... белгілі бір нақты ... ... ... ... деп ойлаймыз. Отбасы ғұрыптарын
фольклор бойынша ... ... ... ... ... салтының жырлары», «бала өсіру ... ... ... ... ... - ... ... - ритуал, «ырым» -
примета, «әдет»- привычка сөздерінің ... ... ... ... ... ... үлкен 3 саладан ... 1. ... 2. ... ... 3. ... ғұрыпы. Халықтық әдет-ғұрып елдің
тұрмысына, ... ... ... ... қалыптасты.
Игіліктерді әдеттердің ғұрыпқа, тұрмысқа ... ... ... ... ... Әдет, әдеп, рәсім, әдет-ғұрыптар
ғасырлар бойы қалыптасып, ... ... ... Ол ... ... айналып, халық санасына сіңіп, қастерлі
қасиетке ... ... ... оның ... ... ... Қалыптасқан әдет - ғұрыпқа айналып,
халықтың ... ... ... ... ... [18, б.71]
Дәстүр-ұлттық ғұрып. Дәстүр мәдениеттілік белгісі. Дәстүр байлығы-
мәдениет байлығы. Ол ел ... біте ... ... ... байлық. Мысалы
ата-ананы, үлкенді құрметтеу, байғазы, көрімдік, сүйінші, кәде ... ... ... ... ат тергеу т.б. дәстүрге жатады. ... жай ... ... салт пен ... өте бай. ... ғұрып, ишара,
ырым, тиым, дағды, ым бәрі де осы ... ... ... ... ... ... ... [1, б.74 бет] Қазақ халқының салтында
баланың дүниеге ... ... ... ... атап өту ... ... балаға қамқорлық ол тумай тұрып-ақ жасалған. ... ауыр ... жүк ... оның сүйеген жерік асын тауып беру, жас
босанған әйелді сорпа беріп қалжаулау, оның ... ... ... ... ... араласуы, денесін май мен ...... ... ... жас ... ... ... деген оймен аса
жауапты кезеңдерде үлкендер араласып, ақыл кеңес беріп араласып отыратын.
Әлеуметтік ортада адамның адамшылығын ... ... да, оған ... ... отыратын да салт-дәстүр. Имандылық, инабаттылық, кісілік,
тазалық, адамгершілік қасиеттерді біз дінмен байланыстырамыз. Әйткенмен,
қазақтың ... ... бет ... ... ... ... оның ... жеріне мұсылмандықтың кеш келгені тарихтан ... ... ... бола ... оның ... дүниетанымдығы, кісілігі
тектілігінде, қанында ұлттық салт-санасында болса керек. Жаугершілік
заманында ... ... қас ... ... ... ... ... арын төгіп, мазақ қылмай оны тоқалдыққа алып, баласының
анасы ... әлгі - ... ... өзге елердің тарихында жоқтың
қасы. Ұлттық дәстүріміздегі біреуге ... ... ... салт-
санасының тереңінде жатқан сияқты. Мысалы, «Әмеңгерлік» - халқымыздың
бұрынғы салты бойынша күйеуі қайтыс ... оның ... ... ... ... кетпек жоқ», «аға өлсе, іні мұра» деген қағидамен әмеңгерлік жолмен
күйеуінің аға не ... ... ... ... бойынша тұрмысқа
шығады. Жесірді басқаға жібермеудің бірнеше әлеуметтік мәні мен маңызы бар.
Біріншіден, әйел де, оның ... да, ... ... ру, ... ... ... алады. Өмірде, тұрмыста қағажу, ... ... ... ... сол елге ... мін ... [1, б.78]
Осы салтты кезінде феодализмның қалдығы, ескіліктің ... деп ... оның ... әлеуметтік құндылығы мен мәнісін біле тұра айта ... ... ... солай болды, айтатын да, іске асыратында уақыт пен ... ... ... ... қырғыздар арасында кездесе бермейтін ... ... ... ... әдісі арқылы көз ... ... ... салты естуіңіз бар ма, ол қандай ... ... ... ... ұлты ... ... 95 пайызы естуі бар,
бірақ қандай салт ... ... ... көрсетті. Әмеңгерліктің мәні
әйел алуда ... ... ... ... ... ... ... жатбауыр болмасын, туысынан, тегінен көзжазбасын десе,
екінші жағынан біреу–міреу басынбасын, жетім-жесірді көзге ... ... ... дей ... ... тағы бір ... ... заңдылықтан
аса алмайтын жесір әйелдің әлде біреуге қолжаулық болмасын деген аталық
әдеп-ғұрып, әлеуметтік бақылау ... ... ... ... ... ... ... дәлелдей алатындай зерттеу жұмыстары
жетерлік. Мұндағы алдыңғы ... ... әйел ... ... баланың
тәрібін қадағалаудан туған ғұрып. Ертеректе ел арасында жазу-сызу бола
қоймаған ... ... ... ... үлкен ден қойғанын, басты назар
аударған. Қазіргі кезеңде балалар арасындағы тәртіптің ауытқуындағы белең
алуының себебі, ортаның ... ... ... ... ... мектеп пен жұртшылықтың әлеуметтік статустар ... ... ... сай ... ... ойды ... ... әдет-ғұрып ерекшеліктері адамның дүниеге келуімен,
өмірінің әр ... ... ... (шілдехана, бесікке бөлу,
тұсау кесу, сүндетке отырғызу, атқа міну, тілашар жасау, үйлену ... ... ... жөнелту т.б.) байланысты туындаған. Оның ... бірі ... алып ... ... Бір ... ... күрделі жұмыстарды атқару үшін бір ауылдың ... ... ... ... ... үшін ... ақы ... етпейді. Оның
есесіне асарға шақырушы адам оларға арнаулы мал сойып, қымыз қойып, жақсы
ас әзірлеп, ... ... ... ... ... мақсатты жұмыс
істеуінің үлкен бір көрнісі деп ... ... [1, б.101] Ата ... ... көп ... ... бір ... іс арқылы бүкіл ауылды,
қайырымдылыққа, ұйымшылдыққа, ауыз бірлікке, кісілікке, ... ... ... ... ... жас ұрпақты әлеуметтендіру процесін
жүргізген.
Кеңес үкіметі кезінде «Адам ... дос, ... ... моральдық
кодексті жатқа айттып, адамшылыққа осылайша баулға ... ... ... бол, қолқабыс ет деп үйретілсе, айтылған сөз деңгейіне аса
алмады. ... ... ... ... ел ... бейжаулық,
жалқаулық тіпті «мемлекет асырайды» деген ... ой ... ... әдетке айнала бастады. Әлеуметтік қарым-қатынастағы
халықтық инситуциональдық ... ... ... ... жыл ... қоғамдық әлеуметтік-экономикалық қатынас барлық салаларда түбегейлі
өзгеріске ұшырап, ... ... ... ... жағдайында, адамдардың ... ... ... ... жат ... ... рөлдер мен әлеуметтік статустардың
құндылықтары өзгеріске ұшырады. Мұндай нарыққа ерік ... ... ... арасындағы тәртіп, моральдық нормалар дисфункцияға
ұшырай бастады. Сондықтанда ұлттық дәстүрді әлеуметтік ... ... және ... ... ... елдің әдет - ғұрыптарына әлеуметтік-
рухани ... ... ... ... ... жаңғырта аламыз.
Осыған байланысты бірнеше әдет-ғұрыптарды ... ... ... ... ... суға ... тағы да басқа мамытшылық,
бақытсыздық жағдайға ұшыраған жанұяға, адамға ауыл-аймақта тұратын адамдар
мал, дүние, ақшалай көмек ... ... ... ... «жылу» деп атайды.
Мұндай жағдайда жақын, туыстық немесе білу-білмеу шарт емес, әркім ... [1, б.78] Жылу ... ... ... бір ... әлеуметтік көмек көрсету дәстүрлері нақтылы бір әлеуметтік процестің
болуын тудыруға қатынасы бар ... ... ... ... сабақтас-астарлас жүйелік, құрылымдық-таптық қарым-
қатынастардың әлеуметтік байланысын, өзара арақатынастығының ... ... ... ... беру», «Енші беру», «Сәлемдеме беру», «Бата», «Ат
тергеу», «Аманат», «Базарлық» т.б салт-саналардың халықтың өзі ... ... ... орындап отырғанын байқаймыз. Зерттеу
жүргізу ... ... ... ... ... баулитын әдет-ғұрыптың ең көп тараған түрі: «Асар» - деп
көрсеткен респонденттердің -78,8 пайызы, «Жылу ... - 86 ... ... - 45 ... ... -38 ... ... -29 пайызды көрсетті.
Жастар жағынан «Енші беруді» - әлеуметтік ... ... ... оның да
адамшылық пен адамгершілік қасиет болуындағы басты рөл атқаратын ... ... ... ... қалыптастыру оны бақылау мен
әлеуметтік реттеуді халықтың өзі атқарып отырған. Этникалық ... ... ... ... ... апарып теліп қойғанымыз
дұрыс болмас, өйткені мұылман дінінің қазақ халқының арасына кеш келгенін
қайталай отырып, ... ... ... еш байланыстылығы жоқ
екенін байқай аламыз, дегенмен қазақтар дінсіз, діннен ... ... ... ... ... ... дін жеке ... инситут болып
қарастырылғандықтан, кейбіреулердің ... ... және ... деп қана ... ұлттық дәстүрді әлеуметтік инситут
ретінде, оның алғы шарттары мен функцияларына талдау жүргіземіз.
Дала ... ... өмір ... ... ... орта ... ... мәдениеті мен тарихына орайлас жас
буынға тәлім-тәрбие ... ... ... ... ... әкелді. Мәселен, жас ұрпақты тәрбиелеудің жалпыға ортақ әлеуметтік-
моральдық нормасы белгіленеді. Ел арасында қарым-қатынас барысында, үлкенді-
кішісіне ... ... ... да, ... ... ... ... қадағалап
отырды. Бүгінгі күндегі қоғамдық әлеуметтік ... ... ... мен ... ... ... ... қазақ халқының салтында баланың дүниеге келуін ерекше
бағалап, қуанышпен атап өту ... ... ... ... ... ... ... жасалған. Мысалы, аяғы ауыр әйелдерді ауыр ... оның ... ... асын тауып беру, жас босанған әйелді сорпа
беріп қалжаулау, оның ... ... ... ... ... араласуы, денесін май мен сылауы – жас отбасына деген қамқорлығы,
жас отаудың ... ... ... ... аса ... кезеңдерде
үлкендер араласып, ақыл кеңес беріп араласып отыратын. Ұлттың ... мен ... ...... ... ... қалпына
келтіру қазіргі заманға сай озық ... ... ... ... жаппай жөн – жосықсыз қабылдау үрдісімен қатар
жүреді. Дәстүрлердің өзін жеке ... жас ... ... бітіміне қарай әлеуметтік топтарға бөліп, топтастырып
қарауға болады.
Дәстүрлі ... ... ... ... ... ... ... ондағы «шешесіне қарап қызын ал» нақыл сөз осыдан шыққан болар).
Қыз баланы ... ана, ... ... сияқты әлеуметтік рөлдерін
кішкене кезінен-ақ белгілеп қойған.
2.Қыз ... ... ... қыз үйіне қамшысын іліп «қыздың қарғы
бауына» деп бір жорға байлайды. Бойжеткенге үкілі тақия, ... ... ... ... ... құдалыққа баруы.)
4.Есік-төр көрсету (жігіттің өскен жерін, елін, жерін таныстыру)
5.Ұрын той.
6.Қыз ұзату.
Келін түсіру тойы.
1. Жасаулы көшті қарсы ... Ақ отау ... Ақ отау әке ... оң ... тігілген.
3. Келіннің алдынан қыз әкелген, шымылдық алып шығып, қайын атасының
үйіне кіргізу.
4. Жас келінді ақ отауға әкелу.
5. Бет ашар.
6.Ойын - ... ... ... бәрі- дәстүрлі әлеуметтік норма мен
аталық заңдылық, қалыптасқан стандарттық жүйе ретінде ... ... ... ... мәні мен ... ... Қыз бен жігіттің әлеуметтік
статусына ат-үсті қарамағандықтан, әлгіндей ұзын-ырғалы ғұрыптар ... ... ... ... ... ... ... болуға әрекет
жасаған. Үй болу, тұрмыс құру тәртібіне ... ... ... ... ... ... отбасылық салт-дәстүрлері мен
мерекелерін этнографиялық тұрғыдан жан-жақты зерттеген ғалым Х. Арғынбаев
пен ... ... ... кітабының авторы А. Құралұлының
еңбегінде ғана аталған қазақ қызының әлеуметтену сәтін ... ... ... шығару деп аталады. Х. Арғынбаев этнографиялық тұрғыдан ... ... ... ... ... [19, б.56] А. ... ... шығару деп өзгешелеп атап, «қызы он екіге толғанда ата-анасы ... оң ... орын ... оның ... ... шымылдық
ілген», - деумен басты назарды қыз ... ... ... ... б.66] Екі ... да ... бойынша мәліметті өз мақсаттарына орай
берумен шектелгенін байқап отырмыз. Ұлттық мәдени ... ... ... ... ... рөліне аса назар аударудағы, оң ... ... оның ... ... байқатар әрекеттері мен мәдени-
этникалық сипаттамаларына ерекше көңіл аудару қажетекенін байқаймыз.
«Оң босағаға шығару» тойы қыз ... ... ... аталады. Алғашқы
мүшел жас 13 жаста аталатыны мәлім. [21, б.3] ... ... ... жарасымдығының негізгі ұйтқысы, отбасының тірегі, әлеуметтік
–психологиялық ... ... да, ... да - ... ... ... киінетін, қоршаған ортасына өз келбеті мен жүріс-
тұрысы, сөйлеген сөзі, түр-сипаты арқылы сұлулық пен сәндікті, ... ... ... ... ... ... бөлеп жүретін әйелдер
арқылы танылатыны сөзсіз. Сонымен қатар ата ... ... ... да ана мен әже, ене мен ... ... ... көзі барды
тамсандырар қол бұйымдар жасау арқылы елдік өнер ... ... ... түсірілген ою-өрнектің мән-мағынасын баяндап, қолдану
тәртібінің егжей-тегжейін ұғындырар да солар. Сонымен, әйел заты – ... ... ... ... орыны бар қоғам мүшесі. Ел басына күн туғанда
қолға қару алып, атқа мінген ару қыздардың болғанына тарих куә. Батырды ... ... ... ... әлеумет қауымның ұйытқысы болатын, тағы
да - әйел. Анасы мен әжесі қызы мен немересінің мүшел жасқа ... ... мен ... ... ... өтініш білдіреді. Ол
дайындық мүшел жасқа дейін сырт ... ... ... түспейтіндей,
көптің назарынан тыс боларлықтай қадағаланып, көңіл аудартпаған бойжеткенге
ендігі жерде арнайы киім мен әшекей бұйымдарды жабдықтауға арналады. Қуаныш
пен ... ... ... ... ... үшін ... ... қатарынан
қалмай, қыз затына сай сипат алуы, жат ... ... ... болатындығына тәрбиеленуі сол қоғамның әлеуметтендіру процесінің
көрнісі болған. Мұндай да «қыз ... ... - деп бар ... мақтан
еткен. Мүшел жастан кейін күнделікті тұрмыстық киімдермен қатар сауықтық-
салтанаттық киімдер де ... ... қос етек ... мен ... ... ... ... белбеу, өңіржиек, алқа, бойтұмар,
шолпы, құс мұрын жүзік сияқты сәндік ... ... мен ... ... ... дайындатқан. Осы күні бойжеткен алғашқы рет шашын ... етіп ... ... ... ... оның ... ... түзей бастаған.
Ел көзіне еленер қыздың жүріс-тұрысымен бірге ендігі жерде жатар орны да
тиянақталған. Қ. ... ... ... ... киіз ... оң жағына,
яғни қонақтар жағына өзге табалдырық аттар уақыты ... ... ... ... ... Шымылдықтың жоғарыдағы көлденең қасы көсеге деп
аталып, үкі тағылып, кестеленіп әшекейленген. ... ... ... ... қыз өсіп өрісін тауып, ұл өсіп келін келтіріп ... ... бола ... ... туса ... ... қоса ендігі жерде
бойжеткенді тұрмыс тіршілігін игеруге үйретер, оның үй ... мен ... ... мен ... ... етер жеңге тағайындалған. Бұл тұрмыс мәдениеті мен еңбек мәдениетін,
қарым-қатынас жөн-жобаларының жеке тұлғалық құндылықтарын танытатын үлгілі
жеңгенің де ... ... ... ... ... әлеуметтік баға алу
кезеңі. Сонымен, оң босағаға шығару – ... ... ... ... ... ... ... өзі мен өзгеге танытудағы
ұлағатты дәстүрі мен әлеуметтік статусқа ие болуы.
Жүкті болған әйелді күту, арқан еспеу, теңді буу, ... ... ... ... бұл ... ... ... жанының қиналуы, баланың
кіндігінің орлып тууы, құрсақтың теріс келуі ... ... ... ... бірақ әлгіндей әдет-ғұрыптарды сақтамағандардың
ішінде осындай көңілге жайсыз сәттердің болып ... ... ... ... бірі болып отырғанымен, халықтық наным ұрпаққа зиян
келтірген ... ... алу» ... Бала ... ... ерлі ... ... яки аталастарынан, тұрмыс жағдайы төмен, балалары ... ... ... балаға жілік ұстатып, сол баласы ретінде асырап,
бауырына басып алады. Балаға еміренген жас ана жыл ... ... ... ... болған. Асырап алған баласын өгейсітіп, сыртқа тебу деген
қасиет болмаған, төл басы сияқты өз баласындай жақсы ... үй ... ... ... ... отау құрып, шаңырақ көтергенге арқау болған.
Мұндай әдеттер халықтың ... ел ... ... ... ... даналығын айқындайтын әлеуметтік құбылыс.
«Бала тәрбиелеу» дәстүрі. Баланың ... ... ... қарап көз тоқтатуы, қауіп- қатер кезінен өтіп жаңа ... осы ... ... ... ... көрсетуге болады, қырқынан
шықпаған балаға көз тиеді деп ... ... Көз тию ... ... ... ... ой емес, жас нәрестеге көп қарағаннан үлкендердің
биоток, яғни биоэнегиясын көтере алмай аурып қалуы туралы ... ... та жүр. ... бала ... оның ... ... ... «шілдехана» жасап, ойын-той өткізуі, нәрестенің туғанына ... ... ... жинап, елдегі үрім-бұтағы өскен, беделді
бәйбішелердің ... ... ... аузы ... ел сыйлайтын
қариялардың біріне нәрестенің атын ... бала ... ... жүре
бастағанда шаруаға икемді, еңбек сүйгіш, пысық ... ... ... бала ... абыройлы, беделді, бақытты азамат болса екен,
өнегелі үлкендердің бойындағы жақсы қасиеттер оның ... ... екен ... ... ... үлкен әлеуметтік мәні бар. Жоғарыдағы аталған
ырым-нанымдар арқылы қоғамдық сананы билеп халық ... ... ... тұрмыс тіршілігіне араласып керек кезінде үлкендерге жүгініп,
ақыл-кеңес алып, өзгелерде ол отбасының қайғысынан, я ... ... ұлы ... да ... ... Сол ... ... тербете отырып,
айтатын бесік жырында аналар баласына тіл-көзден, ауру-сырқаудан аман
болып ер жет, мал бақ, ... ет, өнер ... қу, ел ... жау ... ... алып ... жаудан қорға, ата-анаңның, ел-жұртыңның намысын жауға
таптатпа деген тілек-арманын да ... ... ... Жүкті болған келіннің енесі ауыл әйелдерінің
шақырып қонақ етеді. Олар өз үйлерінен бір-бір тәбеті ... дәм ... Оның ... ... жерік асын тауып беру. Жерігі қанбаған ... ... ... ... ... ... тек қана ... ғана емес,
іштегі сәбидің де денсаулығына әсер етеді. Жерігі қанбаған ... ... ... ... ... тууы да ... ... аузынан шұбырып жүруі
де осындайдан болады дейді халық даналығы.
«Жас келінді ... ... ... ... ... келін алдымен,
түскен жерінің үлкенді-кішісіне, ер әйелдеріне, жас ... мен ... ... ат қою. [3, б.8] Оны «ат тергеу» салты деп қарастырады.
Мұнда ... ... ... ... және ... ... баулиды.
Аталған дәстүрлер арқылы адамның әлеуметтік-қоғамдық мүмкіндіктеріне,
мәдени-этикалық дәрежесіне қарай той ... ... ... болады. Қазақ дәстүрі мен қазақ психологиясы мен менталитетінің
ерекшелігі сол, олар дүниеге ... ... ... ... ... ... ауылдасы мен жақындарын бір тойғызып, мәз-мейрам болса,
соны өзіне міндет санаған.
Қай тойда болмасын жығылған шал-кемпірден ... ... ... ... тыс ... (бүгінгі қоғамда баланы елемей, үлкендерді ғана
құрметтеп жүргенде балалардың ... ... бет ... ... ... мойындаймыз) күрестен жығылған жігітке де ат ... ... ... қонақ жайлығының өзі оның дәстүрінде. Аяқ асты
келген қонағының өзіне қуыс ... құр ... деп, ... көйлек-шапан
кигізуде- ұлттық мәрттілік, ұлттық даналық, ұлттық ... ... ... ... ... ақ (сүт, я болмаса айран) құйып, оны «Ақ ... ... ... ... ... көл-көсірлігін, жанының
жомарттығын, ұлан-ғайыр жерінің ... ... ... «бар ... ... жоқ ... ... «дастарханыңнан шығын шықпай,
үйіңе кіріс кірмес» деген нақыл сөздер негізінде ... ... ... өнегелік өсиеті келер ұрпақтың адамшылықтан, мейірімділік,
жомарт болуға, жат ... ... ... ... - ... қаз тұрғанан кейін тез жүріп ... ... ... ... ... Ол үшін ала жіп дайындалады. Бұл ала жіпті аттамасын
деген ұғымнан шыққан. Сол ... ... ... ... тұсап оны аяғын
жылдам басатын әйелге қидырады. Сүріншек, жайбасар адамдарға кестірмейді.
Тұсауы кесілген баланың қолына ұстап тез ... шашу ... ... бала тез ... кететін болған. [1, б.78]
Атқа мінгізу тойы. [1, б.81] Бала жетіге ... атқа ... ... ... ерке ... ... бала өз бетінше өмір сүруге дайындау,
үзеңгі ұстап, ат ... ... бала өз ... сезініп есеюді
осылайша сезінгкен. Өйткені ат үстінде отырған бала аттың басын қалай бұрса
сол жаққа жүреді, қасында не ... не ... жоқ ... ... өз ... ... ойлау, жауапкершілікті сензіне бастаған.
Сүндет тойы. Қазақтар үшін сандар (цифр) ішінде қай сан ... ... ... дегенмен жұп санға қарағанда тақ сандарды ... ... 5 ... ... 7 ... келгенде сүндетке отырғызылған, оны бұрындары
молдалар кескен, қазір медициналық жолмен шешіліп жүр. Сүндет отырғызудың
тазалық-гигеналық ... ... ... ... ... ... Сүндетке
отырғызылған баланы «ат болдың» (ат-жылқы малы ... ... ... ... тағам, ақша беріп баланың көңілін аулаған. Сол күні ет
асылып ойын ... ... той ... б.85] ... ... ... ... бөлеу, қырқынан шығару, тоқым қағар, тұсау кесер, тілашар,
мүшелден шығару, атты ерттеу, ... т.б ... ... ұзын ... ... кете ... ... әдет-ғұрыптардың ішінде
ермек үшін жасалмағанын, ұрпақтың ... ... ... ... талабына сай тәрбиелеп атаның емес, елдің баласы болсын деген
тілектен туса ... ... ... ... қоғамдық ортақ іс-
әрекеттерден тыс қалуына әкеледі, оның әлеуметтік зердесінің тоқырауын,
ұлтсыздығын туғызады.
Қашан да ... ... ... беріліп отыратын ұлттық дәстүрлер
ұлттық тамырының тыныс-түйсігі ... ... ... ілесіп жүреді. Мұның
өзі ұлттық сана мен сезімнің ... ... ... ... ... өмірінде онымен бірге жүретін өте тереңде жататын ерекше бір құбылыс
екендігін байқатады. Ұлттық рух, ... ... ... ... ... талқыларына қарамастан, өзінің өміршендігін, баянды жасампаздығын
күні бүгінге шейін толық ... ... ... ұлттық болмыс-бітімге
қатысты мұндай құбылыстарға немқұрайлы қарауға ... ... ... асыл ... ... рухани дүниелермен тығыз ұштастырып,
бірге қадірлеп, құрметтеп, бірге дамытып отырса одан әрбір ұлт та, ... та көп ұтар ... ... ... және оның қысқаша дәстүрлі элементтері мыналарды
қарастырады:
1. Арыздасу- әл үстінде жатқан ағайын туысқандары ... ... ... ... арман-өсиетін тындайды, жасаған күнәсін ... ... ... ... Атау ... Ақырғы дәмін, соңғы суын ішкізеді.
3. Өлген адамның денсін күзету(көзін жабу, иек, аузын таңып қою т.б.)
және ... ... ... ... ... ауылдың белді ақсақалдары қайтқан ... ... ... ... ... Адам ... шошып, аурып
қалмасын деп психологиялық ... ... ... бүтін тұлпар болмас,
қанаты сынбас қыранбас болмас...»,- деп ... ... ... ... қайғы басып кетпесін деп, көңілін аулап, артының қайырын берсін,
жаны жәннатта болсын деп, көңілін жұбатып, ... түбі сары ... ... дүниеге қонақ болып келеді...», деп көңілін аулайтындай сөз айтатын,
білетіндердің бәрі қазалы үйге барып ... ... да ... ... ... ... адамның көңіл-күйіне сөз өнерінің құдіреті күшімен әсер
етіп, жүрек тебіренісін ... ... сөз ... ... арылтып,
серпіліс пен сергектік туғызатын.
Сүйекке түсу. Қазақтар қайтқан кісіні жуындырып, арулап қойған. Ол ... ... ... қана ... жаны мен тәні таза ... деген ниетпен
жуындырып, сабынмен шомылдырыған, сүйекке түскендер, ... ... ... ... мен жанашырлары ғана кіргізілген, оған
кез келеген кіргізіле бермеген, ет-жақындары осылайша жақынырақ қоштасқан.
Жаназасын ... ... ... жолмен иман оқылған, біліп, білмей
істеген күнәләріне кешірім тілеген. Жерлеу- мұсылман діні ... ... ... ғана ... өйткені әйел адамдар сескеншек, қорқып,
шошынып ... деп, ... ... ғана ... ... ... рұхсат
етілген, оған дейін жас топырақты әкеліп екінші шүберекке арқылы топырақ
салынған. Жетісі, қырқын, жүзін, ... асын ... ... ... ... жаны ... ... деп тілеген.) Қазақ халқы тірі тұрмақ, өлікті
де құрмет тұтқан, барар жеріміз бірақ жер, қайтқан ... ... ... ... ерсі ... ... ... сондықтанда болар ел
арасында вандалистік әрекетер бола қоймаған. Қоғамдағы ... ... ... ... қол үзіп қалған кейбір дүбара, маргинал топтар да
болады. Мұндай топтар көбіне ұлттық мәңгүрттікке ұшырап ... ... ... ... ауыр ... пара пар ... Ел
дәстүріндегі жас қосылған жұбайларды ... үй» ... ... ... ... ... мен атасының бауырына алуы, бала ... ... ... салт ... Адам ... ... түспесін,
тағдыр оны қандай алыс қиянға алып кетпесін, тіпті ол ... ... ... ... ... кейбір ұлттық әдет-ғұрыптар мен салт-сананы
сақтай отырып, кейбір элементтерін қолданылса, сол ... ... ... ар-ожданы, мінезі, түйсігі сақталып қалады, сол түпкі ұлттық негіз
бәрібір оның адамдық болмыс-бітіміне өз ... ... ... ... ... дала ... өздерінің үлкен тарихында жас ... ... бай ... ... ... ... әдеп-ғұрып,
дәстүр рәсімдерін туғызды. Бұлар халық бұқарасының жөн-жобаларының, іс
-әрекеттерінің қоғамдық ортада қалыптасқан ... мен ... ... ... ... ... идеология болмасын, тоталитарлық
кезеңнің өзінде халықтық төл ... ... ... ... ... ішкі мән-мазмұны сол қалпы сақталып атадан балаға
мұра болды. Дала ... ... ... ... ... ... ... және андрологиялық ғылымдармен
байланыстылығын, оның әлеуметтендірудегі ... ... мен ... біраз сараптамалар жасалды.
1.3 Мәдени-этникалық әдет-ғұрыптағы дәстүрлік әлеуметтік қатынастар.
Ұлт өзінің дүниетанымын – ... ... ... ... ... отырады. Демек, ұлттық мүддені зерттеу үшін ...... ... ... ... өмір сүру ... нанымы, күнделікті тұрмыста қолданылатын әдет – ғұрпы, салт ... ... ... ... ... ... туралы ұлттық
бейнесі және тағы басқалары жатады. ... ... ... ... үшін ... ... ол ... «өзін – өзі тануы» үшін
аса қажет. Өз ... ... ... халықты мәдениетті,
өркениетті ел деп айту өте ... [22, б.71] ... ... ең ... ... – адамдар арасындағы өркендеп және өзгеріп
отыратын мәдениетінің тұрақтылын ретке ... ... ... даму да болмайды. Демек, дәстүрсіз қоғамдық ... ... ... ... ... ... реттей отырып,
дәстүр қоғамдық болмыстың ең маңызды ... ... ... ... ... ... жаңа сатысында сақталып ... ... ... ... Сөйтіп, дәстүрлер ... ... ... ... ескі ... түрлерінің қазіргі ... ... ... ... ... ... ... болған. Оның тарихи Орта Азия ... ... ... ... кең ... және бұл ... ... ... көшпелі және отырықшы ... ... ... ... Әдет ... ... ғасыр бойы қалыптасқан таным, ұғым, әдеп, ... салт ... ... заңды күші бар ел ... ... ерте ... ... ... мен ... жадында ата –
баба ұлы ... ... ... ... және оны ... мақсат еткен. Халқымыз оны қадірлеп құрмет ... ... ... ... де жол тапқан. Сөйтіп халқымыздың ... ... ... ... бірегей заңын жасап қалдырған.
Мұндай ғұрыптың адам санасы мен ... ... ... ... зор ... Ел ... мұны ... ұрпақ санасына сіңіріп
отыратын ... мен ... ел ... қажы, білгірлері,
шешендері болған. Қазақтың осы кең ... ... ... Құнанбай,
Шыңғыс, Ноғайбай, Кебекбай және тағы ... ... ... ... ұлт әдет – ... ... ұстануға көп еңбек
сіңірген. ... ... ел ... ұлт ... ... еңбек еткен азаматтарымыз аз болған жоқ. ... ... ... ... Қазыбектер дәстүрін жалғастырушы, Т.
Рұсқылов, Д. Қонаев, М. Әуезов, Б. ... Ш. ... Ә. ... ... ... ... әлем мәдениетінің бір бөлшегі. Онда қазақ ... ... ... Көшпелі халықтың тіршілігі, ... ... мен салт – ... ... өмірі әрқашан қоғамдық -
мәдени ... әрі ... әрі ... Ұлттың өткен тарихы мен
дәстүрлі рухани – дүниетанымдық ... ... ... ... заманға сай озақ ... ... ... мен
жаңашылдықтарды жаппай жөн – жосықсыз ... ... ... ... әр ... ұстанған рухани даму аясында
қалыптасуы – шартты құбылыс. Орта ғасырлық ... ... ... ... өрбігені мәлім.
Ұлттық дәстүр дегеніміз сол ... ... ... ... ... болып қалыптасу жолындағы бүкіл өмір тәжірибесінен
сан ғасырлар бойы ... ... ... ... өткізіп,
бір жүйеге келтірген өмір сүру ... ... бір ... ... ... өрісіне шығып, дамып ... ... ... ... де, осы ... ... мен
бұзылуына тікелей ... ... ... жерде халықтың
халықтығы бұзылады: қазақ ... ... орыс орыс ... ұлт ... ... Кешегі отарлаушылардың ойраны кезінде айырылып
қалған ... ... ... табысу – бүгінгі күннің
кезек күттірмес басты міндетті ... тиіс ... ... ... ... ... сол ... құрамына кірген халықтардың ... ... ... ... ... ... тән ... сол ұлттың негізіне, моральдық-этикалық болмысына айналады.
Оның ... ... ... мәні де ... Бұл ... оны, ... дәстүрді белгілі бір ірі ... ... суға ... мүжіліп, небір дауыл соққысына шыдап, құламауын ... ... ... ... ... Өйткені, кез келген
ұлттың замана ... ... ... ... саясат ағымдарының
иіріміне түсіп ... ... ... ұлттық тұтастығын ... үшін де ... ... ... қажет.
Кеңес үкіметі кезінде өзге ... ... ... саясаты
кеңінен насихатталды. Мәдени-этикалық әдеп-ғұрпымыз да жоқ кейбір, өлікте
арақ-шарап ішу, ана тілін менсінбеу, үлкеннің жағасынан алу ... ... ... ... ... оны «жаңа дәстүрге» айнала бастаған шақта
ес жиып, уақытында селт ... ... ... ... ... ... ... әкелді. Бұл ретте ұлттық дәстүрді сүйекті ... ... ... ... ... ... жайқала көркеюін қамтамассыз
етіп тұрған тереңге тартылған тамырына теңеуге болады.
Салт – ... ... ... ... ... ... ... мінезді білдірсе де, ол екінші ұлт өкілі ... ... емес ... анық. Қайта озық дәстүр, ұнамды қылықтар
екінші ұлт үшін де ... ... ... ... [22, б.48] ... Лев ... «этнос дегеніміз - жер бетіндегі белгілі бір
тіршілік аймағы мен әлеуметтік ортаның ... ... ... ... ... ... тілі мен ... мұрасы
бір халықтар тобы» - деген анықтама береді.[23, б.13] Біз осы ... ... Ал енді ... ... ... болу ... ... деген сұраққа жауап іздесек, біріншіден, көрші этностардың бір-
бірімен ... ... ... ... ... ... ... келіп, жергілікті халықтармен, тайпалармен ... ... ... жаңа ... ... келді; екіншіден,
бірнеше тайпалар мен халықтардың жаңа жерді ... ... ... ... ... мен ... Солтүстік Американы жаулап алып,
жаңа жерге қоныстануынан ... ... ... ... ... климаттық
өзгеріс (қуаңшылық, су тасқыны т. б.) адамдарды туған жерінен ауа көшуге
мәжбүр ... Олар ... ... тұрақ іздейді. Мысалы, қырғыз халқы XV ғ.
басында Алтайдың солтүстігі мен Енисей өзені бойынан, ойраттардан ... ... ... ... келіп, жергілікті түркі тайпаларымен қосылып,
жаңа этнос құрды. Бұл ... жаңа ... ескі ... ... болмайтынын, жаңа жерге ... ... ... ... тобының
жергілікті этностар тобымен бірігуінен (қан араласуынан) ... ... ... Яғни ... ... ... ... ескерген жөн.
Әр ұлттың өзіне тән әдет-ғұрпы ұрпақтан-ұрпаққа көшкен ... ... Ол — ... ... ... ... ... болатыңдығының
белгісі XVІІІ-ХІХ ғ.ғ. қазақтары мен бүгінгі ... ... ... ... ... ... қазақтар мен Иран, ... ... ... да ... ... ... ... мен Солтүстік қазақтарының ... ... ... ... өзіт халықтың әлеуметтік-экономикалық
жағдайға байланыстылығын ... ... ... ... ... ... ... негізделген. Олар:
1) жеке адам мен ұжымның арақатынасына,
2) жеке адамдардың өзара қатынасына,
3) этникалық топтардың арақатынасына,
4) этностар мен этникалық топтар ... ... ... ... ... ... ... таңданығымен оның әлеуметтік-
өнегелік ғұрыптарын өзге ұлт өкілдері ... ... ... әдетке айналдырады. Заман өзгерген сайын салт-сана нормалары да
жаңарып отырады. Мысалы, қазан төңкерісінен кейін қазақтарда көптеген ... ... ... ... оның ішінде қоғамдық қатынастарға ... ... ... ... тежеу салатын, адамзаттың
әлеуметтендіруіне, мейірімдігіме, қайрымдылығына ... ... ... ... ... Қай халықтың болса да мәдениетінің шарықтауы мен
құлдырауы — табиғи заңды процесс. Бір кезде ... жыл ... ... ғасырда) егіншілікпен, сауда-саттықпен айналысқан қытайлықтар ... ... ... ... ... ... өркендеген
ел болған. Соған қарамастан, қытайлардың Еуропаны ... ... ... ... келсек, біріншіден, жауынгер ғұн халқының ерлік іс-
әрекеті бөгет болса, екіншіден, ... ... ... табиғаты
қатаң даладан гөрі, суы мол, ауасы жұмсақ, қыс болмайтын Оңтүстік Азияның
теңіз ... ... ... деп ... өзі ... жерге бауыр
басуы болды, үшіншіден, қытайлықтарға қарағанда, ... Кіші Азия ... ... жаулап алған, Тұран ойпатын жайлаған, мәдениеті мен
экономикасы күшті ... ... ... қытайлықтардың аяғын
аттатпады.[23, б.173] Биосфералық процестің әсерінен Еуропа мен ... ... ... ... ішінде төрт рет бүлініске ұшырады. Ол
ұлы даланы мекендейтін этностарды орасан зор ... ... ... ... рет ғүндар мен түрік, ұйғыр қағанаттарының қытайлықтармен
қырғын соғысы болды. Аштық, өлім-жетім, табиғи апаттар ... ... ... ... ... қүруын, бірінің орнына екіншісінің
пайда болып, өркен ... ... осы ... ... ... ... ... моңғол жазбалары
мен орыс, батыс ғалымдарының еңбектеріне сүйене отырып, ...... ... ... ... территориясында тіршілік еткен Еуразия
далаларының көшпелі үштігінен тараған сақ, ғұн, ... ... ... ... халық» деп қараймыз. [24, б.4] Кез келген
халықтың пайда болуы және қалыптасу тарихы — өте ұзақ та ... ... даму мен ... ... ... ... ... тілі ортақ, этникалық салт-дәстүрі, тұрмыс-тіршілігі мен ... ... және ... ... бар ... ... ... халқының күні бүгінге дейін сақталып келе жатқан салт-дәстүрінің
бірі – сыйлы қонақ шақырған кезде алдына қой сойып, бас ... Әр ... ... мүше ... салты бар. Мысалы, жасы ... ... елге ... ... ... ... басын ұсынып, дастарқанға
қояды. Бас тартудың да ... ... бар. ... ... ... ... ... жібермей, тазалап үйітіп, баптап пісіріп, жеке
табаққа салып, ... ... ... ... ... ... ұзынша және көлденең етіп ... ... ... ... ... сіздің жол, көлденең түскен біздің жол, екі жол айқасып қонақ пен
үй иесі бір ... ... ... ... ... Қонақ бастың оң
езеуін кесіп, өзі ауыз ... де, сол ... үй ... ... Одан ... ... адамдарға түгел бастан ауыз тигізеді.
Ұлттық болмысымызбен жалғасып келе жатқан қонаққа бас тарту салты
түркі ... ... ... тек ... ғана бар. ... бастың
сиқырлы қасиеті жайлы наным әлем ... ... ... Егер ... ... көз ... ... адамзаттың жабайылық дәуіріне,
бергісі скифтер кезеңіне тірейді. Жабайы адамдардың философиясы ... ... ... ... ... ... ... Адамдардың арасындағы алауыздықтар бастан басталып, қимыл
арқылы іске асырылатындықтан, онда сиқырлы күш бар деп ... ... ... ... ... ... өлең айтып би билейтіндері,
кейде біреулерін жазаға тартатыны тайпаны басқарушылардың ақылына ... ақ және қара ... ... деп ... оның ... қара
күштер жаман ойлар ... ... ... Осыдан келіп, бастың
атқаратын қызметі зор, ендеше,оған көрсетілер сый-сыяпат та ерекше ... ... ... ... қалыптасады. Тайпа бастаған, қол бастаған
қолбасшылардың басын алу, соғыс кезінде басын ... ... ... ... көміп тастау, болмаса өртеп жіберу осыдан шыққан. Себебі, көсем
басшыларының ірілі-ұсақты ... ... ... ... деп ... және адам ... кейінде оның бас сүйегінде күш-
құдіреті сақталып қалады деген тоқтамға келген. ... Перу ... ... ... ... ... ... сүйектерін туған
жеріне апарып жерлеген. Бұл қазақтарға да ортақ екендігін Қабанбай батыр
қайтыс ... ... қыс бойы ... тастың» үстінде ұстап, келер жылы
көктемде Аякөзге әкеткендігі жөнінде аңызды білеміз. Кейін бұл ... ... ... батырлардың денесін жат ... ... ... ата-бабалар бейтіне апарып жерлеу дәстүрі болып қалыптасады.
Адам басындағы сиқырлы қасиет жайлы наным әлем халықтарының ... ... ... ... ... үшін жазаның үлкені басын алуы. Сондықтан
о дүниеде қайта тірілу үшін бассыз қалудан сақтанған. Олардың ұрылар ... ... ... ... ... алатыны, жаман әдет ел арасына тарап
кетеді деп қауәптенуімен. Мұндай сенімдер ... ... ... ... ... ... ... басыларының басын қарсыластары кесіп алып
кетуге, болмаса, кесіп тастауға әрекет жасап ... б.68] ... ... ... ... жерін мекендеген автохтонды
(байырғы) тайпалардан қалыптасты және ... ... түп ... ... қола дәуіріне, андронов мәдениеті деп
аталатын көне кезеңге (б.з.б. XVIII—VIII ғ. ғ.) саяды. Егер сол көне ... ... қыш ... ... көз салып,
Қазақстанның қазіргі уақыттағы ою-өрнегімен салыстырсақ, онда ... ... мен ... ... табуға болады. Ертедегі темір
дәуірінде (б.з.б. VII—IV ғ. ғ.) Қазақстан ... сақ ... ... ... дайлар, исседондар т. т. мекендеген. ... К. А. ... осы ... ... Есік ... ... ... шекілген алтын әшекейлері бар жауынгердің киімі
ежелгі сақ шеберлерінің ғаламат өнерін көз алдымызға ... Тап ... ... ... ... қол ... де ... қолданылады.
