Сирек кездесетін қой тұқымдарының хромосомалық аберрациясының кездесу жиілігі

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 3

1. Әдебиетке шолу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 4.14

1.1 Қойдың әр түрлі тұқымдары мен популяцияларының цитогенетикасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 4.10

1.2 Қазақстанның әр түрлі табиғи.экологиялық аймақтарында өсірілетін қой тұқымдары мен популяцияларының салыстырмалы цитогенетикалық сипаттамалары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 10.12

1.3 Қойлардың эмбриондарының, ұрықтарының, даму сатысының соңғы айларындағы іштегі қозыларының және өлі туылған қозыларының цитогенетикасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 13

1.4 Тұқымдық және өсімталдық қасиеттері бұзылған және әр түрлі аурулары бар қойлардың цитогенетикалық сипаттамалары ... ... ... . 14

2. Зерттеу материалдары мен әдістері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 14.18

2.1 Қазақстандағы сирек кездесетін және жоғалып бара жатқан қой тұқымдарының иммуногенетикалық және цитогенетикалық ерекшеліктерін зерттеу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 14.15

2.2 Қойлардың, тумыстан болған аномалиялары бар қозылардың, эмбриондардың, ұрықтардың, өлі туған қозылардың клеткаларынан хромосома препараттарын дайындау әдістері ... ... ... ... ... ... ... ... ... 15.17

2.2.1 Хромомосома препараттарын бояу және тұрақты препараттар дайындау жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 17.18

3. Зерттеу нәтижелері мен оларды талқылау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 18.21

4. Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 22

5. Қолданылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 23.25
Хромосомалар – жасуша ядросында құрылымы жіпше тәрізді орналасқан нуклеопротеиндер. Олар митоз және мейоз кезінде бояу арқылы анықталады. Хромосоманың негізгі компоненті –дезоксирибонуклеин қышқылдары (ДНҚ) және ядролық протеин – гистон, оларда гендер жиынтығы болады. Олор организмнің өсіп-өнуі, дамуы және онтогенездің жалпы ағымына қажетті генетикалық информациямен қамтамасыз ететін, жануарлардың белгілері мен қасиеттерінің тұқым қуалаушылығы мен өзгергіштігіне генетикалық бақылау жасайтын құрылымдар. Хромосома геномның үзік-үзікті жеке бөлігі болып саналады.
Мутация дегеніміз – организм генотипінің, яғни хромосомалар мен олардың құрамды бөліктері – гендердің өзгеруіне байланысты кездейсоқ пайда болатын, тұқым қуалайтын өзгергіштік. Мутация барлық организмдерге тән, ол пайдалы да, зиянды да болады. Бірақ, көбінесе адам мен жануарлар үшін зиянды болады. Ол химиялық, физикалық, биологиялық және т.б факторлардың әсерінен болады.
Хромосомалық мутация түрлі хромосомалық өзгерістерге байланысты болады.Бұл жағдайда хромосомалардың құрылымы өзгереді. Ондай өзгерістер хромосомаішілік және хромосомааралық долып келеді. Хромосомаішілік өзгерістерге дефишенсия – хромосома ұштарының жетіспеушілігі; делеция – хромосоманың бір бөлігінің үзіліп түсіп қалуы; инверсия – хромосома хромосома бөлігігің 180º-қа бұрылуына байланысты гендердің орналасу ретінің өзгеруі; дупликация – хромосоманың белгілі бір бөлігінің екі еселенуі.Хромосомааралық өзгерістерге хромосоманың бір бөлігінің оған ұқсас емес басқа бір хромосомамен ауысып кетуі жатады, оны транслокация дейді.
Сондықтан жұмыстың мақсаты – қойды цитогенетикалық әдістің көмегімен зерттеу немесе клеткалардағы хромосомалардың жалпы санын анықтау, жеке хромосоманың құрылысын – морфологиясын сипаттау, олардың абсолютті және салыстырмалы ұзындықтарын өлшеу, хромосомалардың ұзын және қысқа иықтарының ара қатынастық мөлшерін – центромерлік индексін есептеу, ядрошық ұйымдастырушы аудандардың қандай хромосомада орналасқанын көрсету, гомологты хромосомалардың бір-біріне ұқсастық деңгейін тексеру, хромосомолардың ұзына бойында эухроматиндік және гетерохроматиндік аудандардың қалыпты орналасуын айқындап, нақты белгілеу. Соның нәтижесінде сирек кездесетін қой тұқымдарындағы хромосомалық аберрациялардың (хромосомалық мутациялардың) кездесу жиілігін анықтау. Осыған байланысты қойлардың жалпы онтогенезі кезеңінде немесе ерте эмбриондық кезеңнен бастап жастарының үлкею сатыларына байланысты олардың клеткаларындағы хромосомалардың өзгеру деңгейін зерттеу.
Жұмысты іске асыру ішін келесі міндеттер алға қойылды:
- Цитогенетикалық зерттеулер жүргізу үшін малды таңдап алу;
- Хромосома препараттарын дайындау үшін клкткаларды организмнен бөліп алу;
- Хромасома препараттарын дайындау;
- Цитогенетикалық сипаттама жасау.
1. Вермель Е.М. История учения о клетке. Москва: Наука, 1970. 259 с.

2. Жапбасов Рахимбек. Қойдың цитогенетикасы және тератологиясы. Алматы-2006: Бастау

3. Конюшко С.И. Предварительные цитогенетические параметры первичных культур печек ембрионов овец, культивируемых клеток животных и человека // В сб.: Материалы Всесоюзн. Совещ. Пущино, 1985. С. 233.

4. Жапбасов Р. Характеристика кариотипа овец и спонтанная изменчивость хромосомного набора в клетках их костного мозга: Автореф. Дисс... канд. Биол. Наук. Москва, 1976. 18 с.

5. Мухамедгалиев Ф.М., Савицкий В.Ф., Бигалиев А.Б., Абишев Б., Жапбасов Р. Кариотип новых пород животных Казахстана // В. сб.: Материалы ׀׀ съезда Всесоюзного общества генетиков и селекционеров им. Н.И. Вавилова. Генетика, селекция и гибридизация с.-х. Животных. Москва, 1972. С. 176.

6. Укбаев Х.И., Жапбасов Р. Исследование хромосомного набора каракульских овец Гурьевского зоводского типа // В. сб.: Научно-технический прогресс в каракулеводстве. Алма-Ата, КУайнар. 1988. С. 55-60.

7. Кусмолданов К.С., Жапбасов Р., Ауелбаев А. С., Таджиев К.П. Иммуногенетический и цитогенетический моноторинг сельсохозяиственных животных Казахстана. Алматы, 2005. 195 с.

8. Гольдман И.Л., и др. Цитогенетическая лоборатория для исследования хромосом животных и птиц // Вестник сельскохозяйственной науки, 1970. №3. С. 96-100.

9. Bruere A.N., Mc Laren R.D7 The ideogram of sheep with particular reference to secondary constrictions // Canat J. Genet. And Cytol., 1967. V. 9, N 3. P. 543-547.

10. Шарипои И.К. Кариотип домашних и диких овец. Алма-Ата: Наука, 1989. 141с.Монахов М.А. Гатерохрамотиновая система интерфазного ядра в цитогенетическом мониторинге // В. сб.: Материалы Всесоюзн. Конф. По цитогенетике с.-х. Животных. Москва, 1985. С. 59-60.


11. Тойшибеков М.М., Батталханов Е., Оразалиев Б., Перекалин Ю.А., Даминов Б. Теоритические и практические аспекты трансплантации зигот в племенном овцеводстве // В. сб.: Генетика и селекция сельскохозяйственных животных. Алма-Ата, Наука. 1986. С.53-56.

12. Тойшибеков М.М., Батырханов М.С. Использование метода трансплантации эмбрионов для ускоренного размножения австрализированных мериносов и получение трансгенных животных // В. сб.: Материалы Всесоюзн. симп. «Трансплантация эмбрионов с.-х. животных». Алма-ата, Наука, 1989. С.53.

13. Кракосевич А., Гавриков А., Цочев И., Маслев Ц. Цитогенетична оценка на донори за получаване на ембриони Животновъд. науки, 1988. Т.25, №6. С.76-79.

14. Чернева Ф.С. Ассоциативная способность хромосом у коров-доноров эмбрионов В сб.: Актуальн. вопр. селекци.-племен. работы в животноводстве. Москва, 1989. С. 20-22.

15. Тоишибеков М.М., Адырбеков И.А., Даминов Б. Трансплантация эмбрионов в каракулеводстве // В. сб.: Материалы 2 Всесоюзн. совещ. «Генетика развития». Ташкент, 1990. С. 259-260.

16. Дубинин Н.П. Мутагены среды и наследственность человека // В. сб.: Генетические последствия загрязнения окружающей среды. Москва, 1977. С.3-13.

17. Мутагены среды и наследственность человека // Успехи современной генетики, 1984. № 12. С. 3-29.

18. Жапбасов Р. Частото хромосомных нарушений у кроссбредных и каракульских ягнят с вражденными пороками развития // В. сб.: Материалы 2 Всесоюзн. конф. « Цитогенетика и биотехнология» . Ленинград, Пушкин, 1989. С. 86-87.

19. а) Жапбасов Р. Перспективы развития цитогенетических исследований овец // В. сб.: Материалы Всесоюзн. совещания «Трансплантация эмбрионов сельскохозяйственных животных». Алма-Ата, Ғылым. 1991 а. С. 143-148.

б) Жапбасов Р. Использование цитогенетических достижений в овцеводстве // В. сб.: Биотехнология. Приложение к экспресс-информации «Новости науки Казахстана». Алма-Ата, 1991. б. С.91-93.


20. Воит Г., Семиошкина Н., Карабалин Б., Мукушева М., Кислухин А., Кайрамбаев С., Мукушева А., Кадырова Н., Жапбасов Р., Абильдинова Г., Святова Г. Экологические пути миграций радионуклеотидов. Связанных с ядерными испытаниями на Семипалатинском полигоне. Курчатов: 2000. 95 с.

21. Алексахин Р.М. Сельскохозяйственная радиоэкология: результаты, актуальные задачи, перспективы ( к итогам 10-летних исследований в регионе аварии на Чернобыльской АЭС). Радиация и риск, 1997. Вып.9. С. 44-47.

22. Исамов Н.Н., Козьмин Г.В., Кругликов В.П., Иванов В.Л., Грудин Н.С., Шесченко А.С., Грудина Н.В., Ульяненко Л.И., Саруханов В.Я., Сарапульцев И.А., Шевченко Т.С Илисеева И.В. Состояние здоровья сельскохозяйственных животных на территориях, подвергшихся радиоактивному загрязнению в результате аварии на Чернобыльской АЭС Радиация и риск, 1997. Вып.9. с. 48-45.

23. Сейсебаев А.Т., Смагулов С.Г., Тулеубаев Б.А., Токаев З.К. Современные проблемы радиоэкологии бывшего Семипалатинского испытательного полигона. Павлодар: 1997. 21 с.

24. Берикболов Б.Р., Шашков И.А., Бахур А.Е., Малышев В.И., Добинчук В.Т., Березина Л.А., Мануилова Л.И, Формы нахождения и осебенности определения техногенных долгоживущих радионуклеотидов в почвах Семипалатинского ядерного полигона // Геология Казахстана, 1998. № 2. С. 107-116.

25. Кругликов Б.П. Транспорт Сs в желудочно- кишечном тракте жвачных животных. // Сельскохозяйственная биология, 1990. № 6. С. 196-198.

26. Жапбасов Р. Цитогенетический тератологический скрининг некоторых популяций овец Казахстана: Автореф.дисс....докт. биол. наук. Ташкент, 1995. 39 с.

27. Шарипов И.К. Методы анализа хромосом у млекапитающих. Методическое руководство. Алматы, Қазақ университеті, 1998. 57 с.

28. М.М. Тойшибеков, Р. Жапбасов, А.А. Абдулина, Р.Ж. Джусупова, А.Т. Жолдыбаева. Изучение иммуногенетических и цитогенетических особенностей аборигенных, редких и исчезающих пород овец Казахстана. Вестник КазНУ, серия биологическая, № 1 (36), 2008. с. 71-74.
        
        әл- Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің
Биология факультеті
Цитология және гистология кафедрасы
Биотехнология мамандығының 4 курс ... ... ... қой тұқымдарының хромосомалық аберрациясының кездесу
жиілігі
Орындаған: ... ... ... ... ... ... ... профессор ____________________________________ Нуртазин С.Т.
(күні, қолы)
Алматы- 2008
Мазмұны
Кіріспе.....................................................................
........................................ 3
1. ... ... ... әр түрлі ... мен ... ... ... әр ... ... ... қой тұқымдары мен популяцияларының ... ... ... ... ... ұрықтарының, даму сатысының соңғы
айларындағы іштегі қозыларының және өлі ... ... ... ... және өсімталдық қасиеттері бұзылған және әр ... бар ... ... сипаттамалары.............
14
2. ... ... ... ... ... сирек кездесетін және жоғалып бара жатқан қой
тұқымдарының ... және ... ... ... Қойлардың, тумыстан болған аномалиялары бар қозылардың,
эмбриондардың, ұрықтардың, өлі ... ... ... ... ... әдістері....................................
15-17
2.2.1 Хромомосома препараттарын бояу және ... ... ... ... ... мен ... 18-21
4.
Қорытынды...................................................................
.............................. 22
5. Қолданылған
әдебиеттер...............................................................
23-25
Кіріспе
Хромосомалар – жасуша ядросында құрылымы жіпше тәрізді ... Олар ... және ... ... бояу арқылы
анықталады. Хромосоманың негізгі компоненті –дезоксирибонуклеин ... және ... ...... ... ... жиынтығы болады. Олор
организмнің өсіп-өнуі, дамуы және ... ... ... ... ... қамтамасыз ететін, жануарлардың белгілері мен
қасиеттерінің тұқым қуалаушылығы мен өзгергіштігіне ... ... ... ... ... ... жеке бөлігі болып
саналады.
Мутация дегеніміз – ... ... яғни ... ... ... бөліктері – гендердің өзгеруіне байланысты кездейсоқ пайда
болатын, тұқым қуалайтын өзгергіштік. Мутация барлық организмдерге тән, ол
пайдалы да, ... да ... ... ... адам мен ... ... болады. Ол химиялық, физикалық, биологиялық және т.б факторлардың
әсерінен болады.
Хромосомалық мутация түрлі ... ... ... жағдайда хромосомалардың құрылымы өзгереді. Ондай өзгерістер
хромосомаішілік және хромосомааралық ... ... ... ...... ... ... делеция –
хромосоманың бір бөлігінің үзіліп түсіп қалуы; ...... ... ... ... ... ... орналасу ретінің
өзгеруі; дупликация – хромосоманың белгілі бір ... ... ... ... бір ... оған ұқсас
емес басқа бір хромосомамен ауысып кетуі жатады, оны транслокация дейді.
Сондықтан жұмыстың мақсаты – қойды цитогенетикалық әдістің ... ... ... ... ... ... ... жеке
хромосоманың құрылысын – морфологиясын сипаттау, олардың абсолютті және
салыстырмалы ұзындықтарын ... ... ұзын және ... ... ... ... – центромерлік индексін есептеу, ... ... ... ... ... көрсету,
гомологты хромосомалардың бір-біріне ұқсастық деңгейін ... ... ... ... және ... ... ... айқындап, нақты белгілеу. Соның нәтижесінде
сирек кездесетін қой тұқымдарындағы ... ... ... кездесу жиілігін анықтау. Осыған ... ... ... ... ... ерте ... кезеңнен бастап
жастарының үлкею сатыларына байланысты олардың ... ... ... ... іске асыру ішін келесі міндеттер алға қойылды:
- Цитогенетикалық зерттеулер жүргізу үшін ... ... ... ... препараттарын дайындау үшін клкткаларды организмнен
бөліп алу;
- Хромасома препараттарын дайындау;
- ... ... ... ... шолу
1.1. Қойдың әр түрлі тұқымдары мен популяцияларының
цитогенетикасы
20 ғасырдың ... ... ... ... ... ... ... жұмыстар басталды. Бұл
зерттеулердің дамуына осыған дейін ... ... ... айқындауға арналған А.Шнайдердің, Э.Страсбургердің және
П.М.Перемежконың ... көп ... ... ... ... ... ... және басқа зерттеушілердің
клеткалардың бөлінуінің заңдылығын және хромосомалардың ... ... ... ... да ... ... 1903 жылы В.Сэттон
хромосомаларда ... ... ... ... туралы
болжам айтты. Бұдан кейінгі зерттеулер организмнің тұқымдық ... ... ... ... болатынын көрсетті [ 1
].
1940-жылдарға дейін қойлардың ... ... ... ... I.Ahmed (1940), R.Berry (1941), S.Makino (1943)
қойлардың аталық сперматогониальдық ұрық ... ал ... ... ... ... диплоидты саны 54 екенін
анықтады. Қой хромосомаларының саны мен ... ... ... ... ғасырдың 60-жылдарында ғана жүргізіле бастады [ 2 ].
Адам хромосомаларын зерттеуде қолданылатын ... ... ... ... ... ... клеткаларға колхицинмен және
гипотоникалық ерітінділермен әсер ету) жануарлар цитогенетикасының ... ... ... Осы ... көмегімен ауыл шаруашылығы
малының, оның ішінде қойлардың хромосомаларының құрылымы және саны жайлы
толық мәлімет ... ... ... ... көбінесе өздігінен жиі
бөлінетін сүйек майының клеткалары мен ... ... ... ... ... зерттейді. Хромосома препараттарын дайындау үшін
организмнің пролиферация процесстері қарқынды жүретін басқа мүшелер мен
ұлпаларының ... ... қой ... ... ... ... ... алынатын клеткаларды пайдалануға болады [ 3,
2].
Бірнеше ғалымдардың жүргізген цитогенетикалық ... ... әр ... тұқымдарының хромосома саны ... ... ... ... ... ... 1970 жылдары
жинақталды [4,9]. Меринос, саутдаун, бордер-лейстер, ромни-марш, ройленд,
дорзет-хорн, шевиот (Borland, 1976), лейстерлік (Ahmed, 1940), ... 1941), ... (Makino, 1943), ... (McFee e.a., ... McLaren, 1967), ... (Dain, 1970), ... қара және ... таулы уэльстік, соуэй (Вruere, McLaren, 1967), болгарлық және
меринос ... ... ... ... драйсдел,
перендейл (Bruere, Mills, 1971), иранның құйрықты (Воронцев және ... ... ... ... бозах, балбас (Кулиев, Мамедов,
1975), монғолдық майлы құйрықты (Орлов және т.б., 1975; 1980), ... ... 1984), ... ... ... ... ... Джохадзе, 1985; 1988), абиссин және ұзын құйрықты (Орлов,
Булатова, 1985), поляктық таулық, ұзын құйрықты және қара ... ... 1985), ... (Gallo e.a., 1988), ... ... ... Rodero-Frandanillo, 1990), сұр және қара қаракөл (Арипов,
Бадалбаева, 1991) және қалмақтың еділбай ... ... ... ... олардың хромосомаларының сандық және құрылымдық
сипаттамалары толық көрсетілді [ 2 ... мен үй ... түр ... ... ... ... тұқымды қойдың кариотипі анықталды. Еділбай қойы мен
қазақтың биязы жүнді қойларының ... ... ... рони-
марш қошқарларымен шағылыстырғанда алынған ... ... ... ... ... хромосомалары бірінші рет зерттеліп, олардың
кариотиптері құрастырылды және хромосомалардың аберрациялары мен ... әр ... ... және әр ... ... ... ... [ 5, 4].
Сонымен қатар дегерестік, қарғалылық, қазақтың етті-жүнді қойларының
тұқымдық топтарының және қазақтың оңтүстік және солтүстік меринос ... ... ... ... ... ... ... [ 6, 2 ].
Цитогенетикалық зерттеулер нәтижелерін үй қойларының шығу тарихын
айқындау үшін пайдалануға ... [ 2 ]. Бұл ... ... ... ... ... үй қойларының шығу тегі мен олардың
эволюциялық өзгеруінің екі түрлі ... бар ... ... [ 4, 2 ...... ... бойынша барлық қой тұқымдары тек қана
жалғыз тектен, олардың акроцентрлі хромосомаларында болған Робертсондық
транслокацияның салдарынан хромосомалар сандарының ... ... – 2n=58 ... 2n=54 ... ... деп ... Ал, екінші –
полифилетикалық жорамал ... ... ... болған сандық өзгерістер бір-бірімен ешқандай байланысы
жоқ әр түрлі популяцияларда да болуы ... ... ... ... [ 2 ... жылдардағы зерттеулер нәтижесінді барлық үй қойларының тұқымдары
жалпы тектен – ... ... ... осы ... ... ... ... [ 11, 12 ].
Қойлардың әр түрлі тұқымдарының клеткаларындағы ... ... ... ... бар ... Хромосомалардағы осындай жалпылама жауап жоқ [ 4 ]. Дегенмен
кейбір зерттеулерде ... ... ... шиыршықтану
деңгейлері ескерілмегендігін айтып өту керек. Хромосомалардың абсалюттік
және салыстырмалы ұзындықтарын дұрыс өлшеу үшін ... ... ... ... алады [ 4, 13, 14 ].
Бірдей әдістемелік ұсыныстар болмағандықтан, зерттеушілердің әр
түрлі қой ... ... ... статистикалық
мағлұматтарын бір-бірімен салыстыруға болмайды. Соңғы ... ... ... қой ... ... ... ... әр түрімен бояу, жеке хромосомаларға сипаттама беру жұмыстары бір
жүйеге келтірілді. Соның нәтижесінде ... ... ... ... ... ... олардың стандарттары белгіленді. Тек
осыдан кейін ғана қойлардың әр түрлі популяцияларының клеткаларынан
алынған метафазалық хромосомалардың марфометриялық ... ... сол ... ... ... ... – аномалиялары бар
дарабастардың хромосомаларымен салыстыруға мүмкіндік туды.
1-кесте. Қой ... ... ... (мкм) және
салыстырмалы (Х-хромосомасы бар гаплоидты жиынтыққа есептегенде,
промильмен ‰ ) ұзындықтары [ 2 ].
| ... | ... ... ... |
| ... ... | ... |мкм |малы, ‰ |
| ... | ... ... | | |
| | | ... | | |
| | | ... | | |
| | | ... | | |
| |М±m |M±m |M±m | | |
|1 ... ... |7,08±0,43 |7,09 |117,85 |
|2 ... ... ... |6,42 |103,72 |
|3 ... ... ... |5,52 |91,76 |
|4 ... ... ... |2,68 |44,55 |
|5 ... ... ... |2,46 |40,89 |
|6 ... |2,37±0,10 |2,41±0,13 |2,39 |39,73 |
|7 ... ... ... |2,16 |35,90 |
|8 ... ... |2,09±0,11 |2,06 |34,24 |
|9 ... ... ... |2,00 |33,25 ... ... |1,97±0,10 |1,83±0,10 |1,89 |31,42 ... ... ... |1,79±0,09 |1,80 |29,92 ... ... ... |1,70±0,08 |1,72 |28,59 ... ... ... |1,68±0,07 |1,70 |28,26 ... ... ... ... |1,61 |26,76 ... ... |1,57±0,07 |1,55±0,08 |1,57 |26,09 ... ... ... ... |1,55 |25,77 ... |1,52±0,07 |1,52±0,07 |1,50±0,06 |1,51 |25,10 ... ... ... ... |1,48 |24,60 ... ... ... |1,44±0,05 |1,42 |23,59 ... ... ... ... |1,38 |22,94 ... ... ... ... |1,32 |21,95 ... ... |1,22±0,08 |1,30±0,06 |1,27 |21,11 ... ... ... ... |1,19 |19,78 ... |1,10±0,05 |1,12±0,05 ... |1,12 |18,62 ... ... ... ... |1,04 |17,29 ... |0,93±0,05 |0,97±0,04 |0,96±0,05 |0,95 |15,79 ... ... ... ... |3,04 |50,53 ... ... |0,61±0,02 |0,67±0,03 |0,64 |10,63 ... ... ... үш ... ... ... Бірінші топқа
морфологиялық құрылымдарына байланысты нақтылы анықталатын, центромерлері
хромосоманың ортасында орналасқан үш жұп ... ... ... бір-бірінен жекелеп ажыратуға ... ... ... 23 жұп ... ... ... ... анықталатыны ең ұзын 4 -жұп пен ең қысқа 23-жұптағы хромосомалар.
Ал, қатар жатқан жұптың хромосомаларының бір-бірінен ... ... ... ... ... ... олардың
морфологиялық өлшемдерін салыстырып зерттеу керек. Жабайы және үй қойлары
кариотиптеріндегі өзгешеліктер ... ... ... және ... ... ... байланысты. Ал,
бұлардың барлығының кариотиптеріндегі аутосомалардың иық саны 58-ге ... ... атап ... ... ... Х – және У – ... кариотипінің үшінші тобын құрады. Жабайы және үй қой тұқымдарының
барлығында жыныс хромосомаларының морфологиялық ... ... ... морфологиясы субметацентрлі және оның марфометриялық
өлшемдері де кішкентай ... ол ... ... ... ... ... ... (1-сурет). Сонымен қатар
цитогенетикалық әдіспен зерттелген ... ... ... ... ... пластинкалардың шеткі аймақтарында орналасады [
4 ]. У-хромосоманың клетка ядросының архитектоникасында осындай ... және ... ... ... ... ... де
анықталды [ 6 ]. Қойдың Х-хромосомасын нақтылы анықтау қиын, себебі ... ең ... ... аутрсомадан морфологиялық өзгешелігі
жоқ. Тек қана Х - хромосоманың ұзындығы ... ... ... ... қоса ... ... ... Х – хромосоманың
екінші қысқа иығы ұзынырақ болады да, ... ... ... ... (2-сурет).
1-сурет. Қошқардың метафазалық клеткасының хромосомалары:
1- метацентрлі; ... ... |
| ... метафазалық клеткаларынан көріністер [ 9 ]
Әр түрлі қой тұқымдарының хромосомаларын ... ... ... ... мен идиограммасын құрастырғанда бірқалыпты бояу
әдістерімен қатар арнайы бояулар мен бояу әдістері қолданылады [ 9, 4 ... ... G - ... бояғанда пайда болатын жіктелген
аудандарды ... әр ... ... ... өте ... үміт ... Бұл ... қолданудың арқасында қойдың хромосомаларына жеке
сипаттама беруге болады. Бірақ бұл бояу ... ... ... ... ... ... көрсете алмайды. Хромосомаларды
дифференциалды бояудың нәтижелілігін қосымша әдістің көмегімен арттыруға
болады. Мысалы, клеткалардан ... ... ... кезінде белгілі
бір уақытта оларға этидиум бромид қосса, препараттарда ... ... бар ... ... пластинкалар табылады.
Прометафазадағы хромосомалар метафазалық хромосомалардан ұзынырақ
болатындықтан ... ... ... ... көп ... ... жұптау жұмыстарының сапасы артады [ 4, 2 ].
Қой ... ... ... ... С - ... ... ... метацентрлі және жыныстық
хромосомаларды нақтылы айқындауға болады, ал ... ... бұл ... жеке ... ... ... [ 10 ].
Хромосомалардың С – гетерохроматиндік сегменттерінің саны ... ... ... ... ... ... және белгілі бір фенотиптің қалыпты жағдайындағы генотипінің
бір варианты ретінде белгілі [ 11 ].
Хромосомаларды арнайы әдіспен бояудың үшінші түрі – азот ... бояу ... ... әдебиетте Ag – бояуы деген атпен белгілі. Бұл
әдіспен бояғаннан кейін ... ұсақ ... ... ... ... аудандарында шоғырланады. Күміс
түйіршіктерінің ... жеке ... ... шоғырлану сипатын
зерттегенде олар 1- жұп хромосомаларынның қысқа иығында, 2- мен ... ... ұзын ... және де 4- мен 25-
акроцентрлі хромосомалардың белгілі бір ... ... ... 10 ]. ... ... ... ... қойлардың жоғарыда
көрсетілген 5 жұп хромосомалары дәлме-дәл анықталады және осы алынған
цитогенетикалық деректерге сүйене отырып, осы ... ... ... тұқым қуалайтын қойдың таңбалы ... ... ... ... ... да пайдалануға болады
[ 2 ].
Хромосомаларды арнайы бояу әдістері цитогенетикаға біраз жетістіктер
әкелді. Бірақ ... ... ... мен популяцияларына
цитогенетикалық зерттеулер ... және ... ... ... ... мен ... болған кемістіктері мен аномалиялары бар
төлдерден ... ... ... ... салыстырғанда
хромосомаларды бояудың бірқалыпты – рутинді әдістерін пайдалану ... ... ... ... ... - әдіспен дайындап,
орсеинмен немесе Гимзамен бірқалыпты бояса, онда ... ... ... ... ... қой ... ... 1-2 күн аралығында беруге болады. Сондықтан асыл ... ... мал ... ... ... зерттейтін
арнайы цитогенетикалық зертханалар ұйымдастыру қажет [ 2 ].
Ауылшаруашылығы малын, соның ішінде қойларды генетикалық ... ... ... өте зор. ... күнде шөп жеп, су
ішетіндіктен қоршаған ортада болған экологиялық ... ... мен ... ... тигізеді. Екіншіден қойды генетикалық үлгі
ретінде пайдаланудың нәтижелерін осындай эксперименттерді зертханалық
жануарларға (тышқандарға) ... ... ... ... ... мен ... байланысты арнайы қайта есептеулер жүргізбей-
ақ бірден тәжірибеде қолдану уақыты қысқарады. Сондықтан ... ... ... оларды цитогенетикалық зерттеулерде генетикалық үлгі
ретінде пайдалану тиімді.
Қой цитогенетикасының маңызды саласы – асыл ... ... ... А.Ф: ... (1985) айтуынша, қазіргі биология
және ауыл шаруашылығы ғылымының негізгі міндеті генетикалық жасырын
кемістіктері бар ... ... ... ... ... алу ... табылады.
Себебі қолдан ұрықтандыруды пайдаланғанда жағымсыз рецессивтік гені бар
бір қошқардың көптеген саулық ұрықтандырылады да, генетикалық ... ... тез ... ... кету қаупі туады. Сонымен қатар қошқар
мен саулықта болатын ... ... ... олардың
төлдеріне де беріледі [ 2 ].
Соңғы жылдары қой шаруашылығында асыл тұқымды, жоғарыөнім беретін
мал ... жаңа ... әдіс – ... ... жиі ... [ 12, 16 ]. Қой ... ... ... ... ... да ... ... жұмыстар
жүргізіліп жатыр [ 13 ]. Гендік инженерия әдісімен трансгенді қой ... Осы ... ... ... үшін қолданылатын әдістерді
жетілдіріп, тәжірибеде пайдаланылатын аналық – ... ......... ... құндылығын анықтау қажет. Эмбрион
алынатын донор саулықтар мен сиырларда осындай цитогенетикалық бағалау
жүргізіле бастады [ 14, 15, 7 ... ... ... ... ... ... әр ... табиғи-экологиялық аймақтарда ... ... ... ... ... ... ... мөлшерін жан-жақты зерттеудің маңыздылығы мен
тиімділігі айқындалады.
1.2. ... әр ... ... аймақтарында
өсірілетін қой тұқымдары мен популяцияларының салыстырмалы
цитогенетикалық сипаттамалары
Қойлардың әр түрлі тұқымдары хромосомаларының саны мен морфологиялық
құрылымдары бірдей. ... ... ... ... ... деген сұрақ туатыны белгілі. Әдебиеттердегі ғылыми-практикалық
цитогенетикалық мағлұматтарға қарағанда, әр түрлі ... ... ... ... ... ... ... зерттеудің өте
маңызды екені анықталды.
Қазіргі ... ... улы ... қоршаған ортаға
таралуының, егістік жерлерді химиялық тыңайтқыштар және пестицидтермен
өңдеудің, ... мен ... ... ... ... ... ... қоршаған ортада мутагендік және
тератогендік заттар жиналып, ... ... адам мен ... ... ... әсер ... ... [ 16, 2 ].
Сондықтан Қазақстанның әр түрлі ... ... ... ... мен олардың популяцияларындағы хромосомалық аберрациялар мен
геномдық мутация ... ... ... сол қоршаған ортада болуы мүмкін
мутагендік және тератогендік факторлардың деңгейіне сипаттама беруге
болады. Себебі қоршаған ортадағы ... ... мен оның ... сол ... ... ... хромосомаларының
аберрация мөлшері мен тумыстан болған кемістіктері бар ... ... ... ... болады деп есептеледі.
Ауыл шаруашылығы малы, оның ішінде қойлар, генетикалық зерттеулер
жүргізу үшін ... ... ... ... ... ... қойларды
осындай зерттеулерде пайдалану экономикалық тұрғыдан тиімді. Себебі
қойларды зерттеу арқылы мал шаруашылығында бірден ... ... ... және ... жануарлар пайдаланылатын көптеген қосымша
зерттеулер жүргізу қажет емес [ 18, 19а, б ].
Цитогенетикалық мағлұматтар Қазақстанның екі оңтүстік облысында және
бір ... ... ... ... ... ... ... және қазақтың биязы жүнді қойлары Алматы облысының Нарынқол және
Іле аудандарынан, еділбай қойлары ... ... ... қойлары
Оңтүстік Қазақстан облысының Сарыағаш, Созақ аудандарынан және Атырау
облысының Қызылту аудандарынан зерттелді.
Бірнеше тұқымға жататын 190 ... 25658 ... ... ... ... талдау жасағанда қой тұқымдарының әр
түрлі популяцияларында хромосомалардың аберрациялары мен ... ... ... анықталды. Архармеринос, түсті қаракөл
(Атырау және Қызылту популяциялары) қойларында жалпы (А) және негізгі (Б)
цитогенетикалық өзгергіштік мөлшері ... ... ... ... Қара қаракөл ... ... ... ... ... ... ... зерттелген барлық малдың
6-7 жастағы кәрі қойлар болғандығымен түсіндіруге ... ... ... ... жағдайда өсірілетін бір қой тұқымының
популяцияларындағы хромосомалардың өзгергіштік деңгейі де әр ... ... ... ... қойларының сырдариялық, созақтық,
атыраулық пен ... ... ... ... ... ... ... хромосомалардың аберрация,
гипердиплоидия және полиплоидия деңгейлері 9,85% ... ... ... ... жоғарғы мөлшердегі цитогенетикалық өзгергіштіктің себебін
анықтау үшін осы аймақтарда өсірілетін ... мал ... ... ... қоршаған ортаға цитогенетикалық ... ... ... ... ... сипатын анықтау
керек [ 7 ]. Бұған мысал ретінде мал ... аз ... ... және ұзақ ... ... әсерін зерттегенде алынған
мағлұматтарды келтіруге болады. Бұрынғы Семей атом сынақ полигонында
өсірілетін ауыл ... ... (қой, ... жылқы) клеткаларындағы
хромосомаларды зерттеу нәтижесінде ... ... ... ... көрсеткіштері басқа аймақтарда өсетін ... ... ... жоғары болатындығы анықталды [ 20 ... ... 5-8 ... ... қан мен қан жасағыш ұлпаларындағы қан
клеткаларының гематологиялық көрсеткіштері ... ... ... осындай
жастағы қойлардан өзгеше болды. Чернобыль атом электр станциясына жақын
маңда өсетін ауылд ... ... қан ... де ... ... ... [ 21, 22, 23 ... полигонының қазіргі радиациялық экологиясы туралы мәліметтер
бойынша әр түрді радионуклидтер топырақтың жоғары қабаттарында ... [
24 ]. ... ... ... ... ... деңгейінің екі есеге дейін жоғарылауы осы мал түрлері ... ... ... – 137 және стронций – 90 радионуклидтерінің
жиналу жылдамдығына байланысты [ 22, 25 ]. ... аз ... ... ұзақ ... және үнемі әсер еткенде әр ... ... ... ... сезімталдығы сол организмнің
физиологиялық жағдайына, заталмасу процесцінің ... әр ... мен ... ... ... ... әр деңгейде болады
[ 20 ].
2-кесте. Әр түрлі қой тұқымдарындағы цитогенетикалық тұрақсыздық
мөлшері
| | ... ... ... |
| ... % ... | ... | |
| |жас ... қой ... ... |саулықтар |қошқарлар |саулықтар |қошқарлар |бойынша, |
| | | | | | ... |
| | А |
| | | | | |
| ... |Х² ... |Х² |
| | | | | ... ... |- | |20 | ... |- | |10 | ... |20 | |10 | ... |20 | |10 | ... |10 | |20 | ... |10 | |10 | ... |20 |10,05 |10 |10,01 ... |10 | |- | ... |10 | |10 | ... |0,300 | |0,150 | ... жиіліктер |0,250 | |0,250 | ... |0,250 | |0,350 | ... |0,200 | |0,250 | ... | | | | ... | | | | |
| | | | | ... генотиптері |33,3 | |34,6 | ... |30,8 | |19,2 | ... |35,9 |3,091 |46,2 |0,077 ... |0,513 | |0,577 | ... ... |0,487 | |0,423 | ... | | | | ... | | | | |
| | | | | ... генотиптері |46,2 | |42,3 | ... |18,0 | |26,9 | ... |35,8 |1,889 |30,8 |3,554 ... |0,642 | |0,576 | ... ... |0,358 | |0,423 | |
|S | | | | |
|F | | | | |
| | | | | ... ... |30.7 | |50 | ... |38,5 | |34,6 | ... |30,7 |5,659 |15,4 |12,18 ... |0,462 | |0,576 | ... ... |0,538 | |0,424 | ... | | | | ... | | | | |
| | | | | ... генотиптері |28,3 | |30,8 | ... |33,3 | |38,4 | ... |38,4 |2,044 |30,8 |3,77 ... |0,475 | |0,462 | ... ... |0,525 | |0,538 | ... | | | | ... | | | | ... ... ... ... бойынша көбінесе гомозиготалы АА,
ББ және гетерозиготалы АС, ал Al локусында гомозиготалы ВВ ... ... ... ... ... ... ... DD және гетерозиготалы ВС, альбумин локусында гомозиготалы АА
генотиптерінің кездесу жиілігі көбірек.
4-кесте. Еділбай тұқымы қойларының соматикалық ... ... мен ... ... ... ... | | ... ... ... %-бен |қ ... ... ... | ... |
| | ... А |Б |
| | ... ...... | | |
| | | | ... | | | ... |109/253 |17,43 |- |- |0,59 |18,02 |0,59 ... |263/370 |13,68 |1,14 |- |1,08 |1,59 |2,22 ... |218/396 |13,76 |- |0,91 |2,02 |16,69 |2,93 ... |224/363 |17,85 |0,44 |0,44 |3,03 |21,76 |3,91 ... |226/303 |12,38 |- |0,88 |0,66 |13,92 |1,54 ... |417/603 |20,86 |0,95 |3,84 |2,48 |28,13 |7,27 ... |266/395 |12,03 |0,37 |- |0,76 |13,16 |1,13 ... |310/465 |15,16 |0,96 |2,9 |1,07 |20,09 |4,93 ... |203/405 |19,21 |0,49 |- |1,23 |20,93 |1,72 ... |16,14 |0,63 |1,31 |1,46 |- |- ... | | | | | | | ... ... ... ... ... ... хромосомалық
аберрациялар мен геномдық мутацияларының кездесу жиілігі
| | | ... ... %-бен |қ ... ... |ен | ... |
| ... | |
| |лар | | |
| | ... А |Б |
| | |дия ... |р |дия | | |
| | | | ... | | | ... |198/381 |17,68 |0,50 |1,01 |0,78 |19,97 |2,29 ... |315/416 |18,09 |0,95 |2,22 |1,44 |22,70 |4,61 ... |564/605 |14,00 |0,53 |0,35 |3,96 |18,84 |4,84 ... |97/170 |13,40 |- |1,03 |- |14,43 |1,03 ... |259/353 |16,21 |0,77 |1,16 |0,29 |18,43 |2,22 ... |340/474 |18,82 |1,47 |2,35 |1,89 |24,53 |5,71 ... |147/280 |11,56 |- |1,36 |0,71 |12,93 |1,36 ... |296/410 |18,24 |1,01 |1,35 |1,71 |22,31 |4,07 ... ... ... |- ... | | | | | | | ... Осы және ... да ... : 117- гиподиплоидты,
гипердиплоидты клеткалар мен хромосомалық ... бар ... ... ... ... ... ... 287- полиплоидты
клеткалардың кездесу жиілігін ... ... ... ... ... А- ... цитогенетикалық тұрақсыздықтың
(гиподиплоидия + гипердиплоидия + ... ... + ... ... Б- ... және ... хромосомалар жиынтығы
бар клеткалардың,сонымен қатар хромосомалық аберрациялары бар ... ... ... ... қойларында спонтанды хромосомалық аберрациялар дәрежесі 0%-
дан 3,03% аралығында болса, ал шыңғыс қой тұқымдарында бұл көрсеткіш ... 2,35% ... ... ... ... ... ... хроматидтік делециялар түрінде болады. Кейбір метафазаларда
ацентрлік фрагменттері жоғалтылған. Гиподиплоидты хромосомалар жиынтығы бар
клеткалар саны орташа есеппен 16,4% –ды ... ал жеке ... ... 19,21% және 20,86% –ға ... ... клеткалардың саны орта шамамен 1,46% ды құраған ... ... ... ... ... ... болды.
Еділбай және шыңғыс қой тұқымдарына ... ... ... бұл ... ... тән ... ... көрсетті.
Мал шаруашылығы практикасында генетиканың иммуно- ... ... ... ... азайтады және популяциямен ... ... жаңа ... қол жеткізуге мүмкіндік береді.
Пайдаланылған әдебиеттер
1. Вермель Е.М. ... ... о ... ... ... 1970. 259 ... Жапбасов Рахимбек. Қойдың цитогенетикасы және тератологиясы. Алматы-
2006: Бастау
3. Конюшко С.И. Предварительные цитогенетические параметры ... ... ... ... ... ... животных и
человека // В сб.: ... ... ... ... 1985. С. ... ... Р. Характеристика кариотипа овец и спонтанная изменчивость
хромосомного набора в клетках их ... ... ... Дисс...
канд. Биол. Наук. Москва, 1976. 18 с.
5. ... Ф.М., ... В.Ф., ... А.Б., ... ... Р. ... новых пород животных Казахстана // В. сб.:
Материалы ׀׀ ... ... ... ... и ... Н.И. Вавилова. Генетика, селекция и гибридизация с.-х. Животных.
Москва, 1972. С. 176.
6. Укбаев Х.И., ... Р. ... ... ... овец ... ... типа // В. сб.: Научно-
технический прогресс в каракулеводстве. Алма-Ата, ... 1988. С. ... ... К.С., ... Р., Ауелбаев А. С., Таджиев К.П.
Иммуногенетический и цитогенетический моноторинг сельсохозяиственных
животных Казахстана. Алматы, 2005. 195 ... ... И.Л., и др. ... лоборатория для исследования
хромосом животных и птиц // ... ... ... ... С. ... Bruere A.N., Mc Laren R.D7 The ideogram of sheep with ... to secondary constrictions // Canat J. Genet. And Cytol.,
1967. V. 9, N 3. P. 543-547.
10. ... И.К. ... ... и ... ... Алма-Ата: Наука, 1989.
141с.Монахов М.А. Гатерохрамотиновая система интерфазного ядра в
цитогенетическом мониторинге // В. сб.: ... ... ... По
цитогенетике с.-х. Животных. Москва, 1985. С. 59-60.
11. Тойшибеков М.М., Батталханов Е., ... Б., ... ... Б. Теоритические и практические аспекты трансплантации зигот в
племенном овцеводстве // В. сб.: ... и ... ... Алма-Ата, Наука. 1986. С.53-56.
12. Тойшибеков М.М., Батырханов М.С. ... ... ... для ... ... мериносов и получение трансгенных животных // ... ... ... ... ... эмбрионов с.-х.
животных». Алма-ата, Наука, 1989. С.53.
13. Кракосевич А., Гавриков А., ... И., ... Ц. ... на донори за получаване на ембриони Животновъд. науки, 1988. ... ... ... Ф.С. Ассоциативная способность хромосом у коров-доноров
эмбрионов В сб.: ... ... ... ... ... Москва, 1989. С. 20-22.
15. Тоишибеков М.М., Адырбеков И.А., Даминов Б. Трансплантация эмбрионов
в каракулеводстве // В. сб.: ... 2 ... ... ... Ташкент, 1990. С. 259-260.
16. Дубинин Н.П. Мутагены среды и наследственность человека // В.
сб.: ... ... ... ... Москва, 1977. С.3-13.
17. Мутагены среды и наследственность человека // Успехи современной
генетики, 1984. № 12. С. ... ... Р. ... ... нарушений у кроссбредных и
каракульских ягнят с вражденными пороками развития // В. сб.: ... ... ... « ... и ... . ... ... 1989.
С. 86-87.
19. а) Жапбасов Р. Перспективы развития цитогенетических исследований
овец // В. сб.: Материалы ... ... ... ... ... ... Ғылым. 1991 а. С. 143-148.
б) Жапбасов Р. Использование ... ... ... // В. сб.: ... Приложение к экспресс-информации
«Новости науки Казахстана». Алма-Ата, 1991. б. ... Воит Г., ... Н., ... Б., ... М., ... ... С., ... А., Кадырова Н., Жапбасов Р., Абильдинова Г.,
Святова Г. Экологические пути миграций радионуклеотидов. ... ... ... на ... ... ... 2000. 95 с.
21. Алексахин Р.М. Сельскохозяйственная радиоэкология: результаты,
актуальные задачи, перспективы ( к ... ... ... ... ... на ... АЭС). Радиация и риск, 1997. Вып.9. С. 44-
47.
22. Исамов Н.Н., Козьмин Г.В., Кругликов В.П., ... В.Л., ... ... А.С., ... Н.В., ... ... В.Я., ... И.А., Шевченко Т.С Илисеева И.В. Состояние
здоровья сельскохозяйственных животных на ... ... ... в ... ... на ... ... и риск, 1997. Вып.9. с. 48-45.
23. Сейсебаев А.Т., Смагулов С.Г., ... Б.А., ... ... ... радиоэкологии бывшего ... ... ... 1997. 21 с.
24. Берикболов Б.Р., Шашков И.А., Бахур А.Е., Малышев В.И., Добинчук
В.Т., Березина Л.А., Мануилова Л.И, ... ... и ... ... ... ... в почвах
Семипалатинского ядерного полигона // Геология Казахстана, 1998. № 2. С.
107-116.
25. Кругликов Б.П. ... Сs в ... ... ... жвачных
животных. // Сельскохозяйственная биология, 1990. № 6. С. 196-198.
26. Жапбасов Р. Цитогенетический тератологический ... ... овец ... ... ... ... ... 39 с.
27. Шарипов И.К. Методы анализа хромосом у млекапитающих. Методическое
руководство. Алматы, Қазақ университеті, 1998. 57 с.
28. М.М. ... Р. ... А.А. ... Р.Ж. ... А.Т.
Жолдыбаева. Изучение иммуногенетических и цитогенетических особенностей
аборигенных, редких и исчезающих пород овец Казахстана. Вестник ... ... № 1 (36), 2008. с. 71-74.

Пән: Биология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 18 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Хромосомалық абберациялар8 бет
"Хромосомалық абберациялар"10 бет
« ОХ Заречное » шарттарында аналық ұядан алынған қара –ала тұқымдарының өнімділік сапасының салыстырмалы көрсеткіштері53 бет
«Абай жолы» эпопеясындағы кездесетін салт-дәстүрлердің қазақ әдебиетінде алатын орны4 бет
Іскерлік кездесулер9 бет
Автомобильді немесе өзге де көлік құралдарын ұрлау мақсатынсыз заңсыз иеленгендігі үшін қылмыстық жауаптылық белгілеу мәселелері бойынша кездесетін сұрақтар мен кемшіліктерді толықтыру және оны құқық қорғау органдары қызметкерлерінің тәжірибеде қолдану тиімділігін жетілдіру жолдарын теориялық тұрғыда анықтау101 бет
Алматы қорығының сирек және жойылып бара жатқан жануарлар популяциясының экологиясы 44 бет
Асыранды балаларда жиі кездесетін генетикалық ауралар және олардың диагностикасы5 бет
Ауданымызда жиі кездесетін паразит құрттар23 бет
Балалардың психикасының дамуында кездесетін дағдарыстың тууы және ерекшеліктері28 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь