Көп пропозициялы дискурс

Анықтамалар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 5
Қысқартылымдар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .7
Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...8

1 ТАРАУ. Дискурс талдау теориясы мен көп пропозициялы дискурсты когнитивтік аспектіде зерттеу мәселелері

1.1 Дискурс талдау теориясының негіздері және зерттеу пәні ... ... ... ... ... ... ..14
1.2 Дискурс теориясының ұғымдық аппараты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...16
1.3 Лингвистикадағы «тіл.сөз.дискурс» үштағанының арақатысы ... ... ... ... ... .17
1.4 Лингвистикадағы «дискурс» терминінің интерпретациясы ... ... ... ... ... ... .25
1.5 Лингвистикадағы дискурс құрылымына қатысты мәселелер ... ... ... ... ... ..30
1.5.1 Семантикалық түсінік компоненттері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 33
1.5.2 Семантикалық құрылымның түзілуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..38
1.5.3 Дискурстың семантикалық макроқұрылымы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...43
1.6 Дискурс пен мәтіннің айырым белгілері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..47
1.7 Дискурсты талдау түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...55
1.8 Қазақ тіліндегі көп пропозициялы дискурсты зерттеудің когнитивтік парадигмасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.8.1 «Когни» түбірлес терминдердің арақатысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .71
1.8.2 Дискурс және қазақ тіл біліміндегі когнитивтік парадигма ... ... ... ... ... ...75
1.8.3 Көп пропозициялы дискурсты когнитивтік аспектіде зерттеу мәселелерінің қазақ тіл біліміне қатысты еңбектердегі нышандары ... ... ... 85
1.8.4 Пропозиция және оның дискурстағы көрінісі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 90
1.8.4.1 Пропозициялы құрылым мен оған қатысты қазақ тіл білімі зерттеулеріндегі пікірлер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...94
1.8.5 Қазақ тіліндегі көп пропозициялы дискурс пен тілдік тұлға құрылымының қатысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...104

І І ТАРАУ. Көп пропозициялы дискурс . дискурстың бір түрі ретінде

2.1 Қазақ тіліндегі көп пропозициялы дискурсты талдау мен мәтін талдау ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .113
2.2 Көп пропозициялы дискурстың айырым белгілері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..115
2.3 Көп пропозициялы дискурстың құрылымы, оған риторикалық құрылым теориясы тұрғысынан сипаттама ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 125
2.3.1 Көп пропозициялы дискурстың қарапайым бірліктерінің сипаты ... ... ..137
2.3.2 Көп пропозициялы дискурстың дискурстық бірліктерінің сипаты ... ... .149
2.3.3 Сөз актісі . дискурстық бірлік ретінде ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 162
2.4 Көп пропозициялы дискурстың типологиясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...163
2.4.1 Бірыңғай және әрыңғай типті дискурс ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .167
2.5 Көп пропозициялы дискурс пен клауздың бірізділігі ... ... ... ... ... ... ... ... ..171

ІІІ ТАРАУ. Көп пропозициялы дискурс . когнитивтік құрылымды бекітетін тілдің білімдік моделі

3.1 Мәтін мен мәнмәтін байланысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...176
3.2 Мәтінді құрушылар санасының компоненттері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 180
3.3 Көп пропозициялы дискурс . символ қалыптастырушы фон ... ... ... ... ...188
3.4 Көп пропозициялы дискурс және бала тілі проблемалары ... ... ... ... ... ... .195
3.5 Көп пропозициялы дискурс және концепт ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..199
3.6 Көп пропозициялы дискурс тақырыбының (топигінің) когнитивті функционалды уәждері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 205


1У ТАРАУ. Көп пропозициялы дискурсты қабылдау, түсіну, түзу тетіктерінің (механизмінің) негіздері

4.1 Көп пропозициялы дискурсты қабылдау мәселелері ... ... ... ... ... ... ... ... ...211
4.2 Дискурсты түсіну негіздері туралы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...216
4.3 Көп пропозициялы дискурстың түзілу тетіктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 218
4.4 Ментальды құрылымдар .жадтағы білімді тіркеу түрлері: сценарий, фрейм ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..227
4.5 Ауызша дискурстың түзілу ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..230
4.5.1 Қазақ тіліндегі көп пропозициялы дискурстың ауызша қабылдануы мен түзілуіне эксперименттік зерттеу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...238
4.5.2 Эксперименттік зерттеу жүргізілген дискурстың жалпы сипаты мен эксперимент жүргізу барысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...240
4.5.3 Көп пропозициялы дискурстың ауызша қабылдануы мен қайта түзілу ерекшеліктеріне эксперименттік талдау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 241
4.5.4 «Көшпенділер» кинофильмінің интерпретациялануына талдау ... ... ... .272

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..286
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..291
Зерттеу жұмысының өзектiлiгi. ХХІ ғасыр лингвистикасында адам танымы мен ой құрылымын тіл арқылы және керісінше, ой құрылымынан тілге қарай бағытталған зерттеулер қарқынды сипат алуда. Оның негізінде ақпараттың молдығы мен қолданбалы лингвистикадағы сұраныс, соған сай ашылған жаңалықтар, адам факторы мен оның тілі арасындағы кешенді байланысты зерттеудің жаңа сатыға көтерілуі жатыр. Тіл жүйесі лингвистиканың зерттеу нысаны болғанымен, оны жеке дара зерттеу бүгінгі ғылым сұранысына жауап бере алмайды. Осы себептен де лингвистикалық бірліктерді когнитивтік не прагматикалық аспектілерде зерттеу қажеттілігі туындады. Осы бағыттағы лингвистиканың негізгі зерттеу нысаны ретінде танылған жоғары сатыдағы бірлік - мәтіннің үстіміздегі ғасыр ғылымында динамикалық сипатын ерекшелеуге елеулі назар аударылуда. Соның нәтижесінде ол қозғалысқа түсетін кеңістік коммуникативтік жағдаят ұғымымен сабақтастырылып, тек интралингвистикалық қана емес, экстралингвистикалық контексте де қарастырылуда. Дискурс аталатын осы динамикалық мәтінді жаңаша тану барысында мәтін лингвистикасы мен дискурс теориясы деген екі басқа, бірақ бір-бірімен тығыз байланыстағы бағыттар айқындалып отыр. Бірақ күні бүгінге дейін мәтін лингвистикасы мен дискурс теориясының зерттеу нысандарының айырмасы ажыратылып, мәтін мен дискурс белгілері сараланып болған жоқ, соған байланысты оған түрліше анықтамалар беріліп жүр. Сондай-ақ дискурстың жеке түрі сапасында көп пропозициялы дискурс мәселесі қарастырылған зерттеулердің де кеңінен өріс алып орнықпауы осы себептен болса керек. Осыған қатысты пропозиция термині тек сөйлем мағынасында ғана ғылыми айналыста жүр. Оның адам танымын сипаттайтын бірлік, оның ішінде хабар бірлігінің қызметі негізіндегі астырт және үстірт құрылымдағы жұптастығы толық сипатталған емес. Соңғы кезеңдегі лингвистикалық зерттеулерде дискурсты когнитивті аспектіде зерттеу кеңінен орын алып келеді. Әсіресе, бұл шетел ғалымдары еңбектерінде ерекше байқалады. Әрине, дискурс пен мәтіннің айырмасын ашып, бір-бірімен байланыстағы, бірақ мәтінді дискурсқа өзек ретінде қарастыратын, соған сай мәтін талдау мен дискурс талдаудың ортақтықтары мен айырмасын ажырататын еңбектер қазақстандық зерттеушілер қатарынан да табылуда. Солай дей тұрсақ та, дискурс талдау теориясын, оның когнитивті аспектідегі сипатын түбегейлі зерттеудің проблемаларын айқындап шешімін іздеу қазақ тіл білімінің өзекті мәселелерінің санатында екенін жоғарыда аталған зерттеу үдерісі көрсетіп отыр. Оған дәлел ретінде дискурс терминінің әлі де нақты анықталмауы, ғылымаралық сипатының басымдығы, мәтіннен ажырату шарттары, дискурстық бірліктердің лингвистикалық табиғатының және мәтін ішінде бөлшектеу алгоритімінің нақты белгіленбеуі т.б. мәселелердің зерттелу қажеттілігін көрсетуге болады.
1 Тюрина С.Ю. Дискурс как объект лингвистического исследования. http: //www.elcom.ru.
2 Петров В.В., Герасимов В.И. На пути к когнитивной модели языка. Новое в зарубежной лингвистике. Вып.ХХІІІ. М., 1988.- С. 119-121.
3 Т.А. ван Дейк. Анализ новостей как тип дискурса // Язык. Познание. Коммуникация. Б.: БГК им. И.А. Бодуэна де Куртенэ, 2000. -308 с.
4 Караулов Ю. Русский язык и языковая личность. Изд. 4-е, стереотипное. М., 2004.- 264 с.
5 Киров Е.Ф. Цепь событий – дискурс / текст – концепт // Текст и дискурс. konqro4@phild.msu.ru
6 Буркитбаева Г.Г. Текст и дискурс. Типы дискурса.Учебное пособие. Алматы: «Дайк-Пресс», 2006. – 379 с.
7 Уәли Н. Қазақ сөз мәдениетінің теориялық негіздері. Филология ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін алу үшін дайындаған диссертацияның авторефераты. Алматы, 2007.-49 б.
8 Гумбольдт В.. В различии строения человеческих языков и его влиянии на духовное развитие человечества. Введение в языкознание. Хрестоматия для вузов. М.: Академический проект, 2005.- 553 с.
9 Милевская Т. Дискурс и текст: проблема дефиниции. uri: http :// teneta. rinet. ru / rus
10 Тюпа В.И. Онтология коммуникации //Международная летняя школа коммуникативные стратегии культуры современные дискурсивные практики. Новосибирск, 2000.- С.3-11.
11 Барт Р. Избранные работы: Семиотика. Поэтика. М., 1989.- 415 с.
12 В.Гумбольдт. Характер языка и характер народа. Введение в языкознание. Хрестоматия для вузов.М.: Академический проект, 2005.-553 с.
13 ван Дейк Т.А. Язык. Познание. Коммуникация. М., Б.: БГК им. И.А. Бодуэна де Куртенэ, 1989.- 308 с.
14 Выготский Л.С. Собр. соч.: В 6-и т. М., 1982. Т.2.- С.295-360.
15 Делез Ж.. Логика смысла. М.: Академия, 1995. – 299 с.
16 Ребер А.Большой толковый психологический словарь. Т.2. М., 2003.- 591 с.
17 Гаспаров Б.М. Язык, память, образ: Лингвистика языкового существования. М., 1996.- 350 с.
18 Бахтин М.М. Эстетика словесного творчества. М., 1979. – 380 с.
19 Серио П. Как читают тексты во Франции // Квадратура смысла. М.,1999. С.26-27
20 Тюрина С.Ю. Дискурс как объект лингвистического исследования. http: // www.eIcom.ru.
21 Макаров М.Л. Основы теории дискурса. М.: ИТДГК «Гнозис», 2003. – 280 с.
22 Арутюнова Н.Д. Дискурс // Лингвистический энциклопедический словарь. М., 1990. С.136-137.
23 Ерназарова З.Ш. Сөйлеу тілі синтаксисінің прагмалингвистикалық аспектісі. Алматы, 2001. -215 б.
24 Әлкебаева Д.А. Қазақ тілінің прагмастилистикасы. Алматы: Зият-Пресс, 2007.- 243 б.
25 Кеншінбаева Ж.М. Қазақ мәтінінің семантика-интонациялық мүшеленуі (эксперименттік-фонетикалық зерттеу). Алматы, 2005. -27 б.
26 Кибрик А.А. Анализ дискурса в когнитивной перспективе. Диссертация в виде научного доклада составленная на основе опубликованных работ, представленная к защите на соискание ученой степени доктора филологических наук .М.: ИЯ РАН, 2003.- 90 с.
27 Дискурс. http: //www.kruqosvet.ru/articles
28 Литвененко А.Л. Описание структуры дискурса в рамках Теории Риторической Структуры: применение на русском материале. http: //www.dialog-21.ru/archive- article.asp?param.
29 Кибрик А.Е.. Очерки по общим и прикладным вопросам языкознания. М.: Изд-во МГУ, 1992. -336 с.
30 Лурия А.Р.. Основные проблемы нейролингвистики. М.: Московский университет, 1975.-253 с.
31 И.А.Мельчук. Опыт теории лингвистических моделей «СМЫСЛ - ТЕКСТ». М.: Наука, 1974.- 314 с.
32 Н.Хомский.Язык и проблемы знания. Перевод Б.Ю.Городецкого. Б.: БГК им. И.А.Бодуэна де Куртенэ, 1999. -252 с.
33 А.М.Шахнарович., Н.М.Юрьева. Психолингвистический анализ семантики и грамматики (на материале онтогенеза речи. М.: Наука, 1990-168 с.
34 Нелюбин Л.Л. Толковый переводоведческий словарь М, 2003 .-318 с.
35 Артур Ребер Большой толковый психологический словарь том 1, М. 2003. – 591 с.
36 Бахтин М.М. Проблема речевых жанров // Международная летняя школа. Коммуникативные стратегии культуры. Современные дискурсивные практика. Новосибирск, 2000. С. 17-31.
37 Жаманбаева Қ.Ә. Тіл қолданысының когнитивтік негіздері: эмоция, символ, тілдік сана. Алматы: Ғылым, 1998. 137 б.
38 Бубнова Г.И. Лингвистическая специфика устной монологической речи (на материале французского языка) // Белик Н.Ф., Гарбовский Н.К., Ширяев А.Ф. Система языка и перевод. М.: Изд-во МГУ, 1983 (ІІІ кв.). -136 с.
39 Николаева Т.М. Лингвистика текста. Современные состояние и перспективы // Новое в зарубежной лингвистике, вып. ҮІІІ. М., 1978. С. 5 – 39.
40 Кибрик А. Уоллес Чейф http: // www. рeoples/ ru/ science//in quist/ cyate
41 Гаврилов Л.А. Реферирование как специализированная речевая деятельность // Белик Н.Ф., Гарбовский Н.К., Ширяев А.Ф. Система языка и перевод. М.: Изд-во МГУ, 1983 (ІІІ кв.). -136 с.
42 Новиков К.Ю. Специфика общения и восприятия в детско-юношеском радиодискурсе. Диссертация на соискание ученой степени кандидата филологических наук. Москва, 2006. -120 с.
43 Кибрик А.Е. Современные состояние лингвистики. http: // kibrik-2004-sovr-ling
44 Ильина Н.Е., Воронцова В.Л., Борунова С.Н., Голонова Е.И., Земская Е.А., Ширяев Е.Н. Грамматические исследования: Функционально-стилистический аспект. Морфология. Словообразование. Синтаксис –М.: Наука, 1991. -247 с.
45 Чудинов А.П. Дискурсивное направление в зарубежной медиалингвистике / Чудинев А.П.,Будаев Э.В.// Известия Уральского государственного университета, 2006. №45. - С.167-175. http:// proceedings.usu.ru
46 Зайцев И.В. Дискурсивные практики обыденного политического сознания. http: // www. uolsu.ru / articles/82/1008265/print
47 Виноградова Е.М. Пропозициональный анализ художественного текста как основа его интерпретации. http: // proceedings.usu.ru
48 Бөкеев О. Ұйқым келмейді. Алматы, 1990.-560 б.
49 Нелюбин Л.Л. Толковый переводоведческий словарь. М., 2003.- 318 с.
50 Артур Ребер. Большой толковый психологический словарь. Том 2, М., 2003.- 591 с.
51 Сулейменова Э.Д. Актуальные проблемы казахстанской лингвистики: 1991-2001. Алматы, 2001.-81 с.
52 Фрумкина Р.М. Когнитивная лингвистика, или «психолингвистика наоборот?» // Язык и речевая деятельность – СПб, 1999 –Т.2- С. 80-93.
53 Паршин П.Б. Теоретические перевороты и методологический мятеж в лингвистике ХХ века // Вопросы языкознания – 1996. № 2. – С. 23-29.
54 Караулов Ю.Н., Петров В.В. От грамматики текста к когнитивной теории дискурса // Т.А. ван Дейк. Язык.Познание. Коммуникация. Б. БГК им. И.А. Бодуэна де Куртунэ, 2000.-308 с.
55 Жубанов А.К. Основные принципы формализации содержания казахского текста. Алматы, 2002.-250с.
56 Жұбанов А.Қ. Қолданбалы лингвистика: қазақ тілінің стилистикасы. Алматы, 2004.- 208 б.
57 Гивон Т. Система обработки визуальной информации как ступень в эволюции человеческого языка // Вестник Московского университета. Сер. 9. Филология. 2004. № 3. С.117-174.
58 Жұбанов Қ. Қазақ тілінің жоғары курсы. Алматы, 1999. -65 б.
59 Манкеева Ж. Қазақ тілін зерттеудің когнитивтік негіздері // Тілтаным. № 4.- Алматы, 2001. – 40-42-б. Манкеева Ж. Мәдени лексиканың ұлттық сипаты. Алматы, 1997.- 272 б.
60 Оразалиева Э.Н. Қазақ тіл біліміндегі когнитивтік парадигма. Филология ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертацияның авторефераты. Алматы, 2007.- 46 б.
61 Сыздық Р. Абайдың сөз өрнегі. Алматы, 1995.- 208 б.
62 Шалабаев Б. Көркем проза тілі. Алматы, 1994.-120 б.
63 Қосымова Г. Қазақ шешендік өнерінің негіздері және тілдік танымы Алматы: Ғылым, 2005.- 295 б.
64 Базарбаева З. Қазақ тілінің интонациялық жүйесі. Алматы, 1996.- 225б.
65 Құрманова Н. Текст теориясы және текст талдау әдістемесі. Алматы, 2000. -150б.
66 Құрманова Н.Ж. Көркем мәтіндегі ұлттық мәдениеттің тілдік релеванттары, Алматы, 2003. – 150 б.
67 Әмірбекова А. Поэтикалық мәтіндегі концептілік құрылымдардың вербалдану ерекшеліктері. Алматы, 2006. -113б.
68 Әзімжанова Г. Қазақ көркем проза мәтінінің прагматикалық әлеуеті. Алматы, 2006.-324б.
69 Әзімжанова Г. Дискурсты қалыптастыруда когнитивтік механизмнің субъективті аспектілері // Қазақ тілі мен әдебиеті. 2004.№ 7. 82-86 бб.
70 Әзімжанова Г. Дискурсты зерттеуге байланысты бағыт-бағдар // ІІМ Академиясында өткен «Қазақ тілі – ғылым тілі» атты конференция жинағы. Алматы, 2005. 83-88 бб.
71 Гиздатов Г.Г. Когнитивные модели в речевой деятельности. – Алматы: Гылым,1997.- 176 с.
72 Сусов И.П. Введение в теоретическое языкознание. Тверь, 1989. http: //www.homepaqes.tuarsu.ru.
73 Әуезов М.О. Алғы сөз // Қазақ жұмбақтары.Жинақ. Ана тілі. 1993.-3-8-бб.
74 Толдова С.Ю. О когнитивном подходе к некоторым проблемам референции.sosen@aha.ru.
75 ван Дейк Т.А. К определению дискурса / http: // www.hum.uva.n 1/~teun.
76 Кузнецова А.И. Какие факторы влияют на структуру дискурса ? (по материалам переводов иноязычных текстов на русский язык) http: // www.dialog-21.ru
77 Структура дискурса. http//www. kruqosbet.ru/ articles.
78 Жұбанов Е.Қ. Халық әдебиеті тілін оқытудың лингвостилистикалық аспекттері.-Ақтөбе, 2003.-187 б.
79 Салқынбай А, Абақан Е. Лингвистикалық түсіндірме сөздік; Алматы, 1998.-304бет
80 Байтұрсынов А. Тіл тағылымы. Алматы.: Ана тілі, 1992.-448 б.
81 Жұбанов Қ. Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер. Алматы: Ғылым, 1966.-581 б.
82 Чернейко Л.О. Базовые понятия когнитивной лингвистики в их взаимосвязи // Текст и дискурс. Konqro4@phild.msu.ru
83 Хасанұлы Б.Х. «Қазақ тілі» тұжырымы: мемлекет, қоғам, қалам қайраткерлері санасындағы көрінісі //Жаңа ғасырдағы Қазақстанның тілдік кеңістігі және әлемдік лингвистиканың өзекті мәселелері: Халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары. ҚазМемҚызПИ, Алматы, 2008. –т. І- -920 б.
84 Есенова Қ. Қазіргі қазақ медиа-мәтінінің прагматикасы (қазақ баспасөз материалдары негізінде). Алматы, 2007. -432 б.
85 Еңсебаева К. Мәтін және оны қабылдаудың теориялық мәселелері // Тілтаным. № 1. 2006. 42-46-бб.
86 Ахутина Т.В. Порождение речи. Нейролингвистический анализ синтаксиса. М., 1989.-216 с.
87 ван Дейк Т.А., Кинч В. Стратегии понимания связного текста / Новое в зарубежной лингвистике. Вып.ХХІІІ. М., 1988. С. 165-175.
88 Есенов Қ. Қазақ тіліндегі күрделенген сөйлемдер. Алматы: Ғылым,1974. – 195 б.
89 Полянский С.М. Таксис – относительное время-эвиденциальность (к проблеме критериев разграничения) // Сибирский лингвистический семинар. Новосибирск, 2001.№ 2. http: //www.portalus.ru
90 Камчатнов А.М., Николина Н.А. Введение в языкознание. М., 2000.-232 с.
91 Распопов И.П. Спорные вопросы синтаксиса. Ростов-на Дону, РГУ, 1981. 84 с.
92 Кацнельсон С.Д. Типология языка и речевое мышление. Л., 1972.-214 с.
93 Аманжолов С. Қазақ әдеби тілі синтаксисінің қысқаша курсы. Алматы: Санат, 1994.-320 б.
94 Андерсон Дж. Когнитивная психология. 5-е издание, Питер, 2002.-496 с.
95 Степанов Ю.С. Основы общего языкознания. М.: Просвещение, 1975.-271 с.
96 Универсальный энциклопедический словарь. М.: Большая Российская энциклопедия, 2000.- 1551 с.
97 Маслова В.А. Когнитивная лингвистика. Мн.: ТетраСистемс, 2004.- 256 с.
98 Зимняя И.А. Психологическая схема смыслового восприятия // Смысловое восприятие речевого сообщения. М., 1976. С. 31-33.
99 Дридзе Т.М. Интерпретационные характеристики и классификация текстов (с учетом специфики интерпретационных сдвигов) // Смысловое восприятие речевого сообщения. М., 1976. С. 34.
100 Н.И.Жинкин. Вопрос и вопросительное предложение.Хрестоматия по курсу «Введение в языкознание» Составители: А.В.Блинов, И.И.Богатырева, О.А.Волошина, В.П.Мурат. –М.: Академический Проект, 2005. -560 с.
101 Хомский Н. Язык и мышление. Хрестоматия по курсу «Введение в языкознание» Составители: А.В.Блинов, И.И.Богатырева, О.А.Волошина, В.П.Мурат. –М.: Академический Проект, 2005. -560 с.
102 А.М.Шахнарович, Н.М.Юрьева. Психолингвистический анализ семантики и грамматики. На материале онтогенеза речи. Москва, Наука, 1990.168-б.
103 Дридзе Т.М. Язык и социальная психология. М.: Высшая школа, 1980.-224 с.
104 Момынова Б., Бейсембаева С. Қазақ тіліндегі ым мен ишараттың қазақша-орысша түсіндірме сөздігі. Алматы, 2003.-136 б.
105 Межкультурная коммуникация //Энциклопедия Кругосвет. http: //www.kruqosvet.ru
106 Филоненко Т.А. Жанрово-стилистические характеристики англоязычного научно-методического дискурса. Самара, 2005. http //diss.rulib.com/10023.htm
107 Дискурс. http: // dissershop.com
108 Ярцева В.Н. Большой энциклопедический словарь языкознание. М., 1998. -684 c.
109 Өмірәлиев Қ. Абай афоризмдері. Алматы,1993. -110 б.
110 Ломов А.М. Русский синтаксис в алфавитном порядке: понятийный словарь-справочник.-Воронеж: Издательство Воронежского государственного университета, 2004.- 400 с.
111 Баранов А.Н. Структура диалогического текста: лексические показатели минимальных диалогов // Баранов А.Н., Крейдлин // Вопросы языкознания. – 1992. - № 3. – С.84-93.
112 Бенвенист Э. Общая лингвистика. М.: Прогресс, 1974. – 448 с.
113 Тураева З.Я. Категория времени: время грамматическое и время художественное. М.: Высшая школа, 1979. -219 с.
114 Кашкин В.Б. Сопоставительные исследования дискурса // Концептуальное пространство языка. Тамбов: ТГУ, 2005. – С. 337 -353.
115 Слышкин Г.Г. От текста к символу: лингвокультурные концепты прецедентных текстов в сознании и дискурсе. М.: Academia, 2000.-128 с.
116 Тюпа В.И. Три стратегии нарративного дискурса // Коммуникативные стратегии культуры. Современные дискурсивные практика. Новосибирск, 2000. -65-68 б.
117 Кудлаева А.Н. Типы текстов в структуре дискурса. Автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата филологических наук. Пермь, 2006.- 11 с.
118 Розенталь Д.Э., Теленкова М.А. Словарь справочник лингвистических терминов. М., 1985.-399 с.
119 ван Дейк Т.А. Модели в психологии и в исследованиях по искусственному интеллекту // Эпизодические модели в обработке дискурса // Язык. Познание. Коммуникация. Б.: БГК им. И.А. Бодуэна де Куртенэ, 2000. -300 с.
120 Чейф У.Л. Значение и структура языка. Перевод с английского Г.С.Щур. М.: Прогресс, 1975.- 432 с.
121 Сыздықова Р., Шалабаев Б. Көркем тексті лингвистикалық талдау. Алматы, 1989.-283 б.
122 Шатин Ю.В. Три вектора семиотики. Дискурс. 1996. № 2. С. 120-127.
123 Якобсон Р. В поисках сущности языка // Введение в языкознание. Хрестоматия для вузов. М.: Академический проект, 2005. 553 с.
124 Гиздатов Г.Г. Когнитивные модели в речевой деятельности: типология и динамика. Автореферат диссертации на соискание ученой степени доктора филологических наук. Алматы, 1998.-50 с.
125 Төреқұлов Н. Қанатты сөздер. Алматы, 1977.-145 б.
126 Структура художественного текста. http: // lotmania Tatartuensia.html.
127 Жұбанов Е.Қ. Халық әдебиеті тілін оқытудың лингвостилистикалық аспекттері. – Ақтөбе, 2003.- 182 б.
128 Смағұлова Г. Мағыналас фразеологизмдердің ұлттық-мәдени аспектілері. Алматы, 1998. – 121 б.
129 Құнанбаев А. Шығармалар.ІІ томдық. ІІ том. Алматы, 1968. - 213 б.
130 Қарсыбекова Ш.П. Қазақ тіліндегі мақал-мәтелдерді таптастырудың этнолингвистикалық принциптері. Филолгия ғылымдарының кандидаты дәрежесін алу үшін дайындалған диссертацияның авторефераты. Алматы, 2004.-26 б.
131 Мұқанов С. Әңгімелер. Алматы, 1983.-313 б.
132 Сыздық Р. ХУІІІ-ХІХ ғ.ғ. қазақ әдеби тілінің тарихы. Алматы, 1984. -342 б.
133 Досмұхамедов Х. Аламан. Алматы, 1991.-173 б.
134 Кравченко А.В. Когнитивная лингвистика сегодня: интеграционные процессы и проблема метода. http // angcenter.isea.ru/inde[.files/Paqe652.htm
135 Кравченко А.В. Место концепта в соотношении языка, сознания и мышления. http// www.Linqvomaster.ru/files/168.pdf
136 Мечковская Н.Б. Две картины мира: языковая семантика и мифолого-религиозное сознание. http//guakers.ru/texts/opyt.htm.
137 Васильева Т.В. Когнитивные механизмы формирования и функционирования заголовка // Вестник МГУ. Сер.19. Лингвистика и межкультурная коммуникация. 2006. № 1. С. 213-217.
138 Мәженқызы Р. Оралхан.Естеліктер,эсселер және мақалалар. Алматы, 2000. – 310 б.
139 Барт Р. От произведение к тексту // Коммуникативные стратегии культуры. Современные дискурсивные практика. Новосибирск, 2000. С.38-42.
140 Бахтин М.М. Проблема речевых жанров // Международная летняя школа. Коммуникативные стратегии культуры. Современные дискурсивные практика. Новосибирск, 2000.- С.17-31
141 Философский словарь. Москва, 1987.-592 с.
142 Седов К.Ф. Дискурс и личность: эволюция коммуникативной компетенции. М.: Лабиринт, 2004.-288 с.
143 Құрманова Н.Ж., Мухлис К. Текст теориясы және текст талдау әдістемесі. Алматы, 2000.-150 б.
144 Шерковин Ю.А. Психологические проблемы массовых информационных процессов. М.: Мысль, 1973-215 с.
145 ван Дейк Т.А., Кинч В. Стратегии понимания связного текста.-М., 1983.-404 с.
146 С.А.Крылов. Четырехуровневая модель понимания: предмет семантики и ее разделы. http://www.dialoq-21.ru
147 Бойко Е.И. Механизмы умственной деятельности: динамические временные связи. М.: Педагогика,1976. -274 с.
148 Выготский Л.С. Мышление и речь // Хрестоматия по общей психологии. Психология мышления. М., 1981.-361 с.
149 Залевская А.А. Введение в психолингвистику. М., 1999. -382 с.
150 Зимняя И.А. Психологические аспекты обучения говорению на иностранном языке. М.Просвещение, 1978. – 471 с. .
151 Абақан Е.М. Тілдің мәдени философиясы. Монография. Алматы: «Айкос».-184 б.
152 Кибрик А.А., Подлесская В.И. К созданию корпусов устной речи: принципы транскрибирования. // Текст и дискурс. Konqr04@phild.msu.ru
153 Земская Е.А., Китайгородская М.В., Ширяев Е.Н. Русская разговорная речь. Общие вопросы. Словообразование. Синтаксис // М.: Наука, 1981-276 с..
154 Кибрик А.Е. Лингвистическая реконструкция когнитивной структуры // Текст и дискурс. Konqr04@phild.msu.ru
155 Уоллес Чейф. http : // www.peoples. ru /science / linguist / chafe.
156 Әмір Р. Сөйлеу тілінің синтаксистік ерекшеліктері. Алматы, 1977.-92 б.
157 Григорьева В.С., Любимова М.К. Элементы теории и практики делового дискурса. На материале немецкого и русского языков. Издательство ТГТУ.Тамбов, 2006. 80с
158 Формановская Н.И.. Размышления о единицах общения// русский язык за рубежом. № 1.2000. С.56-63.
159 Романов А.А. Управленческая коммуникация. Тверь: АО Тверьэнерго, 1996. 240 с.
160 Почепцов Г.Г., Иванова И.П., Бурлакова В.В. Прагматика предложения// Теоретическая прагматика современного английского языка. М., 1981.- С. 140-153.
161 Макаров М.Л. Интерпретативный анализ дискурса в малой группе. Тверь: Издательство Тверского государственного университета, 1998.- 200 с.
162 Матханова И.П., Трипольская Т.А. Проблемы интерпретационных исследований: типы и режимы интерпретации. Вестник Московского университета. Сер. 9. Филология. 2005. № 5. С.88-104
163 Кобозева И.М., Лауфер М.И. Интерпретирующие речевые акты // Логический анализ языка: Язык речевых действий. М.: Наука, 1994. С. 63-71.
164 А.В. Бондарко. Введение. Основания функциональной грамматики // Теория функциональной грамматики. Введение. Аспектуальность. Временная локализованность. Таксис. Л., 1987. С.210-234.
165 Демянкова В.З.. Когнитивная лингвистика как разновидность интерпретирующего подхода // Вопросы языкознания. 1994. № 4. С. 17-33.
166 Золотова Г.А., Онипенко Н.К., Сидорова М.Ю. Коммуникативная грамматика русского языка. М., 1998. -528 с.
167 Бахтин М.М.. Человек в мире слов. М.,1995.-140 с.
        
        МАЗМҰНЫ
Анықтамалар.................................................................
.......................................5
Қысқартылымдар..............................................................
...................................7
Кіріспе
............................................................................
.......................................8
1 ТАРАУ. Дискурс талдау теориясы мен көп пропозициялы ... ... ... ... ... талдау теориясының негіздері және ... ... ... ... ... ... ... үштағанының
арақатысы.....................17
1.4 Лингвистикадағы ... ... ... ... ... ... ... мәселелер
......................30
1.5.1 ... ... ... ... ... ... ... пен ... ... ... ... ... ... ... ... көп ... ... зерттеудің когнитивтік
парадигмасы
............................................................................
................................
1.8.1 ... ... ... ... және ... тіл біліміндегі ... Көп ... ... ... ... зерттеу
мәселелерінің қазақ тіл ... ... ... ... және оның ... ... ... мен оған ... ... тіл білімі
зерттеулеріндегі ... ... ... көп ... ... пен тілдік тұлға құрылымының
қатысы......................................................................
.................................................104
І І ТАРАУ. Көп пропозициялы дискурс – дискурстың бір түрі ... ... ... көп пропозициялы дискурсты талдау мен мәтін талдау
ерекшеліктері
............................................................................
.............................113
2.2 Көп ... ... ... ... Көп ... ... ... оған риторикалық құрылым теориясы
тұрғысынан ... Көп ... ... ... ... сипаты
..........137
2.3.2 Көп ... ... ... ... Сөз ...... бірлік ... Көп ... ... ... ... және ... ... Көп ... ... пен ... ... Көп пропозициялы дискурс - когнитивтік құрылымды бекітетін
тілдің білімдік ... ... мен ... ... ... ... ... Көп ... ... - ... ... Көп ... ... және бала ... Көп ... ... және ... Көп ... дискурс тақырыбының (топигінің) ... ... ... Көп ... ... ... түсіну, түзу тетіктерінің
(механизмінің) негіздері
4.1 Көп ... ... ... мәселелері
...................................211
4.2 Дискурсты ... ... ... Көп ... ... түзілу ... ... ... -жадтағы білімді тіркеу түрлері: сценарий,
фрейм.......................................................................
...............................................227
4.5 ... ... ... ... ... көп пропозициялы дискурстың ауызша ... ... ... ... ... зерттеу жүргізілген дискурстың жалпы сипаты ... ... ... Көп пропозициялы дискурстың ауызша қабылдануы мен қайта түзілу
ерекшеліктеріне ... ... ... ... ... әдебиеттер тізімі
..................................................................291
Анықтамалар
Бұл диссертацияда төмендегідей терминдер мен олардың ...... ... ... ... ... мақсатына сай
күрделі әрі нақты коммуникативтік ... ... ... ... құзыреттілігіне көтерілуі.
Дискурс дегеніміз – коммуникация барысында креативтік ... ... ... ... ... ... нұсқада (референттік, рецептивтік, коммуникативтік интенциялары
негізінде) қабылданатын, онтологиялық негізін интерсубъективті мағыналар
жүйесі құратын, ... мән мен ... ... ... ... ... коммуникативті жағдай.
Көп пропозициялы дискурс – құрылымдық негізі екі не онан да ... ... ... (пропозициялы) құрылым мен оның
грамматикалық коды саналатын тілдік құрылымдар ... ... ... ... - ... ... ... бiрлiгi, ақпаратты
қаттаудың алғашқы құралы.
Әрекет пропозициясы – ... ... ... ... ... табылатын
пропозиция.
Күй пропозициясы - басты құрамдас бөлiгi қатынасқа құрылған пропозиция.
Суперқұрылым – нақты дискурс ... ... ... ол ... мазмұнына байланыссыз, оның жанрына байланысты.
Макроқұрылымдар – суперқұрылымдық сызбаға ... ... ...... ... тұрған сөйлемдер арқылы берілетін
пропозициялар қатарынан ... ...... ... ... олар бір ... ... деңгейдегі пропозициялармен байланысын жүзеге асырады,
осылайша дискурстың тұтастай алғанда басты мағынасын және ... ... ... ... ... ... ... зерттеу дегенiмiз – коммуникацияға
қатысушылардың тек ... ... ғана ... ... ... ... бiлiмдерi, әлеуметтiк мәнмәтіндегі айтылым, жадта сақтаулы ақпаратты
ала бiлу, ... ... және ... ... деп әлеуметтiк-мәдени сипаттағы ақпаратты
мазмұндайтын фреймдiк модельдер аталады.
Фрейм - түрлi ақпараттарды мазмұндайтын ... ... ... бiрi ... ... ... - біреуі орталық ядро түзетін пропозициялар
тобы.
Негізгі, басты пропозиция - байымдаудың орталық ... ... ... оны жан-жақты толықтырады.
Семантикалық абзацтар - байымдаудың ірі бөліктерге бірігуінен түзілетін
бірліктер.
Пропозиция тақырыбы - семантикалық абзацтардың ... ... ... - біріккен екі бірліктің бірі ... ... ... ... ... ... - ... ядролардың арасында туындайтын қатынас.
Дискурсты түсіну дегеніміз – барлық деңгейдегі – яғни сөз ... ... ... ... ... ... ... құру процесі.
Дискурсты когнитивті талдау дегеніміз – шынайы сөйлеу мен оны түсіну
үдірісін зерттейтін сала.
Предикация тілдің ... екі ... - ... уақыттағы осі (on-line )
мен ұзақ уақыттық сақтау осінің ( off- line) – қиылысуында пайда ... ... ... - оқиғаның не күйдің тілдік ... ... ... ...... ... кванты; адамның физиологиясы
мен когнитивтік жүйесі ақпараттың осы бірлігіне үндесе ыңғайласқан.
Типология ... ... ... бір ... ... жауап
беретін белгілері бойынша топтастырылып жіктеудің кез келген сызбасы
ретінде анықталады.
Қабылдау – қабылданатын ... әрі оның ... ... ... ... ... мен қайта кодталуы арқылы жүзеге асатын
өзіндік әрекет.
Кодтау дегеніміз – ақпаратты код түрінде беру.
Қайта кодтау (декодирование) кодты ... ... ... ...... сөзi ... показ) таңбалық
жүйе ретiндегi тiлдiк деректер мен мәлiметтердiң ... ... ... - ... ... ақпарат. Бұл жерде ақпарат
– алынған, өңделген, түсiнiктi кез ... ...... ... - ... ... ... субъект
белсенділігі жоғары болатын коммуникативтік акт моделінің бір түрі.
Субъектаралық коммуникация - ... те, ... те ... ... акт ... бір ... ядро ... компоненттер арасындағы қатынастарды
(түсінік, нысан, әрекет, абстракция) білдіретін компонент.
Пропозиция предикаты өз актанттарын еркін ... ... ... ... - ... рөлге ие болатын бірліктер.
Дискурстың қарапайым бірліктері (ДҚБ) – дискурстың ең төменгі деңгейдегі
бірліктері.
Дискурстық бірліктер – дискурс құрылымын ... ... ... ... ...... тілдегі мәтіннің ұйымдасуының
негізгі аспектісін ... ... – көп ... ...... қарапайым бірліктері
РҚТ – риторикалық құрылым теориясы
СА – сөйлеу актісі, сөз актісі
ШӨҮ – ... өмір ...... орта
Д – дискурс
К – коммуникант
А – адресат
ПҚ – пропозициялы құрылым
Ж – ...... ... – дискурстық бірлік
С – сөйлеуші
А – мәтінді қабылдаушы
М – ... - ... ... ... ХХІ ... ... адам танымы мен
ой құрылымын тіл ... және ... ой ... тілге қарай
бағытталған зерттеулер қарқынды сипат алуда. Оның негізінде ... мен ... ... ... ... сай ... адам ... мен оның тілі арасындағы кешенді байланысты
зерттеудің жаңа сатыға көтерілуі жатыр. Тіл жүйесі ... ... ... оны жеке дара зерттеу бүгінгі ғылым сұранысына жауап
бере ... Осы ... де ... ... ... не
прагматикалық аспектілерде зерттеу қажеттілігі ... Осы ... ... ... ... ретінде танылған жоғары сатыдағы
бірлік - мәтіннің үстіміздегі ... ... ... ... ... ... аударылуда. Соның нәтижесінде ол қозғалысқа
түсетін кеңістік коммуникативтік жағдаят ұғымымен ... ... қана ... ... контексте де
қарастырылуда. Дискурс аталатын осы динамикалық ... ... ... ... ... мен ... ... деген екі басқа, бірақ
бір-бірімен тығыз байланыстағы бағыттар айқындалып отыр. Бірақ күні ... ... ... мен дискурс теориясының зерттеу нысандарының
айырмасы ... ... мен ... ... ... ... жоқ,
соған байланысты оған түрліше анықтамалар беріліп жүр. ... ... түрі ... көп ... дискурс мәселесі қарастырылған
зерттеулердің де ... өріс алып ... осы ... ... ... ... ... термині тек сөйлем мағынасында ғана ғылыми
айналыста жүр. Оның адам ... ... ... оның ... хабар
бірлігінің қызметі негізіндегі астырт және үстірт құрылымдағы жұптастығы
толық ... ... ... ... лингвистикалық зерттеулерде
дискурсты когнитивті аспектіде зерттеу кеңінен орын алып ... ... ... ... ... ... байқалады. Әрине, дискурс пен
мәтіннің айырмасын ашып, бір-бірімен байланыстағы, ... ... ... ... ... ... сай мәтін талдау мен дискурс талдаудың
ортақтықтары мен айырмасын ажырататын еңбектер ... ... да ... ... дей тұрсақ та, дискурс талдау теориясын, оның
когнитивті аспектідегі сипатын түбегейлі зерттеудің проблемаларын ... ... ... тіл ... ... мәселелерінің санатында екенін
жоғарыда аталған зерттеу үдерісі көрсетіп отыр. Оған дәлел ретінде ... әлі де ... ... ... ... ... ажырату шарттары, дискурстық бірліктердің лингвистикалық
табиғатының және мәтін ішінде ... ... ... белгіленбеуі
т.б. мәселелердің зерттелу қажеттілігін көрсетуге болады.
Тілді зерттеуде «тілдегі адамды» тану ... ... ... Оны ... ... адам ... астарында жатқан тілдік
құрылым мен когнитивтік модельдерді бір байланыста талдау, ... ... оның ... ... ... ... лингвистикалық деректерге
сүйеніп анықтау талабы туындады. Сондай тілдік ... бірі – ... ... (әрі ... КПД). КПД - ... ... екі не онан
да көп пропозицияға бекітілген семантикалық (пропозициялы) құрылым мен оның
грамматикалық коды саналатын тілдік құрылымдар ... ... ... Ол - ... модельдің логикалық аналогы ретінде қарастырылатын,
адамның саналы жүйе ... ... ... нәтижесі, ортаға
бейімделіп өмір сүру ... ... ... Кез ... әрекет спонтанды немесе ұйымдасқан дискурста ... ... ... ... ... ... ... ретінде қарастырылады. Мұндай когнитивтік
құрылымдар деп әлеуметтік-мәдени сипаттағы ... ... ... ... ... ... ... мазмұндайтын стереотипті
жағдайларды баяндау жолдарының бірі[1]. КПД-ны когнитивтік аспектіде тану
мақсаты когнитивтік зерттеулерге тән ... ... ... ... ... ... ... құрылымының – концепт, ... ... ... тән заңдылықтарды саралау, түсіндіру, «тілдегі адамды» тану. Тілді
когнитивтік тұрғыдан зерттеу дегеніміз – коммуникацияға ... ... ... ғана ... ... ... әлем туралы білімдері,
әлеуметтік мәнмәтіндегі айтылым, жадта сақтаулы ... ала ... ... және ... [2]. Адам ... ортаны тек қабылдап
қана қоймайды, оны өз ... ... сай ... ... ... ... ... санадағы когнитивтік құрылымдардың тілдегі құрылымдармен
сәйкестену дәрежесі мен заңдылықтары, әрі жеке ... ... ... ... мен ... және ментальды құрылымдарының
ажыратылуы арқылы жүзеге асады. КПД – танымның, ғалам ... ... ... ... ... Демек, онда ұлттық таным да ... ... ... ... ... тіл ... ... зерттеулерде
талдау нысанына айналмаған. Оны зерттеу тілдің, ... ... ... ... ... ... ... дискурс
пен мәтін арасын ажыратуға ғана ... ... ... сөзінің,
қазақша сөз сөйлеудің оң және ... ... әсер ... ажыратуға, ұлттық танымды бекітетін модельдерді саналы түрде
іске қосуға мүмкіндік береді. Зерттеу жұмысы көтерген мәселенің ... ... ... ... дискурс теориясының пәні мен
нысанын, әдістерін анықтау, дискурс ... ... ... сипатын аз да болса білуге мүмкіндік ... де, ал ... ... қол жеткізуді қамтамасыз етеді.
Аталған тақырыптың зерттелу, даму тарихы мен ... ... ... болсақ, әлем лингвистикасында дискурс теориясы жеке ғылыми ... ХХ ... ... ... бола ... деп ... ... тіл білімінде бұл мәселе осы соңғы 5-10 жылдықта ғана қолға алынған.
Тіл білімінің кейінгі кезеңінде дискурс теориясына ... ... өріс ... ... пен мәтінді ажыратқан еңбектер жариялануда. Тұтас
алғанда ... ... ... ... тіл ... үшін жас, әлі ... қоймаған, лингвистиканың пәнаралық сипаттағы саласы. Сондықтан
зерттеу жұмысын орындауда дискурс талдау теориясына қатысты ... ... ... ... ... ... ... Л.С.Выготский, Т.В.Ахутина т.б.) мен қазақ тіл білімінде мәтін
лингвистикасына және ... ... ... ... ... ... ... Т.Сайрамбаев, Б.Шалабай, А.Жұбанов, Ж.Манкеева,
Г.Смағұлова, Г.Қосымова, З.Ш.Ерназарова, Г.Әзімжанова, ... ... т.б. ), ... ... ... ... Д.Әлкебаева, Г.Бүркітбаева, Ж.М.Кеншінбаева т.б. зерттеулері
негізге алынды.
Зерттеу нысаны – қазақ ... көп ... ... ... ... мен ... ... макропропозициялар мен
соған сай макроережелердiң қолданылуы, ... ... пен ... ... ... ... ... қайта түзілу
негiздерi.
Зерттеудiң негiзгi мақсаты - қазақ ... көп ... ... (пропозициялық) құрылымдарының түзiлуiн және
қабылдану, түсінілу, ... ... ... өзіндік ерекшеліктерін
анықтау. Ол мынадай мiндеттердiң шешiмiн табуын ... ... ... ... ... ... мен ... тең бiрлiк ретiнде
танылу жағдайларының арақатысын ашу;
- қазақ тіліндегі КПД-ның семантикалық құрылымының түзiлуiне ... ... мен ... ... ... ... отырып, олардың типтiк және ментальды
құрылымдары мен модельдерiн анықтау;
- ... ... ... ... ... мен
бiрлiктердi (пiкiр, семантикалық абзацтар, пропозиция тақырыбы,
пропозиция түрлерi: ... күй, ... ... және ... қатынас сипаттары: толықтыру, ассоциациялық) айқындау,
олардың ... ... ... ... қазақ тіліндегі КПД-ның түсiнiлу негiздерiнiң ... ... ... яғни ... ... бағынбай, нақты бiр
құрылымға таңылмайтын үрдіс екендiгiн, түсiнудiң жеке ... мен ... сай ... ... қазақ тіліндегі КПД-ның бір пропозициялы дискурстан ерекшеліктерін
көрсету;
- жазбаша және ауызша ... ... ... ... сипаттама
беру;
- нақты тәжірибелер жасау арқылы дискурс нәтижесі мәтінді, ... түзу мен ... ... ашу;
- дискурс компоненті ретінде тілдік тұлғаға сипаттама беру.
Зерттеу жұмысының дереккөздерi ... ... ... ... ... теориясы, когнитивтiк психология, дискурсты
түсiну теориясына қатысты отандық және ... ... ... көркем мәтіндер және түрлi стильдегi мәтiндер/ көп ... ... ... ... қайта баяндау мәтіндері ... ... ... ... ... барысында сипаттамалы,
салыстырмалы, мәтінді және жағдаяттық әрекетті талдау, жүйелеу, модельдеу
және дискурс талдау тәсiлдерi мен ... әдіс ... ... жаңалығы ретiнде мыналарды атауға болады:
- қазақ тіліндегі КПД-ның өзіне тән белгілерінің және ... ... мен ... ... ... ... дискурс пен мәтiннiң айырмашылықтарының коммуникативтік когнитивтік
аспектіде анықталуы;
- КПД-ның символ қалыптастырушы фон ... ... ... ... мен оған әсер ететiн факторлардың сипатталуы мен оған
қатысты ұлттық таным көрiністерін танытуы;
- дискурстың семантикалық ... ... ... түрiнде
қалыптасатындығын, ал мәтiн базасының пропозицияның бiрiздiлiк
сипаттағы ... ... ... КПД ... тiл тұтынушылардың белгiлi бiр оқиға не әрекеттiң
бiрiздiлiгiн түсiнуiн көрсететiндiгi;
- КПД модельдерiнiң тiл ... ... ... ... ... жағдайларға сай болуының, жағдайлық модельдердiң, семантикалық,
мәнмәтiндiк модельдердiң прагматикалық, әлеуметтiк сипатта ... ... ... негізінде қазақ тілінде түзілген ... ... ... ... ... ... Тілдік тұлға мен дискурс қатынасын ... ... ... ... ... ... ... тіл тұтынушысы терминдерінің
арақатынасын ашуы;
- Дискурс талдау теориясының не дискурс лингвистикасының жеке ... ... мен ... ... ... жүйеленуі.
Зерттеу жұмысының теориялық маңызы дискурсты ... ... ... ... ... ... ену ... арттырады.
КПД құрылымының түрлерi мен түзiлу заңдылықтары туралы ... ... ... ... ... өзге де ... ... мәтін, когнитивтік және функционалды лингвистика салаларын
дамытуға өз деңгейінде үлес қоса алады.
Зерттеу жұмысының практикалық мәнi ЖОО - ның ... ... пән ... енгiзуге болатындығынан, ... ... ... ... ... және тiл ... үйрету мен
аударма жасауға қажеттi және мәтінге пропозициялы талдау жасау ... ... ... ... ... ауызша дискурс
материалдарының алдағы зерттеулерде ... асу ... ... жұмысы бойынша қорғауға ұсынылатын негiзгi тұжырымдар:
- Қазақ тіліндегі КПД-ның құрылымдық негізі – мәтінге ... ... не онан да көп ... ... ... ... мен оның ... коды саналатын тілдік
құрылымдар жұбы.
- Пропозиция (клауздар) - түсiнiктер тобы, хабар ... ... ... ... ... ... ... – басты құрамдас бөлiгi әрекет болып
табылатын ... ал күй ... деп ... ... ... құрылған пропозиция аталады.
- Қазақ тіліндегі КПД мен пропозицияның арақатынасы дискурсты талдау
барысында ... ... ... ... ... ... ... мағынасын түсiнбей-ақ ұғуға болады, ал пропозиция
құрауға қатысып ... сөз ... ... ... ... дискурстың жалпы мәнiн түсiнбей-ақ жекелеген клауздардың мәнiн
ұғуға болады, бiрақ пропозициялардың мәнiн түсiнбей, дискурстың ... ... ... ... ... КПД – тiлдiң дискурстың қалыптасуына қатысатын және
санадағы ... ... ... ... ... ... нарративтi құрылымға ие бiлiмдiк модельдiң
бiрi. ... да ол ... ... фон бола алады, әрi символдық дәрежеде
қалыптасқан бiрлiктердiң жаңа ... ... ... ... ... бір ... дискурс негіз болады, оған адам баласының
биологиялық қабілеті, яғни тілдік құзыреттілік пен ... ... ... ... ... ... себеп болады.
- Сөздің түзілу және қабылдану негізінде ... ... ... ... ... ... түрінің де негізінде жатады.
- Қазақ тіліндегі КПД-ны талдауда мәтіннің тілдік сипаты тілдің ... ... ... ... және туғызатын күші және жаңа ... ... ... ... қоса алынады.
- КПД –ның когнитивтік ... ... ... когнитивтік
құрылымдардың тілдік құрылымдармен сәйкестігін анықтаумен байланысты.
- Дискурстың көп пропозициялы болуы оның құрамдас бөлігіндегі мәтіннің
бір ... ... ... семантикалық абзацтың ... ... пен ... ... сай түсе ... ... пен мәтін және мәнмәтін өзара тығыз байланыстағы, бір-біріне
өріліп, бірі екіншісінің бар болуын қамтамасыз ететін құрылымдық модельдер.
- КПД ... ... ... тіл ... ... әрі әлі ... өтпеген, бірақ сол мүмкіндікке ие әлеуетті бірліктерді танытатын
ортаны, фонды құрады.
-КПД - ... ... ... ... ... ... ... Дискурс талдау теориясы (дискурс лингвистикасы) – лингвистиканың
өзіндік ұғымдық аппараты қалыптасқан жеке ... оның ... ... ... жұмысының құрылымы кiрiспеден, 4 тараудан, қорытынды мен
пайдаланған әдебиеттер тiзiмiнен тұрады. Тарау ... 1. ... ... мен ... когнитивтiк аспектiде зерттеу мәселелерi; 2. КПД ... бiр түрi ... 3. КПД – ... құрылымды бекiтетiн
тiлдiң бiлiмдiк моделi; 4. ... ... ... ... ... ... ... бойынша 34 мақала жазылып, 3 оқу құралы, 1
монография ... ... ... ... ТАЛДАУ ТЕОРИЯСЫ МЕН КӨП ПРОПОЗИЦИЯЛЫ ДИСКУРСТЫ
КОГНИТИВТІК АСПЕКТІДЕ ЗЕРТТЕУ МӘСЕЛЕЛЕРІ
1.1 Дискурс талдау ... ... және ... пәні
Дискурс теориясы негізінен екі дәстүрде қалыптасқан: 1) ... ... ... ... мен ... алып этнолингвистикалық
зерттеулер жүргізу дәстүрін қалыптастырған американдық ... ...... Бае. 2) ... мен коммуникация түсініктеріне ерекше
қызығушылық туғызған ... ... ... ... чеш ... ... теорияның жеке ғылым саласы ретінде дамуының бес ... ... жүр: ... мен поэтиканың антикалық трактаттары, лингвистикалық
антропология, 2)этнография, структурализм, семиотика, нарративтік талдау,
микросоциология, 3) ... 4) ... ... ... когнитивтік психология және жасанды интеллектіге ... ... ... оның сипаты да – пәнаралық [3. 113-117].
Дискурсты талдау теориясының жеке пән ... ... ХХ ... ... Осы ... фон Дейс, Дрейслер еңбектері
жарияланған. ... ... ... ... ... Орыс
зерттеушілері: Арутюнова, Каспаров, Кибрик. Қазақ тіл білімінде ... ... ... ХХІ ... ... ... жатады. Атап
айтқанда, Г.Бүркітбаева, ... ... ... ... ... ... ... қарастырылып жүр. Оның өзіндік
ерекшелігін ажырату мәтін мен сөз және коммуникативтік жағдаят ұғымдарымен
сабақтастықта анықталады. ... ... пе, ... пе, ... ... ол ... материалды ма, идеалды ма?
Дискурс - адамға тән әрекеттің бір түрі. Ол ... ... ... бір ... ...... ... нақты бір
коммуниканттар арасында, нақты уақытта, белгілі бір орында ... ... Ол ... - ... қарым-қатынасына қатысушылардың
әрқайсысының шынайы өміріндегі оқиғалардың тізбектеліп тілге көшуі мен ... ... ... ... ... тілде сақталуы. Бір қарағанда,
коммуникативтік жағдаят пен өмірде орындалған ... ... ... ... ... ... қиын ... көрінгенімен, дискурс
табиғатын тану үшін ол қажетті, себебі нақты өмірдегі орындалған дискурс
барысында ғана әр ... не ... ... ұлттық-мәдени
дүниетанымы, өмірге, нақты сөйлеу жағдаятында өзімен қатынасқа түсіп пікір
алмасушыға қатысты ... ... ... ... т.б. ... қалай ықпалдасатынына белгілі деңгейде көз ... ... ...... ... ол ағымдылық сипатқа ие, коммуникативтік
жағдаятқа қатысушылардың әрбірі екеуіне (не одан да көп ... ... ... ... талдауда, баяндауда, бір сөзбен айтқанда, өз
қажеттіліктеріне және ... ... сай ... ... де ... (бір ұлт ... ... ана тілінде не
өзге ұлт өкілдерінің арасындағы таңдалған ресми ... ... ... ... ... өз ... түзуде өздеріне ғана тән сипаты бар
өнім туғызады. Және оның орындалуы да сол жағдаят сәтінде болады, сонан соң
келесі сөз түзу ... ... ... қатар сөздің түзілуі сол
өнімнің қабылдануымен және соған сай ... ... не ... ... Әр сөз ... сол ... сөз түзуі оның тілдік
тұлға ретіндегі құрылымымен ... [4] ... ... ... не ... уәждік
(мотивациялық) немесе прагматикалық ... ... ... бірліктердің тіл деңгейлеріне қатысты ... ... ... ... ... ... түзу ерекшеліктерімен тығыз байланысты. Сондықтан дискурс
үрдіс, ол өзі ... және ... - ... өзге өнім ... ... қозғалыста болады. Біз осы айтылған пікірімізді өзге де
ғалымдар тұжырымдарымен дәйектей аламыз. Е.Ф.Кировтің ... ... ... все, что было ... или ... на том или ином языке в рамках той
или иной культуры за всю ... их ... т.е. это ... из ... ... и включенных в цепь реальных событий,
являющихся их составной частью.... Дискурс – это сама жизнь, состоящая ... ... ... языкового оформления. Он имеет начало ... ... ... ... ... язык и языковая форма
коммуникации, развивается до настоящего времени и ... ... ... ... ... дискурс – өмірдегі, яғни шынайы уақыттағы
нақты ... ... ... ... ... ... ... - дискурс
үзігі, ол жанр заңдылықтарына сай ... ... ... ... де ... ... ... дискурс шынайы уақытта туса, ал
мәтіннің өз ішінде сақтап ... ... ... ... ... ... белгілі бір дискурс нәтижесі болған мәтін ... ... ... сай ... бұл - ... мен ... ... ерекшелігін
танытатын белгі. Мәтіндегі уақытты тоқтатып қоюға (М.Мақатаевтың өлең
жолындағы Біздерді де ... жан ... ... шаң ... архивтерден
табылармыз дегеніндей, пайдаланушысын күтіп жатуы да мүмкін) да, ... ... ... ... де ... ... дискурсты шынайы уақыт
ағымына қалаған ... ... ... ... ... алып тастай
алмаймыз. Бұл мәтінішілік уақыт проблемасы Г.А. ... ... ... ... Л.О.Чернейконың т.с.с ғалымдардың көрсетуінде, дискурс
субстанция ретінде танылады. Шын мәнінде адамдардың өзара қарым-қатынас
жасап, ақпарат ... ... ... отыратын үрдіс, сондықтан да дискурс
табиғаты жағынан ... оған тіл мен ... ... орны сөйлеу
әрекетінің нақты уақытта, нақты ... ... ... ... ... ... отыру және тәуелсіз жүзеге асу, коммуникацияның негізінде тұру
белгілері тән. ...... ... ол ... ... емес ... да ... айналыста жүр. Бұл тұста дискурстың орындалуы бейвербалды
сипатта да мүмкін болады.
Дискурс терминінің ... мен оның ... ... ... [6] оқу ... 16 ғалымның
тұжырымдарына сай талданып, кестеге ... ... өзі ... ... ... ... ... олардың
бәрінен байқалатын ортақтық – дискурстың тек ... ... ... оның ... ... сипатының қоса
қарастырылатындығы.
Н.Уәлидің докторлық ... ... [7] ... оның ... ... ... тікелей қатыстылығын атауға
болады.
Қазақ тіл білімінде дискурс теориясы жеке бағыт ... ... оның ... ... ... сипатталмаған.
1.2 Дискурс теориясының ұғымдық аппараты
Дискурс теориясының ұғымдық аппараты А.А.Кибрик, Г.Г.Буркитбаева,
О.Г.Ревзина, Г.Г.Гиздатов зерттеулерінде ... не ... ... ... ... ... мыналар: 1) дискурстың түзілуі мен қолданылуы,
2) коммуникативтік қамтамасыз етілуі, 3) дискурстың өмір сүру формалары, 4)
дискурстық ... ... ... 5) ... ... ... ... 6) тілдік тұлға 7) қарапайым және ... ... ... ... мен ... ... тілдік тұлғалар арасында
тілдің, оның оймен тоғысуы сәтінде, яғни сөйлеуде орындалуы. Ол ... сол ... ... ... өмір ... мен ... ... сөйлеу жанрларына, сөйлеу тактикасы мен сөйлеу
стратегиясына ... өзі ... ... ... ... байланысты болады.
Дискурстың коммуникативтік тұрғыдан қамтамасыз етілуіне ... ... ... ... және код-тіл жатады. Коммуникация
арналары: ауызша, жазба, ... ... ... Соған сәйкес дискурс
субстанциясы ауызша, жазбаша, интернет-дискурс болып бөлінеді. ... ... әлем ... мен ... менталитет дискурсты
ұлттық белгілері бойынша жіктеуге ... ... ... ... ... дискурсы т.с.с
Дискурстың өмір сүру формалары - ... ... ... ... асуы. Дискурс өнімінің сақталуы «мәтін ... ... да, сол ... ... қайтып орала алады. Яғни, мәтін
тілде орналасып, дискурста өмір ... ... ... ... ... ... ... пайда болады. Коммуникативтікке белгілі бір
тіл өкілінің – ... ... ... орындайтын ролі мен позициясы
енеді, когнитивтікке ... ... ... ... ... тілдік сипатына тілдік тұлғаның тілдік құзыреті кіреді.
Дискурстық ансамбльдің өзара әрекеттесу ... ... ... ... ... - оның ... өмір сүруінің шарты, сондықтан да
ол дискурстың үнемі болу тұрақтылығын қамтамасыз ... Осы ... ... пайда болады. Ол үш түрлі формада көрінеді: тура
(дискурс барысында алдыңғы дискурс нәтижесінен тікелей көшірілген не ... ... ... және ... ... ... ... асыратын). Дискурстық ансамбльдің ... ... ... ... ... ... үрдіс
сапасында көрінеді деген ой В.Гумбольдттың [8.22] тілді өте үлкен тоқымамен
салыстыруымен сабақтасып жатыр. Оның ... осы ... әр ... және ... ... ... тығыз байланысты өрілген. Оған адам
қай тұсынан жақындаса да, әр сөзін сөйлеу барысында оның қандай да бір ... ... ... ол ішкі ... ... ... жеке тіннің қоса
өрілген барлық негізін сол сәтте қоса қозғалысқа түсіргендей болады. ... ... ... ... сай келеді. Ол тоқыманың әр
тіні - ... ... ... ... бола ... ол ... дискурстың
туындауына шикізат.
1.3 Лингвистикадағы « тіл – сөз - дискурс» үштағанының ... ... ... ... біз дискурс терминінің
лингвистикада қолданыла ... қай ... ... еңбегінен және
қандай мағынада, тілдің ... ... сай ... ... ... Деректерге сүйенсек, ХХ ғасырдың 50-жылдары Эмиль Бенвенист
айтылым теориясын қалыптастыра ... ... ... тән ... жаңа ... ... Бұл жаңа мағына ... сөз ... ... 1952 жылы Зелиг Харрис «Дискурс - анализ»
атты мақаласында көрсетілген терминді пайдаланады. Бірақ бұл ... мән ... ... Атап ... ... ... ... айтушының ашық қатынасын түсінсе, З.Харрис дискурс деп айтылымның
бірізділігін, сөйлемнен ірі мәтін бөлігін ... ... ... көп ... ... оның ... ... әрі дамуына әкеледі.
60-жылдары Мишель Фуко Бенвенист идеясын дамыта отырып ... ... өз ... сай ... ... мен ... ... айтушының айтылымға қатысы айтылымның түзілуіне
қатысты емес, айтылымды ауыстыратын өзге айтылымға қатысты және сол ... ... ... анықталады. Осыған сай француз мектебі
үшін дискурс – ең ... ... бір ... ... ... тән ... ... типі, мысалы коммунистік дискурс. Қалай болғанда
да дискурс тілдің қызмет жасауы мен дамуына ... ... ... ... ... қарайды, оның зерттеу нысанына айналады.
ХХ ғасырдың екінші жартысында мәтін грамматикасы (лингвистикасы)
бағыты қалыптасып, онда ... ... мен ... ... лингвистикалық заңдылықтарды анықтау проблемалары көтеріліп,
оны шешуге қолданылып жүрген ...... ... күші
жеткіліксіздігін сөз етеді де, сол кезден бастап мәтін категорияларын тану
үшін аралас білімдерді негізге алу ... аса ... ... ... ... ... құрудағы рөлі туралы пікірі, ... ... ... ойы ... ... бола ... ... көзқарас
Бенвенисттің айтушыға меншіктелген сөз тұжырымына сай келеді.
Дискурс терминінің қазіргі лингвистикадағы мәні ... ... ... ... в ... ... жүктелген сөз және
коммуникацияға қатысушылар арасындағы ақпараттық ағымның ... ... ... ... ... ... түзілуі мен түсінілу
үрдісін коммуникативтік ... тыс алып ... ... ... ... ... де, ... туралы түсінік үрдіс ... ... ... ... ... көрінеді.
Т.Милевская дискурсты былай анықтайды: « ... как ... ... ... ... с ... ... презентацией мира говорящим и осмыслением, реконструкцией языковой
картины мира ... ... [9.1]. ... ... ... тілді динамикалық сипатта қарастыру жатыр. Дискурс терминін
лингвистикалық ... тану оның ... ... ... ... сай ұғынылады. Бұл мәселе В.И.Тюпа зерттеулерінен
орын алған [10.3-11]. ... ... ... орналасады, бірақ дискурста өмір
сүреді [11.390] дегенде тілдің әлеуметтен тыс ... ... ... ... өзі ... арналғанын және екінші жағынан алғанда оны жеке
индивидтер санасынан да ... ... ... ... ... тепе-тең түспейтінін атаған болатын. Бұл ... ... тіл ... ... мына ... ... жатқанын
аңғаруға болады: «В своем наиболее полном и ... виде он ... К.С.) ... ... всего в живой речи. Однако речь исчезает
вместе с ... ... ... связывать характер языков с тем,
что остается в их ... ... в их ... в их ... ... ... узком смысле мы понимаем под характером языков то, чем они либо
обладали ... либо ... ... давно, что получили
способность воздействовать на ... их ... как на ... ... [12.10]. Зерттеушінің жанды сөзде тіл мінезі
көрініс табады деген ойы ... ... ... ... ... ғана ... ... сөз жанданып, өзінің табиғи түрленуіне
мүмкіндік алатын тұс тек дискурста, ал оның өніміне айналатын ... не ... ... ... ... ... дискурс болмысын сақтап қозғалыссыз
күйге, В.Гумбольдт терминімен атасақ, өлі ... ... ... оның ... ... үш ... қызметін келесі айналымда атқаруда
тасымалдайтын қуаты ... ... ... танылған аталған үш мақсатын -
1) өзара түсінісу үрдісіндегі дәнекерлік мақсаты, 2) ... ... ... де ... тудыру мақсаты, 3) өзі тасымалдап жеткізген хабары арқылы
жаңа ойдың тууына ұрық салу мақсаты мен олардың тіркесімін құру ... .13.] – ... ... уәжіне байланысты интеракциялы талдауында
аталып жүрген екі ... ... ... оның ... ... ... ... интеракция) – ақпаратты не
қызметті не тауарды алмастыру, бұл В.Гумбольдт көрсеткен ... ... ... ... ... деп ... ... ал оның
екіншісіне – интеракциялы интеракцияға ... ... не ... ... ... мен жалғасын табуы, кеңеюі
енеді де, ол тіл қызметінің жоғарыда аталған соңғы екі ... ... ... ... жайт – олардың қай-қайсысы да жеке-жеке ... ... ... ... ... табады. Сондықтан мұндай жіктеу ... ... ... Ал тіл ... ... негізгі компонент
ретінде түсінісуді жүзеге асыру үшін анықтыққа ие болса, ... ... ... ... ... ... болуы тиіс, ал жаңа ойға өзек пен қозғау
болатындығына орай белгілі бір қуатқа, ұлттық рухқа ие болуы тиіс, ол ... ... ... да, сөз ... барысында өз қарқынын алады.
Мұның бәрі де қарым-қатынас барысында туған дискурста ... ... тіл, ... бір-бірінсіз ирреальды. Т.А.ван Дейк тіл
қолданысы мен дискурсты бір-бірінен ажыратады, ... ... ... ... ... әлеуметтік, т.б. әлеуметтік ... оның ... ... қатысушылар үшін жалпы түсінікті
мағына, тіл ... әлем ... ... ... мен түсініктерін
енгізетін коммуникативтік жағдай ретінде таниды [13.122]. Мәтін мәдени
әлеуметтік әрекеттесу коммуникативтік ... ... ... ... ... мен сананың тоғысқан сәтінде жүзеге асады, бірақ оның
сипаты ... ... ... ... да бір ... таңбалық дерегі
қабылдаушыда ұғынылуы үшін ол қарым-қатынастың интерсубъективті кеңістігіне
енуі керек, аталған кеңістік таза ... ... не таза ... ... ... Өмір мен ... ... бейнесін
шындықтың ерекше аспектісі ретінде ... тіл, ... ... ойлау мен тәжірибенің шегі (Бахтин), зат,
мәнділік' түсініктерінің енгізілуі күрделендіре ... ... ... ... қай-қайсысы да туа бітпейді.
Адам тілді қарым-қатынастың сыртқы құралы ретінде игереді. Оған ...... туа ... ... ... ... тәрізді ментальды
қабілеттері. Тілді игеруге дәнекер болатын – сөз (речь). Шынында ... ... ... ... ... ... тез әрі сапалы
игеретіндігі оқыту тәжірибесінен белгілі. Сөз ... ішкі және ... ... Ішкі сөз - ... ... сипап-сезу, иіс сезу, дәм сезу тәрізді
адамның туа ... ... ... Бұл жерде мәнділік Бахтиннің личность дегенінің аудармасы ретінде беріліп
отыр, себебі ол аталған терминді ... ... ... ... ... ... тұлға) айтылғанымен де, тілдегі тұлғамен де сәйкес келмейтін
мағынасында жұмсаған: «Личность – это чистый ... и, ... ... ... самоопределяется и самораскрывается лишь при
встрече с иным смыслом, для ... ... ... ей и ... ... ... знакового материал».Тюпа В.И. Бахтин как
парадигма мышления. Дискурс. 1996. № 1.С.10
сыртқы сөзді игеру үшін балалар өзінің ішкі сөзін ... ... ... ... ... ... ... [10.4]. Л.С.Выготский
ішкі сөзді сыртқы сөздің ойдағы шимайы [14.295-360] деп түсіндіре ... ... ... ... ... ... ажыратылатынын атайды, бұлайша
түсіндіруді В.И.Тюпа қайшылыққа ұрыну деп танып, оны Л.С.Выготский сыртқы
сөз ретінде пайымдаған коммуникативтік ... ... үшін ... ... ... шешуге болатындығымен ұғындырады. Ғалым мұндай
тұжырым жасауда орыс психологтарының сөзге тән сөзбен ойлау тетіктерінің
дискурстық емес ... ... ... ... ... ... ... мағынадан мәннің
басым болуы) анықтауларына сүйенеді. Тарата айтсақ, сөзбен ойлау немесе
ішкі сөз Л.С.Выготский ... ... ... ... түрі ... ойлау тетіктерінің дискурстық емес сипаттарын сыртқы сөз ретінде
пайымдаған коммуникативтік актілерді белгілеу үшін ... ... ... қоя отырып шешеді. Сондай-ақ сөз терминімен ... өзін де ... ... және оның ... (жадта немесе
жазбаша тіркелген сөйлеу туындысын) де атаудың ... ... ... өз заңы ... оның тіл заңына да,
сөз заңына да қабыспайтынын, соссюрлік тіл – сөз ... тіл – сөз ... ... ... ... М.М.Бахтинше, сананың әрекеттесу жағдайы тіл
мен сөздің таңбалық тетігінің ... ... ... ... ... ғана ... бір ... ие болады, басқаша айтқанда,
сөйлеудің не жазудың әлеуметтік (сыртқы) тілдегі айтылымы ментальды ... ... ... ... ... ... сөз актілеріне аударылады.
Ішкі тіл Выготскийше, бүтіннен бөлшекке өрістесе, сыртқы ... ... ... қарай өрістейді [14.306]. ... ... ... дискурс түзілуінде астырт құрылымдағы пропозицияның құрылып, оның
үстірт ... ... ... ... көрініс тапса,
үстірт құрылымдағы макроқұрылымдық пропозицияға (тақырып, топик) ... ... ... ... ... қарай
өрістеуіне сай келеді. Дискурс коммуникативтік көріністер (фрагмент)
(Б.М.Гаспаров қолданысы) ... бола ... ... кіші, ал бөлшектен
үлкен көлемде келеді, әрі тіл (таңбалар жүйесі) мен сөзді (мән ... ... ... тіл мен сөз ... бола ... мәтінмен тең
түспейді. Р.Барт пен Деррида ... ... ... соған сай ол
мәнді сөз жанды үдірісінің ... ... ... қалған өлі іздердің
өрімі, қатқан тін, өрмек, тор түрінде болатынын дәлелдейді. Дискурс мәтінде
жансызданғанмен, жауап сөз актісінде қайта жандану ... ие, ... ... ... ... ... жағдайына ұқсас, барабар күйінде қалады. Коммуникативтік
жағдай екі не онан көп сананың тоғысуы ретінде ... ... ... Ол ... және ішкі ... тең ... болады. Егер осы
орталықтан тіл (сыртқы шындық ... мен сөз ... ... ... ... ... ... арақатынасы ашылады. Тіл көкжиегінен
әлеуметтік субъектілердің өзара әрекеттесу жүйесіндегі қызметін қамтамасыз
ететін ... ... кері ... ... ... пен ... мәні
арқылы когнитивті субъективтік модельге ие ... сана ... ... ... Сана ... сүзгісінен өткенге сөз сипатында өмір
сыйлауға ұмтылады: сана санада игерілгенге бағытталады. Дискурстық емес,
тілден тыс сөз – ...... ... бағытталады, ол дауыс көмегімен
субъективтіліктің объективтенуінен және субъекті мен объектінің, ой мен
ойдан өткізілгеннің, сана мен ... ... ... өзектіленуінен
тұратын болмыс.
Мән туғызушы интенция үшін Ж.Делездің айтуынша, алдын-ала
құрылған ереже жоқ, әр ... ... ғана тән ... түзеді [15.81]. Ішкі
және сыртқы сөз дискурсының айырмашылығы мынада: біріншісі, интенциялы акт
сипатында, ал екіншісі коммуникативтік акт ... ... ... ... ... ... басқалар үшін түзіледі; бірінші сыртқы интериоризация
( өз әрекет себебін әлеуметтік құндылықтармен ... ... ... ішкі ... ... ... мен ... әрекет себебін сыртқы факторға, кездейсоқ жағдайға, ... ... таңу ... ... ... [16.504]) күшімен
туындайды. Бірақ мәтіннің түзілу үрдісінде ... ... ... ... ... келтірсек: «Сөйлеуші өзінің ойына толысқан келбет
беруге күш ... сол ... өзі үшін оны ... және ... ... бұл өз кезегінде «дыбыстық жамылғышын ... ... ... және оның ... ... ... ... күйі арасындағы аралық бекет ... ... ... ... тіл ... ... ... әлеуметтілігінде, сондай-ақ ... ... түсу ... ... және содан қуат алады. Сөз аталған
дискурс ... ... ... ... ... ... ... құрылады. Қандай да бір ментальдылық тұлға
базасында және сөзге қабілетті жағдайда ғана мүмкін болады [10.6]. ... ... ... форма мен мағына, әрекеттің күрделі тұтастығы»
[13.121] ретінде ... ... ... теңдестікте әрекеттесетін екі
құрылымды – тілдік және сөйлеу (сөз): мәтін және оның ...... бола ... ... ... тән мазмұны мен өзіндік құрылымы болады:
оның ... ... ... ... ... құрады, олар
субъективті мән мен объективті таңбаларды жалғастырушы буынды түзеді.
Мәтін мен оның нұсқалары құрылымдық жағынан изоморфты. Олар үш ... ... ... - ... - ... Осыған сай В.И.Тюпа:
«дискурс не принадлежит ... ... ... ... поскольку у
дискурса есть субъект» [10.6] деп, ... ... ... ... ... ... ... көрсетеді. Бұл дискурстың жалпы әлеуметтік,
мәтіннен тыс қызметін көрсетеді, таңбалық кешеннің ... ... ... ... оны ван Дейк ... ... стиль» [13.53] деп көрсеткен.
Мәтінді таңба жиынтығы ретінде сөз етуде оны үш жағдайдағы орындалуына
қатысты алу ... ... ... оны ... ... ... ол ... мәтін болса да, оның стилі туралы әсер қалдырады, ... ... ... ... деп атайды. Екіншіден, мәтін мәтіннен ... ... ... әсер ... бұл оның ... ... (мәтін мазмұндаған хабар тіпті ойдан шығарылған немесе бұрыс
болған ... да) ... ... ... ... ... тыс
шындықтағы заттық сәйкестігімен әсер ... ... ... ... ... ... ... бір нәрсені түсіну, соған жауап беру,
біреуге бағыттала айтылу әсеріне ие де, бұл оның ... ... сай ... ... сөз ... ... бұл кезде сөз біреудің
қабылдауына арналмауы да ықтимал. Дәлірек ... ... ... ... ... ... ... қандай да бір виртуалды семиотикалық
модельдерді тұрғызудан көрінсе, рецептивтік ...... ... мен ... виртуалды модельдің (көзқарас пен ... ... ... ... ... ... зерттеулер оған интенциялықтың тән
болатындығын, ол қайта фразалау мен ... ... ... беретіндігін
баяндайды. Мән түзудегі сөйлеу актісі коммуникативтік жағдайға қатысушы
санасының мәтінді өндіруге не қайта ... ... ... ... ... ... ... Басқаша айтқанда,
мәтіннің сөйлеу нұсқасы құрылымы ... ішкі ... ... үштағанды интенцияға ие: бұл дискурсты бастаушы үшін – референттік,
креативтік және ... ... үшін – ... және ... аудартатын жайттың бірі - жоғарыдағы референттік, креативтік
және коммуникативтік, рецептивтік терминдерінің ... де, сөз ... ... да ... талдауларда қолданылатыны. Бірақ олардың
арасындағы айырма санамаланған терминдердің ... ... ... сай ... ... ... дискурсты түзушіге қатысты «А
креативтік нұсқасы» аталатын үшбұрыш түзіліп, оның ... ... ... «А ... ... «А референттік
интенциясы» түзіледі. Дискурсты қабылдаушыға қатысты «N рецептивтік
нұсқасы» ... оның үш ... «N ... ... ... интенциясы», «N рецептивтік интенциясы» түзіледі. Тағы бір
назар аударатын нәрсе – мәтін және оның ... ... ... түзушіде
туындайтын өнім - А ... ... деп, ал оның ... ... N рецептивтік нұсқасы деп аталатындығы. Бұл бір
айтылымның екі ... ... ... түсуі мүмкін емес. Өйткені адам
белгілі бір нәрселерді ой елегінен ... ... ғана тән ... ... ... Егер ... ... болмаған болса, яғни
мәтін құрушы мен қабылдаушыда бірдей болса, онда ... ... ... дәл ... ... ... еді. Мәтін дыбыстық
жамылғыш жамылып туындаған сәттен бастап-ақ өз ... ... ... ... ... ... субъектісіне ие
болады. Мұндағы креативтік интенция тек ... ... ғана ... ... сыртқа шығуындағы бастапқы қозғалыс нүктесіне сай
келсе, ... ... ... ... ғана тән, ... ... өзі үшін ішкі ... айналдырады. Референттік
интенция сананың сөз құру қойылымынан, яғни қандай да бір мәселені ... ... ... ... Ал ... ... дискурсты
бастаушыға да, оны қабылдаушыға да тән. Олардың аралығында ... ... ... ... да, ... ... тіл ... туындысы ретіндегі дискурста ... ... ... ... да осы ... ... мен ... жоғары деңгейге
көтеріліп құзіреттілік (компетенция) сапасында ... ... ... ... ... дискурстың референттік құзіреттілігі,
дискурстың рецептивтік құзіреттілігі деп танылады. Бұл жерде құзіреттілік
терминін В.И.Тюпа А.Ж.Греймас ... ... ... ... қажетті
шарттар жиынтығын таңбалау үшін қолданады, оның ... ... ... мына ... ... ... дискурса проявляется как
длящийся выбор возможностей, пролагающий себе дорогу ... ... [10.8]. ... ... ... ... ... жағдай коммуникативтік стратегия ретінде ұғынылады, оларды
дискурстың парадигмальды нысаны деп те ... ... ... ... келгенде, берілген коммуникативтік жағдайдың эйдосы немесе
референттік құзіреттілігі болып шығады. ... ... ... ... ... ... арқылы қол жеткізетін және
интерсубъективті мазмұндағы хабардың мәннен жоғары шегі. Мұндай эйдос өзіне
парадигмальды субъект (эйдос ... пен ... ... ... ... да, ... да ... сәулелену сатысымен өзіне
бекітеді. Мұның біріншісі дискурстың креативтік ... ... ... логос (семиозис) деп аталады да, ол мәтінде
толық жүзеге асады, екіншісі дискурстың сөз ... ... ... рецептивтік құзіреттілік (ноэзис). Рецептивтік құзіреттілікті
немесе ноэзисті М.М.Бахтин нададресат ... ... – сөз- ... үштағанынын арақатысы мен дискурстың тіл мен
сөзден айырмасын В.И.Тюпаның коммуникативтік жағдай ... ... ... ... ... 1). Бұл сызбадағы дискурс
құзіреттіліктерімен бекітілген үшбұрыш А ... ... мен ... ... ... ... ағымы қозғалысы барысында
туындаған коммуникативтік жағдай, ал ... ... тән ... ... ... коммуникативтік жағдайды, дискурстың статикалық ... ... ... ... ауыса алатын) көшірме бейнесі.
Қорыта айтқанда, дискурстың қазіргі лингвистикадағы интерпретациялану
сипатын ... ... ... ... ... былайша
тұжырымдауға болады:
1. Дискурс терминінің интерпретациясы әртүрлі. Оны дискурсты мәтінмен
синоним ретінде қолданудан бастап, тіл-сөз ... тіл ... сай ... ... ... ... тіл мен ... ерекшеленеді, әрі оның сол айырмасын
көрсететін өзіне тән құрылымы, белгілері бар. ... ... ... ... ... құзіреттіліктер тән.
3. Дискурс дегеніміз – ... ... ... ... ... коммуникативтік интенциялары негізінде) туындап,
рецептивтік нұсқада (референттік, рецептивтік, коммуникативтік интенциялары
негізінде) қабылданатын, онтологиялық негізін интерсубъективті ... ... ... мән мен ... ... ... ... күрделі коммуникативті жағдай.
4.Дискурста тіл туындайды, нәрленеді, сөз (речь) де ... ... оның ... және ... ... мазмұнында –
фрейм репертуарында – қалыптасады.
5.Дискурс категориясы ... ішкі және ... ... ... ... ... ... шешіледі.
Дискурстың референттік құзыреттілігі
дискурстың
дискурстың
креативті
рецептивті
құзыреттілігі
құзыреттілігі
Мәтіннің
референтті Ν ... ... ... ... ... ... ... нұсқа
|Ν |
|рецеп|
|тивті|
|интен|
|циясы|
|Ν |
|комму|
|никат|
|ивтік|
|интен|
|циясы|
| |
|Мәт|
|інн|
|ің |
|рец|
|епт|
|ивт|
... ... ... ... |
| |
|Мәт|
|інн|
|ің |
|кре|
|ати|
|вті|
|қыз|
|мет|
|і |
|А |
|кре|
|ати|
|вті|
|инт|
|енц|
|ия |
Сурет 1- Коммуникативтік жағдай сипаты.
1.4 ... ... ... ... ... берілген анықтамалар алуан түрлі. Дискурс –
пәнаралық зерттеу нысаны, оны теориялық лингвистикадан басқа, компьютерлік
лингвистика, ... ... ... ... мен логика,
әлеуметтану, антропология мен этнология, ... мен ... заң, ... ... теориясы мен практикасы, коммуникациялық
зерттеулер, саясаттану т.б. ғылымдар зерттейді, әрі әрқайсысы өз қырынан
қарастырады. ... ... ... өз ... ... ... Атап айтқанда, бұл термин прагмалингвистика, ... ... ... ... ... ... тұрғысынан түрлі анықтамаларға ие. 1-жағдайда ... ... ... ... ... ... әсер
етуіндегі интерактивті әрекеті мен қарым-қатынастың вербалды, вербалды
емес түрлерінің коммуникативтік ... ... ... ... Функционалды тұрғыдан келгенде дискурс функциясын талдау кең
әлеуметтік мәдени мәнмәтіндегі тіл ... ... ... тұрғыдан талдауда қарым-қатынас регистрі анықталып,
функционалды стильдер сипаты зерттеледі, ауызша және ... ... ... ... ... Формалды немесе бағдарлық лингвистика
дискурсты ... мен сөз ... ... ... тіл ... ... лингвомәдени тұрғыдан белгілі бір этнос аясындағы қарым-
қатынас ерекшеліктерін зерттейді, сөйлеу тәртібін тұтастай және ... ... ... Дискурсты әлеуметтік лингвистикалық
зерттеу қарым-қатынасқа қатысушыларды түрлі ... топ ... ... ... және әлеуметтік мәдени мәнмәтіндегі қарым-қатынас шарттарын
анықтайды. Бұл бір құбылысқа әр ... ... ... ... ... ... олар өзара байланыста болады.
Дискурстың лингвистикалық түсінігі шетелдік зерттеулерде де
әртүрлі түсіндірілетіндігін зерттеушілер атап ... ... ... ... төмендегідей анықтайды :
- «сөйлеу / сөз» түсінігінің баламасы, яғни кез ... ... ... ... ... ... ... бірлік;
- айтылымның хабарды қабылдаушыға айтылым жағдайын ескергендегі әсері;
- айтылымның негізгі түрі ретіндегі әңгімелесу (прагматика аясында) ;
- тіл ... ... оның ... ... әлеуметтік немесе идеологиялық шектелген айтылым типі, мысалы, әкімшілік
дискурс, ... ... ... құру ... ... арналған теориялық конструкт [19.26-
27].
Т.А.ван Дейк дискурсты әлеуметтік мәдени ... ... деп ... оған ... ... стиль тән екендігін
көрсетеді. Д.Шифрин дискурсты айтылым ... ... ... форма мен
функцияның өзара ... ... атап ... Бұл ... ... ... құрылымдағы «сөйлемнен жоғары» бірліктердің
бейтараптанған жиынтығы емес, тілді қолданудағы қызметі бойынша ... ... ... жиынтығы [20].
Орыс тіл білімі зерттеушілерінен М.Л.Макаров дискурсты ... ... ... ... ... [21].
Дискурсты тар мағынасында – ... мен ... - ... ... ... ... нүктелерін ) анықтау деуге болады.
Мәнмәтін дискурс белгісі ретінде зерттеушілер ... ... ... ... ... ... соған сай қарым-қатынас жағдайына
ерекше көңіл аударуға әкеледі. Дискурсты жағдайлық ... ... ... ... анықталады: «связный текст в совокупности
с экстралингвистическими –прагматическими, ... и ... ... ... взятый в событийном аспекте;
речь, рассматриваемая как ... ... ... ... ... во ... ... и механизмах их сознания
(когнитивных процессах)». Дискурс – это речь, ... в ... ... ... ... – мәтін терминін қосарлап қолданып, дискурсты
тілдік ойлау үрдісі ретінде, ал мәтінді осы үрдістің ... ... ... ... мен ... ... екі ... қарастырып тану да (В.В.Богданов) кездеседі. Мұнан байқағанымыз,
қазіргі лингвистикада мәтін деп дерексізденген, ... ... ... деп ... ... ... ... үрдіс тұрғысынан түрлі сипатта өзектелінуі ұғынылады.
Дискурс терминінің анықтамасы мен оның белгілерін ... ... оқу ... ... ... ... ... В.В.Красных,
В.Г.Борботько, В.Е.Чернявская, И.Б.Руберт, М.Л.Макаров, Дж.Остин, Т.А. ван
Дейк, ... ... т.б. ... тұжырымдарына сай талданып,
кестеге түсірілген [6. 40-43]. ... өзі ... ... ... ... ... олардың бәріне ортақ белгінің
байқалатынын, атап айтқанда, дискурстың тек лингвистикалық қырынан ғана
танылмайтынын, оның ... ... ... қоса ... көрсетеді. Қазақ тіл білімінде қазақ тілінде әзірленген
зерттеулерде де осы пікірмен ұштасқан ойлар ... ... жүр. ... ... ... деп ... әлеуметтік,
психологиялық факторлармен байланыста алынған ... [23.177] ... ... зерттеудің негізгі мақсатын дискурс
теориясы мен мәтін ... ... ... ... ... теориясының барлық проблемаларын қарастыруды өз міндетіне
алатынын атай отырып, дискурстың көп мағыналы ... ... ... ... ... айтылған сөз деген мағынамен сәйкес келеді, өзінің
мағыналық-ақиқаттық мазмұнымен қоса ... ... ... ... ... ... тұжырым жасайды. Ж.
Кеншінбаева: «дискурс – қолданыстағы мәтін, яғни сөйлеу тілінің ... ... ... ... [25.3], - десе, профессор
Н.Уәли: «фреймі «автор», «сөз актісі» - «адресат» және сөз ... ... ... ... деген құрылымдардан тұратын коммуникативтік
«уақиға» [7.28], -деп түсіндіреді.
А.А.Кибрикше, дискурс дегеніміз – тілдік ... ... ... ... мұндағы тілдік әрекет үрдісі дегеніміз - коммуникация, ал
тілдік әрекет ...... ... бұл ... ... ... – коммуникация мен мәтін қосындысы[26]. Г.Г.Бүркітбаеваша,
дискурс дегеніміз – мәтін мен ... ... және ... ... ... ... термині «коммуникативтік жағдаяттағы
сөйлеу, мәтін, диалог» түсінігін береді. Осы түсінікке сай ... ... ... ... ... ... ... өзі ретінде де,
мәтінді құраушы құрамдас бірлік ретінде де қаралады. Сондай –ақ дискурс
пен ... ... ... ... ал ... ... ... сипаттары арқылы танылады деген де көзқарас ғылыми
айналыста орын ... ... ... яғни ... ... ... ал оның статикалық күйге түскен сипаты мәтін деп ... ... ... ... ... тән: ... ... екендігі, когнитивтік әрекетке жататындығы, кез келген дыбыстық
немесе графикалық репрезентациядағы тілдік ... ... ... ... ... ... ... жатқызылады: құрылымдығы, өнім
екендігі, когнитивтік әрекет қорытындысы, кез ... ... ... тілдік материал. Көсемсөзде дискурс стильмен тепе-
тең ұғынылады. Ол ... ... ... ... дискурс, оқытушы
дискурсы т.с.с.
Көріп отырғанымыздай, дискурс мәтінсіз орындалмайды, ... сол ... түзу ... ... да ... ... демек
тілдік тұлғалардың коммуникацияға түсуі дискурс барысындағы олардың шындық
өмірдің өздерінің болмысына сай психологиялық ... ... ... ... ... сай ... бар болмысы
психолингвистикада сөздің, ... ... ... айқын көрініс
тапқан. Бұл сызбада сөз жағдаятында коммуникативтік міндетке сай ... ... ... ... ... құрамында әрі үрдіс, әрі күй
және қатысушылар болады), ол коммуникативтік міндетке сай сөз ... ... ... ... ... мен ... тетіктері негізінде дискурста айтылым
сипатында әлемнің психологиялық бейнесін бейнелейді, тасымалдайды. Біз ... осы ... ... ... ... сапасында қарай
отырып, оны екі мағынада – тар және кең мағынасында ... оның ... ... өнімі, яғни, туынды-мәтін деп, ал кең мағынасын ... ... ... ... ... ... да біздіңше, дискурс дегеніміз – сөз жағдаятында
коммуникацияға қатысушылардың санасындағы ... ... ... күйі мен әрекетінің коммуникативтік міндетке сай ақпараттық
мазмұнда өзектелінуі мен ... ... және ... мағыналы
сөздер тіркесімділігінің, синтаксистік құрылымдардың) айтылым ... ... сол ... болу ... ... ... сөз жағдаяты алғашқы қозғалыс нүктесі болады ... сай ... ... міндеті анықталады.
Коммуникативтік міндет ... ... ... да, ... ... ой арқылы бір-біріне әсер ету үрдісін орындауға да
ықпал етеді де, бұл ... тіл ... ... ... ... Тілдік
тұлға санасындағы әлем бейнесінің дискурстағы ... ... тіл ... ... ... ... ғана көрсетпейді, сол тоғысу ... мен ... баға ... де ... ... Бұл психолингвистикада
А.М.Лаврентьев ұсынған дискурстағы айтылымның ... ... ... 2)
айқын аңғарылады.
Әлемнің психологиялық бейнесі
Сурет 2 - Айтылымның түзілу сызбасы.
1.5 Лингвистикадағы дискурс құрылымына ... ... ... ... ... өзіне тән құрылымға ие.
Оның ... ... ... негізгі мәселелерді былайша
топтастыруға болады:
- дискурстың макроқұрылымы / ауқымды құрылымы (глобальды), оны түзетін
бірліктер ;
- ... ... / кіші ... ... оны түзетін
бірліктер;
- дискурс бірліктері;
- дискурстың иерархиялы сипаты;
- дискурс бойындағы ... ядро мен ... ... құрылым теориясы (РҚТ).
Енді осы мәселелерге жекелей тоқтайық. ... ... ... ... ... ... білдірген ғалымдар – Е.В.Падучева, Т.А.
ван Дейк, Т.Гивон, ... ... ... т.б. – ... ірі ... ... жатқызады. Атап айтқанда, әңгіме
эпизоды, газет мақалаларындағы абзацтар, ауызша диалогтағы репликалар тобы
т.с.с. ... ірі ... ... ... ... ... ... кідірістің ұзаққа созылуымен, жазбаша дискурста графикалық
жолмен және арнайы ... ... ... сөз не ... ... ... Дискурстың ірі бөліктері арасында
түзілетін тұтастықтар мыналар: тақырыптық, референциялы, яғни, сипатталатын
жағдайға қатысушылардың ... ... ... кеңістіктік т.б.
[27].
Т.ван Дейк макроқұрылымға мынадай анықтама береді: «Макроструктура
- это обобщенное описание ... ... ... ... адресат
строит в процессе ... ... ... ... ... ол ... ұқсас
дискурстың пропозицияларынан белгілі бір макроережелерге сай алынады.
Мұндай макроережелер қатарына ... ... ... ... ... – маңызсыз ақпараттан арылу, жалпылау ережесі – екі не одан ... ... ... тізу ... – бірнеше пропозицияларды
бір пропозицияға құрастыру, айналдыру. ... ... ... хабар бере алатындай дәрежеде құрылады. Жалпылану дәрежесіне
қарай макроқұрылымдар бірнеше деңгейге ие болады, соған сай ... ... ... Дейк ... басқаша реферат
немесе резюме деп те атаған. Оның құрылымы ұзақ мерзімдік жад ... ... айта ... ... оның ... ... сондықтан да оқыған не естіген кей дискурстарды адам өз жадында
ұзақ уақыт сақтай алатындығын атайды. Тыңдаушы не ... ... ... ... ... бір түрі болып табылады.
Стратегия, Т.ван Дейкше, мақсатқа ... ... ... деңгейде икемді,
әрі бір уақытта бірнеше ... ... ... ... ... ... суперқұрылым термині де қолданылады. Екеуінің
айырмашылығы мынада: суперқұрылым – нақты дискурс ... ... ол ... ... ... ... оның ... байланысты.
Стандартты сызбамен құрылған құрылымды У.Лабов нарративті сызба деп атап,
оны нарративті дискурс дейді. Ол негізінен мынадай сызбамен ... ...... – күрделену – баға –шешім – код. ... ... ... ... ... сызба терминін қолданады.
Мысалы, пәтер түсінігіне қатысты сызбаға пәтердің ас бөлмесінің, жуынатын
бөлмесінің, қонақ ... ... есік ... ... ... білімдерінің
енетіндігін көрсеткен [28]. Аталған термин мәнінде қолдануға өзге де
зерттеушілер өз ... ... ... М.Минский фрейм терминін,
Р.Шенк және Р.Абельсон скрипт терминін, А.Сэнфорд және С.Гаррод сценарий
терминін ... ... / кіші ... ... оны ... ... ... сипатты, яғни дискурсты кіші
құрастырушыларға ... ... ... кіші ... түзетін
бірліктер клауздар немесе предикациялар деп ... ... ... клауздардың сақиналы тізбегінен түзіледі. Дискурстың ең төменгі
деңгейіндегі бірлікті А.Л.Литвиненко ... ... ... ... ... деп ... да, ... дискурс құрылымын
түзуге қатысатын бірліктерді дискурстық бірліктер дейді. А.Л.Литвиненко
дискурстың қарапайым бірлігі мен клаузды бір ... ... ... ... ... ... не етістік тобынан тұратын қарапайым сөйлеммен
тең деп ... ... ... ... ... ... Оның ... немесе клауздар әуелі өзара байланысады да, солардан түзілген
пропозициялар дискурстың ірі ... ... ... ... микроқұрылымы жинақталып макроқұрылымын береді, әрі олардың
құрамдас бөліктері өзара тығыз байланыста ... ... ... етеді. Дискурс бірліктерінің байланыстылығын оның барлық
деңгейінде ... ... ... жүзеге асырады. Ондай риторикалық
қатынас түрлеріне бірізділік, себеп, шарт, мақсат, ... ... Т.А. ван ... теориясына сүйенсек, дискурс бір – ... ... ... ... арасында бірізділікке ие
семантикалық байланыс болады, оны мынадай негізгі ережемен беруге болады:
«Егер В-ға ... ... мен ... ... асу ... ... ... А қатысты болса, онда А мен В байланысты» [3.126-127].
Бұл ереже бойынша мәтіндегі сипатталатын ... ... ... бірізділігі
мүмкін жағдайларды сипаттағанда ғана семантикалық байланыста деп ... ... ... ... айқындауға мүмкіндік беретін - біздің осы
өмірде мүмкін болатындар ... ... бен ... Егер ... өзенге бардық. Күн ұзаққа балық ауладық» ... ... ... ... ... ... оның себебі өзенге бару балық
аулауға мүмкіндік береді. Ал «Кеше біз ... ... ... ... ... алсақ, мұндағы семантикалық байланыстылықтың жоқтығын
өзенге барудың сабақтың басталуына ... ... ... ... ... сипаты ауқымды және кіші ... ... орын ... ... ... ... түсетін
дискурс бірліктерінің бірі ядро (негізгі, орталық болып ... ... ... ... ... шоғырланатын шеткері) саттелит қызметін
атқарады. Егер біріккен екі бірліктің бірі ядро, екіншісі саттелит болса,
онда ... ... ... деп ... да, ал олар ... ... ондағы қатынас бинарлы болып табылады [27].
Дискурс құрылымын бірліктері семантикалық қатынаспен ... ... ... ... (бұл теория Риторикалық құрылым теориясы деп
аталады) американдық ... ... Манн және ... Томпсон 1980
жылдары ұсынған. Олардың сипаттауынша, дискурс құрылымы ... ... ... ... ... және олар ағаш сипатты
(древовидная структура). Авторлардың анықтауынша, риторикалық құрылым
теориясы (әрі ... РҚТ) ... ... ... ... ... ... теория. Олар құрылымның мынадай негізгі 3 ... ... 1) ...... ... ... ... беретін және жанрына тәуелді құрылым; 2) байланыс құрылымы – мәтіннің
өзін ұйымдастыруға жауап беретін, оны ... ... ... ... құрылым; 3) синтаксистік құрылым – ... ... ... РҚТ – ның ... ... ... мен ... (асимметриялы және симметриялы болып бөлінеді де,
ғылыми әдебиеттерде ... ... ... саны 27 деп ... ... Мәтіннің ұйымдасуы бұл теория бойынша мынадай сипатта жүреді: мәтін
маңызды қызметтік бөліктерден тұрады да, ол ... ... ірі ... ... мәтінге бірігеді. Мәтін біртұтас әрі ... ... ... ...... қызметінде. Ол автордың
қандай да бір мақсатына сай жазылады, ал байланыстылығы мен тұтастығы ... ... ... ... оның ... кіші ... ... иерархия бірыңғай сипатта көрінеді, кез келген көлемдегі бірліктердің
бірігуі үшін ... ... ... ... ... РҚТ мәтіннің
жазушы/ айтушы ... сай ... ... ... ... ... ... екі мәселеге ерекше көңіл
бөліну қажеттігі айтылып жүр: 1) дискурстық бірліктердің ажырамау / ... ... 2) ... қарапайым дискурстық бірліктерге
бөлу алгоритмі. Дискурстық бірліктердің ажырамау проблемасы ... ... ... ... ... тану ұғынылады. Авторлар
кейінгі кезде жариялаған еңбектерінде дискурс бірлігі ретінде ... ... де ... ... бар екендігін, бірақ олардың сирек
кездесетінін атайды. ... ... ... ... ... бойынша мына мәселелер алға шығады: ... ... ... ... дискурстық бірліктер клауздарға
(жекелеген сөйлемдерге) сай түседі. Қиындық күрделі құрылымдарды ... бөлу ... ... ... дискурстың қарапайым бірліктерін
(әрі қарай ДҚБ) бөлу ережесіне сай, ең әуелі, ... ... ... ... яғни ... және ... ... айқындау
ұсынылады, сонан соң синтаксистік бірліктерге (айтылымдарға) бөлшектейді,
негізінен, ДҚБ бөлудің ... ... ... ... Әр ... жеке ДҚБ түзеді. Төл сөздерде клауз ... көп ... ... ... ДҚБ ... ... ... мен бағыныңқылар, оралымдар семантикалық қызметіне сай жіктеледі
[28.11]. ДҚБ бөлу ... ... өз ... ... ... Мысалы, ағылшын тіліндегі дискурс құрылымын сипаттауға арналған
РҚТ–ны орыс тіліндегі дискурстардың құрылымын сипаттауға икемдеп, ...... ... ... ... ... ... дискурстарды немесе
дискурс типтерін оларда ... бір ... ... тобының
немесе құрылымдарында типтік фрагменттердің бар-жоқтығын салыстыра отырып
анықтауға мүмкіндік береді. Дискурс ... ... ... құрылым теориясы анықтаған мәселелерді зерделеу және оның қазақ
тіліндегі дискурс ... ... ... көп ... ... ... ... анықтау шешімін күтіп тұрған іс. Ал ... ... ... ... ... қарай жүргізу бағытын
ұстанамыз. Олай болатын ... ... ... ... в том, ... ... языка, характеризующая его поверхностные уровни,в
значительной ... ... а) ... ... ... она ... ... и б) теми процессами, которые происходят
при переходе от этой ... к ее ... ... ... [29.124.]. Кодтаушы техника – ... ...... түсініктің – бейнеленуі. Әр семантикалық түсініктің алдында
коммуникативтік түрткі болады, сол ... ... ... ... сай мағына туады. Семантикалық түсінік өз кезегінде
ойды рәсімдеу мен үстірт құрылымға сай ... ... ... ... ... түсінік компоненттері
Семантикалық түсінік термині ой мен ... ... сөз ... ... ... «ОЙ- ХАБАР» лингвистикалық ... ... жүр. ... ... ... ... түсінік
дегеніміз – является не исходным терминальным компонентом модели ... ... ... ... процесса, мыслительной деятельности, в
свою очередь имеющей «замысел (или мысль), с которого начинается ... ... [30.9.]. ... ... түсінік –
бұл синтаксистік ... ... ... ... ... ... ... бұл құрылым элементтерінің және
олардың мағыналарының арасындағы сәйкестену өте айқын, әрі ... ... ... ... ... ... негізінде жатқан түпкі ой,
ойлау әрекеті мен ... ... ... ... ... түсінік -
жалпы ойдың пайда болуы мен оның ... ... ... ... дискурста көрініс табуының және қабылдаушыда дұрыс қабылдануының
негізі. Оның өзі белгілі құрылымға ие ... ... ... ... ... 8 ... ... жүр. Олар: жағдаяттық (ситуационный),
дейктикалық не актілік-сөйлеу ... ... ... ... («упаковочный»)), референциялы,
модальды, логикалық, эмоционалды, интенциялы не ... ... ... негізгі компоненттерімен сай түседі: жағдаяттық,
коммуникативтік, референциялы және ... ... ... ... не ... ... ... шынайы жағдаят
туралы хабар, ақпарат енсе, әр ... тыс ... ... да ... бір
саналы тұлғаға тікелей қатысты өтеді, ал оның сөйлеу әрекеті тек шындықты
сана ... ... қана ... оны өз ... сай ... ... ... айналдырады, сол кезде ақпараттың маңыздылығы, жаңалығы ... ... ... оның ... де, ... ... қарай да
анықталады, оны ақпараттың коммуникативтік компоненті деп есептейді. Сөйлеу
актісінің сәтті орындалуы сөйлеушінің тыңдаушы назары мен ... өзі ... ... шындық моделіне аударуда жатады да, ол ... ... ... отырған оқиға өткен орын мен уақытты, олардың сөйлеу
актісі орындалып жатқан орталықпен ... ... ... ... ... бұл түрі ... және ... компонент деп
аталады. Кейбір әдебиеттерде соңғыларын – коммуникативтік, референциялы,
дейктикалық – ... ... ... ... ... ... бұл үшеуі өзара тығыз байланыста көрініс табады.
Жағдаяттық компонент - семантикалық ... ... мен ... ... кейбір сыртқы жағдаятты бейнелейтін бөлігі. Бұл компонент
семантикалық түсінік компоненттерінің иерархиясында маңызды ... ... ... да ол ... ... ... аударып келеді. Оның
тілдік көрінісінің ең негізгі бірлігі – сөйлем.
Тілден тыс қарапайым жағдаят ... ... ... мен ... тұрады. Семантикалық-синтаксистік деңгейде мұндай тілден тыс
жағдайды пропозиция бейнелейді, ол предикат пен ... ... [31.85.] ... ... ... сай ... актанттар деп бөліп көрсетеді. Түсініктірек айтар болсақ, әр
айтылым не ... әр ... ... ... ... олар ... ... бейнелеуге қатысып тұр. Сондықтан да, ең алдымен жағдаяттық
компонент пропозициясы лексикаланады. Қалған компоненттер ... және ... ... ... енуі де ... қарай орындалады. Егер айтылым мазмұны тек бір ... ... ... ... ... ... ... келе қоймағанымен, олардың иллокутивті-дейктикалық мәнін
семантикасына қарап танимыз.
Дейктикалық не актілік-сөйлеу компоненті айтылымның жағдаяттық мазмұны
мен сол ... ... ... да ... қабылданатын сөйлеу
актілері нүктелерімен арақатынасын белгілейді. Сөйлеу актісі ... ... ... қала ... ... ... ... ол сөйлеу актісі мен жағдаятты уақыт пен кеңістікке, сөйлеу
актісінің ... ... яғни ... және ... ... ұстаныммен
бағдарлай отырып белгілейді. Сондықтан да күрделі коммуникативтік жағдаят
барысындағы сөйлеу актісінде сөйлеуші хабардың ... ... ... ... ал сол мән ... ... негізінен, дейксистер арқылы
(жіктеу есімдіктері, демеуліктер, мезгіл үстеулері т.с.с арқылы) заттанады
немесе деректенеді.
Коммуникативтік «қаттаушы» компонент әр нақты ... ... ... ... дискурспен арақатынасын белгілейді. Ол сөйлеушінің «мәндік
тапсырмасын» орындаудағы стратегиясының ... ... ... ... тудыруда оны алдыңғы мәтінмен
сәйкестендіріп қана қоймайды, ... ... ... ... та ... ... ... бұл компонент сөйлемді
актуальды мүшелеумен сай келеді. Яғни, бұл ... ... ... ... ... ... ... эмпатия, түрлі анафоралық
айтылымдар, коммуникативтік ақпарат тасымалдаушылары, яғни интонация ... орын ... ... ... ... ... табылады, оның қызметі – шындық
элементтерін бейнелеген мәтін элементтерінің арақатысын ашу, ... ... ... ... ... болмаса, ақпарат
дұрыс түсінілмейді. Мысалы, ... ... ... ... ... үзіндісіндегі «–Ааааа, ууууу, аааа» айтылым формасына көңіл
аударайық. Бұл айтылым екі ... ... ... бірі ... ... екінші жерде - Жасбұғының дыбыстауы. Ал оның ... ... тек осы ... ... ... ... ... тасымалдаушыларға интонация, есімдіктер т.с.с жатады.
Біздің мысалымызға келсек, Кербұғының дыбыстауын білдіріп тұрған бірліктер
референциялы компонентке ... ... ... Бұл ... ... ... ... . Тұман әлі сейілген жоқ. ... ууу, ... қоса үні де ... кете ... Кербұғы, қаңси бастаған кеудесін
қақ айыра шақырмаққа аузын ашты, бәрібір ... ... үні ...... уууу, аааа? Тау жаңғырыққан жоқ, мелшиіп әр тасы көкбеттеніп
дүмбілез ... ... ...... ... жетті де,
қарсы алдында тұрған діңгекті иіскеп, жүгіре-жүгіре деміккен ... ... соң ... жас алып ... ... жас ... ... әрі зор дауыспен күйек шақырды. –Аааааааа, ууууууууу, ааааааааа,
ууууууууу, ... Бұл үнді ... тау ... ... ұзақ
қақпақылдады, қайталады-ау...... Жасбұғының дыбыстауы өзін мертіктіріп
кеткен Жасбұғының қызықшыл ... әні ... ... ... ... үні ... ... уууууу, аааааа, ууууу!!?(354-б.).
Модальды компонент реляциялы, пропозиция мен ... ... ... Бұл ... ... ... ... мен
ирреальдылығына сенімділігін танытады. Модальды мағына модаль сөздермен,
рай категориялары, интонация арқылы бейнеленеді.
Логикалық компонент мәтінді ... мен ... ... әлем
туралы білімімен сәйкестейді, бұрыннан бар білімнің жаңа ... ... ... ... ... қамтамасыз етеді. Оның
элементтеріне пайымдаудың субъект-предикаттық құрылымы, ... ... және ... ... бөлінуі жатады.
Эмоционалды компонент сөйлеуші тұлғаның тілегімен, бағалауымен,
психофизикалық күйімен айтылым мазмұнының арақатынасын белгілейді.
Интенциялы ... ... ... ... сөйлеу
ниетімен байланысын көрсетеді: тыңдаушысын ақпараттандырады, оның ... ... оның ... сөйлеу, ойлау реакциясына түрткі болады,
нақты айтсақ, ... ... ... ... бәрі де осы
интенциялы компонентке жатады. Жоғарыда айтылғандарға О.Бөкейдің «Кербұғы»
әңгімесінің мәтінінен ішінара ... ... ... ... ... А-а-у-у-а! Кербұғы бүгін де су ішкен жоқ. (342-б.)... –А-а-а-а-
у-уу-аааа! Бұл бедеу үн баяғыдай ... дүр ... зор ... ... ... қалған жұрнақ айқай екенін аңғарталы (342-
б.).....Әлде көз алдында ақырғы рет секіріп билеп кетіп бара ... ... енді ... ... ... ... көре алмайтыны енді
қайтып салмақпен жүріп, ... ... ... наз қыла ... ... көре алмасы, ести алмасы көп баянсыз жалғанның тұмбасына шам
батқан, ... шын ... енді ғана ... түскендей селк етіп,
ұнжырғасын көтерді де, тағы да бір рет ... ... ... ... ... ... ... ... уууууууууу, ааааааааа, ууу!
...Осы бір оқиғаны еріксіз есіне алған Кербұғы ... ... ... бастаған жапырағын үзіп алды да, талмап оразасын ашты. Тұман әлі
сейілген жоқ. (346-б.). ... ... алып ... арғы ... ... кеткен Жасбұғының қызықшыл рақатты әні естіледі. Баяғыда бұл да
кәрі бұғының шекесін қақ ... ... өзі ... дәл ... ... толы ... әнін шырқап еді-ай. Дүние кезек екен, дүние
кезек екен... -Аааа, уууу, аааа!(348-б.). ...-Ааа, ууу, ааа? ... ... де ... кете ... ... сонау сары жағал таудың ар жағындағы
ұшпа басы аппақ қар меңдеп, мұнартқан ... ... Сол шоқы ... ... тым биік ... ... есейе келе аласарып кеткендей еді, енді,
міне, тағы да заңғар ... ... ... ... қаңси
бастаған кеудесін қақ айыра шақырмаққа аузын ашты, бәрібір баяғыдағы сырнай
үні тарғылданып шықты. – Аааа, уууу, аааа? Тау ... жоқ, ... ... көкбеттеніп дүмбілез жатыр(353-б.). ...Ақшағыл арман – Ақшоқыға аман-
сау жетті де, қарсы алдында тұрған діңгекті иіскеп, жүгіре-жүгіре ... ... ... соң ... жас алып ... ... жас шағындағыдай
арқырап, таза әрі зор дауыспен ... ... ... ууууууууу,
ааааааааа, ууууууууу, ууууууу! Бұл үнді күллі тау әулеті үздік-создық ұзақ
қақпақылдады, қайталады-ау...... Ағаш қоршаудың ішінен ... ... ... үні ... ... ... аааааа, ууууу!!?(354-
б.).Үзіндіде берілген ақпараттың семантикалық түсінігінің жағдаяттық
компоненті әр ... ... ... бірақ олардың үстірт ... бір ... ... ... ... құрылымы дәстүрлі
предикаттық-аргументтік құрылымға сай келмейді, бірақ оның семантикалық
түсінігі ... ... мәні ... анықталады. Дискурстың өнімі
мәтіннен алған үзіндідегі осындай ... ... ... ... ... өкініш өрті жандырып барады. Дәуренім ... ... ... ... мен оның ... ... қалпына
келтірілген түрін келтірейік: –А-а-а-а-у-уу-аааа! мәннің эмоционалды
компоненті, негізгі мағынасы «Мен ... ... ... ... -
Ааааа, ууууу, аааааа! Эмоционалды компонент, негізгі мәні ... ... ... ... ... ууу! айтылымы мәннің
иллокутивтік-дейктикалық компоненті, негізгі мәні ... ... ... ... ... мәні «Мен ... де, өмірден де түңілдім».
... -Аааа, ... ... ... ... тиесілі, эмоциональды компонент,
негізгі мәні: «Мен үйірге өзім иемін, мен шатпын, өмір қандай рахат», ...-
Ааа, ууу, ааа? ... ... ... ... ... ... ... «Шынымен де, менің дәуренім өткені ме?», – Аааа, уууу, ... ... ... де ... ... ... аяқталды ма,
өзегім өртеніп барады», –Аааааааа, ... ... ... ... тағы да ... қатысты, мәннің эмоционалды компоненті,
негізгі мәні: «Қайран, жастық шақ, осылай арқырар едім-ау!», ... ... ... бұл ... тағы да ... ... ... негізгі мәні: «Мен рақаттанып тұрмын, өмір қандай ғажап!».Өзіміз
қалпына келтіріп отырған ақпараттың толық күйі ... ... ... ... туындап тұр да, сол мәннің ішінде референциялы компонент ... ... атап ... ... ... ... ... марал,
күйік, үйір т.с.с.), есімдіктер (бұл, өзімен қоса ), интонация (леп ... ... ... - бұлар оқырманға жазушы таңбалаған сұрау (?), леп ... ... ... ... ... ... арқылы
(!!?) белгілі бір қызмет етіп тұр. ... ... ... ... ... таңбаға түсірілуі мен әр ... ... ... ... ... ... алдыңғы мәтінмен
байланыстырып, соған сай қабылдануын ыңғайлау ... ... біз ... ... ... бұл мынадай сипатта көрініс тапқан, сөйлеуші үшеу: 1)
автор, 2) Кербұғы, 3) ... ... ... ... ... екінші, үшінші қатысушыларға тіл бітірген, бұл дискурс мәні
қабылдаушыларда (оқырмандарда) бұрыннан бар ... ... ... айналысатын кәсіп иелеріне бұл өмір шындығы таныс, сонымен
бірге қабылдаушылар ... ... ауыз ... ... ... тіл ... ... бар, сонымен қатар адамның өміріне
ұқсастығы бар). Бұл тұста логикалық компонент іске ... тұр. ... ... ... әр ... сана-сезімін өзінше, өз ақылы негізінде
туғызып отыр, сонда оның ақыл-ойынан туындаған үш ... ... ... өз ... ... мен ... ... пайымдауын) астырт
және үстірт құрылым жұптастығы пайда ... ... шын ... бұл бір ғана
тілдік тұлғаның ақыл-ой жемісінің ... ... да ... тән
айтылымдар (мәтіннен авторға бағытталғанда) осы барлық дискурс тақырыбына
сай оны шоғырландыру жүйесі ... ... Оның ... ... оқырмандар тарапынан туындайтын тағы да осындай астырт және
үстірт құрылымдар жұптастығы түзіледі, осылайша мәтін тіні өз ... ... ... ... ... астырт құрылымға сай
түседі. Н.Хомский көрсеткендей, терең не астырт ... ... ... да, ... әр пайымдау (пропозиция) бір-бірімен байланысқа түседі,
осыдан астырт құрылым түзіледі. ... ... ... ... ... ... ... арқасында орындалады, қазіргі
терминологиямен айтсақ, грамматикалық трансформация жолымен жүзеге асады.
Бұл тұстағы ... ... ... ... Н.Хомскийдің көрсеткен
сөздің түзілу және түсінілу кезінде ... ... ... ... түзу мен ... және үстірт құрылым байланысын жүзеге ... ... [32.30]. ... ... әр предикаттық-аргументтік
не предикаттық актанттық, субъект - предикаттық ... ие ... ... Кербұғы бүгін де су ішкен жоқ ...... ... жоқ – ... Осы ... үш ... ... өзіне бекітіп
тұр: Кербұғы (субъект, агенс), бүгін (сирконстант), су (объект). ... ... сай бұл ... ... ... бар: ... бұрын су ішетін. 2) Кербұғы бірнеше ... бері су ... ... су ... ... бар (белгілі себептермен не өзі ішпей тұр, не
оған су бермеуде, не оған ... ... ... (сүт не т.б.) ... бұл ... ... қатысты бөліктердің ... ... Бұл ... барысында пропозициялы құрылымда тасымалданған
ақпараттың дұрыс қабылдануына алғышарт жасайды, ... ... ... ... ... қабылдауға дайындық пайда болады,
коммуникативтік компонент сипаты ... Бұл әр ... ... ... ... мен ... ... етеді де, осылардың негізінде
біртұтас дискурстың сәтті орындалуы жүзеге асады. Сөздің түзілуіне ... осы ... ... осы болмысымен дискурстың ұйымдастырылуына
да тірек болады, өйткені дискурс сөзсіз, тілсіз ... не ... ... ... ... семантикалық компоненттердің үндестігінен
туындайтын семантикалық түсінік құрылымының түзілу грамматикасы дискурстың
түзілу грамматикасына негіз ... ... да ... ... ... құрылымының түзілу заңдылықтарының ортақ негізге –
семантикалық түсінікке - ... ... ... ... ... құрылымдар психолингвистикада когнитивтік құрылымдармен
өте тығыз байланысты, бірақ тепе-теңдікте емес деп түсіндіреді. Когнитивтік
құрылымдар ... ... ... ол ... ... мен ... ... ережелер жүйесінің қалыптасуында ерекше
рөл атқарады. Семантикалық ... ... ... тән ... ... элементтердің таңдалу ережелерімен сипатталады. Олар алғашқы
кезде ... ... ... ... ... семантикалық құрылымдар
когнитивтік құрылымдардың құрамдас бөлігіне айналады [33.50]. ... ... де, ... де, ... не ... да ... ... құрылымымен байланыстырылады. Ал семантикалық құрылым ... ... әрі ... зерттеу нысанынан келіп сипаттауға байланысты
түрлі деңгейдегі, ... ... да бір ... ... ие ... ... жүр: сөйлемнің предикатты-актанттық (пропозициялы)
құрылымы, мәтіннің не ... ... ... ... не
дискурстың семантикалық макроқұрылымы т.с.с. ... ... ... ... ... ... олардың айырмашылықтарына, өзара
байланысу заңдылықтарына, түрлеріне сипаттама беріледі, әрине, әр зерттеуде
түрліше, бірақ ... – қай- ... да ... ... соны ... ала отырып семантикалық құрылымға сипаттама
беретіндігі, не ... ... ... ірі ... Соған сай предикат, актант, ядро, пропозиция тақырыбы,
макроқұрылым, тақырыптық құрылым, ... ... ... ... ... қаттаудың алғашқы тәсілі ретінде жүзеге асады
да, сөйлемнің не мәтін мен дискурстың ... ... ... ... түзеді. Соған сай мысалы, семантикалық макроқұрылымдар ... ... ... не сөз ... т. б. көрінеді.
Кез келген тіл тұтынушысы өзінің не туралы әңгімелескенін немесе ... ... бір ... ... ... ... бере ... Мысалы:
«Мен 4 желтоқсандағы Президент сайлауына дайындықтың қалай жүріп жатқаны
туралы оқыдым» деген ... ... ... ... мәтіннің не
сөйленген сөздің) негізгі ... ... ... ... ақпараттың
тақырыптық элементін – топикті – тақырыпты беріп тұр. Осы тақырып ... ... ... ... ... ... болады.
Семантикалық құрылымды түзетін негізгі ... бірі ... ... ол ең кіші ... ... ... табылады. Бұл
семантикалық компоненттер «түсінік» ұғымына бірігеді, бұл түсінікте қандай
да бір компонент ... яғни ядро ... ... ... ... ... түзеді. «Түсінік» сөзі мен ... ... ... ... ... олардың семантикалық құрылым
түзетін бөлшекке тән сипаты нақты аталмағанын аңғаруға болады:
І.Түсінік – 1) заттар мен ... ... ... ... ... рәсімделуі; 2) қандай да бір нәрсе туралы мәлімет, ұғым;
3) қандай да бір нәрсені түсіну ... ... 4) ... ... ... ... бойынша ойда жалпыланып бейнеленуі [34.159].
ІІ. Сыртқы, шеткі - 1) ағзаның не дененің шеткі, жоғарғы бөлігі; 2)
дененің ... ... ... ... ... ... сенсорлық
және моторлық нейрондар; 3)шекаралық маңыздылықты белгілейтін ... ... ... ... ... ... компонентінен
түзілетін түсінікті ашатын мағынадағысы деп сөздіктегі І. 4 – ... ... ... ... сай ... ... деп ІІ. 3- ... көрсетуге
болады.
Түсінік – семантикалық бірлік. Грамматикалық жағынан ол тілдегі
морфема, сөз, сөз ... ... ... ... да бір ... ... басқа тілге бір сөзбен әр уақытта беріле бермейді, бірақ
сөздердің тіркесімен, не болмаса қандай да бір ... ... ... Өзге ... ... түсініктің өзі өзгеріссіз қалады да, ал оның
формалды қыры грамматикалық құрылымы жағынан ... ... ... ... ... ... ... мынадай топтарға бөледі: {нысан (обьект), әрекет (действие),
абстракция және қатынас}. Түсініктерді классификациялаған, ... ... сол ... ... ... ... бастапқы орталық, ядро болып
табылатын семантикалық компонентті ... ... ... арал ... ... ... себебі «арал деп жан-жағынан сумен қоршалған жер»
анықталады, яғни бұл түсінікке орталық ... ... ... ... ... компоненттерді, біріншіден, олардың қызметіне қарай,
яғни семантикалық орталық па, әлде түсініктің сыртқы, шеткі компоненті ... ... ... ... ... ... ... қайсысына жататына
қарай бөлуі керек: нысанға ма, әрекетке ме, ... ма ... ма? ... ... төмендегідей екі көзқараспен де жіктейді:
1) түсініктің нысанмен, әрекетпен, абстракциямен немесе қатынаспен сәйкес
түсуіне ... бұл ... ... қайсысының түсінік ядросын түзетіндігі
ескеріледі; 2) пропозицияның ... ... ... ... ... қарай: мысалы: агенс, инструмент (құрал), әрекет нысаны.
Пропозиция – түсініктер тобын білдіреді; олардың ... де ... ... ... ... ... ... ретіне танылады. Пропозиция –
хабар бірлігі болып табылады, яғни ол ... да бір ... ... ... сұрауды, бұйыруды білдіре алады. Ал түсінік пен ... ... мұны ... ... алмайды, оларды «мәндік
бірліктер» ретінде қарастыруға болады, ал ... ... ... ... ... ... Бірақ дискурс пропозициялардың тізбегі емес.
Мәтінді құрушы автор саналы не ... ... өз ... ... ... ол ... тақырыбына тәуелді болады. Сол үшін пропозициялар ірі
бөліктерге бірігеді. Біреуі ... ядро ... ... ... ... ... деп ... Байымдаудың орталық пропозициясы
негізгі, басты деп танылады. Ал ... ... оны ... ... өздері ірі бөліктерге бірігеді де, ол ... ... ... атауға ие болады. Мұндай ... ... ... пропозиция тақырыбы болады, орталық
пропозиция басты, негізгі пропозициялар қатары арқылы ... ... ... ... тарауларға бірігеді де, оларда орталық
пропозиция тақырыбы эксплицитті ... ... ... ... ... өз ... топтасып, тұтас дискурсты түзеді. Егер ... ... ... ... орталық пропозиция дискурстың барлығына
ортақ тақырыпты ... ... ... арасындағы айырманы
түсінуде олардың өзара ұқсас бірліктермен сәйкес келетінін есте ... ... ... ... байымдау байымдаумен, абзац
абзацпен, тарау ... ал онан да ірі ... ... сай ... сәйкестенеді. Бірақ бұдан жекелеген пропозициялар тек ... ... ... екен деген ой тумауы керек. Шын мәнінде
олардың ... ... ... ... ірі ... сай ... ... пропозиция абзацтың, тараудың не болмаса қандай да бір бірліктің
қызметін атқарады. ... сай ірі ... ... кез ... ... бірліктен, тіпті бір ғана бірліктен құрала алады. ... ... ... ғана ... ... абзацтардан
тұрады) анықталмайды, өзіне тікелей байланысты бірліктермен сәйкестікте
анықталады.Мысалы,байымдау семантикалық бірлік ретінде тек ... оның бір ... ... тіркесім түзіп қана анықталмайды.
Бұл басты ... ... ... ... бір ... ... байымдаумен сәйкестенуі керек. Осыған ұқсас абзац өз ... не ... ... ... қана ... ... ... оның
ішіндегі орталығы, басқа абзацтағы екінші орталық пропозициямен ... ... ... және ... ... ... байланыстың теориялық та, практикалық та маңызы зор. ... және ... ... ... ... ... да білеміз. Егер неғұрлым ірі ... ... ... осы
елеулі алшақтық азая түседі. Түсінік грамматикалық түрде морфема, сөз, сөз
тіркесі ... ... ал ... ... ... беріледі.
Бірақ грамматикалық және семантикалық абзацтардың ... ... ... ал ... кем ... мысалы дискурстың бір грамматикалық
абзацында бірнеше семантикалық ... ... ... ... ... коммуникативтік рөлі мен ішкі құрылымдары тірек етіледі.
Пропозицияға ... ... ... ... (rvss – это
минимальная семантическая единица, состоящая из понятия или из ... ... ... ... об определенном событии или отношении» Ал
Ч.Филлмордың байымдауында ол былай көрініс ... «Как ... ... с ... на ... в ... ... следующие
характеристики. Пропозиционное ядро простого ... ... ... (глагол, прилагательное или существительное), который дополняется
распространителями. Последние, в свою ... ... с ... ... ... ... одной из семантических функций, известных как падежи
(глубинной структуры)».
Ғылыми әдебиеттерде осы анықтамаларды тірек ете ... ... ... ... 1) ... ... 2) күй пропозициясы. Әрекет
пропозициясы деп басты құрамдас бөлігі әрекет ... ... ... ... ... бөлігі қатынасқа негізделетін пропозиция күй
пропозициясы делінеді. Әрекет ... ... бір ... ... осы ... қатысты кез келген түсініктен тұра алады. ... мен ... ... ... болатын қатынасты терминмен
«агенс», «әрекет нысаны», «инструмент» т.б. деп ... Күй ... ... ... ... екі ... арасында орнаған белгілі бір
қатынасты хабарлайды немесе абстракция мен ... ... ... мен ... ... ... ... білдіреді. Мысалы,
«Бұл адам – дәрігер » деген ... ... мен ... ... ... кіреді, рөльдер қызметін сипаттайтын қатынасқа ие.
«Қызыл – бұл ... түс» ... де ... ... ... бар . ... түс ... де бір «Абстракция» тобына кіреді және жіктеу
қатынасын білдіреді. Ал енді ... су ... ... ... ... ... де, өзі «су» деген нысан тобына енетін мүшемен
анықтауыштық қатынаста тұр. Бұл ... ... ... ... ... пропозицияның басты құрамдас бөлігі әрекетті
емес, қатынасты ... тұр. ... ... ... бір семантикалық
бірліктерді не бекітеді, не ... ... сай ... ... мен бекіту пропозициясы деп ... ... ... ... пропозиция, байымдау, абзац, тарау және
онан да ірі бөліктер енеді. Олардың ... да ... ... яғни ... ... ... ... зат
есімдер белгілі бір әрекетті бейнелесе, тұтас семантикалық құрылымның бір
пропозициясын түзе алады. Екінші ... ... ... бір сөз ... талдау жасағанда 1 әрекет туралы бір ғана хабарды білдіре
алады, ал жоғары қабатты құрылым екі ... ... ... Осылайша,
мәтінге семантикалық негізде талдау жасау дәстүрлі грамматикалық талдау
жасаудан түбірімен ... ... ... ... ... ... бірліктер мен басқа бағалау критерийлері ... ... мен ... ... ... ... басты назарға алынады.
Жоғарыда айтылғандарға сүйенсек, мәтіннің немесе дискурстың
семантикалық ... ... ... екі ... бірлікке
негізделеді: түсінік (ойлау бірлігі) және пропозиция (хабар бірлігі).
Алғашқы негізгі ... ... ... ... бір қатынастар
негізінде бірігеді. Ал екінші семантикалық бірлік – ... ... ... ... ... ... ... келіп тұтас
дискурсты түзетін пропозициялар қатынасы пропозицияның өзін ... ... ... ... ... де ... ... бар.
Пропозициялар арасындағы қатынас сипатын жалпы алғанда екі ... ... ... ... ... ... және ассоциациялық
қатынас (отношения ассоциации). Ірі семантикалық бірліктер (пропозициядан
тұратын) қатынасы да, жай ... ... ... ... Байымдау өзара осы екі қатынастың бірімен – не толықтыру, не
ассоциация - ... ... пен ... ... да осы ... Бұл
екі типті қатынас пропозициялар арасында да, орталық пропозициялар мен ірі
семантикалық бірліктер арасында да орын ... әрі ... ... мен ... ... екі ... ... Олар өзге
семантикалық бірліктерді не дамытады, не бекітеді. Семантикалық бірліктерді
дамыту кезінде ... ... ... қатынасы пайда болса,
семантикалық бірліктерді бекіту кезінде – ассоциативтік қатынас туындайды.
Мысалы, толықтыру ... ие ... ... ... ... ... ірі ... бірліктерді, семантикалық тарауды сипаттауға
болады. Бұл тарауда пропозиция тақырыбы орталық болып табылады да, ... одан ірі ... ... Пропозиция тақырыбы абзацқа қатысты
алғанда да орталық ... да, ... ... тарау құрылады. Басты,
негізгі пропозиция байымдауға қатысты алғанда орталық түзеді де, ... ... ... ... Ал қандай да бір семантикалық бірлікке
қатысты ... ... ... ... ... ... немесе басты пропозицияны құра алады. Басты пропозиция мен
пропозиция тақырыбы дискурсты дамытады және сол ... ... ... ... ... ... пропозициясын бекітеді, бағыттайды,
түсіндіреді. Көптеген тарауларда ... ... ие ... де, ... ... ие ... бірліктер де бірдей
қатыса алады. Әрі қарай өрбімейтін пропозициялар бекіту рөлін ... ... да бір ... ассоциативтік қатынаста болады. Басты
пропозиция ... ... ... де, бір ... ... ... негіздемеге сай болуы мүмкін, бұл кездегі қатынас ассоциативтік.
Көз алдымызға мәтіннің өзін көрмесек те, біз оның басты ... ... ... ... ... ... білеміз.
Қорыта айтқанда, семантикалық бірліктердің өз арасындағы ... ... ... ... ... ... түрлі тараулардағы пропозициялар тақырыбы тараудан ірі бірлік
түзеді. Ал тарау, ережеге сай бір ... ... ... ... ... ... ... тақырыптары тарау құрады:
пропозиция тақырыбы абзац мазмұнын жинақтайды; ... ... сай, ... ... ... ... байымдауды жинақтайды; байымдау
ережеге сай, бірнеше пропозициядан тұрады.
Осылайша кіші бірліктің де, ірі бірліктің де ... ... ... ... ... ... ... актілері мен әлеуметтік мәнмәтіндегі тілдің
қызметі ауызекі сөйлеу тілі мен мәтіндерде анықталады. ... ... ... грамматикасы деген атаумен ... ... ... және ... (басты) байланыстылық түсінігі танылды,
локальды байланыстылық ... ... ... ... ... ... (басты) байланыстылық табиғаты жағынан жалпылама, әрі
дискурсты ... не оның ірі ... ... ... жалпы типін сипаттауға ... бұл ... ... ... тақырыпты, жалпы мәнді, негізгі мазмұнды енгізеді.
Бұлардың бәрі дискурстың глобальды ... ... ... береді әрі
семантикалық құрылым терминіне түсінік берумен анықталады. Макроқұрылым
түсінігі дискурстың глобальды ... ... ... ... ... ... беру үшін енгізілген.
Макроқұрылымдар Т. ван Дейк пен В.Кинчтің көрсетулерінше [13],
дискурстың глобальды құрылымын ... ... ... ... ... ... үшін сызбалық құрылым туралы сөз қозғау қажет. Мысалы,
әңгіме ... ... ... ... ал дәлелдеу- дәлелдеу
сызбасымен, мысалы аристотельдік логика силлогизмімен ... ... ...... деп аталады да, ... ... ... ... ... ... нақты категориялар терминінде
ашылады. Макроқұрылымдар – суперқұрылымдық сызбаға енетін категориялардың
семантикалық мазмұны.
Лингвистикалық семантикада дискурстың макроқұрылымы ... ... және ... ... негізгі ұстанымдары
мынадай: белгілі бір нақты ... ... оны ... ... ... ... да ... макроережелермен анықтау дискурсты құрайтын сөйлемдер
мағынасына, яғни ... ... ... ... ... ... болып табылатындықтан, олар да
пропозициялардан, атап ... ... ...... ... ... сөйлемдер арқылы берілетін
пропозициялар ... ... ... ... ... ... ... олар бір пропозицияның бірізділікпен
жоғары деңгейдегі пропозициялармен байланысын жүзеге ... ... ... ... ... ... және желілік мағынаны (дискурс
сөйлемдерінің мағынасын) білдіреді.
Макропропозициялардың ... ... ... ... сол арқылы жоғары деңгейдегі макроқұрылымдарды ... ... ... ... ... яғни ... ... құрылымға ие екендігін көреміз.
Семантикалық макроқұрылым түсінігі топик немесе дискурстың негізгі
мазмұны ... ... ірі ... қатысты айтылады.
Макроқұрылымдар, негізінен, дискурстың ... ... ... ... ... ... ашатын сөйлемнен, сөзден немесе
резюмеден. Дискурс мағынасында макроқұрылымның бар екендігін ... ... бар, ... ... ... тема-ремалық
мүшелену, сөздердің орын тәртібі. Аталған көрсеткіштер айқын берілмеген
алдыңғы ... ... ... - ... ... – пресуппозициялайды.
Дискурсты түсіну дегеніміз – барлық деңгейдегі – яғни сөз ... ... ... ... ... глобальды деңгейіндегі
қорытындыларды құру процесі [13.43].
Басты (глобальды) байланыстылық ... ... бұл ... ... ... мәні мен тақырыптық құрылымы
бейнеленеді. Дискурстың семантикасы мен ... ... ... ... пен макроқұрылым ұғынылады.
Дискурсты қабылдау теориясының негізі жасанды интеллект бойынша
жүргізілген зерттеулер мен ... ... ... ... Кинч пен ван Дейк еңбектерінде жүзеге асырылған тәжірибелерге сай
қаланды. Бұл теорияның негізгі ережелері мынадай:
1.Сөзді ... ... ең ... тіл ... ... семантикалық түсінігі мәтін базасы түрінде қалыптасады, ол
мәтін базасы пропозицияның бірізділік сипаттағы ... ... ... ... ... тұрады.
2. Интерпретация процесі қысқа мерзімдік жадта жүзеге асады, ол
циклдік ... ... ... қабылданатын сөйлем пропозиция ретінде
интерпретацияланады, ол пропозициялар мазмұндық ... ... ... соң ... ес (жад) қалыптасады, сонан соң ғана
мәтіннің жаңа ... ... ... ... (желілік) не глобальды (басты) интерпретация үрдісі тіл
тұтынушысының ... ... мен ... ... ... білім түрлерінің болуын ескереді.
4. Түсінікті құрастыратын түрлі ... ... ... ол ... жүйесінде интерпретациялау үрдісінің сол кезеңіне
қажетті тақырыптық элементтер (макропозициялар) беріледі, олар ... ... ... мен сол ... ... сай ... ... Түсіну үрдісі стратегиялық сипатта болады (ол белгілі бір нақты
ережелерге бағынбайды және ... бір ... ... үрдіс): түсіну
градуальды (сатылы ), ол шұғыл режимде жүзеге асады, толық емес ... ... онда ... мәнмәтін мен дискурстың
ұйымдастырылуының түрлі деңгейіне қатысты мәліметтер пайдаланылады, ... ... ... мен ... сай анықталады.
Мәтінді түсіну нәтижесінің бірі – мәтін базасы түрінде ... ... ... мәні ... түсінік. Бұл мәтін базасы түрінде қалыптасқан
мәтін мәнінің ұғынылуы дискурсты ... үшін ... ... қоса
жағдайлық модельдер типі түзілуі тиіс. Бұл ... ... ... ... ... ... ... ал модель – мәтіндегі сөздің не туралы
екенін білдіретін жағдай (мәтін ... ... ... ... оның ... ... ... қалыптасуы үшін ғана
қажет, сонан соң қажеттілігі ... ван Дейк пен ... ... мәтіннің пропозициялы базасы
дискурс мәнін білдіреді, тек қана эпизодтық жағдайлық модельді ... ... ... ... ... ие болатыны айтылған
[13.72-73 ]. Шынында да, бір ғана оқиғаға қатысты айтылған ... ... біз сол ... есте сақтай аламыз.
Формалды семантикада тіл мен дискурстың қолданылуы әлеммен, шындық
өмірмен ... ... Біз кез ... жағдайды мәтіннің және оны
құрастырушы сөйлемдердің көмегімен сипаттаймыз. Тіл ... ... ... ... ... ... ... бейнелейді. Бұған
қарап аталған үрдістің еркін емес ... онда ... ... бар ... ... Түрлі функцоналды грамматикаларда мына
мәселе беріледі: синтаксистік ... ... ... ... ... ... ... (коммуникативтік актілермен)
байланысты болады. Бұл семантикалық репрезентация ... ... ... және ... (бұл ... түрлі рольдік
қарым-қатынасты білдіреді: актант, ... ... және ... Бұл ... ... ... ... көрсетеді. Басқаша
айтқанда, синтаксистік және ... ... ... ... құрылымы туралы мәлімет береді. Сол тәрізді дискурс құрылымы
да біздің ... бір ... ... ... ... әрі сол ... құрастырушы сөйлемдер қатынасы арқылы
көрінеді. Жалпы макроқұрылымдар (тақырыптық ... және ... ... ... ... ... мен айдарлар жағдай
құрылымының репрезентациялану жолдарын көрсетеді.
Әр адам үнемі мәнмәтінге тәуелсіз ... ... Ол ... ... сол ... үшін аз не көп ... ... яғни әртүрлі жағдайларға куә болғанымен, олар бір тәсілмен
талданады. Ал мазмұндағы ... ... ... яғни әр ... адам ... жағдайдың сызбалық
қаңқасы (модель) түзіледі де, сол ... ... ... ал олар өз кезеңінде макропропозицияларға бірігеді; яғни,
макроқұрылым түзіледі.
Модельді ... ... ... ... ... ... ... зерттеулерде негізінен 7 түрі аталады.
Олар: коммуникативтік мәнмәтін, мақсат пен ... ... мен ... ... ... басқару, жаңарту, баға.
Осылардың қатарындағы тақырыптар, анонстар мен ... ... деп ... (-) ... ... ... берілу
жолдары. Мысалы, газет мақаласы тақырыбында көрсетілген «Рактің кешіккен
кезеңі ... ... ... ... № 02 (102) 2008. 13-б.) ... ... ... тек бұл ауруды емдеудің жаңа тәсілінің жалпы сипатын
ғана қабылдамайды, онымен қатар аталған ауруға ... ... ... да ... ... соған қатысты модельдер іске қосылады.
Дискурс – коммуникативтік жағдайдың ажырамас ... ... ... ... ... ... өзі ... не куә болған нақты
жағдайларға сай болады. Жағдайлық модельдерді семантикалық деп те ... ал ... ... прагматикалық және әлеуметтік сипатта
болады. Бұлар мәтіннің байланысты базасын ... ... ... ... қатысушылардың қызығушылықтарын, мақсатын танытуға,
коммуникацияға қатысушылардың ... рөлі мен ... ... және де ... прагматикалық интерпретациясын белгілеуге,
яғни осы кезде қандай ... ... ... ...... ... ... – анықтауға керек. ... ... ... бөлігі, сондықтан мәтін репрезентациясы мәнмәтіндік модельдің
бөлігі болады. Шын мәнінде де біз кей ... не ... ... қана ... оның ... ... кімнің және қалай айтқанын да
қалпына келтіре аламыз. Дискурс - ... ... ... Ол тек ... ... ғана ... емес, оны түсіну үшін жағдайлық модель
ғана керек емес, оның әлеуметтік әрекет екендігі назарда ... ... ... ... ... ... - дискурсты
түсінуге алғышарт жасайтын құрылым.
6. Дискурс пен мәтіннің айырым белгілері
Дискурс пен мәтінді ғылыми зерттеу әдебиеттерде тепе-тең дәрежеде
де, ... ... ... екі ... ... ... де тану
мәселесі көрініс тапқан. Негізінен екі терминнің қатарласа ... ... ... мен стилистика, поэтикалық мәтінге арналған
зерттеулерде ... ... Бұл екі ... ... ажыратыла
қолданылу қажеттігі мен ... ... ... ... ... дискурстық талдау теориясы, мәтін теориясына байланысты еңбектерде,
әсіресе соңғы кезеңдерде анық байқалып жүр. Біздің байқауымызша, мәтін ... ... тану тіл мен сөз ... ... ... айтсақ, сөйлем
мен айтылымды ажырату проблемасына ұқсас сипатта өрбейді. Ұқсастығы сөйлем
тіл жүйесінде ... ... ... ... айналса (негізінен,
интонацияның күшімен), сол тәрізді ... тіл ... ... ... ... сипатталып, ал дискурс оның коммуникативтік жағдайдағы жанды
сипаты деп ұғынылады. Бірақ ... мен ... ... де тіл ... ал ... мен дискурс коммуниканттар арасындағы ... ... деп ... ... да ... Олай ... ...
мәтіннің өзін түсінуде бірізділік жоқ. Бір қарағанда ... ... ... бір ... ... ... сияқты қабылданғанмен, кей
ғалымдардың, атап айтқанда ... [36.21] ... ол ... ... ... ... ... сөйлеу қарым-
қатынасы өмірінде алғашқы рет басталып тұрған жоқ, олар бұрыннан бар, не
біреулер ... ... де ... ... мәтінді пайдаланады, әрі ол
мәтінді жекелеген сөздерді тіркестіріп құрамайды, керісінше дайын құрылымды
қажетті сөздермен толықтырады. Қисынды сараланған ой ... ... язык ... свой ... из ... нам периодов доистории,
то духовная деятельность, направленная на выражение мысли, имеет дело уже ... ... она не ... а преобразует»
[ 8.18] деген пікірімен астарласып жатыр. Бұлардан аңғаратынымыз мәтін (кең
мағынасында алғанда) тіл деген сөзбен тең мағынада ... тұр, ... ... ... тұлғалардың ақыл-ой ... ... ген ... ... қабілетті материал, тек жалаң
материал емес, ұлттық қуатты сақтаған тілді өлі өнім ... ... ... ... ... ... ... Мұндай ой ұшқыны
Қ.Жаманбаеваның зерттеуінде де ... Атап ... ... әлдебір
құрылымдармен белгіленеді. Біз таңдап алған шығармаларда ол – ... ... Бұл ... еркімен жасалған композициялық құрылыс емес.
Бұл құрылым жөнінде автор шығарма жазылып біткенде бір-ақ біледі (ешнәрсе
аңғармауы да ... [37. 36] – деп ... Егер ... ... онда ... ... және барлық жағдайды қамтитын «әлеуметтік
кеңістік» болса, оны мәтін деген тар ... ... ... Дәл ... ... ... ... дегеніміз - осы дайын мәтіннің сөйлеу
әрекетін түзушілер мақсатына сай күрделі әрі ... ... ... ... ... ... ... көтерілуі. Ал
коммуникативтік жағдай не жағдаят деп отырғанымыз – ... ... ... мен ... етуіне жасалатын шарт, нақты бір уақытта,
нақты бір жағдайда ... ... ... ... жағдаяттың негізгі құрамдас бөліктері: коммуникация орны,
уақыты, коммуникацияға ... ... ... ... ... ой ... тілдік әрекеттесудің ... ... ... ... ... талдаған пікірімен сабақтасып жатыр. Ол сөйлеу
қарым-қатынасының негізгі компоненттеріне ... ... ... ... ... (СА), ... өмір ... (ШӨҮ), коммуникативтік орта (КО). Ол
дискурс деп коммуникативтік жағдаятты атайды, бұл жағдаятта қарым-қатынасқа
түсушілер, яғни ... ... ... ... қарым-қатынас
нәтижесінде мәтін құрылады. Сөйлеу актісі – бөлінген үзік ырғақ (такт),
дискурс бөлігі, шындық өмір ... ... ... ... ... ... тақырыбы мен оның мазмұнын анықтайды. Коммуникативтік орта –
уақыт пен кеңістікте орындалатын ... ... ... ... қоршаған конситуация (бір жағдаят). ... ... ... ... заттармен қоса коммуниканттар да енеді,
өйткені олар осы коммуникативтік ортадағы басты орынға ие ... ... ... ... ... ... ... олардың өзара бірігуіне
әкелетін интерактивті әрекеттері де енеді, ауызша ... ... ... жүзеге асырушы акустикалық сигналдар жатады. Шынайы ... ... ... не ... ... ... ... сансыз көп
жағдайлар енеді. Олар уақыты, кеңістігі, партиципиант ... саны ... ... ... бола ... ... КО мен ШӨҮ ... мен кеңістігі жөнінен әр сипатта да бола
алады, немесе сайма-сай болуы да ықтимал [29.289]. Мысалы, ... ... ... ... КО мен ШӨҮ ... мен кеңістігі жағынан сайма-сай
түссе, ал Бұл фильмде ... ... ... ... жоңғарлардың жасаған
шапқыншылығы бейнеленген дегенде КО мен ШӨҮ уақыты мен кеңістігі ... ... ШӨҮ мен КО ... ... ... және ... ... тілдік әрекеттесу үрдісіндегі сыртқы орта. Осы үрдістің
ең маңызды ішкі буыны – дискурс. Ол ... ... ... Сондықтан
сөйлеу актісі дискурстық бірлік қатарында танылады. Ал кез келген дискурс
арқылы пайдаға жараған мәтіннің тұйықталған, заттанған, жазу және ... ... ... ... ... ... ... туынды. Сонда тілде мәтін орналасады, ... өмір ... ... ... ... қажетіне тілдің түрлі ... ... ... ... ... ... Осы тұрғыдан келсек, мәтін мен
дискурс айырмасын ... ... ... тілде орналасады, сондықтан оның тұтас алғанда шетін көрсете
алмаймыз. Ал дискурс белгілі бір ... ... ... ... бір орында
өтетіндіктен оны шартты түрде тұйықтай аламыз. ... ... ... ... ... олар кезектеседі. Бұл жерде айтылымдардың
дискурстан айырмасы да көрінеді. Ол, біздіңше, ... ... ... ... ... ... мәтінде дискурс барысындағы жандану көріністері түгелдей сақталады,
бірақ оның рецептивті және креативті нұсқалары түрліше ... ... ал ... бір ... сәті оның ... түзілуінде қайталана
алмайды: айтылған сөз атылған оқ.
-ал мәтіннің дискурстағы болмысының тұйықталған заттанған ... ... ... ... ... ... ... таңулы емес,
ал туындының авторы бар. Бұл жағынан келгенде тар мағынадағы мәтін (туынды)
дискурсқа дискурстық бірліктерінің меншіктелуімен ... ... ... кең ... ... ... ... қарым –қатынасқа түсушілер
санасында сол коммуникативтік жағдай бейнесі арқылы ... оның ... жүк ... Бұл ... ... түсіндірсек, дәстүрлі
лексикологиядағы сөздік құрам қызметі жағынан кең ... ... ... ... оны ... ... ... синтаксиске, ал морфология,
сөзжасам туындыға, тар ... ... ... ... еді. ... кең
мағынадағы мәтін дискурсқа азық, ал дискурс кең мағынадағы мәтінді уақыт
кеңістігінде тоқтататын, арнайы мақсатпен тұйықтайтын туынды кіші ... ... ... ... ... сақталған уақыт пен дискурс уақыты бір бола бермейді.
Айтылым мен синтагма терминдерінің арасындағы қатынас олардың ауызша
және жазбаша коммуникацияның айырмашылығына сай ... Атап ... ... ... ... бірліктер түйдектелген синтагмалар болады
да, ал жазбаша коммуникацияда жұмсалатын бірліктер айтылымдар деп танылады.
Осы екі ... ... ... ... ... соған сай
өзіндік ерекшеліктері болатыны көрсетіледі [38.7]. Ауызша сөз ... ...... ... ... қозғалысты және синтаксистік
дербестікті туғызатын синтагма мен фраза түйісуінен ... ... ... ... Синтагма деп отырғанымыз – интонациялық-
мәндік ... ... ... ... ... бұзылуын олардың арасындағы ассоциативтік-интонациялық
байланыстардың болуы туғызады, олардың өзара әрекеттесуі ауызша сөз ... ... ... ... ... «с ... естественным образом связывается возможность построения нового
синтаксиса – синтаксиса устного высказывания, опирающегося на ... ... [39.7]. Осы ... біз ... ... сөз, ... бірліктерінің тағы бір жігі көрінеді. Нақтыласақ, ауызша сөзге синтагма
тән болса, айтылым жазбаша ... тән. ... ... туындыда болса, ал
синтагма соның дискурсқа енгендегі күйі.
Айтылым, М.М.Бахтиннің түсіндіруінде, тіл өмірге нақты ... ... оны ... ... ... ал өмір ... ... арқылы тілге енеді.
Мұны сызбаға түсірсек: тіл ← → айтылым ← → ... Егер бұл ... Ф. де ... екі ... қатар қойып салыстырайық: 1) тіл →
сөйлеу 2) ... ...... ... ... мұнда өмір мен
дискурстың сәйкестігін көреміз. Ал айтылым сөйлеу бірлігі, дискурс ... тіл ... ... ... Енді ... өмір» мен
«өмірдегі тіл» және олардың арасындағы бір-біріне ... ... ... және ... белгісіне тоқталайық.
«Тілдегі өмір» сипатына тән белгілер: авторынан жаттанған, бірақ
жаттанғанға дейін, яғни туындыға айналғанға дейін ... ... ... ... айналады, екінші деңгейлі, күрделі сөйлеу жанрына жатады.
«Өмірдегі тіл» ... ... ... ... ... бірінші
деңгейдегі сөйлеу жанры, қозғалыста, айтушы/қабылдаушы тарапынан алғанда
өзгеріссіз бір бағытта, ... ... ... ... Тіл ... өмірге көшкенде дискурста, яғни ... ... өз ... ... да, ... соң кіші ... айналады,
бұл сол уақыттағы барлық сәтті ... ... ... туындыға
айналады, ал өмір керісінше, тағы да нақты айтылым ... ... сол ... ... ... ... мәтінге) көшеді (Сурет
3.).
Дискурс
Тіл
Өмір
К ... К - ... ... ... А - ... ... ... айтылымдар дискурстық қатынас ... ... ... ... да, ... сәті түгел аяқталған
соң (бір коммуникативтік жағдайдағы) туынды ретінде ... ... ... формаға түседі, құжатталады, яғни келесі ... ... ... ... оны ... ... біз ... түрде К′ және А′ деп белгіледік.
Сурет 3 - Дискурстағы «тілдегі өмір» мен ... тіл» ... ... қызметін жүзеге ... ... ... туындыда, қозғалыстағы жалпы мәтінде де әрекеттеседі,
дегенмен әр ... ... ... ... ... дискурста ауызша
сөздегі айтылым синтагмалық мәнге ие ... бұл ... ... ... ... ... ... танытады.
Сондай-ақ дискурсқа азық болған мәтінде басты рөлді ... ... ... ... Осы ... ... негіз болған
күрделі коммуникативтік жағдай мақсатқа сай ... ... оның кіші ... ... ... ... басталады. Бұл
кезде автор дауысы жоғалады да, ... ... ... шығады. Осы кіші мәтінде, туындыда айтылым өмір сүреді.
Айтылымның бұл ... ... ... ... ... қабылдаушы тарапынан белгіленеді. Айтылым мен синтагманың
айырмасы олардың ішкі ... Ішкі ритм ... мен ... ... ... қабылданады. Оған тән ритм ... ... ... ... де, ... та ішкі ... қызмет етеді. Қ. Жаманбаева ... ішкі ... ... ой-пікір берілген: «Ритм арқылы ишара, бейнемен түсі боялған
сөздің иррационалды ... ... ... ... ... немесе қандай мазмұнда жұмсалып тұрғаны кірмейді, сол ... ... ... әкелген өзгеше жан ... ... ... ... жалпыхалықтық мәтін бұрыннан бар, даяр ... ... ... азық ... да, өз ... ... ... ... Кіші мәтін (туынды) жеке ... сай ... кең ... ... бөлігі, адамның жеке
біліміне, мақсатына сай, дербес ... ие, ... ... ... ... ... кесіндісі, жалпыхалықтық тілдің
жеке дара сипатқа енуі.
Дискурстың жазбаша және ... ... ... ... ... жүр. Мысалы, У.Чейф ауызша дискурсты зерттесе
[40], ван Дейк ... [13] ... ... да ... ... да, ... деп ... үшін синтагмалардың (ауызша
дискурстағы дискурстық бірліктер) не айтылымдардың (жазбаша ... ... не ... ... ... арасында
дискурстық қатынас болуы ... Бұл тар ... ... ... тіл
бірліктерінің не сөйлеу бірліктерінің арасындағы қатынас ... ... кең. ... ... сұрақ пен жауап қатынасы, қолдау мен
қарсылық қатынасы, ... мен ... ... ... пен ... ... мен ... қатынасы т.с.с сипатта көрінеді. Бұл
қатынастардың орындалуы ... ... ... ... қарапайым сөйлеу жанрларының ... ... ал ... ... ... келесі тізбекте қарапайым
сөйлеу жанры сипатында көрінетіндігімен ... да, ... ... Бұл ой өз ... М.М. Бахтин пікірінен табады:
«... эти ... ... ... ... не ... так как, ... они не возможны между
единицами языка, притом не ... в ... ... но ... » [36.23]. Бұл ... ... ... ... ... тұр. Өйткені ол тілдің бірліктері арасында да, ... ... да ... ... ... ... ... алғанда) орындалмайды. Дискурстық қатынас ... ... ... ... ... ... ғана ... де,
грамматикаландыруға көнбейді, тұтастықта ғана ... ... ... ... және ... ... сөзде (сөйлеуде) нақты
айтылым түрінде өмірге ... де ... ... бұл үрдісті
айтылымдардың ... ... ... ... ... мүмкін
дейміз және сол өзі болған өмірді ... ... ... ... біз дайын мәтінді қажет жағдайға сай ... ... ... сөйлеу әрекеті негізінде толықтырамыз.
Коммуникативтік ... болу үшін тіл мен сөз ... ... ... ... ... ... арналмаған, ал ол
дискурсқа ... ... ие ... және ... ... ... бағытталады. Олардың шекарасы ... ... ... Сөйлеу жанрының қарапайым (бірінші деңгейлі)
және ... ... ... ) деп ... өзі де ... тор
тізбегіндегі әрекеттің алмасу, бір - ... ... ... Мұны ... айналымын нысанға ала ... ... ... ... ретінде нақты елестетуге болады.
Төменгі құрылымдық бөлімшедегі әрекетті ... ... ... ... ... еңбек демалысының кестесін бекіттіру үшін
әуелі еңбек ... ... ... ... ... ... тиесілі
болатыны анықталады, 2-ден, әр ... ... ... ... өтілі қаралады, өздерімен келісе отырып кестесі
құрылып, осы ... ... ... ... ... ... осы тұрғыдан алсақ, еңбек ... заң ... ... ... ... ... ал ол (Еңбек заңы) өзін ... ... ... ... ... жанры, бірақ мәлімдеме
үшін қарапайым, ал ... осы ... ... сөйлеу жанрына
жатқызылады, бірақ бұйрық үшін ... (1- ші ... ... ... тек бір ... ... ... Жалпы
алғанда дискурстық қатынас дискурс ... ... ... пайдаланып, сонан соң туындыға, кіші мәтінге, ... ... ... ... ... дискурсқа түсе ... (бұл ... ... жаңа) айналымда болады. Сонда тіл → ......... → өмір үштағандарына тағы бір үштаған сабақтасады, ... сана ... дара ... ... айтсақ, дара ... ... ... ішкі ...... форма → тіл
(немесе символға айналған атау-сөз). ... ... ... ... ... біз сөз ... нысанға қатысты оймен
байланыстырсақ, алғашқысы - ішкі интенция - ... да, ... тән, тек ... ... ... сипатта, ал қабылдаушыда
рецептивтік сипатта көрінеді, екіншісі - ... ... ... ... ... кіші мәтінге не туындыға көшетін кесіндісі
(Қ. Жаманбаеваның мұң ... ... ... зерттеуінде бұл
діни шығармашылыққа өткен эстетикалық форма деп ... ... - тіл - ... не кіші мәтін. Бұлардың алдыңғы екеуі
үшіншісіне ... етті де, бір ... ... Бірақ аяқталған
жоқ, қажеттілігіне сай туынды не кіші ... ... ... ... ... ... отырып, келесісіне қызмет ... ... пен ... ... ... ... Сөйлеу қарым
–қатынасы тізбегіндегі әр буында ... ... және ... соң
туатын буынның өзегі орналасады, ... ... ... терең
қабатты құрылым болып шығады. Тіл, ... ... ... ... ... ... жағдайды қамтамасыз етеді ... де ... ... ... жалғастырады. Бұл үрдістің
өмірдегі сипатын нақты тәжірибе негізінде сөз ... ... және ... ... І курс орыс ... ... ... ... ... ... көрсетіп,
сонан соң оны ... ... беру ... ... дыбыс таспасына жазылып алынды. Мұндағы ... ... ... ... ... ... ... қабылданып, оның
қабылдаушының рецептивтік интенциясына сай қайта түзілу ... ... ... ... сабақ дискурсындағы ... ... ... ... ... ... ... фильм → кіші мәтін // туынды // ... ... ... ... ... Ал ... (таспадағы жазбалар) → айтылымдар тұтастығына айналған
синтагмалар // кіші ... ... ... ... Жеке алғандағы
әрқайсысының сипатын бөліп ... ... ... олар бір ... ... ... ... фильмді
мазмұндау мәтінінде фильм // туынды қарапайым, ... ... ... ... да, соны өз ... ... ... мазмұндама (мазмұндалу сәтінде) күрделі сөйлеу жанры, өйткені
онда бөтен ... ... ... ... ... және өзінің
(сөйлеушінің, әр ... ... ... ... ... ... ... Ал ол таспаға ... ... ... ... ... тыңдалған сәтте кіші ... ... ... айналады. Ал бұл үрдістің ... ... ... ... ... ... ... сай 3 кезеңнен тұрады : 1)
бағдарлау және жоспарлау, 2) бағдарламаны ... ... 3) ... белгіленген мақсатпен салыстыру [41.18].
Бағдарлау және жоспарлау кезеңі біз сөз етіп ... ... - ... ... ... ... ... түсіну. Бұл
әрекет қабылданған ақпаратты ішкі ... ... ... ... ішкі ... сыртқы сөз құру мүмкін емес. Ішкі ... ... ... ... студенттер алдында қайта
мазмұндау мақсаты қойылған. Ішкі ... ... ... ... ... ... бұл ... енетін мәтіннің негізін
рәсімдейді. Жаңа ... және ... ... ... ... ... кезінде алғашқы кезеңдегі фильм мазмұнын
қабылдау мен оның ... ... ... ... ... ... ... толықтыру, бағдарламаны вербалды ... ... Бұл ... ... мәтіннің субьективтік бейнелеу
сызбасы - ... ... ... яғни ... ... ... ... мен құбылыстарды көрсетеді. Үшінші
кезеңі - мазмұндау мақсатымен құрылған кіші ... ... ... сөз ... түзетуі, бір сөздерді ... ... ... ... көрінеді. Біздегі тәжірибеде осы
айтылған кезеңдерді мына сызбамен келтіруге ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... аударып түсіну* деп отырған себебіміз ... ... орыс ... ... алып ... ... өздерінің мазмұндамаларында да орысша ойлау ... ... ... ... Атап ... Бұл ... ... жағдайлар құрылған ( студент сөзіндегісі). Дұрысы:
Бұл ... ... ... ... ... Пропозициялық
инвариантында: Фильм создан на основе исторических событий. ... ... ... ... ... арқауы болған (студент
сөзіндегісі). Дұрысы: қазақ халқының ... ... ... ... ... болған т.с.с.
Тағы бір байқалатын жайт - бұл ... ... ... бірден байқала қоймай, тыңдаушылар тарапынан ... ... ... ... ... ... ... біртұтастықты қамтамасыз етуінің ... ... ... ... өзі де дискурс ... ... ... ... ... айтқанда, дискурс пен ... ... ... ... ақ бірі екіншісінің күйіне өте
алатын сипатқа ие ... ... ... пен ... ... ... ... өрнектеуге болады:
Кесте 1. Дискурс пен мәтін айырмашылығы
|Р/с ... ... ... ... белгілері, сипаты |
|1 ... ... |
|2 ... |Құрылымдылық, көп өлшемді, терең қабатты |
|3 ... ... ... өнімі |
|4 ... ... ... ... ... |
|5 |Кез ... ... не |Кез ... ... ... |
| ... ... ... материал |
| ... ... ... | |
|6 ... бір ... ... ... ... ... оның ... |
| |белгілі бір орында ... ... ... алмаймыз, тілде |
| ... ... ... ... ол ... арналмаған. |
| ... ... | |
| ... сөзін тоспай | |
| ... ... ... | |
| ... ... бағытталады, | |
| ... ... | |
| ... | |
|7 ... ... мәтінді |Дискурсқа материал |
| ... оның өмір | |
| ... ... ... | |
|8 ... ... ... уақыт |
|9 ... тіл» ... ... өмір» сипатында болады, оған тән|
| |болады, оған тән ... ... ... ... ... |Авторынан жаттанады. |
| ... сөз ... | |
| ... | ... ... ... ... ... ... күрделі сөйлеу жанры |
| ... ... | |
| ... ... | |
| ... ... бір | |
| ... эмоциясы біртуар, | |
| ... ... | ... ... ... түрлері
Дискурс пен мәтінге қатысты еңбектерде екеуінің бір-бірінен ажырайтын,
дәлірек айтқанда, ... ... ... ... категориялар
қатарында танылатыны дәлелдене отырып, оларды талдауда ұстанатын ... ... ... ... ... ... көзқарастар қалыптасқан.
Солардың әрқилылығына қарамастан түйісетін ... да бар, ол – ... оның ... енетін құрамдас бөліктерін ажыратудан көрінеді. Оған
мынадай бөліктер жатады: коммуникацияға немесе интеракцияға ... ... ... [6.57] кей зерттеулерде ... ... ... сөз + ... ... және ... мәнмәтін
[42.5], ал А.Кибрикше дискурс = мәтін + коммуникация [43]. Бұл келтірілген
құрамдас бөліктер әртүрлі аталғанымен, ... ... ... ... ... ... ... ие бөліктер. Нақтырақ
айтсақ, тілдік коммуникацияда мәтін міндетті түрде орын алса, оның ... ... ... ... сондай-ақ кез келген әрекет
уақыттан тыс бола алмайтыны ақиқат болатыны сияқты, ... та ... өзін ... ... ... ... болмысына тәуелді.
Бұл ой А.Е.Кибриктің еңбегінде келтірілген Левидің мына ойымен ... ... ... ... как ... ... четырех «структур»: 1) структуры идей, выражаемых в тексте; 2)
структуры мыслительных процессов говорящего; 3) ... ... ... 4) структуры речевой ситуации (отношений между
говорящим и слушающим)» [ 26. 23]. ... ... ... ... ... дискурс тақырыбына сай өзек болған пропозициялар, олар ... ... ... ... ... олардың құрылымын анықтау
дискурстың семантикалық құрылымдарынан көрінсе, сөйлеушінің ойлау ... ... ... анықтаумен, сөйлеуші пайдаланатын тілдік
құрылымдар мәтіннің құрылымынан ... ... ... ... тұтас
дискурс құрылымынан көрінеді. Бұл жерде қарастырылмай тұрған ... ... ол ... тек ... ... ғана ... түспейтіндігіне сай,
оның тыңдаушысына қатысты да осы құрылымдардың бірге қарастырылуы. Әрине
бұл белгілі ... өте қиын іс, оның ... ... ... түсетін
сөйлеуші мен тыңдаушы мәтініне, олардың бейвербалды әрекеттеріне сипаттама
беріп талдау жасауға болғанымен, ... ... сол ... ... ... көшірмелеп талдайтын қондырғысы жоқ, ол тек теориялық
тұрғыдан ... ... ... ... ... ... ... түйіндейді. Бұдан аңғарылатыны дискурсты талдау оның ... ... ... ... сол ... де ... ... тәсілімен
белгілі бір деңгейде ұқсастыққа ие.
Дискурс талдауда негізгі көңіл тілге баса ... ... ... тек тілді не тілдік талдау ғана емес. Ол өз ішіне
коммуникация ... ... кім, ... не ... ... ... қандай қоғамда және жағдаятта, қандай каналмен
орындалады ? ... ... ... ... ... ... актісі мен түрлі типтері қалай дамуда? Егер ... ... ... зерттесе, дискурсты ... тіл не ... ... ... ... ... ... іздейді. Нақты
айтсақ:
- дискурс мазмұнына ... ... тіл ... ... ... де, ... ақпаратты дискурста тасымалдауы
трансакциялық (transactional) деп ... Бұл ... ... және ... ... ... ... жеке тұлғалық және әлеуметтік ... ... тіл ... интеракциялы (interactional) деп аталады
да, ол ... ... ... қарастырылады.
Бұл қызметтің күнделікті тұрмыста интеракциялы сипаты бірден ... ... ... ... ... ... ... талдаудың теориялық бағыты, ол, біріншіден, тілді формалды
және функционалдық аспектіде алып, оны ... мен ... ... ... ... ... тұрғысынан
қарастырылатын әлеуметтік әрекет деп талданады;
2) жалпылама бағыттағы зерттеулер, ол дәстүрлі әңгіме дискурсын
қарастырады, ... ... ... ... және ... ... ... топтастырып зерттейді. Оның зерттеуінде дискурс
талдау ... ... ... зерттеу мақалалары, заң мәтіндері,
медициналық мәтіндер т.б. ;
3) жоғары ... яғни ... ... ... ... астырт
құрылымға бағытталған қызметтік талдау жасау бағыты. Басқаша ... ... ... ... деп те ... ... ... дискурс талдаудың зерттеу нысаны -
қозғалыстағы тілді әлеуметтік мәнмәтінде, ... ... ... ... (не ... интеракцияны зерттеу.
Г.Г.Буркитбаеваның көрсетуінше, дискурстың түрлі типін талдаған кезде
негізінен мынадай маңызды методологиялық сәттерді назардан шығармау ... ... ... ... ... «терең/астырт»
мазмұнын ажырата білу керек, сондай-ақ оның тілдік ... ... ... ... ... ... құрылымында коммуниканттар арасындағы ... да ... ... «өмірлік ұстанымдарына» сай келетін интеракция* мен
қатынас қарастырылады;
- ... ... және оны ... ... ... дискурс типін
байланыстыратын қатынастарды анықтау қажет [6.61].
Дискурстың коммуникативтік ... ... ... ... ... ... ... жатқан, хабарланатын ойдың өзегі ... ... ... ... Оның әр ... ... тілдік
ұйымдасуында толықтай көрініс таба бермейтіндігі ... ... ... ... талданып жүр [44]. Ал дискурсқа қатысты талдауда бұл
коммуникация нәтижесінде ... ... ... ... ... ... ... екі методологиялық сәттер де дискурстық
талдауды кешенді жүргізгенде аңғарылады, әрі оң ... ... ... дискурсты тілдік әрекеттің жүзеге асу құралы ретінде танығанда
мүмкін болады. Дискурс бұл танымдық және білімдік ... ... ғана ... ... ... ... да ... саналады. Олай деуімізге себеп: танымды
да, білімді де біз қарым-қатынас барысында, тілдік ... ... ... ... ... ... ... белгілі бір әрекетке
де тілдік қарым-қатынаста қалыптастырамыз, іске асырамыз, әрі ... ... ... сөйлемнің дәрежесі, нақты айтқанда, «екінші
деңгейдегі» дискурстық бірлік ... ... ... ... ... сыни ... ... пен Э.В.Будаев зерттеулерінде атап
көрсетілгендей, өзінің бастауын үш негізгі мектептен алады: Т. Ван Дейктің
дискурсты когнитивті ... ... ... талдауынан, дискурсты
сыни талдаудың неміс мектебінен (З.Егер, У.Маас, Ю.Линк),т.с.с. [45]. Т.
ван Дейк ... БАҚ –ты ... ... ... ... ... ... баса назар аударылу қажет. Дискурсты сыни талдаудың
басқа нұсқасын британдық зерттеушілер ұсынған. Н.Фэрклоудың ... тіл мен ... ол ... ... ... ... ... когнитивті феномен ретінде қарастырмау ... ... ... ... негізгі міндеті – нақты бір дискурстың («жаңа
капитализм» дискурсы, т.б.) әлеуметтік салдарын талдау деп ... ... бір ... ... ... ... ... айырма мен интертекстуальдылықты талдауды басты назарда
ұстау қажеттігін ұсынады. Дискурсты сыни талдауды ... ... ... ... қолдануды қалыптастырған. Осы әдістің көмегімен талдау жасау
барысында барлық қол жеткізуге мүмкіндік беретін ақпараттарды ... және ... ... ... ... ... кіріктіре
қарастыруға болады. Р.Водактың теориясына сәйкес, тіл ... ... ... ... бейнелейді, бірақ оларды үнемі тарихи сипатта
бекітеді, басқаша ... ол әр ... ... ... әрі ... ... ... да, өзінен бұрын, не кейін
өтетін құбылыстармен ... ... ... ... сыни талдау
жасалған кезде оның әлеуметтік тарихи мәнмәтіні үрдісті түсіндіру ... ... ... ... да, осы ... ол Т. ван Дейк
тұжырымынан ерекшеленіп, ... ... ... Н. Фэрклоудың
интертекстуальдылығымен ыңғайласады. Қазіргі ... ... сыни ... ... материалдары негізінде ... ... ... ... байқалады, әрі бұл талдау бір ... ... ... халықаралық қатынастардағы теңсіздік мәселелеріне де
байланысты қозғалған, ол ... ... ... ... ... ... Аннаның монографиясында Латын Америкасынан
иммиграцияланғандарға қатысты метафоралық қолданыстардың жағымсыз мәнде
орныққаны көрсетілген: иммиграция су ... ... ... ... ... ... контент-талдаудың сыни талдаудан ерекшелігін А.П.Чудинов
талдаушының өзіндік көзқарасын таңуының көзделмейтіндігімен, феномендердің
сипатталуы, түсіндірілуі ... ... ... ... ... шектелетіндігімен көрсетеді. Контент-талдаудың әдіс
ретінде қалыптасуы Г.Лассвелл ... ... Бұл ... да ... ... ... дискурстағы метафоралар болып саналады.
Дискурсты интеракциялық талдау Г.Г.Буркитбаеваның көрсетуінше, В.Батия
еңбегінде қаралған. Оның айтуынша, дискурсты тілдік сипаттау ...... ... ... ... Интеракциялық талдау негізінде
дискурсты тыңдаушының / оқырманның интерпретациялауын түсіну жатады.
Дискурстың мағынасы ... не ... ... ... мәтінде дайын
күйінде болмайды, оған қол ... ... ... ... ... әрі ол айтылымға ерекше мағына ... ... күші деп ... ... ... түрткі
болған коммуникацияға қатысушылардың әрбірінің жеке ... ... ... мен ... ... әлеуметтік және
психологиялық ... сол ... ... ... ... ... дискурс барысына әсерінің қандайлығына қарамастан, оның
белгілі дәрежеде орындалуына қатысушылардың ... күші ... ... бұл ... табиғатынан интеракциялы және ... ... ... ... ... ... ... В.Батияның айтуынша, егер грамматикалық-риторикалық талдауда
дискурсты авторлық дискурс ретінде қарауға ... ... ... ... ... ол енді ... ... айналады
[6.83].
Дискурс-талдау термин ретінде үш түрлі қолданыста жүр. ... ... кең ... ие, ... ... ... мен
қызметіне, жағдайына, әлеуметтік-мәдени шарттастығына қатысты зерттейтін
интегральды сала. ... ... ... ... ... қаралады, мәтін лингвистикасына жақын, бірақ ... тең ... ... ... тар ... ... Бирменгемдік
зерттеуші топтарының талдау дәстүрлерінің атауы [46]. И.В.Зайцев дискурс
талдау жүргізгенде ... ... ... анықтап, соған сай
талдау жүргізуді ұсынады. Оның ... ... ... ... ... бір субъектіге тән белгілі бір типтегі
коммуникацияда қолданылуы ... ... ... ... ... ... ... дискурстық тәжірибеде тұрақтанған
сөздер мен сөз тіркестері бар: ... ... ... ... ... саяси өмір, депутат, партия, демократия т.с.с. Басқалар емес нақ
жоғарыда аталғандар ... ... өзге ... ... ... әрі ... сананы да бейнелейді. Дискурсты талдауға осылай қарау,
И.В.Зайцевше, дискурстың өзін тануға да ... ... ... сай, ... ... дискурстың бірлігі ретінде қарастыруға
болады. Егер Д дискурсы а,в,с,..., бөліктерінен тұратын ... ... ... ... ... ... Ол ... арасын өзара,
сол арқылы дискурс тұтастығын туғызатын байланыс орнауы қажет. Глобальды
және локальды ... сай ... және ... ... ... ... ... дискурстың тақырып
біртұтастығы қамтамасыз ... ... ... ... дискурстық бірліктер мен олардың бөліктері арасындағы ... ... ... лингвист Т.Гивон локальды байланыстылықтың төрт
типін бөліп көрсетеді: ... ... ... ... ... ... ... актілері айтылымның әлеуметтік конструкционизмі
тұрғысынан, тек жай сөз не ... ... ... ... ... ... сөйлеушінің өзінің және өзгелердің бейнесі,
сондай-ақ жеке тұлғаның коммуникативтік акті ... ... ... Бұл ой ... ... ... сай ... Салыстырыңыз: Тіл
тас жарады, тас жармаса бас жарады; Аңдамай сөйлеген ауырмай ... ... ... ... ... ... ... және формалды емес деген түрлерге
бөлінеді. Оның ... ... ... ... ... дискурс жатса,
екіншісіне күнделікті, тұрмыстық дискурс жатқызылады[46].
Жоғарыда келтірілген ... ... ... ... ... теория ретінде қалыптасқан түрлері мен жекелеген
дискурстарды талдауда пайдаланылып жүрген әдіс ... бір ... ... ұғынылатыны байқалады. Бұлай болуының ... ... ... анықталатындығымен, сондай-ақ ғылымаралық сипатымен
ұғындыруға болады. Сонымен қатар дискурсқа қатысты теорияның ... ... ... ... ... ... де осы жағдайға мүмкіндік
береді. Дегенмен, бір ... осы ... ... ... ... ... ... ақиқат. Оның түсіндірмесі де
дискурстың табиғатын ... ... ... ... деуге болады. Бірақ бір дискурсты тек бір ... ... ... ой-пікір кездеспейді. Керісінше әдістердің кешенді
немесе ... ... ... ... ... ашуға мүмкіндік
береді деп ойлаймыз. Олардың бір-бірінен ... мен ... ... ... ... ... алдыңғы басты орынға қоюынан
туады, сонымен анықталады.
Мәтін - ... ... Ол ... бір коммуникативтік жағдайда
коммуникацияға қатысушылардың қажеттілігіне сай тілде орналасқан ... ... ... түзілген дискурс нәтижесі. Сондықтан да мәтінде
әр ... ... ... тұлға ретіндегі құрылымы көрініс
табады. Ал көркем мәтін ол ... Жеке бір ... ... ... негізінде түзілген ондаған не одан да көп тілдік ... ... ... ... Ол бір сана нәтижесінде туатындықтан,
оны сол сана иесі өз ... ғана ... өз ... ... ... ... ... - өзінің негізгі айтқысы келген ой
түйіні. Ал ол ой ... ... өмір ... ... ... мен ... Сол икемделуде алдыңғы тілдік туындылар, алдыңғы ұрпақ дискурс
нәтижелері «мәтін кітапханалары» кәдеге жаратылады. ... да ... ... ... ... ... ... тілдік тұлға дискурсында
шындық бейнесі, немесе әлемнің тілдік бейнесі көрініс табады да, ол ... ... ... ғана ... ол ... ... иесі -
халықтың дүниетанымының бөлшегі болады. Осыған орай көп ... ... біз оны ... ... бірі ретінде көркем
мәтіндерге пропозициялы талдау жасаймыз.
Пропозициялы талдау мәселесін сөз етуде біз ... [47] ... Оның ... ... ... түсінілуінің негізін оған пропозициялы талдау ... ... ... Кез ... сөз туындысының негізгі интерпретациясы
оның денотативті семантикасын ажыратумен айқындалады. Дискурс туындысы
ретіндегі мәтін тек ... ... ... ол ... түзілуіне
негіз болған шындықтағы нақты жағдай бейнесін тасымалдайды. Сондықтан
дискурстың семантикасын арқалаған ... ... ... ... ... ... моделін (динамическую модель фрагмента
действительности) [42.73] ... ... да ... сол ... ... ... мазмұндалады. Бұл жердегі жағдай термині Т.А. ван Дейктің
анықтауында ... кей ... не ... ... ол басқаша айтқанда,
заттар не адамдар туралы, олардың өзіндік қасиеттері мен ... ... мен ... ... ... ... күрделі өріміндегі,
тұтастығындағы әлемнің кей көрінісін бейнелейтін дискурс. Мұндай жағдайдың
когнитивтік корреляты (дәнекері, өзегі) ... ... ... ... [13.69]. ... ... ... құрылымдар сәйкес келсе, ірі жағдайларды (макроситуацияларды)
да ... ... ... ... ... ... олар ... дизъюнкция немесе каузация қатынасымен логикалық
байланысқан қарапайым пропозициялар ... ... ... ие. ... құрылым қарапайым пропозицияға сыйысқан
болуы да ықтимал, бұл кезде атауыштық элемент пропозициялы семантикаға ... Жай ... ... де ... ... ... алады.
Бұған мысал ретінде О.Бөкеевтің ... ... ... ... жай ... ... құрылымын талдап көрейік: Жылқының
терісінен мұнтаздап илеп, әдемілеп ... тері ... ... ... ... деп ... [48.9]. ... ядролық пропозиция «кержақ-
орыстар «сума» деп атайтын/ «сума» деп ... ... ... ... ... ... ... бірліктермен беріліп
тұрған (лексически эксплицированы) ... ... ... ... ... ... пайдаланылған; мұнтаздап
иленген/иленуі мұнтаздай; әдемілеп тіккен/тігілуі әдемі; тері ... ... ... ... ... ... ... кержақ-орыстар жергілікті (тұрғындар). Осы
бөлініп ... ... ... ... ... Ол ... және ... дискурстық қарапайым бірліктермен,
сирконстанттармен мекендік және уақыттық мағынада біріккен. Ол мына сөйлем
құрылымдарындағы пропозициялардан көрінеді: көкбестінің ... ... ... ... ... ... ірі ... құрылым болып табылады, бұл құрылым полипропозитивті
түрде болады да, тұтас айтылымның мәндік бөліктеріне сәйкес келеді.
Шындықтағы жағдай мен оны ... ... ... ... бола ... ... ... шындықты түсіну нәтижесі мен
құралы, виртуалды шындықты – көркем әдебиет туындысындағы көркемдік әлем ... ... ... ... ... ... әлем ... бір дәрежеде мәтіннің денотативті кеңістігі түсінігімен өзара
байланысты, бұл ... ... ... ... да
Е.М.Виноградова көркемдік әлемнің уәждік құрылымын мәтінге ... ... ... ... ... ... ... жасайды.Уәждік құрылым
(мотивная структура) Е.М.Виноградова мен Е.А.Яблоков зерттеуінде белгілі
бір бағалауыштық ... ... ... моделі – глобальды жағдай
ретінде түсінілетін көркемдік әлемнің минимальды бірлігі ... ... ... ... әрі өзі де өз ... концептіге айналуға
қабілетті «әлем бейнесі» [47] сапасында анықталған. Мұндай глобальды
жағдайдың ... ... ... ... ... әрі ол
интертекстуальды түрде, туындыны гипермотив ретінде қарастырғанда көрінеді.
Атау туындының потенциальды уәждері ... өзін ... ... және интертекстуальды қасиеттерін тірек ете отырып ашылады.
Глобальды ... - ... ... қарапайым жағдайлар ... ... ... ... мәтіні болады, ол көркемдік ... ... ... ... ... тұтастықтардан
құралады, олар өз кезегінде сөйлемдерден, ал ... ... ... ... ... ... денотаты бұл кезде термдер қызметін
атқарады, өздерінің референтінде туындыда берілген шындық ... ... Ал ... ... ... қасиеттері мен
арасындағы қатынастарын бейнелейді. Уәж аталған зерттеуде туындының
семантикалық ... ... ... ... ... өзінің молекула
сияқты құрылымына ие болады, ол семантиканың гетерогендік ... ... ... өзін ... ... оның ... білдіреді, ол әлем туралы білім, желілік, тұжырымдамалық жағдай
жүйесіндегі дәрежесін иеленеді. ... ... ... ... Ал ол жағдайлар көркемдік әлемді түзеді, оның уәждері
жиынтығының көріну ... ... ... Ол ... және ... түрліше деңгейде өзектелінеді. Уәждік құрылымын ... ... ... дәстүрлі құрылымы негізге алынған, яғни
предикат және оның аргументтері - ... мен ... ... ... ... және ... ... екі топқа топтастырып,
оның біріншісінің құрамына агенс пен пациенс енгізіледі, басқаша ... ... ... ... ... ... уәждік құрылымын логикадағы пропозиция түсінігінің
негізінде талдауға арналған зерттеулер В.Я. Пропп, А.Греймас ... ... ... туынды уәжін зерттеушілердің ішкі түйсіктеріне
сүйеніп анықтауы мен мәтінді ... ... ... ... ... ... ... айта отырып, Е.М.Виноградова
мәтінге лингвистикалық талдауды жаппай жүргізу қажеттігін атайды. ... түрі ... ... ... ... Оның айтуынша, қазіргі
талдаушылар синтаксистер, сөйлемнің логикалық-грамматикалық ... мән ... де, ... ... ... тасада
қалады. Сөйлемге сөйлем мүшелері тұрғысынан ... ... ... ... ... ... сөйлем мүшелерінің
бойына сыйысып тұрған пропозициялы құрылымдар да ... ... ... ... қалпағын шешіп, маңдайындағы моншақтаған терді алақанымен
сыпырып тастады [48.9] деген сөйлемдегі ... ... ... ... ... ... мүшелерінде сыйысқан мына пропозициялы
құрылымдар бар: ... ... бар; ... терледі. Мәтінге жаппай
пропозициялы талдау жасау өте ... ... әрі ол, ... ... ... ... ... қажетті мәліметтер жинақтауда пайдаланылады.
Бұл талдаудың мақсаты – мәтінде ... ... ... мен ... талдау жасау. Бұл сөйлеудегі көркем туындының уәждік құрылымын
қалыптастырудағы кейбір жалпы ... ... ... береді
[47]. Талдауда әуелі мәтіндегі қарапайым пропозициялар анықталып, олар
полипропозициялы, макропропозициялы құрылымдық ... ... ... ... ... ... ... тұрған лексикалық бірліктер
ерекшеліктері есепке алынады. Мәтін композициялық-стилистикалық бірліктерге
– синтаксистік байланыстылыққа ие, әрі мәтіндегі басты ... ... ... ... ... ... абзацтар мен
диалогтық тұтастықтарға - бөлінеді. Абзацтар мен диалогтық ... ... ... сөйлемдердің полипропозициялы
құрылымымен көрінеді. Ал полипропозициялы құрылымдар қарапайым пропозициялы
құрылымдардан тұрады. Мәтіннің әр ... ... ... ... ... ... ... ие болады (мәтіндік
проспекция категориясы негізінде), керісінше, оқырман ... ... ... ... ... ... ... негізінде). Нақты мәтіндегі тұжырымдамалық одақ саны
анықталады. Олардың ... ... ... бұл әр ... ... ... пропозициялы элементтердің
уақыттық және кеңістіктік семантикасының тұрақтылығымен ... ... ... ... ... ... жағдайларды
бейнелеген қарапайым пропозициялар құрылымы салыстырылады. ... ... ... ... ... сюжеттік уәждің ауысуының
хабаршысы болып табылады. Осыған қарап ... ... ... ... предикаттар тізімінің айқындалуы
олардың ... ... ... ... ал ... ... қызметтік баламалылығы анықталады. Соған сай осы предикаттар
семантикалық ... ... ... ... жағдайлар айқындалады,
метафоралық подтекст (бүкпе мән) ашылады. Осылай көркем ... ... ... уәжі ... ... және ... әлемнің метажағдайын
көрсететін метафоралық байланысты жағдайлар жүйесі ... ... ... предикаттардың түрлі қарапайым жағдайларда қайталануы мәтінді
қабылдау үдірісіндегі лейтмотивті ... ... олар ... ... ... Бұл талдауда қарапайым жағдайдың
субъектісінің не объектісінің қызметіндегі ... ... да ... тізімінде акциональды семантикалы предикаттар да, мінезтанымдық
семантикалы предикаттар да бөлінеді. Мұндай предикаттар тізбегі ... ... ... ... ой ... ... құрады. Бір
субъектіге қатысты барлық предикаттар оның көркемдік бейнесін қалыптастыру
негізін ... ... ... ... ... ... ... өйткені олар бейненің подтекстік, яғни астарлы
мағынасын береді. Бұл астарлы ... ... ... тең ... ... бар, ол дискурста үш түрлі қырынан анықталады: ... не ... ... ... 2) ... ... түсінік (бұл жерде хабарды жіберуші астырт құрылымдағы ... ... дәл ... ... ... ... дәл бере білуі көрініс
табады, немесе көңілдегі көрікті ойдың сыртқа шыққанда өңі ... ... ... 3) ... не оқырманның семантикалық түсінігі. Бұл тұста
біз көп пропозициялы дискурстың ... ... ... ... ұсынған семантика шекарасы туралы постулатты негізге
аламыз. Ол былай тұжырымдалған болатын: к области ...... ... вся ... ... имеет в виду говорящий ... ... и ... ... восстановить адресату для
правильной интерпретации этого высказывания [ 29. 22-23.]. Бұл ... сол ... ... ... ... ғана шын мәнінде
көрініс табады. Өйткені әр айтылым өзі көрінген ортада ғана ... ... ... ... ... ... сәйкестенеді. Бірақ бұл
барлық қатысушылар үшін осы семантикалық түсінік тепе-тең болады ... ... ... ... не ... ... мен тыңдарманға не керісінше,
тыңдарман не оқырманнан авторға не айтылым иесіне ... ... ... да ... ... өзек ... ... құрылымдарды, оларға
негіз болған ой құрылымдарын белгілі деңгейде анықтауға мүмкіндік туады.
Тұтас мәтінге пропозициялы ... ... ... ... ... байланысты пропозиция актанттары жүйесін анықтауға ... Бұл жүйе ... ... ... концептері қалыптасады.
Жоғарыда келтірілгендерге дәлел ретінде ... ... ... ... талдау үлгісінен үзінді ұсынамыз. Жоғарыда
баяндалғандай, ең басты мақсат - ... ... ... ... ... ... бөлу, предикаттарын анықтау.
1-дискурстық бірлік, 1-абзац: Кезекті демалысымды ... ... ... 2 ... ... (ПҚ) бар: 1) демалыс алдым, 2) (Мен) келе
жаттым; екі жағдай (Ж) бар: 1) демалыс ... 2) ... келе ... ... (ГП) демалысымды алып, келе жаттым. Бұл семантикалық
предикатпен тең. Субъект не агенс жасырын – мен. ... ... ... ... ... ... бірлік, 2-абзац: Сонымен Алматыдан тым ерте, елең-алаңнан
ұшып шығып, Өскеменнің аэропортына қонғанымызда, күн арқан бойы ... 4 ПҚ: 1) ... ұшып ... 2) ... ... 3) ... ... бар 4) күн көтеріліп қалған. 3 Ж бар: 1)
Алматыдан ұшып шыққаны, 2) Өскеменнің ... ... / (ПҚ) 3) ... бойы ... ... ГП - ұшып ... қонғанымызда, көтеріліп
қалған. Ядролық пропозиция - Алматыдан Өскеменнің аэропортына ... ... ... ... құрылым
3-дискурстық бірлік, 2-абзац: Ығы-жығы халық тым көп екен – біреуді-біреу
біліп болмайтын қайшыласқан ел. 3 ПҚ: 1) ығы-жығы ... ... көп, ... ... 3) ... ... 1 ... бар: халық (ел)
көп. ГП - көп екен, ел. Субъект- халық, ел. ... ...... ... Полипропозициялы құрылым
* Астырт құрылымында 3 ПҚ негіз болған бірліктің үстірт құрылымдағы –
салалас құрмалас сөйлем құрылымы ... ... ... ... тым көп ... ... ел (2). Екеуінде де адамның көптігі айтылған. ... ... - ... салалас. Бірақ екінші компонент құрамындағы ... ... ... ... сыйысқан ПҚ (біреуді-біреу танымайды)
сөйлемге ... ... таңу ... да ... Егер ... өзгеріс енгізсек, немесе, астырт және үстірт құрылымын
сәйкестесек, бұл анық ... ... ... тым көп екен (1) – ... біліп болмайды (2), қайшыласқан ел (3).Сонда себептес-ыңғайлас көп
компонентті салалас ... ... ... ... ... ... құрылымда жекелеген предикативтік орталықтарға
дербес ие болмай (бұл үнемдеу ... тән, егер ... ... берсе, үнемдеу заңдылығы да болмас еді), сөйлем ... ... ... да синтаксисте сөз болып жүрген күрделенген
жай сөйлемдер, үйірлі мүшелер, көсемше, есімше ... ... ... ... Бұл ... олардың аударма әсерінен туындады деген пікірге қайшылық
туатынын көреміз. Өйткені бір ғана жағдайды ... ... ... байқаған (өзгелерге де таныс) қасиеттер өзара қатынаста қоса
беріледі де, сөйлем мүшелерінде ... ПҚ ... Ал бұл тек ... ғана болмайды.
4- ДБ, 2-абзац: Аэропорттың іші қапырық, адам иісі – терден тұншығып өліп
кете жаздайсың. 4 ПҚ: 1) Аэропорт іші ... 2) ... іші - адам ... адам иісі – ... ... ... иіс шығады, 4) тұншығып ... ... 2 ... 1) ... ... ... мен иіс екендігі;
2) тұншығып қала жаздайтындығы. ГП – қапырық, өліп кете жаздайсың. Субъект
– іші (сен). ... ... - ... ... ... өліп ... Полипропозициялы құрылым.
* Астырт құрылымында 4 ПҚ негіз етіп құрылған салалас құрмалас сөйлемнің
үстірт құрылымының әр грамматикалық бөлігі екі предикацияға ие. ... ... ... ... ... иісі – терден/ терлегеннен
адамнан иіс шығады) сыйысып үстірт ... ... ... ... тұншығып өліп кете жаздайсың ? адам иісі –терден.
5- ДБ, 2-абзац: ... ... ... ... қабар
тымырсық күн төбеге көтерілгенде не күйде болар екен деп ... тұр ... ... ... 6 ПҚ: 1) Таңертеңгілік салқынтымда осындай
(қапырық) , 2) ... ... ... күн/ ... күн ... қабады, 3)
күн төбеге көтеріледі/түс уақыты болады, 4) күн төбеге ... ... ... ... күн ... ... ... ысиды, 5)(мен)ойлап тұр
едім, 6) біреу түртеді. 3 жағдай: 1) таңертеңгіліктегі ... ... 2) күн ... көтерілгенде не күйде болар екен деп ... 3) ... ... ГП – ... ойлап тұр едім, түртеді.
Субъект – (күн), (мен), біреу. Ядролық ...... ... ... ... құрылым.
* Осыған дейінгі микротақырып автордың көз алдындағы аэропорт пен оның
ішкі ауасының суреті болса, шартты түрде оған ... іші» ... ... ол күй автор – аэропорт – күн – ...... ... берілген.
Соған сай авторға ... ... ... (демалысымды алып, келе
жаттым, ұшып шығып, қонғанымызда, өліп кете ... ... тұр ... ... ... пропозиция ретінде әрекет пропозициясына жатады),
аэропортқа қатысты предикат (қапырық) сапа ... ... ... ... ... ... предикаттар (көтеріліп қалған,
осындай) қимылдық, сапа предикаты сипатында, ... ... ... (көп) ... ...... – күн – ... – автор
тізбегіндегі автор – аэропорт – күн – халық арасындағы қатынас авторға
таңылған, ... ... ... да ... құрылымда автор
предикаттары саны жағынан да қимыл-қозғалыстық сипаты жағынан да басым, әрі
жағдайлық ... ... ... ... сапа ... ... бұл тізбектегі басты семантикалық компонент – автор, аэропорттың да,
күннің де, халықтың да предикаттық сапалары ... ... ... ... қатар ол үстірт құрылымдағы сөйлем мүшелеріне
сыйысқандықтан тұтастай ... ... ... жеткізіледі. 2 –
абзацтың екінші микротақырыбы «Біреу/Биғаң» . Ол ... ... ПҚ ... Осы ... ... жаңа семантикалық компонент қосылып
макропропозициялық құрылымның келесі бөлігі кірігеді.
6-ДБ, ... ... ... күнде күлкісі келіп, ойыны тасып тұрған
кім екен дегендей жалт қарасам – ... ... ... ... ... ... екі ... отырып, есен-сау оралған Биғаң, біздің ауылдағы
орыстан келіншек алып, одан он бір бала сүйіп отырған – ... ... ... ай ... ... ... да тек жаз айында, пішеншілерге аспазшы болатын),
қалған күндері қыста қоянға тұзақ, жазда, ... мен ... ... ау ... ... Биғаң; ғұмырында ренжімейтін, дүние өртеніп бара жатса
саспайтын, дүниенің қайғысы мен қуанышын ... ... ... ... ... ... ... алтын адам ғой, қадірімді өлген соң ... ... ... ... ... ... бір ... үлкен кісі болып, құйрық басып
бес минут отыра алмайтын Биғаң... Биғаң... Биғаң... . 21 ПҚ бар: 1) ... күн, 2) ... ... ... тасып тұрған кім екен?3) жалт
қарасам, 4) (бүйірден түрткен) Биғаң, 4) ... ... ... 5) ... елу ... ... 6) ... екі жылдай отырған/ екі
жылдай отырған Биғаң, 7) есен-сау оралған Биғаң/ Биғаң ... ... ... ... ... алған/ Биғаңның келіншегі орыс, 9) он бір бала
сүйіп отырған – Биғаң/ Биғаң он бір бала ... ... бір ... бар)/ ... ... ... 10) ... екі-ақ ай жұмыс істейді/ Биғаң он ... 11) ... тек ... ... ... 12) Биғаң – аспазшы, 13) Биғаң
қоянға тұзақ ... 14) ... ... ау ... 15) Биғаң
ренжімейді, 16) Биғаң ... 17) ... ... мен ... бөліп
жармайды, 18) мең-зең, ұйқылы-ояу Биғаң/ Биғаң ... ... ... ... адам, 20) қадірімді өлген соң білесіңдер/қадірін тірідей
білмейді, 20) Биғаң тынымсыз, 21) бір ... ... кісі ... ... ... ... ... алмайтын Биғаң... Биғаң... Биғаң... ... ... ... ... ... бес ... ... алмайды. 3 Ж:1) жалт ... ... ... ... ... 3)Биғаңның мінез-құлық, іс-әрекеттер
сипаты. ГП - жалт ... ... (6 ... ... ). Субъект –
(мен), (ол- бұл соңғы 6 компонентке де ортақ). ... ... - ... – Биғаң. Макропропозициялы құрылым.
* 2-микротақырыптағы пропозициялар предикаты авторға қатысты – жалт
қарасам - ... ... ... ... ... - күй пропозициясы.
Бұл бөліктегі назар аударатын тағы бір құбылыс кідіріс немесе ... ... ... ... 1 және 2 абзацтардағы ақпараттар автор – аэропорт – күн – ... ...... ... ... және ол ... ... түзген. 2-
абзацтың негізгі пропозициясы – Биғаң. Екі ... ... ... ... бір жерге, тым ерте, елең-алаңнан, ... бойы ... ... ... күн ... ... жазда, көктем мен күзде, өлген соң. Әрі ... ДБ ... ... ... тән.
7-ДБ, 3-абзац немесе диалогтық тұтастық : -Ой, Орашжан, жаман құдаңды
танымай қалдың ба? Шөкең ғой, - деп төсін ... 5 ПҚ бар: 1) ... ... 2) Ой, ... қара, 3) танымай қалдың ба? 4) бұл
Шөкең, 5) (Шөкең) төсін қақты. 2 Ж бар: 1) ... ... ... 2) ... құда ... еске түсіруі. ГП - танымай қалдың ба?, төсін
қақты. Субъект – (сен), (ол). Ядролық ...... ... ... ... ... аударсақ, автордың есімі анықталып кейіпкерге айналды, автор
Биғаң атаған кейіпкер өз ... ... ... ... ...... ... атау себебінің когнитивтік негізі неде? Болжам: 1) Араққа жақын
адамның денесін ... ... ... ... ... тұрақсыздығы: бойы
бұлғаң, сөзі жылмаң: бұлғаң/былғаң/бығаң/биғаң. 2) ... ... ... аты.
8-ДБ, 3-абзац: Мен, шынында да, состиып, ыңғайсыздау ... ... ... қол ... 2 ПҚ бар: 1) Мен ... қалған екенмін/ мен
ыңғайсыздандым /состидым, 2) Мен ... қол ... / мен қол ... 1 Ж бар: ... ГП - ... ... екенмін, қол бердім.
Субъект – мен. ... ... – мен ... ... ... Ал ол алақанын ұсынбады. 1 ПҚ: Ол алақанын ... 1 ... ГП – ... ... ... – ол. ... пропозиция – Ол
алақанын ұсынбады.
10-ДБ, 3-абзац: -Таңертең ерте тұрып, беті-қолымды жумаған едім, - деді.
3 ПҚ бар. 1) ... ерте ... 2) ... жумаған едім, 3) (ол)
деді. 1 Ж: беті-қолын жумағаны. ГП - тұрып, жумаған едім, деді. ... ... (ол). ... ... - ... жумаған едім.
Полипропозициялы құрылым.
11-ДБ, 3-абзац: ... ... ... ол ... әр ... ... істейтінін бала жастан білетінмін. 4 ПҚ бар: 1) сенген жоқпын,
2) ол кісі қырсық,3) ол кісі әр ... ... ... 4) ол ... ... білетінмін. 2 Ж бар: 1) сенбегендігі, 2) қырсықтығын білетіндігі. ГП-
сенген жоқпын, білетінмін. Субъект – ... ... ... - сенген
жоқпын. Полипропозициялы құрылым.
12-ДБ, 3-абзац: - Денсаулығың қалай, аға?-дедім. 2 ПҚ бар: 1) ... 2) ... жасы ... 1 Ж : ... ГП : ... Субъект
– (мен) . Ядролық пропозиция – (Мен) дедім . ... ... ... ... тықыршып, Қара сиырдың қамы... бала-шағаның
наны...
5 ПҚ: 1) Ол тықыршып тұр (асығыс), 2) Оның ... ... 3) қара ... ... ойлап жүр// шаруашылығын ойлап әрекеттеніп
жүр, 4) ... бар, 5) ... ... ... 2 Ж: ... ... ... 2) мал-жан қамын ойлап жүргендігі. ... ... ... – (ол). ... ... – (Ол) деді. Полипропозициялы
құрылым.
14-ДБ,3-абзац: - Балаларыңыз сол баяғы ... 1 ПҚ: 1) ... ... ... бала ... жоқсыз ба? 1 Ж: ... ... ... ГП - сол ... ... ... Ядролық
пропозиция – Балаларыңыз сол баяғы . Полипропозициялы құрылым.
15-ДБ, 3-абзац: -Иә, сол баяғы он бір... екі жыл ... одан әрі ... 2 ПҚ бар: 1) ... саны он бір// он бір баласы бар, 2) кіші
баласының жасы ... ... бері бала ... балаларының саны
өзгермеген. 1 Ж бар: балаларының саны он бір ... ГП - ... он ... тұр. ...... ... пропозиция – баласы он бір.
Полипропозициялы құрылым.
16-ДБ, 3-абзац: Мен ... 1 ПҚ: Мен ... 1 Ж : ... ГП – ... – мен. Ядролық пропозиция – Мен күлдім. Монопропозициялы.
17-ДБ, 3-абзац. Ал ол ... жоқ, ... ... жеті ... ас ... етіп ырғай орналастырды да, маған : - Қашан келдің? – деді. 3 ПҚ
бар: 1) ол үндеген жоқ, 2) ... ас ... ... 3)Ас тұзы жеті ... ... құны – жеті ... 4) ... келдің? – деді. 1 Ж бар:
қашан келгенін сұрауы. ГП - үндеген жоқ, ... ... ... ... Субъект – ол. Ядролық пропозиция – Қашан ... – деді ... ... ... рақаттана есінеді де, менің жауабымды күтпестен: -
Таңдайымда бір жабысқақ шөл бар, ... ... 4 ПҚ бар: 1) ... ... күтпеді, 3) таңдайы шөлден жабысқан//шөлдеген, 4) ішетін ... 1 Ж: арақ ...... ... бар, ... Субъект – (ол), шөл. Ядролық пропозиция
– (Ол) деді. Полипропозициялы құрылым.
19-ДБ, 3-абзац: Мен ... ... ол да ... түсінісудің
белгісі ретінде екеуміз де өп-өтірік күлдік. 4 ПҚ бар: 1) Мен ... ... да ... 3) ... белгісі – күлкі, 4) екеуміз өп-өтірік күлдік.
2 жағдай: 1) екеуі түсініскендігі және 2) ... ... ... ... ГП – ... түсінді, күлдік. Субъект – Мен, ол, екеуміз.
Ядролық пропозиция – Екеуміз де түсіндік. Полипропозициялы ... ... ... Шөкең/Биғаң – автор тізбегінде ... ... ... ... ... мына предикаттардан
көрініс тапқан: танымай қалдың ба, ... ... ... ұсынбады, тұрып,
жумаған едім, деді, баяғы он бір, жылжымай тұр, үндеген жоқ, орналастырды,
есінеді, күтпестен, бар. Авторға қатысты ... ... ... ... ... сенген жоқпын, білетінмін, дедім, сол баяғы, күлдім, түсіндім,
түсінді, күлдік. 3-абзацтағы негізгі пропозиция – ... ... ... ... ... ерте, әдейі қырсықтанып,
тықыршып, екі жыл, одан әрі, ... етіп ... ... 3-абзацтың
макроқұрылымын кеңейтуге жаңа семантикалық компоненттің ... ... тұр: атап ... жеті ... ас ... ... ... концептісі – Биғаң, үзіндіде оның мәні 16
полипропозициялы, 1 монопропозициялы, 1 макропропозициялы құрылымдардың
түзілу ... ... ... ... ... ... негізгі
құрылымдар 3 тұжырымдамалық одаққа сай көрініс тапқан: аэропорттағы
кездесу ... ......... және оның тұзы (өзі ... ... көп балаға жетсін деген мақсатпен алынған базарлық). Автор ... ... ... ... «Май ... тұз ... тұз ... не
себеді?» деген халық даналығымен үндес. Туынды ... осы ... ... мен ... ... байланысының тұтастығында көрінетін
құрылымдардың сәйкестігі мен сәйкессіздігіндегі кей ... ... ... мүмкіндік береді. Егер бұл талдау ... ... ... ... ... ... интерпретациялау негізі де
дәл танылар еді.
1.8 Қазақ тіліндегі көп ... ... ... ... «Когни» түбірлес терминдердің арақатысы
Ғылыми әдебиеттерде тіл мен сөйлеуді ... ... ... ... жүр. ... ... «когнитивтік
өңдеу», «когнитивизм», «когнитология», «когнитивтік лингвистика»,
«әлемнің ... ... ... ... ... ... ... Аталған терминдердің арқалаған мәндік жүгі де біркелкі
еместігі байқалады. Біз осы ... ... ... айырмашылық пен ортақтықты, ... ... ... өзі несімен ерекшеленеді, бұл зерттеу еңбектерінің
нәтижесі қандай ... ... ... ... ... ... ... аяқталуы, қандай аралықта өрістеуі керек деген
сияқты сұрақтарға ... ... өз ... ... Ол үшін,
ең алдымен, терминдердің бірсыпырасының лингвистикалық, психологиялық
т.б. ... ... ... ... ... сол кезде «когни»
түбірінен таралған терминдердің арасындағы ... пен ... ... деген сөздің мәні танымдық деген ... ... ... - ... ... ... ... жатқан
танымдық (когнитивтік) механизмдер көзқарасына // ... ... ... ... ... бағыт.
Когнитология - адамның ... ... ... ... ... – ақ ... концептуальды ұйымдастыру жолдары мен
білімді көрсету құрылымын ... ... ( ... - адамзат ойлауын зерттейтін пәндер тобының атауы. Бұл
термин ғылымдар ... ... әрі ... ... өзіне
бұрын-соңды салыстырмаған, оның ... ... ... ... компьютерлік ғылымдар, жасанды интеллект
теориясы, математика мен ... ... ... (50.354 ... мәліметтерді ... ... ... олардың
мазмұндарындағы ортақтық – «ойлау мен тіл» ... ... ... ... оны ... ... ... өңдеуде
және келесі сатыдағы ... ... ... ... ... ... ... әрі соны танып- білуде ... өз ... ... жеке – жеке ... ... сабақтастыра
зерделеп, жалпы заңдылықтарды ашуға ұмтылуы. Бір ... ... ... да бар ... үнемі назардағы құбылыс. Оның
жаңалануы зерттеудің бір ... ... ... кешенді сипатқа ие
болуымен және ... ... ... ... Мұны ... ... ... казахстанской лингвистики: 1991-
2001» атты ғылыми - ... ... ... да ... ... значение для лингвистики имеет решение вопроса
об ... ... ... ... Языка- Мышления- Познания-
Действительности, отражение социального и ... ... ... вариантного и инвариантного в ... ... ... ... собственно языкового и когнитивного ... др » (51.5 ... ... ... ... ... ... мақсаты - ... ... ... ... ... соған сай тілге ... ... ... зерттеу
болса, онда ол зерттеушіге тек ... ... мен ... ... ... ... бұл жерде ойлау әрекетінің негізінде
жатқан таным ... де ... ... білу ... ... лингвист - психолог, ал ... ... болу ... ... ... да мұның өз дәрежесінде көріну ... ... Бұл ... ... ... ... шолу жасап көрейік: Р.М. Фрумкина өзінің ... или ... ... атты ... ... П.Б. Паршиннің когнитивтік лингвистиканы «кері психолингвистика»
ретінде ... ... ... П.Б. ... өз ... ... ... «Когнитивтік тұрғыдан зерттеу
психологиялық ... ... ... ... яғни оның ... ... түсіндіруге
бағытталады. Демек, ол кері ... ... ... ... таза ... ... (53(. Р.М. ... қарсылығын дәлелдеуде лингвистикалық және психологиялық тексерілуі
деген ... ... ... мынадай тұжырымға келеді:
«Психологиялық тексерілуі ... - ... ... ... ... ... ... өтуі. Олардың мазмұны
сөйлеу / ... ... ... ... ... бола алады:
ырғақтың қабылдануын зерттеуге немесе қосымшалар ... ... Егер ... қызықтыратын үрдістер табиғи ... ... онда бұл ... тіл туралы ғылымда зерттелетін ... ... ... ... оларды лингвистикалық деп
атаймыз» (52.93(. Сондай- ақ ... өз ... ... ... ... ... нысаны ретінде ... ... тірі ... ... сөйлеушінің сол сәттегі
психикасынан бөлінбейтіндігін дәлелге келтіре отырып, психолингвистиканың
зерттеу нысанына ене ... ... бар ... де ... Оған «өлі» тілдер құрылымын және тілдегі тарихи ... ... ... олар тек мәтін түрінде бар ... ... ... әлем ... сөйлеуді лингвистика тұрғысынан түсіндіруде, атап
айтқанда, ... ... ... ... көп зерттеу жүргізген
ван Дейк те өз нәтижелерін ... ... ... ... ... ... Бұл да аталған лингвистикалық
бағыттың таза ... ... ... ... да бір ... ... ғалымдар бірлесе отырып, ... мен ... ... адам жадында бір-бірімен тығыз
байланыста әрі ... ... ... туралы идеяны қалыптастырып
дамытты, соның нәтижесінде мәтінді өңдеудің ... ... Оның ... адамдардың әлеуметтік білімді қалай
алатындығы, ... бір ... ... ... ... мен ... ... қалыптасатындығы, тіл арқылы қалайша
идеологиялық көзқарас қалыптасатындығы, яғни ... ... ... ... ... ... негіздері түсіндірілген (54.5-11(.
Яғни, жоғарыдағы көрсетілген «Тіл – Ойлау- Таным - Шындық» ... ... ене ... ... ие. Бұл ... ... ... отырып
біз когнитивтік тұрғыдан тілді ... ... өз ... және ... басқа ғылымдармен)
сипатта ... көз ... ... ... адам ... оның ... ... қағида ретінде танылады.
Адам әлемді тек қабылдамайды, оны ... ... ... Бұл жерде
әркімнің нені қалай қабылдағысы келсе, солай қабылдайтындығына ... Яғни ... ... ... ... білімі, тәрбиесі,
мақсаты т.с.с. өзіндік рөл ... әсер ... ... ... ... ... ... отырып, оның нақты бір объективті
шындықтың үзігін таңбалайтындығын, ... ... ... ... адам ... бір ... ... қабылданбайтындығы
туралы айтылады, әрі оның себебі де ... Өз ... «… что в ... разных людей одна и та же ситуация
может ... ... т.е. ... ... ... ... ... является в основном
индивидуальная ... ... ... человеком окружающего
мира. Кроме того, это может ... от ... с ... ... ... индивид реальную ситуацию» (5538ріі үздіксіз жүретін
проце.36(. Р. Лангакерше: «Мир не дан ... ... ... им» деп ... Тіл ... ... ... таңбалауы» соған
сай құрылған мәтінде ... ... ... ... бір ... ... қатысты таңдалуы кездейсоқ еместігін де осымен ... Р.М. ... ... «Для ... ... что языковая форма мотивирована нашей интерпретацией
мира, облеченного в ... ... - ... это мы ... ... ... ... говоря, пафос когнитивного подхода
- в том, ... ... ... ... ( по
возможности) как можно большему количеству ... ... ... біздің коммуникация барысында ... ... ... ... ... ... ... Яғни, бір сөзбен
айтқанда, бұл «Әркім өз ... ... ... ... сай ... ... жеке дара ... мүмкіндігі де әртүрлі ... оның өмір ... ... ... ... мақсаты, сөйлеу
сәтіндегі жағдай т.с.с. әсер етеді. Жалпы тіл ... ... ... Ю. Н. ... ... 3 ... түзіледі:
1) грамматикалық-семантикалық ... ол ... ... ... өзіне сөз және оның грамматикасын таңдауды ... сол ... сөз ... мен ... ... ... мүмкіндік
береді; 2) когнитивтік деңгей, тұлғалық тезаурустың иерархиялық сипатта
ұйымдасуын тіркейді, онда тіл ... ... мен ... тек
тілдік формада көрінеді; 3) прагматикалық деңгей, ол өз ... (не ... ... ... (не ... ... ... мақсатын және интенциональдығын, қызығушылығы мен
ұмтылысын, уәжін, түрткісін ... ... ... ... (4.5- 6(. Әр деңгейдің бірізділіктегі ... сөз ... не ... ... қандай мақсатпен айтылды ... ... ... көмектеседі. Осыларға сүйенсек, тілді
когнитивтік тұрғыдан зерттеудегі ... - ... ... және ... ... деңгейдегі) қарым- қатынаста мақсатты түрде
саналы пайдалануға ... яғни ... ... ... ... ... не типтік модельдерін, құрылымдарын ... сай ... ... ... ... ... және ... айқындау, соларға сай модельдерді түзу. Бұл ойға дерек
А.Жұбанов ... де ... ... ... ... ... емес, тіпті дәлірек айтсақ, ол проблеманы ... ... мен ... ... ... семантикасы мен оның
формалды және семантикалық әдіс- амалын синтездеу ... ... ... қатысты. Осыдан барып қолданбалы ... ... ... - білімді модельдеу ... ... ... ... - адам баласының қарым- қатынасы
үшін ... ... тіл ... ең ... ең тиімді жолдарын
іздестіру» (56.13 (. ... ... дау ... ... ... - адам ... тек қана ... деректерді қабылдауға, өңдеуге
арналған механизм бар ма, ... ол адам ... ... ... ... өңдеуге дейінгі қызметінің жаңа ... ... ... ... ... пайда бола ма? ... ... ... ... екі ... ... 1) шеткі
эмерджентизм - адамның тілдік қабілеті ... ... ... ... ... 2) ... ... - адамның ... туа ... ... ... ... позиция. Т. Гивон бұл
екеуінің де бөлек ... бір ... ... ... отырып,
когнитивтік репрезентацияның «ескі» екі модулі - ... ... және ... жад ... ... - ... ... функциясын орындауды жалғастыратынын және сол ... ... ... яғни көру ... ... ... ... қамтамасыз ететінін көрсетеді. Сондай –ақ мидағы сол
жақ ... ... екі ... - ... ... - ... грамматика - жоғарыда аталған модульдермен ... ... Яғни ... ... неврологиясы туралы сөз ... бар ... ... спектрінің эволюциялық жағынан
кеңейетіндігін назарда ... ... ... ... ... бірі кейін тек тілдік модульге айналған. Оған ... ... ... ... ... жүрген адамның тәжірибесі жоқтығына,
дағдысы аздығына ... ... емес ... оқыған кезде ... ... ... Оқу ... сөзді танудың
автоматтануын қамтамасыз ететін ми ... ... ... туа ... ... табылмайды, ол мидағы сол жақ ... ... ... ... ... ... тануға жауап беретін
бөлікте кейіннен қалыптасқан (57.137(. Демек, ми ... ... тән ... тетіктері өзара ... ... ... ... ... дамып, жаңарып отыратыны тәрізді тілді
когнитивтік тұрғыдан зерттеуде тіл деңгейлері де ... ... ... барлық болмысымен байланыста танылады, ... ... ... ... ... емес, оған қарама- ... ... бір ... ... ... ... синкретті, тұтастықта
қарауды талап ... Бір ... Қ. ... ... бұл ... ... ... (58.65( және ол сызбада ғалым лексика мен
синтаксисті ... ... әрі ... бірліктегі құбылыс
ретінде қарастырады. Ал қазақ тілін зерттеудің ... ... Ж. ... ... оларды былайша топтастырып береді: 1) танымның
қоғамдық тәжірибеге негізделуі, 2) таным ... ... ... ... модельдерінің жүйелік сипаты мен сабақтастық қасиеті (59.40(. ... ... көп ... ... ... аспектісіне де
тікелей қатысты. Себебі дискурс жанды, яғни ... ... ... сол сәттегі мәнмәтіндердің біртұтастығын көрсететін болса, оның бойына
интертекстуальдылық сипат тән болса, онда ... ... оны ... ... Оның ... көп ... дискурстың пропозициялы
құрылымы - когнитивтік таным ... ... ... бірі ... ... айтқанда, бастапқы мақсатқа сай мынадай тұжырым ... ... ... тұрғыдан зерттеуде когнитология,
когнивистика ғылымдарының ... ... ... ... бір -бірінен ерекшеліктері ... ... ... ... когнитивтік тұрғыдан зерттеудің бір шегі ... ... ... тетіктерінен басталып, екінші ұшы нысанаға
алынған тіл / ... ... ... ... мен
модельдерін анықтаумен тұйықталуы тиіс, сонымен ... осы ... ... да ... ... ... тілді / сөйлеуді зерттеуден алынған
нәтижелер ... ... ... қолданысқа еніп отырады;
- бұл зерттеудің ерекшеліктерінің бірі - ... // ... ... тіл тұтынушысының барлық болмысымен біртұтастықта, яғни
дискурста тануды қажет ... ... және ... тіл ... когнитивті парадигма
Қазақ тіл біліміндегі когнитивті парадигма сипаты Э.Н.Оразалиеваның
аталған ... ... ... ... «тілтану»
парадигмасы, тілдік бірліктердің танымдық ... ... ... ... ... ... ... парадигмасы,
қазіргі когнитивті парадигмалар деген бес парадигмаға топтастырылып, әр
парадигманың негізгі өкілдерінің ... ... Атап ... ... С.Аманжолов, және т.б. ғалым еңбектері «тілтану»
парадигмасын қалыптастырушылар ретінде, Н.Сауранбаев, ... ... және т.б. ... ... ... танымдық
парадигмасы санатында, К.Аханов, Т.Қордабаев, Ә.Хасенов және ... ... ... ... парадигмасын қалыптастырғандарын,
олардың кейінгі зерттеулерге негіз болғанын тұжырымдаған. Ә.Қайдари,
Р.Сыздық, ... ... ... ... ... М.Томанов, С.Исаев, Ө.Айтбаев, М.Серғалиев,
А.Жұбанов, Ф.Ш.Оразбаева, Ж.Манкеева, С.Сатенова, ... ... ... ... ... Р.Авакова,
Г.Сағидолдақызы, Т.Аяпова, М.Малбақов және өзге ... ... ... ... «этюдтер» парадигмасын құрайтынын,
олардың мазмұнындағы тілдік ... ... ... «адамзат болмысы,
«халық дүниетанымы», «қоғамдық жағдай» тіркестері көрініс тапқанын атап,
қазіргі ... ... ... ... ... ... ... Р.Шойбеков, ... ... ... ... және өзге де ... жатқызып, олардағы тілдік құралдардың ұқсату яки аналогиялық
қабылдауға негізделген бірліктер, метафоралар, ... ... ... мен ... ... және этнографизмдер мен
этнолингвистикалық арналардан топталған бөлшектер ... ... ... тіл ... ... парадигмада дискурс проблемасының
талқылануы ... ... ... ... зерделеген
зерттеулерге байланысты өрбиді деуге толық болады. Мәтін грамматикасы
мәселелері ... ... ... Е.Жұбанов, Х.Кәрімов,
Х.Нұрмұқанов, Г.Қосымова, Д.Әлкебаева [61;62;63] еңбектерінде ... ... жаңа ... ... ... қатарында
А.Жұбанов, З.Ерназарова, Г.Смағұлова, З.Базарбаева, ... ... ... ... [64-68] ... ... болады.
Қазақ тіл біліміне қатысты зерттеулерде дискурс терминін қолдана
отырып, оны ... ... ... ... ретінде анықтауға қатысты
түрлі ғылыми мақалалар жарияланып жүр (69;70(. ... ... ... терминін анықтауға, дискурсты талдау теориясының ... ... ... Ал дискурстың нақты түрлерін ғылыми зерттеу
еңбектерінде ... ... ... - ... ... зерттеуінде дискурс жағдайлық аспектідегі мәтін
немесе мақсатты ... ... ... ... көрсететін сөйлеу/
сөз ретінде танылады да, дискурс ... ... ... ... сөздің прагматикалық жағдайға бағытталуын жатқызады. Оның
пайымдауынша, дискурс деп әрбір ... ... ... Дискурс
теориясының методологиялық негіздерін, ... ... ... ... ... үрдіс сапасында қараумен байланыстыру
керек және мәтіннің түсінілуінің ... ... ... ... ... ... ... аппаратын пайдалану
қажеттігін көрсетеді. Өз сөзінің дәйегі ... заң ... ... талдау жасайды да, сот дискурсына тән басты белгілерді атап
өтеді: диалогтігі, интертекстуальдылығы, ... ... ... ... [71. ... ... ... зерттеген еңбек – Г.Г.Бүркітбаеваның «Мәтін
және дискурс. Дискурс типтері» зерттеуі. Аталған ... ... ... ... ... ... ... дискурсты
жан-жақты зерттеп талдаған. Г.Г.Бүркітбаева мәтін мен ... ... ... дискурсты талдау мен мәтінді талдаудың айырмашылығын нақты
атап көрсетеді. Оның ... ... ... қарағанда,
дискурс талдау дегеннің мағынасы кең. Егер мәтін лингвистикасы ... ... ... ... ... ... ... талдау мәтінді коммуникативтік және когнитивтік үрдістерді, нақты
айтқанда, коммуникативтік жағдай мен ... ... ... ... ... ... ... ескере отырып талдау [6].
Қазақ тіл біліміндегі мәтінге қатысты зерттеулер ... яғни ... ... ... ... әрекет қорытындысын ғана талдаса,
дискурста сол мәтінді түзуге негіз ... ... мен сол ... ... ... ... ... тілдік қабілеті, оқиға өтетін
орын т.с.с. мәнмәтіндер қоса ... әрі ол тек ... ... ... ғана ... ... ... да бағытталуы ескеріледі. Сондай-ақ бір мәтіннің түрлі
коммуникативтік жағдайдағы дискурста ... ... ... ... ... осы мақсатта «Көшпенділер» фильмін студенттер мен оқушыларға көрсетіп,
сонан соң мазмұндатып, дыбыс таспасына жазып алып ... ... ... ... ... саны -55. ... ... жас шамалары –
17-21 жаста. 20 респондент - орыс тобында білім алушылар, ... ... ... қала және ... ... ... алушылар. Бәрінің көргені,
естігені бір фильм ... ... ... ол ... ... ... ... айырмашылықтар, олардың себептері кейінгі тарауда талданатын
болғандықтан, біз оған қазір ... ... ... ...... ... мәтінге қатысты зерттеулер дискурсты талдау теориясына
негіз болады. Ал мәтін тілдік әрекет ... ... ... ... ... ... қарым-қатынас барысында белсенділенеді де, ... және ... ... ... белгілі бір деңгейде
ықпал етеді. Дегенмен мәтіннің прагматикалық ... ... ... деп атамағанымен осы талдаумен ортақтасатын тұстар ... ... ... ... ... – мәтін - оқырман» коммуникативті
актісі мен тіл, қолданыстағы тіл, әлем ... ... ... [14] ... ... ... құбылыс ретінде қарап зерттеу
жүргізу соңғы уақытта пайда болған. Кез ... ... ... ... ұйымдасқан дискурс аясында қандай да бір ... ... ... ... ... ... ... деп әлеуметтік мәдени сипаттағы ақпаратты мазмұндайтын фреймдік
модельдер ... ... - ... ... ... стереотипті
жағдайларды баяндау жолдарының бірі [1]. Белгілі голландық лингвист Т.А.ван
Дейк «фрейм» терминін ... ... ... ... ... ... Фреймдер қандай да бір концептің
айналасына жинақталған және сол не ... да ... ... ... ... ... ақпараттарды мазмұндайтын бірліктер
[60.16-17].
Көп пропозициялы дискурстың (әрі ... КПД) ... ... біз нені және ... ... ... мәселелер тақырыбымыздың мәнін
ашады? деген сұрақтарға жауап беріп көрейік.
Ең алдымен, КПД дегеніміздің өзі қандай бірлік? КПД ... ... Оның ... дискурстардан ерекшелігі - бірнеше пропозициялардың
тобынан тұратындығы. Ол бірізділіктегі клауздардың ... ... ... ...... алғашқы қаттау
құралы, ол астырт құрылымда жүзеге асады. Оның үстірт құрылымының түзілуіне
сөздер қатысады да, олардың ... ... / ... түзіледі,
олар пропозициялы ақпаратты грамматикалық кодтау қызметін атқарады ... ... ... ... көп ... дискурстың құрылуына
әкеледі. Дискурстың бір түрі ретінде КПД- танымның, ғалам ... ... ... тасымалдайтын бірлік. Сондықтан оған талдау жасай отырып
ұлттық таным ерекшелігін табуға болады. Мысалы, төмендегі ... ... ... семантикалық құрылымы ұлттық танымды сақтаған,
өзгеріссіз ... ... 1) ... да ... сезім барлығын «Қан мен
тер» көрсеткен еді» («Ақтөбе» газеті,17 тамыз 2006 жыл. 20– бет). Бұл ... ... оның ... ... ... ... бар: ... да жүрек бар ә ) байларда да сезім бар б) «Қан мен тер» ... ... ... ... тұрған «Қан мен ... ... да ... пропозиция кіріккен, ол сол туралы білімі, ақпараты
бар әр ... үшін ... яғни ... ... ... бір ... ... бейнеленген шығармасы туралы тұтас білімнің
жинақталған түрі. Егер ... ... бұл ... ... ... ... кодтаған пропозициялы ақпарат өз мәнінде ұғынылмайды.
Талданып отырған КПД дискурстың жоғарғы деңгейдегі макроқұрылымы, ол ... ... ... ... барлық байланыстағы пропозициялы
ақпараттың ең маңыздысын ұстап тұр. Осы ... ... ... ... ... төмендегі бірліктер де құрамында ұлттық таным көрсеткішін бекіткен
КПД –ға жатады : 2) Темір «қырандар» тарихы (Ақтөбе» газеті, 17 ... ... 20 – бет). 3 ) ... ... жасы – 25 жас (Ақтөбе»
газеті,17 тамыз 2006 жыл. 20 – бет). ... ... ... ... ... ... тұрған концепт, әрі өзі де жеке ... тұр: 2.1. ...... 2.2. ... ... бар. ... ... түсінігінде еркіндіктің, күштіліктің символы, ұлттың ұрпақтан-
ұрпаққа тіл арқылы ... ... ... ... ... мен
құсбегілік салтының болмысын танытатын білім жиынтығы, уақыт өте келе жаңа
тіршілікке сай жаңа ... ... бар ... ... ... құрылым түзуін қамтамасыз етті. Бірақ соңғы құрылымда оның ... ... тек қана ... де биікке самғау әрекетінің, пішін
ұқсастығынан ассоциациялану ... Осы ... ... те ... қарттық, құрметті деген түсінікпен астарласқан, бұл ... тек ... ғана ... ... ... ... кезіндегі
зейнеткерлікке шықса да, қызметте жүре беруінің нәтижесінде ... бір ... жайт ... ... ... ... ... ол қызметке жарамсыздығын көрсететін шек ... ол ... ... ... ... ... оның жасының бір-бірімен байланыстырыла ... ... ... ... тек ... байланысты ғана емес түрлі
себептерге, мысалы, өндірістегі ... ... ... ... да ... бірден ескерілмейді. Бұл түсініктер
бір қоғамда өмір сүруші ... ... мен өмір ... ... ... ... ... сипаттағы индивидтердің
танымынан орын ... Екі ... да олар ... ... ... ассоциацияланған. Бұған қатысты түйіндейтін жайт – КПД ... ... фон. КПД –ны ... ... ... ... ... бірі – тілек–бата құрылымы. Мысалы,
Бақ бер, бәледен сақта,
Абырой бер, аман сақта.
Дастарқан берекелі болсын,
Отбасы мерекелі болсын,-деген КПД ... ... 1) бақ бер 2) ... ... 3) ... бер 4) аман ... 5)
дастарқан берекелі болсын 6) отбасы мерекелі болсын. ... бақ, ... ... ... түсініктері қазақ ұғымында қастерлі болса, бәле
түсінігі жамандық, қиындық жиынтығы ретінде қалыптасқан және ол ... ... ... ... ... түсінігінде бата беру мен
бата алудың өзіндік орны және үлкен мен кішінің қарым – қатынасындағы әсері
жоғары ... ... ... ана ... ұмытқан қазақ ... де қол ... бата ... ... деп бет ... орындалады. Мұның
өзі де бата –тілек мәтінін ұғынбаса да, ішкі түйсігінде жақсылыққа ұмтылу,
оны сөз күшімен ... ... тұр. ... хабардың құрылуы мен
түсінілуін анықтайтын адамзат жадындағы үздіксіз әрі ... ... ... ... беріледі. Шындығында да, кез келген жаңа
ақпаратты не оқиғаны түсінуде адам соған ұқсас не өз ... бар ... еске ... ... Бұл ... жаңа ... өңдеуде
қолданылған құрылымның жадты ұйымдастыруға ... ... ... ... ... ретінде бұл ойды былайша түсіндіруге болады.
Қазақта «Тоқсан ауыз сөздің тобықтай түйіні» ... ... ... ... ... жаңа ақпаратты қабылдағандағы өзіміздің санамызда, жадымызда
сіңген, ұқсатқан жағдаймен сай түсетін жаңа ... ... Ол өз ... сөйлеу компоненттерін жинақтайтын тіркесімділікті ұстап тұрады, яғни
пропозициялық ... ... ... ... атқарады. Ал
пропозиция сөйлемнің (мәтін / дискурстың ) бастапқы ... ... ... ... ұғынылады. Жоғарыдағы бата-тілек
құрылымындағы семантикалық инвариант – ... ... ... ... ... – бер, ... болсын. Олар пропозициялы
ядро түзеді, өзіне актанттарды бекітеді. Пропозициялы ядро ... ... ... ... ... абстракция) қатынастарды
білдіреді. Пропозиция предикаты өз актанттарын еркін билейді, оларға ... ... ... рөлге ие болады. Біздің талдау нысанымыздағы
семантикалық предикаттарға қазықталатын актанттар - бақ, абырой, амандық,
береке, отбасы, ... ... ... ... семантикалық рөліне
қарай былайша жіктеуге болады: объективтер - өзінің сапасын өзгертпейтін,
бірақ әрекетке қатысушы ... не ... зат: бақ, ... ... ... ... ... Бұл 6 пропозиция ... ... ... ол КПД мәнін ұйымдастырудың іргетасы ретінде ұғынылады,
басқаша айтқанда, сөйлемнің негізгі конституенттерінің барлық ... ... ... ... ... ... ... [72]. Жалпы
дискурстың семантикалық ... ... ... ... ... » ұғымына біріктіреді, бұл түсінікте қандай да бір
компонент орталық, яғни ядро ... ... ... компоненттер
(периферия) түзеді. Семантикалық компоненттер мен түсініктерді семантикада
мынадай топтарға бөледі: нысан (объект), әрекет (действие), абстракция ... Егер ... осы ... ... ... ... пропозиция дискурстың өне бойына ортақ тақырыпты
білдіреді. Біздің талдауымызда – отбасына ... ... Осы ... ... ... ... семантикалық абзацтар, яғни қалған
толықтырушы пропозициялар (бақ бер, ... ... ... бер, аман ... ... ... топтасады, нәтижесінде тұтас дискурсты түзеді.
Орталық пропозиция мен толықтырушы ... ... ... ... ... ... ... және де әрекет пропозициясына жатады. Әрекет
пропозициясы деп басты құрамдас бөлігі әрекет болып табылатын ... ... ... ... яғни ... болуының көрінісі толықтырушы
пропозициялармен жасалған. Бұл нақты жағдайда қол жайып, бет ... ... да ... ... ... қабылдануын
туғызады. Ал ассоциациялық қатынасқа құрылған пропозицияға мына ... ... ... Жай ... ... ... Аллам берсін
тілегіңді. Қазаның толы май қайнасын, Самаурын толы шай қайнасын, Төріңде
төрт періште, екі ... ... ... қабыл болсын, Мұратың асыл болсын.
Бұл құрылымдағы орталық пропозиция – Алланың тілекті ... ... Ол ... екі әрекет пропозициясына бекітілген: Аллам берсін тілегіңді, Тілегің
қабыл болсын. Орталық пропозициядағы түсінік астырт құрылымда бір ... тұр, ... оның ... ... ... екі ... білдіреді.
Дискурстың семантикалық құрылымы негізінен екі семантикалық бірлікке
негізделсе, соның бірі ... ... ... ... ... Бұл ... ... абзацтарды былайша бөліп көрсетуге
болады: Жай қолыңды, ... ...... ... ... май қайнасын, Самаурын толы шай қайнасын, Төріңде төрт періште, екі
Қыдыр ...... ... Мұратың асыл ...... ... ... және ... ... ... ассоциация бата беру/бата алу жағдаятты моделіне сай келеді
де, ал екінші ... ... ... ... ... ... имплициттілігін тұрмыс–тіршіліктегі әрекеттерді көрсету арқылы
эксплициттілікке көшірген. Басқаша айтсақ, бата мәтінінде берілген май, ... ғана май, шай ... ... ... ... қол, білек жай ғана
қол, ... ... ол ... шын ... ұлтта қабылданған символы. Қазан
- қазақ ұғымында жеті қазынаның бірі. Бұлар қонақ келсе – құт келер ... ... ... ... білім жүйесін танытады. Төрт
періште, екі Қыдыр түсініктері де ұлттық ... ... ... діни ... ... ... сипаты. Періштенің
төртеулігі дүниенің төрт бұрышы, төрт қабырға, төрткул дүние түсініктерімен
ұштасады. Қыдырдың екеулігінің де мәні бар. ... ... ... ... ... ... байланысты «Бас екеу болмай, мал екеу
болмас» деген қолданыста да тұр. Қыдырдың ... ... ... ... ... ... дарысын, қырықтың бірі қыдыр» деген
қолданыстардан да көрінеді. Мұратың асыл ... ... ...... ... ол күй ... ... тұр. Аталған
пропозициялардан тұратын семантикалық ... ... ... ... ... етіп ... – пропозиция тақырыбы
(тілекті қабыл алуы) және оны сыртқы ... ... ... орталық
пропозициялар (Аллам берсін тілегіңді, ... ... ... ... әр ... өз семантикалық құрылымы, ... әр ... ... өз ... ... ... ... мен қатынастары бар. Жоғарыда мысалға алынған ... ... ... тұлғалардың әр концепт, пропозиция тамырында
жатқан құндылықтарды танып ... мен ... ... ішкі ... ... танымын қаттаушы КПД– ға мысал ретінде жұмбақтар ... ... ... олар ... ... ... ... халықтың өміріне, тұрмысына жанасатын жақтарынан ғана ... ... ... ... көп ... ... түлкі, қоян тәрізді
алынады. Малдың төрт түлігі көп айтылады. Дүние тану жолдарын ... ... ... ... ... халық, көп ... ... ... ... ... ... айтуға арнайды» [73.3-8].
Жинақтың алғысөзінде берілген М.Әуезов пікірі жұмбақта халық танымының
берілетіндігін ... ... ... ... ... ... ... пайда болғандығы айтылады деуінің өзі олардың қазақ
тілінде көп ... ... келу ... бар ... дәлел болады. Жұмбақталатын зат түсінігі ойда, санада бар,
қалыптасқан. Ал ... яғни ... ... ойлау бірлігі – түсініктің
–құрамына енетін қасиеттер мен ... ... ... бірлігі)
топтасады, әр пропозициядағы қатынастар байланысын түзу нәтижесінде астырт
құрылымдағы түсінік анықталады. Ал ол ... ... ... ... байланысын тану үшін коммуникацияға түсушінің
түсінігінде соған қатысты ақпарат, білім болуы ... сол ... ... ... ... Басқаша айтқанда, жұмбақты шешуде әрекет
сыртқы құрылымнан ... ... ... анықтауға, ойлау бірлігі
түсінікті табуға ... ... ... бір ... бар ... деп ... адам ... Бұрынғы өтіп кеткен қариялар, ... ... ... ... ... ... –КПД-да – 3
пропозиция бар. 1-пропозициядағы сапталмаған найза пропозициясын ұғынуда
тіл тұтынушы ... ... ... ... екендігі, оның адам өміріне
қауіп туғызатындығы негіз болады да, ... ... ... мен ... ... ... 2-пропозициядағы хабар арқылы
жасырынған түсінікте адамның мүлік ... ... ... яғни ... ... ... тұрақтамайтындығы ашылады. 3–пропозициядағы хабарда
оның қай ... да ... ... ... екендігі, сондай-ақ
зияндылығы айқындалады. Басқаша айтқанда, атауыш ... ... ... ... ... базасындағы көп бейнелердің ішінен
сөйлеуші (жұмбақшы) сөзіндегі құрылған бейнеге ... деп ... ... референция үрдісі мен кореференттілік құру ... ... ... ...... ... процесі, ал
кореференттілік құру –бұл ... ... ... бейнелерді берілген
атауыш сөздер тобына сай табу қызметін жүзеге асыру [74].
Тілек –бата мен ... ... ... ... ... ... айналыстағы дискурсқа берілген талдау түсініктерден
табуға болады. Атап айтқанда, Т.А.ван Дейктің мына пікіріне ... ... ... – это ... ... ... а ... - абстрактная
грамматическая структура произнесенного. «Дискурс» - это ... ... ... ... ... как ... - это понятие,
касающееся системы языка. Текст –это абстрактный теоретический конструкт,
реализующийся в дискурсе» [75]. ... бата мен ... ... ... ... ... ... – олардың актуальды сөйлеу әрекетіне
қатыстылығынан ... ... кем ... екі ... бар
коммуникацияда орындалады. Дәлірек айтсақ, бата бір адамның өзіне қаратылып
айтылмайды, ... (тек ... ... ... оған ... ... ... көбіне құдалар тарапынан) кішілерге
бағытталады, ... ... не ... ... не ... ... ... құлағына шалынсын» деген сияқты түрде жауап қайтарылады.
Сол ... ... та ... ... қойылмай екінші біреуге қаратыла
айтылады да, адресат тарапынан жұмбақтың шешуі дұрыс не бұрыс табылып ... яғни кері ... ... Ал ... ... құрылымдары
сөйлеу сәтіндегі түзілген дискурс бірліктерін құрастырған элементтердің
статикалық күйге көшкен ... ол кез ... ... ...... түсу
қажеттілігі туындаған сәтте динамикалық күйге айналады. Олардың ... ... ... тану қажет, олай дейтін себебіміз
суперқұрылымдар, Т.А. ван Дейкше, ... ... ... стандарттық
сызбалары, олардың дискурстың макроқұрылымдарынан ... ... ... ... емес, олардың жанрына байланысты
болады [13.40-41]. Демек, тілек – бата, жұмбақтар халық ауыз ... ... сай ... ... ... ие: ... қол жаю
әрекетіне шақыратын бөлік немесе бата алуға ...... ... ... ... болуын тілеу; Жұмбақтарда: жұмбақталатын түсінік (көкейдегі
жұмбақталатын зат түсінігі және оған тән ... ... - ... ...... шешуін табу шартын қою. Әсіресе, бұл
жұмбақ айтыстарда ... ... ... зерттеулерде дискурстық талдау жасауда жанр термині
дискурстың бірлігі ретінде және дискурс құрылымына әсер ... ... ... ... ... ... «Есть ли сходство в способах построения дискурса в
произведениях определенных жанров (включая ... ... ... от ... на ... ... ... деген сұраққа жауап беру
барысында орыс тіліндегі, ... және ... ... орыс ... бір тақырыптағы ертегі мәтінін дискурс ретінде танып салыстыру
нәтижесінде төмендегідей қорытынды ... ... ... бірдей
жанрдағы шығармалардың дискурстық құрылымында ұқсастықтар көп; әр ... ... ... өз ... ... ... ... ұқсастықтары аз ... ... ... ... ... ... әртүрлілігі халық әдебиеті
шығармаларына қарағанда елеулі, оның ... ... жеке ... Сондай - ақ дискурстық құрылымды түзуге қатысатын тәсілдердің
де негізінен ортақ сипатта болатындығын ... ... ... ... ... арқылы сатылы (баспалдақты) құрылым түзу, топиктің
кезектестірілуі, дискурстың ... ... мен оны ... құралдарының
түрлі жанрларда ішінара сәйкес келу, ерекшелену ... ... ... ... тағы бір себебін Ф.Бартлетттің мына
пікірімен ... ... ... ... вербализации прошлого опыта
люди регулярно пользуются стереотипными представлениями о ... ... ... ... ... ... танудағы тәжірибенің
стереотипті түсініктерге сәйкестігінен туады, әрі ол ... ауыз ... ... ... де ... ... Мұндай стереотипті
базалық білімді Ф. Бартлетт схема (сызба) деп атайды ... ... ой, ... ... ... ... қатыстырып
айтпағанымен, қазақ зерттеушілерінің еңбектерінен де кездестіруге болады.
Бұл әсіресе ауыз ... ... ... ... жиі ... ... толғауларындағы «Бір дегенде не жаман?» деген риторикамен
басталатын ... ... ... : «Бір ... не ... ... жырларында: «Бир дегенде не жаман, Билимсиз өскен ұл жаман»
болып келетінін, ал ... ... ... ... ... Булутқа йітіп
тұрмас па?» дейтін өлең өлшемді ... ... ... тілінде:
«Пуланның мүюзу түспеген полза, Пултқа тірей өзечук»,- болып ұйқасатынын
атаған. Сондай –ақ М.Қашғари сөздігіндегі мақалдар туралы ... ... ... ... фонетикалық жағынан біршама, ал лексикалық-синонимдік,
морфемалық-тұлғалық жағынан өте елеусіз ... ... осы ... ... ... – үлгісі қазіргі түркі халықтарының бәрінде
де сол күйінде сақталып қалған». Қ.Өмірәлиевтің жоғарыда келтірілген ойына
қатысты Е.Қ.Жұбанов былай деп ... ... өзі аса ... ... [78.67-68]. «Ауызекі әдебиет» тілінің қызметіндегі ұлтаралық
сипаттың ... ... ... ... сөз ... мына ... де біз тілі ... болған жағдайда да
дискурс құрылымы ортақ болу ... ... ... ... ... процесіндегі образ талғамы, сөйлем құрау жүйесі, өлең өрімі біркелкі
болып келгенімен, ... ... ... бір ... ... яғни ... дәлме-дәл болмақ емес. Алайда, ауызекі әдебиет
тілдерінің негізгі ... ... ... ...... ... ... сөз ұйымын тұтынудағы бірізділігі, бір үлгі-
модельді ұстануы, сол белгілердің барлық жерде біркелкі қоғамдық ... деп ... [78.69]. ... ... модель –үлгі, үлгі
– модель дегендері дискурстың суперқұрылымы түсінігімен сай келеді. Мұнан
байқағанымыз ... ... ... дискурс ретінде суперқұрылымды
болуы оның қарым-қатынаста түзілу қажеттігіне және ... ... ... яғни ұлт ... құндылықтарды ұрпақтан-ұрпаққа
жеткізудегі қызметіне, соған сай көкейдегі ... ... ... байланысты. Ал дискурстық құрылымның ұқсастығы коммуникация
актісіне қатысушылардың ... ... ... ... ... ... болады.
Қорыта айтқанда, қазақ тіліндегі көп пропозициялы дискурсты
когнитивтік аспектіде тануда ... ... мына ... ... ... ғалам туралы білімнің тілдегі көрінісін тасымалдайтын
пропозициялар тұтастығы, сондықтан оған талдау жасай ... ... ... ... ... сай ... ... сипатын
анықтауға болады;
- КПД символ қалыптастыруда негізгі фон қызметін атқарады;
- КПД қатарында халық әдебиеті үлгілерін де ... ... ... ... ... ... ие, әрі оларға жеке, сондай
–ақ бұқаралық коммуникация сипаты тән.
- БАҚ–тағы айдар атауларын да ... ... ... ... және олар да ... ... ... білім жиынтығына сай құрылады,
әрі ... сай ... Көп ... ... когнитивтік аспектіде зерттеу
мәселелерінің қазақ тіл біліміне қатысты еңбектердегі нышандары
Біз бұл ... ... ... айналдырудағы
мақсатымыз– қазақ тіл білімінің негізін ... ... ... пен ... зерттеулеріндегі қазіргі мәтін ... ... ... ... сай ... ... анықтау. Ал «Оны айқындаудан не ұтамыз? немесе ... ... ... ... ... ... ... ғылым (мейлі, ол
қандай ғылым болсын) болмысты тануды мақсат еткен, қазақ тіл ... ... ... да ... болмыспен қазақы болмыстағы тілді
таныған, екіншіден, қазіргі жаңа деп ... ... ... ... ... ... не сол ... аударылу арқылы еуропалық
лингвистер еңбектерінен көшіп отыр, оларды біздің ... де ... ... ... ... ... ... сол зерттеулердің
үлгісімен біз қазақ тіліндегі заңдылықтарды тануға ұмтыламыз. Демек, біздің
осы күнгі ойларды қазақ тіл ... ... ... ... ... ... ол ... құбылыстар бұрыннан бар, тек оны басқа
қырынан тану ... не оның сол ... ... ... назар
аударылмаған. Енді жаңа лингвистикалық таным талаптарын белгілі бір
теориялық ... ... соң, ... ... ... ... ... оны табуға, тануға болатындығына да кездесесің,
сондықтан да біз тағы бір ... ... іске ... ... ... жаңа ... болғандықтан да әр елдің –
ағылшындардың, француздардың, американдықтар мен ...... ... ... ... танылып жүргендігі назар аудартады.
Дискурс бұл теорияда күрделі коммуникативтік жағдай ... ... ... талданады, оған тілдік форма, ... ... ... Ал көп ... ... Т.Гивон зерттеуінде бөлініп, жоғары
деңгейде дамыған таңбалық жүйенің негізгі компонентінің қатарында, ... ... ... ... ... анықталған.
Жекелеген пропозициялар байланыстағы дискурсқа бірігеді. Т.Гивонша, ... көп ... оның ... ... ... жекелеген
пропозициялардың аясынан шығып кетеді. Байланыстағы дискурстың ең кіші ... ... ... яғни ... ... ... ... бірізділігінен түзіледі [57.119,121].
Аталған бірлікті когнитивтік аспектіде зерттеудің ... ... тән ... ... ... Яғни, тілде көрінетін сананың
когнитивтік құрылымының – ... ... ... – сипатына тән
заңдылықтарды ... ... ... ... ... Бұл ... пен В.И.Герасимовтың пікіріне көңіл аударсақ, тілді когнитивтік
тұрғыдан зерттеу дегеніміз – коммуникацияға ... тек ... ғана ... ... ... әлем туралы білімдері, әлеуметтік
мәнмәтіндегі ... ... ... ... ала білу, дискурсты
жоспарлау және басқару т.б. [2.119,121]. Адам өзін қоршаған ... ... қана ... оны өз ... ... сай қайта құрады.
Демек, бұл ғылыми танымда санадағы когнитивтік ... ... ... ... мен заңдылықтары, әрі жеке тұлғалардың
өзіндік ... ... ... мен ... және ментальды
құрылымдардың ажыратылуы арқылы жүзеге асады. Прагматикалық лингвистикада
«адам мен ... ... ... да, оған ... субъект пен
адресаттың (тыңдаушының) ... ... ... кіреді.
Субъектіге қатысты айтылу мақсаты, сөйлеу тактикасы мен түрлері, әңгіме
өткізу ережелері, ... ... мен ... ... прагматикалық маңызы,
сөйлеуші референциясы, яғни оның ниетіне байланысты болмысты белгілеуі,
пресуппозициялар, айтушының хабар ... ... ал ...... ... ... пресуппозиция, сөздің тыңдаушыға
әсері т.б. мәселелер сөз болады [79.165].
Енді көрсетілген мәселелердің біздің ... ... ... ... ... ... мысалдармен көз жеткізіп
көрейік.
А.Байтұрсыновтың «Тіл - құралындағы» «Сөз ... ... ... көз ... «Һәр ... ... ... жолында, мінезінде
қандай басқалық ... ... һәм ... басқалық болады. ...Қазақ
сөздерін алып, орыс я ноғай ... ... ... ... ол ... ... ... Сондай кемшілік болмас үшін һәр жұрт баласын әуелі
өз тілінде оқытып, өз тілінде жазу-сызу ... өз ... ... ... ... ... ... дағдыланғаннан кейін, басқаша оқыта
бастайды. Біз де тіліміз ... ... ... өзгелерше әуелі өз
тілімізбен оқытып, сонан соң ... ... ... [80.142] ... ... қазіргі танымдағы тіркестермен сәйкесінше ... ... ... ... ... тілдегі басқалық деп
отырғаны әр ұлттың салт-дәстүріндегі, ұлттық мінез-құлқындағы басқалықтың
тілде де ... ... - ... ... көрінісі. Ғалымның «Қазақ сөздерін
орыс я ноғай сөзінің жүйесімен тізсе, әрине, ол ... ... ... ... ... ... когнитивтік лингвистикада айтылатын
ментальды құрылымдардың болатындығына сай келеді. Ол ойды ... ... ... ... ... ... сөз ... ол
қазақша болмайды» десек, бұл қазіргіше саралауға сай келер ... ... ... ... ... ой бір ... «Балалар
әбден дағдыланғаннан кейін, басқаша ... ... ... ... ... ... ... Демек, жаңаша
ойдың нышандары байқалатындығына дау тумауы керек. А.Байтұрсынов ... ... ... ... ... ... олардың
қолданылуы бірде синонимдес көрінгенімен оны теңдес мағынада қолданбағанына
мынадай дәлел келтіруге болады: ... ... ... мен ... деген тіркесті қолданған ... ... ... тапсырмаларда «Төмендегі жазылған сөйлеулердің һәр қайсысының
ішінде неше сөйлемнен барын ... ... ... керек»
дегенінен [80.144], байқалса, үшіншіден, «Сөйлем ішіндегі ... ... етіп ... ... түсінікті етіп жасау туралы сөз
табиғатынан шыққан ... ... ... бар» ... ... сөз
табиғатынан тіркесі сөйлеу (речь) мәнінде ... ... болу ... ... сай ... ... төртіншіден,
сөйлемдерді жіктеуіне қатысты пікіріндегі түсінік беруіне тоқталайық:
«Мағына ... ... ... жоқ ... іргелес деліп, мағына
жақындығынан басқа қисын жақындығы бар сөйлемдер құрмалас ... ... ... ... ... ... және ... келтірілген
мысалына (Күн ашық. Тоғайлар шат. Ың-жың ... ... ... аударсақ,
ғалымның айтып отырған іргелесті қазіргі мәтіннің / ... ... ... сай ... талдау барысында
А.Байтұрсынов бұл сөйлемдерде тек « ...ой іргесінің ғана ... ... ... Ой іргесінің ғана ... ... ... сай ... немесе дискурс топигіне сәйкес деуге мүмкіндік бар.
Автордың орамды немесе өрнекті сөйлем деп ... ... да ... ... ... және олар ... ... «Ойды ұзын айтып, орағытып
келіп білдіретін орын да болады. Ұзын айтқан ой дәуірлеген ... ... түрі ... Сөйлеудің сондай түрлері орамды деліп аталады» дей
келе ... ... ... ... кім ... Досан тұрған, Қасында
Байжан сымам қоса ... ... он төрт мың қой ... ... ... шыққан Асан тұрған, Шапса қылыш өтпейтін Мұсам тұрған, ... неге осы ... ... Бұл ... екі ... ... ... 1) сөйлеудің түрлері деген тіркеспен орамды сөйлемдерді ... ... ... 2) мұнан басқа 4 мысал беріледі, олардың әрбірінің мазмұны
ұқсас ... ... ... ... Қазіргі танымда оны супер
құрылымды дискурсқа жатқызамыз. Бұл ... ... ... ...... ... тілдегі басқа құрылымдардан ерекшеленіп өзіндік топ
құрайтындығын назарға алып сөйлеу түрі ретінде көрсете ... ... ... осы ... тануды мақсат етуден аңғарылған деп түсіну де тууы
ықтимал, бірақ автордың осы ... ... ... ... арғы жерде беті бұрылады» деген тіркестерді қолдануы оның қалайда бұл
құрылымдарды жеке ... тең ... ... ... ... (іргелес, орамды) қазіргі мәтін грамматикасында, дискурстық талдау
теориясында көп пропозициялы дискурс ... ... ... ... ... ... заманымыз – жазу заманы:
жазумен сөйлесу ауызбен сөйлесуден артық дәрежеге жеткен ... ... ... ... ... дүнияның бір шетіндегі адам екінші
шетіндегі адаммен сөйлеседі» [80.141] дегенінде ... ... ... ... ... ... ... Осы келтірілгендерден мынадай
түйін жасауға ... 1) ... ... қазіргі ой-пікірмен
сабақтас түсініктер бар, тек ... ... ... ... ... ... 2) ... мен сөйлемді ажыратып қолдана отырып ғалымның
дискурс/мәтін түсінігіне көңіл көзімен бара ... ... ... ... ... ... ерекшелеуінен көруге негіз бар.
Қ.Жұбанов зерттеулеріндегі лингвистиканың қазіргі бағыттарының
нышандары сөйлемдерді ... ... ... қатысты,
прагматикалық лингвистикаға қатысты көрініс табады.
Қ.Жұбанов еңбегінде көп пропозициялы дискурстың ... ... сөз ... ... мына ... ... ... осыған
қатысты ойларға куә боламыз: 1) сөйлеу ... ... ... ... ... коллективтік көрініс. Бұған ең азы екі адам қатысуы ... деп, ... ... кем ... екеу ... «ұжым болып қатынасудың (хабарласудың) басқа да амалдары бар деп
оған операның алдындағы ... да сол ... не ... ... ... қазіргіше атасақ, бұл хабарды қабылдау,
түсінуге әсер ететін жағдайлар, прагматикалық факторлар. 2) ... ... ... ... ... ... қатысты айтқан
«...сөз айтылған жерде сөйлесу болады, ал ... ... бір ... бар да, екі ... ... жоқ ... дегенінен диалогтық (екі
жақты), монологтық (бір жақты) сөз ... ... ... ... ... ... бұл ... де дискурс ретінде ... ... ... ... талдауларында коммуникативтік акт түрлеріне
қатысты ой-пікірлерін ұшыратамыз: ... жөн ... ... ... да ... ... бар....Сөйлеу дегеніміз хабарлап
қана қою емес, белгілі ойды, ... ... ... ... ... оқиғаның өзімізге тигізген әсерін білдіре де, білдірмей
де сөйлейміз; сұрай, өтіне, бұйыра, тыңдаушыға ... бір ... ... ... де болады. Қысқасы, біз өзіміздің хабарымызға тиісті
өң бере сөйлейміз Тыңдаушыға айтар хабарымызбен ... өз ... қоса ... ... Бұл ... тек ... ... қана тұрған жоқ, сөйлеуші интенциясының хабар ... ... 4) ... ... ... ... ... қолданған көңіл райы деген қолданысын ... ... ... ... ... Ілия ақын ... ... (дискурсты)
мысалға ала отырып, ақындардың сөйлемді кейде өзгеше құрап, суреттеп айту
арқылы да көңіл райын [81.129] ... ... ... ... атаған. Алты тармақтан тұратын өлеңдегі қуаныш ... ... ... дегенге бекіткенін ... ... ... ... ядро ... ... ... 5) Ғалым жағдай
сөзін бір бірліктің түрліше ... ... ... ... пікіріне
сай қолданған [81.131,132]. 6) Қ.Жұбанов ән деген тақырыпты [81.71,72] жеке
талдай отырып, оның айтылған хабарды түрліше ұғудағы мәнді ... ... ... ... «- Оның әлі ... ... бір ... екі түрлі
түсінуге болады: 1.Ол ... осы ... ... ... 2.Ол ... ... Осы екі мағынаны ән арқылы (басымдығына қарап) ғана
айырамыз». Осы ... ... ... ... тағы да ... ... талдауда беріледі: «Танымадық – дегеннің мәнісі:
танымай тұрмын, өз жөніңіз ... еді? Кім ... ... келіп саяды. Ал
біреуге «Жол болсын!» дегенде алғыс айту, тілегін тілеу емес, неғып жүрген
адамсың ... ... ... ... .7) ... сөз ... ... тілдің әр деңгейіндегі бірліктердің қай-қайсысына да,
оның қатарында көп ... ... да ... мүмкіндік бар:
«Сөз бөлшектерінің кітап, әңгіме сияқты ірілері бол, әріп, дыбыс сияқты
ұсақтары бол, - ... да, ... ... ... ... бір
бүтін нәрсе. Сүйте тұра бұлардың бүтіндігі бір тұтас, сом бүтіндік ... ... ... арт бой, жең, жаға ... құралатыны сияқты, әр
бөлшектің өзінің ішкі ... бар; ... сол ішкі ... ... барып жасалады [81.146]» дегеніндегі кітап, әңгіме
дискурсқа сай келсе, бұлардың бүтіндігі бөлшектерден ... бұл ... ... ... сай ... әр бөлшектің өзінің
ішкі бөлшектері бар деуі макроқұрылымдардың микроқұрылымнан ... ал ... сол ішкі ... ... ... ... дегенін микроқұрылымдардың қарапайым дискурстық элементтерден
түзілетіндігімен сәйкестеп ... ... ... 8) ... ... сана ... ... ғалымның төмендегі пікірі
сабақтасып жатыр деуге болады: «Тіл адам ... ... ... Адам ... өрлеу жолындағы ізінің тілге ... ... ... Ал ... ... ... құнан, құнажын, дөнен, дөнежін ... ... жоқ.. ... ... голубой, зеленый деген түстердің
бәрін көк дейді [81.93]». Мал ... ... ... ... ... ... халқының ғасырлар бойы айналысқан кәсібіне сай ... ... ... ... ... ... ғана тән ... жинақталуын атаған.
«...адам баласының барлық ... ... ... әлем ... ... аталған. Ғалымның бұл ойы қазіргі ғылымда дискурс
семантикасын ... тіл ... ... ... бір ... білімін когнитивтік, әрі әлеуметтік талдау қажеттігімен сәйкес
келеді. 9) Ғалымның өз ... ... ... ... да өзінің
ұлт ұғымына сай түсетіндігімен, образдылығымен ерекшеленеді: қазақ ... ... ... ... сала алмай келе жатыр, қойына өлшеп
қорасын салмаған, даяр қораға әкеп ... ... ... ... ... [ 81.34]. ... сай ... ғылыми мәтінді оның
қабылдаушысының ұлттық дүниетанымын ескеріп құрғандығын, сондай-ақ ... де ... ... ретінде зерттеуге болатындығын атап айтқан жөн.
Қорыта айтсақ, екі ... ... ... лингвистиканың,
прагматиканың, семантикалық синтаксистің, мәтін ... ... ... ... нышандары анық байқалады деуге толық негіз
бар. Ал ол ... ... ... деңгейінде болмауы да заңды.
1.8.4 Пропозиция және оның ... ... ... ... ... ... алынуына зер сала
қарасақ, екі негізгі мәселе бар: оның бірі – ... ... ... ... екі ... ... зерттеулерде түсіндірілуі бір
деңгейде емес.
Н.Уәлидің докторлық ... ... ... оның ... ойларының дискурсқа да, ойдағы ақпаратты алғашқы
қаттау құралы пропозицияға да ... ... ... ... ... ... автор тек мәтін деп қана түсінбейді, ол: ... ... ... ... мәтінмен шектелмей, адресат
факторы назарда болуға тиіс. Коммуникативтік «уақиға» фреймі «автор», «сөз
актісі» - ... және «сөз ... ... ... ... деген құрылымдардан тұрады. Осымен ... ... ... ... ... я ... ... шығарма стилі және сөз
мәдениеті»... делінбей, «Көркем дискурс және сөз мәдениеті» ... деп ... ... ... ... ... ... ... ғалымның дискурс деп
отырғаны құрушысы мен қабылдаушысын және ... ... ... ... біртұтастығы. Бұл пікір біз сөз еткен өзге ... ... ... олар да дискурсты мәтін мен ... ... ... ... ... ерекшелігі оның мәтін деген сөздің
орнына сөз ... ... ... Бұл бір ... ... та ... Өйткені мәтін қолданысқа түскенде ол тек сөз ... ... ... ... қана мүмкіндік береді. Және бір ... ... тұс ... диалогтік сипатқа ие болатындығының, яғни ... ... ... ... әсері, ықпалы, стильдік эффектілерінің
«орны» оқырманның (адресаттың) сана-сезімінде екенінің негізге алынуы. ... бір ... ... мол ... ... ... тілінің нормасына тән сипат, сондықтан сөйлем әдеттегіден аса
күрделі болуы мүмкін.... іс ... ... ... ... тиісті
ақпаратты барынша күрделі бір құрылымға жинақтауға тырысады. ... бұл ... ... ... ... деп аталады [7. 37]
деген ойлары, біздіңше, ... көп ... ... ... тәндігіне де уәж бола алады. Синтаксистік жинақтау тәсілі үстірт
құрылымда жай сөйлемнің құрылымымен беріледі де, ал осы ... ... ... ... ... ... ... алғашқы
қатталатын ақпарат біреуден көп. Оны аталған автордың келтірген ... ... ... ... ұзындығы 50 км ескірген ... ... ... ... ... су бағасының тарифін 20%-ға
көтеруге мәжбүр болып отырмыз. Функционалдық стильдердің басқа түрлерінде
мұндай күрделі құрылымдағы тиісті ... ... емес ... ... ... Қалада су құбыры ескіріп кетті. Оның 50 км ... ... Бұл ... ... ... қажет.Оны қайдан аламыз? Сондықтан судың
бағасын 20 пайызға амалсыз көтеріп отырмыз. Бұл ... ... ... берген бөлігі алғашқы күрделі мазмұндағы жай сөйлеммен ... ... ... ... ... құрылымда бәріне
ортақ бір құрылымға енгізіліп тұр, екінші жағдайда әр ... ... ... келген. Біздің байқауымызша, пропозицияның үстірт
құрылымдағы көрінісі оның астырт құрылымдағы сипатымен сайма-сай ... ... ... Оны ... ... ... ... немесе қазақ сөзінің
мағынасын жете білмейтін, түсінбейтін студенттік ... ... ... ... ... болады. Таратып айтар болсақ, оқытушы
тарапынан студенттерге тіркестер мағынасына сүйене отырып бір сөзбен сәйкес
келетін сөз ... атау ... ... ... ... алып ... кісі бойындағы қасиет» деген тіркесіне бір ... ... ... ... ... ... ... қасиет емес, ол жас мөлшерімен
анықталатын ұғымға жатады десе де, ... ... жоқ, ол шал ... ... ме, ... ... қасиет, ол қасиет болмаса демек, ол шал ... ... ... сөз етіп ... бұл ... ... ... ойында жасы ұлғайған, өмір көрген, өзгелерге айтары бар адамда
ақылдылық қасиет болады да, оны ... ... ... ... ... адам ақыл беру қасиетіне ие емес, ол тек шал ... ... ... қоры да, ... ... құру ... ... ақсақал сөзі қасиет атауы деп тұр. Осы жердегі
жоғарыда біздің тарапымыздан таратылған ақпараттың алғашқы ... ... ... ... ... да, ... құрылымға да ортақ
сипатта бір ... ... ... ... тұр. Астырт құрылымдағы
пропозицияның үстірт құрылымда да бір сөзбен, бір ... ... ... ... біз оны ... ... болар деп тұжырым жасаймыз: 1)
кездейсоқ, бірақ әлі ... ... ой ... ... 2) ... құрылым
қалыптаспаған және автоматтанбаған сәтте. Пропозицияның, ақпараттың алғашқы
қатталу бірлігі қалыптасып, оны әрі ... ... ... ... үрдістердің толық орындалмай, басқаша айтқанда, үстірт құрылымды
автоматты дайындайтын қабілеті жоқ не ... ... ... ... тууы көрініс табады.
Н.Уәли аталған зерттеуінде 3) ... ... ... ... ... ... ... ойбейнесі деп
атай отырып, денотаттық стереотипті жағдай ұжымның когнитивтік санасында
фреймдік форматқа түсіп құрылымға айнала ... ... ... , ... ... ... ... (жаңбырдан кейінгі саңырауқұлақтай.
Себебі, жаңбыр қанша жауса да қазақ даласында саңырауқұлақ ... ... ... ... ... ... ситуация жоқ, денотаты болмағандықтан,
ұлттық санада фреймдік құрылымы да жоқ. ).. деп орынды бағалайды. 4) Тілдік
тұлғаны ... ... ... білдіреді: «Тілдік тұлға тек тілдің ғана
субъектісі ... ... және ... ретінде сөздің де субъектісі»
[7.16]. Тілді тұтынушыда лингвистикалық құзірет, коммуникативтік
құзірет, сондай-ақ мәдени-тілдік құзірет болады. Ол тілдік-мәдени ... ... - ... ... ... ... мен айтылған (жазылған)
сөзді қабылдау кезінде ... ... ... ... қоса меңгеруі
[7.17]. Ғалымның мәдени семантиканы, мәнділікті қоса ... ... біз ... ... ... тану және оның ... ... алынуын аңғарамыз.
Л.О.Чернейко дискурс терминін түсіндіре отырып, оған мынадай ... өз ... ... ... – это язык ... ... ... через присвоенный им общий код (язык) оречевляет
направляемое «присвоенной» им идеологией свое ... и ... ... (объекта) в границах принятой в данной культуре
его символизации» [82. 41].
Пропозиция терминінің ... ... ... әр-
түрлі сипатқа ие. Кейбір зерттеулерде аталған термин сөйлем түсінігімен сай
түссе, енді ... ол ... ... ... ... ... профессор Б.Х.Хасанов мынадай мәлімет келтірген: «Пропозиция
(лат.propositio) – ... ... ... ... ... [83.37].
Қ.Есенованың анықтауынша, пропозиция сөйлемнің және одан түзілетін өзге де
конструкциялардың модальдық және ... ... ... ... ... ... ... болып табылады немесе
сөйлемдегі тұрақты семантикалық өзек [84.135].
Пропозиция жағдайдың өзін тікелей ... оның ... ... ол әлем ... ... ... ... жағдай
жүйесіндегі дәрежесін иеленеді. Осылайша пропозиция қарапайым жағдайға
сәйкестенеді. Ал ол ... ... ... түзеді, оның уәждері
жиынтығының көріну құралы болып ... Ол ... және ... ... ... өзектелінеді. Уәждік құрылымын анықтауға
арналған талдауда пропозицияның дәстүрлі құрылымы ... ... ... және оның ... - ... мен сирконстант. Актант
сапасындағы бірліктерді субъект және объект деген екі ... ... ... құрамына агенс пен пациенс енгізіледі, басқаша айтқанда,
предикативтік белгі таңылатын субстанция ұғынылады. А.Е.Кибрик пропозицияны
синтаксистік деңгейде қалыптасатын ... ... ... деп, ал
предикатты баяндауыштың прототипі, предикат актанттары – бастауыш пен
толықтауыштың ... ... ... ... деп
таниды. Сондай-ақ пропозиция аргументтері термамен (зат есімдер прототипі),
предикатпен (бағыныңқы сөйлем прототипі) беріле алатынын ... ... ... өте күрделі. Жоғарыда айтылғандай, ол сөйлеушінің басты
назарындағы тілден тыс жағдаятты ... қана ... ... коммуникативтік компоненттер туралы ақпаратты да білдіреді.
Бұл компоненттердің қызметі айтылым құрылымына ... ... да ... Өйткені, ғылыми зерттеулерде көрсетіліп
жүргендей, лексемалардың жапсарласуы – бұл тек ... ... ғана ... ... ... ... байланыстағы күрделі
құрылымдар арасындағы тоғысу [28.217]. Айтылымның ... оның ең ... ... болса, оның мәнінің басқа да
компоненттермен толығуы ... ... ... ... Мысалы, жоғарыда
келтірілген Кербұғы бүгін де су ішкен жоқ деген сөйлемде Кербұғыдан басқа
екі актант бар: ... де, су. Осы мән ... де су ... ... ... ... алады, екеуінде де хабар Кербұғының су ішпегендігі туралы болып
тұр.
Пропозицияның көп пропозициялы дискурс құрылымына ... ... ... ... ... ... ... қарастырғанда
айқындауға болады. Дискурстағы сөйлеу әрекетінде тілдік ... ... ... ... оның ... ... ... болатын –
пресуппозиция. Дискурсқа қатысты алғанда пресуппозиция мәтін мен мәнмәтін
моделімен тоғысады. Олай деуімізге себеп ... - КО мен ... ... ... уақыттағы сөз актілерінің тізбегі. Шексіздік сипатта
орындалатын дискурста әр сөз ... үш ...... ... ... ... Сөз ... бастаушының да, оны қабылдап жауап ... ... ... ... сай ... ... ғана коммуникация сәтті
орындалып, пропозициялар ... ... ... мәні ұғынылады. Сонымен
қабат дискурс мәнінің дұрыс ... ... ... моделі
(коммуниканттардың жеке білімдері, жынысы, жасы, әлеуметтік-тұрмыстық
деңгейлері, тәрбиесі т.с.с), бұрыннан бар не жаңа ... ... ... әсер ... ... ... пресуппозицияны сөйленімде берілетін
ақпаратқа негіз, алғышарт болатын болмыс үзіктері, фрагменттері деп, оны
ықтимал, болжанатын ... деп ... да ... ... ... ... ... тіл білімінде анықталуы З.Ш.Ерназарова,
Қ.Есенова, К.К.Еңсебаева зерттеулерінде кездеседі. Оның мазмұнына келсек,
сөйлесім мазмұнын анықтайтын шарттар[23.51], бір сөзбен білдіріле ... ... ... ... ... ... және одан тыс
жатқан, алайда оларды дұрыс және жеткілікті түрде түсінуге кепілдік беретін
мәтіннің ... ... [85.44], ... пен ... ... ... [85.134] пресуппозиция деп аталады.
Дискурсқа қатысты алғанда пропозиция бар жерде оған ... ... ... ... Олар ... ... байланыста,
бірақ соған қарамастан мынадай айырмашылықтары аңғарылады:
1. Пропозиция мәтінге дейін түзілетін, сонан соң ... ... ... тілдік бірлік құрылымының негізіндегі
семантикалық өзек. Пресуппозиция – пропозиция мәнін ұғу ... ... ... ... ... байланыстың ерекше ... ... ... ... ... ... ... сай пайда болатын
пресуппозициялардың мағыналық компоненті болып еніп отырады.
3. Пропозиция мен пресуппозиция дискурстың шексіздік ... сай ... ... ... хабар бірліктері. Пропозиция - ... ... ... ... дәйектейік: Кербұғы бүгін де су
ішкен жоқ деген дискурстың қарапайым бірлігінің (жай сөйлемнің) негізіндегі
пропозициялар не пропозициялы ... ... ... 1) Кербұғы
ішкен жоқ 2) бүгін де ... жоқ 3) су ... ... 1.1. ... басқалары ішкен. 1.2. Кербұғының
ішкісі келмеген. 2.1. Кеше де ... 3.1. Оның ... су ... 3.2. ... басқа сұйықтық ішкен. Келтіріліп отырған пропозицияның предикаты (ішкен
жоқ) түзілген пресуппозициялар мағыналары құрамына еніп отыр (ішкен, ... ... ... ішкен). Пресуппозицияның түзілуіне дискурс
негізіндегі пропозициялар өзек ... және ... ... когнитивтік құрылымдар мен білім түрлері ықпал етеді.
1.8.4.1 Пропозициялы құрылым мен оған қатысты
қазақ тіл білімі зерттеулеріндегі пікірлер
Дискурс дискурстық бірліктерден ... ... ... сөйлем
де қарастырылады. Сондықтан да біз ... тек ... ... ... ... ... ... тұтастықта берілетін сипатын
қазақ тіл білімінің негізін қалаушылар еңбектерінен іздестіруге ... Атап ... ... ... ... ... тән
мәселелерді қарастырдық. Сөйлемді семантикалық аспектіде белсенді түрде
зерттеу ХХ ғасырдың 60-жылдарының аяғында ... ... Оған ... ...
адамзат сөйлеуінің түзілуі мен мәтінді автоматты өңдеумен айналысатын
пәндер тарапынан түскен ... ... бұл ... ... ... ... көрсететін теориялық модельдер қатарының
түзілуіне әкелді. Предикаттық компонентке жоғары орын ... ... ... анализі, тәуелділік синтаксисі, семантикалық ... ... ... ... ... ... Мұндай теорияларға Л.Теньердің
(актантты синтаксис), А.А.Холодовичтің (валенттілік ... ... ... ... ... И.П.Сусовтың (релятор және реляттармен келген
реляциялық құрылым, предикат пен актанттармен келген ... ... ... ... ... жатқызылып жүр.
Лингвистикада реляциялық логика ғылымының ... атап ... ... ... (предикаттық функция, функтор) пен оған
бағынатын аргументтерге (заттық өзгермелілер, ... ... ... ... көбі логикада қалыптасқан пропозиция түсінігін
сөйлемнің және оның трасформының негізінде жатқан семантикалық инвариантты
білдіру үшін ... ... ... айтылымның
түзілу механизмінің негізінде предикаттық-актанттық сызба жатады.
Т.В.Ахутина өз ... ... ... механизміне қатысты еңбектерді
талдай келе, оның жинақталған сызбасын былайша береді [86.75]:
Мәтінді ... ↔ Ішкі ... ... мән ... синтаксистендірілу ↔ Сөздің тілдік мағынасын таңдау
Грамматикалық құрылым түзу ↔ ... ... сөз ... (моторлы) жоспарлау ↔ Артикул таңдау
Қатарлар деңгейдің шығу ретімен сай келеді: 1-деңгей: айтылымның ... ... ... ... семантикалық құрылымы; 3-деңгей:
сөйлемнің лексика-грамматикалық құрылымы; 4-деңгей: синтагманың моторлық
бағдарламасы.
Семантикалық конфигурация немесе ... бұл ... ... ... Оның ... ... иесі мен объектінің бөлінуімен,
«жеке мәндердің» жалпы мағыналық түсінікке ауысуымен, ... ... ... деп ... конфигурация
(конструкция) аталады. Ол сызықтық сипатта болмайды, оны ... ... соң бірі ... ... ... өз
актанттарына үстемдік жасап фрейм ашады.
Семантикалық конфигурациялар (пропозиция) тілден тыс ... оның ... ... мен ... ... конструкциямен модельдейді (кесте 1) [72.15].
Кесте 1- Пропозициялы құрылым элементтері.
|Тілден тыс құбылыстар |Конструктивтік ... ... ... ... | ... ... ... ... ... ... жағдай |(пропозициялар) ансамблі |ретіндегі ... |
| ... ... |конфигурация |
| ... | ... ... ... ... ... синтаксемалар|
|(партиципанттардың) |(семантикалық |(синтаксистік ... мен ... ... ... | | ... ... ... ... |Актанттық синтаксемалар |
| ... ... ... ... |
«Пропозиция» термині семантикалық модельдерге қатысты «пропозициялық
стратегия» тіркесінде де жұмсалады. Бұл кезде ол ... ... ... әрі кең мағынада қолданылады. Бір жай сөйлем бір пропозицияны
білдіреді. Зерттеушілердің өз ... ... «... ... констрируются
в нашей модели на основе значений слов, ... в ... и ... ... ... ... что в принципе
должно быть одно-однозначное отношение между ... и ... одно ... ... выражает одну пропозицию [87.167]».
Дегенмен, зерттеуші атап отырған бір жай сөйлем бір пропозицияны ... ... ... де ... Атап ... бұл ... монопропозитивті және полипропозитивті деп ... ... ... ... ... бір ... болады, ал
полипропозитивті сөйлемдер екі не одан көп ... ... ... ... құрмалас сөйлем түрінде де, жай сөйлем
түрінде де келе алатындығы сөз болып, оған тілдік ... ... ... онда бір жай ... әр ... бір ... ... тұжырым дұрыс болмайды. Соңғы пікірді ... ... ... ... ... ... быть и ... простым. Полипропозитивное предложение, состоящее из двух и ... ... ... сложными: Он много читает, потому что это
доставляет ему удовольствие. Полипропозитивное предложение со ... ... быть ... ... книг доставляет ему удовольствие»
[44.168]. Шындығында да қазақ тіл білімінде ... ... ... ... мен ... аңға шықты. Екі дос бірін-бірі сүйді, құшты)
пен Қ.М.Есенов ... ... жай ... ... оралымдары бар) [88] құрылымының негізіндегі пропозициялар
саны кем дегенде екеу ... ... ... құрылымдағы синтаксистік
құрылымы - жай сөйлем.
Бұл құрылымда лексикалық ... ... ... сай ... ... ... не ... қатынастарының көмегімен пропозициялы
сызба құрылады. Аталған сызба ... ... ... ... ол ... тез ... жасауды және соған ... ... әрі ... ... түзілуін қамтамасыз етеді. Ал ... ... ... ... ... ... ... өзара бірігуі мен шоғырлануы функционалды категорияларына
сай жүргізіледі. Бұл кезде ... ... мен жай ... ... ... пропозициялы сызбалардың бастапқы ұйымдасуының стратегиялық
көрсеткіші ретінде қызмет етеді. Мәтіннің кеңеюінде жеке ... ... ... ... ... құрылымын, яғни
макроқұрылымын түзеді.
Пропозиция когнитивтік модельдің логикалық аналогы ретінде сөзжасамдық
деңгейде де сөз ... ... ... ... құрылым
жағдайдың, әрекет пен күйдің жалпылама «формуласын» түзеді... Өз кезегінде
«типтік ... ...... ... парадигма» сөзжасамдық
үрдістердің біртұтас табиғатын ашады, туынды сөздің құрылуы ... ... ... ... [ ... айтуынша, полипредикативті айтылымдардың семантикалық
құрылымын сөз еткенде ондағы диктум мен модус ... ... ... ... ... ... жұмсалады. Қазіргі
лингвистикада диктум деп шындықтағы қандай да бір ... ... ... ... ... ... ... Басқаша айтқанда,
диктум – айтылымның пропозициясы, оның негізгі номинативтік субстраты.
Модус ... ... ... ... ... ... ... мазмұнына субъективтік қатынасты білдіреді [89.11]. Қазақ тіл
білімінде ... және ... ... ... ... ... синтаксис аспектісінде баяндайды [23 .172].
Сөйлемнің пропозициялы құрылымының түзілуін зерттеуші И.П.Сусов
былайша ... ... ... отображается семантической
конструкцией, или конфигурацией. Ее ядром служит ... ... т.е. ... или ... Это ... ... или признаковая
семантема, или предикативная семантема, или ... ... ... ... ... ... қасиетінің арқасында
айналасына шындықтағы жағдайға қатысушыларды бейнелейтін ... ... ... ... ... // актанттық семантемалар //
семантикалық актанттар деп ... ... ... ... қандайының рөлін көтеретіндігіне байланысты жіктеледі.
Оларға агентивтің, объективтің, инструменттің не т.б. ... ... Ал ... ... пен Н.А.Николина былай түсіндіреді:
«Слова, которые заполняют валентности ... ... ... ... Семантикалық конфигурацияны пропозиция деп
атайды. Пропозиция предикаты өз актанттарын еркін ... ол ... ... ... ... болады). Пропозиция – ... ... ... ... алғашқы қаттау құралы. Бір пропозиция немесе
олардың біріккен қатары сөйлемнің ... ... ... оның ... ... ... ... – таңбалаушы қарапайым синтаксистік
конструкция не конфигурация. Әр синтаксеманың мағыналық мазмұнын ... ... ... айту ... сөз. Бұл
конфигурацияның ядросы синтаксемалар, олар ... ... ... ие. Мұны ... ... ... немесе синтаксистік
предикат деп атайды. Оны ... ... ... құрылымын
сипаттаудағы предикат терминімен шатастырмау үшін кей зерттеушілер релятор,
функтор деп те атайды. Предикаттық синтаксема қоршауын ... ... ... синтаксема түзеді. Бұл актанттық синтаксема немесе
синтаксистік ... деп ... ... ... ... предикаттық семантемалардың ... ... ... ... ... ... пропозициялар сөйлемнің
пропозициялы құрылымын ... ол ... ... ... ... ... танылады, басқаша айтқанда, сөйлемнің негізгі
конституенттерінің ... ... мен ... ... ... ... ... бұл кезде предикат тіректік сипатта болады.
Сөйлемнің иерархиялы құрылымын ... ... ... ... Кеше Алмат анасына әдемі гүл сыйлады. Мұнда 1-актант –
Алмат (бастауыш), 2-актант – гүл ... ... ... анасына
(жанама толықтауыш), С-сирконсант – кеше (пысықтауыш), Attr ... ... ... ... ... мен ... синтаксемалар
белсенді валенттілік (тіркесімділік мүмкіндігі) қасиетіне ие. Өздерінің
валенттілік қасиетінің арқасында олар ... ... ... ... ... ... ... және синтаксемалар баяу
валенттілікке ие. Бұл олардың предикаттық компоненттерінің ... ... мен ... ... түзу үшін ... ... Бұл жерден осы тіркесімдегі предикаттық компоненттің
семантикалық үстемдігі мен заттық (яғни, ... ... ... ... ... ... ... актанттарға
семантикалық рөл (немесе қызмет) таңылады және ол солардың ... ... ... өз ... ... ... ие
актанттарды бекітеді. Мысалы, ашу етістігі діңгек ретінде мына ... ... ... ... агенс] нені, немен, кім?
Жалпы ғылыми зерттеулерде семантикалық рөлдің (қызметтің) төмендегідей
түрлері анықталған:
Агенс не агентив - ... ... ... тіршілік иесі. Анам сүт
пісірді.
Экспериенсер не ...... бір ... ие, ... ... ... Анам ... қуанды. Әкем теледидар қарады.
Бенефактив не бенефициатив - әрекет нәтижесі пайдасына не ... ... ... ... ... сағат сыйлады (пайдалы іс ұлға істелді).
Ұл ... ... алды (алу ... ұлға ... ... Жанардың добы
ұрланды (ұрлау әрекеті Жанарға зиянды ...... ... өзгертуші ретіндегі шашыранды күш. Қайық суға
батты (қайықтың су бетіндегі ... ... ... күш - ... - ... сапасын өзгертпейтін, бірақ әрекетке қатысушы жанды
не жансыз зат. Анасы столға құмыра қойды.
Перцептив – қабылдау заты. ... көз ... - ... ... ... ... құрал. Мен есікті
кілтпен аштым. Кілт есікті ... Бор ... ... - ... ... орын. Біз Ақтөбеде тұрамыз. Ақтөбе - ...... орын ... ... ... Ол ... ... ауылдан ұзай бастады.
Директив не финитив қозғалыстың соңғы нүктесі болып табылатын ... ... ... – жолдың жүріп өтілетін ... ... ... ... ... ... тәрізді синтаксистік актанттардың семантикалық
рөлі нақты таңбаланады.
Бір сөздің семантикалық рөлі ... де бола ... ... атап ... ... пен Смиттің
айтуынша, жаңа тілі шығып келе жатқан балаларда бір ... ... ... ... нақты аталады [86.42]. Жас бала әкесінің
аяқ дыбысын естіп те «Әке!» және оны ... де ... ... ... ... ... қызметінде (Әкем келе жатыр // Әкем келе жатыр ма?
// Келе жатқан әкем бе?), екінші жағдайда «Әке!» - ... ... ... ... // Әке ... ... ... құрылымы ондағы актанттардың семантикалық рөлінің
тұрақты тор түзуінен көрінеді де, сол ... ... ... ... бейнелейді, көреді, таниды.
Г.Г.Гиздатов пропозициялы құрылымды жағдайдың, ... ... ... ... ... деп көрсете отырып, ... ... ... ... ... түсінік білдіреді, ол ... ... ... ... лексикалық толықтырулар
болмайтынын атайды [71.115]. Сонымен пропозициялы құрылымдар когнитивтік
модельдердің ... ... ... ... ... ... бір жолын тек
синтаксистік, лексикалық, сөзжасамдық деңгейде ғана көрсетпейді, дискурстық
деңгейде де көрініс береді.
Жалпы тіл ... ... ... бірі – ... тілдің
ақпаратты өңдеуі мен оны түсіну моделінің ... ... Ол үшін ... ... ... ... ... құрылым мен
прагматикалық ақпаратты түсіну үшін қызмет ... ... ... ме? ... ... ... адам ... түсініктерді тірек
етеді? т.с.с.» сұрақтарға жауап ізделеді. Кез келген айтылымды, ... ... не ... ... ... ... ... фонология,
композициональды және лексикалық семантикамен толықтырылған ... ... ... ... ... ... ... тілдік
емес білім (адресат, жағдай, мәнмәтін туралы білімі, оның ... ... мен ... оның ... ... қоршаған жағдай туралы
мәліметі), жалпы аялық ... ... ... білімі, құбылыстар, оқиғалар,
үрдістер туралы ілімі) т.б. ерекше ықпал ... бұл ... ... ... ... құрылуы мен
түсінілуін анықтайтын адамзат жадындағы үздіксіз әрі ... ... ... ... беріледі. Шындығында да, кез келген жаңа
ақпаратты не оқиғаны түсінуде адам соған ұқсас не өз жадында бар ... еске ... ... Бұл ... жаңа ақпаратты өңдеуде
қолданылған құрылымның жадты ұйымдастыруға ... ... ... ... ... ... бұл ойды ... түсіндіруге болады.
Қазақта «Тоқсан ауыз сөздің тобықтай ... бар» ... ... ... ... жаңа ... қабылдағандағы өзіміздің санамызда, жадымызда
сіңген ұқсатқан ... сай ... жаңа ... ... Ол өз
бойында қалған сөйлеу компоненттерін жинақтайтын тіркесімділікті ұстап
тұрады. Яғни ... ... ... ... ... Ал ... ... бастапқы негізінде жататын семантикалық
инвариант ретінде ұғынылады. Бұл ... ... сана ... ... ... ... ... Оның түсіндіруінде
«гештальт – ... оны ... ... ... ... емес. Ол тосыннан
жарқ етіп, ерекше күй арқылы дүниеге келеді. Бұл ой тілді ... ... ... яғни көзі ... жатқан құндылықтарды танитын
дара тұлғаларға арнап айтылған» [37.11]. Бұл жерде семантикалық инвариант ...... ... ішкі ... ... ... Дж.Лаков анықтамасында «гештальттар – ... ... ... және ... да үрдістерде пайдаланатын құрылымдар».
Сондай-ақ тілдік механизм мен ... ... ... қолданылатын
А.Е.Кибрик көрсеткен прагматикалық факторлар қатарында аталған ... да бұл ... ... ... Бұл ... Дж.Лаков еңбегіне
сүйеніп келтірілген: организуй свое поведение при помощи гештальтов –
типовых блок-схем. ... ... мен ... ... типтік блок-
сызбаларға жатады. Оларда сөйлеу мен ... ... ... комбинациялары
бекітілген және олар тұрақты болады, сондықтан да адамдар сөз сөйлеуде әрі
тиімді, әрі стандартты, әрі ... ... ... ... [27.34]. Бұл
сөйлемнің құрылымын конструктивтік (құрастырушылық) құрамын анықтайтын
предикат семантикасы. Бұл ... ... ... деп ... «В ... решающая и определяющая конструктивный облик предложения структурно-
строевая роль в его составе во всех случаях принадлежит ... ... өз ... ... өріс ... сол ... ... тартылады. Етістіктің валенттілігі және оның лексикалық мағынасы
белгілі бір ... ... ... ... ... Ал ... ... деп етістіктің өзіне бағынышты сөздерді сөйлем
ішінде игеру мүмкіндігін атаймыз. Жалпы тіл ... ... ... ... екі не одан да көп актанттарды тарта алмайды (Ч.Филлмор) және екі
тепе-тең ... ... ... ... ... екі ... ... Екі субъектілік актанттарды бағындыратын етістік бір
жағдайды сипаттайтын синонимдес синтаксистік ... ... ... ... ... ... оқу ... туралы
сөйлесті=Оқытушылар мен студенттер оқу үлгерімі туралы сөйлесті. Атасы мен
немересі ... ... ... ... ... ... жағынан алғанда әрбір етістік мағынасы ... ... ... ... (иеленуге тиіс бос орынды) алуға
мүмкіндік ... және осы ... ... бір ... ... қызметке сай компоненттердің енуін туғызатындығы атап көрсетілген
[92.47]. ... ... ... ... ... ... өзіне
«кім?» және «қайда?» сауалдарына жауап беру қызметіне енетін сөздерді
қабылдау мүмкіндігіне ие ... ... Бұл ... ... және ... толықтырушылар баяндауыш қызметін атқаратын «келге» бағынышты, ал
иерархиясы жағынан екеуі тең.
Дәстүрлі грамматикада сөйлемнің ... ... тек ... ... «бастауыш-баяндауыш» сөз етілсе, ... ... ... ... белгі, субъект және ... ... ... сай ... номинативті аспектіде
зерттеушілер оның предикаттық-актанттық ... ... ... сөйлем мүшелеріне жаңаша қарайды. Біріншіден, етістік ерекше
валенттілік ... ие сөз ... ... ... шыңын, ядросын түзеді. Сондықтан бастауышты ... және ... ... ... толықтауышқа тең сөйлем мүшесі
ретінде түсіндіреді (Л.Теньер, С.Д.Кацнельсон, И.П.Сусов, ... ... ... ... минимумын бөліп көрсету үшін әр
уақытта тұрлаулы мүшелері түсінігінің қатарында (бастауыш және баяндауыш)
оның тиянақтылығын ... ... ...... болуы –
қажетті. Сонда синтаксистік типология үш ... ... ... етеді:
бастауыш, баяндауыш және толықтауыш. Үшіншіден, ... ... ... қарым-қатынасты былай сипаттауға болады: Баяндауыш –
сөйлем шыңы. Оған бастауыш пен толықтауыш бағынады. Олар ... ... ... ... түзеді. Пысықтауыш шеткі
мүшеге жатады, ал ... ... ... ... оның бір ... ... Оларды предикаттық дәрежесінің ... ... ... ... сөз ... яғни ол ... ... сондықтан анықтауыш және пысықтауыштар
екінші деңгейлі ... ... ... Олар ... ... жүзеге асырады. Мекен пысықтауыштар орнына, әдетте, заттық
сөздер (яғни ... емес ... ... олар ... жақын, сондықтан да сөйлемнің
конструктивтік минимумына ... тіл ... ... мүшелерінің жіктелуіне, бастауыш пен
баяндауыштың ... сай ... ... ... сол ... ... ... барысында қазіргі
семантикалық немесе ... ... ... ... ... ... Қ.Жұбанов пікіріне көз жүгіртейік: «Біз, әуелі, сөйлем
мүшелерін мағынасына қарай топтастырдық. Бұл ... ... ... ... ... ... үш ... айырылады. Бастауыш пен
баяндауыштан басқа мүшелердің бәрін де айқындауыш деп атадық» ... ... ... ... минимумын түзетін үш
мүшелі сызбасы (бастауыш, ... ... ... пікірімен сәйкес
түсіп отыр. Ал ғалымның ... ... ... ... бізде толықтауыштың қатарына қосылып ... [81.210] ... ... деңгейлі предикат, кіріккен пропозицияны түзетінін,
толықтауышқа жақындығын баяндаушы ... ... Бір ... ... ... ... ... «біздің топтарымыз
тілдің баспалдақтап өсетіндігіне лайық түрде сатылы топтастыру ... ... өсуі ... ... Бір жағынан ілгері, бір жағынан кейін жатады
да, сөздің ... мен ... ... да ... келеді. Сондықтан
жалғыз ғана мағынаға я жалғыз ғана формаға сүйенген өлшеу, тіпті форма мен
мағынаның ... ... ...... қай-қайсысы да тілді
өлшеуге жарамай жүреді. Тіл қай жерде ондай өлшеуге сыймай қалушы еді ... ... ... ... еді. Осы ... қайталамау үшін біз
баспалдақтап топтастыру әдісін мақұл таптық [81.205].
Бұл ... ... ... өсетіндігі», «тілдің өсуі ала-
құла», «бір жағы ілгері, бір жағы кейін» деген ... мән ... ... ... ... ... ... тетігіне жасалған
талдамаларға сүйеніп, сол аяда қарасақ, біздіңше, ... ... ... ... ... еңбектеріндегі сөйлеудің түзілу
кезеңдеріне сай түседі: 1) айтылымды (дискурсты) ... 2) ... 3) ... (жоғары қабатты) құрылымды «құрастырушылар» жоспары; ... ... [82.82]. ... жағы – ... үстірт құрылымға,
кейін жағы – астырт (терең) құрылымға сай келетіндей.
Анықтауыштың дербес ... ... ... оның бір ... ... ... ойды С.Аманжолов зерттеулерінен де кездестіруге болады:
«Анықтауыш, толықтауыш, пысықтауыштар басында ... ... ... да бұл ... ... ... ... Анықтауыштар субъектінің
болмысын, сынын, санын, түрін көрсетеді. Анықтауыш болатынның ... ... ... ол өзі ... ... ... оның объект екенін табу
өте қиын ... ... ... ... ... форма жағынан логика жағы
басым болу дұрыс... ... анық ... ... ... ... Объектілік жағы анық көрініп тұрмаса, анықтауыш я пысықтауыш
болады» [93. 115-116].
Ғалымның «анықтауыш, толықтауыш, ... ... ... ... Қ.Жұбановтың айқындауыш мүшелері туралы айтқан ойы сабақтас
жатқанын көреміз. Ал С.Аманжоловтың ... ... ... де ... объект болғанын атауы сөйлемнің семантикалық
құрылымын меңзегені, танығаны деуге болады. Кейде бір ... ... да, ... да сай болып келу негізі осыдан болса керек.
Әлем тілдерінен әртүрлі мысалдар келтіре отырып, ... ... ... ... ... мүшелердің орын тәртібінің кездесу
жиілігін пайыздық көрсеткішпен анықтайды: бастауыш, толықтауыш, баяндауыш
- 44%, баяндауыш, ... ... – 2%, ... ... - 35%, ... баяндауыш, бастауыш- 0%, ... ... - 19%, ... ... баяндауыш – 0%. Оның
айтуынша, әлем тілдерінің барлығында дерлік субъект ... ... Бұл орын ... ... ... ... ... қандай
да бір әрекет агенстен басталады да, сонан соң ... әсер ... ... деп ... – қандай да белсенді әрекетті жүзеге асыратын,
сөйлемдегі жағдайға қатысушы.
Когнитивтік ... ... ... ... де ... ... (қатынас), объект деп үш мүшеге бөлінеді.
Когнитивтік психологияда да сөйлемнің ... ... ... сөйлем мүшелерімен сай түседі. Яғни бұл кезде
субъект, агент, объект ... ... ... ... біртұтас
құрылымда қаралады. Егер оны ... ... ...... – бастауышқа сай түседі де, объект – толықтауышқа, ...... ... ... еді. Мұны Джон Р.Андерсонның өз сөзімен
берсек: «Ряд пропозициональных нотаций представляет ... ... Одна из них, ... ... ... ... ... список, содержащий отношение, после которого следует список аргументов.
Отношения организовывают аргументы и ... ... ... ... к конкретному времени, месту, людям и объектам и обычно
соответствует существительным. Отношения ... ... ... ... ... ... ... немесе сөйлем ядросы, шыңы, ол өз айналасына
аргументтерді қазықтайды. Аргумент деп ...... ... ол ... орынға, адамға не объектіге сәйкес
келеді. Байқап отырғанымыздай, сөйлемнің түпкі ... ... ... ... ... қырынан да, номинативті
аспектіде қарағанда да ортақ белгілерге ие. Бұл кез ... ... ... ... үшін оның ... ... ... құрылымды білу
қажеттігін түсіндіреді.
Жалпы тіл білімінде предикация заттардың арасындағы, сондай-ақ
белгілер мен ... ... ... ... заттар тілде атаулардың ... ... ол ... тілде айтылымдағы зат ... сын ... ... ... ... көрінетіндігі айтылады [95.132]. Бұл
пікірден де біз «зат есім-бастауыш-сын ...... ... ... қойылған сұрақтарға осы айтылғандарды негіз етіп
жауап берер болсақ, оның ... ... ... құрылым дәстүрлі грамматикада екі мүшелі әрі жоғары
(үстірт) құрылымға ... ал ... ... ... үш ... ... ие әрі ол синтаксистік құрылымды түсінуге
негіз болады, астырт құрылымға жатады.
Тілді түсіну үрдістеріне әрі құруда сөйлеушінің не ... ... ... болады да, оның нәтижелілігі тіл ... жад ... ... ... байланысты. Сондықтан да
қарым-қатынас барысында ... ... ... ... ... керісінше нені қабылдағысы келсе, соны қабылдайды» деген шарт
айтылады.
Қазақ тіл білімі ... атап ... ... еңбектерінде сөйлем мүшелерінің мағыналық аспектідегі сипаттары
аты аталмай-ақ айтылған.
1.8.5 Қазақ тіліндегі көп пропозициялы дискурс пен ... ... ... ... термині тілдегі адамды тану бағытындағы ... ... ... ... орыс ... Ю.Н.Караулов
зерттеуіндегі басты талдау нысанына айналған. Оның анықтауында тілдік тұлға
шығарма кейіпкерлерінің әрқайсысының дискурсынан танылады. Шығарма ... ... ... ... олардың әрбірінің бітім-болмысына
сай тілдік тұлға құрылымын да жасайды. Яғни, шығарма тұтастай ... ... сана ... болғанымен, оның мазмұнында өзге де тілдік тұлғалардың
кірігуі орын ... ... ... тұлға дегеніміз - тілде немесе
тіл арқылы ... ... ... ... ... ... сипатын
жаңартатын, қайта құратын тұлға [4.38], ... ... ... ... дәл әрі ... ... ... деңгейімен айырықшаланатын сөз туындыларын (мәтіндерді) қабылдау
мен түзу қабілеттілігінің жиынтығы [4.245], әр мәтіннің ... ... ... ... ... ... [4.27]. Бұл ойлардың көп пропозициялы
дискурсқа қаншалықты қатысы бар ... ... ... ... ... оның ... ... - коммуникативтік жағдайға
қатысушылар. Олар дискурс нәтижесінде мәтін түзеді, оны қабылдайды, ... ... өзі де ... бір ... тілде көрінеді, әрі өзгенің
тілдік тұлғасын қабылдайды. ... ... әр ... ... ... тән үш
деңгейлі құрылымы – вербалды-семантикалық, тезаурустық, уәждік ... [4.56] – ... ... сонымен бірге қарапайым сөйлеу
актісінде тілдік ... ... ... ... ... деңгейлерінің өзара
ықпалдасуы күшті болатын болса, нақты ... ... ... ... құрылым бір-бірімен әрекеттеседі деген
сөз. Демек, нақты бір тақырыпқа ... ... ... ... да ... көп болады деген сөз. Өйткені бір қатысушының үш ... ... ... - ... тілінің немесе аралық тілдің
элементі, сондықтан да ол қабылдау ... ... ... сөз ... тіл ... сабақтастықта қаралады. Аралық тіл немесе
ойлаудың әмбебап заттық коды, ішкі ... ... түрі ... ... ... ... ... семантикаға немесе мағынаға емес,
мәнге, яғни білімге сүйенетін сыртқы сөздің дайындық сатысындағы ... ... ... ... көрсету тілі, ал оның білімді көрсетуіне
қызмет ететін ... - ... ... ... ... ... ... символ, формула, диаграмма. Осы күй элементтерінің бірі
– пропозиция ... ... Бұл ішкі ... ... ... ... концепциясындағы (К.Гольдштейн ... ... сай ... ... ... үрдістердің элементі мен білімді
репрезентациялау немесе сенімді көрсету жолы ретінде пропозициялы құрылым
аталып жүр. Дискурс ... тану үшін де оны ... ... өз ... ... ... және оның ... мен функциясын анықтау қажет,
бұл ой аталған авторда тіл мен ойлаудың арақатынасы, ішкі ... ... ... құру мен ... ... ықпал ету тәрізді
проблемаларды шешудің ортақ серіппесі – аталған тілдік тұлға, оның құрылымы
мен ... ... ... ... ... Шынында да адамдардың
әлеуметтік қажеттілігіне негізделіп құрылатын тілдік қарым-қатынастың қай
түрінде болсын, яғни ... ол ... сол ... ... рет ... ... ғана болатын дискурс болсын, немесе бұрынғы дискурс нәтижесінде
туындыға айналып, ... ... не одан да көп ... түзіліп отырған
жанданған мәтінде болсын тілдік тұлға ... ... ... ... тілдегі өмірі болуы үшін соны тілге ... ... ... ... ... отырады да, сол жағдайлардың үстінде
алдыңғы тізбектелген сөз тізбектерінің қажетті буындары аталған ... ... ... ол ... соны ... ... ... тілдік тұлға ретіндегі құрылымдық ерекшелігіне тән ... ... да біз ... тұлғаға сай туындаған проблемалар
міндетті түрде көп пропозициялы дискурсқа қатыстырыла шешілген дей аламыз.
Ол ... ... мен оның ... кейіпкерлердің өзара
әрекеттесуінен, оған сай туындаған кірігу ... ... ... ... қосылу жолдарына мәтіндік қайта құрулардың (текстовые
преобразования), ... ... ... ... ... туындаған құбылыстар ретінде ... ... ... мен орны туралы мәселелермен шектеседі. Сонымен қатар
көп пропозициялы ... ... ... оны ... ... жүзеге асуына тілдік ... ... тән ... мен ... өзге ... тұлғаларға да белгілі бір
деңгейде таныс не ... ... ... болады. Бұл түсіну үрдісінің
мағынадан білімге көшу ретінде ұғынылуынан, ал оған керісінше сөзді ... ... ... ... кері ... ... мағынаға қарай
бағытталуынан көрінеді.
Ю.Н.Караулов дискурс терминін қолданған. Бұл ... ... бір ... өне ... ... ... бар жиынтығын
(мәтіндерін) алады. Бірақ автордың қолданысында ол тек түзілген мәтін ... шын ... ... ... ... Олай деуімізге себеп ол әр
кейіпкерді тілдік тұлға ... ... яғни ... ... ... тән үш
деңгейлік біртұтастықтағы құрылымы бар, әрі өзгелермен қарым-қатынастағы
кері байланысы бар, оған сай ... мен ... ... ... ... Демек, дискурсқа тән белгілер бар. Ол дискурс құрылымына дискурстық
талдау жасамағанымен, ... ... ... ... ажыратып,
макро және микроқұрылымын ажыратпағанымен, әр ... ... ... ... ... ... жүйе мен
пропозициялар жүйесінен түзілетін дискурстың ... ... ... ... бұл ... ... прагматикалық деңгейлерге қатысты
пікір айтқанда оң нәтижелерге қол ... оны біз өз ... ... ... ... ретінде пайдаланамыз. Бұл автордың мәнді
қабылдау негіздеріне сай ... мен ... ... ... қатысты тілдік тұлғаны толық талдау мен жинақтау мақсатында
оның мынадай сипаттамаларын ... 1) ... ... ... сипаттамасы, яғни оның толыққанды сипаты,
немесе жеке дара ... ... ... сипаты, және аталған
тілдік қатардың аясындағы сипаты; 2) ... ... ... ... ... ... ... тезаурусы (тілдік тұлғалар
түзген мәтіндер негізінде ... ... ... ... 3) өзгелердің
мәтінін қабылдау кезіндегі ерекшеліктердің, мәтіндерді түзу үрдісі мен ... ... ... мен ... ... және өмірлік
доминанттарды анықтау. Бұл деңгейлер бір-біріне тәуелді, әрі ... ... ... ... ... мен ... құрылымы қажетті алғышарт болып табылады, бірақ оның
әлемнің тілдік моделі сипатына сай тұжырым ... ... ... ол ... құру ... ... да, ... ол тезаурус өзгенің
мәтінін түсіну мен өз мәтінін құрудың қалай басқарылатыны мен ... ... ... ... ... ... Бір деңгейден екінші
деңгейге өтуде қосымша ақпарат қажет болып ... Ол ... ... ... [4.45]. Ю.Н.Караулов тілдік тұлғаның үш ... мен ... ... мен түсінудің үш деңгейлік құрылымына сай
түсетінін атайды [4.51]. Тілдік ... ... ... деңгейі – нольдік
не вербалды семантикалық деңгейде ... ... және ... ... ... ассоциативтік
байланыстардағы қатынастарды қамтиды, олардың жиынтығы тұтас «вербалды
желіні» түзеді. Ал бұл ... ... ... сөз ... жай ... ... және қалыптасқан фразалар, яғни паттерн және
клишелер ... Бұл көп ... ... ... ... ... ... құрамындағы жекелеген сөздерге, ... сай ... ... не ... ... ... ... немесе күнделікті-тұрмыстық) түсініктер мен ірі
концептілер, идеялар жатады. Олардың тілдік ...... ... ... ... атқарады, бірақ олардан өзіндік ерекшеліктері
бар. Ол ерекшелік – сөздердің дескрипторлық деңгейге ие ... ... ... сөзі descriptor – сипаттаушы деген мағынаны білдіреді. Ақпараттық-
іздестіру тіліндегі құжаттың ... ... ... сұраныстың
мазмұнындағы негізгі мәнін сипаттайтын сөз не сөз ... ... бір ... ... қатысты мәтіндерден іріктелген, табиғи тілдегі
кілт сөздер тобына сай келеді ... ... ... ... деңгейдегі бірліктер осындай белгілі бір салада ... ... ... ... ... ... тұрады. Ол
қатынастар Ю.Н.Карауловтың айтуынша, иерархиялы және ... ... ... ... өріс пен
әлем бейнесі түрінде болады. Бұл деңгейдегі стереотиптер сапасында мақал-
мәтелдер, ... ... мен ... ... мен ... ... ... арасындағы тұрақты стандартты байланыстар
жұмсалады. Әрбір тілдік ... өз ... ... ... ... сай келетін дескрипторды таңдайды, сол арқылы оның
өмір ұстанымы көрініс береді. Осы ... ... жеке ... ... ... осы ... таңдауда тұлғаның жеке субъективті
көзқарасы көрініс береді. Ал нөлдік деңгейдегі ... ... ... үшін ... ол әр тіл тұтынушысында генетикалық тұрғыдан
берілген. Жоғары деңгей, яғни ... ... ... не ... ... индивидуальдылығын молынан көрсетеді. Өзге деңгейлердегі
тәрізді аталған деңгейде де бірліктер, ... ... ... ... ... табады. Бірақ бұл деңгей ... сөз ... мен ... ... да жатпайды, оған ... ... ... Коммуникативті-әрекеттік
қажеттілікке өз ойын айтуға ұмтылу, жазбаша мәтін арқылы реципиентке әсер
етуге ұмтылу, қосымша ... ... ... ... мәтіннен) алу ниеті және экстра-, прагмалингвистикалық себептер
туғызған тұлғалық, қоғамдық қажеттіліктер ... ... Бұл ... ... аясымен, коммуникативтік жағдай ерекшелігімен,
коммуникацияға қатысушылардың коммуникативтік ... ... ... әрі ... тән ... желі ... ол белгілі бір
дәрежеде тұрақты және дәстүрлі. Ал бұл деңгейдегі стереотиптерге мәдени
прецеденттік ... ... келе ... ...... ... т.б.) ... символдары не бейнелері жатқызылады [4.54].
Көрсетілген тілдік тұлға деңгейлерінің көп ... ... ... да ... бірліктері мен олардың арасындағы қатынастарының ортақ
белгілерге ие болуынан көрінеді. ... ... ... құрылым
элементтері және олардың үстірт құрылымдағы сәйкес элементтері үш ... ... ... ішінде, әсіресе дискурстың когнитивті аспектісі ... ... сай ... ... ... үшін ... деңгейде бірлік-
түсінік, идея, концепт, қатынас – иерархиялы-үйлестірілген, ... ... ... ...... ... айтылымдар болса,
дискурста концепт пен түсінік бірлік ... ... ... ... ... ... құрылымдар танылатын, сондай-ақ белгілі
деңгейде бекітілетін ... ... ... ... ... ... ал ... негізінен дискурс топигімен, тақырыбымен
сайма-сай түседі деуге болады. Оның бұл ... ... ... ... ... ... қандай да бір тақырып не топик ретінде алдыңғы орынға
шығарылған бірлік концептік қызметке - яғни ... бір ... ... ... және ... ... бірлігі [97.35], сондай-ақ өзінің ... ... ... ... [97.36] – ... Мұны ... ... М.Дридзенің көрсеткен бірінші кезектегі предикациясымен сай түседі,
біздің білуімізше, бұл предикациялар ... ... ... ... ... ... тұтастандыру қызметін атқарады. Сондықтан да
дискурс кванты сапасында аталады. Уәждік не ... ... ... ... ... ... пен оның ... танылатын қарым-қатынас саласы, ... ... ... коммуникативтік желі және оның стеореотипі – мәдени
прецеденттік мәтін бейнелері не ... ... ... ... деп ... өзі де ... ... жағдай, сондықтан
да ол тілдік тұлға құрылымының прагматикалық деңгейіне әрі фон, ... ... Оның ... тілдік тұлғаның бар болуының өзі дискурстың
жүзеге асуына шарт болса, дискурстың жүзеге асуының ... ... ... беки ... ... ... құрылымының деңгейлерінің мәтінді қабылдау мен
түсіну деңгейлеріне сәйкестігіне қатысты ... ... ... ... ... ... ... сипаты алға тартылады. Олар:
ниеттеуші/қозғаушы (побуждающий), қалыптастырушы (формирующий), ... ... ... ... ... ... ... сала бірігеді. Қалыптастырушы деңгейде мәнді қабылдаудың
қызметтік төрт сатысына сай ... іске ... олар ... ... ... сипатта болады: 1) мәндік болжамдау сатысы; 2) ... ойша не ... ... сатысы; 3) мәндік байланыстарды орнату
сатысы а) сөздердің арасындағы, б) мәндік бөліктер ... 4) ... ... ... ... ... ... мән негізінде
сөйлеуге жауап беру ... ой ... ... ... ... ... үрдісінің құрылымын төмендегідей жіктеу де
қалыптасқан: 1) мәтінді түзушінің, яғни автордың ойын, ниетін ... ... ... ... 3) ... және ... ... вербалды-
семантикалық деңгейдегі мәнін түсіну [99.34].
Мәтіннің ... ... ... Т.М.Дридзенің ойынша, «... это не
только и не сколько проблемы ... его ... как ... ... ... ... в том, что ... целью или основым
мотивом получаемого сообщения и в этой ... в ... ... и ... ... [99.34]. Көріп отырғанымыздай, мәтін
мәнін ... ... ... және оның ... ... ... ... негізгі уәжі мен мақсатының ұғынылуына
тәуелділігі көрінеді. ... ... ... ... ... ойы, ниеті немесе подтекст, мәтіннің концептуальды ұйымдасуына
мәтін тезаурусы, ал ... ... ... ... ... түсіну сәйкес келеді [4.52]. Сонымен қатар тілдік
тұлға тезаурусы негізінен өзгелердің мәтінін ... мен ... ... ... ... ... көрініс табады. Тілдік тұлға
лексиконы тезаурусымен, ... ... ... ... жоғары
деңгейде қиылысады.
Қазақ тіліндегі көп пропозициялы дискурстың екі негізгі ... ... ... ... Атап ... оның біріншісі,
аталған дискурс құрылымында қайта жанданатын пропозициялардың болуы, ал
екіншісі, өзінің күрделі ... түзе ... ... коммуникативтік
жағдайларды тілдің шынайы жағдайдағы ... ... ... ... ... тұлға құрылымымен салыстырсақ, біз мына нәрсеге
көз ... 1) көп ... ... ... ... ... орын
алатын пропозициялар тілдік тұлға құрылымының мағынадан білімге көшу
қызметіне сай ... Оны ... ... ... ... жанданатын
пропозициялар деп отырғанымыз алдыңғы дискурста (оның түзілу уақыты мен сөз
етілетін ... ... ... ... ... ... ... яғни туынды
күйге көшіп, тілде орналасқан, сондықтан да ... ... ... ... қайта қарауға не танысуға мүмкіндік беретін, тілдің ұзақ
уақыттық сақтау ... ... ... ... көшті деген сөз. Осы сәтте ол
туындаған мағынаның қабылдаушының біліміне ... ... ... қалыптасқан білім қорынан қажетті пропозициялар іске
қосылды деген сөз, әрі олар жаңа мағынаны өз қорында ... ... ... ... мына ... ... ... Біз сабақтың не
киноның басынан бастап қатыспасақ не көрмесек, оны түсіне алмай қаласың
дегенді ... ... де ... ... ... Осы ... әкелетін не екендігін атамағанымызбен, оның жүйелі қатысуға,
демек, білім ... ... ... жасаймыз. Қайталау оқу анасы
дегеннің астарында да осы байланыстарды ... ... ... 2) ... ... ... ... уақыттық осі мен ұзақ уақыттық сақтау
осінің қиылысуында туындайтындықтан күрделі құрылымға ие ... ... ... ... ... ... асырады. Ал оның
қарапайым орындалуына коммуникацияға қатысушылардың күрделі тілдік тұлға
ретіндегі құрылымы мүмкіндік ... ... ... ... ... ... мен оның ... санаға сіңуі тек сол түзіліп ұғынылған
сәтін бірбағытта алғанда ғана қарапайым, ... ... ... ой ... айтылды және ол белгілі дәрежеде (дұрыс/ бұрыс) ұғынылды не ... ... ... ... ... ... ... болып
көрінеді. Егер әр сөздің не сөйлемнің не абзацтардың ... ... ол ... де ... ... да ол ... Бұны көп сөзден
ұққаным мынау... деген немесе Тоқсан ауыз сөздің тобықтай түйіні ... ... мен ... ... ашатын сөз біздің айтып отырған
дискурстың тілді шынайы уақыт осінде қарапайымдандыруы, бірақ оның ... ... ... оның өне ... ұзақ ... сақталуға арналған
ақпарат, хабар бірліктері, басқаша айтқанда, пропозициялар / ... ... ... олардың астарына тұтас мәтіндер ... ... әр ... ... ... ... ... тұлға ашады. Ол тілдік тұлғаның лингво-когнитивтік, ... ... ... ... ... қазақ тіліндегі КПД мен тілдік тұлға құрылымы тығыз
байланыста, ол мына жағдайлардан көрініс береді:
- тілдік ... ... ... жүзеге асырушы коммуникацияға
қатысушылардың әрқайсысына тән;
- дискурстың орындалуында оған қатысатын компоненттердің бірі – мәтін,
сол туынды ... ... де ... ... ... ... ... ізімен), бұл тұста «мәтін кітапханасындағы» немесе тілдің
ұзақ уақыттық сақтау осіндегі КПД ... ... ... ... ... ... тілдік тұлға құрылымы қайталамалық ... ... 4): ... сай ... ... келтіріліп жүрген дискурс = мәтін
+ ... ... + ... ... [6.57] ... ... ... нақты көрсетумен толықтыруға болады: дискурс = мәтін
(кейіпкерлердің тілдік тұлға ретіндегі ... ... бұл ... ... ... ... + ... қатысушылар (әр коммуниканттың
тілдік тұлға ретіндегі құрылымы (Сурет 5), бұл ... ... ... + ... жағдай. Соңғы тізбектен көрінетіні КПД
құрылымының иерархиялы сипаттағы тілдік ... ... ... 4 – Көп пропозициялы дискурс пен тілдік тұлға құрылымының қатысы
Сурет 5 – Тілдік тұлға ... оны ... ... ... тұлғалар болғанда ғана жүзеге
асады, сондықтан да біз профессор Н.Уәлидің «Тілдік тұлға тек тілдің ... ... ... және ... ... сөздің де субъектісі» [7.16]
деген ойын әрі қарай толықтырып, тілдік тұлға тек сөздің ғана субъектісі
емес, ол ... да ... ... пен тілдік тұлға қатысына сай тілге тиек болатын ... бар: ол - тіл ... ... ... және ... ... ашу. Аталған терминдер ғылыми зерттеулерде түрліше түсініліп
жүр. ... ... ... ... ... ... В.В.Виноградов
болса, тілдік тұлға теориясын толыққанды ...... ... ... ... әлемді танудың ұлттық сипатын
көрсететін лексикалық база болады, ... ... сөз ... ... ... ... тұрақты коммуникативтік сипатпен ерекшеленеді.
Тілдік тұлғаның жалпыұлттық сипаты көрінеді. Тілдік тұлғаны ... ... ... ... 1) ... тұлғаның жалпы сипаты, 2) ... ... ... И.В. Сентенберг тілдік тұлғаның жалпы сипатын талдай
отырып, «тілдік ... мен ... ... ... ... ... ... Тіл тұтынушысы дегеніміз – қандайда бір ұлттық тілді
белгілі бір ... ... сол ... ... ... құзыреті жететін тұлғалар. Мысалы, орыс тілін өз қажетіне
сай ауызекі сөйлеуде пайдалана алатын, бірақ сол ... ... ... ... ... ... не болмаса, орыс тіліндегі ақпаратты
қазақ ... ... ... ... тағы да сол ... ... ... сай
дұрыс сөйлеуге, жазуға құзыреті жетпейтін тұлғаларда тек лингвистикалық
құзырет бар. Тіл ... ... ... бір ... ... ана тілінде не білім-тәрбие алған тілінде), не ... ... ... асыруы мүмкін. Тілдік тұлға дегеніміз -
лингвистикалық ... ... өзі ... ... ... ... жете ... тіл тұтынушысы. Тіл тұтынушысының
кез ... ... ... ... ... Ол үшін ... құзыретке ие
болуы тиіс. Н.Уәлидің анықтамасы бойынша, тілдік-мәдени құзырет дегеніміз -
тілдік тұлғаның сөйлеу ... мен ... ... ... қабылдау
кезінде тиісті мәдени семантиканы, мәнділікті қоса меңгеруі [7.17].
Коммуникативтік тұлға ...... ... ... ... ... ерекшеліктеріне тән нормалары мен ... тән ... жете ... ... ... ... ... сай тіл тұтынушысы лингвистикалық құзыретке ие болғанымен
(түсінгенімен, біршама сөйлегенімен, жазғанымен), коммуникативтік құзыретке
ие бола алмауы ... ... ... ... ... болуы
мүмкін, не көпшілік алдында сөз ... ... ... ... ... сапасына көтерілмеген тұлғаның ... ... ... ... ... ... да мүмкіндігі жоқ. Бірақ ... ... ... да, ... бір ... ... ... бір тілге
қатысты алғанда ұлттық тілдік тұлға, демек, соған қатысты коммуникативтік
тұлға бола ... Егер ... ... қатысты лингвистикалық құзыреттілікке
ие тұлға бір тіл үшін тілдік және ... ... (өз ана ... ал екіншісіне қатысты тек тіл тұтынушысы сапасында болады (екінші
тілде түсінеді, белгілі ... ... ... ... сай қолданып,
еркін көсіліп сөйлей алмайды, еркін қарым-қатынасқа түсе алмайды). Адам тіл
тұтынушысына тән ... ... де, ... ... ... ... де дискурс барысында күрделі коммуникативтік
жағдаятта ... ... КӨП ... ДИСКУРС – ДИСКУРСТЫҢ БІР ТҮРІ
2.1 Қазақ тіліндегі көп пропозициялы дискурсты талдау мен мәтін талдау
ерекшелігі
Дискурс ... ... ... талдау мен дискурс талдау ұғымдары
өзара сабақтастырыла танылып жүр. Олай болуының өз заңдылығы бар, ... ... ... ... ... ие, ол – ... ал ... сол
коммуникативтік жағдаятты жүзеге асыру құралы, сондықтан да олар ... ... ... мәтін теориясы мен мәтін лингвистикасында
мәтін негізгі зерттеу нысаны ретінде алынса, ... ... ... тығыз байланыстылығына қарамастан зерттеу нысанына дискурс алынады.
Соған сай дискурс талдау мен ... ... ... да, ... талдау
алгоритмі мен дискурс талдау алгоритмі де бір-бірінен ... ... ... ... ... танылады. Г.Г.Бүркітбаева дискурс талдауға
кешенді түрде келуді, оның тілдік формаға түскен қалпын да, сол ... ... ... ... жағдайды да біртұтастықта
қарауды ұсынады. Ол ... ... қол ... ... ... ... 1) ... құрылымында коммуниканттар арасындағы
интеракция мен қатынас, олардың қандайда бір мақсатқа қол ... ... ... 2) ... коммуникативтік
жағдаятпен байланысты терең қабатты не ... ... мен оның ... не ... ... ... ... ажырата білу керек, 3)
дискурс типін соны жасаушы және пайдаланушы адамдар ... ... ... ... ... ... [6.23].
Мәтін талдау мен дискурс талдау алгоритмін ұсынған А.Е.Карлинский
болатын. Ол ... ... ... ... ... автордың түпкі ойына сай құрылған құрылым сапасында тани ... ... ... ... ... 1) мәтін делимитациясы
(бөліктерге ... 2) ... ... ... 3) мәтін тақырыбының
таңдалуы, 4) мәтін құрылымының ... 5) ... ... ... 6) ... стилистикалық ерекшеліктерін
айқындау, 7) мәтіннің прагматикалық мәнінің ... [6.55]. ... ... ... ... ... экстралингвистикалық
фактор ие болады. Сондықтан да оны зерттеу ... ... ... 1) ... ... сипаты, 2) дискурс типін анықтау, ... ... ... 4) ... ... ... ... нақтылануы, 5) А коммуникантының сөз тәртібіндегі семантикалық
ерекшеліктері, 6) В ... сөз ... ... 7) екі жақ ... ... мен ... ... анықтау, 8) тұтас дискурстың семантикалық
ерекшеліктері, 9) дискурстың лексика-грамматикалық ... ... ... М.Л.Макаровтың көрсетуінше, мынадай құрамдас бөліктерден
тұрады: мәтінге лингвистикалық ... ... ... өзін ... осы екі ... бөліктің бір-біріне әсерін талдау. Дискурс
талдауда мұның біріншісін жүзеге ... яғни ... ... ... ... оған фонетикалық, лексикалық, ... ... ... ... ... тіл бірліктерінің мәтін
құрушылық ерекшеліктерін анықтау болса, ал коммуникативтік үрдісті талдауда
акт, жүріс (ход), алмасу (обмен), трансакция, сөз оқиғасы ... ... ... ... ... ... екеуінің өзара ықпалы мен әсері
анықталмаған. ... ... ... факторға ерекше көңіл
аударылады. Оның ішінде, ... акт ... ... мен ... ... ... жас ерекшеліктері, гендерлік
сипаттары, интенциялары мен ... ... ... қоса ... ... ... жағдаят (коммуникация саласы, байланыс
арнасы, код, қосымша ... т.б.) ... роль ... әрі ... ... мен қызметін атқаруында әсер ететін бірден-бір фактор
ретінде танылады.
Қазақ тіліндегі көп ... ... та ... ... ... сай ... түсе ... Оның бірден-бір себебі дискурстың бұл
типі де күрделі коммуникативтік жағдаят, оған да қатысушылар бар, әрі ол ... ... ... тілдік талдаудан бастау алады да, сөз үрдісі ... ... ... ... ... туады. Мұны қарапайым
сипатта мынадай оқиғамен не жағдаятпен ұқсатуға болады. Мұғалім ... ... ... ... үшін ... адам ... соң...» тақырыбын
ұсынды делік. Ұсынылған тақырып дискурс ... не ... ... Енді сол ... ... ... не А коммуникаты
тұрғысынан келсек, бұл бағдарламаға сай, Абай шығармалары оқылған соң ... ой ... ... берілуі мүмкін, ал оқушылардың не В
коммуникантының ... ... ... макроқұрылымға сай келетін
микроқұрылымды түзуі кем дегенде мынадай үш бағытта құрылуы ... 1) ... ... ... оның ... өз ... сай талдауы, 2) адамға
ат қоюдың мәні не адам деген атты алып жүрудегі ... ... ... ... ... 3) ... атын не ... және кім
қойғандығы туралы ой берілуі мүмкін. Және олар ... ... ... ... не сәйкес таңдалуы да мүмкін, бірақ олардың сол
бірлікке артқан мәндік жүгі ... бола ... ... ... ... ... ... қайталанбайтын актісі, нақты,
ал ой қайталанады, қайта түзіледі, ал ... ... ... емес, ол
жалпыға ортақ, стандартты [100.192]. Біздің жағдайымызда сөйлеу ... ... ... ... Оқушыларға берілген тақырып ... ... өз ... үстірт құрылымында адам, ат, ат қойған соң деген
тілдік бірліктерден тұрады, ал астырт құрылымда оның ... ... ... ... хабар бірліктерін, пропозицияны беріп тұр: 1) ол адам, 2)
адамның аты бар, 3) адам атын қойған. ... ... біз сөз етіп ... ... ... сай ойын ... ... сана
зердесінде орнаған құрылым. Ол осы айырықшаланған пропозициялар арасында
туған қатынас негізінде ұғынылады. Астырт ... ... ... ... не дыбыстық қыры ғана емес, солардың сигналдық қызметі нәтижесінде
басталатын ойша талдау жасау әрекеті, ол дыбыс пен оны ... ... ... оның ұқтырған мағынасынан туады. Осы астырт құрылым қай
оқушының осы үш пропозицияның қайсысына көңілі аударылғанына сай ой ... ... ... ... ... Ол ... В ... білімдеріне сай түрлі деңгейде көрінеді. Бұл туралы Н.Хомскийдің
мына ойын келтіруге болады: «Поверхностная ... ... ... ... и наше ... языка включает свойства гораздо более
абстрактной природы, не обозначенные явным ... в ... ... Көп ... ... талдау сәтінде оның өнімі
болатын мәтіннің тілдік сипатын ғана емес, сол тілдің В.Гумбольдт ... ... ... да ... ... қажет: 1) тіл – ... ... ... ... пен ... талап етеді, 2) тіл сезімді
білдіреді, сонымен бірге сезімді туғызады, сондықтан да ол ... ... ... ... шарт, 3) тіл өзі хабарлап тұрған ... ой ... ... ... ... ... ... салады, сондықтан да
оның сөзде өз ізін таңбалайтын қуаты болуы тиісті [12.13]. ... ... ... ... ... сай келсе, екіншісі интеракциялы,
ал үшіншісі интермәтіндік сипатына сай келеді. Әрі бұл ... ... не ... әрекетінің шұғыл орындалуына жағдай да туғызады. Көп
пропозициялы дискурстың когнитивтік аспектісі дегендегі когнитивтік аспект
тілдің ... ... ... ... деуге болады. Бұл
зерттеуде жалпы адамның тілді ... ... ... ... ... ... тілдік білімнің толықтай
меңгерілуінде ол ... ... ... ... ... ... дискурс тілді пайдаланудың шығармашылық аспектісін тануға
мүмкіндік береді, оның түзілуінің де өз грамматикасы болады, ол ... ... ... ... ... ... қай-қайсысы да адамдардың
ақыл-ой, сана кеңістігінде орналасып, олардың қарым-қатынасында орындалады.
2.2 Көп пропозициялы дискурстың айырым белгілері
Дискурс ... ... ... пен оның ... ... ... анықталады. Тілдік әрекет адамға тән ойлау ... ... ... ... қана ... ол ... ... қатысты бір тақырыпта түзілген және сол сипатта
түсінілген қозғалыстағы мәтін құрылымымен ... ... ... ... ... мен ... ... сәйкестігінен
көрініс табады. Когнитивтік құрылым деп отырғанымыз, А.Е. Кибрик ... «это то, что ... ... ... ... ... он ... когнитивтік құрылымның негізінде түзілетін табиғи тілді пайдалану
мен оның құрылуын сипаттайтын теорияны ... ... ... Бұл ... ... тіл ... сай когнитивтік құрылымды
реконструкциялауға, ойлау мен тілдің терең байланысы туралы болжамға
сүйенеді. ... үшін екі ... ... ... 1) бір
тілдің тілдік формалары арасындағы жүйелік қатынас немесе тілішілік
реконструкция ... 2) көп ... ... ... формалары
арасындағы қатынас немесе ... ... ... ... ... тану да осы ... жалпы мақсатына сай орындалады,
яғни ... ... ... ... ... ... ... анықтаумен байланысты болады. Ал дискурс ... ... ... ... сай ... (тіл мен ... нәтижесінде) және орындалған ... ... ... ... ... ... ... қайта қозғалысқа көшетін болмысқа ие.
Дискурстың бір түрі – көп ... ... ... ... ... бір ... түрі қарсы қойылады да, олардың бір-бірінен
ажырау ... ... саны ... Бір ... ... ... бір ... орын алса, көп пропозициялы дискурс негізінде
олардың саны екі не одан да көп ... ... ... ... ... бұрын пайда болатынын Т.Гивон атап көрсете отырып,
оны бала тілінің қалыптасуының алғашқы ... және ... ... маймылдарға жасалған тәжірибе нәтижелеріне сүйеніп дәлелдейді ... ... ... ... ... пайда болатынын атайды.
Бұл психолингвистикалық зерттеу жұмыстарында бала ... ... ... ... ... ... да ... біріншіден, айтылымның
қалыптасуы мен дамуы бірнеше кезеңдерден өтеді, оның ... ... ... ... ... айтылымдар жағдаяттық компонентті
тікелей көрсетеді, бұл үстірт құрылымда бір сөзді айтылым болғанымен, оның
тема-ремалық ... бар ... ... ...... ... – жестпен
беріледі [103.48]. Бейвербалды тілдің ремалық қызметіне қатысты бұл пікір
ғалым Б. Момынованың ... ... ... ... ... ... ... эмоциясы мен сезімін жеткізудегі таптырмас құрал...ым
мен ишараттың қатысы арқылы ... ... ... ... ... тиімді
болып шығады [104.7] деген пікірмен ұштасып жатыр. Бұл айтылымға жағдаятты
көрнекі түсіну негіз болады, ал көп ... ... ... ... ... негіз болады да, тікелей көрнекі түсіну ... ... ... ауысуды, пропозициялы ақпараттың күрделенуін
туғызады. Жағдаят ... ... ... ... ... осыдан да адамның негізгі қатынасында орындалатын дискурс
көп ... ... ... Егер ... ... өзге де ... сабақтастыра қарасақ, осы бала тілінің қалыптасуының алғашқы
кезеңінде дискурстың монопропозициялы болу себептерін де ... ... ... ... ... ... ақылдың үш түрлі болатыны
«тыңдағыш», адамдық қалыпты интеллектіге тән, шынайы шығармашылық ... ... ... ақыл ... ... ... қайталау мен оның
мәнін білу тән, бірақ оны шығармашылықпен түрлендіріп пайдалану ... ... рас ... демек, бұл кезде дискурстың монопропозициялы
болатыны қисынды. Себебі тек ... ... ... жеке-жеке
ұғынылады. Шынында да, баланың тілі шықпас бұрын бір ғана ... ... ... ... ... білдіруі сол кезеңнің көрінісі болса
керек. Сондай-ақ дискурстың монопропозициялы бірлігінің бір пропозициялы
болуы ... не ... ... ... құзыреттілігі не тілдік білімі
не тілді шығармашылықпен пайдаланудың ережелер жүйесі ... ... ... ... дұрыс болса, онда осы шекке дейінгі қарым-қатынас
монопропозициялы болады. Бұл ойды Н.Хомскийдің адамның ... ... ... білімі адам санасының не миының ... ... ... ие деп, оны ... ... ... ... болады. Ғалымның ойын орыс ... ... ... способность – это компонент сознания/ мозга, часть
биологических способностей человека. Снабженный ... ... ... ... ... ... ... язык, своего ... ... ... ... ... ... ... определяющие их звучание и значение
[101.170] ... ... ... ... как ... рода ... запутанную сеть, напоминающую коробку переключателей, каждый из которых
может быть в одной из двух ... Пока все ... не ... в
определенную позицию, система не будет работать. Когда же они находятся в
одном из ... ... ... функционирует в соответствии со
своей природой, но ... в ... от ... в ... ... ... переключатели. Фиксированная сеть – это ... ... ... переключатели – это параметры, значение
которых закрепляются опытом» ... Осы ... ... ... ... қажетті деңгейіне келгенге дейінгі әрекеті
дискурстың монопропозициялы сипатына сай деп ... ... ... өмір ... ... ... ... қажетті
деңгейінде теңескенде, бар мүмкіндігімен жұмыс ... ... ... ... ... мүмкіндік алады. Сонда адамзат
тілінің өз қызметін атқару мүмкіндігі ми қызметінде биологиялық ... ... онда ... ... ... ... тіл ... бейімделу құралы болуы да қисынды. Мұнан шығатын ... ... ... ... ... ... оған ... ерекше биологиялық қабілеті, яғни тілдік құзыреттілік пен ақылдың
бастапқы кезеңдегі түрінен ... ... онан ... ... ... ... Бір ... айтқанда, сөздің түзілу және қабылдану негізінде
жатқан ... мен ... ... ... ... ... ... Адамның тілдік білімді пайдалануы шығармашылық ақыл не
қалыпты адам ... ... ... ... та ... ... ... Және бұл айналмалы, циклдық сипатта, яғни бір буын
ұрпақ полипропозициялы дискурсқа енгенде, екіншілері өмірде тілі енді ... ... ... ... ... орындалады, бірақ ол екеуі
де жаңа ой түзу мен оны табиғи қажеттілікке сай ... мен ... ... айналады. Универсальды грамматика сондықтан да кез
келген тәжірибеден бұрын ... ... ... ... күйін
сипаттайды да, ал нақты тілдің грамматикасы – белгілі бір ... ... ... қабілеттің күйі. Сондықтан да адам баласы
нақты тілдің грамматикасына сай келмейтін қате құрылымдарды қате ... оны ... өзі ... ұға ... Мысалы, тілі жаңа шыққан
баланың «Аяқпен бас» деген мен ... ... ... ... ... ... ... және ойланып та жатпастан бірден жауап беруінде,
универсалды грамматика мәселесі, ... ... ... ... күйі ... бас деген омонимдес сөздің бар екенін де, айырмасын да
үйретпестен орындай алады) көрініс тауып тұр. Бұл астырт ... ... не ... ... ... ... – бас, ... біріншіде – аяқпен - инструмент, екіншіде – объектив. ... ... ... ... ... ... сөздердің
мағыналарын сол сөз орналасқан құрылымдағы мағыналық қатынасына сай тез әрі
дұрыс ұғынуға әкеледі. Н.Хомскийге сүйенсек, знания, ... ... ... ... ... образом помогают понимать
предложения [101.192]. Егер тілдік ... ... ... ... ... ... көп пропозициялы дискурс құрамындағы қарапайым
сөйлемдер (пропозициялар) құрылымы ... ... ... ... қоймайды, олардың тұтас дискурстағы байланыстылығы да, дискурстық
қатынастылығы қоса ұғынылады, ... да біз ... ... ... ... береміз, не туралы екені жадта сақталып ... ... ... де ... ... ... дискурс пен көп
пропозициялы дискурстың ... ... ... ... ... ... әрекетінде бастапқы көрініс ... сай ... ... ... оның ... жүйе ретіндегі
толыққанды іске қосылуынан көрініс табады (көп ... ... ... ... пропозицияның астырт құрылымындағы ядросына
сай келеді, мұны бала тілінің ... ... ... ана, әке, ... ... қабат бер, ішем, көтер т.с.с. предикаттардың орын алуынан
көрінеді де, коммуникативтік жағдаятқа сай ... ... ... ... ... Бала тілі толық қалыптасып болғанда, оның
айтылымының астырт құрылымындағы пропозициялы құрылым мен ондағы бекітілген
семантикалық түсінік ... ... ... тек ... ғана ... оның актанттарынан не аргументтерінен де көрінеді. Осы
арқылы монопропозициялы дискурс пен ... ... ... де ... болу себебі, екеуінің де коммуникативтік ортада белгілі
бір уақыт пен кеңістікте, ... өмір ... ... сөз ... болуы. Сонда монопропозициялы дискурстағы айтылымдардың астырт
құрылымындағы пропозициялы ... ... ... тек ... көп пропозициялы дискурста дискурстың ... ... ... ... ... ... ... тасымалданатын семантикалық түсінік компоненттерінің
үстірт құрылым компоненттері ... ... таба ... ... не модальдық компоненттер көріне алмайды (тілі ... ... ... ... ... жолы қате ой ... деген тәрізді
ой тұжырым жасамайды, ол өсу деңгейіне, демек ... ... ... тән ... ал көп ... дискурста семантикалық
түсінік компоненттері толықтай көрініс табады. Нақты тіл грамматикасы
айтылымның үстірт құрылымы – ... ... ... ... ... екіншісінің предикаттық қатынасқа ие болуы, бағыныңқы-
басыңқы сыңарлардың біріншісінде ... ... және ... ... ... жалғауының нольдік формасымен қиылысуы. Қай грамматиканы алсақ
та, ... ... ... ... ... ... ... компоненттер астырт және үстірт құрылымдық
жұп түзеді де, әрі сол жұп элементтерінің ... ... ... ... үстірт құрылымға фонетикалық сипат
береді, семантикалық компонент астырт құрылымның семантикалық ... ... Бұл ... ... ... - ... не сыйысу ережесі емес, үстірт құрылымның құрылуына негіз ... ... ... ... Ал бұл көп ... ... ... әрі қаншалықты дәл орындалатынын көрсету мүмкін емес
те, бірақ оны ойша ... ... Тағы бір ... ... айырма
ақылдың екінші және үшінші ... екі ... ... ... көрініс табады. Монопропозициялы дискурс ақылдың «тыңдағыш
ақыл» кезеңіне сай ... ... ... ... интеллект пен
шығармашылық қабілетке ие деңгейде көп пропозициялы дискурс көрініс табады.
Соңғы екеуінің айырмасы бар, ... ... ... ... уақытта
туындап, сонан соң өтті, кетті деген ... ... олар бір ... бірақ ұрпақтардың жаңа буын алмасуларына да қызмет етеді. Нақтырақ
айтсақ, шынайы шығармашылық ақыл ... – шын ... ... ... т.с.с ... тыс табиғатты, болмысты қабылдап, қалыпты адамдар
көре ... ... және соны ... де ... жеткізетін ақыл
иелері, мәтін кітапханасында осы туындылар сақталады да, ... ... әр ... сай ... туындап отырады, осылардың арқасында
дискурстағы мағына ... да ... ... ... Тілдік тұлғаға
тілі қалыптасқан адамдардың бәрін жатқызуға бола ма, тек ... ... ... ... қатарына жатқызу қажет емес пе, не Қажымұқан тұлға,
бірақ тілдік тұлға деп ... ... ... ... көзқарастарды да,
кәсіби тілдік тұлға деген жіктелісті ... де ... осы ... ... көп ... ... ... жатыр деуге болады.
Ақылдың қай деңгейіне ие болса да, тілдік құзыреттілікке ие адамдардың ... ... ... ... ... ... сөз ... тізбегі
сапасында дискурс деп алып оны адресат ... ... ... орта мен ... өмір үзігі тұрғысынан әртүрлі қарап түрліше
пікір айтуға болады. Тілі ... ... ... ... ... ... ... тұлға деп қарастыруға болады, себебі олар
монопропозициялы дискурсқа ... ... ... көп ... түсе алатын тілдік тұлғалар, өйткені олар ... ... ... тілді шығармашылықпен пайдалануға ие, бұл жерде
шығармашылықпен пайдалану дегенмен біз әр сөйлеушінің жаңа ой ... ... жаңа ... ... ... бола білуін айтамыз. Ал шынайы шығармашылық
деген түсінікке сол термин мәніндегідей ... ... ... ... ... мен ... ... соған қатысты тың ой туғызған
тұлғалар алынады. Осыған сай біз көп ... ... ... ... ... ... тұлғалар және шынайы шығармашыл тілдік
тұлғалар деп бөлуді ұсынамыз (Сурет 5). ... ... ... ... ... ... тілдік тұлғалар, кәсіби шығармашыл тілдік тұлғалар
деп бөлінеді. Қалыпты шығармашыл тілдік тұлғаларға ... ... ... шығармашылықпен пайдалану қабілеті, дағдысы қалыптасқан тілдік
тұлғалар жатса (оған тілі қалыптасқан баладан бастап, барлық тілді дұрыс
пайдалана ... ... ... ... да осы ... ... ... тілдік тұлғаларға белгілі бір кәсіпті оқи отырып ... ... ... ... тілді шығармашылықпен пайдалана алатын тұлғалар
жатады, шынайы шығармашыл ... ... ... ... сапасында
мойындалған өнім беретін, қоғамда тілдік ... ... мен ... ... лайықты бағаланған тұлғалар енеді (белгілі ақындар
мен жазушылар). Т.Гивонның баяндауынша, адамзат тілі, негізінен, ... ... ... сөйлеу қарым-қатынасы барысындағы тілдік
әрекет тек бір пропозиция аясына сыймайды, онан кең көрініске ие және ... ... ... ... пайдаланылатын предикациялар арасындағы
байланысты қамтамасыз ететін формалды-грамматикалық тетіктер бар ... 162]. ... ... ... ... яғни дискурс
құрамындағы бірізділікке құрылатын клауздардың тілдегі рөлі ... ... ... мына ... баса ... ... тілдің
негізгі екі осінің - шынайы уақыттағы осі (on-line ) мен ұзақ ... ... ( off- line) – ... пайда болады; предикация – дискурс
кванты, дискурс ... ... ғана алға ... ... -
оқиғаның не күйдің тілдік ... ... ... ... предикация –
ақпаратты сақтау кванты; адамның физиологиясы мен когнитивтік ... осы ... ... ... [43]. Енді ... ... ... болсақ, бірінші жағдайда, тілдің екі осіне
қатысты пікір олардың ... орны ... ... ... ... жеке ... ... (миында) ақпараттың ұйымдасуының тәсілі де,
ақпаратты сақтау құралы да ... (off- line), бір ... ... ... ... де, адамдар арасындағы коммуникацияның
құралы да – тіл (on-line). ... ... осі ... ... ... қолданылуы сол сөйлесу сәтімен, уақытымен бірге жылжып
кейінге ығысатынымен берілсе, ал ұзақ уақыттық сақтау осінің сол ... ... ... ... ұзақ ... ... ... предикация дискурс кванты деп беріледі де, ... ... ... ... ... себеп предикация
дискурсты құраушы қарапайым дискурстық ... ... тұр, әрі ... мәні де бұған себеп болса керек: «бір нәрсенің кез ... ... ... ... ... ие, ... саны» [50.346].
Олардың арасындағы ортақ тақырып аясында өрілген дискурстық байланыс ... ... көшу ... ... ... ілгерілеу туындайды.
Предикация Т. М. Дридзе еңбегінде түрлі деңгейлі мәндік блоктар иерархиясы
– семантикалық-мәндік ... ... ... ретінде ұғынылады.
Ол предикация дегенмен мәтінде берілген немесе мәтін ... ... ойын ... ... тән семантикалық-мәндік байланысты түсінеді
[103.63]. Предикацияның ... ... ... танылуының тағы бір
дәйегі осыдан шығады: нақтыласақ, егер олар басты хабарға тән семантикалық-
мәндік байланысты ... ... ... ... ... етеді
деген сөз. Кей зерттеушілер предикацияны ... ... ... порядка) және қалған кезектегі (предикация остального порядка) деп
бөледі де, оларды ... ... ... ... ... ... негізгі идеясын көрсететін тілдік бірліктерді атайды (бұл,
біздің ... ван ... ... ... ... ... ал қалған кезектегі предикацияларға оның мазмұнын жалпы
білдіретін ... ... ... ... предикациялар автордың
жеткізбек ойымен (замысл автора) тең ... деп ... ... ... ... терең қабатты құрылымға тән пропозициямен де сай ... ... ... ... ... өзек болған тақырып бір
қарапайым пропозициямен берілуі де мүмкін және ол біртіндеп ... ... ... алады, бұл оның мәтін тақырыбына атау болуынан
көрініс табады. Мысалы, ... ... ... ... ... ... ... сай түзілген дискурсты көз алдымызға келтірейік: Бір
оқытушының ... ... ... ... тексеріс кезінде болмай
шығады. Коммуникацияға қатысушылар – кафедра ... ... ... ... ... ... ... былайша келтіруге
болады: Лаборант кафедра меңгерушісіне: -Оқытушы ...-ның ... пәнінен
құрастырған әдістемелік нұсқауы ... жоқ. ... ... - Ал ... кеткен, бастапқыда болмаған шығар, қай сабақтан? Оқытушы: - Мен 1-жж.-
та ... ... - ... мен ... ... енді болмай тұр.
Кафедра меңгерушісі: - Егер жасалған, тапсырылған болса, оның Сізден басқа
ешкімге ... жоқ, ... ... ... бір нәрсені шатастырып тұрған
боларсыздар. Оқытушы: - Мен оны ... ... әрі Сіз ... 1 ... сабағыңызға ғана әдістемелік нұсқау бар,
қалғаны практикалық сабақтардікі, қалғанын қашан ... деп ... ... ... ... ... - Сіз сол ескертуден соң жасадыңыз
ба, оны кімге тапсырдыңыз, кім ... ... Ана ... ... өткен
жолғы актіні қарайық... Мұнан әрі оқиға былайша ... ... ... ... деп ... ... ... қатысты және мүлдем
шығарылмағаны, ал оның тапсырған құжаты практикалық сабаққа байланысты, әрі
оның жоғалмай орнында ... ... Осы ... ... ... ... не қарапайым пропозиция Әдістемелік нұсқау тексеріс
алдында жоғалды. Ал оның номинацияға ... күйі ... ... ... ... сай ... ... нұсқаудың жоғалуы. Бұл
бірінші кезектегі предикация. Ал ... ... ... ... ... толық жиынтығын атайды. Бұл дискурс жоғарыда
аталған бір ғана макроқұрылымға құрылған, бірақ үш ... ... ... ... ... Осы микроқұрылымдардағы предикациялар - қалған
кезектегі предикациялар (әдістемелік нұсқау жоғалды, ... ... ... ... ... ... ... таңбалар т.с.с.). Осы
біртұтастықтағы дискурста әркімнің өз үшбұрыштық сөз түзілісі ... ... ... әр ... өзіне тән сипатын көрсететін мынадай
нүктелер бекітілген: креативтік интенция - ... ... ... ... ... ... түзушілердің әрбірінің өз сөзін сол
сәттегі жағдайға сай ... ... ... олар тек өз ... түзуші
ғана емес бір-бірінің сөзін қабылдаушы, ... ... ... ... та ... болады: коммуникативтік интенция – рецептивтік интенция –
референттік интенция. Бұл жерде біз өз ... ... ... ... берілген коммуникативтік жағдай ... ... ... ... [10.10]. ... референттік интенция
сананың сөйлеудегі белгілі бір нәрсеге қатысты мәселені шешуге ... ... ... ... ... не ... интенция мен басқаны мені қабылдаушы ретінде қабылдаймын
деген қырынан танылады (біздің жағдайда әр ... ... ... ... ... деп ... ... интенция мәтіннің түзілуі алдында
сөйлеушіде оның виртуалды семиотикалық моделінің құрылуы (біздің ... ішкі ... сай ... лаборант үшін құжаттың қолды
болғандығын хабарлау, оқытушы үшін де солай, бірақ шын ... ол ... ... ... де, ... ... үшін басқа құрылым
туғызуда, кафедра меңгерушісі үшін жоғалу мүмкіндігінің ... ... өзге ... ... ... ... ... өз
көзқарасына сай қабылдауы, яғни біздің жағдай үшін туындаған бір сөйлеуші
сөзі ... ... ... де, ... ... де ... ... Яғни кафедра меңгерушісі үшін: өз сөзі, ... ... ... ... ... ... үшін: өз сөзі, кафедра меңгеруші ... ... өз ... оқытушы үшін: өз сөзі, кафедра меңгеруші сөзі,
лаборант сөзі, өз ... Бұл ... ... ... ... өз ойы, ... ... нәтижесінде түзілген кіші мәтін құжатталмай-ақ мәтін ... ... ... ... ... әрбірінде тек оның
негізгі ой-сұлбасы ғана қалды. Сонда әр коммуниканттың ... ... бір ... ... ... есінде өзінің және қалған екеуінің
түзген мәтінінің образы қалады. Осы айтылғандарға сүйене отырып, біз ... көп ... ... ерекшеліктерін атауға мүмкіндік
аламыз: 1) көп ... ... ... оның ... ... жағдайлардың осы дискурс түзілуінде тірілетін немесе қайта
жанданатын ... ... (біз ... дискурста олар: бұрынғы
тексеріс актісі, кафедра меңгерушісінің ескертпесі т.с.с.); 2) әр дискурс
күрделі ... ... ... көп ... дискурс күрделі
коммуникативтік жағдайларды тілдің ... ... ... сол ... ... ... құрылымын түзетін дискурс.
Екеуі де диалогтық сипатта келеді, бірақ көп ... ... ... сол ... ... ... қызмет етеді; 3) көп
пропозициялы дискурстың коммуникативтік ортасының компоненттерінің ... ... және ... ... ... ... жатады (Сурет
6), ал монопропозициялы дискурста – қалыпты тілдік тұлғалар (Сурет 7)
жатады; 4) көп ... ... ... түсінігінің
компоненттері оның үстірт ... ... ... ... ... ... ... сипатта болса,
монопропозициялы дискурста ... ... ... ... ала алмайды, кейбірі тіпті пайда да болмайды; 5) көп ... ... ... ... қалыпты интеллект пен шынайы
шығармашыл интеллект болса, монопропозициялы ... ...... ... Бұл ... ... ... жатады, сондықтан да бұл кезеңді психологияда көрсетілгендей бала
тілі қалыптасуының бастапқы кезеңіне (1-2,5 жас) жатқызуға болады.
Сурет 5- ... ... ... 6 - ... ... коммуникативтік орта компоненті
сапасында бір пропозициялы дискурстағы көрінісі және көп ... ... 7. ... ... ... орта компоненті сапасында көп
пропозициялы дискурстағы көрінісі.
2.3. Көп пропозициялы дискурс құрылымы, оған ... ... ... ... ... ... мәні тек ... қатысты емес, жалпы
мәнде де кеңінен жұмсалады. Әдетте аталған түсінік өз ішінен ... ... ... ... ... қалып ретінде ұғынылады. Ал
оны сөздіктерде ... ... ... ... ... ... болады: 1.Ұйымдасқан, рәсімделген, біршама тұрақты ... ... ... ... ... лингвистика т.с.с. ғылым
салаларында қолданылады. 2.Тұтастық көзқарасынан келгендегі кез келген
күрделі ... ... сай ... тек көп ... ... ... ғана мүмкін болады ... ... ... ... көп
пропозициялы дискурс та пропозициялардан тұрады, бірақ оның ... ... ... қарапайым элементінен немесе бір ғана клауздан тұрмайды,
керісінше кем ... үш ... ... ... ... ... әсер ... факторлар бар. Олар, негізінен, ... ... ... ... ... ... жанры, тіл
құрылымы және коммуникация актісі [105.4], прагматикалық фактор (мәдени
сипаттағы фактор) ... Енді ... ... ... ... ... тигізер әсеріне жеке-жеке тоқталайық. Т.ван Дейк
дискурсты жанр ретінде қарастыруда қиындықтың бар ... ... ... ... ... ... дискурс» сияқты тіркестерде ол белгілі
бір жанрды белгілеуге қызмет етіп ... ... [74]. ... (ірі ... мен ... ... ... жанр осы екеуін ажыратушы ретінде анықталады: «В ... ... ... связана не с содержанием ... а с его ... ... ... ... имеют характерные
суперструктуры, но изучены гораздо ... [76]. ... ... ... ... кәсіби қарым-қатынас жанрын талдау орын
алған, ол ... ... ... дискурстық түрлі өлшемдермен
санамаланады [105]. Дискурс түрлерінің арасындағы айырмаларды ... ... ... ... ... Бұл ... әуелде стилистикада
қолданылған. Қазіргі уақытта осы терминнің дискурс ... ... ... да атап ... және ол ... ... бірлігі
ретінде танылады деп түсіндіреді, ... ... ... ... алға ... [20.7]. Аталған пікірлерді салыстыра
қорытындыласақ мынадай ой ... ... ең ... ... ... дегенде
дискурс құрылымының қандай функционалды ... ... ... ... ... ... ... дискурстың құрылымын белгілі
бір тақырыпты бірізді ашу жолымен жүзеге асырылатын автордың ой–пікірі,
әріптестерімен ... жеке ... не жаңа ... мен ... ... құрылымдардың, яғни терминологиясының қолданылуы,
мәселенің қойылуы, талдануы, дәлелденуі мен қорытындылануы тәрізді ... ... ... ... стильде түзілетін дискурс жанрының оның
құрылымына әсері ... ... ... және ... ... тәртібінің алдын-ала қабылданып бекітілуімен, стандарттарға
сай бірізділікке түсірілуімен сипатталады. ... ... ... ... ... ... сол ... сай тұрақталған үлгімен түзілуін
талап етеді. Мысалы, ғылыми ... ... ... ... мәтіндерді біріктіреді: теориялық, практикалық, шолу, редакциялық
[106.11]. Төмендегі екі түрлі ... екі ... ... ... ... ... стильдегі ғылыми-әдістемелік дискурстың
теориялық жанрына жататын дискурстың құрылу:
Сөзжасам теориясы тақырыбындағы дискурс ... ... ... ... (Алматы, 2002) алынып отыр) өз құрылымына Сөзжасам –
жеке пән, Сөзжасам – тіл білімінің жеке саласы, ... тіл ... ... ... ... ... ... тілінің сөзжасам
жүйесі, Сөзжасамдық бірліктер, Сөзжасамдық тәсілдер, Сөзжасамдық мағына,
Сөзжасамдық тип, ... үлгі т.с.с ... ал ... клауздардан, пропозициялардан құралған. Бұл макроқұрылымдар өзара
байланыстылық түзіп және олардың құрылуына ... ... ... негізінде дискурстың біртұтастығын қамтамасыз етеді. Оның жүзеге
асуында мәтіннің мәндік желісі тірек сөздерден, олардың ... ... ... ... ... сөзжасамдық .
2.Ресми стильдегі дискурстың өмірбаян-резюме ... ... ... ... «Ресми іс
қағаздары» анықтамалығынан алынды. ... 2001. 34-б.) ... ... ... тұрақты. Ол мынадай макроқұрылымдардан тұрады:
Азаматтық хал-жағдайы, білімі, кәсіби тәжірибесі мен ... ... ... Бұл макроқұрылымдардың әрбірі өз ішінде
микроқұрылымдарға ие, мысалы, 1-макроқұрылымда аты-жөнінен бастап, ... айы, ... ... ... ... ... ... телефон
номері сияқты мәліметтерді хабарлайтын жекелеген клауздар тіркеседі.
Олардың байланыстылығын қамтамасыз ететін - ... ... ...... ... орта білімді, жылдар арасында т.с.с.
Дискурс ... ... оның ... ... ... осы екі мысалдың өзі-ақ дәлел бола алады. Ал дискурс жанрының
құрылымға тигізетін мұндай әсері олардың қоғамдағы, атап ... ... ... ... мақсатына байланысты. Келтірілген нақты
дискурс типтерінің құрылу мақсатындағы ...... ... ... бір ... ... адресат топтарына арналған,
екіншісінде адресант түзген дискурс оның ... бір ... ... ... туып ... ... ... құрылымына әсер ететін келесі фактор - тіл ... ... ... арасындағы қатынастар типіне байланысты –
тұлғааралық, бұқаралық – ... ... ... ... ... ... ... Жазбаша сөйлеу мен ауызша сөйлеу ... ... ... тіл ... ... ... ... тиек етіледі. Дискурстың тілдік айырым белгілерін, тілдік құралдарды
пайдаланудағы ... ... ... ... ерекшеліктерін,
сондай-ақ тақырыптық ерекшеліктері мен сендіру жүйесін, талдау жолдарын
т.с.с. ажырату оның ... да ... ... Мұны ... ... ... ... дәйектеуге болады: «...можно
было бы сказать, что дискурс в данном ... – это ... плюс ... за ней идеология» [107]. Тіл құрылымының дискурс
құрылымына әсері ... ... ... ... да ... көрініс табады. Мысалы, дискурстың қарапайым бірлігі
ретінде танылатын клауздардың құрылымындағы өзгерістердің өзі бұған ... ... ... тіліне аударғандағы көрініс табатын ... ... ... ... ... орын ... Салыстырыңыз: Учреждение в своей деятельности ... ... ... // ... өз ... Қазақстан
Республикасының Конституциясын басшылыққа ... ... ... орын ... ... ... анықтауыштың өзі анықтайтын сөзінің
алдынан келу заңдылығына сай, ал асты сызылған сөздің де сөйлем ішіндегі
орналасуы әр ... ... ... сай ... ... ... ... Мамандыққа негізделген барлық оқу процесі
қаламыздың ірі емдеу орындарында ... ... ... ... ... ... ... по специальным дисциплинам
осуществляется на клинических базах Академии, которые находятся ... всех ... ... учреждениях города («Батыс талапкер» буклеті, 5-б.
). 1) Орыс тіліндегі ... ... ... тіліне жай сөйлем құрылымымен
аударылған, 2) орыс тілінде меншіктелетін зат ... ... ... ... ... қазақ тілінде керісінше тәртіппен келеді (лечебных
учреждениях ... / ... ... ... ... ... // ... клиникалық базаларында), 3) орыс тіліндегі
нұсқадағы ақпарат мазмұнына қатысты кей бірліктер ... ... во ... ... және ... дәл ... (по
специальным дисциплинам / Мамандыққа ... ... ... қазақы түсінікке, жүйеге сай түсіру мақсатынан ... ... ... ... ... ... ... дегенді дәлме-дәл
аударма жасап сөйлем құрылымына енгізсек, ол ... ... ... құрылымға сіреспелік сипат береді, ал ... ... ... ... ... ... ... нұсқадағы
түсірілген бірліктердің мағынасы жалпы ... ... ... көп ... тіл типі мен ... топик пен бастауыштың орнына
байланысты анықталады [75.11]. Осы мәселеге қатысты ... ... де ... ... ... ... ... құрылымындағы
негізгі түсінікке интонациялық бірлікті, яғни дискурс квантын жатқызады.
Дискурс кванты (интонациялық ... ... ... мен ... бір ... (фокуске) сай келеді. Әр интонациялық
бірлікте жаңа ақпараттың бір ... ... ... ... ... ... ... Берілген ақпарат түсінігі негізінде
дискурс топигі түсінігі анықталады. У.Чейф бірінші жақта жазылған проза мен
үшінші жақта ... ... ... ... прозаның айырмашылықтарын
талдаған [39]. Яғни интонация, хабардың қай жақтан баяндалуы, тіл ... ... орын ... т.б. дискурс түзілуіне өз ықпалын
жасайды.
Коммуникация актісі де дискурс құрылымына әсер етеді. Т. ван ... ... ... ... әрекет тұтастығы ретінде күрделі
сипаттайтын - ... акт ... ... жағдай
түсініктері. Оған сөйлеуші мен тыңдаушының тұлғалық және ... ... ... ... да қырлары енеді [13.121-122]. Тілдік
коммуникация барысында сөйлеу ... ... мен ... ... актісінің бірізділігінен дискурс түзіледі. Сөйлеу актісіне түсушілер
сөйлеу құзыреттілігіне ие, яғни ... ... ... ... ... ... әлем туралы түсініктері мен білім қоры ... ... ... ... ... ... ... жүзеге асыратын), иллокутивті (сөйлеушінің мақсатын орындайтын)
актілерінің көрінуіне жол береді. Иллокутивті ... ... ... ... ... рөл ... бұл кездегі байланыстылықты
сұрақтың жауапты, жазғырудың ... не ... ... т.б. ... ... ... ... мақсат пен сөйлеушінің психологиялық ... ... ... ... ... ... ... мен
шындықтағы жағдайы, сөйлеуші мен адресат қызығушылығы т.б. қатысты ... ... ... ... ... хабарлама, ниет актісі,
талап ету актісі, әлеуметтік этикет формулалары, тағайындау актісі [104.412-
413]. Мысал ... ... ... ... коммуникативтік акт
сипаты мен қызметіне тоқталайық: «Астымдағы ат сүрініп ... ... сары ... салып тастаған індердің біреуіне аяғын сұғып алса
керек, ... ... ... ... ... ... әлі де ... мені еріксіз селк еткізді. Таудың жол талғамай жортқан ... ізі көп түсе ... ... келе ... ... ... ... аттың жалынан еркелете қақтым да, жанымдағы серіктеріме көз
салдым. Беу, ... ... ... атқа ... ғана ... ... офицер ат үстінде қаққан қазықтай нық отыр. Езу тарттым. Заставаға
келісімен осы нарядқа шығар алдында ... де ... бұл ... ... ... ... үркектей жақындағанымды өздерінше түсініп, асты-үстіме
түсіп еді: - Қорықпаңыз, заставадағы ең жуас ... ... Басы ... ... де ...... ... көрмеңіз! Бос ұстаңыз. –
Бір нәрседен шошынып ала қашса ше?.. – ... кез ... ... ... Құлаймын деп қорықпаңыз. Құлаудан мен ... ... ... ... қызмет еткен жыл жарым ішінде жиырма бес ... ... ... ... ... » ... журналынан, шілде-
қыркүйек № 4-5 (7-8) 2003, 22-б.). ... ... ... ... ... ... ... 9-10 сөйлемдерде ниет актісі, 11-12-
сөйлемдерде талап ету ... ... атқа ... ... ... ниет ... 13-сөйлемде ақпарат талап ету актісі,
соңғыда ақпараттық акт берілген. ... ... ... ... ... ... актісіндегі сөйлемдер хабарлы, ниет, талап ету
актісі – хабарлы, ... ... ... ... ету ... - ... түрінде келген. Тағы бір ... ... жайт – ... ... әртүрлі - үшінші, бірінші, екінші - жақта
араласа келуі. Мұның себебін дискурс ... ... ... ... ... ... құрылымындағы тұтастықты оның өне
бойында қайталанатын желі түйіні – тірек сөздер ... ... ... інге ... ... ... ... қағу, атқа қаққан қазықтай отыру,
аттарға үркектей жақындау, жуас ... бірі ... ... ... ... ... ... жығылу т.б. Сонымен қатар түрліше сипатта қайталанған
дискурс мазмұнындағы кейіпкерлер ... да осы ... ... ... ... ... екі шекарашы, офицер, екеуі. Шекара
адамдарының тыныс-тіршілігінен оң ... беру ... ... ... ... мен диалогтық құрылымдардың араласа келуінен құралған, әрі
БАҚ дискурсына тән ... ... ие: ... алдын-ала дайындалған,
тіркелген. Ол дискурс мазмұнын ... ... ... ... құрылымына ықпал ететін келесі фактор - прагматикалық фактор
(мәдени сипаттағы фактор). Дискурс құрушының мәдениетіне байланысты ... ие ... ... ... да ... ... ... Шығыс
Азияда іскерлік хат мәтіні индуктивті құрылады: әуелі хаттың жазылу себебі
түсіндіріліп, жағдай хабарланып, сонан соң хат ... ... не ... Еуропалықтар мен Солтүстік американдықтардың дәстүрінде,
керісінше, бұл ... ... ... ие деп ... ... мұндай хат мәтіні негізгі талаптар мен ұсыныстардан ... соң оның ... мен ... ... ... тиіс.
Дискурсты осылайша зерттеу хабарланатын оқиға мен әңгімені ... әлем ... ... ... анықтау мақсатын қояды.
Нақты тілдің тілдік құрылымы белгілі бір ... ... ... ие ... ... ғана ... талабын қоймайды. Қандай
стратегияның таңдалатыны ... ... ... ... ... ... ... анықталады. Мысалы, темекі шегуге
салынатын тыйым немісшеде ... verboten / ... ... ... деп ... осының ағылшыншасы «No smokinq / Бұнда темекі
шекпейді» деп ... Оның ... ... ... ... адам ... ... төндірген кезінде ғана беріледі. Өйткені
американдықтар мен британдықтарда біреудің екінші бір ... ... ... күйде мүмкін болады да, қалыпты кезде олар адамдарға ... ... ... тек ... [108]. Адам ... түрлі топтармен
араласады, соның нәтижесінде оның коммуникативтік қабілеттілігі ... ... ... ... бір ... ... ... когнитивтік
және прагматикалық негіздерін анықтайды. Солардың нәтижесінде бір ... ұлт үшін оң, ... үшін ... деп ... ... ... ... ақыл-кеңес беруі дұрыс түсінілсе, немістерде ол мәжбүрлеу деп
ұғынылады. Осы жайттар ... ... ... әсер ... ... терминіне қатысты пікірлер Т.А. ван Дейк,
А.Л.Литвиненко, А.А.Кибрик еңбектерінде аталады. Т.А.ван ... ... ... ... ... барлық деңгейдегі құрылымы
түзіледі. Автордың тілге тиек етіп ... ... ... ... ... ... қызмет ететін жағдайлардың көрінісі
енеді: фонологиялық деңгейдегі тәсілдер (ассонанс, ұйқас), ... ... ... ... ... (теңеу, метафора),
сөздер мен сөйлемдерді қарама-қарсылық туғызу арқылы әсер ету мақсатына сай
қолдану. Бұл ... ... әрі ... әрі ... мен еске ... ... ... [13.133]. Риторикалық құрылым теориясына сүйенсек,
дискурс құрылымы өзара семантикалық қатынастармен байланысқан ... торы ... ... ... әрі ол ағашсипатты
(древовидная) құрылымға ие. У. Манн мен С. ... ... ... ... үш ... ... ... 1) суперқұрылым, 2)
байланыс құрылымы, 3) ... ... ... ... мәтіннің
жоғары деңгейдегі және жанрға тәуелді ұйымдасуына ... ... ... ... ... бірізділігінен біртұтастықтағы мәтін
ретінде ұйымдасуына жауап береді. Глобальды құрылым тақырыптық ... ... да, ... ... ... да ... теориялық талдау жасауда ол басты мәселе
болып саналады да, ... ... мен ... ... ... орын
алады. Сөйлем мағынасының ұйымдастырылуы мен көрінуіне синтаксистік форма
қандай ... ... ... ... ... мен ... мағынасын
ұйымдастыру үшін де форма сондай қажет. Мұндай сызбалық суперқұрылым ... бір ... ... тән ... жиынтығы мен осы категориялардың
ретін ... ... мен ... ... ... ... тән ... категорияларға тоқталсақ, ғылыми зерттеулерде олар
мынадай тізбектерге ие: 1) құрылымдық (когезия, рәсімделгендігі, ... ... ... 2) ... ... ... құрылым теориясы мәтіннің ұйымдасуы, мәтін тұтастығы мен
байланыстылығы, функционалдық, ... ... ... ... ... ... табиғаты, қатынастың асимметриялығы,
симметриялығы, бинарлығы, қатынас саны ... ... ... Ол ... іске асыру (пре-реализация) деңгейін ... ... ... сай ... ... / ... ... мақсатқа қандай
құралдармен жетеді дегенді емес, мәтіннің мақсатқа сай ... ... ... ... Сөз етіп отырған теорияға сай
Қ.Өмірәлиевтің «Абай афоризмдерінің туу ... ... ... дискурс-мәтінін талдап көрейік. Ол үшін жоғарыда аталған үш
деңгейге сай ... ... ... бұл мәтін-дискурс ғылыми жанрда
жазылған, әрі оның жоғары қабатты құрылымы автор мақсат еткен афоризмнің
туу ... ... ... ... ... ... туу ... жайында». Макроқұрылым ғалымның ең басты ойын
түйіндеп беріп тұр, ... ... ... ... бейнелейді. Ал
суперқұрылым тұтас мәтіннің макроқұрылымы мен оның мағынасының жалпы
ұйымдасуына ... ... оны ... ... деп атайды.
Макроқұрылым мен суперқұрылымсыз мәтінді түсіну мен ондағы байланыстылықты
тек микродеңгейде ғана ... ... ... ірі ... ... макропропозициялар ажыратылады, нақты алған талдау
нысанында оған мыналар жатады: негізгі ... ... ... ... ... ... ... деңгейдегі макропропозицияларға ұйымдасуы:
олар 5 түрлі: 1) Абай шығармаларында афористік сөздердің болу және мол ... ... 2) Ал ұлы ақын ... ... ... ... болған жай, яғни сол кездегі қазақ ... тән ... ... 3) Ал ... орта ... ... осы айтылмаш
алыптары мен ХІХ ғасырда өмір ... Абай ... ... ... ... мұралық тұтынудың тамыры неде?(39-б). 4) Қазақ
топырағында Абайға дейінгі ... де ... үлгі ... ... Абай ...... дидактикалық поэзиясы мен өнеге
сөздерінің ... ... бес ... ... және олардың әрқайсысының маңына ... мен ... ... ... ... тән
қатынас сипаты сызбалық суперқұрылымды түзеді. Бөлінген бөліктің алдыңғы
үшеуінің сұраулы сөйлем құрылымында келуі мынадай ... ... ... дискурстың бойына тән фатикалық (фатическая) қызметке, яғни
оқырманмен не тыңдаушылармен ... ... ... ... ... ... 2) сұраулы сөйлем түріндегі құрылым аталған дискурстың
деңгейлері ... ... ... ... ... ... тұр. ... мұндай құрылымдардың келуі ... ... ... әрі кері ... ... ол үшін ... ... дұрыс та жеңіл қабылдануына мүмкіндік туғызады. Біз сөз
етіп отырған ... ... ... бірліктің (Абай шығармаларында
афористік сөздердің болу және мол болу ... ... ... ... оқырманды зерттеу нысанына алынған мәселеге бағыттау, соған ерекше
назар аударту, ой-зейінін осы бағытқа шоғырландыру мақсатынан туындаған. ... ... ... көрсетілген сұраулы сөйлем үлгісіндегі ... ... пен ... субъектісі ретінде сұрақ-жауап кешенін құрады,
осылайша автор өзімен-өзі сөйлескен сипат алады. Мұндай ... ... ... ... туындаған сұраққа жауап беру ... да, ... соң оған өз ... ... ... сай оқырманды берілген
жауапты өзінікіндей түрде қабылдауға жағдай туғызады, бұл ғылыми ақпараттың
жақсы ... ... ... көмек береді. Сөз етіп отырған
осы жайттар ғылыми дискурсқа тән деп ... ... ... ... ... ие болуы, прагматикалық бағытталуы, мәтінүсті
полилогтығы ... ... ... [107.6] ... белгілер
қатарынан полилогтық деген атпен орын алады. Полилог - үш не онан да ... бар ... акт. М. В. ... көрсетуінше, ол
коммуникацияның көпбағыттылығымен, жан-жақтылығымен сипатталатын ... ... ... ... ... ... сөзінің тіректігіне қарамастан,
полилогтық біртұтастық түзеді, яғни ... ... ... ... ... полилогы туралы анықтама былай беріледі: «Полилог
научного дискурса – это ... ... ... ... ... ... и композиционно обусловленная ... к ... ... и ... «многоголосие» различных
авторов» [106.8]. ... өз ... ... ішкі ... ... ... автордың образы, интермәтінділігі.
Талданатын мәтіннің байланыстық құрылымына саралау ... ... ... көрініс тапқан: ... ...... туу негіздерін анықтау, осы мақсатқа мәтіннің байланыстылығы
мен тұтастығы бағынышты болады да, оны риторикалық құрылым ... ... ... ... ... ... ... деп атайды. Қызметтік тағайындалуына қатысты сөз етсек,
жоғарыда бөлінген бес ... ... ... бес ... макроқұрылым
(жоғары деңгейдегі макропропозициялар) дискурстың құрылуына қазық болып, ал
олардың арасындағы иерархиялы ... ... ... қамтамасыз
етеді. Бұл макроқұрылымдар мәтіннің біртұтастықтағы ... яғни ... ... ұстап тұр, өйткені олардағы әрекеттер
мен жағдайлар бірізділікте, олар бірінен-бірі туындайды, әрі ... ... ... ... ... көрсетеді.
Когеренттілік, когезия терминдерінің мәні қазіргі лингвистикада түрліше
анықталып жүр. Т.А. ван Дейкте, ...... ал ... ... ... астыңғы құрылымдағы семантикалық байланыстылық
негіздерінің сигналы ... ... деп ... ... ... ... терминімен мәтін байланыстылығының екі
аспектісі де түсініледі: әрі формалды, әрі мазмұнды. Ол ... ... ... басшылыққа алады: 1) формалды-логикалық когезия,
яғни формальды- грамматикалық және ... ... ... біртұтастыққа фактілердің сызықтық бірізділікпен бірігуі, 2)
дерексіз- мазмұндық ... ... ... ... М.А.Кобрин, Г.В.Степанов, Т.А. ван Дейк, Г.Кук, А.Ребуль,
Ж.Мешлер, С.Стоддарт және ... мұны ... деп ... ... құрған не түзген ғылыми дискурсқа талдау жасағанда
ескерілетін тағы бір жайт – ... ... мен ... ... ... Қ.Өмірәлиев дискурсына нысана болған мәтін – Абай ... ... ... ... Осы ... ... ретінде түзілуінің
негіздемесін жасауда ғалым оны сол дәуірдегі жағдайлармен ... бұл ... ... ... ... ... деп ... талдау жасауда мәнмәтін мен мәтін байланысы әлеуметтік ... ... пен ... ... ... пен шығыс әдебиетінен,
қоғамдық ортадан игерген) деңгейі анықталады, олар мәтінді өңдеу үрдісінде
қолданылады. ... не ... ... оған ... ... ... ... ұлты, әлеуметтік статусы т.б. кіреді.
Біз талдап отырған дискурста ол мына бірліктерден көрініс тапқан: ... ... ... азаматтық қарыз ретінде түсінуі, дидактикалық
жанрды таңдау, жаңа ... ... күн алға ... ... т.б. ... ... ... (талдау нысанына айналған мәтінде – Абай ... мен ... ... ... ... екеуін де
қамтуынан көрінген.
Дискурстың автор мақсатына сай жоспарлануы мен түзілу және қабылдану
үрдісін қалпына ... не ... ... ... ... екі ... ... отыр: біріншіден, Қ.Өмірәлиев (ғылыми дискурсты түзуші) өзінен
ілгерідегі түзілген дидактикалық поэзия жанрындағы ... ... ... ... түзу негіздері тұрғысынан талдау жасаса,
екіншіден, ғылыми дискурсты түзуші мақсатына сай ... ... ... ... тұрғысынан талдауға түсіп отыр. Мұндағы ұқсастық –
екеуінде де өнімнен (мәтіннен) оның ... ... ... ... ... ... – түзушісі мен тұтынушысының мақсаттарының
түрліше болуында. ... ...... ...... мәні ... ізгілікке тәрбиелеу болса, ғылыми дискурсты түзуші Қ.Өмірәлиев
мақсаты – афоризмнің ... ... ... ... бірлігінің)
Абай арқылы түзілу негіздерін ғылыми айқындау. Екі өнімді тұтынушылар
мақсаты да ... ... ...... ... өздеріне
тәрбиелік, даналық нәр алса, екіншісінде кәсіби, ғылыми дайындығы ... ... ... ... ... философиясын т.б. қырларын
нақты деректерге негіздей отырып саралай ... ... ... ... ... ... ... афоризмін // тілдегі Абайды »
тану мақсатын көздегенде (арнайы көрсетілмесе де) оны жеке дара ... ... ... мәдениетпен, қоғам заңдылықтарымен тұтас қабылдап,
сабақтастыра талдаған. Ал Абай тілінде афоризмдер түзілгенде сол заманға
қажетті және сол ... тән ... ... ... тұр. Бұл ... озық
білімді игерген жеке қабілетіне, ақындық талантына, ақындық тәжірибесіне
тән сипатты көрсеткен. Ол ... ... ... негізін зерделеуді
арнайы мақсат етіп қойған жоқ, өмір ... орта ... ... ... теориясында айтылатын ереженің бірі мынадай:
«Мәтін бірліктердің бірізді ... ... ... ... ... құрылымға ие: қарапайым бірліктер ... ... ал олар ... ... ... ... деңгейіне көтеріледі».
Талданып отырған дискурсқа сүйенсек, оның ... ... ... ... ... ... ... деңгейдегі макропропозициялар
өзінің маңайына құрамына өзге микропропозицияларды шоғырландыратын төменгі
деңгейдегі ... ... ... үшін олар ... ой → осы ойды әдебиетте беретін ... – жанр → ... ... поэзия жанры → тарихи ...... ... үкім ... Екінші үшін: қоғамдық орта ...... ... ретінде түсінуі→ дидактикалық жанрды таңдауы ... ... → жаңа ... келер күн алға тартқан қажеттіліктер. Үшінші
үшін: екі дәуірдің ... ... ... ... ... ортақ қарумен қарсы шығу. Төртінші үшін: шешендік
толғаулар→ мақал-мәтелдер→ мақалдық үлгіге ... ... ... үшін:
ақынның дидактикалық поэзиясы → ақынның ағартушылық идеясы. ... ... ... бар. Олар өз ішінде ұсақталады.
Бірақ дискурстың ең кіші бірлігі – ... ... ...... жай сөйлем, ал олардың тіркесімінен іріленгендер дискурс бірліктері
деп жалпы аталады. Дискурс бірліктері қандай да бір ... ... ... ... Дискурсты қарапайым дискурс бірлігіне ... ... ... ... ол риторикалық құрылым теориясының
синтаксистік құрылым ... ... ... сай ... ... Ал байланыс құрылымы біз талдаған дискурста былайша көрінеді: бес
жоғары деңгейдегі ... ядро ... екі ... ... яғни ... қызметін, ал олардың маңына шоғырланған төменгі
деңгейдегі макропропозициялар саттелит (ядро қызметіндегі бірлікке ... ... ... ... ... ... саттелит саны -5-еу, екінші
ядрода – 4-еу, үшіншіде – 1-еу, төртіншіде – 3-еу, бесіншіде – 2-еу. ... ... ... ... ... ... байланыс құрылымын әрі қарай ашсақ,
мынаған куә боламыз: ... ... ой өз ... ғана туа ... ... осы ойды ... ... – белгілі бір жанр да тарихи қажеттіліктер
негізінде белгілі бір дәуірде ғана туып ... Бұл ... ... ... өз басынан бір мезгілде өткізіп отырмайтындықтан, мұның өзі
әрбір халықтың әлеуметтік, ... ... ... ... етіп ... осы қоғамдық жағдайдың ... ... ... ... ... - ... жанрлардың туып,
қалыптасуында да үздік-создықтық бола береді (32-б). ... ... ... макропропозицияға қазықталған төменгі деңгейдегі
макропропозицияның бірінші саттелитіне бекітілген, ол осы ... өзге ... үшін ол ... ол ... талдаудағы
дәлелдеменің онан әрі өрбуіне негіз болып тұр: ... ой ... ... ойды беретін тәсіл - әдеби жанр → қоғамдық ой ... ... ... әр ...... ... тууы да үздік-создық. Бұл ... ......... дискурстық байланыс туғызатын
қатынас асимметриялы, 1-клауз – ядро да, ... ... ... 1 мен 2-де және ... басындағы екі бөлігінде бірыңғай
ыңғайласып келсе, соңында себеп-салдарлық қатынаста тұр.
Риторикалық құрылым теориясында риторикалық қатынастарды екі ... ... ... орын ... ... аймаққа – қатынастарды шектеу
мәліметтері кіреді және ол 3 ... бола ... ... ... шектелетін, ядро мен саттелитке шектелетін. Екінші ... ... ... ... ... әсері көрініс табатын тиімділігі
енгізіледі [26.8]. Талданып отырған дискурс ғылыми болғандықтан, ғалымның
көздеген мақсатының өзі де ... ... туу ... анықтау
екендігіне сай үш ... ... ... ыңғайластық – себеп
асимметриясын түзуі, ядромен шектелуі заңды. Ал оқырманға әсері тұрғысынан
келсек, себебі мен ... ... ... ... ұғынылуын, еске
сақталуын жеңілдетеді, әсерін күшейтеді.
Сондай-ақ сөз болған теорияда бірліктер ... ... ... ... ... Бір ядро ... саттелитпен байланысты бола
алады. 2.Бір саттелит тек бір ядромен ғана байланысуы ... ... ... → Ядро ... ... [27.10].
Риторикалық құрылым теориясында мәтін құрылымы ағаш сипатта түзіледі
десек, талданған дискурс ... ... ... ие ... ... ... құрылым теориясына сай әртүрлі
дискурстарға талдау жасасақ, ... ... ... ... құрылым,
суперқұрылымға енетін категорияларды жүйелеуге мүмкіндік ... ... ... ... ... ... ... оның жоспарлануы мен
түзілуі, қабылдануы туралы мәлімет ала аламыз, «тілдегі адамды» белгілі ... ... Көп ... ... ... ... ... қарапайым бірліктері дегеніміз – дискурстың ең ... Ол екі ... ... анықталады: 1) семантикалық-синтаксистік,
2) просодиялық. Мұның алғашқысы ... ... дәл ... ... және ... типіне сай олардың дискурстық ... ... ... ол ... да, ... ... ... әр сөз құрамындағы дыбыстың көп қырлы сипатының мәнділігі
жазбаша ... ... ... ... да ... ... ... объективті тіркеуге алу проблема ретінде қарастырылып жүр. Тілдің
ауызша дискурстағы ... ... ... беру үшін екі ... ... 1) ... ... ауызша дискурс, 2) соған сай келетін
транскриптер. ... ... ... пен ... ... тілінің ауызша дискурстағы сипатын таңбалауға мүмкіндік берсе, ол
зерттеушілер өз ... ... ... дискурсын
транскрипциялаған үлгіні ... ... Атап ... Дж. ДюБуа,
М.Макарова т.б. Олар ... және С.В. ... ... ... ете ... дискурстық просодия (дискурстық бірліктер
арақатысы туралы ілім ... ... ... ... ... ... ... 1. Кідіріс. Ауызша дискурста ... тең ... ... ... Оны сипаттауда кідірістің орны, оның ұзақтығы және
типі маңызды болып саналады. Кідіріс типі абсолютті және толықтырылатын ... 2. ... ... ... ... 3. ... ... тон. Акцент дыбыс күшімен ғана емес, сонымен қатар өзіне тән
тонымен ерекшеленеді. Оның тон сипаты - / ... \ ... - ... ... /- ... ... ... тон күрделі ... ... ... семантикасын (сөйлеу актісінің типі), фазыны
(тиянақтылық / тиянақсыздық) және актуалды мүшелеуді (тема/ ... 4. ... ... акценттер. Қарапайым дискурстық
бірліктердегі ... ... ... ... ... болады, ол
иллокуцияны не фазаны ... ... ... ... ... ... екпінмен айтылатын сөздің (акцент жасалатын ... ... ... ... ... ... ... Қазақ тілінде екпіннің соңғы
буынға түсетінін ескерсек, бұл таңба сөздің соңғы буынындағы дауыстыға
Қорыта айтқанда, риторикалық ... ... сай ... ... ... ... салыстыру арқылы нарративті құрылым,
суперқұрылымға енетін категорияларды жүйелеуге ... ... ... ... ... ... мәтіндер арқылы оның жоспарлануы мен
түзілуі, қабылдануы ... ... ала ... ... ... ... бір
дәрежеде танимыз.
2.3.1 Көп пропозициялы дискурстың қарапайым бірліктерінің сипаты
Дискурстың қарапайым бірліктері дегеніміз – дискурстың ең кіші
үзіктері. Ол екі ... ... ... ... ... ... алғашқысы предикациялар шекарасымен сай түссе, екіншісі
интонациялық ... дәл ... ... ... және жазбаша типіне
сай олардың дискурстық бірліктерін бөлшектеуде ерекшеліктер байқалады, ол
заңды да, ... ... ... ... әр сөз ... көп қырлы сипатының мәнділігі жазбаша дискурста мүлде басқаша.
Сондықтан да ғылыми зерттеулерде ауызша ... ... ... ... ... ... жүр. Тілдің ауызша дискурстағы қолданысына
графикалық сипат беру үшін екі ... ... ... 1) ... ... ... 2) соған сай келетін транскриптер. Мұндай тәжірибе
А.А.Кибрик пен ... ... орыс ... ... ... ... ... берсе, ол зерттеушілер өз
жұмыстарына ағылшындардың ауызша дискурсын транскрипциялаған үлгіні ... Атап ... Дж. ... ... т.б. Олар ... ... ... Т.Е.Янко еңбектерін тірек ете отырып, дискурстық просодия
(дискурстық бірліктер арақатысы туралы ілім ... ... ... ... ... ... көрсетеді: 1. Кідіріс. Ауызша дискурста
уақыттың тең жартысы кідіріске кетеді екен. Оны ... ... оның ... және типі ... ... ... ... типі
абсолютті және толықтырылатын деп бөлінеді. 2. ... ... ... 3. ... және акценттегі тон. Акцент дыбыс ... ... ... ... ... тән ... ерекшеленеді. Оның тон сипаты -
/ көтеріңкі, \ түсіңкі, - тегіс не бірқалыпты, /- ... ... тон ... және ... ... иллокуция семантикасын
(сөйлеу актісінің типі), фазыны (тиянақтылық / тиянақсыздық) және актуалды
мүшелеуді (тема/ реманы) білдіреді. 4. ... ... ... ... ... ... арасынан біреуі негізгі
тасымалдаушы болады, ол иллокуцияны не ... ... ... ... Мұндай акценттер ерекше екпінмен айтылатын сөздің (акцент жасалатын
сөздің) ... ... ... ... ... сызумен белгіленеді. Қазақ
тілінде екпіннің соңғы буынға түсетінін ескерсек, бұл таңба сөздің ... ... сай ... ... ... ... ... 5. сай келеді (әрине екпін қабылдамайтын қосымшаларды
ескермегенде). 5. Жол соңында ... ... ... Қарапайым
дискурстық бірлік соңында қойылатын пунктуациялық таңбалар иллокуция
типінің ... ... ... ... ... (.), ... (?),
директив (ỹ кері леп белгісі), қаратпа (@) және басқа. Егер ... ... ... ... ... ... онда мұндай
қарапайым дискурстық ... ... ... ... (не ол ... ... ... аяқталмағанын көрсетеді: бейтарап ... ... ... (,), ...... дамуы
барысында сөйлеушінің жоспарланбаған, сол сәтте-ақ аңғаратын ауытқушылығы
және ол түзетуді қажет етеді (== қосарланған ... ... ... тармақтануы – кейіннен қарапайым дискурстық бірліктердің
морфосинтаксистік тұтастығын ... ... ... (— ұзын ... ... ... ... – сөйлеушінің саналы түрде орынды
және тұтас деп ... ... да ... ... ... талап
етілмейтін аяқталмаған қарапайым дискурстық бірліктер (~ тильда, мәт),
«іліп әкету», ағылшынша latching - бұл ... ... ... ... үзілмейтін коммуникативті-просодиялық біртұтастық түзеді
(қарапайым дискурстық ... ... ... белгілері қойылмайды).
Тиянақтаушы пунктуациялық таңбаның әр типі ... ... ... сай ... ... ...... тонның түсіңкілігін
білдірсе, үтір, керісінше, көтеріңкілігін білдіреді), ... ... ... және көп ... ... ие ... 6. Басқа да пунктуациялық
таңбалар. Сондай-ақ ... ... ... де ... ... «
» - цитаталанған сөз не ой – және ... ( ) – ... ... ... түрде ауытқуын таңбалайтын ... 7. ... ... ... арқылы екі рет жазылуымен таңбаланады: м-менің,
Қа-қалден. 8. Күлкі мен жымию ☺ таңбасының көмегімен ... 9. Дем ... ішке ... ... және ... ... дискретті құбылыстар фигуралы
жақшада жазылады, мысалы {ДЕМ АЛУ}. 10. Анық емес ... ... ... ... ... вертикаль сызықпен бөлініп,
нұсқаларымен беріледі: . 11. Қысқартылған маңызды ... ... ... ... ... 12. Бас ... ... таңбасынан кейін пайдаланылады [24]. ... ... ... ... және ... ... ... да таңбалар қолданылады. Енді осы айтылғандарға сай ауызша дискурс
өнімі – ... ... ... 1. 1. Мен ... ... 1 ... /
..(і..) орыс бөлімінің студентімін.
2. Бұл ... (і...) он... ... ... ... ... азаттық үшін күресін ... ... ... ... бейнелейді і....
3. Фильмде / тарихи оқиғалары/ баяндалады.
4. Бұл фильм ... ... ... ... ... / ... болған тұлғалар/ өмір ... ... ... Төле би, ... ... ... ... сұлтан...—
6. Маған Ораздың ... ... Ол жас ... ... және Ералыны тәрбиеледі.
8. Ораз сәуелгей ...(оқытушы түзетті)... ... адам ... Ол жас ... (ол жас ... ... ... ... қылып өсірді.
№ 17 . Оспанова Әсел. Ағылшын филологиясының 104 - ... (і..) ... екі жыл ... / ... атты ... ... ... / (... і)
2. тіпті ... ... ... ... Марк ... ... / ... ... / ойнайды дегенде қуанышыма / шек болмап еді.
3. ... / жаңа ... ... ... ... ... жатырмыз.
4. Өте әдемі / ... ... ... ... (... і) ... сұлу ... тас ... батырларын, сан қилы бай қазақ
тілін суреттеген.
5. Бір ғана ... – ол ... ... / ... ... ... Фильм өте әдемі және оның (... і) түсіндірілген~ / және анық
түсіндірілген.
7. ... ... ... жаңа туған нәрестесіз, қыз бен жігіттің
(... і) == қыз бен ... анық ... ~ жүз рет ... (... ... еді.
8. Әйтседе / мен / бұл/ бейнефильмнің мазмұны, меніңше, шетелдік
боевик фильмдерге ... ... деп ... ... таза қазақ халқының / тарих салт- дәстүрін- ... ... ... деп ... бірліктерін семантикалық-синтаксистік өлшем негізінде
бөлшектегенде ондағы ... ... ... етіп ... Басқаша
айтқанда, бір жай сөйлем бір қарапайым дискурстық бірлікке сай ... ... ... ... ... ... көрейік: № 1
дискурс үзігіндегі ... белгіленген кідірістің ... ... ... ...) он... ), ... ... яғни ой ... кідіріс, № 17 дискурс үзігінде кідіріс ... ... ... ... ... ... ұстап тұрған ақпарат тасымалдауда
негізгі өзекте тұрған сөздердің олардың қайталануы арқылы ... және олар ... ... ... ... етіп ... ... тұтастық негізінде қате қолданыстар не нормадан ауытқушылық ... оның ... ... ... орын ... ... ... біріншіде, Бұл фильм негізінде/ тарихи жағдайлар
құрылған деген сөйлемді дискурстық тұтастығын үзсек, ... ... ... құрылған болып шығады, бірақ оны талданып отырған
коммуникативтік жағдаятта ... ... да, ... ... ... ... атап ... дұрыс қабылдайды, сол тәрізді Ораз
сәуелгей дегенде кино көрермені үшін бірінші рет кездестіріп отырған сөзі
дыбысталуы жағынан қате ... ол ... ... ... ... де ... өзі қабылдаған түрінде қайталап тұр, бұл жерде
таным тегершегінің қалыптасып үлгермегенінің ... ... да ... ... тіркесінде жаңа технологиямен түсіру ... ... ... ... ... ой туындағанмен, сыртқы үстірт
құрылымда көрінгенде, орын тәртібінің бұрыстығынан ол басқа мән алып ... бұл да ... ... дискурстық біртұтастықта алғанда
дұрыс ұғынылады. Байтақ тауларының, тас жүрек ... ... ... кеткен, таза қазақ халқының тәрізді айтылымдарға
келсек, ... ... сай ... ... ... ... сөзі
дала сөзімен, тау сөзі биік, асқар сөздерімен тіркессе, батыр сөзі тас
жүрек тіркесімен келмей, ер ... ... ... ... ... бұл
тұста сөйлеушінің сөз мағыналарын жете түсінбегендіктен, осындай тіркес
түзгенін көруге болады, ... ... ... тілдік білім
аясында тас жүрек тіркесінің мағынасына өзінше мән үстеу, нақты ... ... ... жүктеу байқалады, бұл оның ... ... ... ... осындай себеп боевик фильмдерге тартып
кеткен тіркесіндегі тартып кеткен (әкесіне / ... ... ... ... мәнінде ұғынатындығын көрсетіп тұр, сөйлеушінің айтқысы
келгенін өз ... ... ... ... ... ... ... болуы керек. Осы тәрізді айтылымның нормадан
ауытқушылығы ... ... / ... болу мақсатында шығарған,
түсіндірілге н~ / және анық ... ... ... ... ... қыз бен ... (...і) == қыз бен ... анық
түсірсе ~ жүз рет артық (...і) болар еді деген тұстарда да ... ... ... ... ... болу мақсатында шығарған деп
отырғандағы ойы фильм сатылымға шығару ... ... ... ... ал ... ~ / және анық ... ... студент
түсіндірілу мен түсірілу сөздерінің мәнін шатастырған, бұл ауыстыру олардың
дыбысталу ұқсастығынан да ... ... оның ... бұл екі рет ... ... ... ... куәміз, ал Бірақ қазақ халқын,
жаңа туған нәрестесіз, қыз бен жігіттің (... і) == қыз бен ... ... ~ жүз рет ... (... і) болар еді сөйлеміндегі құрылым
да, ой байланыстылығы да ... ... ... сай осы ... үстірт құрылымдағы предикаттық орталықтармен сай келмейді,
дегенмен, сөйлеушінің ... өзі үшін де не анық ... ... ... мен Мансұр бейнесінің арасындағы байланысты не түсіне
алмағанын, не ... мен ... ... ... ... ... ... Сөйлеушінің бұл жердегі анық түсірсе деп отырғаны,
сюжеттің, оқиғаның өрбу желісіне қатысты деуге ... ... ... өзін ... санына қарай бөлсек, жоғарыдағы
бірліктер мынадай көлемге артады. № 1 ... ... 1- ... ... үшін: 1. Баяндап ...... 2. Оның аты ... ... 3. 1 ... оқиды. 4. Орыс бөлімінің студенті.
2- дискурстық қарапайым бірлік үшін: 1. Бұл - ... ... ... қазақ халқы өткен. 3. Олар азаттық үшін ... ... ... шапқыншылық жасаған. 5. Қазақтар қарсы соғысқан. 6.
Фильм соны бейнелейді.
3-дискурстық ... ... 1. ... ... 2. Тарихи
оқиғалар бар. 3. Олар баяндалады.
4-дискурстық бірлік үшін: 1. Бұл фильм ... бар. 2.Ол ... ... ... ... 1. ... кейіпкерлері - өмірде
болған тұлғалар. 2. Олар: Абылқайыр хан, Абылай, ... Төле би, ... ... ... ... 3. ... - хан. 4. ... - сұлтан.
6-дискурстық бірлік үшін: 1. Маған ұнады. 2. ... ... 3. ... ... ... ... ... 1. Ол жас кезінен Абылайды және Ералыны
тәрбиеледі. 2. Абылай мен Ералы тәрбиеленгенде жас болды.
8-дискурстық бірлік ... 1. Ораз - ... ... ... 1. Ол ... өсірді. 2. Абылай жас
болды. 3. Абылай халқын қорғады. 4. Абылай атақты. 5. ... ... ... ... ... ... тек ... ғана
монопропозициялы да, қалғандары – полипропозициялы. Талданған дискурс
мәтінінде кинодан қабылданған ... ... ... ... ... үзік үшін а) 2-ДҚБ құрамындағы 2, 3, 4, 5 – пропозициялы
ақпараттар; ә) 5-ДҚБ құрамындағы 2, 3, 4- ... ... б) ... 2, 3- пропозициялы ақпараттар; в) 7, 8, 9 –ДҚБ толық құрамында
келіп кино мазмұнына сай ... ... ... тұр. ... ... ... ... тікелей қайталамайтын, оған сөйлеушінің өзін
таныстыратын және киноны бағалауын көрсететін пропозициялы құрылымдар ... 1-ДҚБ ... ... кино ... ақпараттан бейтарап, сөйлеуші
туралы ақпарат беруді көздеп тұр, 2-ДҚБ құрамындағы 1, 6- ... 3- ДҚБ ... ... ... ... сипаттама беріп тұр; 4-
ДҚБ құрамы да дәл осы ойды ... тұр; 5-ДҚБ ... 1- ... сөйлеушінің кейіпкерге деген бағасын білдіріп тұр. Осы дискурс
тұтастығына қатысты байқалатын жайт – ой ... мен оның ... ... ... ... ... ақпарат сипатында көріне
алуы. Осындай ой қайталануының мәтіндегі ... ... ... ... сол ... мәтінге айналған дискурс нәтижесі тұтас күйінде қабылданады.
Айтқанымызға мысал ... ... ... 1) ... ... : 3. ... / тарихи оқиғалары/ баяндалады. 4.Бұл ... ... ... ... 2) ... дискурс бірлігіне
пропозициялы талдау жасау негізіндегі жіктелісі: 3-дискурстық бірлік үшін:
1. Фильм баяндайды. 2. ... ... бар. 3. Олар ... 4-
дискурстық бірлік үшін: 1. Бұл ... ... бар. 2. Ол - ... Бұл ... ... ... ой да, оның ... да сәйкес:
ФИЛЬМ – ТАРИХИ ОҚИҒА – ҚҰРУ // ... ... ... бір ... екі ... ... – 3-ДҚБ үшін 3 ... 4-ДҚБ үшін екі
негізбен беріліп тұр. ... ... да ... ... ... ... ... мазмұны дұрыс түсінуді қамтамасыз етеді.
Сондықтан да 4-ДҚБ мазмұны дұрыс ... ... ... ... алсақ, фильм негізінде тарихи жағдай құрылған болуы қате) ұғынылады.
№ 2 мәтіндегі дискурстық бірліктерді де осы ... ... ... 1- ДҚБ (і..) ... екі жыл ... / ... атты ... шықты дегенде / (... і) – ... ... ... атты ... ... 2. ... екі жыл бұрын
шықты. 3. Достарымнан ... ... ... ... ... ... Марк ... деген / шетел
АҚШ жұлдыздары / ... ... ... / шек ... еді. ... 1. ... шетел жұлдыздары / ойнайды. 2. ... ... ... АҚШ ... - Эрнандес Скот, Марк ... 4. ... ... / ... ... ... / шек ... еді.
3. Әрине / жаңа технологиямен түсірілген ... ... ... ... 3-ДҚБ ... 1. Бейнефильм жаңа технологиямен
түсірілген. 2. Жаңа технологиямен бейнефильм ... ... ... Өте ... / ... ... ... тауларының (... і) қалың
малын/ сұлу аруларын, тас ... ... сан қилы бай ... суреттеген. 4-ДҚБ үшін: 1. Өте әдемі (фильм). 2. ... ... ... 3. ... жерінің байтақ тауларын ... 4. ... ... 5. Малы қалың. 6. Сұлу аруларын суреттеген. 7. Арулары
сұлу. 8. Тас ... ... ... 9. ... тас ... ... қилы бай ... тілін суреттеген. 11. Қазақ тілі сан қилы. 12.
Қазақ тілі ... Бір ғана ... – ол ... ... / ... ... ... 5-ДҚБ үшін: 1. Ұнамайтын бір нәрсе бар. 2 ... ... болу ... ... 3. ... ... 4. Фильм сатылымды болу мақсатында шығарылған.
6. Фильм өте әдемі және оның (... і) ... / және ... 6-ДҚБ ... 1. ... өте ... 2. ... түсіндірілген.
3. Фильм анық түсіндірілген.
7. Бірақ ... ... жаңа ... ... қыз бен жігіттің
(... і) == қыз бен жігітті анық ... ~ жүз рет ... (... ... еді. 7-ДҚБ ... 1. ... жүз рет ... болар еді. 2. Қазақ
халқы анық ... 3. Жаңа ... ... ... ... анық
емес. 4. Қыз бен жігітті анық ... ... / мен / бұл/ ... ... ... ... фильмдерге тартып кеткен деп ... 8-ДҚБ ... 1. ... 2. Бұл/ ... ... ... ... тартып кеткен.
3. Шетелдік боевик фильмдер осындай.
9. Болашақта таза ... ... / ... ... ... ... бейнелерсіз түсіреді деп сенемін. 9-ДҚБ үшін: 1. Болашақта тағы
фильм түсіріледі. 2. ... ... ... көп. 3. Таза ... ... ... салт-дәстүрі артық бейнелермен түсірілген. 4. Болашақта артық
бейнелерсіз ... деп ... № 1 ... ... ... бұнда да 9 дискурстық
қарапайым бірлік бар және ол ... бәрі де ... ... саны екеуден бастап, 12-ге дейін жеткен. Алдыңғыдан айырмасы
– мұндағы ақпарат немесе ... ... таза ... ... ... болып тұратыны. Кинодағы оқиғалар мазмұндалмай, тек сол мазмұн ішінен
өзінің ... ... ... ... ... ... тілдік
бірліктер ғана кино ақпаратымен байланысты береді. Атап айтқанда: Эрнандес
Скот, Марк Декаскес- бұл ... кино ... ... ... актерлер
туралы жазбадан алынған мәлімет, бірақ кино мазмұнына қатысы жоқ; қазақ
халқы, жаңа ... ... қыз бен ... ... ... – кино
мазмұнымен қатысты сөздер осылар, бұл сөздер көрермен ... орын ... ... көрсеткіші есепті. Демек, алынған ақпарат ... ... ... ... ... ... ... жастағы, екеуі
де орыс тілінде білім алушы студенттердің санасынан сүзілген бірдей ... ... ... мүлдем әр басқа сипатта тұр: № 1 дискурстық ... үшін ... мен ... ... ... ... ... екінші
дискурс компоненті сөйлеушіде таза ... ... ... әрі ... ... ... ... де оның түсірілу барысынан ақпараты ... ... ... ... ... ... ... (отандық кино мен
шетелдік киноны) мен соған сай құрылымы қалыптасқанын көруге болады. ... ... ... мазмұндау мәтінінде анықталған жайттарды
топтастырып атасақ: 1) Кідірістердің болуы...
- ... ... ... ... сөзді айтудағы қатені түзетуден соң;
- өзінің қате айтқанын сезіп, оны сол ... ... ... сан есімдерді айтуда қиындық сезінгенде.
2) Сөйлемдердің аяқталмай баяндауышсыз келуі.
- бірыңғай ... ... ... сөз келгенде, соған
қатысты алдыңғы сөйлемнің баяндауышсыз келуі байқалады.
3) ... ... ... және оны сол ... ... қате ... ... мүлде басқа түсінік
беретіндер)
- Бұл фильм ... ... ... ... Бұл ... ... ... негізделіп құрылған.
Пропозициялық инвериантында: Фильм создан на ... ... ... ... Қазақ халқы жоңғар шапқыншыларына қарсы соғыс ... ... ... халқының жоңғар шапқыншыларына қарсы соғысы ... ... Бұл ... ... ... ... сонау ХҮІІІ ғасырдағы
қазақтардың // мемлекеттік ... ... ... ... ... ... в ... ... ... орысша құрып ... ... ... ... ... қалыптасуы туралы баяндалған.
4) Сөз мағыналарының орынды қолданылмауы:
- ... / ... ... ... Кино сюжетін есте сақтау да әр сипатта:
|Кіріспеде | ... ... үшін |
| ... ... ... ... ... үшін күрес, жоңғар |
| ... ... ... |
|тарихи оқиғаларға құрылғаны ... ... ... ... |
| ... тұлғалар |
| ... ... ... ... |
| ... ... орай ... |
| |тұр) ...... ... ... сәуегейлігі, Ералыны, |
| ... ... жас ... |
| ... ... ... ... |
| ... ... ... студент үшін ... ... ... ... оның ... азаттық |
| ... ... ... шапқыншылығына |
| ... ... ... болғандығынан |
| ... ... ... |
| ... ... ... ... ... ... | ... кейіпкері | |
6) ... ... ... ... емес ... ... ... киносынан мен жақсы әсер алдым, өйткені ол ... ... ... ... ... үшін ... ... алсақ, байланыс үзіледі. Дұрысы: ... әсер ... онда ... ... ... ... оң ... ... тілші мамандар түзген дискурс нәтижесінде №1, №2 дискурс
үзігінен ерекшеленетін ... ... Оның ең ... - кино ... тапсырмасы берілгенімен, ... ... және ... ... ... ... ... көрініс табуы;
2) кино көрермендерінің ... ... ... ғана ... ... ... пікірталасқа айналдыруы, нақты атасақ, интеракциялы
модельде құрылуы; 3) фальстрат пен ... ... ... ... 4) кино ... бағалау сәтіне сай келтірілген өзге
ақпараттардың молынан берілуі немесе ... ... ... осы ... нақты талдау үшін 6 мәтінді ... ... оның ... ... қатынасы бірін-бірі іліп әкету бірлігі
сипатын түзген. № 3 дискурс үзігі. Мен Набаторова Гүлжанат (… і) ... / ... ... / (і) ... ... ... болсам, / (і)
кино туралы бір ... …== (і) ең ... (і) …== оған … (і) == ... ... ... ғой /, 54 ... жуық ... долларға
жуық/…. (і) —қаржы жұмсалған деп … /, (і) ... (і) … оны бір ... оны бір ... ... де, оны, ... / кітаппен … негізгі== / ең ... ... ... / ... / осы 3 ... ... ... кітабы ғой, киноны түсіруге
негіз болған сонымен салыстырғанда (… /і~) үшінші жағынан… (і) жаңағы ... ... ... назарын аудартқан үлкен актерлар да ... ... ... жұмсап, түсірген киноны /(і) ... (і)… ... дүр ... / де …— десе болады ше, сөйтіп түсірген киноны
мен өзім пікірімді (і) ~— кейбір сюжеттермен бір ... ... (і) ... ... 75 (а) 25% – тік ... ... деп бағалай аламын/. Ал
бірақ 75% –ін жақсы деп айта алмаймын / киноға қарағанда / Себебі / ... 70- ... ... ... ... кеше ғана ғо, со ... 30 ... сол 70 – жылы ... Қыз ... ... салыстырғанда,..
~Көшпенділерді мен оның қасында … ~
Бұл дискурс үзіндісіндегі дискурстық бірліктер мен ... ... ... ... Мысалы, көшпенділер / фильмі
туралы / (і) ... ... ... болсам, / (і) кино туралы ... …== (і) ең ... (і) …== оған … (і) == … ... жазылды ғой /, 54 миллиардқа жуық миллиард долларға ... ... ... деп … /, (і) …~. 1-ДҚБ ... 1.Ой ... фильмі
туралы. 2. Өзінің ойын білдіреді. 3. Кино туралы ... ... 4. 54 ... жуық миллиард долларға жуық қаржы жұмсалған. 2-
ДҚБ. Ал (і) … оны бір ... оны бір ... ... де, оны, ... / ...... / ең баста негізге алатыны / ... / осы 3 ... ... ... ... ғой, ... түсіруге
негіз болған сонымен салыстырғанда (… /і~) үшінші жағынан… (і) ... ... ... ... ... ... үлкен актерлар да келіп)
шетелден қанша қаржы ... ... ... /(і) ... (і)… бүкіл
қазақстанды дүр сілкіндіріп / де …— десе болады ше, сөйтіп түсірген киноны
мен өзім ... (і) ~— ... ... бір ... ... (і) кейбір-
кейбір мысалы 75 (а) 25% – тік ... ... деп ... ... ... 1. ... ... негіз болған - «Көшпенділер» кітабы. ... ... ... ... 3. ... ... 3
томдық.
№ 4 дискурс үзігі. Абдуллина Анар 3 ... Мен ... ... ... ол неге Қыз ... ... салыстырады
? Қыз Жібек фильмі ол қазақтарға арналған ... Қыз ... ... ... алмаймыз. Өйткені / Қыз Жібек ол тек қана / ... онда тек ... ... ... салт ... ... Анау Төлегеннің айтатын (і) Шегемен ... Алты ... ... ... ... назы ол тек ... халқына ғана тән, оны тек
қазақ халқы ғана ... ... оны ... оны ... ... ... алмайды. Ал «Көшпенділер» - ол ... ... ... ол ... ... таныстырудағы мақсатында арналған ... ... да басы ... ... істейді, әдейі шетелдің
актерларын алдыртып отыр. Осы жерде айтатын неге ... ... ... ... ойнамайды деп. Себебі, егер әртіс
Абылай ханның ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... қоятын болсақ, шетелге шыққанда / оны ешкім
көрмейді, ешкім білмейді. Тұңғышбай кім ... ... Ал оның ... Скот, Беккер десе көреді. Себебі олар ... ... ... Ал ... оны біз ... ... таныту
мақсатында әдейі қазақтың киносына салып отырмыз. Өйткені біз ... ... ... деп және ... бұл ... (і) ... салт-дәстүрін / бәрін біз ол жерге ... алып келе ... бұл біз өзі ... ... ... ... ... халқын
бейнелейтін кейбір тұстар да бар. Көкпар ... ... ... тән ... заттары: бесік, ағаш үй, бұлардың барлығы
қазақты танытатын ... ... ... ... ... да,
олардың айтқан нақыл ... де ... ... ... сай, ... Ал сол ... ... үшін, шетелге шығару үшін ... ... ... ... актерлерді әкеліп отыр. Егер
мысалы біз тек қана ... / ... деп/ ... нәрсемізді салатын
болсақ, тек актерлерін (і) не істейтін ... ... оны ... ... Сол ... (і) ... ... Көшпенділер (і)
жаңағы (і) Ілияс Есенберлиннің / (і) ... ... ... ... (і) ол ... ... ... Адам / Рустам Ибрагимов. ... / ... ... ... ... оның ... оны ... әрі оны дамытатын, оған басқа түсініктерді ұғымдарды реж ... ... ... яғни өзі ... оны ... ... шақтап
салу керек. Мысалы, жаңағы Қыз Жібек болсын, ... ... ... ... ... салады, мысалы Әуезов, Ғабит Мүсірепов. ... ... ... ... өзінің мақамы болады. Сол мақсатта
міне ол ... ... ... ... –ақ ... ... ... алады. Оның негізгі мақсаты - қазақ халқын ... ... енді ... ... ... ... мазмұндайтын болсақ, мұнда қазақ халқының анау ... / (і) ... мен ... ... кезіндегі Абылайдың
(і) жаңағы Абылайдың ел ... ... ... ... ... / тек қана ... болмай тірлік болмас деген ... / ... ... де ... ... ... / тек қана (бір)
бір болса, ... аузы ... ... ... сол кезде ғана
жауды жеңе аламыз деген мақсатпен ... (і) ... ... ... ... Абылайды жіберуінің өзінде барлығы ... ... ... ... ... бұл (і) сол ... ... сол
кезеңдегі хандық дәуірдегі / жоңғар шапқыншылығы яғни сол ... ... ... ... ... ... ... отыр/ бұл кино.
Қазақ халқының негізгі ... (і) ... ... осы ... Жаңағы, соңында айтады ғо, киноның. Біз дос ... яғни бас ... бас ... ал жаңағы бізге қарсы
шыққандарға біз ... ... ... қиып түсе ... ... Қазақтың
қандай халық екенін (і) ... ... ... енді ... жаңағы ... (і) елдің ... ... да ... ... ... ханның елді тарап ... ... ... ... ... ... де ... / бір тудың ... ... ... ... ... ... басшылығымен болады. Сонда оның айтатын
негізгі идеясы / ... ... ... ... ... болып (і)
бірлікте ұстаса ғана / ел (і) ... ... ... ... ... ... жойылмайды деген идеяны айтып отыр /
қазақ ... 5 ... ... ... ... 3 курс ... Бұл көшпенділер
фильмін түсіру барысында/ яғни ... ... ... Ол ... ... менің ойымша. Сосын... бұл неде/ ... ... ... / ... ... ... мақсат емес /
тарихты көрсету, ... ... ... ... Сол ... ... мен жаңағы шығарманың ... ... ... ... ... ... ... жаңағы ... Гауһар деген қыздың
рөлін, яғни ... ... ... ... ... ... ... /
менің көңілім мен... жаңағы... толмайды. Ол қыз қазақтың қызы ма ... ... ... ия, ... ... ... ... сол
қазақтың қыздары сондай ..., ... ... бар ғой, ... ...
~Қалмақтың қыздары әдемі болған. Я, сонымен тұрғанда қазақтың ... ... ... ... ... бар... Қазақтың қыздары тап
ондай емес қо ... ~ ... ... да бар ғо. ... ... ... қызы ... Қой ... әдемілік емес, ойнау ... ... ... ... ... енді ... ... келіспеймін. Ойнау (і)
жаңағы келісемін.
Реплика - Қазақ ... ... ... ... (... і) ~ ... негізі кейіпкерлер адамның
түрлерін таныстыру емес, ... қо... ... ... кино өз ... деп ... ( ... 6 ... ... Студент: Мысалы, киноны тарихи кино деп ... (і) ғо. О да ... ... кино (...) деп ... (... мысалы).
Шаршының өлген жылы, (... ... қай ... ... ... хан қай
кезде жорыққа Абылайлап аттанды, соның бәрі тарихта ... ... Соны ... кинода мысалы, мына жылы, мына жылы деп (кәдімгі)
... или ... ... не ... оқып ... адам (...) ... де ... еді, тарихи кино болғаннан кейін. Оны мысалы, көріп
отырған ... ... ... ... кино деп ... жылы ... қай кезде болды деген сияқты .
№ 7 дискурс үзігі. Үндібаева Жұлдыз. 3 курс ... ... ... (і) ... көшпенділердің кино болып жарыққа ... үшін ... олжа ... Яғни, бұл көшпенділердің түсірудегі
басты мақсат (...і ) менің ... (...) ... ... өмір сүрген
қазақ халқының осы ... ... ... ... ... қазақ болып қалыптасып оңай қалыптаспағанын ... үй ... ... ... ... ... ... буынға
дәріптеу сияқты бір жағынан (... і). Сол ... ... ... ... қазақтың осындай еркіндікке, бостандыққа жетуінің
бірден - бір ... ... ... ... ... (...) осы
қазақтың қазақ болуын кейінгі ұрпаққа ... ... ... ... ... ... ... Яғни... қазірді ол
осы Ілияс Есенберлиннің Көшпенділердің 3 ... ... ... ... ... бітім болмысын шағын екі сағатқа сыятындай етіп
көрсету яғни бұл да ... ... ... (...) ... деп ... 8 дискурс үзігі. Студент. Мен Балманова Айнұр 3 курстың
студенті. Жаңа ... ... ... бұл ... (...) ... ... ... ... болмас деп (...) жалпы ... ... ... ... ... ... түсірілген сияқты. Сосын және жаңа
Гауһар айтып жатыр қыздың ... ... .. ... ... ... (не) ...
әдемі емес, көрікті емес деп... Мен ... ... ... ... ... ... жақсы сомдап шыққан сияқты. Сосын ... ... (і) ... ... ... мен ... ... екі достың ... жаңағы
бір-біріне ... ... ... (і) ... осы ... ... ... алты респондент сөзіндегі олардың кино мазмұнын
түсінудегі жадта жаңғырған, тілдік бірлікте көрініс ... ... ... болды: № 3 дискурс үзігінде: 1) киноның БАҚ-та
жазылғаны, 2) 54 ... жуық ... ... 3) ... ... ... мәлімет, 4) киноға ... ... 5) «Қыз ... ... № 4 ... ... 1) «Қыз ... кейіпкерлері мен оқиғасы (Төлеген, Шеге, Алты қаз т.с.с.), ... ... тән ... 3) ... ... ... тәрізді
киноактерлердің беделі туралы мәлімет, 4) Рустам Ибрагимов (режиссер)
туралы ... 5) «Қыз ... ... ... театрға лайықталуы,
оның М.Әуезов, Ғ.Мүсірепов есімімен байланыстылығы туралы мәліметтері т.б.
№ 6 дискурс үзігінде көрерменге ешқандай ... № 7 ... ... үшін ... қазақтың оңай үй болмағанын, № 8 дискурс ... ... сөз ... ... ... да дискурс барысындағы ақпарат
қабылданып түсінуде, міндетті түрде қандайда бір бұрыннан бар білім санада
қайта қозғалып, жағдай ... ... ... ... ... ... алынған дискурс интеракциялы
модельде ... Бұл ... ... ... мына ... ... тапқан: 1) интеракциялы модель мәні мен дискурстың
басталу сәті № 3 ... ... «... ... ... ... ... ... алмаймын» деген мәнінен ... Осы ... ... да осы ... ... өзіне бекітіп тұр. № 4
дискурста бұл пікірге қарсылық ... ... Бұл «Мен ... ... ... ол неге Қыз ... фильмімен салыстырады?»
деген бірлікпен бекітіліп тұр. № 5 ... оның ... екі ... ... бар, ол мына бірліктермен беріліп тұр: ... ... ... ... ... ... ... көрсету сияқты.. менің
ойымша» деген тіркес арқылы № 4 дискурспен, ал «...Сосын ... бұл неде ... ... ... ... ... ... деген бірлік респонденттің № 3 дискурс түзушінің пікірімен өз ойын
сабақтастырғанын ... Ал осы № 5 ... ... ... ... ... ... актриса көркіне қатысты пікірі дискурсқа қатысушылардың
өзгелерінің де осыған қатысты ... ... ... және № 8
дискурсты түзушіде осы ойға қатысты жаңа ақпарат туындаған. Ол «Сосын ... ... ... ... ... сипаты...көрікті емес деп...» ... тұр. № 6 ... иесі өз ойын ... № 5 дискурстағы пікірге
сүйеніп атаған. № 7 дискурста № 3, 4, 5 ... кино мен осы кино ... еске ... байланыс орнатылған, ал № 8 дискурстағы келтірілген
«бірлік ... ... ... ... бірлікте бекітілген киноның негізгі
идеясын қайталау арқылы байланысып тұр. Мұнан байқағанымыз: ... ие ... оның өне ... ... мән ... ... ... мен себеп-салдарлық қатынас түзу
нәтижесінде болады.
2.3.2 Көп пропозициялы дискурстың дискурстық ... ... ХХ ... ... ... «тілдің өзін өз ішінде және тіл
үшін» қарастырып, сондықтан да тіл ... ... ... ... ... ... болғаны мәлім. Қазіргі заманғы технологиялық
қажеттіліктер, яғни лингвопоэтика, аударма, т.б. тілдің қызметін зерттеуді
жаңа деңгейге көтеруге әкелді. ... ... ... ... ... ... ... «лингвистика языкового существования», язык стал
изучаться, «как ... ... вне ... и без ... ... ничто не
может произойти в нашей жизни» [17.5]». Сондай-ақ тілдің қалай ... ... ... ... ... ... ... үшін, тілдік жүйенің
шекарасынан шығып, оны ... ... ... ... ... ... ... қасиеттерімен тығыз байланыста қарастыру қажет.
Адамның ... ... ең ... ... ... тәжірибесімен
қалыптасады. Егер дискурсты тілдің бір деңгейі десек, оның ... не ... ... саралаушы белгілері қандай, талдау ... ... ... ... ... ... ... ретінде қарастыру
оның кіші бірліктерін ажыратуды талап ... ... ... ... ... диалогтық тұтастыққа енетін айтылым не фраза, жазбаша ... ... ... ... алынады. Мұнан жоғары деңгейдегі ... ... ... және ... оқиға (мәтін) жатады.
Жалпы дискурсты талдау тек дискурстық бірліктерге сипаттама беруден ... ... ... ... ... де ... ... бұған қатысты терминология әртүрлі болғанымен, ... ... үш ... ... ... – дискурстық өлшемдері
бойынша біріккен айтылымдар тобы – айтылымның тақырыптық ... ... ... ... және жазбаша дискурс
бірліктерін талдау салыстырмалы түрде Кесте 2 –де қатарластырыла ... 2 - ... ... бірліктерін мүшелеу
| Ауызша | ... ... ... ауызша модусы |дискурстың жазбаша модусы ... ... ... ... ... ... эпизод |абзац ... ... ... |фразадан жоғары тұтастық ... ... ... ... ... жүрісі |
|минималды айтылым ... ... ... ... сөз ... |сөз ... ... үстіне талдаудың екінші деңгейінде айтылымдардың біртұтастыққа
бірігуі ... деп ... да, ал ... ... яғни, минималды
біртұтастық шекарасынан шыққандарының бәрі дискурстың макродеңгейі ... Осы ... ... ... ... берсек,
микродеңгейде микроқұрылым, айтылымдардың тұтастыққа бірігуі, макродеңгейге
макроқұрылым, нақты айтсақ, реплика мен репликаның ... ... ... ... ... мен ... ... фразадан жоғары тұтастықты
беруі, және ... да ... ... ... ... сонымен бірге метақұрылым, ... сай мета ... ... жатады. Дискурс пен мәтіннің әлеуметтік ортадағы
қызмет ету аспектісінен келіп соңғы деңгей сипаты ... Бұл ... не ... ... ... дискурстармен, дискурстық не
қоғамдық тәжірибемен ... ... Оның ... ... де ... ... ... эмоционалды-
психикалық күйіне, қатынасы мен бағасына, ... мен ... ... қатысты анықталады, бұл дискурстың метақұрылымы немесе дискурстық
тәжірибе ... мен ... ... ... ... ... ... формасы жағынан идиоэтникалық және
болмысы мен мәніне ... ... ... ие. ... құрылымының
әмбебаптық және идиоэтникалық ... ... ... ... дискурстық тәжірибелерін салыстыруға мүмкіндік береді. Дискурс
бірліктерінің сипаты оның континуальдылығы не ... ... не ... де ... ... ... пен мәтінді зерттеудің ... ... ... ... ... ... оның ... динамикалық сипатына ерекше
көңіл аударуда В. Фон Гумбольдтың, Ф. де ... ... ... ... ... ... ... (қосар
белгілену: тілдегі семиотикалық пен сөйлеудегі семантикалық) еңбектері тұр.
Дискурсты ... ... және ... ... ... ие ... М.М.Бахтинше, кез келген айтылымның, пайымдаудың
ұйымдастырушы орталығы ішінде емес, сыртында, ... ... ... ... ... ... қарым-қатынасқа түсушілердің дискурстық
тәжірибелерін салыстыра ... ... ... орталарының түрлі
ерекшеліктері көрініс табады. Сонымен қатар, тек қана әлеуметтік орта ... ... ... ... ... ... теориясы өз бастауын
Э.Бенвенист тұжырымдамасынан ... Ол өз ... ... ... ... мен тіл ... ... Дискурс дегеніміз осы тұрғыдан
келгенде тілді сөзде өзектілендіру жолы болып табылады. ... ... ... ... тіл әрі ... әрі ... ... және тілдік материал, мәтіндер. Дискурстың процессуальдылығы мен
интерсубъективтілік белгілері сөйлеу ... ... ... ... белгілері дискурсты сөз сапасында жүзеге асыру жолы мен формасы
сапасында танылады, ... ... ... ... – сөйлеу материалы
анықтамасында берілген. Коммуникативтік не дискурстық жағдаят – үрдіс ... ол ... ... дискреттіленген бола алады, сегменттеледі,
бірліктерге жіктеле алады. Дискурстың мүшеленуі оның ... ... ... ... ... ... құрастырмалық
қасиетінің қатарына бұнан басқа ... ... жүр: ... ... ... мен ... осы ... негізінде оған мынадай анықтама беруге болады:
дискурс ...... ... ... ... субъектілердің өзара әрекеттесуі мен субъект әрекеттерінің
қорытындысы. ... ... ... ... ... әсер
етеді, олардың қатарына мыналар жатады: ... және ... ... ... хронотопы, дискурстың макро ... ... ... ... Бұл факторлар
коммуниканттардың дискурстық әрекеттеріне сай ... ... ... ... мен ... ... ... тұтастай алғандағы
дискурстық стратегияны, айтылымдарды байланыстыратын тактикалық қадамдар)
таңдауға ықпал етеді. Дискурстық ағымды формальды ... ... сөз ... ... ... (сөз субъектілерінің
ауысулары: сөйлеуші/тыңдаушы) сай келеді. Айтылым (диалогтағы реплика) –
дискурстың сөз ... ... ... жанр ... тиянақты, диалогтағы не тұтастықтағы басқа айтылымдармен тығыз
қатынаста болатын минимальды бірлігі. А.М.Ломовтың ... ... ... өзге ... не ... ... жауап сапасындағы
айтылымымен байланыста болады [110.52-53]. ... ... ... ... ... ... ... трансакция немесе
диалогтық тұтастық. Диалогтық тұтастықтың үлгісі сұрақ-жауап, өтініш және
оған ... т.б. ... ... ... ... қатысушылардың
иллокутивтік ишарасы, ниеті диалогтық тұтастық ... ... ... келеді, «өзара міндеттеме алады». Ал А.Н.Барановтың
пікірінше, диалогтағы сөз актісі иллокутивтік ... ... ... ... ... ... сұрақ-жауап диалогтық
тұтастығындағы алғашқы реплика иллокутивтілігі жағынан ... ... ... ... ... ... А: Қашан келдің? Б: Бүгін.
Кейбір жағдайларда диалогтың қысқарған ... орын ... бұл ... ... ... мүмкін. Дискурстың базалық құрылымының
минималды және тактикалық бірліктері табиғаты мен ... ... ... ... ... сай ... сипатта болады. Дискурс талдауда
коммуникативтік (сөз) жүріс немесе дискурстық акт түсінігі ... ... ... сөз ... де, ... ... ... де орындалады, ол коммуникацияның мақсатына сай
көрініс табады: өтініш + аргумент + эмоция. Мысалы, О.Бөкеевтің ... ... ... Ораш пен Шаған диалогындағы коммуникативтік
жүріс не ... ... ... пен ... эмоцияны сипаттап
көрейік: -Сен мен туралы неге жазбайсың?- деп, ... ... ... - ... ағаңнан артық кейіпкер табамын деп жүрсің бе?.. Жо-жоқ,
бауырым, менің өмірім ... ... ... ... ... ... жасау, мен болу ешкімнің қолынан келмейді...
- Ешкімнің өмірін ешкім қайталай алмайды ғой, аға...
- Сен бұлтарма...жаз...ақшасын дауламаймын.
Еріксіз ... ... ... ... ... ... дұрыс жолдан таймай, бір ізбен кіріп, бір ізбен
шығатын тәртіпті де тәрбиелі сенің қай ... ... ... ... ... ... сен өлесің...Кездесеміз әлі сол ... жақта...
- Артықпын деп тұрмын дедім бе сізге, -іс насырға шаба бастады.
- ... ... мені ... ... ... ... ... тас қылып ұстап алған. Айрылар емес.
Айлаға көше ... Ой, ... мен сіз ... әлдеқашан жазып жүрмін. Бірақ...
- Не бірақ?
- Аяқтай алмай жүрмін.
- Неге.
- Өзіңіз де білетін шығарсыз. Сіз ... ... ... жазу ... ... Өте қиын ... Ондай адамдар
өмір жолын дұрыс бастағанмен – дұрыс аяқтай алмайды. Қателікті көп
жібереді. Ал шығармада сол ... ... ... Әлгі сіз ... кітаптың соңында міндетті түрде түзелуі керек. Әйтпесе
баспайды... Ал енді мен өзіңіз ... ... ... ... ... бітіре алмадым.
- Неге?
- Негесі сол – сіз түзелген жоқсыз. Қайтадан ішіп кеттіңіз. Қалайша
өтірік ... Оның жөн ... ... ... ... ... ... екен.
- Ойланыңыз.-Ол жас балаша иланды.
Бұл дискурстық актілерде ... ... ... тұтастықтың алғашқы
репликасы иллокутивтілігі жағынан ... (Сен мен ... ... ... ... ... қатысушы А коммуниканттың
(Шағанның) сұрау түріндегі өтініші болса, аргументіне Жаман ... ... ... деп жүрсің бе?. менің өмірім Алтайдың жыныс орманы
секілді, ішіне ... ... ... мен болу ... қолынан
келмейді... деген айтылымдардағы ақпаратты жатқызуға болады, нақты ... ... ... болу үшін тағдыры шырғалаң екендігін, ешкімнен кем
еместігін дәлел ретінде ұсынады, оның ... ... ... ... ... ... ... ағаң, Жо-жоқ, бауырым, сенің қай жерің
артық менен айтшы маған, кекіреймей мені кітапқа жаз. А ... ... не ... ... 8 рет ауысымға түскен, оның
біріншісінде сөз актілерінің бірізділігі көрінсе, ... ... ... ... ... ... ... не эллипсистенген бір құрылыммен
берілген, ... ... ... ... ... ... ... қатынасы көрініс табуына сай айтылым
орындалып, коммуникативтік ... 3 ... ... ... ... сөз
актілерінің бірізді тұтастығынан көрінген. ... ... ... ... мен ... шамдануы кіреді де, ол дискурс мәтінінде
тек автор тарапынан ... ... ... ... 4-шісінде,
бастапқы өтініш міндеттеуге айналған, бір сөйлемдегі айтылымға сай келген.
5-7- коммуникативтік жүрісте сөз актісі тек бір ... ғана сай ... ... сөз ... екі ... тіркескен. В
коммуникантының (Ораштың) коммуникативтік жүрісі 7 рет ... ... бәрі де ... ... А коммуникантының сөз
актілеріне ... ... бола ... ол А ... сөз актісін
иллокутивтік тәуелділікке әкеледі. Бұл 3-сөз актісінің ... Ой, ... мен сіз ... ... жазып жүрмін. Бірақ... ... ... ... ... В коммуникатының сөз актісінің ауысуы ... ... ... сонан соң өзінің мынадай аргументтерін ұсынудан
көрініс табады: Ешкімнің өмірін ешкім қайталай алмайды, сотталғандарды ... ... өте қиын ... ... ... өмір жолын дұрыс
бастағанмен – дұрыс ... ... ... көп ... Ал ... қалпында көшіре салмайды. Әлгі сіз сияқты азаматтар ... ... ... ... ... ... баспайды... мен өзіңіз жөнінде жазып
жатқан дүниемді бітіре алмадым, сіз түзелген ... В ... ... ... ... ... күлу, құтыла алмасымды білдім,
амал жоқ, қалайша өтірік жазамын деген тіл ... ... ... не ...... кейіпкеріне айналғысы келген Шаған
өтініші. Оның тактикалық қадамдары қатарына ... ... ... ... ... ... ... арқылы көрініс тапқан мына
тұстарды бөлуге болады. Еріксіз күліп жібердім. ... ... Іс ... бастады. Құтыла алмасымды білдім. Білегімнен тас қылып ... ... ... ... көше ... Ол жас ... иланды.
Аталған диалогтық тұтастықта көрініс тапқан дискурстың базалық
құрылымындағы ... ... ... ... яғни әр тіл
бірлігімен берілген ... ... ... ... ... ... тұтастануы не микроқұрылым, нақты айтсақ, бұл ... ... ... бар, ... А ... ... мен оның
аргументтерін тұтастыратын айтылымдар ... ... ... -Сен ... неге ... ... ... ... көше бастадым.- ның аралығы, ал
екінші микроқұрылым В коммуникантының А ... ... ... оның реакциясы, дәлірек айтсақ, Ой, ағасы-ай, мен сіз туралы ... ... ... Ол жас балаша иланды.- аралығы. Егер осы ... ... ... ол мынадай тұста айқын көрінеді: 1)
Күлесің, ә...ішпей, ... ... ... бір ізбен кіріп, бір ізбен шығатын
тәртіпті де тәрбиелі сенің қай жерің артық менен айтшы маған. Менен ... ... әлі сол ... ... 2) Әлгі сіз ... ... ... міндетті түрде түзелуі керек. Әйтпесе баспайды... сіз
түзелген жоқсыз. ... ішіп ... 3) В ... ... ... не ... ... ол тек неге ... ... ... ... ... деп ... бе?.. ... мені кітапқа
жаз, мен сіз туралы әлдеқашан жазып жүрмін, сотталғандарды жазу ... ... ... ... ... ... ... мен өзіңіз жөнінде
жазып жатқан дүниемді, амал жоқ, ... ... - ... ... ... сөз мағыналары негізінде ұғынылып тұр. ... ... ... ақпаратта оның ішімдікке салынуы тек
ә...ішпей, ішіп ... ... ... ғана ... спирттік ішімдік
туралы еш нәрсе аталмаса да, ... де, ... ... да оны сол ... ... ... де осы ... кітапты баспадан шығаруға
болмайтын идеологияға қатысты дискурс орын алған уақыттағы жағдай, ... осы ... ... өзге ... ... еніп тұр, сондай-ақ
сол тіл өкілдеріне ол осы мағыналарында дұрыс ұғынылады.
Коммуникативтік тактикалық жүріс дискурстың ... ... ... ... ... өз рөлінің дискурс құрылымында
анықталуынан көрініс табады. Реплика формалды алғанда дискурстық актімен не
оның ... ... сай ... ... ... семантикалық
ұйымдасуымен қатар тактикалық ұйымдасуы болады. Оның тактикалық ұйымдасуы
сөз әрекеттесуінің ... ... ... сондай-ақ
коммуниканттардың әлеуметтік деңгейімен, ... ... ... ... ... ... ... жағдайымен анықталады. Коммуникативтік не дискурстық стратегия
сөз әсерінің басты мақсатына сай ... ... ... тізбегін біріктіреді, кейде коммуникативтік тактикалық жүріске
шегініс жасау не үнсіз қалу да енеді. Үнсіздіктің өзі де ... ... ... ... ... ... сол ... арқылы
белгілі бір мақсатына сай әрекеті анықталады. Бұл қазақтың «Үндемеген үйдей
пәледен ... ... пәле ... ... ... ... ... орыстардың «Молчание знак согласие» деуін жатқызуға болады.
Дискурстың ... және ... ... және тактикалық
ұйымдасуы оның құрамына енетін элементтердің өзара үйлесімі мен белгілі бір
заңдылықтарға сай тәртіптелуін ... ... ... орай ... ... ... ... жиынтығы дискурстың грамматикалық үйлесімділігі
(партитурасы) деп ... ... ... ... ... ... ... грамматикалық
элементтерді енгізеді. Ол элементтер өзара тығыз байланысады да, сол ... пен ... ... континуумын, хронотопын түзеді.
Грамматикалық құралдар дискурстың макроқұрылымын ... да, ... ... не ... байланыстарын түзуде де маңызды роль
атқарады. Дискурстың грамматикалық үйлесімділігінің негізгі элементтеріне
мыналар жатады: ... және ... ... ... ... ... шақтары, мезгіл үстеулері мен сан ... ... ... ... және ... ... ... ықтимал мүмкіндіктердің арасынан дискурстық жағдаятқа сай
таңдалған субъективтік ... ... ... Бізге дәстүрлі
грамматикадан белгілі грамматикалық құралдардың бұл қызметі, яғни ... ... ... ... ... ... ... алады.
Мысалы, уақыт қатынасына ... ... ... дискурстық қызметті
атқаратын құралдар грамматикалық-мәнмәтіндік кешен түрінде болады. Өйткені
дискурстық не ... ... ... ... ... ... әртүрлі деңгейіне жатады. Бірақ бір сәтте әртүрлі уақытты (ол уақыт
мәтін мен коммуникативтік жағдаят сәтінде бірдей тұстас болмауы да ... ... ... ... ... сол ... көріп отырған
уақыттан бұрын болған уақиғаны мазмұндап бейнелейді) ... ... ... ең ... ... ... формалары, мезгіл
үстеулері, темпоральды семантикаға ие зат есімді конструкциялар қатысады.
Айтылымдар аясында біртұтас қызмет атқаратын бұл ... әр ... ... айтылым деңгейінде де, ... де осы ... ... ... ... ... жоғарыда
талданған әңгіменің мына бір үзігіне назар аударайық: Мен ... ... ... соң ... хат алдым. Шаған ішкенін қойыпты. Совхозда балташы
болып жұмыс істеп жүр екен... Ораш ... ... ... азамат емеспін
бе?-деп, бір тоқтысын семіртіп жатқан көрінеді.
Ал мен де ... ... ... ... деп, осы ... ... ... әрқайсысындағы уақытқа қатысты
бірліктерді теріп алайық: ұштым, алдым, жаздым, – ... ... шақ ... формасымен берілген, Бір айдан соң - өткен шақ ... ... ... ... ... ... айтқанда, зат есімді
темпоральды мағыналы конструкциямен берілген, қойыпты, жұмыс істеп жүр екен
– бұрынғы өткен шақ ... ... ... берілген, (келсе ) шақырам
– ауыспалы келер шақ, семіртіп жатқан көрінеді – ... шақ, ... ... ... әр ... ... біртұтас мәтін мен оны
оқып отырған оқырманын бірге алып дискурс ретінде ... ... ... бір ғана ... яғни ... оқып отырған сәтіне қызмет етіп
отыр, сондықтан да оның бір тұтас уақытта ... бұл ... ... деп емес, грамматикалық-мәнмәтіндік кешен деп қабылдауға
әкеледі де, осы ... ... ... тұтастығын бұзбай қабылдануында
дискурстың микроқұрылымы көрініс табады. Әрі бұл мәнмәтін осы ... ғана ... осы ... ... ... ... ... орындалады. Сондай-ақ үзіндінің өзіндегі оқиғаның өткен ... ... ... ... ... ... ұшуы орындалған, бұл 1-өткен
шақ, сонан соң бір айдан соң хат жазылған, ал жазылған хат ... ... ... бұрын болған, бірақ ілгері-кейінділік реті қалайда бар
болатын өткен оқиғалар хабарланған, бұл ... ... өзі ... шақ ... ... ... берілген өткен шақтарды қамтиды. 3-өткен шақ –
Ораздың осы әңгімені не себепті жазғанын ... ... ... өткен шақтарды 1-3 деп ... тек осы ... ... ... көрсеткіштерді шартты түрде айырықшалау үшін қажет болды,
бірақ ... ... ... ... мағына дискурсты тұтас алғанда
ғана мүмкін болады. Ал ... ... бұл ... ... ... құрылымы аясында сәйкестенеді. Темпоральды
кешендердің ... - ... ... дискурстағы
регрессивтік, прогрессивтік, ретроспекциялық және ... ... ... ... ... Оның ... ... тыс тұрған шақ формалары шынайы уақытпен сәйкес түсу мүмкіндігіне
ие ғана формалар. Олар тек ... ... ... қарым-қатынасқа түсу
арқылы және шындықтағы уақиғалардың реттілігіне сай бірізділікке ие бола
алады. Бұл ... ... ... ... ... ... ... болады. Осыған байланысты ғылыми зерттеулерде дискурстық уақыт пен
мәтіндік уақыт ажыратылатынын, ... ... ... ... ... ... ... болып бөлініп жүр.
В.Б.Кашкинше, дискурстық уақыт ... - ... күй ... ... ... ... не мәтінде шынайы таңбалану уақыты.
Лингвистикада уақыттық ... ... ... ... ... ... деп атайды. Темпоральдық – бұл абсолютті уақыт, ол дискурстық
уақыт осіндегі (қашан? сұрағына жауап ... ... ... күйін көрсетеді. Ал аспектуальды уақыттық қатынас етістіктегі
әрекеттің ішкі ... және оның ... ... ... ... ... ... Ол етістік түріне және етістіктік әрекеттің берілу
жолына ... ... ... ... ... ... ... екі дүркін, анда-санда, бір күні, ешқашан ... ... ... ... неден бұрын? немесе неден кейін? деген сұрақтарға
жауап беретін ... ... ... таңбалаушы құралдарға
синтаксистік құралдар жатады, олар септеулік ... ... не сөз ... түйдекті тіркестер. Жоғарыда талдауға
алынған үзіндіде осы темпоральдық уақыттық қатынаспен қатар мына айтылымдар
таксистік қатынасты да көрсетіп тұр: Бір ... соң ... хат ... ... қонаққа шақырам. Бір айдан соң дегені Алматыға ұшып келгеннен кейін
өткенін білдірсе, келсе, шақырам ... ... ... Ораш ... ... ... тұр. ... қатынастың бұл аталған түрлері –
темпоральды, аспектуальды, ...... ... де тән ... оны ... ... ... сипатта болады. Дискурстық
уақыт қатынасының әмбебаптығы коммуникативтік жағдаяттың ... ... ... ... ... уақыттық қатынасты
салыстыра және салғастыра зерттеуге мүмкіндік береді. Дискурстық уақыт пен
шынайы ... ... ... олар мынадай айырым және ортақ
белгілерге ие болатындығы аталып жүр. Кесте 3 –те ... ... ... ... 3 – ... және дискурстық уақыт ерекшелігі мен ортақтығы
|Шынайы уақыт ... ... |
| ... ... ... ... ось, ... бола ... ... бір ... ... координаты, |көркем туынды мәтінінде шынайы |
|есептеп ... ... бар) ... әр ... сай ... |
| ... ... ... бір ... |
| ... 19-20-21 ... ... |
| ... ... сай |
| ... Ал ... ... ... ... ... |
| ... ... үзіп ... |
| ... мысалы, А.., енді есіме |
| ... ... ... ол ... |
| ... немесе, айтпақшы, ертең |
| ... ... ... ... ... | ... ... ... ... ... кез |
| ... ... кесіндісіне қайта орала|
| |алу тән. ... адам өз ... ... ... кейінгі уақытқа да, келер |
| ... да ... ... ... ... |
| ... ойша ... да алады. |
| |Бұл ... ... |
| ... уақытқа тән. |
| ... ... ... ... |
| ... де, баяулатуға да |
| ... Бұл ... ... |
| |(Ол ... ... ... |
| ... ... ремалық |
| ... ... ... ... |
| ... ... санына да |
| ... ... ... келем, |
| ... ... ... ... ... оған | Үзіктілік сипатқа ие. Оның |
|нысандардың енуі ... ... ... ... ... |
| ... біріншіден, екіншіден, |
| |ең ... ... соң, ... |
| ... бір ... ... етістіктер |
| ... ... ... |
| ... ... ... ... шығару нүктелерінің болуы: бұрын, кейін, бір сәтте. Бұлар ... ... не ... ... деп аталады. Оларды нақты ... ... ... – бұл ... ... уақытқа сайма-сай келетін уақыт |
|нүктесі, хабарлауға сай түсетін нүкте – СОЛ ... ... ... ... деп ... ... СОҢ нүктесі (антиципация нүктесі) |
|Тұтас мәтінде не ... ... ... ... ... ... барлық |
|предикация осы есептеп шығару нүктесіне ... ол ... ... |
|осыдан кейін, осымен бірге ... ... ... ... ... ... коммуникативтік бағдарын үшке
бөледі, әлемнің тілдік бейнесіндегі шынайы уақыттың интерпретациялануы да
осыған сай ... ... ... ... ... сай ... ... бағдары тарихи және сөз
бағдары деп бөлінсе [112.284], Х.Вайнрихте ... ... ... ... және ... ... әлем ... З.Я.Тураевада [113.43-45.] тікелей қарым-қатынас, сюжет, дискурстың
ауызша және жазбаша модусы ... деп ... ... ... деп ... ... тіл жүйесі (ауызша дискурс) болса, сюжеттік
бағдар екінші таңбалық жүйеге жатады (сөз өнері, әдебиет, ... ... ... ... ... ... бағдарланады (МЕН-ОСЫ ЖЕРДЕ
-ҚАЗІР), екіншісі – «векторлық нольге», есеп шығару ... ... ... ... ... ... бағдарына
дискурстың логикалық құрылымының оптативтік-болжамдық қызметі кіреді де, ... ... ... $-тің X-ке ... ... ... Егер нарративке әңгіме, роман, повесть, жаңалық ... ... ал ... дискурс қарғыс, дуалау, сиқырлау, тағдырын болжау,
болжам жасау мәтіндерінде көрініс табады. Болжамдық дискурс ... ... ... ... ... болжамына, арман-тілегіне,
оптативтілігіне тәуелді. ... ... үш типі үш ... ... ... туындайды: актуальды, ретроспективті,
болжамдық. Әр бағдарға тән нақты жанр, сөз ... ... ... ... Сөздің шындық өмірмен, ... ... ... ... және ... қарым-қатынасымен,
құралдарымен жүзеге асады. ... бір ... ... ... ... байланысты болады. Ал қатынастардың өзі
әмбебап негізге ие, сонымен ... ... ... ... ие болады. Дискурс мәнерлілігінің берілуі фонетикалық,
лексикалық, ... ... ... мен иллюстрация)
арқылы, будан (креолизованного текста) мәтіндер ... ... ... т.б. ... ... ... ... Дискурсқа
интермәтіндік пен прецеденттік тән. Себебі ... ... ойып ... ... сөз де, тіл де, сөз ... да, ... де шындық өмірдің бөлігі.
Дискурс өзінің алдындағы және өзінен кейінгі туындылармен сан ... ... ... ол интермәтіндік ортада өмір сүреді. Белгілі бір
деңгейде біздің пайдаланып отырған фразамыз, сөзіміз ... ... ... ... ... мәтін болуы әбден мүмкін. Бұл туралы М.Фуко ... ... ... отношения с прошлым и ... ... деп ... ... ... ... сыртқы
байланыстарында да ретроспекция, проспекция байқалады. Кез ... ... бір ... ... диалогтық қатынаста болады, бұл диалогизм
тұжырымдамасы идеясы Бахтиннен бері келеді. Кез келген сөз қалайда ... кез ... сөз – ... Тар мағынасында алғанда, бұларға белгілі
бір дәуірде кеңінен танылған, таралған танымал сөз ... ... мен ... ... ... Олар газет-журнал беттеріндегі
перефразданған атаулардан көрініс тапқан. Бұл ... ... ... бермекші түпкі ойын не айқындап, не астарлап ... ... ... ... мен жарнамалардан, партиялық
ұрандардан алынған сөздер де енеді. Интермәтіндік пародияда, ... ... ... ... ... ең ... төл сөз
сипатында еніп, кейін төлеу сөзге айналып тіл мен ... ... ... ... ... ... Кез келген айтылым ... кез ... сөз ... не ашық ... ... Бұдан басқа, дискурстың
түзілуі мен түсінілуінің өзі де бөгде сөзді сақтаған ... ... ... Біз ... дейін талай рет айтылған, талай рет түсінілген
сөзді айтамыз, түсінеміз. Дискурс, сөз, тіл – бұлар ... мың ... ... сызбасы, мәтінде уақытша ... ... ... ... оқып ... индивидтің тілдік механизмінде
жанданатын әрекет сызбасы [11.384-391]. Басқаша айтатын ... ... оқып ... түсінуі шын мәнінде өзінің мәтінін ... ... ... ... тек ... ... ғана сөз болып ... ... ... тек ... ... ... ғана ... дискурстар туралы пікірлер назарға ілінеді. В.Б.Кашкиннің
анықтамасына сүйенсек, прецедентті дискурс - өте кең ... өзге ... не ... ... ... тыс ... ... Мысалы,
бүгінгі күннің Абылай ханы, ақ патшасы (Елбасы туралы ... ... ... Еліктеу мен қайталаушылық – адамзаттың ең басты ... ... ... ... ... да ... еді. Прецеденттік мәтін әрқашан
қандайда бір концепт түзеді, ол ... ... ... өзінің
көпөлшемділігімен, мағыналық құндылығымен сипатталады. Г.Г.Слышкин [115]
прецеденттік мәтіндерді микротоптық, макротоптық, ... ... ... ... деп топтастырады. Когнитивтік
концептілер когнитивтік ... ... ... ... ... ... орыс ... тән концептілер
сөздігінде орыс мәдениетінің константтарына әлем, өзінікі және кірме, Русь,
туған жер, уақыт, от пен су, нан, арақ пен ... сөз, ... т.с.с ... Осы ... ... ... қазақ
мәдениетіне тән концептілер жеке дара тексеріліп, ... ... ... ... ... ... концептілерді атауға болады:
дала, ошақ, қазан, жайлау, көз, ... ... ... қоңыр т.с.с. бұл
концептілердің әрқайсысы - бұрынғы мәтіндердің ... ... ... ... Сөз қысқа, бірақ дискурс шексіз. Интермәтіндік
дәнекерлер біздің әр дискурсымызды ... ... ... не
гипермәтінге араластырады.
Дискурстық бірліктің бірі – беделділік (авторитетность). Беделділік –
коммуникативтік категория. Кез ... ... ... ... бар, олар ... бір ... меншіктелген, болмаса, белгілі
бір жағдаятқа тарихи ... сан рет ... ... ... ... ... бір ұшы ... құраушының беделін
тірек етсе, екіншілері ... ... тіл мен ... ... ... ... қанатты сөздер, стереотиптер
т.с.с.) сүйеніш етеді. Коммуникация – вербалды не бейвербалды таңбалық жүйе
арқылы ... ... ... ... бұл ... барысында
таңбалар жүйесі жасалады, өзгеріске ұшырайды. Бұл үрдіс өзара әрекеттесу
аясын, пәтуаласқан (консенсуальды) ... орта ... Бұл ... ... қасиетіне ие болады. Яғни, әр ... ... ... ... ... Дискурстық бірліктер өзінің пайда болуы мен дамуы
алдындағы жағдайларды жинақтайды, белгілі бір ... ие ... ... әрекет таңбалық жүйе мағынасына ғана тәуелді емес, әлеуметтік және
жеке даралық ... ... ... ... байланысты.
Дискурсқа қатысушылар өздері ... ... ... сенеді,
олардың әрбірінің жады, білімі, деңгейі, мифологиясы, т.б. ... ... ... ... мүмкіндік береді – мұның бәрі де
дискурстық үрдіске өз әсерін тигізеді де, оның ... ... не ... ... ... Ал ... ... беделділік үлкен орын алады. Беделділік
мазмұны коммуниканттардың лингвоэкономикалық, ... ... ... Бұл ... ... ... белгіленеді:
қыстырма фразалар, сілтемелер, қыстырма мәтіндер, цитат т.с.с Мысалы, ата-
бабалардың айтуынша, американдық ... ... ... ... ... яғни бұл ... ... қызмет
бәсең, реттеу қызметі, коммуникативтік үрдіс «мониторингі» ... ... ... ... ... ... әр ... қарым-қатынас
үрдісіне өз үстемдігін құруға тырысады, өз пайдасына жақтастарды тартуға
күш салады. Коммуникацияның ... ... және оның ... ... енуі ... осы ... ... сай роль
бөлуіне әкеледі. Осылайша, дискурстық ... кез ... ... ... ... лингвистикалық әрекет нарығында өз құнына ие болады. Бұл құн,
негізінен, хабар көзінің беделділігіне ... ... ... сай, оның ... ... ... орай коммуниканттардың
оған сену, сенбеуі, әрекетке ... ... ... табады. Коммуникация мен
тіл өзара бөлек сала емес, олар - ... ... ... ... ... ... ... категориясы коммуникация
үшін өте маңызды: сол арқылы сөздің әсер ету күші сараланады, коммуникация
салдары ... ... ... ... ... ... не ... Осы арқылы беделділік категориясы өткенге ... де ... ... сөзімен айтсақ, высказывание отягощено
историей, впитывает в себя «запахи» предыдущих контекстов [36]. Әр айтылым
коммуникант беделін не ... не ... ... болашақ
мәнмәтіндер мен әрекеттердің болжамын түзеді, протенцияға ие ... ... ... дискурстық құралдарға сөз не ауызша
құралдар ... сөз ... ішкі ... сөз ... (қыстырма сөйлемдер), мәтіндік құралдар (беделділік ... ... ... ... ... ... ... интонациялық, фонетикалық құралдар жатады.
Мысалы, ғылыми дискурста ... ... ... ... ... ұмтылысын көрсететін маркерлерге мыналарды жатқызуға
болады: осы ғылым саласының күрделі арнайы терминологиясын кеңінен қолдану,
автордың ... бір ... ... статистикалық мәліметтерге
сүйенуі.
Дискурсты зерттеуде ... ... ... ... дискурстық
тәжірибеге байланысты (саяси, ғылыми, педагогикалық т.б.) топтастырылса,
екіншілері дискурстың таза ... ... ... (темпоральдығы,
референттілігі, дейктикалығы, дискурстың модальдық ұйымдасуы, дискурстық
маркерлер ... ... ... ... ... негізгілеріне қатысты зерттеу жүргізеді (диалогтығы,
беделділік категориясы т.б.)
2.3.3 Сөз актісі – ... ... ... актісі мәтін құрудың жалпы сызбасына қатысты алғанда ... ... ... ... ... пайымдауына
сүйенсек, сөз актісі - ортақ тақырып пен сөйлеуші мақсатын сипаттайтын,
әрекеттің уақыттағы қасиетін ... өзі үш ... ... ... Оның элементтеріне сөйлеуші, адресат, ... ... ... ...... авторы, сөз бастаушысы, адресат – мәтінді
қабылдаушы, мәтін – ... ... ... ... ... құрал. Сонда
дискурс сөз актілерінің тізбегі болып ... да, әр сөз ... КО мен ... қоса ... Ол ... былайша берілген [29.290]:
ШӨҮ (to) КО ... СА (to) |
| С ... |
| ... ... ШӨҮ – ... өмір үзігі, КО – коммуникативтік орта, СА- сөз
актісі, С – сөйлеуші, А – ... ... ... (to) – осы ... ... ... Егер А.Е.Кибриктің өз пайымдауына сай дискурс КО
мен ШӨҮ-імен бірге алғандағы СА ... ... ... СА1 СА2 ... СА ),
ал жоғарыда келтірілген ... әр сөз ... ... ... мәтін
үшбұрышы қаралатын болса, онда сөз актісі дискурстың күрделі құрылымды және
негізгі бірлігі болып ... ... ... ... ... ... 8).
ШӨҮ (to) КО ... СА (to1) |
| С ... |
| ... ... (to) КО ... СА (to2) |
| С ... |
| ... ... (to) КО ... СА (to3) |
| С ... |
| ... ... (to) КО ... СА ... |
| |
| ... А |
| ... ... 8 – ... ... Көп пропозициялы дискурстың типологиясы
Сөздіктерде типология ... ... ... ... ... ... жауап беретін белгілері бойынша топтастырылып жіктеудің
кез ... ... ... анықталады [35.362]. Коммуникативтік
лингвистика, дискурстық талдау теориясы зерттеулерінде ... ... ... ... жеке ... ... ... біз дискурс терминімен күрделі коммуникативтік ... ... онда көп ... ... бірнеше пропозицияға негізделіп
өзінің семантикалық құрылымын құратын дискурс түрін атаймыз. Пропозиция
терминінің өзі ғылыми ... ... ... жүр: ... ... ... ... алғашқы қаттау құралы, сонымен
қатар пропозиция дискурстың семантикалық ... ... ... ... ... яғни ол ... да бір нәрсені терістейді, бекітеді,
сұрайды не бұйырады. Бірақ ... ... не ұзын ... ... ... ... автор саналы (әдейі мақсат етіп)
не шартсыз (әдейі ... ... ... ... сай ... ... ... құрады. Ол үшін пропозициялар ірі блоктарға бірігеді.
В.И.Тюпа дискурс ... ... ... эйдосына сәйкес
бөліп көрсетеді, басқаша айтқанда, дискурстың референттік құзыреттілігімен
байланыстырады. Дискурстың референттік ... ... ... ... ... сообщаемости его интерсубъективного
содержания» және оған коммуникацияға қатысушылардың араласуы. Ол дискурстың
бес ... ... ... ... ... ... ... діни
дискурс, педагогикалық дискурс, эстетикалық дискурс. Агональды дискурсқа
көсемсөз, ... ... сот ... ... ... да, ... ... ғылыми, философиялық дискурс, эстетикалық
дискурс, ... ... ... дискурс жатады. Әр дискурстың референттік
құзыреттілігі «әлемдік ... ... ... болмыстың жеке
құпияларының жоғары ... ... ... ... анықталады. В.Тюпа осы формуланы ... ете ... ... ... ... ... анықтайды:
агональды дискурста: біз - әлемде, эпистематикалық дискурста: әлем ... діни ... ол - ... ... ... сен- ... дискурста: мен - әлемде.
Қазіргі зерттеулердің басым бөлігінде қандай да бір ... ... ... саласы назарға ұсталынады. И.Силантьеваның
сөзінше, ... ... ... ... адресаты мен нысаны,
субъектісі арасындағы ... ... ... ... ... ансамблі.
Ғылыми айналыста «Поплавскийлік дискурстағы «Поплавский» ... ... ... ... ... в ... № 7. 1998. 21-б.) ... қолданыс та жүр. Бұл тіркесте
дискурстағы дискурс, ... ... ... дискурс деген
дискурс түрлері ретінде танылған, біріншіде, дискурс қандай да бір мәтін ... ... ... ... ... қаралады да, автор-мәтін
қатынасында талданады, тіркестегі екінші жағдайда ол ... мен ... ... ... ... ... ... ретінде қаралып, автор
– мәтін-оқырман қатынасында, ал үшіншіде дискурстың ... ... ... ... анықталады.
Поплавский дискурсы, саяси дискурс, ... ... ... ... дискурс, Интернет-дискурс ... ... ... ... ... орын алған, яғни сөз кімдікі
немесе қандай? ... ... ... беріледі. Дискурстың нақты түрлері
төмендегідей өлшемдер жиынтығымен анықталады: таза тілдік айырықшаланатын
белгілерімен, ... ... ... ... ... ... ... қатысты. Т.Гивон дискурсты пропозициялар санына
байланысты моно және полипропозициялы дискурс деп бөледі [57.162].
А.Е.Кибриктің ойынша, дискурсты екі белгісіне ... ... жөн: ... ... ... ... 2) ... қатысты [43]. Біздің
байқауымызша, дискурс жанры дегенде жанр терминінің мәні ... ... ... ол ... ... ... ... Т.ван Дейк суперқұрылым деп нақты дискурс құруға негіз болатын
стандартты құрылымды атайды. Дискурстың ... ... ... өзге ... пікір білдірген, бірақ ұғындырулары әртүрлі. Мысалы, У.Лабовша,
нарративті дискурс ... ... ... ие болады: қысқаша
мазмұн – бағдар – күрделену – баға – ... – код. ... ... ... ... деп атау ... [26]. ... зерттеуінде
нарративті дискурс пен сюжетті-хабарлы дискурс терминдері синонимдес
пайдаланылған ... ... ... де ... сөзі бар, ... ... деген тіркесте пайдаланады, ал бұл тіркестің мағынасын
хабарды талдау мәні ... ... ... [3.53]. ... ... ... талдау деген терминдерді салыстыра қолданғанда екі
түрлі интерпретациялану байқалады: 1) аталған терминдер дискурс құрылымына
қатысты ... ... ... ... ... 2) олардың
сюжетті-хабарлы сипаттағы дискурсқа қатысты қолданылатындығы.
Ал дискурсты жанр ретінде қарастыру әлі айқындала ... ... ... ... болса да, оны бәрібір дискурс деп атайды. Мысалы:
жаңалық дискурсы, ... ... ... ... ... М.М.Бахтиннің
пікірінше, стиль мен ... ... ... ... стильдерде немесе тілдік стильдерде анық көрінеді. Болмысынан-
ақ тілдік не функционалды ... ... ... да бір ... ... ... стильде көрініс табады. Қандай салада
болмасын ... тән ... мен сол сала ... сол ... сай ... стиль қалыптасады. Стиль - ... ... ... Г.Г.Бүркітбаева жанрдың дискурсқа қатысты мәселесін алыс және
жақын шетелдік ғалымдар талдауларына ... ... ... дискурсқа
қатысты зерттеуінде мынадай ... ... ... - тип ... функционального стиля / регистра, имеющий общую для членов
дискурс-сообщества цель и реализующийся в ... ... ... ... ...... коммуникативной ситуации и ... ... для ... его ... ... ... ... әр дискурстың өзі іштей жанрлық түрге ие бола ... ... ... ... ... ... және жазбаша болып
бөлінеді. Ауызша дискурстың өзіндік ерекшелігіне ... ... ... ... ... Жазбаша немесе
баспа дискурстарда, Т.ван Дейк ... ... ... ... ... ... кеңістік пен уақыт жағынан алшақта болады. Олар
дискурс ретінде ... ... ... ... орындалатын
әрекеттердің динамикалық табиғаты тұрғысынан талданады.
А.Н.Кудлаева [117] дискурсты таза ... ... ... өйткені бұл бірлікті Л.В.Щерба көрсеткен «сөз ... ... ... не ... ... белгілі бір өмір ... ... ... мен ... жиынтығымен тең түседі
деп таниды. Бұл тұста ... ... ... не ... ... бір өмір сүрген кезеңіндегі тіркесін басқаша атасақ, барлық
коммуникативтік кеңістіктегі ... ... тең ... Біз ... барлық
айтылғандарды шексіз, үнемі қозғалыстағы дискурстағы мәтін (динамикалық)
деп, ал барлық түсінілгенді дискурс өнімі туынды (статикалық ... ... ... ... зерттеуші дискурсты жалпы дискурс, жеке дискурс,
нақты дискурс деген ... ... Таза ... ... ... ... да ... жалпы дискурс деп
танылады. Жалпы дискурс жағдаяттық-тақырыптық ұстаныммен жеке дискурсқа
жіктеледі. Ал жеке ... бір ... ... ... құрылады. Өз
кезегінде жеке дискурс нақты дискурстардан ... ... ... - бір ... тақырыпқа қатысты нақты үзіліссіз уақытта орындалған
дискурс. Нақты дискурста нақты тілдік тұлғалардың сөйлеу әрекеті нәтижесі –
мәтін ... ... [117.7]. ... ... ... дискурс жекелеген
дискурстардың шексіз тізбегінен ... өз ... ... ... ... ... түзеді. Дискурстың бұл үш түрінің
ортақтығы – оларда ... ... ... ... құрамының тұрақсыздығы (әр нақты коммуникацияда үнемі бір
коммуниканттардың қатысуы ғана бола бермейді) болса, ...... ... пен ... үзіліссіздігі (бір уақыт пен ... ... ... ... тән де, жеке дискурсқа тән ... ... ... ... ... болатын өлшемдердің
бастыларының қатарына қарым-қатынас аясы, ... ... ... ... ... мен ... ... саны, ақпаратты тасымалдау каналы, жанры, коммуникативтік
бағдарға байланыстылығы, коммуникативтік орта компонентінің бірі – ... ... ... таза ... ... болмауы (Кесте 4)
жатады.
Кесте 4 – Дискурс типологиясы
|Дискурс типологиясының өлшемдері |Дискурс түрлері ... аясы ... оқу, ... |
| |сот, ... ... |
| ... ... ... ... ... |
| ... ... ... ... ... ... іскери, әдеби |
|Қарым-қатынас тақырыбы мен сөйлеу |Гуманитарлық, тарихи, танымдық, ... ... т.б. ... саны | Бір ... ... көп ... ... ... ... ... |Ауызша, жазбаша, электронды, |
| ... ... ... ... ... |
| ... |
| ... ... ... ретроспективті, болжамдық|
|Тілдік тұлға түріне байланысты ... ... ... ... ... ... сипатта |Жалпы дискурс, жеке дискурс, нақты |
|болмайтынына ... ... ... ... көп ... дискурстың да жіктелуіне осы шарттар
негіз болады. Себебі ... ... ... әрбір дискурс көп
пропозициялы құрылымға ие. Біздің мақсатымыздың негізгісі –көп пропозициялы
дискурстың когнитивтік ... сай ... ... ... да, біз ... ... ... түріне қатысты жіктелісін
бөлек қарағанды жөн деп танимыз.
2.4.1 Бірыңғай және әрыңғай типті дискурс
Біз дискурс орындалатын ... ... ... ... ... ... тұлғаның жатқызылатынын атаған болатынбыз.
Адам интеллектісіне сай, ақылдың деңгейлік түріне сай ... ... ... Сонымен бірге тілдік тұлғалардың түріне сай тыңдағыш
ақыл ... бір ... ... ... ... пен ... интеллектіге сай көп пропозициялы ... тән ... Бұл ... тек ... ... тілдік тұлғаның
өзіміз бөліп, өзгесінен бөлектеп назарға алғанымызға сай дұрыс ... ... ... ... ... коммуникация өтетін
ортадағы жанды-жансыз ... бәрі ... ... ... ... ... болған жағдайда жоғарыдағы сипат өзіміз
бөліп алған ақыл деңгейіндегі тілдік тұлғаға байланысты. Осыған ... ... ... ... ... өмірде күрделі коммуникативтік жағдаят
бір деңгейдегі тілдік тұлғалар арасында ғана ... ма, ... ... ... келе ... бала мен дәл ... ... балалардың арасындағы
дискурс, не тілі енді қалыптасып келе жатқан бала мен естиярлар (ата-анасы,
бауырлары, күтушісі т.с.с.), ... ... ... мен ... ... ... боксшы мен спорт жанкүйерлері ... ... ... ие ... ... ... да ... емес пе?)
арасындағы дискурс қандай болмақшы? Енді осы ... ... ... етіп ... беріп көрейік. Ол үшін осы жағдайлардың
барлығына тән мына сипаттарды ескереміз: ... ... ... да
адам, сондықтан олардың санасында, миында тілдік дарындылық ... ... ... ... ... бар, ... оны санамалап
мына сөздер деп атаған не оны ... ... ... оған тән ... ... ... тұжырымдар бар,
мысалы, Н.Хомский, Т.Гивон, А.Е.Кибрик, т.с.с., ... ... ... ... ... ... яғни ... коммуникативтік орта компоненті немесе ... ... олар әрі ... ... өз ... ... қабылдаушы,
олардың дискурстық ортақ тақырыбы бар деп болжаймыз да, ол тақырып шындық
өмірдің қандайда бір ... ... ... әр сөз ... ... – мәтін-тыңдаушы ұшбұрышы ескеріледі. Қажетіне қарай
түсінікті болу үшін ... ... мен оның ... ... ... ... ... монопропозициялы, өйткені тілдік тұлғаның коммуникативтік
орта компоненті сапасындағы түрі бірдей, олар ... ... ... ... ... ... мұндай жаста, негізінен, ойын барысында.
Көбіне, ойыншықтарына қатысты айтылатын ... ... ... ... ... ... кәкә (сенің ойыншығың не ... ... ... ... не ... ... бар, ... жоқ), бер (маған бер, ... Тағы бір ... ... қыз ... мен ер
балалардың дискурсында ерекшеленетіндігі. Мысалы, ер балаларда ях (тебісу,
не таяқтасудың қимылымен ... не голь (доп тебу ... ... не бун (машина жүргізетін әрекетпен бірге). Мұндағы ... де, ... да ... әр ... жеке дара ... ... тұр
да, тұтастай олардың арасындағы дискурстық қатынас пропозициялар арасында
сол жағдаятқа сай тұрақты байланыс ... де ... ... ... ... бір ойын ... ... бастан-аяқ ойнамайтынынан
да көрініс береді. Сондықтан біз бұл тілдік тұлғалар ... ... деп ... да, оны ... ... ... деп атаймыз.
Бірыңғайлық дискурсқа қатысушы тілдік тұлғалар түріне де, дискурстық бірлік
сипатына да байланысты көрініс ... Бұл ... ... ортаға
әр баланы күтіп отырған бағушы-тәрбиешісі де қатысады. Бірақ ... да ... жай ... ... ... ... былай ойна, құм шашпа
т.с.с. сипатта болады. Бірақ, психологияда дәлелденгендей, ойын баласының
күндіз ойнау арқылы танып, эмпирикалық ... ... ... ... ми жүйке жүйесінде өзара байланыс түзеді. Егер осы айтылғанды
қарапайым елестетсек, күндіз айтылымдар ... (әр ... ... ... ... бірақ олардың пропозициялардың арасында күндіз
ойын барысында түзілмеген байланыс, ұйқыда түзіледі. Бұл ... ... ... шығармашыл интеллектіге, соған сай ... ... ... шығармашыл тілдік тұлғаға айналу үрдісінің көрінісі, өтуі
деп тұжырымдауға ... Егер ... ... тұлға санасындағы тілдік
дарындылыққа жауап беретін бөлікке зақым келмесе, ол тез ... ... ... ... Тез арада деп қолдануымызға Н.Хомский келтірген
мына пікірді дәйек ретінде ұсынамыз: «В период наиболее интенсивного ... ... ... ... ... с поразительной скоростью,
возможно, по дюжине в день и ... ... кто хоть раз ... ... ... ... ... что это чрезвычайно трудное дело, требующее
учета запутанных и сложных свойств. Обычные дефиниции в ... ... ... даже ... не ... к ... значения
слова, да это и не нужно, потому что составитель словаря может ... то, что ... уже ... ... ... ... в
дар языка в сознании/ мозгу [32.143]», сөздік қорды ... ... ... дәл және ... ... ... да, тілі жаңа ... тілдік тәжірибесінен бұрын қандай да жолмен (генетикалық деп аталып
жүр) концепттерді игеретіндігі, кейін ол тек осы концепттердің ... ... Енді ... ... ... ... ... бөлек
аламыз. Бұл жағдайда, тілі енді қалыптасып келе жатқан бала мен ... ... деп ... ... коммуникативтік жағдайға сипаттама
берейік. Тілі енді ... келе ... бала ... жіктеуімізде қалыпты
тілдік тұлға. Белгілі бір сөз мағыналарын ұғады, соны ... ... оны өз ... ... ... ... әлі
қалыптаспаған. Оның коммуникацияға түсу интенциясы (семантикалық түсінік
компонентінің иллокутивтік ... не ... ... не ... не
табиғи қажеттілігін өтеу, далаға шығу т.с.с.. Үлкеннің, біздің жағдайымызда
анасының коммуникативтік интенциясы бала тілін түсініп, оның ... ... ... ... ретінде қалыпты шығармашыл тұлғаға
жатады. Сонда осы коммуникативтік күрделі жағдаят ... ... ие, ... ма, көп ... ма? Өйткені ... ... ... ... ... білімі жүйелі, тілді
шығармашылықпен қабылдауға және пайдалануға мүмкіндігі мол ... және ... ... ... ... ... ... суретке қарап
әңгімелеп беруді, т.с.с қысқаша айтқанда өзінің тарапынан қабілетіне ... ... ... ... ... ... осы ... оның сөз
актісіндегі қабылдаушы-бала өз зейініне шақ ... ... ... ... не бұрын-соңды естімеген сөзін бұрыннан білетіндей
қайталайды. ... ... ... ... шығармашыл тілдік тұлғаға
көтеріледі, тіпті көп сөйлемейтін, тұйық адамдарда да көп ... ... ... оның бір ... аясында қалмауының өзі оны
осы категорияға ... Тілі жаңа ... келе ... бала ... ... ... сипаты бірыңғай сипатта бола бермейді, бұл
кезде ... ... ... ... құрылуы мен бала тарапынан
айтылған айтылымның үстірт құрылымдарын салыстырып көрейік: Ол ... ... не?- ... ... ... беруден байқалады. Баласы (2,3 жас): -Мынау
не? Анасы: - пульт. Баласы: - пульт, ... ... ... ... не? Анасы:
Ол диван, оған адам жатады. Баласы: диван ба? оған жатады. Ол диван, оған
адам жатады. ... ... ... анасына: - Мынау пульт па? ... ол ... ... жоқ ... ... ол ... Бұл ... баланың
айтылымы предикаттық актанттық күйде көрініс тапқанмен, ол пропозициялы
құрылымдар жеке-жеке болады, ... ... ... түзіледі.
Ертеңіне зат атауларын алмастырып баланың ... ... қоюы оның ... ұмытып қалуынан емес, әдейі керісінше айтуынан. Олай ... сәл ... ... соң анасының Диасыл пультті алып берші деген сөзіне
баланың пультті әкеп беруі дәлел болады. Балаға Иығың қайсы? ... ... ... ... оған ... ... иегің, мынау иығың ... ... ... ... ... сұрағанда екеуін шатастырмай көрсетіп және атай
алуы да балалардың ... ... ... ... да, ... да бірден қабылдайтыны байқалады. Бірақ бұл дискурстың ... ... ... анасы тарапынан арнайы ақпарат сабақтастырылып,
бала ұғымына шақтап күрделенеді. Мысалы, шай сұраған баласына, ыстық шайды
сапырып ... ... ... шыдамы таусылмас үшін, көңілін аудару
мақсатында, сапырып, сапырып Сарманға бер, ... ... ... ... төреге бер, Есіктегі екеуге бер, Сосын өзің іш, қалса, ... ... ... ... да, ... ... ... соң-ақ іле-шала анасының
дауыс ырғағына ұқсата былдырлап өзінше қайталаған, ... ол ... ... іш сөздері анық болғанымен ... ... ... ... ... ... ... көп пропозициялы, оның себебі қалыпты
шығармашыл тілдік тұлға бала тіліне ыңғайлағанымен, яғни анасының баласымен
қарым-қатынасқа түсуі баласының типіне сай ... ... ... ... ... ... де ... ма еді?), өз сөз ... ... ... ... ... ... дискурстық қатынас тұтастық ... ... да ол ... ал ... ... бірліктердің көрінісіне сай ол әрыңғай
типті. Ал соңғы екі жағдайдың сипаты көп пропозициялы, ол негізінен әрыңғай
сипатта болады. ... бір ... ... ... ... қоры да, ... де ... адамдардың бір оқиғаға қатысты баяндауларында
тілді пайдалануы тіптен де бірдей бола бермейді, оның ... ... ... ... гөрі ... тырысады. Өзіміз жүргізген
тәжірибемізде, яғни «Көшпенділер» ... ... ... ... бір ... ... мазмұндап тұрғандарына қарамастан
оларда ... айна ... ... болмаған, сондай-ақ кинодағы мәтін
сөздерін де өзгеріспен ... ... ... Бұл да көп ... тілдік тұлғалардың түріне қатысты әрыңғай сипатта өтетіндігіне
дәлел бола алады. Әрыңғайлықтың тағы да бір себебі – ... ... ... да, оған әсер ... ... көрініс табады. Олар
Н.Хомскийдің көрсетуінше, үшеу: 1) генетикалық тұрғыдан берілген ... 2) ... ... ... ... ... 3) ... тілдік тәжірибесі қалыптасуына ықпал еткен тілдік
орта [32.135].
2.5 Көп ... ... пен ... ... ... ... әдебиеттерде тіл проблемаларын түрлі қырынан
зерттегенде ғалымдардың көпшілігінің өз ... ... ... ... етер
деректерінің сабақтастығы байқалады. Ол - адам миының жұмысына қатысты
жүргізілуден алынған ... ... ... Оның бір ... ... ... пайымдау ойлау құрылымынан
басталуы тиіс, ойлау үрдістері, тілдік әрекеттесу, сөйлеу ...... де ... тіл ... алдын-ала анықтайды [29.26]. Әсіресе бұл
грамматика (синтаксис) теориясы мен нақты тілдердің ... ... ... ... жасағанда, сондай-ақ биолингвистика саласында
анық байқалуда. Мұның негізгі себебінің бірі - адамның тілдік әрекетінің ми
жүйесімен тікелей ... адам ... тек ... эстетикалық қызмет атқарып қоймай, оның ... ... ... ... ... мен көрсету, сақтау
қызметін де атқаруы, басқаша айтқанда, ... ... ... ... ... ... Бұл ... екі таңбалаушы цикл немесе екі түрлі
кодтаушы ... ... Оның ... ... ... ... да, әрі оны ... құрал ретінде фонология
танылады, ал екіншісі ... ... ... оның ... - ... ... ... жоғары деңгейде дамыған
таңбалық жүйе Т. Гивонның көрсетуінше, екі негізгі компоненттен тұрады: ... ... ... 2) ... ... ... сөз етіп отырған көп пропозициялы дискурс - осы компоненттің
алғашқысының ... ... ... ... біріншінің құрамына ұғымдық
лексикон мен пропозициялы ақпарат енеді. Үшеуінің өзара байланыстылығы
негізінде ... ... ... ... ... ... ... байланысты тораптардан тұратын желіні еске
түсіреді де, сол желінің тораптарында жекелеген концептер ... ... ... ... таңбалаушысына, яғни сөзге ие. ... ... - ... ... ... ... ... дербес тәжірибелер емес) тәжірибе типтерінің ... ... ... ... ... ... қоймасы
болып табылады. Ұғымдық лексиконды когнитивтік ... ... ... ... Ал ... ... былайша түсіндіруге
болады: концептер, соған сай ... ... бір ... ... ... ... олардың қатынастары туралы байымдауларда бірігеді, сол
болмысқа тән ... ... ... Бұл байымдаулар пропозициялар
деп аталады. Олар хабар бірлігі, яғни ... да бір ... ... ... ... ... білдіре ... ... не ... ... ... ... айналған ақпарат
- пропозициялы ақпарат. Бұл жерде «ақпарат» термині ... ... тұр. ... бұл ... дәл ... ... берсек:
«Любой материал с содержанием» [35.327]. Яғни бұл ... ... ... өңделген, түсінікті кез келген ... ... ... ... ... ... ... клауздармен кодталады. Өз кезегінде ол сыртқы және ішкі ... ... ... де ... бола ... ... ... комбинациясын да
түзеді. Ал когнитивтік психологияда пропозициялы ақпаратты таңбалау ... жад ... ... ... өзінің термин ретінде
қалай анықталғандығына назар аударсақ, оған ... ... ... ... ... representation – воспроизведение, показ).
Представление языковых ... в ... ... ... Бұл анықтамаға сүйеніп, «репрезентацияның когнитивтік ... ... ... жүйе ретіндегі тілдік деректер мен
мәліметтердің нанымды жағдайда жеткізілуі ... ... ... ... ... қатысты, сондай-ақ
психологиядағы моделдерге қатысты зерттеулерде жиі сөз ... ... мен ... ... ең біріншіден, қызметіне
байланысты айрықшаланады. Пропозициялы репрезентациялар - бұл ... ... ... өмірге қатысты алғанда жалған да, ... да ... ... ... ... ... қабылдай алмайды, олар осы ... ішкі ... ие. ... ... әлемнің ментальды
моделінің кейбіріне қатысты алғанда пропозициялы репрезентациялар шын не
жалған болады. Бұл ... ... ... ... ... ... ажыратуға қажет бірден-бір құрал болып табылады, ал
олардың түрі мен ... ... ... ... жоқ. ... ... ... көрсетеді (репрезентациялайды), соған сай оның
құрылымы ... ... ол ... репрезентация құрылымына сай болып
түзіледі, соны тікелей қайта шығарады не соған ұқсас болады. Оның ... ... ... сай ... тән ... ... [119. 76]
Бұл бағытта зерттеу жүргізген ғалымдардың пайымдауынша, модель
құрылуда тек ... ... ... ... сондай-ақ жалпы білімге және т.б. ... да ... Егер ... кеңістіктегі заттардың
орналасуын сипаттайтын болса, әрі ол белгілі бір ... ... ... соған сай модельдің құрылуы жеңіл өтетінін тәжірибе
нәтижесі көрсеткен. Жадтағы ... ... ... көрінуі, құрылған
пропозицияларды еске түсіруге қарағанда тез ... ... ... еске ... үшін ... ... жадтың қозғалысы сөзбен берілетін
айтылымды жаңғыртуы ... Бұл ... ... ... үшін ... Атап ... ... мәні, оның семантикалық
репрезентациясы модельдің қалыптасуы үшін ... ... ... ... конструктивтік, оперативтік, пресуппозициялы,
стратегиялық, контекстуальды, прагматикалық болып ... ... ... пен ... ... грамматикалық
кодтаған клауздар (предикативтік конструкциялар) ... оның ... ... қабаттағы не үстірт құрылымдағы бірлігі -
мәтін немесе дискурс.
Жекелеген пропозициялар байланыстылықтағы дискурсқа бірігеді. ... көп ... ... ... ... байланыс жекелеген
пропозициялар аясынан шығып кетеді. Байланыстағы ... ... ... ... ... ... арқылы грамматикалық кодталуға
түседі. Пропозициялар ... ... мен көп ... ... ... ... анықтау үшін сөздерді де салыстыра ... Ол үшін мына бір ... ... Ішім бұратылып шанышты да,
босап кетті, кіндіктегі найза сарт етіп ... мен де ... ... аттан ауып-ақ түскені (М.Мағауин). Бұл сөйлемнен
мынадай сөздерді бөліп ... (1) 1) ішім 2) ... 3) ... 4)
мен 5) жауымның 6) аттан 7) бұратыла 8) ... да 9) ... ... сарт етіп 11) тайғанады 12) тарттым 13) мықшия 14) ауып-ақ түскені.
Бұл сөйлемдегі ... ... ... (2) 1) ... ... 2) Ішім ... кетті 3) Кіндіктегі найза сарт етіп
тайғанады 4) Мен де ... ... 5) ... ... ... түскені.
Мұндағы көп пропозициялы дискурс немесе клауздар ... ... ... ... ... бірлігі ретіндегі қалпы: (3) Ішім бұратыла
шанышты да, ... ... ... найза сарт етіп тайғанады, мен
де мықшия ... ... ... ... ... Бұл үшеуінің
арасындағы айырманы, байланысты анықтау үшін ... ... ... ... ... ... сұрақ қойылатынын, сол арқылы нені білдіретінін
білуге болады. (1) (1-14) сөздерін пропозициялы ... тыс, ... ... олар тек ... ... ... Ол ... түрде ғана сұрақ қоюға болады: (4) 1) Ішім дегенде ол ... ... тұр ма, әлде дене ... ... тұр ма? 2) ... ... дене ... қатысты ма, әлде болмаса бір нәрсенің орталығы ... ... ... қандай қару? 4) Мен деп ... кім? 5) Жауы кім? ... ... ... малы ма, әлде ұран ба? 7) ... ... ... Шанышты дегені қадау ма, ... ... өту ... ма? 9) ... ... шешілу ме, бетімен кету ме? 10) Сарт ету ... ... ... ... не? 12) ... ... бір жаққа қарай бет
алу ма (бағыт па), әлде бір ... ... ма? 13) ... ... 14) ... түскені дегенді қалай түсінуге болады?
Клаузға біріге отырып (2) ... ... ... ... ... ... ... Өздерін құрайтын сөз мағыналары
туралы сұрақтардан бөлек, енді әрбір клауз (2-дегі) өздері ... ... ... ... ... мүмкіндік береді. Мысалы:
(5) 1) Іші қалай шанышты? / Не ... ... / Іші не ... ... не ... ?/ Не босап кетті? 3) Не сарт етіп тайғанады? / ... сарт етіп ... / ... ... ... ... 4)
Мен не істедім? / Мен ... ... / Кім ... 5) Жау не ... Жау ... ауып ... / Жау қалай түсті?
Көп ... ... ... ... (2-дегі)
клаузының бірізділігі дискурстық байланыстылықпен ... ... сөз ... қатысты сұрақтардан бөлек, берілетін ... ... ... ... біз ... арасындағы дискурстық
байланысқа сүйенілген сұрақтарды қоя аламыз: (6) 1) ... оның ... ... 2) ... оның іші босап кетті? 3) Кіндіктегі
найзаның сарт етіп ... не ... ... 4) ... ол
мықшия тартты? 5) Нені мықшия ... 6) ... ... ауып түсуі
неліктен ... 7) ... ... ... туу ... ... Жеңген жауынгердің жеңу себебі оның ... мен ... ... ма? 9) Бұл жауласудың, жекпе-жек күрестің
алдын ... ... ма еді? ... ... мен (6)-дағы сұрақтар бір ... бір ... ... ... ... ерекшеліктері бар. Ол мынада: (5)-тегі
әрбір сұраққа жекелеген пропозицияларда ... ... ... ... ... болады. Ал (6)-дағы қойылған сұрақтардың бірде-біреуіне бұлай
жауап беруге болмайды: оның ... ... беру үшін (3) ... бірнеше пропозициялардың мазмұнын түзетін ақпараттарды, тіпті
тұтас мәтінде берілген ... ... ету ... Бұл ... яғни ... дискурстағы дискурстық байланыстылық пен клауздардың
бірізділігі ... ... ... мен ... ақпарат арасындағы айырманы
грамматикалық жағынан дұрыс құрылған, бірақ ешбір мағынасы жоқ ... ... ... түсіндіруге болады. Мұндай сөйлемдерде әрбір бөлек
алынған сөз мағыналы, бірақ ол сөздердің комбинациясы ... ... ... Бұл ... сөз ... ғалымдар, негізінен, Н.Хомскийдің
хрестоматиялық мысалымен түсіндіреді: «Бесцветные ... идеи ... ... ... ... ... ... құрылған, бірақ
мағынасы жоқ сөйлемге ... ... мына ... келтіруге
болады: (7) Жердегі бұлттың сезімі көк. ... ... ... ... мағына сәйкессіздігінен («жердегі бұлт», ... ... ... ... ... мәнсіздігі туып тұр. Ал ол болмас
үшін ... ... ... ... ақпарат өзара кірігу
(қосылу) қатынасында үйлесуі қажет немесе бір ... ... ... ... Ал ... дегеніміз - ... ... ... ... айтқанда, пропозиция түзуге қатысатын семантикалық компоненттер
мен оларды таңбалаған сөздің ... ... ... ... ... ... сөз ... пропозиция мәнін түсінбей-ақ
түсінуге болады, бірақ пропозицияны түзетін сөз ... ... ... түсінуге болмайды.
Пропозициялы ақпарат пен байланыстағы мәтін мәнінің ... ... ... Ол үшін қалыпты, нормаға сай, ақпаратқа ие
пропозицияларды біріктіру керек, бірақ ... ... ... ... жөн. Ол үшін байланыстағы дискурстың (3)–тегі пропозицияларының
орындарын ауыстырамыз, яғни ... ... ... (8):1) ... ... 2) ... аттан ауып-ақ түскені 3) Ішім босап
кетті 4) Мен де ... ... 5) ... ... сарт ... ... ... байланыстағы мәтін болып табылмайтынын
түсіндіру үшін жеке пропозициялардан (8) 1-5)) қандай да бір ... ... ... ... ... қажеттігі жоқ. Оларды
жеке-жеке алғанда пропозициялы-семантикалық жағынан нормаға сай. ... ... ... ... ... ... болмауынан
туындап отыр, бірақ олардың грамматикалық формалары өзгеріссіз. Жоғалып
тұрғаны - ... ... ... ақпараттың бір тақырып,
пайымдауға қазықталып шоғырланбауы және бір ... ... оны ... ... ... Дискурстық байланыстылықты түзуге, сезінуге үйрету
тілді оқыту әдістемесінде практикалық ... ие және ... ... ... ... жүр. Мұндай жаттығулар
сипатында ... ... ... сөйлемдерді рет-ретімен
орналастыр; өлең шумақтарының тармақтарын ... ... ... ... тіл ... ... ... сүйене отырып дискурстық
байланыстылықты ... ... Осы ... тәсілдер сөздердің орын
тәртібін өзгерткенде олардың арасындағы синтаксистік ... ... ... ... ... еңбектерде, атап айтқанда,
Қ.Жұбановтың зерттеуінде кездеседі [58.96-101]. Бірақ бұл ... ... ... ... сөздер қатынасы алынған.
Пропозициялы ақпарат пен дискурстық байланыстылық та кірігу (қосылу)
қатынасында болады, басқаша айтқанда, бұлар да бір ... ... ... ... ... ... құрамындағы жекелеген клауздардың
мәнін ұғуға болады, бірақ ... ... оны ... ... ... ұғу ... ... пропозициялы дискурсқа қалыпты грамматикадағы ... ... мен ... ... де ... түседі.
ІІІ ТАРАУ. КӨП ПРОПОЗИЦИЯЛЫ ДИСКУРС – КОГНИТИВТІК ҚҰРЫЛЫМДЫ БЕКІТЕТІН
ТІЛДІҢ БІЛІМДІК МОДЕЛІ
3.1. Мәтін мен мәнмәтін байланысы
Біз ... ... ... ... ішінен дискурстың
шынайы болмысын танытатын сипатын – коммуникация + мәтін [43] негізге ала
отырып, оны мәтін мен ... ... сөз ... ... тіл ... ... ... тұста коммуниканттар арасында диалогтық сипатта ... ... ... ... ... ... кесіндісі десек, мәтін
сол тілдік әрекет ... ... ... ... ... ... Мұны дискурстың сөзде пайда ... ... ... [11] ... ... ... ... да, жанды
сөйлеу үрдісінің тілдегі таңбалық ізі ретінде ... ... ол ... бір
сөйлеу актісінде басқаша сипатта тірілу қабілетіне ие, сол ... ... ... ... пайда болған кезіндегі коммуникативтік жағдай
ұшқындары сақталады, ... ол өзін ... ... ... ... өзгеріске ұшырайды. Мысалы, бір жағдайдағы ... ... ... өзгеше жеткізуге болады емес пе ? Осыған сай халқымызда
Жаманға сөз айтпа, тар жерде ... ... ... мақал бар. Тіл тілдік
әрекеттің ... ... ... ... де, ... дауыс
жамылғышын жамылып өзін қабылдаушыға арналып дыбысталған сәтінде де ... ... ... ... коммуниканттардың даярлық сәтіндегі
немесе сөз түзу сәтіндегі қызметі ойдағы ... ... ... көшіруінен немесе символдауынан көрінеді. ... ... жеке ... ... ... қандай да бір электрохимиялық ... ... ... да олар бір ... ... ... осы күйінде
тікелей ауыса ... ... екі ... ағза ... ... ... байланысы жоқ, сондықтан ой бастапқы күйінде көше
алмайды. Тіл басқа да ... ... ... ойды ... ... бір ... ... екіншіге көшіреді [120.28]. Бұл
келтірілген ой тілдің ... ... ... өз ойын ... ... ... сол түзілген, заттанған өнімнің жансызданып
орналасатын орны да – тіл. ... ... өзге де тіл ... ... азық бола ... өзі ... өніміне айналады. Бұл адамның тілді
меңгеруі кезіндегі қанша түсінікті біліп және соны ... ... ... болады. Жеке-жеке сөздердің мағынасын әр ... ... ... ... сөз ішінде тұтастықта түзуі әр
қилы, соған сай ой, ... ... ... шешендігін қайтерсің, мынау бір тіл
мен ... ... ... адам ғой ... енді ... ... аузынан
сөзі түсіп, екі сөздің басын құрай ... ... ... ... ... бәрі де - бір тіл өкілдері, бәрі де - сол ... ... ... ... ... ... ... болуы неліктен десе, бірден
әркімнің сөйлеу қабілеті ... ... ... аламыз. Міне, осы тұстан
бастап-ақ дискурсқа қатысты мәнмәтін моделі мен мәтін моделі проблемалары
тілге тиек ... ... ... Т.А. ван ... ... жағдайды, әрекет орнын, жағдайға қатысушыларды,
коммуникация ... ... ... ... не басқа да актілерді
бейнелейді. Мәтіннің не ... ... осы ...