Мұның өзі бұл өнердің ұрпақтан-ұрпаққа ұласып, ... ... ... ... ... Ғалымдарымыздың көпшілігі қола және ертедегі
темір дәуірлерінің жоғарыда аталған тұрғындарын. ... ... ... ... ... ... жатқызады. Біздің
заманымыздың I мың ... орта ... ... ... ... ... ағысына дейінгі жерлерді ... ... ... жаңа ... ... ... Осы ... түркілер-сақтар, үйсіндср, қандылар, қыпшақтар ұрпақтарымен жедел
араласа бастады, ... тілі ... ... ... Түркі қағандығы құрылып,
іле Батыс-Түркі ... ... ... (603 ж), тайпалар мен тайпалық
бірлестіктердің өзара сіңісуіне жағдай туғызды. Батыс ... ... ... ... ... ... ... жерлерді алып
жатты. Орхон-Енисей бойынан табылған ... хан мен ... ... ... шығысты мекендеген он түрік тайпаларының (тоғыз,
оғыз, отыз, татар, ... ... ... ... т. б.). ... ... мен ... да үлкен қызмет атқарды. Ол ... ... ... даласы) деп аталады. XI ғасырдың ортасынан балап
қыпшақтар оңтүстік орыс даласына еніп ... ... ... ... да, ... ... ... қалыптасуында аса ірі бөлік болып
табылатын наймандар мен ... ... де, ... орын ... ... ... ... бірігуіне моңғолдар шапқыншылығы кедергі жасады.
Қазақстан жерлері үш моңғол ... ... ең ... ...... ... ... және оңтүстік-шығыс Қазақстан — Шғатай ұлысына,
Жетісудың солтүстік ... ...... ұлысының құрамына енді. Бұл
жерлерде түркі тайпалары өздерінің ... ... ғана ... ... ... қала алды, қала берді, шапқыншы-моңғолдар түркі ортасына сіңісіп,
олардың тілін және ... ... ... халықтардың материалдық-рухани
мәдениетінің көптеген салаларын қабылдады. Алтайдан Дунайға дейінгі кең-
байтақ жерлерді ... ... Орда деп ... Жошы ... ... ыдырап, XIV ғасырда оның құрамына Ақ Орда бөлініп шықты да, ол
Қазақстанның ... ... және ... ... ... ... жерінде Моғолстан атты жергілікті
этникалық негізде пайда болған ірі мемлекет құрды. XV ғасырдың ... ... ... ... ... иеліктер — Ноғай ордасы және өзбек хандығы
пайда болды. Оның біріншісі Тобылдан Еділге дейінгі жерді ... ... ... және ... тайпалары қарады. Ал өзбек хандығына Солтүстік
Арал өңірі мен Сырдария бассейнінен бастап, Тобыл мен ... ... ... Онда ... қоңыраттар, кеңгерестер, қаңлылар т.т.
жергілікті тайпалар тұрды. Бұлардың бәрінің ол ... ... ... болатын.
Қазақстанның орталығы мен солтүстік-шығысында орналасқан өзбек хандығы
«Қазақ ... деп те ... ... ... деп те ... XV ғ. ортасында көшпелі өзбектердің бір бөлігі ... ... ... Қазақстаннан Мауераннахрге кетті де, «Өзбек елі», «Өзбек
даласы» атанды. ... бұл атау XVI ... ... Орта ... ... тұтас өзбек халқын білдіретін ат болды.
XV ғасырдың 50—60-жылдарында көшпелі ... ... ... ... ... ... ... шыққаннан кейін, олар біржолата қазақтар
деп аталатын болды. Шу және Талас өзендері алқаптарыңда қазақ ... ... ... бас ... нығаюына және оларға туыстас тайпалардың
қосылуына жол ашты. Қазақ хаңдығының құрылып, жеке мемлекет болуы XVI— ... ... ... ... ... ... жөніндегі сонау көне
ғасырлардан келе жатқан тәжірибесін, қазақ хандығы құралған кезеңнен (XVI—
XVII ғ.) ... ... ... ... алып қарағанда дұрыс
емес. Өйткені кешегі өткен тарих беттері - Шығыс мәдениетінің қайнар көзі
болып саналатын ұлы ... ... ... ... ... ... әрі ғұндар мен сақтардың бір елді, бір ... ... оны ... ... бір ... сөйлеп, бір дінге ... әлем ... ... жоқ үлес ... ... ... халықтарына ортақ
мәдениет пен тарихтың көне бастауы болғанын ... ... ... ... ... Зерттеуші ғалымдар А. Қасымжанов, ... «Біз ... XVI ... басынан бастап қазақ деген атпен енсек
те, мың жылдық мәдениеті, ... ... ... бар ... ... тұжырымдары жоғарыда айтылып кеткен ... ... ... ... ... ... зерттеліп, жазылған бұл тарихи ... ... ... мәселелерімізге тарихи-әлеуметтік тұрғыда кеңірек
үңілуімізге мүмкіндік туғызады. ... ... - ... ... ата-
бабаларымыз сақтар мен ғүндардың, ежелгі түркілердің, Шыңғыс хан мен ... ... ... ... ... саналады. Алтын ... ... ... ... ... ... ... алуына әкеліп соқты. Шыңғысхан мен Алтын Орда ... ... ... Русь ... тәуелсіздік алуы — қайта өрлеу
дәуіріне (XVI- XVIIІ ғ.) дөп ... ... бұл ... ... ... ... Бір кезде Шыңғысхан, Бату, Жошы,
Тоқтамыс, Ақсақ Темір империясының отар елі ... ... ... сол
империядан ыдырап, бөлініп шыққан халықтарды (Өзбек, Татар, Ноғай, Сібір
(Көшім), Қырым, ... ... өз ... отар ... ... жаңа ... болып қалыптасуы барысында (1470—1718
ж.ж.) 250 ... ... ел ... ... өмір сүрді. Бірнеше ауыр
қасіреттерді, жойқын соғыстарды басынан кешіріп, тіпті жер ... ... ... ... ... байлығына қызыққан Ресей мен Қытай империялары
құпия келісім-шарт жасасып, Қытай — жоңғарларды, ал Ресей — ... ... ... салды. Осындай саяси оқиғалар қазақ халкының
әлеуметтік-экономикалық дамуын тежеді, көне ... бері ... ... ... мен ... ... пен мәдениеттің одан әрі дамуына
қажетті жағдайлар туғыза алмады.
Қазақ халқының өзіндік ... ... ... ... ... қалыптасты.
Қазақ ұлтының дамуы мен қалыптасуына зор үлес қосқан хандар мен сұлтандар,
билер мен ... ... мен ... ... Керей, Асан Қайғы,
Мүхаммед-Хайдар Дулати, Қасым, ... ... ... Қазтуған,
Ақтанберді, Шал, Әнет, Төле, Қазыбек, Әйтеке, Әбілқайыр, ... ... ... ... ... ... т. б. көптеген адамдар болды
[26, б.87]. Аузы дуалы ақылгөй жыраулар мен шешен билер ... ... ... ... ... зор ... етіп, халықты ел
болуға, берекелі бірлікке шақырып, қоғамдық өмір сахнасына шыға ... ... ... ... ... сөздері өзінің тәлімдік
шарапаты жағынан ғана емес, соғымен бірге рухани, эстетикалық, ... ... да аса ... ... ... жауынгерлік заманда хандар мен
бектердің, қолбасшы батырлардың ақылгөй кеңесшісі болып, жорыққа ... ... ... ... ... ... майдан көріністерін
жырға қосты, ерлікті мадақтады, шейіт болған батырларды жоқтап, ел қайғысын
бөлісті. XV-XVII ғасырлардағы жыраулар ... ... ... Асан ... ... ... Бүқар жырау секілді дала
философтары ерекше көзге түскен еді. ... ... жеп, оның ... ... ... ... күнін аңсаған Асанқайғы (XV ғ.) өз
отандастарының алдағы тағдыры не болмақ деген толғаныспен күн ... ... ... ел ... оның ... ... деген ат қосақталып, аңызға
айналды. Қазақтың ел ... ... ... ... ... сақтап, ер-
жер намысын қорғауға шақырған ... ... ... ... халық
даналары Асан Қайғының, Мұхаммед-Хайдар Дулати, Қазтуған, Шалкиіз, Үмбетай,
Доспамбет, Бұқар, Жиембет, Марғасқа т.б. көптеген ақын-жыраулардың өнеге-
өсиеттері жас ... ... ... күні ... дейін мәнін
жоғалтқан емес. XV-XVII ғасырларда өмір сүрген қазақ ақын-жырауларының
поэзиясынан ғасырлар сырын, ... ... ... мен ... айқын аңғарамыз. Өйткені, жыраулар толғауларынан халықтың небір
нәзік сырлары, мұң-мұқтажы, ой-толғанысы, ... ... ... ... ... өзекті орын алған. Яғни олар халықтың сол кездегі
қоғамдық дамуындағы ... ... ... ... ... ... әлеуметтендірудегі мәдени-этникалық институтциональдық
агентері бола алатын ақын-жыраулар мен ... ... ... ... ... ... сөздері мен ұлттық салт-дәстүрлері, әдет-ғұрпы
десек артық болмайды. Халықтық осы ... шын ... жас ... ... ... да ... әсерін тигізді, ұлттың сана-сезімін
оятты, тәлімдік-тәрбиелік, қоғамдық- танымдық басқару функциясын атқарды.
Әлеуметтік ортадағы елді ... ... ... бола ... ... ханның
«Жеті Жарғысы» - бүгінгі Қазақстан Республикасы қабылдаған Ата Заңымыздың
(Конституциямыздың) негізгі ... ... ... Сондай-ақ сол
кезеңдерде дүниеге келген ... ... ... ... ... ... «Жамиғат тауарих» (Жылнамалар
жинағы), халық туындылары: «Наурыз ... ... ... ... т. б. ... ... үшін аса зор тәлімдік мәнді шығармалары бар.
Егеменді елімізде 120 ұлттың өкілдері ұзақ жылдар бойы ... ... ... ... Ұлт ... ... ... идеологияның оң ықпал
еткенін айтуға болады. Соңғы он жыл ішінде әлемнің әр түкпірінде этникалық
және діни ... жиі ... ... халықтар бірлігін күшейтудегі
идеологиялық жұмыстардың ... де ... ... көпке белгілі.Ел
президенті Н.Н. Назарбаевтың Қазақстан халқына ... ... ... ... пен ... топтасуы саяси, идеологиялық, діни,
этникалық немесе таптық ... ... ... ... ... мен ... ... насихаттауға байланысты» деп қарауға тура
келеді. [27, б.6] Мәдени-этникалық әдеп-ғұрыптардың ... ... ... ... оның ... ... ортададағы әлеуметтік қатынас құралы
бола алатындығына көз жеткізуге болады. Қазақстанда тіршілік ететін ... ... ... ... пен арабайланыстылығы этникалық жағынан
өркен жайып көркеюіне ата ... ... ... ... ... ... үшін де қолайлы жағдай, мәдени кеңістік керек.
Ол кеңістік жергілікті ұлттың дәстүрін ... ... ... ... мен ... ... жөне ... әдебиеттерді, ғылыми
зерттеу және әкімшілік ... де ... ... ... ... ... ... қалдығы» атты ғылыми еңбегінде ертедегі
шығыс ... ... ... айта ... ... адамдар (батыр,
би, бақсы, балгер т.б.) бейітін көзден таса жерге, көп ... ... ... ... ... шапқыншылар қорламасын деген ... ... [26, б.149] ... ... жер ... ... обаға көмудің
өзі осы мақсаттан тууы мүмкін. Бақсылық құрған адамды әулие ... ... бала ... ... ауру, кемтар адамдар түнеп, қой ... ... ақ ... ... ақша тастаған. Тіпті малға топалаң,
қарасан аурулары келіп, қырыла бастаса, малды айдап апарып, ... ... ... сойып, қалған малды бейітке түнеткен. Түнімен отты жағып
қойып, малды отты айналдыра айдап ... ... ... өліп ... басына шырақ жағып, күзетіп отыру - отты құдіретті күш санаудан,
соған табынудан туған ырым. ... ... ... ... ... Отқа, суға, айға, күнге табыну «От ана, су ана пәле-жаладан сақта»
деп жалбарыну, ... ... айда ... жаңа айда ... деп айға бата
жасау сол ескі ... ... ... ... ... ... жерлеу салтын зерттеушілердің қай-қайсысы болмасын (Ш. Уәлиханов, Ы.
Алтынсарин, Ә. Диваев, А.В. Васильев, В.В. ... И.А. ... ... діни ... ... мен Ислам дінінің рәсімдерінің аралас
келетінін айта келе, оны қазақ халқының екі ... ... ... ... деп ... ... да бұлардың ара жігін ашып, мән-
мағынасын айқындау үшін алдымен қазақтардың діни ... ... діни ... тарихын салыстыра қарастыру қажет. Дәстүрдің озығын
алып, тозығының реакциялық мән-мағынасын ашып ... ... ... ... ... ... ... бойынша көптеген
дәстүрлердің қазіргі өмірге сай бола бермейтінін көрсетті. «Дәстүрдің ... ... бар» ... ... қай ... сай ... ... еді?-деген
сұраққа географиялық жағына қармастан әйелдер қауымының арасынан тозығы ... 20 ... 50 ... ... 99 ... ... «тоқал алу»
дегенді көрсетті. «Жоқтау айтуды» - (тозығы жеткендейтін) жас және ... (20-50 жас) оның ... ... ... ... -78 ... көрсетсе, Оңтүстік Қазақстан аймақтағыөңірде
тұратындардың «Жоқтаудың тозған дәстүрге ... ... саны - ... ... ... баласының мыңдаған халықтардың жүздеген мемлекеттеріне
біріккен миллиардтаған саны бар жұртшылық. Олардың ... ... ... мұралары, қарым-қатынасы, адам баласының саналы іс-әрекетінің жемісі
ретіндегі әдет-ғұрпы жасампаздық ... ... ... ... ... ... олардың өзіндік құндылығы, бірегейлігі
бағалылығы және ... ... ... ... негізінде
жатыр. Сондықтан мәдениеттер сұхбаты диалогы мәдениеттанудың бастауында тұр
десек артық айтпаған болар едік.
Диалог ... ... ... гректілі соңғы уақытта қазақ тілінде
жарық көрген ғылыми-зерттеу жұмыстарында ... ... ... ... жүр ... сөзінің қазақша баламасы сұхбат болғандықтан, ол
екеуінің қатар қолдануы немесе бірін-бірі ... ... ... мағынасында диалог-екі адамның әңгімелесуі деген мазмұнға ие
болған. Сәл ... ... ... ... тұратын әдеби
шығарманың түрі ретінде түсіндірілетін болады. Адамдар қарым-қатынасының
құндылығын ашып ... ... адам ... ... ұлы күш
екендігін аңғарған тұңғыш философ Сократ болды. Бұл ... ... ... адам ... ... ... ұқсас екі мәдениет те болмайды.
Себебі мәдениетті адам өмірден мән мен ... ... ... ... деп
талпынады. Кейін диалог ұғымы екі адамның әңгімелесуі, сырласуы ... ... ... тар ... ... ... ... заманның,
мәдени-әлеуметтік контексінің негізгі ұғымына айналып отыр. Бүгінгі таңда
сұхбат адамның және адам іс-әрекетінің жемісі-мәдениеттің ... ... кең ... ... ... адамның, мәдениеттің өзіндік
шекарасынан шығу қажеттілігін қамтымасыз етеді. Өйткені адам да, мәдениет
те өзіне-өзі тепе-тең ... ... өзі ғана ... ... Адам ... ... ... жемісі ретінде адамның бір-бірімен қарым-қатынас
жасауының нәтижесінде қалыптасты. Адамдық қарым-қатынас оны басқа қоршаған
табиғи ортадан бөліп-жарып, өзгешелеп ... ... ... ... ... ... көзі сұхбат болып табылады.
Ұлы дағдарысқа кез болған адамзат рухы ... пен ... ... пен диалог арқылы тоқырауға, қантөгіске жол бермеу әдісін тапты.
Соның нәтижесінде XXI ... ... ... жаңа ... ... жаңа күрделі кезеңіне көшті. ... ... ... Батыс-Шығыс, Күнгей-Теріскей, ұлы ... ... ... ... әлем деп ... ... бас
тартатын уақыт әрқашан болды. [25]
ХХ ғасырдың екінші жартысынан бастап мәдени-әлеуметтік өмірде өзінің
нақты орнын таба ... ... ... идеясы-қазіргі заманның
көкейкесті тақырыбына айналып отыр. Ешқандай мәдениет жеке-дара емес.Ол
әрқашанда басқа мәдениеттермен ... ... ... ... әрі ... ... де ... Расында, мәдениет дегеніміз-адамның
адаммен қатарласа өмір сүру мүмкіншілігінің ... ... ... ... ... ... ... Диалог әуелден
плюрализмнің – индивитердің қоғамдық ... ... көп ... ... ... ... мақсаттардың,өмірлік стильдердің
болуын өзіне алғы шарт деп табады. Әлеуметілік ... ... ... яғни ... адамның, әрбір мәдениеттің дамуға ... ... ... шын ... гуманизмді, адамсүйгіштікті уағыздайды, олай дейтін
себебіміз диалогтың мақсаты адамдар арасында үйлесімдікке қол ... ... ... ... ... ... ... көрсете білу.
Қазіргі көппарагдигмалық, сұхбаттық рухани жағдай кеңістігінде бастауыш
мәдени ... ... ... ... ... төзімділік,
өзара түсінстік. Қоғамның рухани өмірінің алға даму шыңы ... ... ... ... ... ... шығармашылықтан болсын жалпыадамзаттық
мән-мағына ізденіске бастайды. Ол үшін ... тек ... ... ... деп қана ... кең ... ... әлемге деген, өзіне деген, замандас
халықтардың тарихи мен мәдениетіне деген құндылықты қарым-қатынас. Тарих
мәдениеттер сұхбатының ... ... ... тудыруға тигізген жағымды
әсерлерін көптеп мысал ете ... ... көне грек ... ... ... ... ... үлкен ықпал ете білген
мәдениет.Көне гректердің басқа елдермен ... кеме жолы ... ... көкжиегін кеңейтті. Финикиялықтардан алфавиттік жазу
өнерін қабылдап, халдей-вавилондық ... ... ... мен бай ... мұра ... ... ... ойына тәкті болып,
көне Шығыстың эзотерикалық ілімнің даналығын мойындап, көне Греция ... ... келе өз ... болашақ европалық мәдениеттің қара шаңырағы
бола біледі. Алғашқы грек ойшылдары ... ... ... ... деп ... еш ... да ... солардың арқасында
құдайлық және адамдық құпияны таптық деп те түсінген еді. ... ... ... қатар халықтардың да тарихи жады таңдаудан ... ... ... ... ... ... ... ұстаздары ретінде
қарастырғысы келмейтіндігі.
Мәдени даму тік бағытталған процесс емес. Онда ... ... ... мұраның басқалармен қызу қарым-қатынасы жүріп жатады. Мәдени
бірегейлі ... ... ... ... байланысын жаққа
шығармайды. Мәдени өзара байланыс кеңістігі ұлан-ғайыр. Біздің ... ... ... ... өзра ықпал аймағы болып
табылады. Оған басты себептердің бірі-Ұлы Жібек жолының осы ... өтуі еді. Ұлы ... жолы ... да ... пен ... ұлы
мәдениеттерінің сұхбаты, ұлы діндердің кездесу орны болуы. Қазақтар қарым-
қатынас, ... ... ... ... ... ... көп
мағына бермейді, басқаның сұхбаттасушының көңілін аулайды. Сөз жоқ. біздің
баршамыз әр түрліміз. Түр ... ... ... ... де рас.
Мәдени әулеметтік көп түрлілік жағдайында –гуманизм-адамның жеке тұлғасының
шартсыз құндылық екендігін мойындау әлемдегі бірлесе ... ... ... жолы ... табылады және сыртқы мәдени қызметтерді реттейтін басты
орган –мемлекет мұндай жаппай ... ... ... ... ... ... қызмет:
-ұлттық шығармашылықты қолдау мен оған жағдай жасау, еркіндік
мүмкіндігін туғызу
-халықаралық ... ... ... ... мәдениет пен тілді
қорғау:
-әр түрлі топтардың рухани мүмкіндіктерін іске ... ... ... мен ... шығармашылық белсенділігі мен қабілетін ... ... ... ... ... ... ... және жергілікті мәдени орталықтарды дамыту:
-мәдени мұраларды сақтауды қамтамасыз ету:
-мәдени жаңару мен жаңғартуды бақылау:
-мемлекетарлық ... ... ... ел ... ... ... ... ету т.б. [24]
Ұлттық мәдениеттердің шын мағынасындағы өзра іс-қимылы ешқашан ұлтсыз
мәдениет жасауды мақсат етпейді, ... ... ... ... береді,
рухани өмірдегі ұлттық ... одан әрі ... ... үшін ... ... ... бір мезгілде ұлтаралық қатынастар мәдениетінің
дамуына өріс ... ... ... ұлтаралық татулықты сақтап
келді, ұлттық тұрақтылық пен саяси дамуды ... ... ... ... ... ұлтаралық толентарлыққа ... ... ... ... мәдениттінің Болымсының өзгешеліктері
болса керек. Қазақтың әдет – ғұрпы өз қоғамындағы ... ... ... өз ара ...... ... жеке тұлғаларды
белгілі бір әлеуметтік және мәдени тағылымдарға үйретуші рухани күш. ... ... ... ... ...... жүйелі тәртіпке
келтіріп қана қоймай, сонымен қатар қауымдастық тұтастық пен ... ... ... әдет – ... салт – дәстүрдің аса
құнды туындысы билік және ... ... ... сөз ... ... ... ... бітіспес дауды тындырған, өштескен дұшпандықты ... ... ... ... ойын бір ауыз ... ... Бабаларымыз:
«Піл көтермегенді, тіл көтереді», «Сөз ойдың көрінісі», «Сөзіңе өзің қожа,
сөйлеген соң өзіңе сөзің қожа», - деген. ... би ... ... ... ... ... ... алғыр да тапқыр сөздерді, ақыл – ой
толғаулары философиялық ... ... ... ... Қазақтың арнау, дау,
термелі пернелі, шешендік сөздері көне тарихымыздан өрбіген дүние танымдық
халық ... ... әдет – ... салт – ... бірлігі мен сыйластығын
ұйытып тұрмыс тіршілігіне сән, мән, мазмұн ... ... ... ... ... ... нәр ... Шешендік өнер өзге ... ... ... ... ... ... ... ақыл – ой,
ұстаздық, өсиетнама. Шешендік сөздердің авторы ... және от ... ... ... ... құрылымдық жүйесі қалыптасқан. Билер мен ... ... ... мәдениетіміздің белгісі екені айқын.
Сталиндік тоталитаризм жылдарында дінді халықтың санасын уландыратын
апиын ... деп ... ... ... ... ... ... Соның салдарынан ескі салт-дәстүр атаулыны белінен басып мансұқ
етті. Қала ... ... ... ... ... ... ... қиратып
бүлдіру, ат қораға, қоймаға айналдыру ісімен айналыстық. Батыс Европа
немесе Прибалтика елдерінде бейітті ... мұра деп ... оны ... орын ... Ал ... ... Мекке атанған Ахмет Яссауидің
мавзолейі немесе Айша бибімен, Арыстан ... ... ... ... қол ... ... ... көрсететін тамаша тарихи орын
екені, олардың тәлімдік те, эстетикалық та ... ... дау ... ... керек. Бейіттерді қастерлеу, оларды барша жұрттың ... ... ... ... ... ретінде бағалау керек. Осы күнгі
жастар асқар таудай әкесі өлді немесе түн ұйқысын төрт ... ... ... деген жаман ат хабарды айта салмай, мұндайда оның жолдас-жораларының
дұрыстап естіртіп, ... айту ... ... біз ... ... кісілікке тәрбиелеген болар едік. Қазіргі
жастардың ізгілік атаулыны мүлде ұмытып, тасбауыр, қатыгез, ... ... ... ... ... аяқ асты етуінен туындап жатқан
кемшілік деуге болады. Халқымыздың ғасырлар бойы ... ... ... ізгі ... ... оның ... де, ұтымды жақтарын,
күнделікті өмірде ... ... мұра ... ... - әлеуметтік
қатынастың мәдени-этикалық нышаны мен рухани қазынамыз болмақ.
1.4 Халық тарихындағы ұлы ойшылдардың ... ... ... ... ... салт- дәстүрін зерттеудің игерілмеген әдіс-тәсілі
әдіснамалық жолы баршалық. XV-XVII ғ.ғ. ... ... ... ... ... ... ... түседі келіп
туындайды. Тарихшылар зерттеуінде көшпелі ... ... ... ... және ... ... ... деп түсіндіреді.
Қазақтардың саяси, әлеуметтік, шаруашылық ... да ... өмір ... ... ... ... оның ... болмысы табиғи ортамен
гармониялық қарым-қатынастар түзеу ретінде пайда болып қалыптасып ... ... ... ... ... ... және рухани
өмірінің тұтастығы фольклорды зерттеу барысында айқын көрінеді. ... көп ... ... зерттеуші, шығыстанушы В.В. Бартольд
«Қорқыт ата» кітабымен танысып, эпостың жекелеген мәселелеріне ... ... ... ... ... дейінгі орыс фольклористикасында
қалыптасқан дәстүр кейінен Кеңес мемлекеті фольклористикасының негізінде
дамыды. ... ... мен ... ... ... тарихын, отбасылық және қоғамдық өмірін зерттеуде фольклорды тарихи
дерек ретінде пайдаланудың әдістемесін В.Я. ... В.К. ... ... ... зерттеушілер жазған. Мұндай зерттеуші ғалымдар ... ... ... салт-дәстүрін, қайталанбас мол
мұрасын зерттеуде көп үлестерін қосқан. Ежелгі қазақ ... ... ... ... тайпалар арасында діни наным-сенімдер сақталған, өзгеріп
жаңа мән-мағынаға ие болған. Осы ... ... ... ... ... рухани болмысының сол бір алыста, артта қалған замандармен
сабақтастығын дәлелдейтін салт-дәстүрлер, наным-сенімдер аз емес.
Салт –сана арқылы санамызға сіңіп кеткен ... ... ... ... ... ... бір-біріне ықпал ете
бастаған. Оның ... ... ... бата ... кейбір этикалық,
психологиялық дағдылар арқылы «жабайы» қоғамдық кезеңдердің өзінде ... ... ... отырып цивилизация кезеңіне іліккен.
Халқымыздың идеялық, рухани бірлігін нығайту үшін тарихи тағылымдарын
еске түсіріп қана ... оның ... ... ... ... ... халықтың
рухани құндылықтарына негізделген ұлттық дәстүрімізді қайта қарап
тереңдей ... ... көне ... мұрасын белсенді игеру мен ұғыну
егеменді елдің біртұтас ... ... ... және өзгелерге таныту кезек
күтірмейтін мәселе. Қазір баспасөз беттерінде ... ... ... Орхан-Енисей жазуынан бұрын, II-III ғасырларда басталды деген пікір
айтылып жүр. ... ол ... ... ... ... әзір жарық
көрмегендіктен, біз қолда барға ... ... ... ... ... ... көмек пен қамқорлық жайындағы, яғни
VI-VIII ғасырдан бергі қазіргі түркі ... ... ата ... ... ... ... ... зерттеу жұмыстарын
жүргіздік. Ежелгі қазақ жерін қоныс еткен түркі ... ... ... ... ... ... жаңа ... ие болған,
сөйтіп осы тайпалардан ... ... ... халқының бүгінгі рухани
болмысының сол бір алыста, ... ... ... ... ... ... аз емес. Бүгінгі ... олар ... ... ... ... дейін адамдар
әр түрлі сенім-нанымдарға ... ... ... ... ... өріс
алуына алғашқы адамдардың табиғаттың таңғажайып сырларын, ондағы қым-қиғаш
құбылыстардың қандай күштер арқылы болып жатқанын түсініп, оны ... ... ... ... болды. Күннің күркіреуі, аспанда найзағайдың
жарқылдауы, ... ... ... шығып тасуы, дамылсыз соққан
дауылдар, ... ... ... ... от ... таулар, алапат апаттар
осының бәрі қоршаған ... ... тыс ... ... бар
екеніне адамдардың наным-сенімденін туғызды. Осы сенімдер негізінде әртүрлі
дін, діни ... ... ... пайда болды. Олардың өмірге ... ... ... ... ... іске ... жоқ, ұзақ сонар
жолдан өтті. Олар наным-сенім жүйесі ретінде қалыптасып, адамдар санасына
орныққанша күнге, айға, ... суға ... ... ... ... қарап,
құлшылық ету, жаппар иемдеп жалбырануы орын алды. Әйтесе де олар тәңір
туралы теріс ... ... ... Сондықтан да табиғаттың тылсым
күштерін жанды деп түсіну, оларға адам қасиетін телу ... ... ... ... ... аталмыш мәселелер тұңғыш рет жан-
жақты қарастырылды. Бұл ретте оның ғылыми еңбектерінің алғашқы ... ... атты ... ... атап өтуге болады. Ұлы ғалым
қазақтың әдет-ғұрпын, сенім-нанымына ... баға бере ... ... ... де ... [26, б.112] ... ... дүние
салған бабалардың рухына мінәжат етуге байланысты ... ... ... дәл көрсетіп, жаңсақ ұғымдардың ... ... ... ... ғалым сенім- нанымның түп-төркінін
анықтай отырып, діни ... ... ... қарым-қатынасымен
сабақтастыра қарастырады. Сондай-ақ ол ислам дініне дейінгі наным-сенім мен
салт-сананы халықтың ауыр тіршілігімен байланыстырады. ... ... ... халқының көне сенім-наным мен ... ... ... емес. Өйткені көптеген ғалымдар қазақтарды ... діні ... өлке деп ... ... діни сенімдердің сарқыншақтарына мән
бермеген.
Көне сенім-нанымдардың идеялық мәні мен тегі аса күрделі. ... ... ... ... кең алда ғана танып түсіндіруге болады. Дәстүр
адамның дүниетанымен астарлас, өйткені ... мен ... ... бірлікте
болады. Ғасырлар қойнауынан жеткен ежелгі ескерткіштер қатарына жататын
салт пен ... ... ... негізгі саласы. Әрине ... дін мен ... ... мен ... әлем заңдылықтарын
игеру жолындағы жеңіс пен жеңілісті, қиял мен шындықты, жарық ... мен ... ... мен ... таба аламыз. Ал тегінде
халықтың салт-санасы мен ... ... пен ... ... ... ... мен ... өлекселікті, агностикалық
сыңар езулікті қатар көруге болады. ... ... ... таным
ретінде білмей жатып-ақ қара дүрсін диалектикалық әдіспен ойлайтын болған.
Халықтың зердесі философиялық ақыл-ойға дейінгі ... мен ... ... ... өзегі. Сондықтан халықтың кәуділгі
дүниетанымында діни (әдет-ғұрып пен ... діни емес ... ... ... және ... қарсы (заттар мен құбылыстарға қатысты
өмірлік тәжірибе жиынтығы орнықтырған білім) түсінік-ұғымдар көрініс ... ... ... ... қатынас ұжымды, өте күрделі, ол
тарихтың әр кезеңінде туған әр ... ... ... ... әр ... ... ... тоғысуы нәтижесінде пайда болған
сарқыншақтардан ... ... да, ... ... ... қай саласынан болсада (ән, музыка, би, ... ... ... таба ... ... ... дәстүрлі көзқарасында діни
қағида жоққа тән екен, ол оның ... ұзақ ... ... ... ... онымен үйлесім тапқан сай-сананың, ырым-жораның, әдеп-
ғұрыптың, талғам-түйсіктің, наным-танымның айқын сипаты ... ... ... тек ... ... бастау алып,
заттар мен өмір ... ... ... мен ... отырып
сұрыпталуынан туындап жатады. Халықтың ілімнің өмірдегі көрнісі де мейлінше
қарапайым, әлем-жәлем. Қазақтың дүние ... ... ... белгілі
дәрежеде адамның дүниеге көзқарасын айғақтайды. Дәстүрлі сенім, әдетте,
дәстүр, ғұрып, ырым-жора, салт-сана, тыйым, ... ... ... ... ... шалу ... көрніс тауып, әлеуметтік, моральдық-
этикалық ниет мақсатымен астасып жатады.
Көшпенді тұрмыс пен дала ... ... ... ... ... ... ... керек етті. Мұнда қайратты да мығым аса төзімді ... ... ... ... ... ... қажет еді. Көшпелі
қауымда әр адамның қадір-қасиеті оның ... ... ... қарай белгіленді. Осындай қоғамдық қатынастарды көріп өскен
жағдайда мүдделестік, көзқарас ... ... ... ... жеке ... бұра тартуына мүмкіндік қалдырмады, психологиялық
ахуалы «бірауызды» болып ... ... ... ... ... ... сіңіскен салттар мен дәстүрлерді ұстанады. Осыған орай бата беру,
ант ішіп ақталу, жора ... дау- ... ... айту ... ... кең өріс ... Мұндағы келтіріліп отырылған дәстүрлер арқылы
ар-ождандыққа ... ... ... ... жасаудың
бүгінгі күннің әлеуметік қызмет көрсету стилінің көрністері бола ... ... ... ата-тегінен қалған рухани мұра үлгілеріне Орхон-
Енисей бойынан ... ... ... ... ескерткіштер жатады. Мұндай
көне мұралардың ішіндегі бізге кеңірек мәлім болғандары түркі көсемі Білге
қаған, Күлтегін батыр мен ... ... ... ... құлыптастар.
Оларда Ұлы түрік қағанаты халықтарының тұрмысы мен салты, мәдениеті мен
жаугершілік жортуылдары айшықты да ... ... ... сөз ... ... ел тарихын сөз еткенде, ондағы ұлы тұлғалар мен тарихи
шежірелерге тоқталуды жөн көрдік.
Күлтегін – VII ғ. ... – V ... І ші ... өмір ... ұлы, ... ... ... алған, шығыс-түрік қағанатын қайта
құру ісіне қатысты. Үлен және кіші тастарға ... ... ... б.241] ... жазбалары С.Е. Маловтың «Памятники древнетюрской
письменностинда» көрсетілген. [29, б.102] ... осы ... ... ... «Күлтегін», «Білге қаған», «Тоныкөк», «Алтын тас» ... ... ... ... ... тіліне аударылып, оқырмандар қолына тиіп
отыр. Қазақ халқы ол дастандарды өзінің төл дүниесіндей ... ... ... ... ... ... жазылған әдеп-ғұрып, салт-сана, діни наным-
сенім, мақал-мәтел, батырлар жырының үлгілері-бәрі-бәрі халқымыздың ... ... ... Олай ... ол ... ... халқының ертеден
келе жатқан бастауы. Бүгінгі жақсы дәстүріміздің жалғасы. Осы ... ... ... ... ... ... белгілеп береді, адамзат өлу
үшін туылған», оған ... да ... екен өлім ... бұл ... келдім, қайда қалай жүремін? Неге тудым, тұрса күтіп бір ... ... ... ... ... Ауыр не бар, ... бұл ... Осылай деп
өледі адам қашанда»- деп қуаттай түседі. Күлтегінге арналған кіші ... ... ... ... ... тұрады. Бұл жерде өз
замандастары мен ... ... ... ... бірлікке, ұйымшылдылыққа
шақырады, дау-жанжалдан аулақ болуға, еліңді, халқыңды ... ... ... ... ... шақырады.
Қарақожаұлы Қорқыт - өз халқының ... ... ... ... ... іздеп, көптің мүддесін көздеген Қорқыт Ата –ақын, ... ... ... ... өз дәуірінің ойшылы, философы болған адам. ... ... ... ... оның ... ... Қорқыт өз ел-
жұртының аянышты ауыр халын көріп, оған құтқарудың ... ... ... ... ... өмірді аңсайды, төңіректің төрт ... ... ... ... ең ... басы деп ... Ажалдың ақыры
алмай қоймайтынын білген ол ... ... ... ... ... ... кетуіне оның метафизикалық көзқарасы түрткі болады. Қорқыт ... ... аян ... ажал ... қоймайтынын айтады. «Қорқыт Ата
кітабы» - жай ... ... ... ... ... әлеуметтік
қатынасы, табиғат пен адамның өзіндік әрекеттесу ... ... ... тайпасынан шыққан атақты жырауды, күйші және ... ... ... ... ... мынадай дерек сақталған: «Расул пайғамбар
(Мұхамед пайғамбар) ... ... ... (ҮІІІ ғасырда) баят (Сырдария)
бойында Қорқыт атты бір ер болыпты. Оғыз ішінде ... ... ... неше ... ... ... сөйлеуші еді. Қорқыт оғыз қауымның
мүшкіл халі туралы сөйлер еді. Әрине, басына іс ... бәрі ... ... ... ... ол нені ... соны ... етер еді».[31, б.
344] Онда ертедегі оғыз қыпшақтардың күнделікті тұрмыс-тіршілігі, қайғы-
қуанышы, қайырымдылық пен ... ... пен ... жақсылық пен
ауыздықтың көрністері арқылы этникалық әдет-ғұрыптардың болмысын көрсетеді,
мәдени-этникалық дәстүрдің ... ... ... ... атадан қалған
сөз мынадай: «Менмен тәккәпар адамды тәңірі сүймейді», «қар ... ... ... ... ... малы ... ... күні қараң».
Қай қай сөзін алып қарасаң да, неше ғасыр өтседе, сөз құдіреті мен ой ... ... ... ... ... да, нәрлі мұра. Біз мысалға тек
үш ғана дана ... ... ... Адам өмірі үш үлкен кезеңге бөліп
қарастырсақ, адам жасында тәккәпар, өрлі ... ... ... ... ... де бәрі де қолымнан келеді, «тепссе темір үземін» деген оймен
дандайсып, өзін жер құдайындай сезінетіні де рас, ... ... ... ... өтіп ... ... қаласың. Қорқыт айтқандай қыстай
қаһарланған менмен кеуде өрекпігенін, жылы жаққа жазға жете ... ... енді өзің үшін емес ... үшін жан ... мал ... ... ... соңы күң менен құл болар, атаға одан өткен қорлық бар ... ... оның ... мен ... үшін қор ... ... халық, әке
мен бала бірлігі мен татулығы елдігіміздің көрнісі- ... ... ... ... өз ... емес, әке мен бала, ата мен ұрпақының әлеуметтік
жалғасының ... ... ... ... ... түсіну керек шығар.
Ол ата мен ұрпақ арасындағы ... ... ... ... керек.
Әбу Насыр Мухамед ибн Ұзлағ ибн Тархан әл-Фараби Аристотельден кейін
дүниежүзілік ... мен ... ... ... ... данышпан ойшыл,
социолог, философ, математик, ... ... ... ... ... ... ой-пікірлердің жетістіктерін жаңғырып, ... ... ... ... ... ... ... алып, парасатты болу қажеттілігін, адам деген ардақты атты қадірлей
білу де бақыттылық болатынын айтқан. Қажетті ... мен ... ... ... бақытқа кенелтеді. Әл-Фараби шарттары: бірінші шарт-дана
болу; екінші ... ... ... ... ... белгілеген заңдарды,
ережелермен әдет-ғұрыптарды жадында сақтап, жетік білу, өзінің барлық іс-
әрекеттерін осыларға сәйкес жүргізу. ... ... ... ... ... берген: шындық пен шыншыл адамдарды сүйіп, өтірік-
жалған суайттарды жек көру ... ... ... пен ... ... пен ... және ... иелерін жек көру керек.
Сол ... ... ... ... ... ... ... пен адами
сыйластық екенін уағыздайды.[32, б.324].
Ғұлама ... ... ең ... құндылықтар «өзара күресуді»
жатқызады. Әлеуметтік қатынастарға ... ... нәр ... ... ... ... ... Қаланы басқарушы халықтың мұң-
мұқтажын ести алатын, халықтың жанашыры болатын адам ғана ... ... ... ... ойы ... тұжырымдамасы гуманизм принципіне
сүйенген деген пікірлердің жалпы бағытымен келіуге болады. Бақыт ... ... ... ... ... бұл өзі үшін ғана істелетін
қайыр, жақсылық. Бақытқа жетуге ... ... ... ... тудыратын адамгершілік әдеттер-бұл қайырымды нәрселер» [32, б.289]
Жаман мінез-құлық- рухани кесел деген сөзі, біздің өмірлік ... ... ... ... әлемді, адамдарды, табиғатты сүюге
баулуы оның даналығының белегісі бола алатындығы. Ғұламаның келер ... ... ... ... құндылықтарды бағалағаны. Ол
қайырымды ... ... ... ... ... ... ... болжам ретінде аманат қалдырады. Адамның ... ... ... орын ... сол ... құндылықтарын мойындаумен шектелмейді.
Жүсіп Баласұғыни Хас-хаджиб - ғылымның көптеген салаларынан ... ... ... ... ... ... өзін өмір бойы толғандырған,
тіршіліктің мәнін, қоғам құрлысының ... ... сөз ... ... атын ... ... тасытқан, ең бір тұлғалы туындысы «құтадғу
билиг» («құтты білік») еңбегін ... ... ... ... сол ... бойынша Жүсіп оны Қашғар ... ... ... ... ... ... ... Осы сыйдың өтеуі ретінде оған ... ... ... ... Оның ... ... мен түйгені, өмірден алған ғибраты
халық ауыз әдебиетін оқып одан ... осы ... ... кәдесіне
артығымен асады, елді сүйсіндірген, халықты сүйсіндірген, халықты риза
еткен шығарма жазуына мықты негіз ... [33, б.89] ... ... ... аз. Ол ... ... оның ... кейбір үзінділерін және
шығармалардың алғы сөздерінде, екі жерінде – ... ... ... ... ... «Құтадғу билиг» поэмасы Батыстағы әлемге
австралиялық шығыстанушы фон Хаммер Пургшталь ... ... ... 1796 жылы ... оның ... ... оны Вена ... тартты. Алғашқы басылымын неміс тілінде басып, оған шығыстанушы Г.
Вамберге түсініктеме берді. ... ... ... ... жылы ... аудармамен салыстыра отырып, В.В. ... ... ... Бізге
«Құтты біліктің» үш ... ... ... ... ... ... Осы ... шығыстанушылар көп зерттеген және бұл еңбектің
құндылығын бір ауыздан мақұлдаған. [34, б.17] Баласұғынның ... ... ... ... В.В. ... С.Е. Малов белгілі
кеңес тарихшысы мен әдебиет танушы ғалым Э.С. ... пен А.Н. ... ... т.б ... нәтижеге жетті. Бірақ бұл ескерткіш
лингвистикалық әдебиеттану және ... ... ... ... ... шығыстың ойшыл ғалымдарының еңбектерін зерттеу көбінесе тарихи –
филологиялық тұрғыдан қарастырылады. ... ... ... ... атап көрсетті. Баласұғынды және оның ... ... ... ... қазақтың танымал философ-ғалым
А.Х. Қасымжанов елеулі үлес ... [35, ... ... - халықтың құтты, ырысы. Ұрпақтарға адамға бақыт берген,
құт әкелетін білім. Ғасырлар бойы көзі ашық, ... ояу ... әдеп ... дәстүрін сіңірген кітап. Қарт дала төсінде ... не ... ... ... ... ... сарайлар із- түссіз
жоғалды, талай ғалымдар, жиһанкез, баһадурлар атаусыз өтті. «Құтты ... ... – көне ... ... жазба, кітап») қана ғасырға жуық ұлан асуды
асып, қолымызға қайыра жетіп ... Бұл ... ... ... көрсетудегі
философиялық пайымдаудың тереңділігін, адам құқының сол замандағы дамуын
көрсетеді. ... ... ... ... кең ... ... мінез
– құлықты, практикалық өмірдің эстетикалық ... ... ... ... өз ... озық ойлы энциклопидист ғалымы,
философы, адам ... ... ... ... ... ... мен мәдениетін
қоғамдық әлеуметтік диалектиканы ... ... ... ... ... Астраномия, математика, жаратылыстану қоғамының қарым ... ... ... ... анық. «Құтты білік» поэмасының басты
идеясы төрт ... ... ... ... мемлекетті дұрыс
басқару үшін, қарақылды қақ жарғандай әділ заңның болуы, ... ... яғни елге құт ... ... тілек. Үшіншісі, ақыл-парасат,
төртіншісі, қанағат, ынсап мәселесі. Әлеуметтану ғылымындағы ... ... ... ... ... ... мен даму ... Рухани бастама, адамзаттың ақыл-ойының дамуының көрнісі болады.
Адам мүмкіндігінің шексіздігі, өзін қоршаған орта тани алатындығы, ақиқатқа
жете ... ... ... ... ... орны ... ... Баласұғын творчествасын ұзына бойына орын тебуі ... ... өлең ... ... ақ ... ... ... ақылға,
білім мен ғылымға үндейді. Оларсыз адамның саналы өмір ... ... ... ... ... ... ... қасиеті оның ақылға
қонымды іс- әрекетінде, адам өлгенше ақылға сүйеніп ... ... ... Тек ... ғана ... ... ... болады деп тұжырымдады,
көптеген мәселені ... ... ... өз ... үшін өте ... ... Жүсіптің ойынша, ақыл - өмірді танудың қуатты құралы.
Алайда ... ... ... кемітіп жатқан кезде, ... ... ара ... ... туын ... ... ... үлкен прогресшіл
құбылыс. [36, б.187]. ... ... ... белгілері: әділдік,
қайрымдылық, шындық -дейді Жүсіп. «Құтты білігінде» ... ... Ол ... ... ... ... ... (Ай туды) –бақыт.
Ұғдулмен (Ұқпақшы) –ақыл, Үзгурмуш ...... ... Поэма осы кейіпкерлердің сұрақ – жауабына құрылған. ... ... ішкі ... ... ... ... орай автор
шығарманы диалог түрінде құрған. Кейіпкерлердің Күнтогды (патша), ... деп ... ... ... ... ұзақ ... бойы күн мен айға
табынуының ізін аңғартады. Түрік дәуірінің ұлы ... ... ... де, ... ... қарастырады. Мәселен жеке адам мен қоғамның
қарым – ... адам ... ... ... жақсылық пен
жамандық, әділеттілік пен зұлымдық, бақыт пен тәлім – ... т.б. ... ... пен ... ... емес ... ... байланысты деп
санайды.
Жақсылықты да, жамандықты да жасайтын адамның өзі. Ғұламаның бұл ... ... ... жаңа леп ... Бұл ... ... субъект
жақсылық пен жамандық мәнісін түсініп біріншісін қолдап, екіншісінен бойын
аулақ сала ... ... ... ... арасындағы адамгершілік-
гуманистік бағыттың бет алуына, жақсылықтың, қайырымдылықтың қашанда
жеңетін, ... ... ... қалыптастыру бағытын ұстанған.
Әдептілік мұрасы қай дәуірде болса да, қай елдің философиясында да,
Батыс, Шығыстың ... ... ... ... ... тұрғысында ой-тұжырымдары аз емес. Конфуцияның ілімдеріне сүйенсек
қарапайым ... ... ... ерлердің» ең жоғарғы ... бірі - ... ... ... ... ... жүйесін нығайтып, бірыңғай билікті сақтайды.[37, б.14]
Ал Сократ болса, адам өзінің борышы мен мұраты аяқ асты ... ... де ... деп санады. Плотон: «Әділеттілік әр уақытта да болады» деп
есептеді. Ал Кант ... ... деп ... ... тұжырымдамасы бостандық проблемасымен тікелей байланысты. Адам
өзін - өзі жоғалтпай адамгершілікті тереңдетіп ... ... ... ... – құт, құт – құрығы – кішілік. Әділеттіліктің заты - ... ... да ... ... ... жан ... ... кісі
сирек, жеткіземе тілегім іздеп тапсам бір көрейін реңін. Бәрін ... ... ... Кездессе егер жүзін көру баққаным. Жүсіп Баласұғынның бұл
терең ... ... ... ... ... әр адамның оның
құқы мен бейімділігіне байланысты өз орны бар дегенді аңғарамыз. ... ... ... ... ... пен ... ... қорғайтын әділеттілік пен заңдар жүйесі. «Елді дана ... ... ... ... ... елге ... дейді Баласұғын бұл жөнінде.
Қоғамдағы адамдар заңдылық, ізгілік, тәрбиелік, мінез - құлық шеңберінен
шықпау үшін анықталған заңды ... ... мен ... болуы тиіс. Адам
баласы жарық дүниеге қайырымды да емес, ... да емес ... ... ... адам бола ... ... дұрыс тәрбие керек. Ойшыл адамдар ол
«қоғамдық қатынастардың жемісі» деп ... ... ... таза ... ... ... ... оған қаскөйлікті үйретсең - қатыгез,
тірлікті үйретсең - мейірбан болып ... Бұл ... ... ... ... егу ісіне, көп мән берілді ол төменгі шумақта айқын байқалады:
Ілім білген дана аталар ақыры,
Білім елге пайда, арашы ...
Білім, даңқ тоқуменен ... жазу ... ... ... ... тән жоғарғы қасиеттер – қайрымдылық, әділеттілік және
шындық. Дәстүрлі қалыптасқан түрік қоғамында «Парасат және ұлылық ... ... ... пен қайрымдылық салтанат құрады. Ізгілік
адамсүйгіш қасиетке бой ... сол ел ... әкім ... ... Ізгілік
қасиеті мен елдің бетке ұстары басқаға үлгі, тумысының текті болуы қажет.
Қайрымды адамдар ата – баба ... ... ... олардың тәжірибесін
құрметтеп, түсініктікпен қарайды. Олар бұл тәжірибені сақтап, ұрпаққа мұра
етеді. ... ... ... ... ... мінез – құлқының
қалыптары мен міндеттері ... ... ... нормалар мен
заңдылықтар адам өмірінің мәні мен мақсаты сараланады. Одан ... ... өмір ... ... ... ... жүйесі, әлеуметтік топтары
жөнінде мол ... ... ... ... ... билікке ержүрек сардарлар мен
батырлар сайланса, енді жаңа жағдайда ел ... ... ... күресте
билікте, парасатты адамдар қажет болды. Өйткені тек қана ... ... ... ... ... ... әр түрлі шаруашылық мәдени топтарды құрайтын
саяси күштердің тепе – ... ... ... қамы ... ... көп ... ... керек»- дейді. Жүсіп сондықтан ол өзара
тығыз ... ... ... бар, бір – ... ... қызметі ерекшеліктеріне жан – жақты тоқталып өтед. Бұлар
мемлекетте шенеуліктері, ... ... ... ... ... қауым
басшысы, қазынашы, сарай қызметкері, хатшы жұлдызы мен түс ... ... ... ... (бас уәзір және кеңесші) қызметіне айрықша назар
аударған. Ел басшысы ... ... ... ... ... пен
тазалық та тәрбиеленуі керек. «Егер ізгі болса елдің басшысы, түгел ізгі
болар атқосшысы. Бектер ізгі ... ... ... ... ... ... оранар. Білімнің зор мәніне мағына бере ... ... ... ... қажеттілігін көрсетеді:
Шыншыл, сара басшы керек халыққа
Халық үшін ... ... жақ, ... тоқ, көзі тоқ.
Ой-терең, тілі майда, өзі шоқ
Жасайалар ізгілік пен ... ... ... ... ... бек ... ... көсемі .
Баласұғын көзқарасындағы өте маңызды жәйттердің бірі – оның өмірдің мәні
ілім. Мұнда адам тәжірибесінің әлеуметтік аспектісі ... Адам ... ... елге баршаға пайда тигізу. Міне, – адам ... ... Бұл адам ... ... қорғау. Сол тұрғыдан келгенде, қоғамға,
елге тиімді әрекет ету, рухани және моральдық жақғынан жақсару, ... ... ... өлтірмейді. Яғни жақсылықты көп істеген кісінің ... ... ол адам ... ... Ол ... Оның ... игілігі ел
есінде сақталады, оның игі істерін келешек ұрпақтың тіршілігінде жалғас
тауып дами ... Сол ... ... әр бір ... өз атын ... ... Екі нәрсе: игілік пен жақсы сөз – ... ... ... ... ... ... ... «Құтты білік» поэмасында
гуманистік ой сезім тіпті ... ... ... ... ... ... құт, қанағат тәрізді астарлы образда ... ... ... [38, б.136] «Адам ессіз, сенімсіз»- деген құран ... ... ... басты принципі – адам өз табиғатында есті, ақылды,
сондықтан ол игі істер атқаруға тиіс. Ізгілікті ... ... ... ... адамның қолынан келеді.
Махмуд Қашғари -ХІ ғасырда өмір сүріп еңбек еткен ғұлама ғалым. Ол «Диуа-
ни ... ат – ... атты ... ... өз ... ... тілдерінің
тұңғыш ғылыми грамматикасын жасады. Махмуд Қашғари адамның қарым – ... ... ... ... қалдырған. Әйтсе де «Диуани лұғат ат – түрік»
тек түрікше – арабша түсіндірме сөздік ғана ... ... ... ол ... зертеуде теңдесі жоқ ғылыми еңбек. Біз үшін ең ...... ... ... ауыз ... ... өзі өмір сүрген орта
ғасырдағы поэзиялық шығарған аса құнды материялдар – түрлі тақырыптағы өлең
жырларын, ертегі, аңыздар, ...... ... ... т.б. ... сөз
үлгілерін енгізген. Әдеби шығармалар мен ... ... ... ... Қашғари осы сөздіктегі әрбір сөздің мән ... ... ... үшін ... ... алып отырған. Сөйтіп,
алғашқы қауым адамдардың өмірін, тұрмыс тіршілігін, еңбегін, ... ауыз ... ... ... бізге М. Қашғари еңбегі арқылы
жетті. «Диуан лұғадат ат – ... – тіл ... ең ... ... ... ... ... түйіндер жасаған ғылыми еңбек. Көне түркі
әдебиет ескерткіштерінің тілін үйренуге бұл ... көп ... ... ... осы ... ... ат – түріктің» ( көшірме қол жазбасы
ХХ ғ басында ) табылғанан кейін ғана «Құтты ... ... оқу, ... транскрипция жасау кезінде бұрын ... ... ... б.141] М. ... бұл ... шын ... энциклопедиялық туынды деуге
болады. Мұнда тек тіл әдебиетке ғана емес, сондай – ақ сол кездегі ру ... мен ... ... ... ... көне тарихы мен
әдет – ғұрпына, салт санасы мен наным – сенімдеріне т.б. қатысты аса бағалы
деректер ... ... ... ат – ... ... ... ХХ ғ ... Бұл еңбектің автор қолымен жазылған түп нұсқасы сақталған.
Автордың өз қол ... ... бір ... ... ... Фатиха
кітапханасында сақтаулы. «Диуани лұғат ат – түріктегі» өлең жырлардың
қайсысы қай ... ... ... дәл ... білу ... ... де ... шығармалардан алынған шағын үзінділерінің мазмұнына тілі мен жазу
стиліне қарап қай дәуірдің ... ... ... ... ... ... өлең ... өте – мөте ертеде тіпті алғашқы ... ... ... ... қиын ... Мұндай көне жырларды, мақал – ... ... өте ерте ... ... ... қауымдағы адамдардың
тұрмыс, тіршілігі, олардың көк тәңірісі мен ... ... ... ... қалмай қорқуы бейнеленеді.
Алғашқы қауымдағы адамдардың мейлінше қарапайым тұрмыс– тіршілігінен
туған мұндай ауыз әдебиет үлгілерінде ислам діні ... ... ... жоқ деуге болады. Өйткені бұл түркі тілдес халықтар
арасында ислам дінінің тарай бастаған кезі еді. ... ... ат – ... ... ... ... ерлік, күрес, жырлары, сондай –ақ алып Ер
Тунғаны жоқтап айтылған өлең жолдары бар. Бұл ... ... ... пайда болған мазмұнынан ... ... ... М. ... өлең – ... бәрі ... өте ежелгі замандағы ауыз әдебиет
үлгілері емес. Жинақтағы бірқатар өлеңдері автор өмір сүрген орта ғасырда
туындаған әдебиет ... ... ... ... өлеңде қоғамдық топтық
қайшылықтар бұрыннан гөрі айқынырақ көрінеді.
М. Қашғари жырларының ... ... ... ... адамдардың мұңын
мұңдап, жоғын жоқтаса, енді бір қатарлары шонжарларға қатысты, солардың
сойылын ... ... ... ... ... ... әдеби туындысында
феодал топтардың зұлымдылығына қарсы наразылық ... ... ... сынау мотиві басым болып жатады. Мәселен мына бір
өлеңде кедей, ... киім жоқ, ... ... ... ... дірдек қаққан
мүшкіл халы былайша суреттеледі «Қыста ... жақ лай, ... ... ... ... ... қиналады. Суықтан олардың бармақтары тоңып
қалады. Қыстан қысылып, әрең жан ... [39, б.19] ... ... ат ... ... ... өлең жырлары оқушысын оқу – ... ... ... Социолгоияда мәңгілік мәселеге айналған адамгершілік,
мораль, этика мәселелері сөз етіледі. Сонымен М. ... ... ... ат-
түрік» атты түркі сөздердің жинағы арқылы бізге жеткен алғашқы ... ... ... өлең ... ... ... ... және мал өсіру саласындағы өмірін, еңбек ... ... ... ... ... ... ... қадамы қатерге
толы ежелгі дәуір ... ... ... ... ... ... ... қосқан. Жан түршігерлік үрейлі аңдар мен арпалыса немесе
түрлі тайпалар арасындағы соғыста ... ... ... күш – қуатымен,
әскери айла – тәсілмен көзге ... ... ... ... ... өлең
жолдары «Диуани лұғат ат – ... жиі ... Бұл өлең – ... күш ... ерлігі, соғыс өнеріне жетік екендігі, қан майдандағы
шайқас эпизоты жырланады. Қаһарлар ... ... ... болып өсуге
шақырады.
Халық батырларының ірі тұлғасын жасау – ... ... ... ... ... ... ретінде келтірілген шағын өлең жолдары қазақтың
көне ден келе жатқан дәстүрі ... ... ... сюжетті
баяндау сарыны, батырларды таныстыру тәсілін, жекпе–жекке шақыру мәнерін,
қазалы үйге ат ... келу ... т.б. ... еске ... ... – ат түрік» тұрмыс -салт жырларының барлық түрлеріде бар деуге
болады. Әсіресе, жоқтау, ... ... ... ... ... жоқтау
өлеңдерінің бірі- Алып Ер Тұңға өлгенде айтылған жоқтау. «Алып Ер ... ме? мына ... одан ... ма, ... одан өшін алды ма? ... ел
жұртында оған жан – жүректерімен қайғырып жатыр». «Адамдар шулады жағаларын
жыртып жылады. Әуенге салып та ... ... ... ... түк көрмей
қалды.» Алып Ер Тұңғаны осылай жоқтай келіп, тағдыр дәлдеп оқ атса, ... ... ... ... ... ... ... соңында тірі қалғандарды
ерлікке шақырады. «Диуани лұғат ат – түрік» бұдан 1000 жыл ... ... кең ... мақал – мәтелдер, афаризімдер жиі ұшырайды .
Халықтың мұндай ... ... сан ... өмір тәжірибесінен
туатыны әлеуметтік құндылығы мен мәні жоғалмаған. Мақал мен мәтелге айналып
кеткен ғибрат сөздер - өмірдің қыры мен ... ... ... ... жасалған
қорытынды пікірлер секілді болып келеді. Мысалы:
«Батыр майданда, ... ... ... келетіні жаздан- ақ белгілі»,
«Бақыт белгісі – білім мен ақыл»,
«Әдептің басы – тіл», - деген сияқты осындай мақал – мәтелдерге ... он ... ... ... даналық ойлар бүгінгі күнге дейін өзінің
алғашқы мән ... мен ... ... ... ... «Кеңесті
іс келісе береді, кеңессіз іс кері кетеді», «Құс қанатымен, ер атымен»,
«Кісі аласы ішінде, жылқы ... ... ... ... ... ... ... бота боздайды». Бұдан басқа халық әділетілікке, ар-намысты жоғары
ұстауға, мейрімділікке, ізгілікке бейімдейтін ... ... орын ... берген.
«Диуани лұғат ат- түрік» -өлең жырлар қоғамдық әлеуметтік өмірдің сан
түрлі маңызды мәселесін қамтып, олар жөнінде ... ... ... ... [40, б.12] ... ... айта келіп былай деп жазады:
«Мұнда ХІ ғ. түріктердің өмірі туралы, олардың ... ... ... жайлары, этноимдері мен топонимдері, ру тайпалары
туралы... ... ... ... ... және ... ... туралы, діни және этникалық терминология, балалардың ойындары мен
ерекшеліктері т.б. ... көп ... ... бір ... ... ... келіп, біз М. Қашғаридің еңбегінің үлкен энциклопедиялық шығарма
екендігіне және онда аса ... да, ... ... ... ... куә ... ... Яссауи - Түркі халықтарының орта ғасыр кезінде бір жола ... ... ... ... ... ... алып келгендігін жоғарыда
айттық. Сонымен қатар бұл кез ... ... ... ... ... ...... қанатын кең жая түскен кезі еді. Суфизм идеиясы
негізінен Плотонның философиялық ойларынан туындайтын ... Оның ... ... ... ... о ... ... утопиялық ой. Ол VII ... ғ. араб ... ... діни – ... бір ... ... керек.
Оны ғалым М.Т. Степонянута айтады. ... ... ... ... ... ... ойлауға ұмтылу болған. Мысалы: ислам діні шахтар мен ... ... ... ... ... ... дінмен (ақылмен) емес,
жүрекпен тану деп ресми дінге қарсы болған. ХІІ ғ. Орта Азиядағы ... ... ... (Ясы) болған. ХІ – ХІІғ. ғ. Бағдат жерінен
қуылған сопылар өздерін ... ... деп ... Олар туралы Яссауи мен
Бақырғани «Молдалар ғалым болады, қошамет етушілер де ғалым ... деп ... ... [41, б.8] Бұл кезең Орта Азия мұсылмандары үшін де ... ... ... Осы ... ... ... халықтың татулығын,
адамгершілік пен имандылықты, аллатағалаға адалдықты көксеген, соны ... өз ... ... ... ақын – ... тобы ... ... Олардың ішінен ерекше талантымен көзге түскендер Ахмет ... ... ... ... ... ... т.б. көптеген сопылар
болған. Осы бір тарихи кезеңде Қожа Ахмет Яссауи мен Сүлеймен ... ... ... ... ... Бұл өз кезі үшін ... ... Ахмет Яссауидің өмірі мен шыққан тегі, ... ... ... ... ... әлі де аз. Ұлы ... өмірі мен шығармашылығын
әлеметтану ... ... ... ... ол өзі ... ... ... оның шығармалары шын деп қорыққан. Егеменді ел болуымыздың
арқасында ұлы ақынның өзі де, шығармалары да ... ... ... ... ... ... ... келмеске кетті. Осының
салдарынан айдан анық деректер деп қол үзіп ... ... жол ... ... «Диуани – хикмет» (Даналық кітабы) түркі тілді
халықтардың ХІІ ғ. сақталған ... ... ... Бұл өлеңдер жинағы
қазақ әдебиетінің де орта ғасырлық нұсқасы болып табылады. Бұл ... ... түп ... ... Ең ескі ... ХVғ. ... араб ... көшірілген. «Даналық кітабы» Қазан (1887 – ... (1901ж) ... (1902 – 1911 ж.) ... ... рет жеке ... ... ... басылып шығады. Түрік ғалымы М. Ф. Кепрюлю – Заде түрік
әдебиетінде Ильк ... ... 1918 ж) Қожа ... ... тарихынын, поэтикасын, әлеуметтік бағыт – бағдарын тұңғыш рет жан ... ... ол ... ... еңбек жазғаны мәлім. Қазіргі зерттеулерінің
барлығы дерлік Ахмет ... ... осы ... негізге алып жүр.
Белгілі орыс ғалымдары А.Н. Самойлович, Е.С. Бертельс, А.К. Бороков, Э.Ф.
Благова т.б. ... ... ... ... оны ... ... ... өзінен кейінгі сөз зергерлеріне тигізген әсерін ерекше ... ... Қожа ... Яссауи поэзиясын зерттеу ісіне Э.Р.
Рустамов, И.М. Маллаев, В.И. Захидов сияқты өзбек ғалымдары да ... ... Оның ... ... төрт ... ... Олар: «шариғат» –
ислам заңдары мен әдет – ... ... ... ... ... ... мақсаты, «мағруфат», «мағруфаттың» ха ... ... ... ... бірі ... өту үшін қажетті басқыш болып табылады. Ақынның
«Даналық кітабы» атты жыр жинағы ... ... ... ... ... сол
дәуір үшін ілгерішіл саналған сопылық ағымының философиялық ой – ... Рас, ... ... түсу ... ... ... адамның рухани
өмірінің таза болуы сыяақты құбылыстарды Ахмет Яссауи ислам ... ... ... ... жасады. Соның өзінде, ақын әлеуметтік
қайшылықтар мен теңсіздіктерді сынап, халық ... ... ... ... ... отырды. Халықтарды ізгі ... ... ... ... қылған шадман,
Құлдық қылып, ғазиз жанды еткен құрбан.
Тағам тапсаң, шын ниетпен күткін мейман,
Халықтан естіп бұл ... ... міне ... - ... ... күні ... ... құндылығы мен адамгершілік нормалардың бет-бейнесі
іспетті.
Дүние үшін қам жеме жоқтан өзгені сөз ... ... сен ... сират көпірінде тұтар,
Әйелің, қарындас, ешбір болмас жолдас,
Әлек болар теріп бас, өмірін желдей ... - ... ... мәдени
құндылықтардың әлеуметтік ортадағы беделі мен мәртебесін айқындап берген.
Сонымен қатар әділетсізікке төзбей, ... ... ... ... ... ... ... отырған.
Әділетсіз залым патша болған – ай,
Ортасына өңшең қудың туғаны – ай.
Бірін – бірі ... ... ... жүр ғой бәрі ... ... ... А.Түгелбаев аударған Ахмет Яссауи өлеңінің
қазақшасы Ақынның дұшпаны - ... ... ... мен ... ... Олар ... Қожа ... көптеген өткір сын жазды:
12.03 Аһил дүние халқымызды салауат жоқ,
Ел, дүние халқында қайырым жоқ.
12.04 ... мен ... ... ... мен ... ... ... Дарушиларни дұғасында інажат жоқ,
Дәруіштердің дұғасында қасиет жоқ.
12.13 Өз-өзіне бір насихат қылғаны ... өзі ... ... жоқ ... ... халыққа айтып кетті, достар.
Яссауидың әділетсіз патша, уәзірлер, молдалар – қожалар сын семсеріне
алуы, ислам дүниесіне ... ... ... идеясынан туған жүйе емес,
ақынға азатшылдық, сыншылдық ойларын жүзеге асырудың ... ... ... де Қожа Ахмет шариғаттан түгел безген қаһид сопы еместін. Ал ақын
«Диуаниындығы» сыншылдық, сарыуаймшыл ... ... ... ... Оның өмір ... ... ... аласапыран заман болатын. Бұқара
халық бір жағынан ислам дүниесінің құлдығына түссе, екінші жағынан, түрлі
шапқыншылықтардың олжасына айналады. Ел ... ... ауыр ... ... ... Бүлініп, кедейленген, болашағы сенімсіз
заманының сорын жырлаған ... ... ... ... ... ... де
залал келтірме» деп үндейді. Мистик-ойшыл Яссаудың дүниетанымында ұлы
адамның ... ... үшін ... ... Міне, Яссауидың гуманизімі
осындай әлеуметтік тұжырымдармен көрсетілген. ... ... ... Оны ... қоқыстардан тазартқан, бір жүйеге түсірген.
Адамның еркі қазына. Оны меңгеру, іске асыру, пайдалану ... ... іс ... ... ... ... өз ... өзгелерге ғибрат
еткен Яссауи тақуалығының әлеуметтік мәнін осылай түсінуіміз керек. Яссауи
әрекетінде құрбаншылдық жоқ, қалай адам өз ... ... ... ... рөлі бар. ... ... түркі тілдері тәңірге
табынатын болса, енді олар аллаға сыйынатын болды. ... ... ... ... философиясын әлемдік діни философиасынан хабардар боламыз.
Сайып келгенде ұлы ақын өзінің бұрынғы өмір ... ... ... ... ... әрі ол ... тағылым, дәстүрмен сабақтасып жатыр. Қожа
Ахмет Яссауи өзінің ұзақ жылғы өмірін түйіндей ... бұл ... ... ... жоқ деп ... қорытынды жасайды.
Қожа Ахмет, басыңды елге ие біл,
Ақиқатты ары таза сүйе біл,
Дүниеқорлар ... ... ... қана ... ие боп, -деп ... күні рухани
мәдениеттен гөрі, материалдық құндылықтардың орын ... ... ... ... ... Енді бір ... ... суфизімнің тек насихатшы
қызметін атқарған тақуа ма, жоқ әлде өзіндік үні бар, ... ... ма ... ... ... ... Яссауи мистик – ойшыл.
Ол исламның шарттарын мойындаушы, әрі орындаушы. Алланың бір, пайғамбардың
хақтығына ол шүбә ... Оған ... ... ... ... ... келгенде жарық дүниеде безінуі ақыр заман пайғамбарын мойындаушылық.
Демек, ол ойшыл болғанмен исламның негізгі қағидаларына қарсы шықпаған. ... ... ... ... тән ... ... қорыту былай
қарағанда логикаға сиымсыз іс. Бірақ Ахмет Яссауи осы ... ... ... ... ел арасындағы әлеуметтік адамгершілік нормалармен
реттеу, қадағалау функцияларын жүйелеп отырғанын жоғарыда аталған ... ... бола ... ... ... ... сахарасының қай түкпірінде болмасын белгілі
жырау ақын. Шежіре қартардың Асан атын ... оның ... сөз ... ... Асан ... ... елдің жырауы, елдің философы және
әлеуметтанушы ірі тұлға. Өз ... ... әсер ... ... ... ... жайындағы шын, жартылай лақапқа құрылған. Жұрт
санасынан орын ... ... ... ел ... ... дана ... б.48] Асан ... аңыздардың әлеуметтік мәні мен құндылығы жағынан
ең таңдаулысы-оның «Жер ұйықты» іздеуі. Асан елінің кешіп отырған тұрмысына
қанағаттанбайды, мекен ... ... ... ... ... ... Оның ойынша жер үстінде адамзат тіршілігінде көруі мүмкін
жұмбақ бар, оның аты - «Жер ұйық». Бұл кісі-жүзге келмей ... малы ... ... елді жау ... ... жұт ... ... Бұл-шөбі
шүйгін, суы мол, шаруаға жайлы ... ... ... дегеннің, қастандық
дегеннің не екенін білмейтін, ертеңім не болады деп ойламайтын, елге ырыс
жер. Онда жұрттың бәрі тең, ... ... ... ... ел ... ... арасы тату. Бірліктің, ырыстың ... ... ... ... ... қой үстіне бозторғай жұмыртқалайды. Міне ... ... ... бірақ оған жету оңай емес. Ұзақ, азапты сапарға
жылдар бойы ... ... Мал ... ... ер ... безінуге
тиіс. Соншалық төзім, ғана шыдымды ... ... соң «Жер ... ... болады. Жол ауыр: шөл мен ... ... бар, ... ... ... ... ... кездесетін бюарлық қиыншылықтарды
көтере алатын, бақыт дегеннің бақытқа жету жолындағы ... ... ... ... ел ғана «Жер ұйыққа» қоныстанбақ. Бірақ сол «Жер ұйық»
қайда оны ... ... ... жай, елге ырыс жер ... Асан ... ... ... арқасында білді, енді сол мекенді өзі табуы
керек. Сөйтіп Асан Қайғы мал біткеннің жүрдегі, әрі ... ... ... төңіректің төрт бұрышын түгел кезеді. Бірақ арман болған «Жер
ұйыққа» табылмайды. Халыққа мәнді еркіндік, тозбас ... ... ... ... өксіп келіп Ұлытаудың басына жеткенде дүниеден өтеді. Кезінде
желмаяға мініп жер шалған Асан ... ... ... ... ... өз бағаасын бере отырады. Қазақ ... ... ... ... ұсақ ... ... төбешік, сай-сала жайында да ... Асан ... ... ... ... жиі ... Семейтауды:
Төс табаны төрт елі
Атан жүер жер екен.
Төсегінен түңілген
Адам жүрер жер екен,- дейді. [30, б.127] Сары ... ... ... ... ... ... ... ешбір ұнамапты. Өйткені Асанның
іздегені- мал мыңғыртып өсетін мінсіз, мүлтіксіз қоныс қана ... ... ... мекен керек ел үшін күйзеліп, қайғы ойлап, ел ... ... ... ... ... ... ... қайтсем елім құл
болмайды деп, ерделі еркін ел болудың қамын ойлап көп ... ... ... ... көрсетіп, оны игерудің қымын адын ойлап кеткен,
жерді астын үстіне ... ... азын ... ... малдынып,
одан қалды еліріп жерді сатпау туралы астарлы ... ... ... ... керек еді. Асан қайғысы- Арал қайғысы, Семей қайғысынын екенін енді
ғана түсінген сияқтымыз, ... ... ... ... сияқтымыз.
Мұның дүниежүзілік мәселеге ... ... ... ... ... мен әлеуметтік жоспарлауды халық ... ... ... ... ... ... жаһандану кезіндегі
әрекетіндегі ауытқушылықтың ... ... ... ... ... керектігін айтып кеткен.
Ш. Уәлихановтың қазақ халқының салт-дәстүрлері туралы ой-пікірлері Қазақ
халқының салт-дәстүрлері мен әдет-ғұрыптарының, фольклорлық ... ... мен ... ... ... ... ... еңбек жазған, қазақ
мәдениетін орыс, ... ... ... ... еңбек еткен ғалым Шоқан
Уәлиханов болды.
Қүйрықты жұлдыз секілді,
Туды да көп ... ... ... ... жан болмады,—
деп ұлы ақын Абай айтқандай, Шығысты зерттеу ғылымында бір ... ... ... ... өмірінде ғылымньң әр саласынан (тарих, география,
әдебиет, әлеуметтану, этнография т. б.) ... ... ... ... білім алып өскен Ш. Уәлихановтың қазақ ... ... мен ... тарихын жетік білуіне бірден-бір себепші болған адам
әжесі Айғаным (Шыңғыстың шешесі, Уәлидің тоқалы) екенінде дау жоқ. ... ... ... ... ... ... ... Айғаным мен әкесі аға ... ... ... Уәли, Шыңғыс ауылдары қазақтың ақын-әнші, сал-
сері, өлеңді-жыршы, күйшілері мен бақсы-балгер, құсбегі-саяткер сияқты ... ... ... ... өнер сайысына түсетін ортасы болған.
Орынбай, Жанақ, Шөже, Нысанбай сияқты ... ... ... ... ... ... ... әнші-ақындар, Тәттімбет, Тоқа, Қанқожа сияқты күйші
композиторлар Абылай тұқымының маңына ... өз ... ... ... Міне, осындай той-думан, өлең-жыр, аңыз-ертегі, айтыс-өнерінің
ортасында ... ... ... ... мен ... жетік біліп,
зейін қоя зерттеуі табиғи заңды құбылыс. Шоқан ... ... ... оқып ... ... алып жүрген кездің өзінде қазақ-қырғыз
елдерінің әдебиеті мен ... ... қол ... ... бір ... сол ... ... губерниясының орталығы Омбы
қаласына қырдан келетін билер мен сұлтандарға арнайы салынған қонақ үйдің
болуы, оған үздіксіз қыр ... ... мен ... жандарына
ақындар мен әнші-күйші, жыршыларды ертіп келіп, ақындар айтысын, күйшілер
сайысын ... ... Осы ... үйде ... ... ... ... қазақтың ақиық ақындары, Алғазы, Тоқтағүл Исенбаев сияқты манасшы-
жыршылар, Қанқожа, ... ... ... ... өнер ... Шоқан сол кездің өзінде өзінің орыс ... ... ... ... ... қонақ үйдің шайханасында қазақ-қырғыз өнерлерінің
асыл үлгілерін тыңдап, ләззат ... ... ... ... Оның үстіне,
сол заманда патша үкіметінен қуғын көрген, демократ интеллигенттердің саяси
сенімсіздігі үшін Сібірге жер аударылып Омбыға жиналуы, ... ... ... ... озық ойлы Иван ... Ждан, Николай Федорович
Костылецкий, Александр Андреевич Сотников, Василий Петрович ... ... ... ... ... ал оның өзінің достары Н. Г. Потанин, С. Ф. Дуров,
Ф. М. ... А. Н. ... ... ... ... ғалымдардың болуы келешек ғалым Шоқанның Шығыс-батыс
халықтарының әдебиеті мен ... ... ... мен тілін терең зерттеуіне әсер етті. Оның ... ... ... ... ... жартысынан бастап, Қазақстан, Орта Азия мемлекеттерін
отарлап алу ісіне белсене кіріскен болатын. Ұлы мемлекеттер ... ... ... жаулап алу үшін ең алдымен сол елдің географиялық жағдайымен,
шаруашылық ... ... ... ... ... ... мақсат еткен.
Кадет корпусында оқып, шығыс халықтарының әдет-ғұрып, тұрмыс-тіршілігі
мен тілін, дінін жақсы білетін Ш. ... осы ... іске ... ... III. ... батыс-сібір генерал губернаторының
тапсырмасымен 1856-1857 жылдары ұлы жүз ... мен ... ... Жонғария даласына бару сапары да осы саясаттың жалғасы еді. Ол ... ... ... ауыз ... діни ... терең көз
жібере зерттеп, оны орыс, батыс зиялыларына таныстыруды мақсат етті. Ол
Шығыс халықтарының, оның ... ... ... ... ... наным-сенімдерін, фольклорлық шығармаларының шығу тарихы мен өзіндік
ерекшеліктерін зерттеуге арнап ... ... ... ... ... ... «Жоңғария очерктері», «Қырғыздың Манас жыры
туралы», «Шаман ... ... ... қалдығы» т. б. деген еңбектерін
жазды.
Шоқан өзінің «Сібір ... ... сот ... туралы»
деген еңбегінде Ресейде тіршілік ететін тілі, діні, әдет-ғұрыпы мен салт-
дәстүрі ... ... ... мен ... ... ... билеу
жөнінде заң жобасын жасау үшін Джон Миль ... «Әр ... ... ... және ... ... ... дәлме-дәл
ғылыми зерттеулер жүргізіп алу ... ... ... ел ... ... басқа ұлт өкілдерінің, сол халықтың тарихын, салт-
дәстүрлерін, психологиялық ерекшеліктерін жақсы білмей тұрып ... айту ... ... ... [26, б.65] ... орыс ... ұсынған сот
реформасы жобасының қазақ өміріне сай келе бермейтінін, себебі ол қарапайым
халықтың ғасырлар бойы қалыптасқан ел ... заң ... ... ... ... сияқты өзіндік ұлттық ерекшелігі бар даулы мәселелерді
шешудің ерекшелігіне сай келе бермейтінін айтады. ... орыс ... ... мүмкін емес. Мұның мәнісі түсінікті, біріншіден, «тұқымы
басқа, тұрмыс жағдайлары, өскен ортасы және стихиясы ... ... ... ... ... деп талап етуге болмайды... оның үстіне
орысша бір ауыз сөз ... ... орыс ... ... деп айта ... Бұл ... ... өз пікірін ашына айтады. [26, б.65]
Шоқан қазақтар ... ... өз ... ... сол ... салт-дәстүрін, ел билеу заң жобаларын жақсы білетін
билерге шешкізу керек, тек кісі өлтіру, ел тонау ... ... ... ... ресми сотқа қарату керек деген. Шоқан ... ... жас ... және олардың ризалығынсыз атастырып қоятын әдет-ғұрыптарын
сынай отыра, «Бұл әдетті өзгерту үшін қазіргі молдалардың қарамағында болып
отырған неке, талақ ... ... ... ... ... қарамағына
беру жөн... Ол үшін аға сұлтандар мен болыстарға қатаң жауапкершілік артып,
қазақ қыздарын мынадай ... ... ... ... ... ... ата-
аналары өз балаларын олардың ризалығынсыз тұрмысқа шығаруға, үйлендіруге
күштемейтін болсын, соны қатаң бақылаңдар» деп ... беру ... ... б.71] Ол ... ... ... ... арқылы емес, халықтың
өзі ... қоюы ... тек ... қана ... ... алдындағы
жауапкершілігі күшейеді деп қарады. Шоқанның қазақ даласындағы ел билеу
мәселесін демократиялық жолмен ... ... және заң ... ... мен ... ... ... негіздей отырып қабылдауды
талап етуі, оның ұлттық дәстүр мен салт-сананы ғылыми ... ... ... білгір этнограф, тарихшы, әлеуметтанушы ... ... ... бола алады. Оның шығыс халықтарының әдебиеті мен
мәдениеті, тілі мен діні, ... ... ... ... ... - «Жоңғария очеркі». Ол Орта Азия елдерінің ... ... ... ең бай ел ... ал ... сопылық пен тағылық ... ... ... бір кездегі бүкіл әлемге ... ... мен ... ... ... ... ... көне ескерткіштердің тозып, мүжіліп олардың мұнаралары ғана
қалғанын қынжыла сөз етеді. Орта Азияның ... ... ... ... әрі ... ... ... өлең-жыр, мемуар-естеліктер, музыкалық
әсем сазды шығармалар жазбайтыньш, оның орнына қошқар сүзістіріп, бөдене
немесе әтеш таластырумен ... ... күн ... ... бір кездегі
әлемдік мәдениет пен байлықтан ... ... ... да, ... да ... ... ... білдіреді. Бір кезде өзінің әсем
сазды музыкаларымен, жүз ... ... ... ... ... аты шыққан Қашғар базарларының алаңында бүгінде өлтіріліп
үйілген адам бастарынан жасалған ... тор ... ... ... кеткен адам бастарынан немесе көкнәр ішіп, тірі өлік болып, ... ... ... аяқ алып жүре ... күйге келген қала көркін аянышты
сезіммен баяндайды. [26, б.76] Шоқан өзінің осы ... ... ... ... ... ... салт-дәстүріне, мәдени ескерткіштері мен
діни көзқарастарына тоқталады. Ертедегі Ыстықкөл маңында (XII ғ.) бірнеше
мұсылман селоларының болғанын, ондағы мешіт, ... ... ... ... ... моңғол ламаларының мұралары деп ... ... оның ... ... мен ... пір ... тас ... де болғанын айтады. Шоқан қырғыз жұртының Ыстықкөл
маңына қашан, ... ... ... арғы ... (XV ғ.) ... ... ... болатанын, буряттармен қаны бір бауыр, тілі ұқсас туыс екенін
айта келеді де, ... ... ... ... ... ... үш мың ... отбасының XV ғасырдың басында Алатаудың күнгей
беті мен Ыстықкөл ... ауып ... ... ... ... қан ... ... халқының пайда болғанын сөз етеді. [26,
б.97] «Ол ... мен ұлы жүз ... ... ... көп
ұқсастық болғанымен, орыстардың «қырғыз-қайсақ» дейтіні - Ұлы жүз, Орта
жүз, Кіші жүз ... ... ... ... деп, ... немесе қара қырғыздар деп атайтын қырғыздардан ... ... Бұл екі ... сырттай ұқсастығы болғанымен тілі де, әдет-
ғұрыптары да екі бөлек»,— дейді. [26, б.84] ... 1858 ж. ... ... Ыстықкөл бойындағы қырғыз ағайындарының ... ... ... жырының «Көкенайдың асы» деген бөлімін жазып алып, орысшаға
аударып, Еуропа ғалымдарына ... ... ... ... ... ... ... және бір адамның (Манас батырдың) төңірегіне жинақтаған қырғыз
жұртының барлық ... ... ескі ... ... ... ... жиынтығы. Бұл дала Илиадасы сияқты нәрсе. Бұл
орасан зор ... ... ... ... ... ... түсініктері, тіпті олардың халықаралық ... деп аса ... баға ... [26, б.103] ... «Манас»
жырына терең талдау жасай келеді де, Алтын орда дәуірінің батырлары Едіге,
Еркөкше, Орақ сияқты қазақ батырларының ... да бұл ... ... ... ... ... ... халықтардың бәрін қалмақ деп
атағанындай, ... ... орта ... татар тілінде сөйлеген көшпелі
түрік және моңғол ... бәрі ... ... деп ... ... XIV ғ. ... XV ғ. басында болған. [26, б.102] Бұл аңыздардың
эпос сияқты сипаты бар. Осы ... ... ... ... ... ... ... Орақ-Мамай, Шора т.б. арналған өлең-жырлар
кездеседі. Бұлар тарихта болған ... ... ... ... ... ... әскер басы... Ал Орақ пен Мамай Едігенің ұрпағы. Орақ
орыс қолында тұтқында болып, орыс князының ... ... Шора ... ... ... қаласына жәрдемдесуге баратын татар батыры. Оның аты
«Қазан ... бар, - ... ... көптеген тарихи мәліметтердің
бетін аша келіп, Шоқан қазақ, өзбек, қырғыз жұрттарының аңыз-әңгіме, ертегі-
дастандарындағы ... ... ... ... [26, ... «Манас» жырындағы балуандар күресі, жамбы ату, ... ... алу, жаяу ... ат ... күрес, сайыс, қалың беріп қыз айттыру
немесе өлгенге ас беру салт-дәстүрлері, жеңімпаздарға берілетін бәйге, сый-
сыйпат, жол-жоралар қазақ ... да бар. ... ... екі ұлт та өзінің
ежелгі салт-дәстүрлерін марапаттау арқылы бүкіл қауымға, келер ұрпаққа үлгі-
өнеге, тәлім-тәрбие ... ... ... ... ... ... өзінің осы
еңбегінде: «Қазақтардың, өзбектердің және ноғайлардың шежірелеріне
қарағанда, олар ... Орда мен ... ... ... ... ... ... түқымдарынан құралған одақ екендігі байқалады. Ал буряттардың
(қырғыздардың) ... ... ... ... ... ... ... кейін оларға екі жат ұрпақ келіп ... Бұл ... ... ... ... ... ... құралады»,—дейді. [26, б.101]
Қазақ, қырғыз, өзбек, түрікмен жұртының түбі бір түрік-моңғол ... ... ... ... ... ... қырғыз, өзбек жұртынан да
кездесетініне, Алпамыс, Қобыланды, Ер Қосай, Қырық қыз жырларының қазақ,
өзбек, қарақалпақ, ... ... да ... ... қайталануына
және олардың бәрінің де күрескен жауы ортақ - Жоңғарлар болып келетініне
қарағанда, бұл ... ... ... араласа көшіп-қонып жүрген жұрт
екені және олардың ерте (VI—IX ғ. ғ.) ... ... ... ... ... халық аузындағы аңыз-әңгімелермен нақыл сөздердің
ұқсастығына қарап, Солтүстік Азия мен Орта ... ... ... бір ... ... ... отырып, олардың түп атасы - түрік
дегенге келтіреді. Шоқан өзінің «Шаман ... ... ... атты ... қазақтар мен қырғыз жұртының арасында Шаман
дінінің ұзақ уақыт бойы ислам дінімен қатар өмір ... келе ... бұл ... дінге деген сенімінің онша күшті емес екендігіне
назар аударады. Келін түсіру дәстүрлерінде шаман діні басым орын ... май құю, ... отқа ... ... ауруды бақсы-балгерлердің отпен
аластауы т. б.) айтады. Шоқан шаман дінін ұстаушылар табиғатқа ... ... ... «Шаман дінін ұстаушылар - дейді,- ... ... ... Олар айды ... «...Ай көрдік, аман көрдік, ескі ... жаңа айда ... - деп қол ... бата ... Осының бәрі
жаратылысты ұлы күш көруден шыққан». Сондай-ақ, Шоқан адамдардың бақсыны -
тірі рух, ал ... өлі рух деп ... ... ол ... ... оның ... ... адамға арнап ас беруі (жетісін, қырқьш,
жылын), дұға қылуы сияқты әдет-ғұрыптарды ойдағыдай орындаған ... ... ... жайланып, туысқандарына қамқорлық жасайды,- деп
қарағанын айтады. [26, б.21] Мұндағы ... ... ... ... ... ... мен ... сақталуының айғағы бола
алады.
Шоқан қазақ арасында әруаққа сыйынушылықтың күшті ... ... ... ... ... ... ата-бабаларының әруағын
шақыратынын, сәті тускен істің бәрін ... ... ... ... өлген адамның басына зират салу, ескерткіш орнату, мал сойып,
тасаттық беру ... бәрі ... ... ... ... екеніне
тоқталады, ауруларды бақсы-балгерлердің оттан емдеуін, қазақтардың оларды
сәуегей, емдгі, музыкант, әулие деп ... ... ... ... ... сез екенін, ал ұйғырларда сауатты адамды «бақшы», түрікмендерде ақын-
жыршыларды «бақшы» деп ... айта ... ... пен ... ... мұсылмандар арасындағы өкілі болған деген қорытынды жасайды.
[26, б.22] ... ... ... иесі ... деп ... ... қағу (суық су бүрку, малдың өкпесімен қағу т. б.) ... ал ... ... ... т. б. ... ... келсе отқа табыну,
отпен аластау арқылы тыймақ болғанын, отқа түкіруге, онан ... ... деп ... ... ... ... қылмысты істерден адалдығына
сендіру үшін «Оттың киесі соқсын» деп қарғанатынын, ... ... ... түн май ... ... ... ... ырымдардың бәрі шаман дінінің қазақ
арасындағы қалдығы екенін баса айтады [26, б.21].
Шоқан қазақ арасындағы наным-сенімнің кең ... сыры ... ... айта келіп, жақсы баласы, жүйрік аты, тазысы елсе, қыран
бүркіті ұшып кетсе, мылтығы бұзылса осының бәрі ... ... ... деп қарайтынын, ал одан сақтанудың жолы бой тұмар тағып
жүру, садақа беру, әулиелерге жалбарыну т. б. ... деп ... ... осы ... Шаман дінінің түсінігі бойынша, ырымдар ... ... ... ... деп ... ал ... ... ырымдардың көптігін сөз етеді. Мысалы, біреуге үйірден
жылқы берерде, ол жылқының бір тал қылын ... ... оған сол ... ... ... ... ... ол байлығым басқаға ауып кетпесін
дегеннен туған «сілекей алу» ырымы екенін, ал біреуге ... ... ... ... бір ... ... алатынын, мал сатқанда ... ... ... ... ... иттің қарғы бауын алып
қалатынын, сондай-ақ үйге тамақ шайнап кіруге болмайды, ал ... ... шығу ... ырым деп ... ... ... үйіне шайнап кір, дос
үйінен шайнап шық» дейтінін, қонақ кетерде үй иесінің ... ... бас ... ... бермеу, дос адамдар бір-біріне балта, пышақ,
ит сыйламау ырымдарының белгілі мән-мағынасы барлығына тоқталады. ... ... ... ... аттанарда байтал мінбейтінін, онда
жол болмайды деп ырымдайтынын («Байтал ... ... ... ... ... сөз етеді. Шоқан қазақтардың әр заттың, кейбір хайуанаттардың киесі
бар деп санайтынын, үйге ... ... ақ ... ... жас баланың
бесігіне қасқырдың немесе ... ... ... ... іліп қоюы,
жастығының астына айна, тарақ жастауы т. б. ырымдардың сол затты киелі ... ... ... [26, б.35] Ол ... ... ... арасына ислам
дінінен әлдеқайда ... ... ... үшін Қорқыт өмірін мысалға
келтіреді [26, б.37].
Қорқыт IX ғ. шамасьнда өмір сүрген сәуегей бақсы, музыкант, ақын ... Ел ... аңыз ... ... өлімнен, ажалдан қашып құтылмақ
болып, қобызы мен сыбызғысын тартып жиһанды кезеді. ... ... ... ... ... көр ... «Бұл ... көрі» деп сұрағанда, «Қорқыттың
көрі» деп жауап ... Ал ... қашу ... ... ... ... бәрінде бар. Олай болса, Қорқыт заманында қазақтар ислам дініне
онша мойынсына қоймаған. Шаман діні күшті ықпал еткен.
Шоқанның қазақтың ... мен діни ... ... ... ... ... ... кендігімен көзге
түседі. Ол XII— XIX ғ. ғ. арасында өмір сүріп, ... ... ... ... туралы еңбек жазып, пікір айтқан: Марко Поло, Бабыр,
Рашиди, ... ... ... А. ... ... т. б. ... шығыс
ғалымдарының еңбектерін оқып, салыстыра отырып, тарихи шындықтың бетін
ашуға тырысқан. Екіншіден, Шоқан ... ... ... ... ... қарақалпақ, моңғол, қытай, татар мәдениетімен байланыстыра
қарастырып, олардың бір-біріне ... игі ... ... сөз ... халықтың болмасын, жалғыз өзіне ғана тән салт-дәстүрінің болмайтынын,
шаруашылық кәсібі мен мәдени тұрмыс-тіршілігі ... ... ... әсерінің сөзсіз болатынын мұқият ескерген. Үшіншіден, Шоқан көне
тарихи мұраларға сын көзімен ... ... ... ... ... ажырата талдаған. Шоқан еңбектерінің тағы бір құндылығы
салт-дәстүрлер мен фольклорлық шығармалардың ... ... баса ... оны халыққа оқу-білім беру ісімен байланыстыра зерттеген.
Ы. Алтынсарин -қазақтың ... өз ... ерте ... ... ... ... ... өсті. Балғожа Жаңбыршыұлы-
Орынбор шекара комиссиясында әскери старшина ... ... ... ... ауыз ... көп ... ... шешен адам болған.
XIX ғасырдың екінші жартысында Орталық Қазақстан ... ... ... ... ... еді. ... өкіметі өзіне бағынған жерлерде
үстемдігін тұрақты ету үшін ... ... ... оқыған сауатты
әкімдер даярлауды мақсат етті. Қазақтың ... ... ... ... мен ... балаларын орысша оқытып, әкімдік қызметке даярлауды
көздеді. Сөйтіп, ел билеу ... ... өз ... ... ұстау үшін
келешегінен зор үміт күткен Шоқан, ... ... ... ... ... әкім ... қалады.
XIX ғасырдың екінші жартысында Орталық Қазақстан түгелдей дерлік орыс
Осы мақсатты көздеген Балғожа би ... ... ... Ыбырайды 1850
жылы Орынбор шекара комиссиясының жанынан қазақ балалары үшін ашылған орыс-
қазақ мектебіне оқуға ... ... би ... жүрген Ыбырайға:
Атанды сағындым деп асығарсып,
Ата-анаңды өнер білсең асырарсың
Надан боп ... ... аһ ... ... ... жолдап, жақсы оқы, адам бол деп хат жазады.
Ал Ыбырай 1857 жылы ... жеті ... ... мектебін үздік
бағамен бітіріп, әуелі атасы Балғожа биге хатшы, ... ... ... тілмаштық қызмет атқарады. 1864 жылдан өмірінің ақырғы күніне
дейін (алғашқыда Торғайда мұғалім, кейін ... ... ... ... ... ... аянбай еңбек етеді. Ауыл-ауылдарды
аралап, халықтан қаржы жинап, Торғайда, Ырғызда, Тобылда, ... ... ... ... ... ... Торғай,
Ақтөбе өңірінде қолөнер училищесін, қыздар пансионатын, мұғалімдер мектебін
ашып, бар ... ... ... ағарту ісіне жұмсайды.
Ыбырайдың пікірінше, білім алу-мәдени ортаның әрі ... әрі ... деп ... [30, ... ... ... біраз еңбектерін қазақ халқы салт – дәстүрінің
ерекшеліктерін зерттеп, этнографиялық очерктер жазуға арнады. Ол 1870 ... ... ... ... ... ... ... ойынша
«Орынбор ведомствосы қазақтарының өлген адамды жерлеу және ас ... ... мен ... ... ... құда ... ... және той жасау дәстүрінің очерктері» атты екі еңбегін жазып тапсырды.
Қазақ халқының келешегі тек өнер-білімде деп түсінген Ы. ... өз ... ... екі ... ... ... алысып бақты. Оның бірі ... ... ... ... ... оқу ... екіншісі патша
үкіметінің отарлау саясатына негізделген қазақ балаларына христиан дінінің
заңдарын оқытуды көздеген миссионерлік саясат еді. ... ... ... ... қазақ жастарының орысша оқыта отырып, ... ... ... салт-дәстүрінен мүлде бездіріп, орыстандыруды-
шоқындыруды ... Ы. ... ... орыс ... жазған
хатгарында: «Молдалар, өздерінің адам басын қатыратын ерекше қасиеттерінің
үстіне, қазақтың ... ... де ... жүр. ... елімізде молда дегендер
өте көп жайылып барады. Оларды қазақ арасынан қуып ... ... жоқ, ... ... ... тіл тигізген кісі ... ... сол ... ... ... ... - деп
халықтың әлеуметтік жағдайын күйттеп, ұрпақты ұлттық калоритті дәстүрмен
әлеуметтендіруін ... ... ... әлеуметтік нормалардың
ауытқудың көрнісі жөн- жоқсыз діннің атын жамылып ... ... ... ... ... салт – ... ... мақсаты –
дәстүрлердің озығы мен тозығын ғылыми түрде танып, ... ... ... ... мән – ... ашу, озық ... құралы ету еді. Сонымен ... ... ... ... жөніндегі орыс достарына ғылыми мағұлмат беріп қана қоймай
ұлтының прогрессивті ... ... ... Құнанбаев - қазақтың ойшыл кемеңгер ақыны. Абай ақыл-ой санасы
толысқан шағында, ақындық өнер ... ... Абай ... ... ұрлық-зомбылықты, алты бақан алауыздықты, күншілдікті, жатып ... ... ... ... адал еңбекке, отырықшылдыққа,
егіншіллікке, өнер білімге шақырады. ... пен ... ... ... мол нәр ... ұлы ақын халықтың әлеуметтік
мәселеріне кеңінен ... ... ... мен қара ... ... ... нормалар жататын мен заңдылықтарға тоқталады.
Адам ... ... ... ... ... ... ... жаман әдеттерден аулақ болуын мына өлеңіне байқаймыз:
...Бес нәрседен қашық бол,
Бес нәрсеге асық бол,
Адам болам ... ... ... ... ... өтірік мақтаншақ,
Еріншек бекер мал шашпақ-
Бес дұшпаның білсеңіз, -дей келіп, адамға өмірлік азық болар, ... ... бес ... талап, еңбек, терең ой, қанағат, рахым екенін
қолмен қойғандай көрсетіп ... [44, б.102] Бұл ... ... заңдылықтарымыз. Абайдың даналығын дәлелдейтін оның кез ... ... ой ... мен ... ... ... оның
ішіндегі кейбіреулеріне тоқталатын болсақ, үшінші қара сөзі [44, б.209]
«...әрбір жалқау кісі қорқақ, қайратсыз ... ... ... ... ... ... мақтаншақ қорқақ, надан келеді; әрбір ақылсыз адам
надан келеді, арсыз келеді; әрбір арсыз жалқаудан сұрамсақ, өзі ... ... ... достығы жоқ жандар шығады» -десе, оныншы қара
сөзінде, [44, б.305] «Қайран елім, қазағым, ... ... ... ... ... ... өлең ... астарлы ой, ұлттық мұң- қай кезеңнің
болмасын әлеуметтік мәселесінің қайдан шыққанына бағдар ... ... «Мен егер ... ... ... бар кісі ... адам мінезін түзеп
болмайды деген кісінің тілін кесер едім», тоғызыншы қара ... ... ... ... ... жаман болса, оған замандасының бәрі де
кінәлі»,- ... сөзі ... ... ... ... әлдеқашан ғана айтып қойған. Абай ойшылдығы, ... ... ... ... ... әлі де ... айтылған халық ойшылдарының даналық ... мен ... ... ... ... мәні мен рухани идеялық, мәдени-
этикалық ... ... үшін ... ... ... тұту, ұрпақ
сабақтасындағы халықтық құндылықтармен өзарабайланыс қатынастарының
инситутциональды проблемаларын ... ... ... ... ұлттық әдеп-ғұрып пен салт-сананы бақылайтын әлеуметтік нормалар
мен реттеудің негізгі функциясы болып табылады.
Қазақ халқы дана да, дара да ... деп ... ... ел ... ... ... ... ойларын тұжырымдай отырып, саяси-
әлеуметтік көзқарастарына ... ... ... қашуын, өз
басының қамын ойлап күйтеуден ... әке мен бала ... ... ... ... іздеу, жаһандану саясатында әке мен
баланың ... жат ... ... ескертенін ұрпақ білуге тиіс.
Халықтық даналыққа бұдан артық дәлел қажет ... Тағы бір ... ... ол ел ... ел қайғысы- Арал қайғысы болатынын әлеуметтанушылар
ғана ... ... бұл ... әлеуметтік болжам, әлеуметтік
қадам. Ұлы ойшылдарымыз халықтық дәстүрдің бәрін дәріптеп қана қоймай, оның
тозығы жеткен қонымсыз ... де ... ... ... жоғарыда айтып
кеткендей, кейбір арамза молдалардың дінді бұрмалауын ... ... ... уақытында тойтарыс беріп күрескендіктен, қазақ халқының діншіл
бола қоймауының өзі де әлеуметтік нормалар мен реттеудегі космополтикалық
саясатты ... ... ... ... ... Республикасымен көршілес және алыс ... ... ... жиі ... отыратын әлеуметтік ... ... орын ... діни ... ... алуы, мұндай көзқарастар көп ұлтты Қазақстан халқы үшін жат ұғым,
себебі жергілікті ... ... мен ... ... пен ... ... ... Қазақ ұлтының дәстүріндегі кісілік, адамдық
қасиеттерді сақтау әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ... функциялары
2.1 Ұлттық дәстүр - халықтық, әлеуметтік және адамгершілік құндылықтар
ретінде.
Әрбір халықтың тарихын сол халықтың ... ... мен ... ... даму ... ... ... К. Маркс пен Ф. Энгельстің әлеуметтік
қоғамдық дамудың түрлі ... ... ... ... ой ... даму дәрежесін анықтау үшін ең алдымен сол халықтардың әдет-
ғұрыптары, фольклорлары мен ежелгі әдеби, ... ... арқа ... Өйткені халықтардың рухани мұрасы, қоғамның әлеуметтік ой-пікірі
бір емес, бірнеше ғасырлардың ... ... ... ... ... ... институттардың, мекемелердің қоғамның сан алуан
салаларының қызметін, әлеуметтік топтар мен жеке ... ... ... мен ... ... ... баға беру ... салу механизмі қарастырылған. Қоғамдық жүйе қалыпты қызмет ету ... ... жол ... ... маңызы зор. Кең мағынада
әлеуметтік қарым-қатынасқа қоғамдағы барлық бақылау түрлері, ал ... ... ... адамның іс-қимылымен тәртібіне баға беру жатады.
Ол әлеуметтік институттағы басқару, ... ... ... ... Ұлттық дәстүр институт ретіндегі оның әлеуметтік функциялары ... ... ... ... ... ... ... институтының
нормалары көкейкесті қажеттіліктерге, мақсат-мүдделерге және идеалдарға ... ... ... және оны ... ... әлеуметтік
мәселелерді шешуге өз бойында аса ... ... ... ... ... бағытталған әлеуметтік субъектінің іс-әрекетін
сипаттайды. Қоғамның өзгеруі адамдардың әлеуметтік қарым-қатынасына тікелей
тәуелді. Әлеуметтік ... ... ... ... ... түрі мен формаларын атқарады.
Ұлттық дәстүр институт функцияларының ... ... ... ... ... ... ... т.б. Сондықтан әлеуметтік қарым-қатынастың мән-мазмұнын
толық түсіну үшін ... ... ... ... ... ... әлеуметтік философияның жетістіктеріне сүйенгені өте
орынды. Әлеуметтік қарым-қатынастың дамуы туралы ілім - ... ... ... ... ... ... ... туралы ілім.
Әлеуметтік қарым-қатынас ... ... ... ... ... ... Өзгеру процесі әлеуметтік ортаның өндірістік,
экономикалық, рухани т.б ... ... ... ... ... болып жатқан
өзгерістер, екіншісіне тіпті әсер етпейтіндей ... ... де ... ... ... ... байланысты, әлеуметтік ортада болып
жатқан өзгерістер ертелі-кеш ... әсер ... ... ... мен ... ақылы әлеуметтік дәстүрдегі қарым-
қатынастар (отбасы, мектепке дейінгі ... ... ... ... саяси партиялар, топтар, ұйымдар, мемлекет) қоғамда ұйымдастырушы,
реттеуші, басқарушы тәрбиелеуші қызметтерін атқарады. Әлеуметтік ... ... бір ... ... ... мен тұрақты қызметтерін жүзеге
асыру тәсілі ... ... ... бөлінісі нәтижесінде пайда болады.
Әлеуметтік қарым-қатынастың іс-әрекетін жасау құрылымы ... бір ... ... ... ... ... және ... өз
рөлдерін белгілі бір дәрежеде атқара алуымен тығыз байланысты. Субъекттілер
өз рөлдерін ... ... ... әлеуметтік қарым-қатынастың әсері
соғұрлым басымырақ болса да, қоғамдық қатынастар тұрақтана түседі.
Әдет – ғұрып, салт – ... ұлт ... ... ... ... ... ... қасқа, Есім ханның ескі жолымен» өрісін ұзартты. Тәуке ханның
«Жеті жарғысымен» байламданды. ... ... ... ... ... бейімделген, ата – баба кәсібіне, өмір қалпына, дүниетанымы мен
діни сеніміне сәйкес ... ... ... ұстамдардың рухани негізі, ... ... ... ... ... ... ... нормалар мен
ережелердің бірыңғай үлгі -өнегесі ... ... Діл – ... ... ортада қалыптасқан мінез – ... - ... ... ... адамдардың белгілі бір қоғамдастығына, ортақ тән ұғым.
Қазақтың әдет – ... өз ... ... ... тұғыры,
адамдардың өз ара қарым – қатынастарын зерттеуші, жеке тұлғаларды белгілі
бір ... және ... ... үйретуші рухани күші. Ол ... ... ... ... – құлқын жүйелі тәртіпке келтіріп
қана қоймай, сонымен қатар қауымдастық тұтастық пен ... ... ... ... әдет – ғұрып сенімдерді бірте – бірте ... сана – ... ... ел билеудің арнаулы заң ... Әр ... ... тән ... ... бар. Оларды екі
ауыз сөзбен халықтың келбеті, тәрбиелік ережесі деуге болатын ... ... ұзақ ... бойы ... көш-керуені арқылы ұрпақ
алмасқан сайын үзілмей, ... ... ... ... отырған. Олар
-халық мәдениетінің аса мәнді құрамдас бөлігі, онда сол ... ... ... ... ... байлығы, басқа ұлттар мен ұлыстардан,
халықтардан айырмашылығының ... ... ... ... Сонымен қатар,
салт-сана, дәстүр қатып қалған, мәнгі өзгермейтін нәрселер емес, елдің
экономикасының, мәдениетінің өркендеуімен ... ... ... одан ... жаңғыра түседі, тозықтары қолданыстан қалып, ұмыт бола ... ... ... ұлттық болмысты басқалардан алабөтен
айрықшалап, даралап тұратын ішкі бір айна іспетті. ... ... ... ... де, ертең де тұл. Дәстүрді адамның қай ұлтқа жататындығың
бір басты белгісі ретінде қарастырған жөн. ... ... ... үрдісі,
тіпті дағды, ғұрып деген сөздер кең мағынада адам мінезі мен тіршілігіне
байланысты қанға сіңген қылықтар. Демек, ... ... тез ... ... кете ... ... ... тез өзгеріп немесе жоғалып кете қоймайтын, ұзақ дәуірлер
бойына екшеліп, сұрыпталып ... ... Оның ... ... зор, ... ...... мен іс - әрекетінің рухани негізі. Ата-
ананы құрметтеу, үлкенді ... ... ... ... ... белгілі бір халықтың ұлттық дәстүрі ретінде қалыптасады. Дәстүр
мәдениетпен тығыз байланысты. Мәдениетті дамыған ел ... де ... ... ... ... ... ... бұл халық-ұрпақ
сабақтастығын сақтап, алысты жақындатып, ... ... ... ... ... ... ... дархандықты даласынан,
даналықты бабасынан, пәктікті баласынан алған халық. Қазақтың әдет–ғұрпы,
салт–дәстүрлерін арнайы зерттеген ... Н. ... ... ... ... сезім, ұлттық салт, дәстүр және ұлттық мінез –
құлық түрлері ішкі факторлар ... осы ұлт ... ... мен ... ... ал ... салт пен ... сыртқы
факторлар ретінде, қоғамдық пікірлер күші ретінде, осы ұлт ... ... бір ... келтіретін материалданған идеялар
ретінде байқалады». Бұған ... салт – ... ... ұлттық
психикаға байланысты біраз тұрақты ... ... ... ... ... ... мінез – құлқын, ... ... ... ... сол ...... ... амалдарының бірі екенін көреміз.
Н. Сәрсенбаев былай ... ... ... ... ... ... пен
көркемөнердегі табыстарын саралаумен тығыз байланысты». Бір ... ... ... ... басқа ұлттар өкілдеріне онша әсер
етпеуі мүмкін. Әдет-ғұрып алмасу процесінде адам сыртқы ортаны, ... тани ... ... ... сөйлеу мен қарым-қатынас ... ... ... ... ... ... ... жаңғырту
әлеуметтік-қоғамдық өмір факторы. Әлеуметтік қарым-қатынас процесінде ... ... ... ... ... ... Қазақ ақын-
жазушыларының шығармалары мен халық ауыз әдебиетінде, халықтың әдет ... салт – ... адам ... ... принципі астарлы
оймен, гуманистік-философиялық, тарихи сабақтастық принцптерімен қатар
жүріп отырады.
Адамзат тарихының ... ... ... ... жүйесі
қалыптасқан және онда ең жақсы материалдық, рухани ... ... ... ... ... ... бағыттылығы адамның материалдық және
рухани құндылықтарға ... ... оның ... ... ... Н. ... ... түсінігі» - социлогиядағы ең
анықталмаған және ең ... ... ... ... ... Оған ... бір қатар белгілері бойынша жіктелуі
жатады: құндылықтар ... ... ... ... ... ... ... индивидумдар жеке өмірін құруға және ол әрекет
таңдауына басшылық ... ... ... ... болуы және қажеттілігі ежелгі ... ... ... мұндағы «аксиология» терминін тұңғыш рет Э.
Гартман қолданды. Олар ... ... ... ... келіп, кейінен бұларды «құндылық» ұғымына әкеп сидырды.
Құндылықтар концепсиясының негізін әлеуметтану ғылымында ... М. ... ... әрекеттер мен әлеуметтік білімді норма ретіндегі ... ... ... ... ... ... ... құндылық
қатынастарының қайталанып отыратын кластарын қарастырады. Г. ... ... алты ... ... қарастырған: ғылым, дін, ... ... өмір және ... сүйіспеншілік» [45, б.184]. Құндылық
мәселесі ежелгі заманнан бері қарастырылып келе ... ... ... әлемі- сөздің кең мағынасында мәдениет әлемі, ... ... ... ... ... ... ... білдіретін, оның
адамгершілік санасының, басымдылықтарының саласы. Әрбір ... өз ... ... ... ... ең ... ... әдетте адам қызметінің
түрлі сипатын айтады. ... ... ... ... ... және ... ... айырады. Материалдық құндылықтарға адамның
өмірлік қажеттіліктерін қанағаттандыруға арналған материалдық игіліктерді
жатқызады. Әлеуметтік – саяси қоғамдық құндылықтар ... ең ... ... ... ... ... құндылықтарға отбасы, мемлекет,
адам құқығы жатады.
Рухани ... ... ... дүниетаным принціпі, философиялық
тұжырым, адамгершілік нормалары мен саяси ... яғни ... ... байланыстылардың бәрін жатқызуға болады. Рухани құндылықтың
маңыздылығы әрбір адам (әлеуметтік ... өз ... ... ... алаады. Өйткені құндылықтар жүйесі адам ... ... ... ... ... ... ... Қоғамның барлық сферасында
жан-жадаулығы кеңінен тарап, адамдардың ... ... ... ... азая ... ... ... дегеніміз, оның адамдық
болмысының мәнісі неде және оның өміріндегі маңызы қандай деген сияқты
сұрақтарды ... ... ... ... парыз болуға тиіс. Руханилықтың
өзі- адам ... ... пен ... қайырымдылық пен
мейірімділікті айқындаудың мөлшері, жеке ... ... ... ... айтқанда, әр адамның өзіндік қалыптасуы, өсіп-жетілуі,
дүниедегі алдына қойған мақсаты және өмір ... ... мен сара ... ... жіктеуінің негізіне олардың әмбебаптылығы мен қоғамдық
деңгейі жатады. ... ... ... ... ... және ... құндылықтарды айырады. Бұл
құндылытардың әр түрлігі олардың қандай қажеттіліктерді ... ... ... ... дәстүрдегі құндылықтар мақсаты
- барлық адамдардың өз ... ... ... дамытуына
мүмкіндік жасау. Бұл ұстанымның әлеуметтік саяси саладағы орны ерекше
маңызды. Адамның ... ... ... ... ... халқының рухани дүниесінің белгісі мен көрінісі оның
әдет-ғұрыптылығында. Мысылы қонақ кәдесіндегі ... ... ... ... ... алуы. Қыр қазағынының үйіне түскен қонаққа ас беру,
соңғы малын сойса да ... ... ет асу, жоқ деп ... ... санап
келген қонағына жоқшылығын, кедейлігін көрсетпеу, дастархан жайып, оны разы
қылып, шығарып салу азаматтартығына, кісілігіне сын деп ... ... ... қыр ... ... моральдық кодексі, рухани
құндылығы. Олар біреуге жақсылық, кісілік көрсетсе, біреудің алдында ... я ... ... мақтану үшін емес, өзінің жігіттік ... ... ... деп санағандығынан жасалатын әрекет. Ықылым заманнан келе
жатқан әлгіндей құндылықтар ұмтылып бара жатқанға ұқсайды.
Қазақ кісі жатырқамаған халық, ... де ... ... ... жер ... келгендерге, Ұлы Отан соғысы ... ... пана ... ... қазақ ешкімнің де ұлттық нәсілдік шығу
тегіне қарамастан бауырына ... ... ... кішісін өзі жеп, үлкенін
қонағына берген, сөйтіп қырық рулы елдің біразына пана болғанына тарих куә,
әйтседе оны ... өзге ұлт ... ... ... де
баршылық. Жерімізге көз салып, елімізге көз алартқан А.С. Солженицин сияқты
жерлестеріміз «су ... ... ... соң» ... ... ... ... заманына қарай орынды пайдалану, мүмкін өзгерту
де ... ... Бұл ... айтпағымыз тіл саясатын, оның қоғамдағы рөлін,
әлеуметтік қажеттігін, беделін көтеру, ... ... ... ... ... жатып, төр-менікі» - деген ағайындар алдында ... ... ... ... деңгейіне жеткізу бүгінен
басталатын мәселе. ... ... ... ... ... үшін ... еске ... қана қою немесе оның тарихи иесін қалпына
келтіру, оған ... ... ... ... ... дамуын жеделдету. Әлемдік шеңберде кеңінен ойлау арасында
өткеннің көне мәдени мұрасын ... ... мен ... ... ... мәдени саясатын жасау және өзгелерге таныту кезек ... ... ... ... жұмысын жүргізу кезінде
респонденттердің ішіндегі 18-25 жас аралығындар - 92,5 ... ... - 87,6 ... ... көрі ... ... айтты. Ал 50 жастан жоғарғылар- 52 пайызы жоғарыдағы
пікірлерді ... ... ... ... ... 92 ... ... көрі материалдық құндылықты жоғары қоюатынын көрсетеді.
Сурет 1. Мәдени құндылықтар өлшемі.
Әлеуметтік қоғамдық ортадағы ұлттық ... ... ... адамгершілік тұрғысынан берілетін баға, бүкіл адамзаттық
идеялардың бірі. ... ... алып ... ... ... ... байқата тұрса да, ұлттық мінезді білдірсе де, ... ұлт ... ... ... ... емес ... ... Қайта озық
дәстүр, ұнамды қылықтар екінші ұлт үшін де үлгі, өнеге мектебі болмақ [1,
б.84]. Дәстүр, әдет – ... пен салт – сана ... ... ... ... мәдени деңгейін көрсетумен қатар, тәрбие талаптарының
негізін құрайды, адамдардың қоғамдасып өмір сүруінің және ... ... ... ... ... ... ... игеріп,
тіршілік көзін қалыптастырудан бастап, ... ... ... ... ... ... Сол тапқырлығы мен ... тірі ... ... ... ... аман қалу ... ... бәрі адам санасында қауіптің алдын алу қажеттігі мен
табынушылық сезімінің қалыптасуына ... ... ... ... ... ... ... әрекеттердің барлық салаларын
қамтиды.
Ата-бабаларымыз шекара тұтастығын, халық бірлігін сақтауды басты мұрат
етіп, ... ... өмір ... де ... ... оны ұрпағына айнымас
мұра етіп қалдырған. ... ... ... ... ... ішкі ... бірі – жеке тұлғаны қастерлеп, оның бойындағы адами қасиеттерді
дәріптеу, үлгі тұту, ұрпағына өнеге ету. Бұл ... ... ... той-мерекелер мен салт-дәстүрлер арқылы жүзеге асырылады. Ел
ырысын сақтау үшін, оны сырт ... ... ... ... ... үшін де ... ... ерлік сабағынан өткізер салт-дәстүр мен жөн-
жоралғылар пайда болған. Дербестікті сақтап, ... орта ... ... ... ... сақтау жеке тұлғалық қасиеттерге байланысты
екенін, адам – дүниедегі ең алып та ... күш ... ... адам ... ... ... ойластырып,
социологиялық философиялық, психологиялық, педагогикалық ұғымдары айқын
далалық ғылым негізін қалаған. Көшпелі ... ... ... тіл ... тек өзі үшін ғана ... елге ... ... келген ұл-
қызы үшін де абырой жолына ... ... ... Өзге ... ... ... пайда болу тамыры осында жатыр.
Кеңес ... ... ... ... көне ... салт-санасын
арнайы зерттеген емес. Өйткені көптеген ғалымдар қазақтарда ислам діні ... өлке деп ... ... діни ... ... мән ... тұрғындары өздері өмір сүрген ортаның әлеуметтік ортаның ... ... ... мен ... ... жас ... ... үлгі-өнеге берудің басқа жұрта қайталанбайтын талап-тілектерін
дүниеге ... ... жас ... ... жалпыға ортақ әлеуметтік-
моральдық нормасы белгіленеді. Қыр қазақтары өздеріне биік ... қойа ... ... ең бастылары: жеті атасын білу, қыз ... ... ... ... ... ... ... асу, отбасының
берекесін сақтау т.б. сияқты салтар арқылы қоғамдық отадағы әлеуметтік
институтардың нормалары мен ... ... ... ... ... әр ... өмір ... дайындап, мінез-
құлқын реттеумен шектелмейді. Экономикада қатынас негізді ... ... ... ...... ... және мағыналар. Әр
әлеуметтік саты мен топтардың өмір-тұрмысында өз нормалары, ... ... ... ... шектеулер қойылуы мүмкін. Мысалы, ғалымдар
өміріндегі мәдени құндылықтар мен мәдени белгілер шаруа отбасына түсініксіз
де қажетсіз ... ... ... ... ... мен ... ... арасында өзара ұқсастық та, бір – бірінен айырма жоқ ... ... де ... ... өткен ұзақ жолдың ... ... сол екі ... шежірені түрлі міндет атқарып, екі түрлі құралмен
жасалынуында. Азаматтардың ... ... ... ... ... ... ... тұтас алғанда, жалпы қозғалысын мұқияттылығымен, бүге-
шүгесіне дейін қамтуға тырысса, әлеуметтану тарихының ... ... Ол ... ... ... ... де, оның әлеуметтік рөлдерін,
функцияларын, ... ... мен ... ... ... тәсілдермен, жинақтап, сұрыптаумен қатар, әлеуметтік ... ... ... ... әр қилы ... ... ... Тоталитарлық кезеңдегі
тың тәсілді тауып қолданудың еркіндік те, жігерлік те жетіспеді. Одан ел
басқарудың ... ... ... ... ... ... Әр
кезеңде ортада мүдде мен мүмкіншілік өзінше бұрмаланды. ... ... ... ... ... ... ... өнегелік пен
тәлімділікті қолданудағы немқұрайлық, өзге халықтың дәстүрін қабылдаушылық
пен дәріптеушілік, өзгеге толғанбай еліктеушілік етек ала ... ... ... алып енді-енді ес жия бастағанда, елдегі саясат өзгеріп
нарықтық ... ... ... ... ... ... пен
адамшылықтың ауылы алыстай бастады. Солай бола тұра ... ... ... ... ... ... ... жүректі, көкірегі ояу
азаматтар дабыл қақты. Соның салдарынан болар тәлімділіктің бесігі- ұлттық
дәстүр екенін айтып ... ... ... ... орын ала ... Көпке
танымал, ұлтының мұңын мен жоғын жоқтап ... ел ... ел ... ... Ш. ... А. Айталы, философтар Д. Кішібеков, Ж. Молдабековтің
еңбектерін түптеп келгенде, ... жаңа ... ... ... деп
пайымдаймыз. Қазақ адамгершілкті - табиғи атамекенге деген тәнтілік пен
теңестік ... ... ... ... ... пен жарастық
үлгісінде, дәстүрге адал ... ... ... ... ... ... кең де, ... де мәселелерді ... ... ... ... ... ... ... аударады. Қазақтанудың межесі
– тәуелсіздіктің тұлғасын қалыптастыру, тәуелсіздіктің топтасқан әлеуметтік
негізін құрып, кеңейту тәуелсіздіктің ... ... мен ... [46, б.251]
Қазақтың тағдыры шығыстың, түріктің көне тарихынан бастау алды, қытай,
мұсылман, славян іспеттес түрлі мәдени-рухани мұралардан нәр ... ... ... ... Көне ... мәдени және әлеуметтік өмірі
мол және қилы-қилы екеніне көзіміз жетуде. Идеялық тағылымы ... ... мен ... ... ... таныстыру, дүниежүзілік деңгейге
көтеру - ... ... [46, б.59] ... ... мол рухани-
материалдық мұрасын әлемдік өркениет деңгейіне көтеру басты міндетіміз
болмақ.
Ұлттық дәстүр алғашқы қауымдық ... ... ... қаланған ата-
бабамыздың көне наным сенімдерінің ... ... ... Кейіннен аналық
және әкелік қауымдық құрылыста қалыптасқан салттармен ... ... ... ... ... мен эпостарда, лиро-эпос жырларында және
ертегілерде мол кездеседі. Қай кезеңде болмасын тиым ... мен ... да ... ... ... нормалары ретінде
қатаң сақталған. Адамгершілік, ар, ұлттық намыс, ... ... ... ... ... негізінен, ұлттық
мәдениетті дамытудың игі құралы болып қалыптасқан:
-игі әдет- ... ... ... ол ... ... ... игі ... өмір қолданысына айналу, халықтық
мәдени тіршілік;
-әдеп-ізгілік пен имандылықтың іс-әректтегі мәдени көрніс;
-дәстүр-әдепке айналған игі іс-әрекеттің әлеуметтік көрнісі, ұлттық ізгі
қасиетін ... ... ... ... ... ... өмір заңдылығына айналуы,
этностық тіршіліктің заңды ... ... - ... пен ... ... мен салттың халық санасына
сіңіп, өмірлік заң болып қалыптасуының көрнісі. [46, ... мен ... ... тұрмыс тіршіліктегі іс-әректтік
үрдістері: жөн-жоралғысы, рәсім, рәміз, ырым, тыйым, сенім, обал, сауап,
ысырап, ар-намыс деп ... ... ... ... ... игі ... көрініс, рәміз-этностық белгілер
мен жоралғылар;
Ырым- жақсылыққа құштарлық, жақсылыққа жету ниетімен жаслатын әрекет,
игі сенім;
Тиым-жаманшылыққа қарсы жасалатын ... ... ... нұсқау,
тәртіптілікке үйрету;
Сенім –дінге, болашаққа, игі іс-әрекеттің ... ... ... ... ... ... ... тағдырын білу, оның бағасын ардақтап
аялау, олай болмаса обал ... ... ... нәрсеге, кіріптарлыққа, қарт адамға, жан-жануарларға
жақсылық жасауды міндет санап, ол міндетті орындау;
Ар- ... ... жеке ... қозғаушы күші;
Намыс-арлы адамның намысы ата—тектік, ұжымдық-рулық, ұлттық
намыспен жалғасып, қоғамның қозғаушы күшіне айналады.
Ұлттық намыс - жеке ... ... ... ар-намысын қорғау, ұлттық
мұраларды қастерлеу, дәстүрлерді аялау, адамзатты сыйлау сезімдерінен ... ... ... қалыптасады. Ұлттық намыстың тірегі-ар. Арсыз адамда
намыста болмайды. Қазақта «өлімнен ұят күшті» ... ... бар, ... ... деген нақыл сөздер адамның адамшылығындағы намысты ... ... ... ... ... адамгершілікке
тәрбиесінде баланың өз әкесі мен ... ... мен ... ауылының жеке-жеке өз міндеті бар. Оны халықтың өзі: балаға
«ана – ... әке – ... әже – ... ата – ... ауыл - ... ... ... таңда үйде болсын, түзде болсын, баспалық ... ... ... бол, ... ... ... келсе кісіге
жақсылық жаса деген сөзді кім де кім ... ... ... ... ... тән қасиеттеріміз дұрыс жолға қойылды деп айта
алмаймыз, сөзден көрі іске ... іс ... ... ... мен әдет-
ғұрыпттарды күнделікті өмірде қолданылсақ ... ... ... ... ... халқында адамгершілікке тәрбиелейтін тағы бір дәстүр – ол Бата
беру. «Батаменен ел көгерер» ... ақ ... ... Ол ... ... бермейтін қасиетті рухани ұғым. Ең жақсысын ... ... ... [2, б.78] ... той бата ... аяқталады. Бата
қазақ халқының ғұрпында адал ниет, игі тілек ... бір түрі ... ... салтқа енген бата беру кейде өлеңмен, ... ... қара ... ... ауыз ... бір жанры болып қалыптасқан.
Терең толғаныспен оқылған бата сол ... ... ... ... ... табиғатқа, қоғамға, дүниеге көзқарасы мен
түсініктерін, ... ... ... ... ... иесі,
көркі –ұрпаққа амандық, адалдық, парасаттық, отаншылдық, ... өнер – ... ырыс – ... құт – береке, мұрат тілейді. Белгілі
бір істі бастарда, жауға, жолға, аңға ... ... бата ... ... тек ... жұртында емес, түркі, монғол халықтарында бағзы заманнан
дәстүрге, салтқа айналған. Қазақ бата сөздерінің ... ... ... ... Орыс шығыс – зерттеушісі, Петербор Ғалым академиясының
академигі В.В. ... ... ... ... ... кітабында
(1870) көптеген бата сөздер берілген. А. В. ... 1905 ... ... ... ... ... словестности» еңбегінде бата
сөздерге талдау жасалған.
Қазақ балаларының тақырыптық шеңберінде ... ... ар – ... бірлік, бақыт, молшылық мәселелері қозғалады. Бата ... ... ... сезімге әсерлігі, бейнелеу, суреттеу, мәнерлеу
жүйесі, сөздердің ауыс мағынасында сұлу қолданылуы тыңдаушы жүрегін баурап
алады. ... бір бата ... ... ... ... ... ... бер.
Жомарттың қолын бер,
Сапарлының жолын бер,- деген сөздер ... пен ... ... ... ... мәні бар ... ... дәстүрдегі
адамгершілік нормаларына батаға тоқталатын болсақ. Бұған қарама қарсы ұғым
- теріс бата да бар. Бұл ... деп ... ... ... ... өте ауыр ... «Құнанбай қос қолын созып, алақанын сырт қаратып
тұр... Бұл теріс батаның, ... ... ... ... бата ... ... ... тілі тимеген баласына әкесінің қолын теріс жайып
берген қарғыс батасы. Батаның бұл түрі ел ... өте ... ... ... ... ... ... таңба болып қалған. Атаның теріс ... ... та жек ... ... ... бата ... оның ... рухани өмірінің кейбір белес суреті, танымдық ... ... ... ... ... ... жарастығын сақтауы,
этикалық, адамгершілік келбеті, «ақыл ауызын, арман қазығын» ... ... ... көрініс табады.
Қазақ халқының салт- дәстүрлері׃ бала ... ... салт ... ... ... әлеуметтік-мәдени салт- дәстүрлері
болып үшін ... ... ... Бала ... ... әдет –
ғұрыптарға баланың ... ... ... бері ... ...
тәрбиелік дәстүрлерден (шілдехана, балаға ат қою, ... ... ... ... ... ... ... атқа мінгізу, сүндет
той) бастап, қыз бала мен ұл ... ... ... – отау ... ... ... ... арналған азаматтық жөн –
жоралғылар кіреді. Тұрмыстық – салт ... ... киіз ... ... ... ... киімдер мен тағамдар, мал бағу,
егіншілік, ... ... ... ... кәсіптерге
үйретудің тәлімгерлік түрлері енеді. Әлеуметтік - ... салт ... ... ... ауыл ... ... қарым – қатынасы,
шешендік сөз өнері, қазақтың ұлттық музыка ... ...... ... салт – ... ... күту, халықтық – ұлттық
мерекелерді өткізу, өлікті жөнелту ... әдет – ... ... ... ... алып ... жүргізейік:
Базарлық дәстүрі - алыс сапарға, саяхатқа, сауда жолына шыққан адамдар
жерлестеріне, көрші-қоламға, сыйлас адамдарына, жас ... ... ... Оны ... бұл ... көрудің, сыйластықтың белгісі
және ескерткіш ... ... ... ... көңілін көтеріп,
риза қылуынан туған адамгершілік ниеті. Айтыс (дәстүр)-әдебиет жанры
блғанымен ... ... ... ... ... түрі. Ойын, той, ас,
қыз ұзату, келін түсіру сияқты қазақ ... ... ат, ... ... ... ақындары да қатысып, олар ... ... ... ... ... түскен. Әрине мұндай жерде айтыстардың өз
мақсаты, талабы мен ... бар. ... ... көп. ... ... талантын
шындайтын үлкен өнер жарысы. [1, б.66]. Мұнда айтылғандай ... ... ... ... дау ... қоймас, мәселе оның сыртқы формасы емес
ішкі құрылымында. Айтыс-әлеуметтік ... ... ... ... ел билеген хан, би, болыстарға сол ауылдың ... ... ... ... ... не ... не мазақтау, ауыл билігіндері
үшін ақынның намысына тию. Бүгінгі күні қазіргі ... ... ... ... Онда жігіттікке тән мәртілік пен серілік жетіспейді,
сөз қадірін білетін, бір ауыз ... ... ... ... ... ... жоқ- бұл ... ақындыққа жасалған қиянат,
жеңілгенін іштей біле тұра, сырты жылтыр, іші ... ... ... өзін ... ... қадірін кетіреді де, оның қоғам ... ... ... ... ... көлеңсіз жайттардың
салдарынан ұлт құндылығы болатын, ұлт мақтанышының биік діңгегі ... ... кете ... ... ... ... ... әлеуметтік
мәселелерді шешу мен оның алдын алудағы ... ... ... ... қарастырылуы керек.
Сүйінші - ұлттық салт. Қуанышты хабар жеткізуші адам «сүйінші, сүйінші!»
деп келеді. Мұндайда үй иесі қуанғанынан «қалағаныңды ал», - ... ... риза ... ... ... Бұл шын ... ризалықтың белгісі.
Сүйінші сұраудың да, сүйінші алудың еш ... жоқ. ... ... ... ... ... байқатады. Сүйінші сұрау арқылы
біреудің екінші біреудің қуанышына ортақтасу, қуана білу, ... ... мен ... ... ... ... кісілерге немесе дін жолына ақшалай, заттай
берілетін құдайы. Садақа беруші адам өзінің үй-ішінің амандығына қол жайып
бата тілейді және «батаңыз ... ... деп бет ... ... ... беру әр мұсылман міндетті болып саналады. «Садаққа берсеңдер-
құдайға ... ... ... ... ... ... бара ... жоқ-
жетікке беріңдер»,-деп Құран кәрімде де айтылған.
Кіндік кесу дәстүрі. Баланың кіндігін кескен ... сол ... ... өз ... ... қолқабыс етіп назардан тыс
қалдырмаған. Сол сияқты сыбаға, ... ... ... ... ... ... сияқты салт-дәстүрлердің адамдардың адамгершілік қасиеттерін
қалыптастыруға моральдық принциптермен қаруландыруда ... ең ... ... ... ... көзіміз жетіп отыр. [1, б.384]
Дәстүрлерді саралай келе, ғалым ағамыз Жақан Молдабековтің сөзімен ... ... ... - өз ... ... өз ... ... дінін жатсынудан басталады. Мұндай теңсіздік біртіндеп өз ұлтының
қайыршысына ... ... өз ... қорлауына қайғырмайтын қара
жүректікті бойға сіңірді. Мұның өзі ... ... ... ... ... ... ... Адам болуға, ұлтжанды болуға,
текті болуға тырыстырмайды, керісінше, адамгершіліктің, ... ... ... ... ... аяқ асты ... ұлттық болмысын айырбастауға, сөйтіп өзінде, ... да ... ... қауымды мазалайтын нәрсе - ... ... ... және ... ең ... оны ... және ... білу.»
[47, б.19]
Әр түрлі категориядағы халық ... ... ... сұрақтарды саралайтын болсақ, төмендегідей нәтижелерге
назар аударуға болады: «Сіздің отбасыңызда тиым сөздер қолданылады ма?», ... ... « иә, ... оның ... ... бар дегендер», - 83
пайыз болса, «жоқ ... ... ... -18,5 ... Жауап беруге қиналатындары – 5 пайызыды құрайды. Батаға сенетін,
батаның қажет деп ... -98,7 ... ... Ал ... дәстүр - адам
болуға, ұлтжанды болуға тәрбиелейді деген ойды құптайтындар-78 ... ... ... 2. Тиым ... мен батаның көрсеткіштері.
Ұлттың өткен тарихы мен дәстүрлі рухани – дүниетанымдық ... ... ... ... ... сай озық батыстық өркениеттік
құндылықтар мен жаңашылдықтарды ... жөн – ... ... ... жүреді. Оның себебі ұлттық ... ... ... ... рухани құндылық ... ... пен ... ... ... ... деген ойды туғызады, дегенмен
қазіргі Қазақстанның ішкі әлеуметтік, рухани бірлігі, елдің біртұтастығы ел
ішіндегі саяси-әлеуметтік ынтымақ, ... ... ... ... тізгіндеп отырған халықтық адамгершілік салты мен, адами
дәстүрідің үйлесімділігінде.
2.2 Халықтық дәстүрдің әлеуметтендіруші және ... ... ... ... ... әлеуметтік, экономикалық
және саяси ... ... ... ... өз ... ... бағыттағы өтпелі кезеңді өткерді. Бұл кезеңнің
қиындығы – бір ... ... және ... ... ... ... ... Аталған процестің сипаты белгілері дәстүрлі
үрдіс пен жаңаның арасындағы, яғни қалыптасқан ескі құрылымдар, ... жаңа ... жол ... ... жандандыратын іс-әрекеттер мен
ойлаулар арасындағы қайшылықтардан келіп туындайды. Қоғамды ... ... ... ... топтармен қамтуда. Жаңартудың тиімділігі кең
әлеуметтік қолданушының болуында, әлеуметтік ... ... ... экономикалық қайта құрулар негізінде жеке
меншіктің енгізілуі және басқару ... ... ... қоғамдық
өзгерістерге сәйкес әлеуметтік бақылаушы түрлерін қалыптастырып, ... ... ... ... ...... төмендегі факторларға байланысты:
- нарықтық қатынастарға өту;
- жеке меншіктің және оның әртүрлі түрлерінің пайда болуы;
- жаңа саяси және ... ... ... ... ... ... мәдениеттің өзгеруі.
Қоғамның әлеуметтіік жүйесінің ашық не жабық болуы да әлеуметтік
қабаттармен ... мен жеке ... ... іске ... ... және реттеуші функциялары Қазақстандағы аймақтық
ерекшеліктерге байланысты. Бұл жерде экономикалық, әлеуметтік, ... ... ... топтарға, индивидтерге қол жеткізе алатындай
дәрежеде болуы ... ... ... ... мүмкіндіктерін
айқындайды.
Әлеуметтік бақылаудағы қатты басты назар аударатын проблема мемлекеттік
тіл мәселесі. Тіл - қарым-қатынастың өнімді және ... ... ... әлеуметтендіруші құрал. Тіл- ұлттық ғұрып, ұлттық салттың белгісі. Ұлт
тағдыры- ел тағдыры. ... ...... ... Оған
салғырт қарау - өзгені де, өзімізді де ... Тіл мен ел ... ... ... ... тиіс емес ... ескере
отырып әлеуметтік бақылау жасау, реттеуде ... ... ... ... ... ... кезде мемлекеттік тіл статусы қағаз жүзінде
ғана қолданып, орыс тілінің аудармасы ... ғана ... ... ... ... ... Жолдауында тіл, діл, мәдениет, өнер
саласына қатысты айтқан бірқатар ойларына ... ... ... жоқ ... тағы да ... ... елтіп, «бірқалыпты жағдайға бой ұрып» Ғ.
Мүсірепов айтқандай, ұлттық рухымыз бен намысымыздың ... ... жоқ па ... ой ... Елбасымыз өз сөзінде «әр қазақ-бір-бірімен
қазақша сөйлессін...»-дейді. Тіпті, «Ана ... ... ... «Қайталап айтайын: қазақ пен қазақ қазақша ... ... ... ... ... ... ... тағы да.
«Дауға салса алмастай қиған, сезімге салса қырандай қалқыған, ойға ... ... ... ... ... әрі ... әрі ... әрі байырғы, әрі мәңгі жас, отты да ойнақы ана тілімізге» бұдан
артық қандай жанашырлық керек. [48, б.5] ... өмір мен ... ... ... ... ... жерінген қозыдай, кейбір қандастарымыздың
байлық пен мансаптың соңына түсіп, ұлттық дәстүр мен тіл, ділден ... ... не ... ... ойды ... ... ... жатқанымен, оны
әлеуметтік мәселе ретінде, қоғамдық ... ... ... мен ... сияқты, сонымен қазақтың сезімі мен ойы шынымен, ... ... ... «тіл мен ... не керек, қарын тойса болғаны» -деген
тоғышарлығы қоғамдық мәңгүрттенудің алдында тұрған ... деп ... ... мәселесінің байбына жетіп, түйінін шешу - өз ... төл ... Оны ... ... ... ... де ... Сондықтан демагогиканы, бос сөзді қойып, ... ... іске ... ... және оны ... ... өз ... ... ... пен ... негізгі бір ерекшелігі – ... ... ... бір ... ... – сол ... пен ұлттың туған
тілі. Дүниеде бұрын ... ... ... ... қанша халық бар – солардың
бәрінің де туған ана тілі бар. Адам ... ... ... тіршілік
иелерінен бөлекше ғып тұрған ең ... ... осы тіл мен ... ... ... жер ... неше мың ... халықтың тіпті саны жағынан
мыңға да жетпейтін халықтың өзінің де, тек сол ... ғана тән ... ... ... ... ... ... тән күрделі құбылыстардың ең бір
айшақтысы да ... Тіл - ... ... ... ... өте зор ... ... Тек осы бір өзгеге ұқсамайтын өз
туған тілі болғандығы үшін әрбір халық ерекше сый-құрметке ... ... ... от басы ... ... ... ... танылар тұсы да осы ара. ... ... от басы ... ... әр қазақтың
баласы өз ұясына өз тілінде ... өз ... ... ... ана тілінде сөйлессе, қазақ тілі мұндай жағдайға
ұшырамас еді. Олай ... ... ... ... ауруының түп
себебі де, оны емдеудің көзі де, ... ... ... М.
Хайдегердің «язык – дом Бытия» деуінің мәні де ... ... ... [49, ... ... ... тіл құрғақ және өзінің мәндік функциясын ресми
орындарда ... ... Оны ... мен ... ... біз оның рөлін
азайтып, оны шексіз қорының ... ... ғана ... Көп ... ... мәдениетке диалектілік сөздерді, концелиоризмдерді, жаргондарды
қосып шұбырлатамыз. Әлеуметттік тұрмыстағы ... ... орай ... ... таптың, ұлттың, халықтың
мінез-құлқында көрініс беретін ... ... ... ... ... ... ... бір түбі болып саналады.
Қоғамдық қарым-қатынастың мінез-құлықтың құбылыстардың ... өмір ... және ... ... және ... тән заңдылықтарын зерттейтін және
әлеуметтік қарым-қатынасты адал әрі дамытып отыратын осы ... ... ... ... іс-әрекетінің мінез-құлықтық және
әлеуметтік бақылау жасау формаларының өзара әрекетімен мінез-құлықтың
әлеуметтік дәлелді ... ... ... ... және ... әртүрлі әлеуметтік топтарының, жіктерінің таптарының мінез-
құлықтық ерекшеліктерін ұлт ... ... ... ... ортақ ең маңызды қызметі– адамдар арасындағы өркендеп және өзгеріп
отыратын тұрақтылықты ретке келтіріп ... ... ... даму ... ... ... қоғамдық қатынастардың қалыптасуы, дамуы,
өзгеруі мүмкін ... ... ... ... дәстүр қоғамдық
болмыстың ең ... ... ... ... қатынастар тарихи
дамудың әрбір жаңа сатысында сақталып қана ... ... ... ... ... ... ... жаңғыру жүзеге асады,
ескі қатынас түрлерінің қазіргі және ... ... ... ... - ... ... ... өмір бойы қалыптасқан таным, ұғым,
әдеп, әдет, салт – дәстүрлерінің ... ... күші бар ... ... жолы ерте ... Ол ... ... мен
мінезінде, жадында ата – баба ұлы ... ... ... сақтау
және оны дамытуды көздеген, мақсат ... ... ... өмір ... ... дүниенің тұтастығын әрқашанда жырлайды. Ұлт болмысындағы
дүниетану, өмір тану адам ... ... ... пен ... ролі мен ... ... ... қасиет пен адамгершілікті әдет-
ғұрыптар негізінде қалыптастыру, адами болмыстағы жан мен тән ... ... сыры мен ... қабаттастырған өмірлік бағдар-тағы
ұлттық дәстүр. Әрбір дәстүрдің рәсімдері болады. Мысалы, кісілік дәстүрінің
рәсімдерінің мәдени түрлерін саралап көретін болсақ:
-имандылық ... ... ... сыйласым, жақсылыққа сену,
тек жақсылық жасауға бейімделуді көрсетеді;
- салауаттылық рәсімі-таза жүру, ... ... ... ... ... оғаш қылық көрсетпеу, сергек сезімділік көрсету, сабырлық
сақтау байқалады;
- ... ... ... ... әрнәрсеге жақсылық жасау, көмек
көрсету, адамзатқа мейрімді болу, табиғатты қорғау, садаққа беру, қарттарға
қамқорлық ... ... ... өтеу ... - Отанға, ата-анаға қызмет ету,
перзенттік борыштар мен ... ... ... туған жерді, ата-баба
дәстүрлерін ардақтау, оны сүю;
- әдептілік рәсімі-ізетті, инабабатты, қайырымды, мейрімді, әдеп сақтау,
әдеппен сөйлеу, жақсы мінезділік ... ... ата ... ... ... ата тегін, руын, ұлтын ... ... ... ұлттық қасиеттерді қастерлеу, ата тектілік кәсіптілік
бағалау, ата тектік дәстүрлерді өмірде орындай білу үлгілерін көрсетеді;
- бірлікшілдік ... ... дос, ... туыс, ұжым бірлігін
сақтау, ұлтаралық достық пен халықаралық достықты құрмет тұту, «бірлік
болмай, ... ... ... ... ... орындау орындау әректтерін
көрсетеді;
-қонақжайлық рәсімдері-кез келген адам баласын күтіп, оған жағдай жасау,
сыбаға сабақтау, қонақ күту, аш-арыққа қайрымдылық ... ... ... ... ұят ... қастерлеу, ұлттық
намысты қорғай білу, адами мәртебені ардақтау, үнемі алға талпыну, ... ... ... ... ... ету ... көрсетеді.
Бұл кісілік дәстүрдің негізгі рәсімдері ғана. Қазақ халқының жүздеген
дәстүрлерінің әрқайсысының рәсімдері, ... бар. ... ... те, қыңырлық та, қысым да өтпелі, итермелі күйге алмасып жаты.
Өмірден өз орнын іздеген ұрпақ ... ... ... ... ... Осындай бетбұрыста тарихи тәжірибені тәржімелеуді өз ел-жұрты
үшін нағыз тер ... ... ... ... мен ... саяси-әлеуметтік арна деп түсінушілік өте қажет. Қажеттілік
еліктеушілердің ермегіне жатпайды, еріктілердің есею жолын анықтайды. Енді
осы жанкүйерлерді ... ... ... ... адамды ұрпақпен,
ұрпақты елмен, елді мемлекетпен будандастыратын, әрқайсысын дара ширатып,
бірге сабақтайтын әлеуметтік күшке ... ... ... ... бірде нақты көзқарастың, бірде қайсар ... ... ... ... бермей жатқаны да рас. [50, б.19] ... ... ... асуы ... ... ... ... әлеуметтік топтан екіншіге ауысу кездеседі, бірақ ол тек ... ... ... ... Өйткені мәдени нормалар мен мәдени мағыналар ... ... ... ... ... Ол ... нышан мен мағыналарға да
байланысты. Статустық белгілер: мансап, шен, этикет – мәдени ... ... ... Өмір ... киімі, тағамы, бос уақытын, демалысын
өткізу ... ... жеке ... ... ... атап өтуі ... ... символды айқындайды. Сол себептен көп факторлар ішінде той-
мерекелік әрекеттер ауқымы, мазмұны, жұмсалған қаражаты, қамтылған ақпараты
қатынасушының ... ... оның ... ... ... қажеттіліктерінің өтелмеуі жеке тұлғалық және ... ... Өз ... ... адам ... оны ... жағымсыз әрекеттерге итермелейді. Ой-арманына
жету кейбір адамдар үшін байлық пен ... ... ... тарихы талай-
талай рет астан-кестен боп өзгерді, ... ... ... ... ... болды, бір формацияның орнына келесі бір ... бір ... ... ... жаңа ... ... жатты. Соның өзінде
әрі бармай-ақ соңғы мыңжылдықты алар ... ... ... бірде-
бірінің өмірлік философиясы, тұрмыстық өзгешеліктері, салт-дәстүрлері әлі
де бұзылмай, өзінің біртуар бітімін сақтап келеді. Әр ... ... ... ... ... Ал, ... әрбір халықтың
салт–санасының, психологиясының өзіндік ерекшелігі, басқа бірде-бір халыққа
ұқсамайтындығы тіптен ғажап та қызықты Пендешіліктен биік ... ... ... ... асыл ... көп адамды биікке жетелейді. Бірақ бұл қиял
ғылыми-техникалық жетістік арқасында ақпараттық ... ... ... тиіп,
талқаны шығып жатқаны да мәлім. Осының салдарынан мәдениет үлкен дағдарысқа
ұшырауы мүмкін.
Қоғамдық нормалардан тайынбай психологиялық, ... ... ... өтеу жолын табу рухани тозуға ұшыратпайды. Рухани,
психологиялық, физиологиялық апаттан сақтандырудың ең көне және ...... ... ... ... ... уақиғаны
салтанатты атап өтуге арналып, адамдар әлеуметтік дәрежесіне қарамай бірдей
тынығып, қатысып, қызықтайды. Ал әр ... ...... жұмыс
бастау, үйлену, жерлеу т.с.с. - уақиғалық сезімге ортақтасуға, ғасырлар
бойы қалыптасқан шартты әрекеттерге араласып, өз ... ... ... ... ... ... психологиялық, рухани шығындарының
орны ойынға қатысу арқылы өз қалпына ... ... ... ... ... ... ... танытып, жеке қасиеттерін байқата алады. Өнер
туындыларын көру, тыңдау арқылы да адам ... ... ... алады.
Сонымен, той-мерекелік, салт-дәстүрлік әрекеттермен қатар ... ... ... өнер ... ... ... болдырмауға ықпал
етеді екен. Әрқайсысының тәрбиемен қоса ағартушылық, ... ... ... ... дәстүр – кез келген ұлттық тарихи даму ... ... тек сол ... ... тән, ... ... ұлттардан ерекшеленеді. Дәстүрлер белгілі ұлттың
психикалық ұғымын ... ... ... ерекшеліктеріне
ықпалын көрсетеді. ... ... ... этникалық айырмашылық
пайда болады. Белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... де, құлдырап төмен кетіп, ... де, ... ... сол ұлттың құрамына кірген халықтардың ... ... ... отырып, өзіне тән ерекшелікпен дамып, сол
ұлттың негізіне, моральдық-этикалық болмасына ... Оның ... ... мәні де ... Бұл ... оны, яғни ... белгілі бір ірі құрылыстың іргесінің суға ... ... ... дауыл соққысына шыдап, құламауын қамтамассыз ететін
берік ... ... ... ... кез ... ... ... төтеп беріп, кезеңдік саясат ағымдарының иіріміне
түсіп кетпей, ... ... ... ... ... қалуы
үшін де ұлттық ... ... ... ... ... ... болмысына,
дәлiрек айтсақ, ұлтсыздануға ... ... ... ... ... ... ... 1937-1938 жылдардағы
репрессия, жер аударылған ... ... ... ... ... т. б.) ... тың және тыңайған жерлердi игеру -
қазақ халқының сан жағынан республикадағы алатын ... ... ... ұлттық ортаның тарылуы opыcтaнyғa әкелдi. Дiнге тыйым
салу, ұлттық мектептердің азаюы, қазақ тiлiнің ... ... ... төлтума қасиеттерiнен айыра бастады. Рухани азғындыққа итермеледi.
Ұлттық деп атайтын интeллигeнцияның көпшiлiгi ... ... ... бола алмады. Жалған пафос, интерноцинализді желеу ... ... ... қарым-қатынас жасау арқылы ұлттық дәстүрден гөрі бөгде әдет-
ғұрыптарға ... ... ... ... Әр ... әр ... тап ... қойылатын талаптары қалыптастырылады. Сол талаптарды
игеру барысында жеке адам ... рөл мен оған ... ... ... ... нормаларға сай әрекет жасайды. Бұл талаптардың
орындалуына тәрбие, жеке талпыныс, қарым-қатынас ... ... ... өзі ... ... ... Нәресте өзінің ата-анасы мен
отбасының қоғамдағы орнына орай статусқа ие болады ... табы ... ... бала ... келгеннен биологиялық, демографиялық сипатқа
қоса әлеуметтік-мәдени ... де ие ... Сол ... ... болған
отбасында оның атын қойып, іні, қарындас, жиен атандырып, ... ... ... әдет-ғұрыптар атқарылады. Қазақстан елдеріндегі әртүрлі
қисындық және ... ... ... ... ... ... рөлін елемей әлеуметтік дамудағы реттеу, бақылау
жоғары қою тән. Әлеуметтік бақылау өзінің қалыптасып келе жатқан ... ... ... мен ... мінез-құлықтың зерттеу әдістерін кеңінен
пайдаланады. Әлеуметтік зерттеу тәсілдеріне ... ... ... кіреді. Әлеуметтік бақылау формаларының құрамдас бөліктеріне оның
іс ... ... ... ... ... ... ... адамгершілік,
дінді әдет-ғұрыпатар арқылы реттеп, бақылау жұмыстарын жүргізуге болады.
Тиым ... - ... ... құралдарының күнделікті
қолданылатын үлгі, өнеге түрлерінің бірі-тыйым, яғни тиым ... ... мен ... «жирен жаман әдеттен» дегендей жаман істерден
сақтандырып, жақсылықққа ... ... ... шыққан таза
педагогикалық ұғым. Міне, осы ... ... ... ... ... ... отырған Халық ұғымында тізені құшақтау-жалғыз
қалудың, үлкеннің жолын кесу- әдепсіздіктің, қолды ... қою- ... асты ... ... ... деп тиым ... ... тиым
сөздерді тек қана педагогикалық ұғым қарастыру ол аз, ... ... ... ... әсер ... әлеуметтік
тәртіп нормалары, инабаттылық, адамгершілік, кісілік ... ... ... көзі бола ... [1, б.42]
Тиым сөздердегі адамгершілік-гумандылықтың принциптері: «көк шөпті
жұлма», «тамақты ысырап ... ... ... ... ... ... ... «малды теппе» т.б. Мұндағы табиғатты сүю мен ... ... ... шөп ол адам ... ... көк шөптей жас
кету сияқты қауіп-қатерді ... ... де ... табиғат пен адам
өмірінің үндестігін, өз ара байланысын көрсетеді. Адам ... ... ... ... ... ... отырсақ мұның өзі
объективтік себебі ... ... ... болмысымен, тарихи
қаракетімен үндеседі екен. Бұл жәйттің ... ... ... ... ... ... алып ... көшпелі қоғамдағы адам үшін маңызы
тіпті ерекше болмақ. Бұдан да басқа халықтың сол ... ... да ... ... қоғамдық ортада әлеуметтік қатынастардағы ... ... ... ... - ... өз мүмкіндігінше,
былайша ... ... ... шама деңгейіне
қарай: «обал», «сауап», «адал», «арам» деген ... ... ... ... ... ... ... ұрығын егіп
бағады, олардың іс-әректіне бақылау жасап, назардан тыс ... ... ... ... ... ... болып қалыптасуының негізгі
ұстынына айналады. Ел арасында айтылып ... обал ол ... ... ... қауымы үшін обал дегеніміз өзіңді ... ... ... ... ... зиян ... жасауға, яғни жандыны жәбірлеуге, ... ... ... ... ... ... жәндікті өлтірме, обал болады;
көкті жұлма, обал ... ақты ... обал ... ... ... ... ұлттық нанымдар мен ырымдарда бар. Әкесі бар бала ... ... төр ... ... ... ... ... наразы болып,
өлім тілеп, зауал әкелгелі жатыр деген жаман ырымға жорылады. Қазақта сыйлы
қонағына бас ұстатады, бірақ әкесі бар ... бас ... ... ... ... жасы да ... ... әке алдындағы моральдық борыш,
кісілік пен кішіпейілділік ұрпақтар арасындағы ... ... ... сыпайлық пен инабатылыққа әкеліп тірелтеді. Қазақи тарихтағы,
қазақи болмыстағы ата ... әке мен бала ... ... ... ... халықтық әдеп, яғни этикалық принцип.
Ал сауап туралы сөз қозғайтын ... ол да әлгі обал ... ... ... яғни ... дегеніміз өзінді ... ... ... бердей жақсылық жасауға, қамқорлық көрсетуге
үндейтін ... ... ... ... ... ... түзей сал,
сауап болады; жетім-жесірге көмек бер, сауап болады; аяқ ... нан ... ... сауап болады; тал ек, сауап болады;
шөлдеген ... ... су бер, ... ... ... Бұл арада,
кейбіреулердің түсіндіріп жүргендей, «обал», ... ... ... ... ... ... тек діни ... шеңберінде ғана қарастыруға болмайды. ... ... та, ... та ... бұл ... ... ... оларды, яғни «обал», «сауап» ұғымдарын моральдық-этикалық,
эстетикалық, тіпті ... ... ... ретінде
қараған жөн. Өкініштісі сол – ... ... мұны осы ... өмір сүру ... ... ... зерделеп тұжырым жасау,
зерттеу жұмыстары жоқтың қасы. Ал ... ... ... ... ... сан ... бойы ... жүргізіп, өз ... ... ... ... ... ... ... болатын», «жеуге болмайтын»
деп бөлетін ... ... ... қазақы түсінікте мәні
бөлек, ... ... ... ... ... ... ... табылған, қиянатпен келген ... ... да, ... да – бәрі арам. Мысалы, ұрлықпен табылған, ... ... ... нан да ... ақша да ... мал да арам,
дүние да арам. Бұларды жеуге де ... ... да ... ... бәрі ... ... адал ... маңдай терімен
табылса, болмаса өзгенің ақ ниет, адал ... ...... да ... ... ... ... жоламау – қазақ баласына
тән, төл қасиет болған.
Бүгінгі күні бәріміз әлеуметтік ... мен ... ... ... ... ... жетік қадағаланымен, жағымсыз әректтер әлі де ... ... ... Ал ... әке ... ұл ... шеше тұрып
қыз сөйлемеген мұның бәрі ұлттың ұлағатты дәстүрінде екенін мойындамасқа
лаж жоқ. Қазақ ... қыз ... ... ... қыз ... ... ... жіңішке» деп аяшылықпен қарап, нәзіктіліктің белгісі ретінде саналған.
Қыз – ару болашақ ана. Ұрпақ қыз арқылы өрбиді. «Қыз назы ... ... ... ... қабағы күрең тартса-ел жұтқа шалдығы, қыздың қабағы
күлімдесе». Қызды жылытқанның ... ... ... жүк болады деп
ырымдаған. Қонақ болып ... үйде ... ... отырғызады. Төрде отырса сол
бақыттың жұғыны сол үйде қалады. «Қызда қырық қырсықта бар», қыз босағада
отырса- сол ... сол үйде ... ... ... ... ... тию» деп
қыз тәрбиесіне барлық туыстары атсалысып, ерекше назар аударған. ... ... ... ... ... қай ... болсын
баланың да, ананың да да ұлтық үлгісі бар. ... ... ... ... ... ... қазір ата-ана баланы аяғанымен уақыт пен
қоғамның аямайтындығын ... ... ... ... ... ... ... Бала жетіге келгенде атқа мінгізіп, үзеңгі
тартқызған. Ондағы ерке ... ... бала өз ... өмір ... дайындау,
үзеңгі ұстап, ат жалын тартқан бала өз жауапкершілігін сезініп есеюді
осылайша сезінген. Өйткені ат ... ... бала ... ... қалай бұрса
сол жаққа жүреді, қасында не әкесі, не ... жоқ ... ... өз бетінше
іс атқарып, ойлау, жауапкершілікті осылайша ... ... ... ... ... ... «мен ... сәбимін» деп жүрген еркелердің жиі
кездесуі, ұлттық салттың қолданбауынан болған әдеттерден ... ... ... бұрын ел аралық әлеуметік қатынас та да үлкен мән-
маңызы болған. Көбінесе, ол бірлік, татулық, ... ... ... ... «ақ үй ... алып барған екен» деген деректер жиі кездеседі.
Аманатқа ... ... Ол өте ауыр күнә деп ... ... ... одан жоры жүз, тіпті ... ... ... ... ... ... ... бірі- аманат алу. Қазақ елі қашан да көрші
ұлыстармен ара-қатынаста ... ... ... ... ... қазақ-
орыс қарым-қатынастарынан да жиі кездестіреміз. Аманат мәселесінің
мемлекетаралық ... ... ... 1742 ж.ж. ... ... аңғарамыз. Аманат қашан да елдің сыйлы басшыларынан алынады. ... үй ... қоса ... ... ... ... ұлыс елдің
амандығына кепіл, сыртқы елде аманаты бар ру қашан да өз ісіне сақ, жауапты
болады. Аманат қабылдаған жақ та ... ... ... ... ... дәстүрді «аманат сақтау» деп атайды. Аманат алысқан екі ел ... ... ... де ... ... ... ... керек.
Ант (ғұрып) Ант, серт, уәде –халқымыздағы сенім кепілінің көрнісі. Ант
жаудан өш алу, ел аралық уәде, ... ... ... ... маңызды
жоғары жағдайлардда айтылады. Ел ішінде ант бұзған адамды «ант ... ... ... Ант- ... ... ... ... болсаң да ант ішпе» дейді қазақ.
Елдегі салт-жораларды қатаң сақтаушы адамдар өзін ... ... де ... ... өмір ... Салт-жораларды сақтауда,
әсіресе адам бойындағы «ұстамдылық» қасиетке айрықша ... ... ... - өмір ... ... шарты болып саналады-әлеуметтік
бақылау функциясының алтын қазығы.
Дау (дәстүр) «Дауды шешу билер мен ақсақалдарға жүктеледі» («Жеті жарғы»
Заңынан.) Дау халықтың ... ... ... заң, ... ... ... және әлеуметтік маңызы бар шараларының бірі. Қазақ тың ... ... құн, жер дауы мен ... ... ... ... жүгінеді. Ересек адамдар қатысқан жиын болады. Мұнда екі жақтан ... ... ... ... ... өздерінің дәлелдерін ұтымды сөзбен
жеткізіп отырған. Даудан шешендік, тапқырлық қарсы жақтың осал жақтарын ... ... ... ... би ... ... яғни үлкен билік, үкім
шығарып бітім жасайды. Би, ... ... заң және ол ... Бұған даугерлерде тоқтайды. Жетпіс жыл бойы жетесіз және қанқұйлы
тәртіптің қырсығынан ұлт ... ... ... бұзылды. Ол
арқылы рухани дүниемізге елеулі нұсқан келді. Көпшілігі ұмтылды, ... ... соңы ... пен ... ... соқты.[1, б.74]
Тұсаукесер-салты. Сәбиді қаз тұрғанан кейін тез ... ... ... ... ғұрып, ырым. Ол үшін ала жіп дайындалады. Бұл ала жіпті
аттамасын деген ұғымнан шыққан. Сол ... ... ... ... ... аяғын жылдам басатын әйелге қидырады. Сүріншек, жайбасар адамдарға
кестірмейді.Тұсауы кесілген баланың ... ... тез ... ... Бұл ... атқару арқылы әр ата-ана мәдениеттің басты міндеті –
дүниені игеру мен ... ... ... өз ... ата
жерін басуға келгендігін, ұрпағының аяқ басуы, жерді тік басып аспан жер
арасының ... ... ... нұры мен ... ... нәр алсын
деп қуанып той жасаған. Қазақ дұние жинамаған оның бар ... бар ... ... - ... Сол бала ... ... ... аспан мен жерді
тілдестіріп қадам басты деп ат шаптырып той ... ... ... дүние хаостан жаратылды деген түсінік қалыптасса, дала перзентінің
ұстанған қағидасы бойынша тіршілік тек ... ... ... ғана сақталады, адам табиғат перезенті, жер мен ... ... ... ... ... деп ... барлық салт-дәстүрлерді табиғи
үйлесімділікпен байланыстырып отырған. Дала ... ... ... ... өнерінің негізі даланы, табиғатты баланы сүюінің бір себебі ... өнер өзге ... ... ... қазақтың заңгерлік,
билік, бірлік, бітімдік, ақыл – ой, ұстаздық, өсиетнамасы. Қазақтың арнау,
дау, термелі пернелі, шешендік ... көне ... ... ... ... ... қатар билер заңдылығы. Ұлттың әдет – ...... ... мен ... ... ... тіршілігіне сән, мән,
мазмұн берсе, шешендік сөздер ой толғамын ... ... нәр ... ... ... ... және от ... орақ тілді билер. Олар
елдегі дау-жанжалдарды, барымтаға ер дауы, ... ... ... ... ... ... ... дауларды ұтымды, елге тиімді,
әділеттің шешімге келген. ... ел үшiн ... ... ... ру-тайпалық өндiрicтiк қатынастарды реттейтiн құрал (орган)
болды. Қазақ би - ... ... ... ... билік, кесім шешім,
алғыр да тапқыр сөздерді, ақыл – ой толғаулары философиялық мәнді, ... ... ... ... ... тіршілігінде маңызды қызметті
билер атқарады. Би дегеніміз - қара халық ... ... ең ... Әр ру ... ... мәселелерін, сыртқы қатынасын өзі реттейтін
болғандықтан оның ... ... ... би де ... ... Би ... ... тек әдет-ғұрып жолының білгірі, дау-жанжалдың төрешісі,
әділетті ... би - ... не ... ... ... ... бүкіл
халықтың қалаулы билері. Қатар би - Төбе биден кейінгі ... бір ... ... ... ... би. Жеке би- ... ... әділдік
өнегесімен елге танылған, қазылығын ... ... ... Төте ... – екі топ, екі тайпа арасындағы даулы ... ... ... ... ... ... Бала би - ... дәрежесіне әлі иемденбеген,
билік айтуға ... өзін ел ... ... ... ... Әлеуметтік идеологияның негізгі көзі ақсақалдар болғандықтан
көшпелілер қоғамы алдымен дәстүрге, шежіреге, ... ... ... ... ... [51, ... жұмысының басында көрсетілгендей мақсат пен ... ... ... сай ... Жалпы сауалнамаға қатысқандар саны 800
респонденттер. Республика көлеміндегі ... ... және ... ... ... ... өңірінде қолданылды. Жүргізілген
сауалнамалар бойынша төмендегідей нәтижелерді ... ... ... ... ... ұлттық дәстүріміз қандай?»- деген сұраққа,
Оңтүстік өңіріндегілердің «Тұсаукесер» -96 ... ... 98 ... ... Солтүстік өңіріндегілер «Тұсаукесер» -36 пайыз,
«тілашар» - 68 пайыз, «ас ... - 44,5 ... ... ... ... - 36 ... ... - 78 пайыз, «Ас
беру» - 44,2 пайызды көрсетсе, Орталық Қазақстандағылар «Тұсаукесер» ... ... 68 ... «ас ... ... деп ... ... қортынды аталған дәстүрлердің ел арасында сақталып, қолданылып
жүргендерін байқауға болады. Айта ... жай ел ... ... - 100 ... ... ... ... дәстүрлердің рухани
құндылықтардан басқа, санитарлық - гигеналық тәртіптің де, ... ... ... алатын құбылыс екеніне дәлел бола алады. Міне,
бірнеше әдеп-ғұрыптар мен салт-саналарды жүйелеп ... ... ... пен ... ... ... ... институт
ретіндегі талаптарға сай орындалатынын байқаймыз. Сонымен ... ... ... ... деректер мен фактілердің көрсеткіштеріне
жүгіне отырып, жоғары да айтылған ойға ... ... ... ... қызметтеріне байланысты құрылымды
қомақты орынды төрелер алады. Олар ... ... ... ... ... ... жүйенің, иеархиалық тәртіптің нышанын
береді. Төрелердің арасынан ұлыс-сұлтандар сайланады. ... ... ... таза ... ... ... араласатын сияқты. Көптеген
деректерге сүйенсек қазақтың тарихи жағдайында біз ... ... ... ... сөз ... Қандай қоғам болмасын оның ... ... ... ... ... ... ішінде
қалыптасатына заңды. Қазақ этносының тіршілігіне қарай отырып ... ... ... моделі болуы мүмкін бе деген сауал ойға келеді. Бұл жерде
қазақтың әр түрлі ... ... ... этникалық-әлеуметтік құрамындағы
әр түрлі этнографиялық топтарды айтамыз. Қазақ өзінің отбасын қадірлейді.
«Өзімнің үйім-өзіме мешіт» деген сөз де ... ... ... ... ... «Құдайы қонақпын, бөлінбеген енші, мүжілмеген омыртқа» бар
деген адамды ... ... ... ... жайлықтың туу себебі «жолаушы -
мүсәпір» деген ұғымы осыдан шыққан болар, мұндағы ... ... ... ... ... осы ... ... сыйып тұрғаны
анық. Әрбір этноәлеуметтік ұйым қоғамдық қатынастардың белгілі жүйесінен
құралады. Егер ... ... бір ... ... дене деп қарастырсақ, оның әр
мүшесін бір-бірімен ... ... ... деп ... ... ... ... байланыс түрлері саяси, ... ... ... шектеліп қалмасы анық. ... ... ... мол ... Бір ... ұлан- байтақ даланың әр өңірінен талан-
таржыға түсіп жатқан сауда керуендерін, ... ... ... қыл ... ... әр ... алынған, қазақтың әрбір байының есігінде жүрген
көптеген құлдарды көреміз. Қазақ ... ... ... ... ... ... ... болып жүрген толып жүрген тыңшылар, тұтқынға
түскен туыстарын ... ... ... ... адамдары. Жат жұртыққа немесе өз
қандасына деген көзқарас ... ... ... ... ... ... айтылғандай қазақ билерінің шешімінің заңдық күші болған.
Билер ел арасында бақылаушы да, шешім де ... ... ... ... өз ... институттың нормасында, стандарты мен бақылаушы, реттеуші
функциясын орындап отырған көрсеттік. Ал ... мен ... ... мирас болып қабылдануы ұрпақ арасындағы ... ... және ... функциялардың қызметін
атқарып отырғаны өзінен өзі ... әдет – ... мен салт – ... ... ... ... ... ғасырларда ислам қазақ халқының рухани дүниетанымын кеңейтті,
тереңдетті, тұрмыстық өмір қалпын жаңартты. Әдет–ғұрып, ... ... ... ... ... ... мен ... арқылы өткен күн мен бүгінгінің сипаты танылады. Осы төрт атаулы
әдет-ғұрып және салт-сана сөзінің түп мағынасы бір, ... бай, ... ... мол ... ... Ел өмірінің барлық саласын кеңістігін,
тынысын қамтитын жүз оннан астам ... ... ... ... екі негізгі ерекшелігі бар: ... көп ... ... яғни өмір ... ... да, ... әдеп ... этника) болып қалыптасады. ... әдеп ... ... ерекшелігі болып, өмір қолданысына заңды түрде енеді де,
оның орындалмауы заңсыздық, өмірге ... ... ... ... ... күнә, айып қылмыс ретінде танылады. Мысалы, М. Әуезовтің
«Абай жолы» романындағы Қодар мен Қамқа яғни, ата мен ... ... ... Құнанбайдың ел дәстүрімен жазалауы орынды іс. ... ... рулы елді ... қырық таспен ұрып-өлтіруі біреулерге тым
қатал, тым ... ... ... ... бірақ қыр қазағының әлгіндей
дәстүрі, біз үшін бұлжымайтын заң, ауыр ... ... ... ... ... ... туысқандық қатынасты рухтық тазалықпен
әлеуметтендірудегі іске асырушы агенттерінің қызметі біздің ... ... ... ... ... пен ... әдеттерді
әлгіндей жазалау ұрпаққа сабақ болса, ұлт үшін ... ... ... ... ... ... ... рухани құндылықтар мәдениеті, ұлттық
кредосы. Ұлттық сана ... ... ұғым ... ол – ұлт ... ... ... ... сол ұлтты құрайтын халықтың
бүкіл ғұмырнамасының, ... ... ... ... өнерінің, тұрмыс ... ... білу ... ... ... жете ... түсінуі ұлттық сана ұлттық
дүниетанымға ... Ал ... ... ... ... өріс ... ... дәстүр арқылы өз болмысын ... ... 51] ... мен ... ... анасы.
Дәстүр - терең философиялық ойдың, ғасырлар бойы жинақталған тәжірибенің
сұрыпталған тұжырымы, ... ... ... да ... бейнесі. Конфуцийдің
«Мемлекет дегеніміз – үлкен отбасы, ал ... – кіші ... ... Қытай елінде берік орнығып, өзінің өміршеңдігін көрсетіп ... ... ... күні ... ... ... ата-анасын және
үлкендерді сыйлап-құрметтеуді ұлттық дәстүрге айналдырғандығы ... ... ... – ежелгі Қытайда кеңінен орын алғаны
тарихтан ... Осы бір ... ... дәстүрдің мазмұны мен түрін
ғана өзгерткен Конфуций оған ерекше мән бере ... бұл ... ... ... ... ... міндетіне, тәртіп ... ... ... ... жүзеге асыруға негізделген «Сяо» ... ... ... ... ... ... Конфуцийдің пйымдауынша, «сяо» -
адамгершіліктің негізі болып саналады. «Сяо» ережелері – ... ... ... ... «ли» дәстүрімен жерлеуді және дәл осы
тәртіппен ата-аналар ұры немесе кісі өлтірсе де балалары әке-шеше алдындағы
борышын адал ... ... ... ... ... және ... ... отбасын ыдыратпай, тату-тәтті өмірге тәрбиеледі.
Конфуций ілімі бойынша, салт-жораларды ... ... ... өзін ... адамдармен де татулық қарым-қатынаста өмір сүреді. Салт-жораларды
сақтауда, әсіресе адам бойындағы «ұстамдылық» ... ... ... өйткені ұлы ойшылдың пайымдауынша, ұстамдылық - өмір ... ... ... ... ... ... адамгершілік қасиеттер аясында
саналылық пен ақылдылық және парыз бен қарызға да ерекше мән ... ... ... мәдениеттілігінің ғана емес,сонымен бірге адам
бойындағы бүкіл ізгілік қасиеттердің басты ... ... ... өз-өзіне жол табуы,ал ол жолды әрбір адам өзі таңдау
қажет.Ұлы данадан «Даналық дегеніміз не?» деп ... ол ... ... мен ... үшін ... ... ету ... қастерлей білу» деп жауап берген ... Ал ... мен ... ... ... қызмет ету керек?» деген сұраққа «Сен ... ... ... ... ... ... ... қызмет жасамақсың» деген жауап
алынған екен. ... бар ... ... ... ... салт-
жоралардың тәрбиелік және адамгершілік жақтарына баса назар аударады.
Ендеше, оған ... гөрі ... өте ... болғандығы дауыссыз. Осы
орайда: «Ұлы дана дінге деген көзқарасын ... неге ... ... ... ... Оның сыры – ... ілімінің бүркенші дін
болуында, бұл адамның өмірлік принциптерін діни ... ... ... адамгершілік моральдық құндылықтарды ... ... ... ... ... мәдениет түрінде көрініс тапқан.
Өзің қоршаған ортаның ... мен ... ... ... ... түсіп қиналса да ұлы уағызгер ешбір мойымаған, тіпті өмірінің сын
сағаттарында да өзің-өзі ұстай білген. Отасы – ... ... ... деп
саналады, отбасылық мүдделер жеке адамдардың мүддесінен жоғары қойылды.
Ұрпақты ... ... дәл ... ... дәрежеде мән
берілуінің арқасында Қытайда ... саны ... ал өз ... ... ... ... күрт ... себепкер болған. Бір атап өтетін жәйт,
Қытайда үлкен отбасылар өте көп ... ... ... ... қатар, ағайынды адамдардың туған-туысқандары, немерелері де
болған. Мұндай отбасылардың іргесі, әдетте, әкесі ... ... ... ... ... ... ... ұшыраса үлкен ұлы отбасының ... ... ... ... ... ... үлкен үлесі де үлкен баланың
еншісіне ... ал ... ... ... ... арасында тепе-тең
бөлінген. Өз кезегінде, жаңадан бөлініп шыққан отбасылар көп уақытқа ... ... ... ... оның ... мүлтіксіз орындап отыруға
тиісті болған. Отбасылық берік ... және ... пен ... ... ... ... қиын ... бір-біріне қол ұшын беріп,
көмектесіп отырған. Мұндай туысқан отбасылар топтары көп жағдайларда үлкен
ауылдар ... ... ... ... ... күші мен ... ... соншалық, туысқандар топтарының пікірлерімен өкімет
орындары да санасып ... ... ... Ағайындар тобының өздерінің жеке
меншіктерінде рулық храмдары және жерлері болған. Оларды өкімет тарапынан
озбарлық жасап, тартып алуға қатаң ... ... ... храмдарда мейрам
күндері жүздеген ағайын туысқандар бас қосып, мәжіліс ... Бұл ... ... ... көптеген мәселелер шешіліп отырған.
[52, б.351] Өмірде еш нәрсе негізсіз болмайды. Айтылғандардың ... ... үшін ... ... ... ... орай ... күні ұлттық
дәстүріміздің қаншалықты сақталғанын анықтау үшін арнайы ... ... ... ... пен дала ... ... ... талап-тілектің аса
қатал болуын керек етті. Мұнда қайратты да мығым аса ... ... ... икемді, жан-дүниесі кең адамдар қажет еді. Көшпелі
қауымда әр ... ... оның ... ... ... ... белгіленді. Осындай қоғамдық қатынастарды көріп ... ... ... ... кісілік қарым-қатынас нормалары
айқындалып, жеке бастың бұра тартуына мүмкіндік ... ... ... ... ... ... үнемі өздерінің рулық
одағына ... ... ... мен ... ... ... орай
келген кісіге төрден орын беру, құдай қонақты ... ... ... ... меселін қайтармау, садақа беру, сияқты өзіндік дәстүрлер
кең өріс ... Кез ... ... ... сол ... халқының уақыт
сынынан ... ... ... ұлттық дәстүрі болуға тиіс.
Ұлттық ...... ... де ... кезеңде жаңа тарихи макротеория, яғни нақтылы – тарихи зерттеу
қорытындыларын меңгеру мақсатында адамзат даму ... ... ... туып ... ... ... тек ... теориясы бола алмақ.
Ол тарихи процестердің әлеуметтік ... ... емес ... ... ... материалдық және рухани құндылық объектілерінің
жиынын құраушы, өз бетінше дамып жатқан қоғамдық жүйені зерттеуге ... Бұл өз ... ... ... жалпыадамзаттық
өркениеттілік процестегі зерттеу объектісі ретінде анықталып отырған
халықтың ... ... ... алар ... анықтауға мүмкіндік беріп,
оның толыққанды өркениеттілік даму бейнесін жасауға жол ашады. ... ... ... ... ғана ... шынайы ғылыми сипатқа
ие. Әлемдік дүниежүзлік тарихтың өркениеттілік аспектілерінің талдану
деңгейі күрт өсіп ... ... ... және ... көшпелі қоғамдар
тарихының түп атасы болып табылар Түркі өркениетінің бірден-бір ... ... мен оның ... тарихының өркениеттілік өлшемінсіз
ғылыми ізденіс ... ... өз ... көтеріле алмауға
айналды. Мұндай тұжырым осы кезеңге дейін баяндалып келген ... ... ... ... ... ... тарихи
фактілердің негізінде, әлем адамзаттарына өздерімен иық тіресе, бір сатыда
тұрған Түркі өркениетінің бірден-бір мұрагері ... ... ... ... ... шаруашылығын, мәдениетін, рухани құндылықтар
жүйесін, әлеуметтік құрылымдағы қайталанбас ерекшеліктерін ... ... ... Батыс немесе Шығыс өркениетлілік үлгілерімен теңесу, тайталасу
мақсатында емес, ... ... ... ... ... беру
қажеттілігінен, ұлттық идеология қалыптастыру мақсаттылығынан туындап отыр
десек те болады. Өркениеттіліктің түп-тамыры Шығыс ... ... ... де бар, ... ... ... кету ... сақтануымыз керек шығар. Өркениет теориясы
батыстық қоғамдық ой мен ... екі ... ... ... ... ... ... нәтижесіндегі әлеуметтік заңдылықтар
негізінде қалыптасатын өркениеттерді мойындаса, ... ... ... ... отырып, Батыс азаматына әлемді ... ... ... ... ... ... ... буддология,
қытайтану және т.б.) мақсат тұтқан. Екі бағыт та әдістеме ретінде біртұтас
жүйелік концепциясын ... ... ... ... тек ... бағыт деп көрсеткісі келіп жүргендердің саясатты ... ... ... философиялық ой- толғаулары
философияның қалыптасуына бірден-бір рухани негіз бола ... деп ... ... жыр ... тарих шындығы адам, қоғам табиғат
мәселелері негізгі өзекті орын ... ... ... ... мәдениеттің
өзіндік шекарасынан шығу қажеттілігін қамтамасыз етеді. Өйткені адам ... те ... ... ... ... өзі ғана ... ... санасы оның әлеуметтік болмысының жемісі ретінде ... ... ... ... қалыптасты. Адамдық қарым-қатынас оны
басқа қоршаған табиғи ортадан бөліп-жарып, өзгешелеп алды. Мәдени даму тік
бағытталған процесс ... Онда ... ... ... ... ... қызу қарым-қатынасы жүріп ... ... ... ... ... өзара байланысын жоққа ... ... ... ... ұлан-ғайыр. Біздің Ортаазиялық аймақта
бірнеше діндердің, мәдениеттердің өзра ... ... ... ... ... үнемі тәтпіштеп отыратын ... ... ... ... отырып үзінділер келтірсек, көп нәрсенің беті ашылатын сияқты.
Қазақ ақын ... ... ... ауыз ... ...... салт – санасымен тығыз байланысты болып, бар болмысында ойлы,
философиялық, тарихи ... ... ... ... отырады. Ұлт
тағдыры оның елдік, мемлекеттік, ұлтжандылық және ... ... ... ... мен ... ... ... белгілерінен-
ақ көрінеді. Сол елдің әлеуметтік тұрақтылығы мен этносаралық ... ... ... кішіпейілдігі мен ізеттілігінде екенін
күнделікті өмірде көріп жүрміз. Қазақстанға көшіп келген ... ... ... ... қарап байқауға болады.
Қазақтардың дүниетанымдық-философиялық, ... ... ... ... ... келгенде, қазақтануды
қажеттік бейімдеу, ұлттың басқару ... ... деп ... ...... атамекенге деген тәнтілік пен теңестік
ұғымында ел-жұрттағы ... ... ... пен жарастық үлгісінде,
дәстүрге адал ... ... ... ... ұлағаттық пен ұластықтың
үлесінде. Ол кең де, ... де ... ... ұлттық мәденитетің
жасампаздық қуатын іріктеп ілгерілетуге көңіл аударады. Қазақтанудың ... ... ... ... тәуелсіздіктің топтасқан әлеуметтік
негізін құрып, кеңейту тәуелсіздіктің ұлттық менталитеті мен ... Адам ... ... ену, ... ... ... мен ... дәріптей отырып, әр азаматтың зердесіне,
парызына, ... мен ... ... жасау. [46, б.17] Мұндағы көкейден
көптен жүрген елдік мәдениетіміздің ... ... бет ... ... ... ... шеглеп бергендей әсер болып, сол ұлттың
өкілі болғанына ... ету, ... ... өз ... осылай қадірлеп, өткір
айтқанда ғана өзгелерге ... ... ... ма еді. «Жақыныңды жаттай
сыйла, жат жаныңнан ... ... ... ... ... жөн ... сан ғасырлар бойы жасап және соншама уақыт ауызша қастерлеп
сақтап, біздің заманымызға жеткізген поэзиялық ... ... ... ... ... кезекте пайда болған бірі күрделі эпикалық туындылар,
батырлар жыры оларда, ... ... ... ... жаулардан қорғаған жеке
адамдардлың іс - ... ... ... ... ... ... ... сол арқылы күшті, тегеурінді топ құрып тіршілік ету арғы ... қай ... да жеке ... ... тұтас қоғамға дейін ең негізгі
проблема болады. Сондықтан ... ... ... күштер мен
құралдардың бұл проблемалардан тыс қалғаны болған жоқ және қалуы да ... еді. ... ... ... ... елдігі үшін бас қосып,
келісім ... ... ... ... ... оның ... аңғартады. Дәстүрге нағыз ден қойғандар елін сүйген,
атамекені үшін ... ... серт пен ... ... ... үшін бас
араздықты басқан, надандығын буған. Бауыр іздеген, туыстық үшін ... ... Атам ... ... ... қуаныштан қалыспаған. Мұның
өзі қанға сіңген қасиет пен ғұрыптарда әлеуметтік нормалардың функционалдық
қатынастарының көрнісі болған.
Дәстүр өткен ... ... ... ... ... ... десек, себеп мынада: онда болашаққа деген болжам
көмескі тұлғалықтың еркіндігі мен ... ... ... ... үстіне мемелекетке дейінгі және өтпелі кезеңдегі дәстүр қазіргі
нарықтық қоғамдағы демократиялық ... ... ... ... ... ... және дін ... келісімінің шарттарын
қабылдамайды. Дәстүрдегі дәйексіздік әр ... ... ... ... ... біреулер шаруашылықтағы бірқалыпқа, ұқсас
жағдайға ... деп, енді ... ... ... ... ... жүргізу деп алаңдаған көңілді баспақ болады. Өндірісті тездетудің,
жеңілдетудің тетігін ... ... ... ...... ... Жаңа ... еңбек өнімділігінің дәйектілігі мен
дәлдігін қолдаудың жетіспеуі кедейліктің де, қылмыстың да орын ... ... ... ... ... ... пайымды дәстүрге мұқтажбыз.
Адамзаттың жан-жақты рухани әрі ... ... ... еткен, адамзат
өмірін сан бояумен әрлендіріп және ... аса бір ... де ... болып табылады. Бүгінгі заманда жердің әр бұрышын жайлап отырған үш
мыңға жуық ұлыскер мен ұлттар үшін мұндай жұлдызды шақ ... ... ... туып ... ... Бір ... тым көне ... дүниеге
келіп, осы күнге шейін өзінің тілі мен ділін бұзбай сақтап ... ... бір ... әр ... ... күйге ұшырап, біресе тарап, бересе
қосылып, мемлекетке айналып, аумаққа ие болып, кейінгі бір-екі мыңжылдықтың
әр кезеңдерінде ғана ... ... және ... ... құрып отыр.
Ұлттық қасиеттің ең жоғарғы белгісі тіл болса, келесі бір үлкен белгісі
– мәдениет. Әрбір ... жеке ... ... – тұнып тұрған рухани қазына,
қайталанбас өрнек, таусылмас жан азығы. Тіл мен ... ... ... ... ... ... ... Адам біткеннің сыртқы бейнесі мен ішкі
мінезі бірінен-бірі ... ... ... ... адамдар біріне-бірі
оншама тартымды болмас еді. Сол сияқты әрқилы ұлттар, әртүрлі ұлттық өрнек
пен нақыш болмаса, адамзаттың ... де ... ... әрі ... ... Адамзат аясында әртүрлі халықтар мен ұлттардың болуы әрбір ұлтқа тән
жеке ойлау қабілетін, жеке ой-сана әлемін ... ... ... ... ... ... істердің қайнар бұлағы. Халықтың дана ... ... сан ... ғасырлардың мәдени өрнектерімен, оқу-
білімімен, рухани ... сан ... ... ... тұрады.
Сонымен қатар халықтың мінезі, ісі, ... ... пен ... пен ... ... ... үлгілермен заман өткен сайын
шындалып, зерделене түседі. Әрбір халықтың тарихи ... қол ... ... ... – рухани және ... ... ... ... ... да ... жаңа ... үшін ең мәнді тәрбие – ... ... ... ... табылады. Өйткені, мұндай тәрбиенің негізін
замандар бойы қалыптасып келген асыл рухани құндылықтар және биік ... ... ... ... ... жататын, адамның
адамдық қасиетін нығайтып әрі асылдандыра түсетін, халықтың даналық өмір-
сатынан туындап отыратын бұлжымас ережелер мен ... ... ... – адам ... ... арқауы.
Ұлттық тәлімділік жалпы – адамзаттық рухани құндылықтарды жоққа
шығармайды, қайта, ... ... ... ... ... ... ... Ұлттық тәрбиеден тереңдеп нәр алған адам – рухани
бай адам. Ондай адам жалпы ... ... ... және ... ... ... сіңіреді, сөйтіп, толық әрі кәміл адам
дәрежесіне тезірек жетеді. Ұлттық ...... ... ... ... тілі мен ... ... салт-дәстүрі мен наным-сенімі болсын –
мұның бәрі де әрбір халық үшін асыл да ... ... ... ... дүниежүзінде екі жүздей ұлттық мемлекеттер, үш мыңға жуық халықтар
мен ... бес мың ... ... мен ... ... ... халық,
тіпті ол қандай аз халық болмасын, ешбір ... жеке ... жеке ... ... халықтың өзінің жеке қасиеті, әдемілігі, ... ... бар ...... ... иеліктері. Сол сияқты бүгінгі
адамзат үшін осынау үш мың ... ... ... ... ... ... орны бар, адамзат үшін әрбір халықтың, басқаша айтқанда, оның әрбір
баласының жай-күйі, ... ... ... ... әр баласының,
яғни әрбір халықтың бұл дүниеден алар өз ырзығы, өз еншісі бар. ... ... мен ... ... ... болсын, әлеуметтік-
экономикалық тұрғыда болсын дамудың әртүрлі сатысын басынан кешіп отыр. Бір
елдердің экономикасы ... ... не ... не ... ... отырса, бір
елдерді түгелдей аштық жайлап отыр. ... бәрі ... ... ... толы ... дүниедегі екі жүздей мемлекеттің әрқайсы
бірдей дүниежүзілік қазына – ... өз ... ... ала ... ... ... озық өркениеттің толық бола алмай отырғандығын байқатады.
Бүгінгі таңда қазақ халқының іргелі ел ... ... ... ... ... орнын алып отыруына толық ... бар. ... – жеке ... ... ... ... саналады. Қазақтың
ұлттық менталитеті қуатты әрі ... ... ... ... ... білімділік деңгейі жоғары, осы заманғы ғылым ... ... ... ... ... ... ... алып, демократиялық жолға бет бұруы қалыптасқан ... ... ... да ... ... ... жағдай жасауды
қажет етедi. ... ... ... қатынастарды реттеу,
толыққанды, жүйелi нapыққa ... ... ... ... және ұлттық дәстүрлiк мәдениет пен тiлдi ... ... Қaзaқ ... ... ... ... ... процесiн
үзiлдi-кесiлдi тоқтатың қоғам дамуына ... ... ... жаңа ... ... реформаны дәйектi жүзеге асырудың
берiк негізіне айналды.
Президент Н.Н. Назарбаевтың «Қазақстанның ... ... ... мен ... стратегиясы» еңбегiнде ... ... ... асырудағы ықпал eтeтiн оң сипаттағы мынадай факторлар
айқындалады:
-түбегейлi өзгерicтерге кipicкeн көптеген елдермен ... ... ... ... республика халқының бiршама жоғары бiлiм деңгейi;
- мiндeттi негiзгi орта бiлiм, тeгiн ... ... ... қол ... және т.б. ... ... әлеуметгiк
қорлардың дамыған жүйесi;
-болашақ орта жiктiң ынғайлас негiзiн ... ... ... ... әлеуметтiк топтaрының болуы;
- мемлекeттiк аппараттың жоғары жiгiн ұтымды бағдарлау, ... ... ... ... ... мұның маңызды мәнi бар;
- қандай да болмасын аймақтық блоктаpға ... тyғaн ... ... ... ... ... ... санада
психологиялық масылдықтың кең орын ... ... даму ... аймақтар бойынша бiркелкi болмауы, өндiрiстiк аппараттың ... ... ... ... отыр
Қай халықта болмасын оның ұлттық рухына, ар-намысын жоғарылатып ... ... ... ... ... ... биік ... мәдениет, толыққанды тіл, озық оқу-білім, ... ... ... ... ... ... ... ғибрат, үзілмес дәстүр, жаңаға
бейімділік, үлкеннің имандылығы, жастың жасампаздығы, зиялының зерделігі,
басшылардың ұлтжандылығы, мықты мемлекеттік, бір ... ... ұлы ... ... жұмылдырып тұратын биік те ортақ мақсат екендігі белгілі.
Бүгінгі қазаққа осы бір ... ... биік ... ... де ... ... ... тұр. Заман көші бүгін тез өзгеруде. Жаһандану процесі
әрбір ... ... ...... ... ... Әсіресе, жер жүзілік
ақпараттандыру жүйесінен өзіне тиісті орнын алу, дүниедегі бар ... ... да оның ... ... ... ... күрделі нысандардың бірі боп табылады. Бүгінгі өркениет ... ... ... ұлт өз дербес үнінен айырылады, тіпті, ... ... ... ұлттық қасиетін, біртума болмыс-бітімін де жоғалтып алуы
мүмкін. Қазіргі заманғы ұлттық даму процесінде, ұлттық мемлекеттер ... бір ... ... ... ... бір халықтар мен келесі халықтардың араласуы,
мәдениеттің интеграциялануы өте ... ... ... ... әлем ... ... оның ... жақын туған-туысы тәрізді табан-тірек боп тұратын, бар
жан-дүниесіне нұр-сәуле төгіп тұратын ... да ... ... Сондықтан
да әрбір адам үшін өзінің ұлттық негізін түсіну осы бір ... ... алып ... – шын адамдықтың, адамдық қасиеттің үлкен белгісінің
бірі. Әрбір адам белгілі бір ... ұлы ... қызы ... сияқты
белгілі бір халықтың да ұлы немесе қызы. Ол адам ... ... ... оны қандай алыс қиянға алып кетпесің, тіпті ол ... ... ... айырылып қалсын, соның өзінде, ол адамның бойында сол ... ... ... сақталып қалады, сол түпкі ұлттық негіз ... ... ... өз ... ... ... ... рух, ұлттық мінез-
құлық, ұлттық мәдениет, небір заман ... ... ... ... жасампаздығын күні бүгінге шейін толық дәлелдеп ... ... ... ... ... құбылыстарға немқұрайлы қарауға
болмайды. Қайта осындай ұлттық асыл дүниелерді ... ... ... ... ... ... ... бірге дамытып
отырса одан әрбір ұлт та, жалпы адамзат та көп ұтар еді. Мәдениет-белгілі
бір рухани ... ... ... ... ол-дүниені игеріп
қана қоймай, оны жүйелі игерудің, жаңартудың, өзгертудің құралы. [53, б.89]
Тәуелсiздiк aлғaн ... өмір ... ... ... ... ... жаңа ... қалытасатыны aнық. Жаңа идеялар адамдарға рух
берiп, iлгерi болуының жолы мен мақсатын ... ... ... ... ... ... ... халықтардың әлеуметтiк-экономикалық
мәселелерге ынта-ықыласын барған сайын арттырады. ... ... даму жолы ... ең ... ... ... баса назар
аудару, прогресшiл халық дәстүрлерi мен әдет-ғұрпының толымды түлесуi,
гуманитарлық ғылымдарға, ... ... ... ... ... ... ... салаларында ұлттық даналықыны сақтау, барлық
ұлттық мәдениеттердің дербестiгiн мойындау. Бұл ... ... ... ... тарихи атауын берген халықтың мәдениетiне ... ... тиiс, ... ол қaзақстаннан басқа еш жерде шын ... ... дами ... [54, б.64]. ... ... баласының мыңдаған
халықтардың жүздеген мемлекеттеріне біріккен миллиардтаған саны ... ... ... ... ... адам ... ... іс-
әрекетінің жемісі ретіндегі мәдениет, жасампаздық рухының көрінісі
ретіндегі мәдениет. Бұл ... ... ... екі адам ... ... ұқсас екі мәдениет те болмайды. Себебі мәдениетті ... мән мен ... ... ... ... деп ... мәдениеттердің шын мағынасындағы өзра іс-қимылы ешқашан ұлтсыз
мәдениет ... ... ... ... ... ... көбейте береді,
рухани өмірдегі ұлттық болмыстың одан әрі ... ... үшін ... жасап, осымен бір мезгілде ұлтаралық қатынастар мәдениетінің
дамуына өріс ... ... ... ... ... ... ұлттық тұрақтылық пен саяси ... ... ... ұтымды
тәріжбиесін қалыптастырды. Мұндағы ұлтаралық ... ... ... себебі қазақ мәдениттінің болымысының өзгешеліктері
болса керек.[55, б. 408]
Мәдениетілікке ... бой ... келе ... «маригиналдық» ұғым
дүбара тұлғалар пайда бола ... ... ... ... ... бірнеше пәндік: саясаттанулық, әлуеметтанулық,
психологиялық, мәдениеттанулық ... ... айта ... ... өзі ұғымның жеткілікті ... ... ... ... ... ... қазіргі заманға сәйкес процестерді талдаудағы
негізгі кілт. «Маргинал» (кейінгі латын тілінде - ... ... ... ... ... ал ... тілінде – «қосымша», ... ... ... ... ... ... ... түбірден туындап
жатқан «маргиналдық» ұғымын американдық социолог Р.Э. Парк енгізді және бұл
ұғым мәдени-әлеуметтік ... ... ... ... ... болады. Маргинал халықтар миграциясынан туындайтын
түрлі процестердің өнімі ... ... ... ... ... ... елге, басқа жерге, қаладан ауылға, ауылдан қалаға
көшкенде пайда ... ... ... адам ... үйреншікті
әлеуметтік ортасын тастап, жаңа беймәлім ортаға түседі. Нәтижесінде, адам
өзіндік екіжақты жана қалыптасады, ол ... ... көру ... ... алынған әсерлері Р. Э. Паркті ғаламдық процестің нәтижесі
- өркениеттің заманына сай даму үшін ... ... жаңа ... ... ... тұжырымға келуге итермилейді. Р.Э. Парк осы жаңа
типті «маргинал ... деп ... Оның ... ... ... - ... ... жиі қақтығысатын мәдениеттер шекарасында орналасқан
индивид. Ол ... да бір ... ... ... ... ... ... ол өзінің бұрынғы әлеуметтік байланыстарын жоғалтып,
өмірдің жаңа талаптарына бейімделген, ... ... ... ... таман орналасқан адам.
Маргинал адам – екі түрлі халықтардың мәдени өмір мен дәстүріне өмір
сүруші әрі ... ... ... қатысушы адам. Ол ... өз ... ... ... кете алмайды да және ешқашан өзінің жаңа орнын
таппақ болып жатқан бөтен қоғамды толығымен қабылданбайды да. Ол- ... ... екі ... және екі ... ... ... психологиялық тұрғыдан қарастырғанда, өздеріне тән ... ие: ... ... сезімталдылық, өзімшіл
эгоцентристік. Маргинал адамның табиғатын анықтайтын басты нәрсе-әлеуметтік
дихотомия, «екілену». Бірақ ... адам ... ... ... ... ... ... жүріп жатпақ. Эверет Стоунквисттің
1937 жылы «Маргинал адам» атты монографиясы жарық көрді. Оның ... ... ... ... ... және легитимациялау,
яғни ұғымды ғылыми қолданыста заңды деп тану байланысты. Стоунвист ... ... ... ... кейіпкер, негізгі ... ... ... Парк ... ... ешқашан
үйлеспейтін екі мәдениет және екі ... ... адам ... ... маригиналдық мәселесі он қырынан қарастырудағы алғашқы маңызды қадам
болған еді:
Стоунвист магинал адам эвалюциясының үш ... атап ... өз ... ... ... толы ... сезінбейді, ол тек
басым мәдениетті «сіңіреді»;
2.қақтығыс саналы түрде өтеді – дәл осы ... ... ... ...... сәтті болсын, мейлі сәтсіз болсын - әйтеуір
бейімдеуге тырысады. Маргинал тәкаппарлық, эгонцентристік сияқты бір қатар
белгілерге ие болғандықтан, ... ... ... ... ... бола алады екен. Э. Стоунвист «этникалық гибридтерді»
мәдени маргиналдықтың тасымалдаушылары ретінде қарастырады. Маргинал тұлға,
Стоунвистің айтуы бойынша, жаңа жағдайда көп ... ие бола ... ... қол ... де, ол ең ...... ... деп аталатынды
жоғалтып алады екен. Мәдени маргиналдық «зерттеуге» бағыт ... ... Парк және Э. ... ... А. ... Р. ... М. ... Вуд, Р. Херрик жалғастырды. Маргиналдық мәселесін ... ... ... деп Т. Шибутани сынды американдық ... ... ... ... ... ... мәселе
әлуметтік өзгерістердің басым болуына және ... ... ... ... ... адам ... ... түрлі, бір
– біріне қарама – қайшы талаптары бар үлгілі ... ... – беп ... бұл ... бір мезгілде бірден қанағаттандыру мүмкін емес. Тұлға
үшін маргиналды мәртибенің жағымды нәтижесі - ... ... ... болуы. Психологиялық тұрғыдан алғанда, шығармашылық
белсенділік маргиналды сол қоғамда орныққындар алдында өзін ... ... ... ... ... деп, өзін ... ... өз сезіммен ... деп ой ... ... ... ... кез келген мәдениеттегі көптеген жаңалықтар
қарқынды әлуеметтік өзгерістер ... ... ... және ... ... ... ... қосатын болса керек. Осылайша, ғалымдар
американ қоғамның негізгі, маңызды және ең белсенді тобының - ... ... ... ... Орыс ... В. ... ... маргиналдық ұғымын мәдениеттану тұрғысынан түсінуге
әрекеттенуімен қызықтырады. Ол маргиналдық мәдени ... ... ... тұжырымдайды. Мәдени маргиналдық феноменін сипаттай отырып, автор
маргинал субъектің ... ... ... ... ... механизмдерге қосылғандығына, сонымен бірге берілген социумнің
мәдени құндылықтарға қатысты ... ... ... ... назар
аударады. Автор маргиналдықтың мәдени саласындағы жаңалықтардың ... ... ... ... атап ... ... топтар олардың
ұйымдастырушы және белсенді агенттері болып табылады. ... ... - ... ... аймақтың нақты белгісі, ал маргинал оның
тұрғыны мекен ... ... ... ... ... ... феномен. Мәдениеттің негізгі концептерінің ұжымдық – ... ролі өте зор. ... ... де, ... тұлғасының мәдениеттер
сұхбатындағы ролінің маңыздылығы оның атқаратын қызметінің жасампаздақ,
жоғары шығармашылық рухын паш ... [56, ... ... ретінде той-мерекелік, салт-дәстүрлік әрекеттердің
әлеуметтік топтарға, жеке тұлғаға, қоғамдағы көркемөнерге ықпалы мол. Той-
мерекелік, салт-дәстүрлік ... ... ... ... ... ... ... фольклордың бір жанры ретінде олар әр ... ... ... ... ... ... келеді. Біріншіден, той-
мерекелік, салт-дәстүрлік әрекеттер ... ... ... ... ... ... үлесін қоспай, сырт қалатын
адам кемде-кем. Әр адам мерекелік дастарқан дайындап, үй мен киімін ... өлең ... ... ... ... белсенділік
танытады. Екіншіден, той-мерекелер мен салт-дәстүрлер барысында жеке-
тұлғалар, әлеуметтік топтар, ... ... ... ... мәдени, эстетикалық құндылықтармен алмасу деп атаса
да болады. Эстетикалық құндылықтармен ...... ... ... ... ... ... топ, жеке адам
мерекелік уақиғаға ... ... өнер ... өз ұлтының
дәстүрлі мәдениетін насихаттау арқылы өмір ... ... ... ... мен салт-дәстүрлік әрекеттер ... ... ... ... Бұл ... жүзеге аспайынша әр
қауымдастық өз мәдени ортасынан шыға алмас еді. Әр ұлттың, ... ... өз ... ортасынан шыға алмас еді. Әр ұлттың, мемлекеттің
рухани дамуы, өзін ... ... - ... ... ... ... ... мәдени дамуға жетуі. Төртіншіден, той-мерекелік, салт-
дәстүрлік әрекеттер мазмұны ... мен ... ... әсер ... ... ... Той-мерекелік, салт-дәстүрлік әрекеттерге,
тарихи маңызды уақиғаларға әсерлі сипат беріп, ... ... ... із ...... ... ... қызметінің міндеті.
Бесіншіден, той-мерекелік, салт-дәстүрлік әрекеттер ... ... ... ... ... Сахналық уақиға, «жүректі тербетер өнер»
ұлттық, азаматттық, патриоттық ойтүрткі салып, бір-бірін ... бір ... ... ... ... айналдыра алады,
мыңдаған адамды бірдей тыныстатып, бірдей сезімдерге ... ... ... ... ... ... жеке ... шағын топ,
қоғам өмірінің аталуы кезеңін дәріптеуге, сол ортаның ... ... ... ... ... тауып жалғастыруға арналады.
Саяси-қоғамдық уақиғалар қатарына ... ... ... ... ... саналылықтың көрсеткіші - саяси-
қоғамдық мерекелер мен салт-дәстүрлер жатады. Олар ... ... ... ... мен саяси-қоғамдық көзқарасы байқалады. Сонымен
бірге осы ... ... ... қатынасу арқылы халық өз отаны мен
ұлтына деген сезімдерін ... ... [57, б.96] ... ... жас ... тигізетін жағамды және ... ... ... ... ... және т.б. ... тасада қалмауы
қажет. Бізге сырттан келетін мәдени ... ... бере ... ... ... бола алатындай өз мәдениетімізді дамытуымыз
керек. Осы тектес талдаулар ғаламдасудың мәні мазмұны, оның диалектикасын
және әлемнің ... ... ... ... мен ... арасындағы толассыз күрес тарихын, әлемнің эволюциялық және
интеграциялы дамуын, сондай-ақ халықаралық сферада өзін өзі ... ... ... ... ... керек. Ғаламдасу -
барлық маңызды ... ... ... ... ... ... ... ұйымдасуды талап етпейтін процесс. Мәдениетті
ғаламдасудың шешуші ... деп ... ... Бұл процесте
мәдениеттердің текетіресі мен ... ... ... ... Әр ... мен өркениеттердің текетіресі – бүгінгі көп қырлы ... ... ... да ұлттық дәстүрлер мен әдет-ғұрыптарды қазіргі
әлеуметтік –сяси өмір ... ... ... ... ... рухани-материалдық мұрасын әлемдік өркениет деңгейіне көтеру өзімізге
байланысты. Ел-жұрт сөз ... жөн ... ... қол ... ... сүйенді және сенім
білдірді. Оларды ұрпақ болып құрмет етті, үлгі тұтты. Сол ... ... ... жұртшылықтың зейінен бүгінде өзіне аудартуда. Осылардан нәр
алған қазақстанның ... ... ... Жаңа ... ... тіпті өзінің қауымдастық және саяси ... ... ... жерде ұрпақты елмен, елді ... ... күш ... ... Ол – тәуелсіздіктің тұлғалық
және қауымдастық бейнесін қастерлі құбылыс ретінде көрсететін мұражай.
Тарихи сана мен ... ... ... ... ... ... жасау
– халықтың ісі, мемлекеттік міндет. Елдік пен ... ... ... ... ... және ... ғылыми моделін жасайтын сәт те келді. ... ... ... ... ... түрлі тәлкекке душар болған, тоз-тоз
күйге ұшырағаны ... ... ... оның өмір сүру ... ... түзейтін үлгі, басын түгендейтін меже ... ... ... руханилықтық, адам және қоғам ... ... ... өз ... дүниеге көзқарастың негіздерінің күрт
өзгеруіне оны жаңаша ... әкеп ... ... әлеуметтік
институттардың қызметі тоқтап, қалыптасқан ... ... ... ... да ... ... әкеледі. Бұрын ... ... ... бұл ең ... ... ... құлдырауы арқылы,
ғасырлар бойы қалыптасқан дәстүрлердің, өмір сүру ... ... ... ... арқылы көрніс табады. Бұрынғы мәдениеттің
күйреуі субьективті заманның ақыры ... ... [ 58, ... ... ... ... мәйегін жоғалтпай, сақтау үшін, біз
ғаламдастыру ықпалының механизмдерін жүйелі және ... ... ... Қазақ этносы дәстүріндегі өзара көмек және әлеуметтік қолдау.
Қазақ этносының сонау XVII ғасырларда тарихи бітімі ерекше ... орай ... ... ... де ... ішкі ... құрылымын
зерттеуден гөрі, сыртқы оқиғаларға ... ... ... ... ... Ал оның ... және мәдени-этникалық, шаруашылық және
саяси құрылымдық ерекшеліктерін, өмір сүру заңдылықтарын сипаттау, тарихи
дәуірлерді ... ... ... ... ... кең қамту, елдің
әлеуметтік жағдайын ескеру, ... ... ... ... уақыт
талабы. Еліміз іргелі ел болып ата дәстүріндегі салт-сананы ... ... ... ... де жаңа ... туып, ұлттық
құндылықтарымызды халық игілігіне қолданудың қарқыны өсе түскені қуантарлық
жағдай. Жалпы ... ... ... ... ... ... пен
қорғау барлық әдет-ғұрыптың негізгі жоралғысы болатыны кім кімге де болсын
жаңалық емес, ал оның ... күні ... ... мәдениетімізге деген
жаңаша бетбұрыс. Біреуге көмек ... ... ... ол ... ... басты идеясы екеніне ешкімде дау туғыза қоймас. Ежелгі қазақ
жерін қоныс тепкен түркі ... ... ... өзгеріп, жаңа
мағнаға ие ... ... ... ... сол бір ... ... ... дәләлдейтін - салт-дәстүрлермен оның ырым-
сенімдері ... ... ... ... Ұшы-қиырсыз жазира далада еркін
жүрген көшпенділер өздерінің үлкен тарихында жас ұрпаққа ... ... ... жинақтап, өзіндік салт-сана, әдеп-ғұрып, дәстүр
рәсімдерін ... ... ... бұқарасының жөн-жобаларының, іс-
әрекеттерінің қоғамдық ортада қалыптасқан нормалары мен ... еді. Дала ... ... өмір ... ... ... жағдайына, мәдениеті мен ... ... ... басқа жұрта қайталанбайтын ... ... ... әлеуметтік қарым-қатынастың жалпыға ортақ
моральдық-психологиялық нормасы белгіленеді. Азаматтық қатынас пен ... ... ... ... ... сақталуы - сол
ортаның басты принципі болатын. Әлеуметтік ортаны, ... ... өзі ... оның ... ... мен ... да ... өзі болды. Көшпелі халық әлеуметтік ортасына сай
биік моральдық талаптар қойылады, ... ең ... ел ... ақ ... ардақтау, үлкендердің жолын кеспеу, кімге де болсын
қамқор болу, жетімді ... ата ... ... сөз атасын қастерлеу,
тапқырлық пен алғырлық, біреудің ырзығын ... ... ... сияқты
т.б. дәстүрлерін қалыптастырды. Ата-ананы қатты ... ... ... ... отырған. Қайтыс болған адамдардың жағымсыз
әрекеттеріне ... ... олар ... жаман сөздер айтылмаған,
өлген кісіні балағаттау, даттау сөздерді айту әруақтарға жасалған ... ... Не ... ... ... қарау, «таспен атқанды,
аспен ат» ... ... ... ... ... ... қамқор
болу, көмек көрсету-қазақ халқының басты қасиеті. Қазақ салтында біреуге
өздігінен жамандық жасау болмаған, тіпті ... ... ... ... ... атаңның құны болса да кешірім ет»,- деуі де оның халықтың
дархандығын, мейірімділігі мен қайырымдылығын айқындайды.
Әрбір этноәлеуметтік ұйым ... ... ... ... Егер этносты тұтас бір ұйым, жанды дене деп қарастырсақ, оның әр
мүшесін бір-бірімен ... ... ... деп ... түрлерін танимыз. Қоғамдық байланыс түрлері саяси, шаруашылық,
рулық құрылым сферасымен шектеліп қалмайтыны ... ... ... ... мол ... Бір ... ұлан- байтақ даланың әр өңірінен талан-
таржыға түсіп жатқан сауда керуендерін, ... ... ... қыл ... елшілерді, әр ұлтан алынған, қазақтың әрбір байының есігінде жүрген
көптеген ... ... ... жерінде айлап жататын ... ... ... ... ... жүрген толып жүрген тыңшылар, тұтқынға
түскен туыстарын іздеп жүрген көрші елдің адамдары. Жат жұрттықа ... ... ... көзқарас алдымен қоғамдық болмыстың ... ... ... ... ... рухани құндылықтарды жеткізу
ұлттық құндылықтардың тұрақты жүйесін құрайды. Сыртқы дүниедегі өзіне ұқсас
қоғамдық ... ішкі ... ... ... діл ... ... ... Осыдан келіп дүниетанымның негізгі мәні
тек дүниені тану ғана ... оның ... ... ара ... ... ... ... ұлттық және әлемдік қарым-қатынасы қазіргі заманда,
әлеуметтік қақтығыстар мен ... ... ... ... ... отырған шақта маңызды мәнге ие болып отыр. Жалпы әлеуметтік ортада
құралатын қарым-қатынастың ішіндегі басқалармен салыстырғанда ең ... ... ... ... бар ... ол- ... ... болып
табылады. Дегенмен, бүгінгі таңда ... ... ... ... алу ... ... ... көптеген жұмыстар жүргізілді.
Қазақстан халықтарының бәріне ортақ мақсаттар мен ... ... шешу ... ... этникалық топтар мен ұлттық ергеске жеткізбей,
дағдарыстан шығу, ұлтшыл, шовинистік, экстремистік ... ... ... ... ... ... жою. ... көпұлтты бола
тұра еліміздегі татулық, кісілік, сыйласымдылықтың сақталуы жергілікті
халықтың агрессивті болмай, дархандығымен, ... ... дана ... ... табиғи болмысы да ... ... бола ... ... ... ... ... этносаралық қарым-
қатынас шиеленістер деңгейінің ... ... ... О. ... әлеуметтік динамикасына жүгініп, қазақ елінің дәстүрін сөз
еткенде теологиялық кезеңнен бастап, оның ұрпаққа ... ... ... түрдегі зертеулерді позитивті кезеңге байланысты жіктеу
міндеті – уақыт талабы.
Қазақ ... таза ... ... ... енші» тәртібі өте қатал
әлеуметтік өмірдің ережесі. Бұл құбылысты ... ... ... ... ... Әлеуметтік жағынан бай демей, ... ... ... тең ... тең ... беретін, кедейді байдың төріне
шығаратын, байды кедей үшін ... ... ... ... қағида. Әрине кез келген әлеуметтік құбылыс сияқты «ортақ
енші» түсінігі де ең алдымен ... ... ... ... ... ғана тән ... Жер құрғап, жауын жаумай, құрғашылықа ұщыраған
жағдайда тумасынынан табиғатқа ... ... ... ... ... тап ... ... бір-бірімізге көмек бермей көңіліміздің таза
болмай, пейіліміздің тарылуынан қысастық істелуде ... ... ... ... ... - бұл ... ... шалу деген
сөзінен шыққан. Құрғақшылық болып, жаңбыр жаумай, шөп шықпаған ... ... мал ... ... ... тілеп «тасаттық» жасаған.
«Тасаттық» былай жасалады. Көпшілік жиналып ... мал ... оны ... өзен ... ... ... асын пісіріп жеп, құран оқып, ... ... ... ... ... жолаушылап ат басын тіреген
қонаққа үй иесінің ас ... ... ... ... ... ... ырза қылып аттандыру дәстүрі де ұлтымыздың қонақжайлылығы ... ... ... ... ... «Құдайы қонақпын, бөлінбеген
енші, мүжілмеген омыртқа бар» деген адамды ... ... ... ... туу ... ... мүсәпір» деген ұғымы ... ... ... ... ... ... ... беру», «жылу» т.б.
халыққа көрсетілетін әлеуметтік ... пен ... ... ... ... айғағы бола алады. Мұндағы келтіріліп
отырылған қайырымдылық жасаудың бүгінгі күннің әлеуметік ... ... ... бола ... ... ... әдет-ғұрып ерекшеліктері
адамның дүниеге келуімен, ... әр ... ... ... ... бөлу, тұсау кесу, сүндетке отырғызу, атқа міну,
мектепке бару, үйлену немесе ... ... ... ... т.б. ... ... жас ... деген қамқорлығы, жас отаудың шаңырағы
шайқалмасын деген оймен аса жауапты кезеңдерде ... ... ... беріп араласып отыратын. Қазіргі кезеңде жер-жерлерде ашыла ... ... ... ... ... ... ... ондағы
қызмет көрсету, кеңес ... ... ... ... ... бала ... оның кіндігін қалаулы адамға кестіруі,
шілдехана жасап, тілектен туған ырымдардың ... ... мәні ... аталған ырым-нанымдар арқылы қоғамдық сананы билеп халық бір-
біріне көмек беріп, сыйласып, тұрмыс тіршілігіне араласып ... ... ... ... ... өзгелерде ол отбасының қайғысына, я
болмаса қуанышына ортақтасып ұлы тойды да бірге көрген. Бүгінде ұмыт бола
бастаған ... ... ... оның ішкі ... мен мән-
мағнасына көңіл бөлу ат үсті қаралуда, ондағы себеп рухани мәдениетіміздің
көмескіленуінен қалған дерт ... ... ... ... біле ... жұмысының барысында ұлттық дәстүр халық арасында әлі де сақталып
келе жатқан оның қоғамдық ... әлі де ... ... ... ... ... ... отыр. «Сідің өңіріңізде, облыстық аймақтарда ұлттық
дәстүрлер сақталған деп ойлайсыз ба? ... ... ... шыққан
нәтижелер төмендегідей қорытынды берген. Қазақстандық бес ... ... ... дәстүрдің сақталуы- Оңтүстік Қазақстанда-99 пайыз,
Солтүстік Қазақстан - 62 ... ... ... 68 ... Шығыс
Қазақстан- 72 пайыз. Төмендегі кестеге қараңыз. (Сурет 3.) ... ... ... аймағындағы ұлттық дәстүрдің қолданудың
көрсеткіштері.
Сурет 3. Зерттеу жұмыстары жүргізілген Қазақстандық аймақтағы ұлттық
дәстүрдің қолдану көрсеткіштері.
Алдымен қай ... ... ... ... ... ұғынбай зерттеу
жұмысы айтулы нәтиже бере қоймайды. Ұлт дәстүрі, этностық оның отбасынан,
одан қалды ... ... ... ... ... меншік
тұрғысынан, әлеуметтік жіктер мен ... ... ... қоса ... кейбір елеусіз түрлеріне қатысты байыпты зерттеу қажет.
Кезінде Ресей мемлекті мен қазақ рулары арасындағы ... ... ... ... ... ... деп ... болмайды, оның артында
қандай саясат болғаны жөнінде қазір ғана ашық айта ... ... ... сан ... ... бар ... ... бірі.
Қалай десек те Алтын Орда дәуірінен кейін Сары – Арқада күрделі мәдени –
шаруашылық өзгерістері болғанға ... ... ... сөз ... ... ... малшылар өз еркімен келісілгенен емес, тек ... ... ... ... ... ... ... кедейлену көшпелілерді
амалсыз жер жыртқызса керек. Кейбір біздің білгіштеріміз көрші мұжықтардың
қоныстануына байланысты, соларға қарап ... ... ... әдеттерді
солардан үйрендік ... ... ... ... ... көзі ақсақалдар болғандықтан
көшпелілер қоғамы алдымен дәстүрге, шежіреге, ... ... ... ... ... ... деректерге сүйенсек қазақтың тарихи
жағдайында біз дәстүрлі қауым мен отбасы туралы сөз қозғаймыз. Қандай қоғам
болмасын оның ... ... ... ... ... қауым ішінде қалыптасатына заңды. Қазақ этносының тіршілігіне
қарай отырып қауым мен отбасының ортақ моделі болуы мүмкін бе ... ... ... Бұл ... ... әр түрлі рулардан тұратын емес,
этноәлеуметтік ... әр ... ... ... ... өздерінің белгілі адамдарына өлгенде ұлан-асыр ас беретіні бар.
Асқа адам көп ... үшін ... ... ... ... өткізеді,
шөптің шығуына, малдың семіруіне қарайлайды. Ас ... ... ... ... ... елге сауын айтылады Шамасы келген ру жүз
ішінде кейде жүзге арнап толық сауын айтады. ... ... ... ... ... ұғым, басты шығынды ағайын-туған, болмаса тұтас ру көтеріп
алады. Яғни бұл да бір қазақи дәстүр деп ... ... ... «Өлі ... тірі ... ... ... туындаса керек, қайтыс болғандарға
құрмет көрсету, еске түсіру де ... ... ... ... ... беріп, бәріне дәм татқызып, кедей ... бай ... бір ... ... ... ... мұнда өзге елдердегі жылына бір рет
берілетін бай ... ... ... ... ... ... ... әдет болып қалыптасқан.
Қазақ халқында да басқа да көптеген халықтар сияқты ... ... ... ... ... ... «үші», «жетісі», «қырқысы», «асын» береді.
Өлікті шығарып салу, көңіл айта ... ... ... ... үй
иелеріне сын, мұндағы ішкі саясат, қайтыс болғандар ... ... ... ... тез есін ... жігерілік таныту үшін жасалған салт-сана
болса керек. Тағы бір ескеретін жайт- қайтыс болған адамның естіртудің өзі,
жай ғана айта салу ... ... ... ... ... бөліп, басу
айтатын. Мұндайда ас беру мен шектеліп қоймайды, қайтыс болған ... ... ... ... ... ... көмек
көрсетіп, ауыл болып қонақ асын өткізуге ... ... де, ... ... ... үй ... қонаққа шақырып, көңілін сергітіп, қайғысын
ұмыттыруға әрекет етеді, бас ... ... және ең ... ... ... ... қайғысына ортақ болып, қолғабыс қылу ... келе ... ... бірі екенінің тағы бір дәлелі ... ... ... ... болған адамды еске түсіріп, аруаққа құран
оқытып, мал сойғызып, бар ауылды шақырып, тамақ ... мұны ... ... те ... ... ... ... көмек көрсетілуі
сыпайгершілік, адамшылық, адамгершілік, яғни филантропиялық ... ... ... ... ... мен ... ... негізінің биік
діңгегі. Әрі осы құрбандық күндерге байланысты ... ... ... да ... күрделене түседі. Оның
ішінде қазаның бір жылға толуына байланысты берілетін «жылы» немесе «асы»
осы ... ... ... ... шегі ... ... түрінің
көлемділігімен ғана емес, ішкі мазмұнының көлемділігімен де ерекшеленеді.
Егер де бастапқы құрбандық күндері ... ... ... ... сапарға
шығарып салу мен оның рухына арнап ... ... ... ... ... ғана шектелсе, аста атқарылар жора-жосындар арнасы кеңейе
түсіп, астың ... ... ... ролі ... ... ... ... халқының дәстүрлі сенім, дәстүр,
ғұрып, ырым, салт-сана, ... ... ... ... ... ... шалу тұрғысынан көрніс тауып, моральдық-этикалық ... ... ... ... сүю, адам ара ... ... ... ету
ықпалынан туындайды. Сол сияқты ел арасындағы ойын-сауықтар, ... ... ... ... ... айтыс, жамбы ату, ән, күй т.б. ... ... яғни тұл ... ... қаралы найзаның сындырылуы т.б.
орындалар тәртібі мен семантикалық атқарылар міндеттеріне байланысты ғұлама
- ... ... ... бар. ... ... рухани
құндылықтарды жеткізу ұлттық құндылықтардың тұрақты жүйесін құрайды. Сыртқы
дүниедегі өзіне ұқсас қоғамдық өлшемдерді ішкі қажеттіліктерге ... діл ... ... ... ашады. Осыдан келіп
дүниетанымның негізгі мәні тек дүниені тану ғана ... оның ... ара ... ... ... құрылуында.
ХХІ ғасырда барша адамзат өз басынан жаһандану тәрізді аса ... ... ... Осы ... ... ғылым мен технология,
ақпараттандыру тәрізді аса қуатты құрылымдар үшін мемлекеттік шекара немесе
ұлттық ерекшелік деген ... ... ... ... барады. Жаһандану – осы
заманғы дүниежүзілік даму ... мен ... ... ... өте ... ... айналуда. Ендігі жерде жаһандану процесін тоқтату мүмкін
емес. Жаһандану тіпті бүгінгі заманның өз қажетінен ... ... ... ... да ... Тек, бұл ... ... ойландыратын бір жайт,
жаһандану тағы да сол әлгі ірі ... ... жер ... ... қамту
жағын өзіне мақсат қып отырған алып корпорациялар үшін ... ... ... ... ... ... саны аз ... бұл процеске қауіптене
қарауда. Олай ... жөні де бар. ... ... ... ... мен ... ... елемейтін сыңай танытуда. Жаһандану
ұлттық мемлекеттер мен ... ... ... ... боп ... Дамыған елдер өз қажетіне ыңғайлы үстемдік әрекеттер тұрғысында
топтасып, ... ... ... ... ... өз ... ... келеді. Мұның өзі дамудың төменгі сатысында тұрған елдердің біржола
өз жеке бет-бағдарын жоғалтып, халық ретінде тарих сахнасынан көшіп ... ... ... процесінің түпкі астары тұнып тұрған саясат. Және жай саясат
емес, ... бар ... ... құрудың құйтырқы саясаты. Сонау
көне тарихтан бері қарай жаңа заманға ұласқан ... ... ... ... өз пайдасына, керегіне жаратуға бағытталған ... ... сол ... Тек бұл ... бүгіндер экономикалық жолмен,
ақшаның күшімен, қару-құрал қуаттылығымен қорқыту арқылы жүргізіледі. Бұл
ғана емес, ... ... ... ... ... мен ... адамзатқа ортақтастыру немесе әрбір адамға күшпен тану жолымен ... ... ... ... ... ... халықтарының көбісінің
құқықтылық ережелері мен қағидаларының кем дегенде мың ... одан да ... ... ... қалыптасқандығын ескерсек, бүгінгі
американдық өмір ... ... ... еш уақытта үлгі бола алмайтындығы
өз-өзнен белгілі боп қалады. Жаһандану, егер ол ... ... ... тек ... ... ... дүние халықтарының рухани жақындасу
жолымен ғана жүзеге аса алады. Жаһанданудың бұл ... ... ... ... ... сан заманғы рухани әрі мәдени тірегі мол, ... ... ... сан ... бері ... келе жатқан еуропалық
елдер, шығыс елдері, Қытай ... ... ... ... қуатты күшті елдер
шын басшы әрі үлгі-өнеге бола ... ... ... ... ... ... жер бетіндегі әрбір ел, әрбір халық ... ... ... бола ... ... жаһандану ұлттық өзгешеліктер мен
ерекшеліктерге, ұлттық ою-өрнекке ... ... ... ... ... әрбір
халықтың рухының, ділінің, тілінің, ... ... ... өз игі әсерін, көмегін тигізбек. Міне, сонда, жаһандану халықтар
мен ұлттардың дербестігін сақтап қалатын ... ... ... ... ... ... ... ортақ тіл табысып бірігіп, бүкіл адамзаттың алдында
тұрған шын ... жер ... әрі ... ... ... орындап
шығу үшін мол мүмкіндікке ие бола алады. Осы күні дүние біркіндікті әлде
көпкіндікті болуы ... пе ... ... көп. ... тағы да ... өзі ... ... отырған ел біркінділік идеясын жақтап шығуға
дайын. Егер қазіргі әлемдегі бес мың тілде сөйлейтін халықтар мен ... жеке ... жеке асыл ... ... қала берсін десек, дүние
көпкіндікті ... қала ... ... ... жер ... әр халықтың көркейіп
дамуына, кемелденуіне мол мүмкіндік ашыла бермекші. Сонда барша адамзаттың
да ішкі-сыртқы бейнесі сұлу да ... ... да ... болып тұрмақ.
Ұлттық қасиеттер, дәстүр жалғасы, биік ұлттық рух ... ... ... бола ... Әрбір ұлттың мәдени өресі биік болған сайын ол
басқа ұлттармен тіл ... ... ... ... боп ... ... мен мемлекеттердің экономикасы мен мәдениетінің өрлеп, дами ... ... ... ... ... ... Қайта әртүрлі халықтар
мен ұлттардың өрнектелген тығыз бірлік пен тұтастық адамзат үшін әрі ... әрі ... ... болар еді. Және бұл адамзат үшін соншалықты ... ... ... ... ... ... ... Бүгінгі дүние
халаықтарының бірігуі үшін, жарқын да, қызықты болашақ өмір үшін ... ... ... ... да ... ... де біріне-бірін қарсы қоюға болмайды. Жалпы адамзаттың да, әрбір
халықтың да ...... ... жарқын болашақ. [ 53 б.]
Көптеген ғалымдарымыз жаһанданудың алдында қазақ халқының ұлт ... ... ... ... ... кезеңге сай иденфикациялауға
байланысты жаңа ойлар мен ... ... ... адамтану мен
қазақтану сияқты қос бағытты қатар ұстаған ел өз тарихының ... ... ... ... ... оны іріктеп, салмақпен кеңірек қарауға бағдар
ұстауды, өзінің ... ... ... ... ... мен қазақтанудың идеялық танымы сабақтасуда. Қос бірлестік:
- заманның рухани құндылығын, қоғамның ... ... ... ... ... ... ... және өзінше өмір сүретін орта
арсындағы жауапкершілікті сезіндіреді, одан ... ... ... ... ... аймақтық және жекеше көрінісін реттеудің
өнерін меңгертеді, ... өмір ... ... және жаңа ... ... ... қалыптастырады;
- адамның қазақшылығын, қазақилығын жасайды, жалғастырады, адамның өз
жері мен жұртынан жаттануды тоқтатудың ... ... ... ...... ... ... саралайды, сақтайды, қазақ сана
– сезімінің тарихи бағдары мен ... ... ... ... ... ... ... мен мүддесіне ықпал етеді, әлем өркенияты ... ... ... орны мен ролін анықтаудың әдістемелік негізін
құрастырады. Осыдан қазақтануды а) дәстүрлі моральдық ... ... ... рухани мұра, өміршең өркеният саласы деп те ... ... бір ... ... ... мен ... ... түріне,
дүниетанымдық бағдары мен әлеуметтік – психологиялық деңгейдің көрінісіне
байлайды. Бұл онтологиялық сипатта ... ... пен ... мен әдістемесі мәдени құндылықтай бағаланған. Қазақтықты көп ... бөле – жара ... ... ... ... басқа халықтың
болмысына қарсы қоюға тіптен болмайды. Быныштықты тілейтін ... ... ... ... ... ... оны ... алмастырмайық. Халықтың өзіндік атрибутын – тілін,
ділін, ... ... ... құрметтеу, оны жалғастыру жұмыстарын
қазіргі заманның өркениятты деңгейімен толықтыру – ... ... ... ... ... ... болмыс пен тарихи
жағдайлардың осындай ортаңқолдай қыраттарын, сілем-сілем ерекшеліктерін
әркім әртүрлі, ... ... ... ... ұлттық идея мен философия
туралы пікірталас кеңінен қозғалды, тіпті әр саққа ... ... ... ... тұйыққа тірейді. Идеялық және әлеуметтік тығырықтан
шығудың басты бір жолы – тәуелсіздік пен қазақтынудың стратегиялық ... ... ... ... ұштастыру. Діңгекті қалаудың әдіс-тәсілін
игерсек, онда өзімізді жұтаң жағдайдан жоғары көтергеніміз.
Тәуелсіздікті – ... ... ... ... ... негізде жетілдіруден тыс қабылдауға, қарастыруға болмайды.
Жаңа ұсыныс пен ... ... ... орай ... іске ... ... ішкі және сыртқы тәуелсіздіктің бір-бірімен ұштаспай, олақ
жатқандақтың ... ... ... ... ... пен ... пен тәртіп бұзушылық асқындап барады дейміз. Ол, ... ... ... ... ... ... таптыртқызбайтын
мұрындық, уызын қақтайтын зұлымдық. Зұлымдық көзі жалқы ... Ол ... ... иесіздікте, көнбістікте, ... ... ... де, елді де ... ... ... көрінбес
кедергілер. Кедергілерді үйретіп әкету үшін ... және ... ... ... онда ... ел ... ... құрарлық ұмтылыстың көмегі күшеймек. Сол мақсатта ел-
жұртты жұмылдыру – қазақтануға басалқылық. ... ... ... ... және сақтау үшін, қазақтанудың негізін жасау және ... оны ... ... мен ... ... ... айтсақ, қазақтану – сауаттылықтың жемісі мен жеңісі, өзіндік
болмысты сезіну үлгісі және ... ... ... ... ретінде ол
қазақтың өз ұлтына ... ... ... оятады, мәдениеттің
мәйегі ретінде кімді болмасын ашық сұхбаттасуға, өзара түсінуге ... ... ... таратады. Қазақтану дәстүрді деңгейлейді, салтқа деген
сенімді өмір қажетімен, кісі ... ... ...... ұмтылыс пен қазақтың болмысы мен мәдениетін халықаралық
деңгейге көтерерлік жұмыста. Тектілікке, ұлтжандылыққа, отан қауіпсіздігін
сақтауға деген қажеттілік бар, ... ... ...... ... тарихи көзқарас тұрғысынан талдайды, ... және ... ... ... өзінше жетілу шарттарын ықшамдайды, реттейді,
басқарады, қиыншылықтар мен қайшылықтарды саралайды. Осы ... ... ... ... ... ... ... бірлігіне
және ұлттық өркендеу саясатына тыңғылықты қызмет етпегендігі аян. Онсыз,
біріншіден, халықтың ... мен ... ... ... ... ... ... пен мәдениеттегі оқылықтың орны толмайды.
Адамгершілікке деген ұлттық ұмтылыс пен ұлтжандылыққа деген қоғамдық ... ... ... ... тың ... ... ... байырғы міндеттерді шешудің жаңа мүмкіндіктерін тың тәжірибелерін
айқындау қиындайды, кейінге ... ... ... ... үнемдейтін күн көрісті бойға дарыту дүдәмал.[ 54б.]
Қоғамдық ойдың ұлттық және ... ... ... заманда,
әлеуметтік қақтығыстар мен мемлекет аралық ... ... ... ... шақта маңызды мәнге ие болып отыр. Жалпы әлеуметтік ортада
құралатын қарым-қатынастың ішіндегі басқалармен салыстырғанда ең ... ... ... қаупі бар қатынас ол- этносаралық қатынас болып
табылады. ... ... ... ұлттық конфликтілерді болдырмау, оның
алдын алу жөнінде мемлекет ... ... ... ... ... бәріне ортақ мақсаттар мен ... ... шешу ... барлық этникалық топтар мен ұлттық ... ... ... ұлтшыл, шовинистік, экстремистік теріс құбылыстардың
еліміздің саяси өміріне деген ықпалын жою. Көп ... ... ... ... ... ... ... сақталуы жергілікті
халықтың агрессивті болмай, дархандығымен, көкірек көзінің дана болуынан
болған бітімі, табиғи болмысындағы «қонақжайлығы» да ... ... ... ... ... жеке ... ... ортада қолқабыстық
көрсетіп, жәрдем беруі. Әлеуметтендіру агенттері оның қолдаушылары, барлық
жеке тұлғаларға, олардың ... ... ... діни ... жасына, жынысына және басқа да жағдайларға қарамастан көмек
көрсетуге тиіс. ... ... ... ... ... ... мен ... адамдарға қолдау, көмек көрсетуге бағытталған.
Әлеуметтік жұмыстың басқару ... - ... ... халықты әлеуметтік қорғау процесіндегі адамдар арасындағы
қарым-қатынастың барлық жүйесі кіреді. ... ... ... – басқару функцияларын бөлген басқару органдары мен әлеуметтік
қызмет көрсету жетекшілері. Әлеуметтік жұмыс ... ... ... ... субъективті ролін белсенді ету мақсатында оның өмірін
қамсыздандыруды қолдау, жеке ... ... ... ...... қызмет түрі, себебі оның зерттеу объектісі
– белгілі бір көмекті ... ... жеке адам ... табылады. Әлеуметтік
жұмыстың мазмұны оның қызметінен көрінеді. Әлеуметтік жұмыс белгілі бір
заттың көмегімен ... ... ... ... өмірімен,
адамзаттың дамуымен тығыз байланысты. Қоғам ... ... ... ... ... ... бұл құбылыс әр түрлі қырынан танылып,
маңызы арта түседі. Қайырымдылық мәселесі ... ... ... сүруінен бастап, қазіргі күнде негізгі әлеуметтік сипат алып отыр.
Бүгінде жеке мәселе ретінде ... ... ... ... Ал ерте ... ірі ойшылардың, мемлекет қайраткерлерінің
ғылыми еңбектерінде, философиялық ой толғаныстарында жан-жақты сөз етілген.
Көмектесу қазақ тілінде біреуге қолқабыс ету, ... қол ұшын беру ... ... мағынаны білдіріп, бойына мейірімділік, ізгі ниет,
жанашырлық сияқты қасиеттерді жинақтайды. Ал грек ... ... ... ... ізгі ... шіркеу тілінде «Gariradllis» - біреудің
қайғысына ортақтасу, аяушылық мағыналарын білдіреді. Қай тілде болмасын бұл
құбылыс – адам ... өте ... ең ... ... [16, ... – адамдардың қоғамда лайықты өмір сүруінің кепілі. Әр ... ... ... ... ... бар ... қайырымдылық сол
адамдардың қоғамдағы орның ... ... ... қосады. Қайырымдылықтың
қоғамдық құрылымды, саяси жүйені де реттей алатын қасиеті бар. Оған ... ... ұлы ... ... ... ... ... әлеуметтік құбылыс ретінде бағаланбай, жойылуға әкелінуі
болып ... ... ... ... факторлар, жағымды өзгерістердің
негізі. Оның қоғамды тұрақтандыруда, қалыптастыруда атқаратын функциясы
ерекше. Адамдардың ынтасын өзара ... ... ... ... ... ұсақталудан сақтайды. Қазақ халқының
философиялық ... ... – оның ... ... ... ... жыраулардың толғауларында ізгі ниеттілікті,
инабаттылық пен ... ... пен ... ... ретінде қарастырады. Соның ішінде күні бүгінге дейін халық ... те ... ... ... мен ... жеңгетайлық салт жолдармен
таныстыру салты. Оның негізі аналық қауымдық құрылыстан ... ... ... ... өздерінен бөлек тұратын әйелдер тайпасына
келіп, шаруашылығын жүргізетін күндер жалдап алу үшін ... ... ... ... көсемдеріне сый беріп, өздеріне ұнаған әйелдерді
солардың рұқсатымен алатын болған. Еркек пен әйелді таныстырып ... ... ... ... ... ... жастар арасында некеге
тұру, отбасын құру, үй болудан көрі басқадай проблемеларды шешумен жүгіріп,
ұзақ ... ... жүру ... өріс ... ... фольклорда
айтылғандай екі жасты қосу, теңіне қарай теліу, ... ... ... ... Халқымыздың демографиялық жағдайындағы
кризистің бір себебі жастардың үй болудан ... ... ... ... беделінің құлдырау сияқты әрекеттер ықпал етіп
отыр. Бұдан 10-15 жыл бұрын тұрмыс құрмаған қыздар көп болса, ... ... ... үйленуге әлі де асыға қоймайтын сүр бойдақ жігіттер ... кем түсе ... ... да ... өсе ... дәстүрлерін жаңғыртқанымыз, я болмаса оны қайта қаруда ... ... ... ... ... сауалнаманың қортындысы бойынша –
баяғыдай «жеңгетайлық» дәстүрі қайта жаңғыртылса деген пікірді, Оңтүстік
Қазақстан өңірінде 25 пайызды ... ... ... ... ... ... Қазақстандықтар 34 пайызды, ... ... ... ... ... қортынды жастардың жаһандану саясатында
жұмыс басты болып, идентификацияның болмауынан, ... ... ... тап мен ... ... ... тек ресми
түрде болғандықтан, отбасылық жеке ... ... ... ... технологиялық информацияның көлеңкесінен аса алмай,
Батыстық я болмаса, Амеркандық отбасын құру модельдері дәстүрге ... ... ... Әлі де ... ... рухани-ұлттық әлеуметтік
норманың сақталған түрі-қонақжайлылық. Қалалық жерлерде болса да ас ... ... ... меселін қайтармау, үлкенді сыйлау, әдептілік,
қайырымдылық жасау, жанашырлық көрсету – қазақ ... ... ... жазылмаған заңдарының бірі – жолаушы сыбағасы. Отбасы мүшелерінің
әрқайсысының өз ... ... ... ... ... жол азабын тартқан
жолаушының, құдайы мейманның да үлесі бар деп түсінген. Бұл қазақ халқының
дәстүрлі мәдениетіне сай ... ... ... ... ... ... нашарларға, жоқ-жітікке өзінің тұрмыс-тіршілігіне
жұмсайтын ... ... ... ... ... беру – ... ... не заттай берілетін, қайыр құдайы. Қайыршының садақадан
жинаған тиыны азайды.[1, б.544] Садақа етті ... - ... ... ...... жолына мал сойды. Аманат, асар құбылыстарына қарағанда
садақа беру ... сәл ... ... ... қазақ даласына дендеп
кіруімен тығыз байланысты. Көптеген ғалымдардың пайымдауынша қайырымдылық
мәселесін діни тұрғыдан қарамай, оның пайда ... ... ... ... өте ... жатқанын байқауға болады.
Жоғарыдағы көрсетілген қайырымдылық түрлері белгілі-бір бұзуға ... ... ... ... ... нормалар мен оның
заңдылығында. Ал кедей кепшікке ауқатты адамдардың көшер кезде аттың майын
пайдалануға ... жүк ... ... ... түйе ... шамасы
жетпейді біреуі – қайырымдылықтың бір түрі оны көлік майы деп атайды. Ол
үшін бай ақы сұрамайды. ... ... тағы бір түрі - ... ... ... беру», «ерулік беру», «сыбаға беру», «көрші ақысы» т.б. ... ... ... оны назардан тыс қалмауын ел ... ... ... ... функцияларын орындап отырған. Мұндай
бірнеше әдет-ғұрыптарды сұрыптай отырып, әлеуметтік көмек беру мен ... ... ... байланысы бола қоймағанын тағы да айтқымыз ... ... ... ... ... рөлі мен мәртебесін зерттеу-
қоғамдық талаптардан туындап отыр. ... ... ... елдің
әлеуметтік көмектің ... ... ... ... әлеуметтік қолдауы-діни сенімдер мен танымдардың негізінде
пайда болғанын. Мысалы, христиан діні ... ... ... ... ... мен ... қайыршыларға тамақ таратудан басталған. Тіпті шетел
ғалымдары шынайы ... тек ... ... ... деп есептейді.
Әлемдегі қайырымдылық Афина, Рим, Грек, Италия байларының кедейлерге ... ... ... ... ... Ал бұл құбылыстың әлеуметтік
сипатың географ Страбонның «Радос ... ... ... тануға
болады. Мемлекет тарабынан берілген қамқорлықты ең алғаш атаған кітап осы.
Тек қана азық-түлік ... ... ... ... ... ... «Рим ... еңбегінде жан-жақты сипатталады. Бұл аталған
еңбектерде қайырымдылықтан көрі аяушылық сипаты басым жатыр. Қоғам ... ... ... сипаты күрделенеді. Сауда өнеркәсіптің
дамуының әсерінен адамдар арасында әлеуметтік жік одан ... ... ... ... – жұмыссыздық проблемасын туындатып, осы
проблеманың негізінде көше ... ... ... бір ... пайда болды. Қайырымдылық қоғамдары өз жұмысын халықтың
әлеуметтік – ... ... ... оны ... ... ... төмен тұлғалардың проблемаларын шешуге ат салысады.
Қазіргі егеменді Қазақстанда қайырымдылық туралы зерттеу жұмыстары
дұрыс жолға қойылған. Маркстік идеологтар Кеңес ... ... ... ... қомқоршылық, қайырымдылық жасайтын қоғам деп түсіндірген.
Сондықтан да қайырымдылықты арнайы бөліп қарастырмады. Жаңа ... ... ... ... ... ... ... соқтырды.
Жұмыссыздық көбейіп, қайыршылық, кедейшілік пайда ... ... ... ... ... ... жабылып, орнына нарықтық экономикаға
байланысты фирмалар, компаниялар ашылды. Материалдық көмекті қажет ... тобы ... ... Елде ... деп ... жіктеу,
бөліну процесі кеңінен өріс ала бастады. Қоғамда ... орта тап ... ... ... ... орай ... ... ... ... ... ... және ... қатысты әрі
әлеуметтік мемлекет халықты еңбекпен ... және ... ... білім беру салалары ... ... Кең ... ... ... мен ... ... атқарушы үкімет,
орталық және аймақтық үкімет, сол сияықты ... ... ... пен ... ... ... ... ұмтылады. Әлеуметтік
мықты мемлекет адамды ... ... ... ... адамға
байланыстыра дамытады. Әлеуметтік саясаттың басым бағыты – адам, оның
еңбектегі ... ... және ... ... ... ... қоғамның айнымас қызметі болып әлеуметтік ... ... және әр ... мен ... ... болып
табылады, негізгі мақсаты - өмірде қиындық жағдайға тап болған жеке адамға
жан-жақты көмек көрсету, өзін-өзі ... ... ... ... ... жұмыс мамандарды дайындаудағы соңғы жылдары Қазақстанда
қазіргі әлеуметтік саясатты ... ... ... ... ... ... қалыптастыруда. Осы тұрғыдағы кәсіби нарық енді
қалыптасып келеді. Іс жүзінде адамдар өздері де, ... ... ... алмайтын мәселелермен жиі кездеседі. Осы үшін ерекше мамандық адамдары
- әлеуметтік қызметкерлер ... ... ... - ... ... ... жеке адамға әлеуметтік, ұлттық, діни, нәсілдік, тектік
жыныстық, жасына және басқа ... ... ... ... ... жалғыз критерий – көмекке қажеттілік және өмірлік қиындықтармен
өз бетімен күресе алмауы. ... ... ... жоя алмайды, ол
сол кедейліктің ... ... жою ... оның ... үшін
мұра болып қалмауы үшін қызмет етуі ... ... ... ету, ... ... көмек беру, балаларына ауқатты адамдар ... ... т.б. ... ... ... ... мәселелерді
түбегейлі шешу мүмкін емес, бірақ осы мәселелер салдары ... ... жеке ... ... көмек көрсетуге арнайы
әлеуметтік қызметкерлер арласа алады. Әрбір ... ұйым ... ... ... ... ... ... түрлері саяси,
шаруашылық, рулық құрылым сферасымен шектеліп қалмайтыны анық. Қазақ ... мол ... Бір ... ... ... даланың әр өңірінен
талан-таржыға түсіп жатқан сауда керуендерін, өмірі сағат санап қыл үстінде
тұрған ... әр ... ... қазақтың әрбір байының есігінде жүрген
көптеген құлдарды көреміз. Қазақ жерінде айлап ... ... ... ... ... болып жүрген толып жүрген тыңшылар, тұтқынға
түскен туыстарын іздеп жүрген көрші ... ... Жат ... ... ... ... көзқарас алдымен қоғамдық болмыстың ерекше табиғатына
байланысты қалыптасады.
Ұлттық ерекшеліктер ... бар адам ... бір ... ... ... ... идея осы күні өміршен болмай шыққан сияқты. Ендеше,
ұлттық ерекшеліктерді, әрбір ұлттың руын, ділі мен ... ... ... түсіністік, адамгершілік пен ізгілік ... шын ... ... ... және ... ... келу – бүгінгі заманның,
жиырма бірінші ғасырдың ең ... ... боп тұр. ... ... ... – бүгінгі адамзат үшін ұят нәрсе. Бүгінгі адамзатқа
керегі – даналық, көрегендік. Сондықтан да бүгінгі сан ... сан ... ... ... ... ... отырып, бүкіл дүниені
біріктіретін түрлі озық көзқарасқа табан тіреу – бүгінгі адамзат үшін кезек
күттірмейтін ... ... ... ... адамзат басы қосылып бірігер
болса да ... ... ... ... ... ... керек. Адамзат
арасында халық, ұлт ұғымы әрқашанда қадірлі әрі құрметті болып қала берер
болса, бұл – адамзат үшін ... ... ... ... үшін зор ... ... дәстүр жалғасы, биік ұлттық рух адамзаттың бірігуіне әсте
кедергі бола алмайды. ... ... ... ... биік ... сайын ол басқа
ұлттармен тіл табысып жақындасуға неғұрлым бейім болып тұрады. Барлық елдер
мен мемлекеттердің ... мен ... ... дами ... бірлігіне ешбір нұқсаның тигізбек емес. Қайта әртүрлі халықтар
мен ұлттардың өрнектелген тығыз бірлік пен тұтастық ... үшін әрі ... әрі ... ... болар еді. Және бұл адамзат үшін соншалықты қиын
дүние емес, адамзаттың қолынан әбден ... ... ... ... бірігуі үшін, жарқын да, қызықты ... өмір үшін ... ... ... ... да ... қасиеттерге
мүддені де біріне-бірін қарсы қоюға болмайды. Жалпы адамзаттың да, әрбір
халықтың да ...... ... ... болашақ. Ішкі қоғамдық
байланыстың қалыптасқан дәстүрлі дәнекері-қонақасы жолы. Аңыз бойынша ... ... ... ... тамақ беру, қондыру қазақтың арғы -
бабасы ... келе ... ... Қазақ ішінде таза қалпында ... ... ... өте ... ... өмірдің ережесі. Бұл құбылысты
әлеуметтік байланыс түрінде қарастырсақ теңдесі жоқ дүние. ... бай ... ... ... барлық қазақты тең ұстайтын, тең ... ... ... ... ... байды кедей үшін шығынға
ұшырататын ... ... ... қағида. Әрине кез келген
әлеуметтік құбылыс сияқты «ортақ енші» түсінігі де ең ... ... ... ... ... өзіне ғана тән қасиеті. Сондықтан,
әлеуметтік көмек көретудегі маманның болуы ... ... ... ... ең ... ... мәселелерін шешумен жұмыс
жүргізеді. Әлеуметтік жағдай ...... ... ... белгілі
мәселесімен оны шешуге қатысты барлық байланыстары мен қатынастары. Көмек
сұраушының әлеуметтік жағдайы - ... ... ... ... мен жаппай жұмыссыздық кезіңде адамға жаңа жұмыс орнын табу оңай
емес. Бірақ оған ... ... ... жұмыссыздыққа
байланысты күйзеліске ұшыраудан құтқаруға көмек болады. Осы жұмыстың түпкі
мақсаты – ... ... ... мен ... ... ... ... қызметкер осы мақсат үшін жұмыс істейді. Жұмыссыздық –
жұмысқа жарамды адамның жұмысының жоқтығы, ал жұмыссыз деп ... ... бар, ... ... ... ... айтады. Еңбекпен қамту жұмыс
орындары ашылды. ... ... ... азаматтарды әлеуметтік қорғауда
маңызды орган ... ... Адам ... шексіз екендігін, адамның
әділетке жете алатындығын, қайрымдылық, ... ... ... ... ел басқару, адамшылыққа жат қылықтар ... ... ... – кедейлерге, қарттарға, жетім-жесірлерге, ауру ... ... ... ... ... ... өз ... күн көрісі қиындаған адамдарға қол ұшын ... ...... ... ... Адамгершілік адамзат қоғамының
даму тарихы арқылы қалыптасып, әрбір дәуірдің өзіндік қайшылықтарымен біте
қайнасып, жетіледі. ... ... ... ... куә. ... ... ... мен бірге дамып, оған деген қажеттілігі артпаса
кемімейді. Әлеуметтік жұмыс ... мен ... ... ... біріктірілетін субъектіден, мазмұнынан, қаражаттан, басқарудан,
объектіден құралады. Әлеуметтік жұмысты жүргізетін және басқаратын ... ... ... және ... ... ... жұмыстың аса
маңызды субъектілері болып табылады. Қоғамдық және қайырымдылық ұйымдардың
қызметі қоғамның әлеуметтік-экономикалық өмірінде ... ... ... ... ... әр ... топтары мен бөлек азаматтарының әлеуметтік
инициативаларының ... ... ... ... еске алсақ, Кеңестік Социалистік Республикалар
Одағы ыдырыған соң, республикалардың кәсіпорындары арасындағы байланыс
қиындап кеткен кез ... ... ... ... қалған. Республикамыздың
азамттары жұмыссыз қалды. Балабақшалар жабыла бастады. Жұмыс істеп ... 6-10, 12 ай бойы ... ... ... ... ... ... экономика қалпына келе бастады. Кәсіпорындар жекешелендіріле
бастады. Адамдар өз ісін ... ... ... Жеке ... ... ... шағын зауыт, шаштараздар, дүкендер,
дәмхана, ... ... ... Әр ... ... ашылды. Жұмыс
орындары пайда болды. Кезінде жабылып ... ... ... ... ... та кедейлік жойылмаған. Сондықтан да, әрбір адам баласы
күніне ... ... бір іс ... да ... ... ... аз ... беру, ескі киім-кешек үлестіру, жетімді тамақтандыру, жылы ... ... ... ... ... ... қол ұшын ... жіберу,
баспана беру, қандай да болсын қамқорлық көрсету.
Зерттеу жұмысымыздың басында ... ... ... әр ... ... көмек көрсету және әлеуметтік қамқорлық жасау
жұмыстарымен айналысатын жаңа жас ... ... ... оның ... күндегі мәні туралы айтып отырғанымыз орынды пікір, дегенмен
әлеуметтік қызметкер ... ... ... ... ... жаңа ... лайық, жаңа мамандық иелері деген ойға айтар
қарсылығымыз бар, ол біздің ұлттық ... ... ... ... бола ... Төле би, Әйтеке би, Қаздауысты Қазбек бидің шешімдері, ел
арасындағы қамқорлық, көмек, ... пен ... ... ... ... ... Сондықтанда ел арасында
әлеуметтік жетімдер, тастанды қарттар болмаған. Үлкендерді, ата- ананы
сыйлау ... ... деп ... дәстүрді әлеуметтік институт ретінде ғылыми тұрғыдан дәлелдеу
үшін, әлеуметтік институттардың талабына сай ... ... мен ... ... кодекс ретінде сақталуына ғылыми
интерпретация жасалды.
Ғылыми еңбектің тақырыбында айтылғандай ұлттық дәстүрдің бүгінгі күннің
талабына сай қоғамда алатын ... мәні мен ... оның ... ... ... ... жұмыс жүргізілді. Дегенмен ... және ... ... ... мен топтастыру жұмысын
қарастыру болашақ зерттеушілердің еншісінде.
Зерттеу жұмысының барысында ел арасындағы бала ... ... ... әдеп-ғұрыптардың сақталуын, оның әлеуметтік мәнін
сұрыптай отырып, сол сияқты жекелеген «Ант беру», ... ... т.б ... ... ... ... пен ... топтастырып, сараптама жұмыстары жасалынды.
Әлеуметтану ғылымында ұлтық дәстүрді әлеуметтік инситут ... ... ... оның ... ... мен ... ... кезеңдегі қолданудың маңыздылығын жан-жақты зерттей отырып,
диссертациялық жұмыстың ... ... ... атқарылған ғылыми
жұмысқа байланысты қорытындылар болатын тұжырымдарды төмендегідей сипаттағы
нәтижелерді ұсынамыз:
1. Ұлттық ... ... ... ... ... заңдылықтардың көшпелі қазақ халқының өмір сүрген әлеуметтік
ортасында ... ... ... ... ... мен ... орайлас жас буынға тәлімділік пен
өнегеліктің мәдени-этникалық ... ... ... ... ... ... әдет-ғұрыптарының бүгінгі таңда қолданудағы
мәдени-итеграцилануына талдау жүргізілді.
2. Әлеуметтік қатынастардың теориялық-методологиялық ... ... ... ... ... ... ... дана ойлары мен
ұлағатты сөздеріне және ... әдеп - ... мен ... мәні мен ... ... ... бірлігін нығайту үшін
тарихи тағылымдарын өнеге тұту ... ... ... ... ... ... құндылықтармен өзарабайланыс қатынастарының
инситутциональды проблемаларын ... ... ... ... Зерттеу барысында ұлттық дәстүрдің озық ... ғана ... ... ... ... ... ғұрыптарға қысқаша тоқтала
отырып, өмірге қолайсыз дәстүрлер өздігінен жоғала ... өзі ... деп ... ... жұмысымызда бүкіләлемдік жаһандану саясатының алдында,
ұлттық дәстүрлердің жоғалып кетпеу қауіпін ескере отырып, әдет-ғұрыптардың
идентификациялау ... ... ... сай ... әлеуметтік рөлі мен ... ... ... ... ... ала ... ... жасалды.
5. Тарихи мәдени шежірені сұрыптай отырып, зерделу ... ... алғы ... мен ... ... ... ... ақсақалдар мен беделді билердің әлеуметтік бақылау мен ... ... ... атқарғандығына дәлел болатындай сараптама
жұмыстары жүргізілді.
6. Ұлттық дәстүрлерді зерттей отырып байқағанымыз, ел ... ... ... ... ... сол кезде-ақ айтып,
әлеуметтік көрегендік танытып, астарлы ... ... ... ... ... ... ... Қорқыттың ажалдан қашуын, өз
басының қамын ойлап күйтеуден ... әке мен бала ... ... ... ... ... ... жаһандану саясатында әке
мен баланың ... жат ... ... ... ... білу қажет.
Халықтық даналыққа, әлеуметтік болжамға бұдан артық дәлел қажет емес.
Әлеуметтік болжам мен ... тағы бір ... - Асан ... ол ... ел қайғысы - Арал қайғысы ... ... ... да, ... енді ғана ... сияқтымыз, бұл әлеуметтану
ғылымының- әлеуметтік ... мен ... ... ... ... деп ... жасаймыз.
7. Диссертациялық еңбекте адамгершілікке баулитын және ... ... ... ... ... функцияларының
негіздеріне жеке-жеке тоқталып талданды.
8. Трансформациялық ... ... ... адамгершілік-
гумандық дәстүрлердегі тиым сөздер мен наным, сенім, ырымдардың қолданудағы
әлеуметтік ... да баса ... ... ... ... қазақ халқының көне сенім-наным мен салт - санасын ... ... ... ... ... ... ... діні кең
тараған өлке деп есептеген, байырғы, діни ... ... ... ... ... ... қатты бет бұрып, фанатизмге беріле қоймаған
ескере отырып, халықтың ... мен ... ... ... ... ... талдау арқылы айқындадық.
9. Ұлттық дәстүрдегі әлеуметтік институттың моральдық - ... мен ... ... ... жаңа ... ... ... тәсілдерін ұсынып отырмыз:
- жаһандану саясатының көлеңкесінде көмескіленіп қалмас үшін ... ... ... ... ... ... ... қажеттілігін арттыру;
- әлеуметтік ортада рухани құндылықтарды игеру;
- информациялық ... ... ... байланысты ұлттық
дәстүрдегі рухани халықтық әлеуметтік саяси- идеологияларды ... ... ... ... ... ... ... идентификациялау.
Бүгінде Қазақстан Республикасымен көршілес және алыс шалғайдағы кейбір
мемлекеттердің арасында жиі кездесіп ... ... ... ... орын ... діни ... ... алуы, мұндай көзқарастар көп ұлтты Қазақстан халқы үшін жат ұғым,
себебі жергілікті халықтың ... пен ... ... адамдық,
жомарттық пен дархандылық оның салт-санасы мен әдет-ғұрпында деген ... ... ... ... ... ... мен даралығын,
әлеуметтану ғылымында әлеуметтік инситут қызметтерін функциясын ... ... ... ... ... реттелетінін сауалнама
жұмыстарын жүргізу кезінде көз жеткіздік. Қазақтың ... ... әрі ... ... ... мол ... ойға тұжырым
жасаймыз.
Диссертациялық жұмысымызда Егеменді еліміз Қазақстан ... ... иесі - ... ... ... мұрасын индустриялды қоғамдағы
мәдениетті трансмиссиялау мәселесіне талдау жасалынды.
Ғылыми ... ... ... ... түйін, қазақ
мәдениеті әлем мәдениетінің бір бөлшегі. Көшпелі халықтың ...... мен салт – ... Тарихи өмірі қашан да қоғамдық
- мәдени ортаның әрі тамыры, әрі ... ... ... ... ... ... – дүниетанымдылығын қалпына келтіру қазіргі заманға
сай ... ... үшін ... ... ... ... батыстық
өркениеттік құндылықтар мен ... ... жөн – ... ... ... ұғымы мен қағидасы санамыздан алыстай бастаған,
оның бір себебі өркениет өресіне ... пен ... ... ... еліктеп, өзіміздің мәдени құндылықтарымызды
бағаламаудан, жалған әдеттерге үйірсектеуімізден. Қыр қазағынының ... ... ас ... ... ... ... да ... көтеріп ет асу, жоқ деп
айтуды намыс санап келген ... ... ... ... ... оны разы ... ... салу азаматтартығына, кісілігіне
сын деп санаған. Кісілік, ... ... қыр ... ... ... рухани құндылығы болатын өзгелерге үлгі ... ... ... ... ашу ... ... белгісі болмақ. Осы бөлімнен
туындайтын қорытынды, ұрпақ мәңгүрттеніп ... ... ... дәстүрді
бесік жырынан бастау, ұлттық ... ... ... азаматтық
парызымыз, ұлттық міндетіміз деп байлам жасаймыз.
Әлеуметтану ғылымындағы қазақтың ұлттық әлеуметтендірудегі мәдени-
этникалық ... ... ... мен ... ... және халық мақал-мәтелдері, нақыл ... мен ... ... ... болатынын дәлелдедік. Халықтық осы қағидалар шын
мәнісінде жас ұрпақ ... ... ... да үлкен әсерін тигізетін,
ұлттық ... ... ... ие ... ... сана-сезімін оятты,
тәлімдік-өнегелік, қоғамдық- танымдық әлеуметтік институттың стандарттау
және басқару функциясын ... ... ... ... ... ... тереңдеп нәр алған адам
– рухани бай адам. Ондай адам жалпы адамзаттық ... ... және ... ... ... ... Білімділік, Намысшылдықты
бойына тезірек сіңіреді, сөйтіп, толық әрі кәміл адам ... ... де, ... Ұлттық менталитет – тұнып тұрған рухани
қазына деп ... ... оның ... ... ... ... әлеуметтік-гумандық нормаға сай пайдалану.
Халықтың тілі мен мәдениеті болсын, ... мен ... ... ... бәрі де әрбір халық үшін асыл да ... ... ... ... ... ұғымда еңбексіз табылған, қиянатпен келген
жеуге ... да, ... ... да – бәрі арам деп ... ... заңдылығы. Мысалы, ұрлықпен ... ... ... ... нан да ... ақша да ... мал да арам,
дүние да ... ... ... де ... ... да болмайды
деген наным ... сот пен ... ... ... ... ... халық, тіпті ол қандай аз халық болмасын, ешбір қайталанбас жеке
әлем, жеке рухани ... ... ... ... жеке ... әдемілігі,
өрнегі бар болғандықтан кейбір әдет - ... ... ... ... ... туындап отырғандықтан
диссертациялық жұмысымызда ... ... ... ... ... ... ... негізінде талдап, қортындылап
отырдық.
Қазақстан азаматтарының болашаққа барар жолдағы ... ... де алда ... айта ... ... ... әлеуметтік
институт ретінде, жаһандану қоғамында да ... рөл ... ... ... ... ... ... Қазақстан халқының
білімділік деңгейі жоғары, осы ... сай ... мен ... ... ... жолын салған, бәсекеге қабілетті ... ... ... ... ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1 Кенжеахметұлы С. Ұлттық әдет-ғұрыптың беймәлім 220 ... - ... 1998. - 255 ... ... П. ... ... ... - М., 1992. - 543 с.
3 Дюркгейм Э. Социология. Ее предмет, метод, предназнаение. - М., 1995.
– 380 с.
4 Вебер М. ... ... и ... - М., 1990. - 805 ... Сорокин П. Система социологии. - М., І том. 1993. - С. 57.
6 Маркс К., Энгельс Ф. Таңдамалы шығармалар, 2 - том, - Б. ... ... М.С. Мир ... ... ... ... М., 1988. -
С. 37.
8 История социологии / Под общ. ... ... и др. ... 1997. –
С. 97.
9 Спенсер Г. Основания социологии. Т.ІІ. СПб., 1998.- 274 ... ... ... ... - М. 1998. - 488 ... Гидденс Э. Устроение общества: очерк теории структурации. - М.:
Академический проект, 2003.- ... ... П., ... Т. ... констрирование реальности.- М.:
«Медиум» 1995. - С. 321.
13 Фролов Г.С. Социология. - М.: Гардарики, 2003. - С. 344
14 Кравченко А.И. ... М.: Фонд ... 2003. - 384 ... ... / Ред ... М.Тажин. І том,- Алматы, 2004.
16 Қазақтар: көпшілікке арналған тоғыз ... ... / Ред. ... ... - ... Білік. - 2003. - 303 б.
17 Салғараұлы Қ. Ертеңі бар ел боламыз ...... ... 2000. -
65 ... ... К., ... //Ақиқат. 2006. - №4. -71 б.
19 Арғынбаев Х. Қазақ ...... ... 1996. - 286 ... ... Қ. Қазақ дәстүрлі мәдениетінің анықтамалығы. – Алматы. 2001. –
128 б
21 Көмеков Б.Е. Мүшел жас. – Алматы, 1987. – ... ... М. ... ... сөз ... - Алматы: Жазушы
баспасы. 1973.- 205 б
23 Гумилев Л.Н. Как возникают и ... ... ? - Л., 1984.- ... ... Ә. ... ... куәлігі. -Алматы, 1996.- 401б.
25 Қанарбаева Б. Ынтымақ пен ... ... ... 2006. - №4. ... ... ... Ш. Таңдамалы шығармалары. - Алматы, 1986 – б. 27
27 Назарбаев Н.Ә. ... ... ... ... де, еңселі әрі қауіпсіз
қоғамға қадам жасайық. - Алматы қаласы әкімінің аппараты. - Алматы. 2000. -
64 б.
28 Қоңыратбаев Ә.Қ. Түркі көне ... ... - А, 1991.- ... ... С.Е. Памятники древнетюрской письменности. - М.: Логос, 1971.
-102 с
30 Келімбетов Н. ... ... ... ... ... 2005. - 334 ... Келімбетов Н. Көркемдік дәстүр жалғасы. - Астана: ... 2000. ... ... Әл-Фараби философиялық көзқарастары. Философиялық тракаттар. -
Алматы, 1973. - 289 б.
33 Қасымжанов А.Х. //Жұлдыз, - 1980. - № 3, - 187 ... ... Б. ... ...... 1976. -
35 Стеблев И.В. Поэзия тюрков VII -VIII веков. М., 1971. - 157с.
36 Баласұғын Ж. ... ... ... 1986.- 147б.
37 Сағиқызы А. Конфуцианство и философия Платона: Сравнительный ... о ... ... ... 2001.- №3.- 12 ... ... Н. Собрание о народах, обитавших Средней Азии и древние
времена.- Алматы: Жалын, 1990. - 176 с
39 Мағауин М. Қазақ ... ... ... - ... ... ... 175 ... Кононов А.Н. Махмуд Кашгари и его Диуани лугат ат - ... - ... 1972. - ... ... Ғ. ... дүние танымы туралы сөз. //Ақиқат. – 1993.- №10. - Б.
7-28.
42 Құралұлы А. Қазақ дәстүрлі мәдениетінің анықталмығы. – ... ... 1998. – 126 ... ... Қ., ... С. ... тәлімдік ой-пікір антологиясы. -
Алматы: Рауан, 1994. - 320 б.
44 Абай Құнанбаев. Екі ... ... ... Алматы, 1986. - 320 б.
45 Риккерт Г. О системе ценностей. - М.: Логос, 1987. - 184 с.
46 Молдабеков Ж. Қазақтану. - ... ... ... ... ... Ж. ... ... //Ақиқат. - 2007. - №8. - 24 ... Ел Басы Н.Н. ... ... - ... - 2006. - №11 мамыр.
49 Хайдегер М. Время и бытие: Статьи и выступления: Пер. с нем. ... 1993. - 447 ... ... Ж. ... ... мен ... // Ақиқат. - №4.-
2002. - 21б.
51 Билер ... ... Т. ... – Алматы: Қазақ университеті,
1992. – 162 б.
52 Нерсесянц В.С. История политических и ... ... - М.: ... 2000. – 736 ... ... А. Ұлттану. – Астана: Елорда. 2000. – 171 б.
54 Қозыбаев М. Өркениет және ұлт. - А., 2001, - 227 ... ... М., ... Ж.М., ... А.Т. Мәдениеттану. Алматы:
Қаржы-Қаражат, 2003. - 408 б.
56 Құлсариева А. Аударманың маригиналдық табиғаты. // ... - 2005, ... - 65 ... Камалова Н. Той мерекелік салт-дәстүрлік әрекеттер. - Астана.
«Парасат әлемі баспасы», 2005. - 96 ... ... ... ... ... К.У., ... С.И., ... Смағанбетова Б.Ж. – Алматы: Қазақ университеті, 2003. - 167 б.
59 Гердер И.Г. Идеи к философии истории человечества.- ... - 1977. ... ... ... Н. ... Пер. с англ./ Нейл Смелзер; Науч. ред. изд. на
рус.яз. В. А. Ядов. - М.: Феникс, 1994. - 687 ... ... ... об обществе. Под общ. ред. В. П. Андрущенко, Н. ... - ... ... 1996. - ... ... М., ... Б. ... негіздері. - Алматы: Ана тілі, 1993.
- 144б.
63 Коган Л.Н. ... ... ... ... - ... 1992. – 263 ... ... В. И. Культурология: Казахстан - Евразия - Восток - Запад:
- Алматы: Атамұра, 2001. - 396 с
65 ... В.И. ... - М.: ... 2000. – 428 ... ... А. Адам қоғам және ұлт // Ақиқат.- 1994. - №11. - 28 б.
67 Қоңыратбаев Ә.Т. Көне қазақ ... - ... 1990. – 182 ... ... Халид. Тауарих хамса. - Алматы, 1992. - 214 б.
69 ... А. ... ... или ... орд и ... 1. - Спб., 1832. - 497 ... ... жаңғырған салт-дәстүрлер. - Алматы: Қазақстан, 1991.- 257 б.
71 Шәлкенов У. Баласұғынға барғанда //Ақиқат. -1995. - №1. - 24 ... ... ... ... толғау, арнау, дау. – Алматы, 1993. - 33 б.
73 Жармұқамедов М. ... даму ... ... ... 1976. - 168 ... ... Ж.О. ... тарихы. - Астана: Фолиант, 2000. - 258 б.
75 Базарбаев М. Өлең сөздің патшасы, сөз сарасы: Қазақ поэзиясындағы
дәстүр мен ... - ... ... 1973. - 255 ... ... ... дәстүрлері. - Алматы: Қайнар, 2005. - 215 б.
77 Бата-тілектер. Құрастырған Уәлиұлы Н. - ... ... ... 1991. - 104 ... ... Ә. ... мен ... - Алматы: Ғылым, 1976. - 2030 б.
79 Нысанбаев Ә. Екі-мыңжылдық дала жыры. Алматы: Қазақ энциклопедиясы,
2001. - 750 ... ... А. ... үш ... ... Қайнар, 1994. - 19 б.
81 Жарықбаев Қ. Әдептану негіздері. - Алматы: Мұраттас, 1997. - 153 б.
82 Керімов Ш. ... ... қыз ... - Алматы: Ана тілі, 1992. - 112 б.
83 Қоңыратбай Т. Эпос және этнос. - Алматы: Ғылым, 2000. - 266 ... ... Н. ... және ... ... - ... Қазақстан,
1992. - 150 б.
85 Қазақтың әдет-ғұрыптары мен салт-дәстүрлері. Ред. алқасы: Қозыбаев
М. - Алматы: ... 2001. - 426 ... ... С., Ахтамбердиева З., Өмірбеков Б. Қазақ халқының салт-
дәстүрлері. - ... Ана ... 1992. - 160 ... Кенжеахметұлы С. Жеті қазына. - Алматы: Ана тілі. 2001. - 135 ... ... Бала ... халықтық педагогика. – Алматы, 1994.
-141 б.
89 ... Ә. ... ... - Алматы: Қазақ университеті, 1992. -198
б.
90 Шашақова А. Халық тәлімі-тәрбие бастауы. - ... ... 1994. - ... Бес ... ... ... 1989.- 54-58 ... Қарасаев Ғ. Ұлты жарасты ел озар. //Ақиқат. – 1995 - №1. -14 б.
93 ... ... ... Құрастырған Сапарұлы Б., Дәуренбеков Ж.-
Алматы: Өнер, 1993. - 732 б.
94 Ергали И.Е. Философия как ... ... ... ... ... при ... РК., 2001. - 239.
95 Нысанбаев А. Социокультурные и мировозренческие основания развития
современной науки. - Алма-ата: Гылым, 1993. - 125 ... ... А. ... мен ... ... ... даласына жасалған
саяхат туралы жазбалар. - Алматы: Жалын, 1979. - 269 б.
97 ... Н.А. ... ... и ... поведение. - Кишинев,
1990. – 114 С.
98 Штомка П. Социология социальных изменений. – М.: ... ... ... 416 ... ... Н.Ә. Жүз жылға татитын он жыл. Халыққа жолдауы – Алматы,
2001. - 17 ... ... ... ... табу мен ... ... ... - 176 б.
101 Нысанбаев Ә. Қазақстан Демократия ... ... ... – Алматы, 1999. - 416 б.
102 Сатершинов Б.М. Қазақстан мәдениетінің тарихы мен теориясының кейбір
мәселелері. - Алматы: Атамұра, 2001. - 159 ... ... А. ... ... Этномәдени пайымдау. - ... ... - 461 ... Бердібаев Р. Сарқылмас қазына. - Алматы: Мектеп, 1983. - 248 ... ... Қ. ... сүйіспеншілік-отбасының шырайы. //Ақиқат. – 2006.
- №6. - 47 б.
106 Кухарчук Д.В. Социология. - Москва: ... 2004. – 236 ... ... Э.А. Глобализация: катострофа или путь к развитию? –Москва:
Новый век, 2002. - 416с
108 Нұрғалиев Қ. Абайдан алыстап кеттік ... ... 2006. - №1. ... ... Мосс М. ... ... ... по социальной антрополгии. -
М.: Восточная литература, 1996. – 255 с.
110 Фрезер Д.Д. Фольклор в ветхом завете. - М.: Политиздат, 1985. - ... ... Г.И. ... теория культуры. - Москва, 2000. - 375 с.
112 Маргулан. А.Х. ... ... ... ... - ... ... 1986 .- 451с.
113 Есім Ғ. Сана болмысы. - Алматы: Ғылым, 2002. - 272 б.
114 Кішібеков Д. Қазақ ... ... ... ... - ... ... - 199 ... Құл-Мұхамед Рақымғали. Қазақстанда ... ... ... - Алматы: Атамұра, 2000. - 132 б
116 ... А. ... ... ... сабақтастық пен қайшылық.
//Ақиқат. 1999. - №6. - 23 б.
117 ... М. М. ... на пути к ... возрождения. // Саясат.
- 1998. - №1. - 60-64 с.
118 Арон Р. Этапы ... ... ... - М., 19993. – 254 ... Голосенко И.А., Козловский В.В. Истории русской ... ... – М., 1995. - 245 ... ... М. Жаһандану үрдісіндегі Қазақстанның даму ... ... // ... және ... №3. – 349 ... ... Х. ... формы брака у казахов. - Нукус:
Каракалпакстан, 1986. - 258 ... ... М.С., ... М.С. ... ... Алматы: Қазақ
университеті, 2004. - 127 ... ... С.З. ... ... ... в ХҮІІ-ХІХ веках. - Алма-Ата:
Изд-во АН КазССР, 1958. - С.155.
124 Масанов Н.Э. Проблемы ... ... ... ... ... вв.- ... 1984. - 139 с.
125 Жүнісов А. Бабалар дәстүрі. - Алматы: Қайнар, 1994. - 79 б.
126 Жүнісов А. Фәниден ... ... - ... ... 2001. - 269 ... Аитов Н.А. Равенство неравных людей. - Алматы: Санат, 1998. - 144б.
128 Габдуллина К.Г. Общество: прогресс и регресс. - ... ... - 185 ... ... А.А. Политическая мысль казахстана второй ... ... ХХ ... - Алма-Ата: Наука, 1979. – 159 с.
130 Шаденов У.К. Социология в службе бытаказахстана. - ... 1973. - 151 ... ... Н.Р. ... и ... - ... ... 1997. - 112 с.
132 Садыков Н. Казахстан и мир: социкультурная ... ... 2001. - 280 ... ... М.С. ... в ... процессах современннго
казахстана. - Алматы: Қазақ университеті, 1999. - 117 с.
134 Забирова А.Г. Миграция, урбанизация и идентификация у ... ... ... 2002. - 136 ... Скворцов В.В. Проблема политического отчуждения в условиях
родикальных социальных перемен в РК. – Алматы, 1998. - 200 ... ... Н.А. ... ... ... ... и ... – Алматы, 2001. - 94 с.
137 Шаукенова З.К. Социальное взаимодействия этносов в современном
казахстанском обществе. – Астана, ... ... Н.К. ... в ... ... - ... 1997. - 144 ... Шалкенов У.Х. Таяу-Шығыс, Оңтүстік және Солтүстік Азия
халықтарының этонграфиялық очректері. - Алматы, 1980. - 140 б.
140 Ыдырысов Ә. Бағдарымыз - ... ... - ... ... 2000. ... б.
141 Әбсаттаров Р., Дәкенов М. Мәдениетті әлеуметтану тұрғысынан зерттеу.
// Жұлдыз. 2004.- №3. - 169 б.
142 Есім Ғ. Глобализация және ... ... 1998.- №8. - 57 ... Норт Д.К. Институты, институциональные изменения и функционирование
экономики. – М., 1995. - 189 ... ... Н., ... М.С., ... Х. ... культура
жизнесобеспечения казахов. - Алматы: Гылым, 1998. - С 49.
145 История социологии в Западной Европе и США. – М., 1999. - 401 ... ... Ж.О. ... ... в ХІХ ... ... и ... -
Караганда, 1993. - 204 с.
147 Ахметжанова К. Ұлттық сәйкестену: қалыптасуы мен проблемелары.
// ... 2006. - №1. - 59 ... ... К. ... политика кахахстана в условиях ... САК: ... 2000. - 584 ... Уткин А.И. Глобализация: прцесс и осмысление. - М.: Логос, 2002. –
254 с.
150 Қалмырзаев А.С. Нация и ... - ... ... 1992. - 204
с.
151 Казахстанское общество, социальное прогнозирование и социальное
измерение. Отв.ред.Нысанбаев А.Н. - ... 2001. - 186 ... ... Т.Ж. ... - ... ШҚМТУ, 2006.
153 Сужикова Б.М. Критика современных ... ... ... культур. - Алма-ата, 1984. - 167 с.
154 Ширматова Г. ... ... ... в ... ... культур. – Ташкент, 1988. - 165с.
155 Кішібеков Д. Ұлтаралық қатынастар ... ... ... 1990. - 403 ... ... Т. ... сана ... мен ұлттық қадыр- қасиет. –Алматы:
Білім қоғамы, 1990. - 50 б.
157 Нұсқабаев О. Дүниеге ғылыми көзқарас. - Алматы: Қазақстан, 1984. ... ... Ата ... ... ... ... Зәкірианов А.Қ., Молдабаев
М.М. - Алматы: Рауан, 1995. - 168 б.
159 Әбдрахманов Е. Балаға ... ... ... ... - №2. -76-78 ... ... Б. Ата салтын аздырма қалқам. –Алматы: Бастау, 2002. -
128 б.
161 Бұлдыбаев А. Салт-дәстүр ... // ... тілі мен ... 1994.-
№9-10. - 48-55б.
162 Ғаббас С. Төл бесікке жат ... // ... ... 2004. - №6. -10-11
б.
163 Елубаев Р. Салт-дәсүр арқылы оқушыларды адамгершілікке тәрбиелеу. //
Ұлт тағылымы. 2000. - №2. - 51-52 б.
164 ... Ж. Салт атты ... ... // ... ... 1994. ... - 47-51 б.
165 Қалиев С., Базилов Ж. Қазақ халқының салт-дәстүрлері және демократ -
ағартушылары. – Алматы, 1993. - 47 ... ... А. ... ілкі ... дәстүрлі мәдениеті. – Алматы,
2000. – 168 б.
167 Витаньи И. Общество, культура, социология. - М., 1984. - 105 ... ... А.Г. ... ... ... - М., 1986. ... ... Российкая цивилизация: Этнокультурные и духовные аспекты. - М.,
1998. - 152 ... Моль А. ... ... М., 1973. – 251 ... ... С. ... культы и традиционная культура казахского народа.
- Алматы, Каз НИИКИ, 2001. - 363 ... ... К.Ш. ... мира в ... ... ... ... Эстетика: Познаие мира в традиционным казахским искусством. -
Алматы: Ғылым, 1993.
173 Касымжанов А.Х. Пространство и ... ... ... - ... ... 2001. - 475 ... ... Т.Х. Даналық пен түсініктің үлгілері. - Алматы: Ақыл
кітабы, 1999. - 240 б.
175 Айтқазин Т.Қ. ... ... - ... ... 1994. - 97 ... ... Ж.М. Великая степь и мировосприятие традиционного ... ... в пяти ... Том Ү. - ... Өнер, 2001. - 455 с.
177 Ғабитов Т.Х. Традиции и иновации в ... ... ... ... ... 1998. - 156 с.
178 Нурланова К.Ш. Эстетика художественной культуры казахского ... ... 1987. - 176 ... ... М.С. ... консолидация казахского народа. - Алматы,
2002. - 274 с.
180 Ғарифолла Есім. Қазақстандық өркениет. Алматы: Қазақ ... ... Қ.Ш. ... ... ... ғақлиятты ой кешу
үрдістері. - Алматы: ... 1994. - 168 ... ... Г.К. ... ... – Алматы, 2001. – 312 б.
183 Нарынбаев Ш.Р. ... ... ... келе жатқан дәстүрі. –
Алматы, 1989.
184 Абақан Е.М. Тілдің мәдени философиясы. –Алматы: Айкос, 2000. - ... ... Т.Ж. ... . - Өскемен, 2006. – 98 б.
187 Цивилизация и ... в ... ... - М., ... ... Е.Б. ... ... о цивилизации. - М., 1996
189 Тасмағанбетов Т.Т. ... ... ... ... // Қазақсанның мәдени мұрасы, 2005.
190 Нысанбаев Ә.Н. Қазақ өркениетінің философиясы туралы. // Қазақ
өркениеті.- Алматы, 2002. - ... ... А. ... и ... харектеристики казахстанского
общесва // Саясат. 2001, - №12. - С.26.
192 Панарин А.С. Глобальное ... ... М., ... ... Е. Ғаламдасу жайлы не білеміз. //Саясат. 2003. -№9.- 36
б.
Қосымша А
Сұраунама
Ұлтық дәстүрдің бүгінгі күндегі қажеттілігі.
Құрметті.................................................................
.
Қазіргі жаһандану саясаты тұсында ... ... ... мұра мен ... ... ауытқып, оның қажеттілігі мен беделі санамыздан
өшіріле ... рухы ... ел болу ... жаны ... көкірегі ояу
азаматтарды өркениетті қоғамға апаруда, әлеуметтендірудегі жақсы әдіс-ол
біздің ұлттық ... ... іс ... қолдану, ұлттық салт-
санамызды дамыту, елдігіміз бен ... ... ... ... ... ... ... үшін бай мұраларымызды бағалау мен мойындату-
уақыт талабы. Осыған орай төмендегі сұрақтарды мұқият оқып ... ... ... ... дұрыс-ау деген сұрақты дөңгелете отырып
белгілеп беруіңізді сұраймыз. Сұрақта көрсетілген ... ... ... болады, егер ешқайсымен келісе алмасаңыз, өз пікіріңізді
немесе ескертпелеріңізді көрсетіп отыруыңызды ... жас ... 20 мен 30 жас ... 30 бен 40 жас ... 40 бен 50 жас ... 50 бен 60 жас ... 60 жастан жоғары.
2.Қазіргі елімізде кеңінен қолданылатын ұлттық ... ... ... ... қазақ халқына ғана тән қандай дәстүр, әдет-ғұрыптарды айта аласыз?
1.Асар
2.Тұсаукесер
3.Әмеңгерлік
4.Сүндетке отырғызу,
5.Тілашар.
6.Ас беру
7 Өз ... ... мен ... ... ... ... ... тәрбиелей аламыз?
1. Ерулікке шақыру
2.Мерзімді маусымдық мерекелерді атап өту
3.Енші беру
4.Жылу
5.Садақа беру
6.Естірту (қайтқан кісіні)
7.Сүйінші сұрау
8.Ант ету
9 Өз ... ... ... ... ... дәстүрлер мен әдет-
ғұрып, салт-сана қажет деп ойлайсыз?
1.Өнер сайысын ұйымдастыру
2.Айтыс, ... ... ... ... ... ... ... атасын білу
6.Аттергеу
7.Ырымдар
8.Діни рәсімдер
9. Өз ... ... ... мен ... бар» ... ... ... қай әдет-ғұрыпқа
сай тозығы жеткен деп айтуға болар ... ... ... ... ... ... ... мал
10.Тиым сөздер
11.Ырымдар
12.Көрімдік сұрау
13.Көрімдік беру
14.Тасаттық
15 Өз ... ... ... дамытатын салт-сана:
1.Жұмбақ айту
2.Мақал-мәтелдер
3.Батырлар жырын жаттау
4.Ертегілер айту
5.Діни нанымдар
6.Діни сенімдер
7. Өз ... Ә. ... ... ... ... жас шамаңыз:
а) 20 мен 30 жас аралығында
ә) 30 бен 40 жас ... 40 бен 50 жас ... 50 бен 60 жас ... 60 ... ... Жынысыңыз-
а) әйел
ә) еркек
3.Тәуелсіздігімізге қол жеткеннен кейінгі қандай дәстүрлер қайтадан
жаңғыра бастады?
1. тоқал алу
2. ас берушілік
3. мерей ... ... Екі әйел алу, ... ... ... қарайсыз?
1.Жағдайы келіп жатса қарсылығым жоқ.
2.тоқал алу әйелін қорлау деп түсінемін.
3. еріккеннің ермегі.
4. демографиялық жағдайды жолға қою үшін қажет.
5. еркектілік, азаматтылық деп ... ... сай ... ... ... ... Өз ... бойынша тұрмыс құру, әлде әке-шешенің ата салты бойынша
атастырып (ес біліп, оң солын таныған кезең) құда түскенін қалайсыз ба?
1. иә, өз ... ... жоқ ес ... ... ... ... ... жауап беруге қиналамын.
6. Атастыру дәстүрін жаңғырту (бала өсіп, ержете ... ... ... ... ... ... ... қиналамын.
7. Ұлттық наным- сенімдерді күнделікті өмірде, отбасыңызда қолданасыз
ба?
1.иә
2.жоқ
3.жауап беруге қиналамын.
8. Қазақта әке мен шешенің туған аға-қарындастары (родные) бірге
туғандай ... ... ... ... беруге қиналамын.
4. ауылдық жерлерде ғана.
5. кейбір отбасында ғана
6. бұрын солай болған, қазіргі туысқандар арасында, тек қана бір
әке мен ... ... ғана ... ... ... туған бауырларын өз туғандарыңдай санайсыз ба?
1.иә
2.жоқ
3.жауап беруге қиналамын.
10. Нағашы жұртыңызды өз туғандарыңыздай санайсыз ... ... ... ... ... ырым-тиым сөздері қолданылады ма, оның
қажеттілігі бар деп ойлайсыз ба?
1.иә, жиі қолданылады
2. жоқ қолданбаймыз, ол жай бос сөз бен ... ... ... ... қиналамын
12. Ел арасында үлкен тойда немесе жол жүрерде қолданылатын бата ... ... ... ... бата ол ақ ... ... ретінде, тіпті психолгиялық
бағдар ретінде де қолдануға болады.
2. ол қажет емес, өзін өзі ... бата ... бата ... ... міндет емес, сенімдірек
бермейді, бірақ күнделікті өмірде қолдануда қарсылығым жоқ.
13.Күнделікті өмірде сізге ... ... ... ... па, ... ... па?
1.рухани құндылықтар (білім, ар-ұят, ұлттық сана, ұлттық дәстүр т.б.)
2. ... ... ... ... ақша т.б)
3.жауап беруге қиналамын
14. Қазақ даласында мұндай әдеттер бұрынан болған:
а/ шылым шегу
ә/ арақ ішу
в/ Өз ... ... ... беделі жоғары ма, әлде әйелдікі ме?
1.еркектікі
2.әйелдікі
3.жауап беруге қиналамын.
15.Қазіргі жастар арасындағы қыздар мен жігітердің ... ... ... өзіне деген сенімсіздік
ә) басты мақсат болмауы
б) материалдық жағынан қамсыздандырғаннан кейін, ойланатын мәселе
в) ... ... өте қиын оған ... ... ... ... ... ер жеткенде атастырса дұрыс болар еді
ғ) баяғының «жеңгетайлық» дәстүрін жалғастырсақ, дұрыс болар еді
д) отбасын құруға асығу керек ... ... ... ... қалар
е) өздігімізден танысатын уақыт жоқ
ж) Өз ... Жеті ... білу ... ... ... білу ... керек емес
б) міндетті емес, білсе де ештемеге қарық болмас, ... ... ... жауап беруге қиналамын.
Қосымша Б.
Экспертпен Сұхбаттасу.
1.Мейрамбек Иманбекович, сіздің ... ... оның ... ... ... ... ... уақыт болды, бірнеше ғылыми
еңбектеріңізде баршылық, сол жинаған тәжірибелеріңіз бойынша ұлтық ... ... ... не ... едіңіз?
2. Халық арасында ұмытылып бара жатқан қандай әдет-ғұрыптарды қайта
жаңғыртып, тірілту керек деген ... ... ... бұрын-соңды кездесе бермейтін «сүр бойдақтық»
(әсірессе, ер-жігіттер арасында) ... келе ... ... ... біз
тек жұмыс бастылық, я болмаса материалдық мүмкіндіктердің ... ... ... ... ... ... ба? Мұндай әдеттердің алдын алу үшін
қандай ұлттық дәстүрлерді жаңғырту қажет?
4. Қазіргі уақыттағы отбасының беделі қандай?
5. Батыс пен Шығыс ... ... ... ... ... Тәуелсіздігімізді алғаннан кейінгі ұлттық тақырыптағы ... мен оған ... ... ... ... ... жолы қалай
қойылған?
7. Жастарды айтпағанның өзінде, кейбір белгілі азаматтарымыздың ана ... тіл) ... ... неде және ... тілдің
болашағы қандай?
8. Қазіргі қоғамның ... ... ... дәстүрдің
әлемдік жаһандану саясатының құрбанына айналу қауіпін бар ма, ол ... ... іске ... ... деп ... Бүгінгі күндегі халық арасындағы ұлтжандылыққа тәрбиелеу жұмысы
дұрыс жолға қойылған ба?
10. Қазіргі өркениетке сай ... ... ... мен ... ... ... әдет-ғұрыптардың рөлі қандай?
Әңгімеңізге рахмет!
Қосымша В
Қазақстанда тұратын басқа ұлт өкілдерінің қазақ ұлттының дәстүрі туралы
көзқарасы.
1. Қазақ ұлт дәстүрлерінің ... ... бар ... ... ... жауап беруге қиналамын.
2. Қазақтар қандай халық?
а) ақкөңіл, адал
ә) қонақжай, мейірімді, қайырымды
в) жалқау, еріншек
г) мақтаншақ, надан
ғ) даңғой, дарақы, ысырапшыл
д) ... ... өз ... ғана ... ... ... ... қоймайтын халық.
3. Қазіргі қазақтар бүгінгі күнде өз ұлттық дәстүрін қолданады ма?
а) иә
ә) жоқ
б) анда- санда ғана ... анда ... ғана ... ... ... ... Сіздердің дәстүрлеріңізде мына төмендегідей әдет-ғұрыптар мен салт
-саналар бар ма?
а) әмеңгерлік
ә) ерулік
б) тұсау ... ... ... ... енші ... ... ... қандай дәстүрін тозығы жеткен деп ойлайсыз?
а) әмеңгерлік
ә) ерулік
б) тұсау кесер
в) тасаттық
г) сүйінші
д) көрімдік
е) енші беру
өз пікіріңізбен ... ... ... ... ... ... пайызы
Зерттеу жұмысы жүргізілген аймақтар қорытынды

Пән: Социология, Демография
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 183 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Мектепке дейінгі білім беру мекемесі мен мектепалды сыныбындағы педагогикалық үрдісте қолданылатын халық педагогикасы мен ұлттық салт-дәстүрлердің тәрбиелік мәні7 бет
10 сынып оқушыларына ұлттық киім стиліндегі киім үлгісін дәстүрлі емес әдістер негізінде әзірлеуге үйрету68 бет
Жоғары оқу орнында болашақ география мұғалімдерін этнопедагогикалық даярлауды жетілдіру34 бет
Қазақтың ұлттық ойындарының бес түрі14 бет
Азаматтық қоғам институтының түсінігі8 бет
Ақша айналысының заңы және оны реттейтін институттар3 бет
Ақша айналысының заңы және оны реттейтін институттар жайлы6 бет
Білім беру үрдісіндегі әлеуметтік институттардың өзара әрекеттестігі Педагогикалық процесті басқарудағы әлеуметтік институттардың өзара әрекеттестігі21 бет
Банктік емес несие институттарының экономикалық мәні мен маңызы11 бет
Бизнес-жоспар, оның үлгісі: Алматы қаласында сұлулық институтын құру ЖШС «Самал»25 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь