Көне заман ғұрыптық-еске алу құрылыстары

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
4
I
1.1
1.2
1.3 ҚОЛА ДӘУІРІНІҢ ҒҰРЫПТЫҚ.ЕСКЕ АЛУ ҚҰРЫЛЫСТАРЫ
Қола дәуірінің ғұрыптық.еске алу орындарының зерттелуі ... ... ... ... ..
Ғұрыптық қоршаулар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
Менгирлер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

12
19
37
II

2.1
2.2
2.3
ЕРТЕ ТЕМІР ДӘУІРІНІҢ ҒҰРЫПТЫҚ.ЕСКЕ АЛУ ҚҰРЫЛЫСТАРЫ
Сақ дәуірінің ғұрыптық.еске алу құрылыстарының зерттелу тарихы.
«Мұртты» обалар ғұрыптық ескерткіш ретінде ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
Ғұрыптық қоршаулар мен тас мүсіндер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...


43
54
61

III

3.1

3.2
КӨНЕ ҒҰРЫПТЫҚ ОРЫНДАРДЫҢ КЕЙІНГІ ДӘУІРЛЕРМЕН ӨЗАРА САБАҚТАСТЫҒЫ
Көне ғибадат ету орындарының ортағасырлық ғұрыптық құрылыстармен байланыстары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
Көне ғұрыптық орындардағы салт.жоралардың қазақтың салт.дәстүрлерімен ұқсастықтықтары және ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ...



64

74
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
86
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТ ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
89
ҚОСЫМШАЛАР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
96
Тақырыптың өзектілігі. Көне заман ескерткіштерінің мол шоғырланған өңірлерінің бірі саналатын Орталық Қазақстан аймағы Еуразия даласындағы археологиялық зерттелу тарихы ғасырдан астам уақытты қамтитын бірегей аудан ретінде белгілі. Сондықтан әр кезеңдерде жүргізілген зерттеулерді жүйелеп, бұрынғы ізденістердің мәнін, археологиялық зерттеулердің маңыздылығын көрсету археология ғылымындағы күрделі мәселелердің бірі.
Қола дәуірі адамзат тарихындағы маңыздылығы қола металлургиясының кең қанат жайып, еңбек құралдары мен қару-жарақ жасауда басты шикізат көзі ретінде қоғамдық-өндірістік қатынастардың дамуына ықпал етуімен сипатталады.
Б.з.д. ІІ мыңжылдықтың бірінші ширегінде Еуразия даласында қола қолданысқа енді. Қоланы өндіру Қазақстан жеріндегі өте бай мыс пен қалайы металдарын жоғары деңгейде игерумен тығыз байланыста болды. Сондай ірі металлургиялық ошақтар Қазақстанның территориясында орналасқан.
Қола дәуірінен кейінгі ерте темір дәуірінде Еуразия даласында, оның ішінде Орталық Қазақстанда көшпенділік үстемдік құрып, темір өндіру мен мал шаруашылығының жаңа форматтағы қоғамы пайда болды.
Біз қарастырып отырған Орталық Қазақстанның аймақтық шекарасының нақты келбеті жоқ. Территориялық тұрғыдан қолданып жүрген «Орталық Қазақстан» термині археологиялық зерттеулерде, әдетте жалпы мағынада қолданылады.
Көлемді географиялық әдебиеттерде, әсіресе аудандарға бөлу туралы еңбектерде «Орталық Қазақстан» түсінігі туралы біржақты көзқарас жоқ және де зерттеушілер бұл терминге үнемі бір территорияны кіргізген емес. Географ мамандар Орталық Қазақстанды көбінесе қазақтың ұсақ шоқылығымен байланыстырады. Ал, Орталық Қазақстан жері бұрыннан қазақ халқының тарихи атауында «Сарыарқа» деп аталатын аумақта орналасқан. Сарыарқаның ортағасырлық формасы «Арқа» екендігі анықталды. «Сарыарқа» атауының қолданыстан шығуы Кеңестік кезеңде орын алды. Аталмыш атау тек Орталық Қазақстанға ғана тән болып, басқа аймақтар жаңаша атауларға ие болды. Бұл әкімшілік бөліністің көне заманның ғұрыптық-еске алу ескерткіштерін зерттеуде үлкен қолайсыздықтар әкелмеуі үшін магистрлік жұмысқа Сарыарқа жеріндегі көне ғұрыптық маңызы бар ескерткіштерді қамтуға тырыстық. Себебі Сарыарқа жері - сонау қола дәуірінен бастап Беғазы-Дәндібай, Тасмола мәдениеттерін қалыптастырған тұрғындардың мекені. Оған дәлел, аталмыш аймақтан көптеп табылып жатқан археологиялық ескерткіштер мен одан шыққан артефактілер болып табылады.
Аталмыш аймақтың археологиялық зерттеу нәтижелері бұдан бірнеше ондаған жыл бұрын ғылыми айналымға енген және жыл сайын жаңа деректер, жаңа ғылыми гипотезалар, көзқарастармен толықтырылып отырылатын көптеген қоныстар мен қорымдар, кен өндіру орындары, ғұрыптық нысандар бар.
1 Маргулан А.Х, Акишев К.А, Кадырбаев М.К, Оразбаев А.М. Древняя культура Центрального Казахстана. – Алматы: Наука, 1966. – 434 с.
2 Маргулан А.Х. Бегазы-Дандыбаевская культура Центрального Казахстана. – Алма-Ата: Наука, 1979. – 360 с.
3 Маргулан А.Х. К изучению памятников района р. Сарысу и Улытау // Вестник АН КазССР. – 1948. – № 2. – С. 34-36.
4 Маргулан А.Х., Басенов Т., Меңдіқұлов М. Архитектура Казахстана. – Алма-Ата: Наука, 1959. – 220 с.
5 Маргулан А.Х. Главнейшие памятники эпохи бронзы Центрального Казахстан // Вестник АН КазССР. – 1956. – №31. – С. 18-33.
6 Оразбаев А.М. Памятники эпохи бронзы Центрального Казахстана // Труды ИИАЭ. –Алма-Ата, 1959. – Т.7. – С. 59-75.
7 Акишев К.А. Эпоха бронзы Центрального Казахстана. // Автореферат дисс... канд. истор. наук. – Л., 1953. – 18 с.
8 Акишев А.К. Памятники старины Северного Казахстана // Труды ИИАЭ. – Алма-Ата, 1959. – Т.7. – С. 3-25.
9 Кадырбаев М.К. Памятники ранних кочевников Центрального Казахстана // Труды ИИАЭ. Археология. – Алма-Ата, 1959. – Том 7. – С. 162-203.
10 Кадырбаев М.К. Могильник Сангыру-2. Новые материалы по археологии и этнографии Казахстана // Труды ИИАЭ. – Алма-Ата, 1961. – Т.12. – С. 48-61.
11 Кадырбаев М.К. О некоторых памятниках ранних кочевников Центрального Казахстана // Известия АН КазССР. Серия истории, археологии и этнографии. – 1958. – Вып. 6 – С. 64-68.
12 Кадырбаев М.К. Древности восточных районов Сары-Арка // Архив ИА им. А.Х.Маргулана КН МОН РК. – 1969. – Фонд 11. – Опись 2. – Дело 1108. – С. 5-7.
13 Кадырбаев М.К. Памятники тасмолинской культуры // Древняя культура Центрального Казахстана. – Алма-Ата: Наука, 1966. – С. 303-433.
14 Ткачев А.А. Центральный Казахстан в эпоху бронзы. – Тюмень: ТюмГНГУ, 2002. – Ч.1. – 128 с.
15 Максимова А.Г. Эпоха бронзы Восточного Казахстана // Труды ИИАЭ. –Алма-Ата, 1959. – Т.7. – С. 96-108.
16 Грязнов М.П. Северный Казахстан в эпоху ранних кочевников // КСИИМК. – М., 1956. – Вып.61. – С. 9-17.
17 Сорокин С.С. К вопросу о толковании внекурганных памятников ранних кочевников Азии // Археологический сборник ГЭ. – СПб., 1981. – Вып.22. – С. 23-39.
18 Бейсенов А.З. Погребальные памятники и культово-ритуальные сооружения древних номадов Центрального Казахстана (VII-I вв. до н.э.) // Дисс. канд. ист. наук. – Алматы, 1997. – 154 с.
19 Бейсенов А.З. Курганы с «усами»- культовые памятники саков Центрального Казахстана // Древнейшие общности земледельцев и скотоводов Северного Причерноморья. – Тирасполь, 2002. – С. 212-214.
20 Бейсенов А.З. К характеристике раннекочевнических памятников восточных районов Центрального Казахстана конца I тыс. до н.э. (погребения коргантасского типа в Восточной Сарыарке) // Элитные курганы степей Евразии в скифо-сарматскую эпоху. – СПб.: Наука, 1994. – С. 36-40.
21 Бейсенов А.З. «Мұртты» обаларды зерттеудің кейбір мәселелері // Қазақстан Республикасы тәуелсіздігінің 10 жылдығына арналған Халыкаралық Марғұлан оқуларының еңбектері. – Қызылорда, 2001. – 65-73 бб.
22 Бейсенов А.З. Тасмола зерттеулері. Талды 2: Сарыарқа сақтарының патша қорымы // Мыңжылдықтар куәлары: Қазақстан археология ғылымы 20 жылда (1991-2011). – Алматы, 2011. – 175-188 бб.
23 Мариковский П.И. О древних астрономических сооружениях на территории Казахстана // Вестник АН КазССР. – Алма-Ата, 1977. – №5. – С. 54-61.
24 Боталов С.Г., Таиров А.Д., Любчанский И.Э. Курганы с «усами» урало-казахстанских степей. – Челябинск, 2006. – 232 с.
25 Смағұлов Е. М. Қазақтың ас беру дәстүрі: әлеуметтік-саяси қызметі (XVIII–XIX ғғ. деректері бойынша). Тар. ғыл. канд. алуға арн. авторефераты. – Алматы, 2007. – 27 б.
26 Алимбай Н. Казахский ас как модель мира кочевой культуры. (К семиотике одной из форм ритуального моделирования действительности у кочевников) // Всесоюзная научная сессия по итогам полевых этнографических и антропологических исследований 1988-1989 гг. – Алма-Ата, 1990. – Ч. 2. – С. 79-81.
27 Артықбаев Ж.О. Қоғам және этнос (XVIII ғасырдағы қазақ қоғамының этноәлеуметтік құрылымы). – Павлодар: Эко, – 2004. – 392 б.
28 Аджигалиев С.И. Генезис традиционной погребально-культовой архитектуры Западного Казахстана(на основе исследования малых форм). – Алматы: Ғылым, 1994. – 260 с.
29 Толеубаев А. Т. Реликты доисламских верований в семейной обрядности казахов (XIX-начало XX в. ). – Алма-Ата: Ғылым, 1991. – 213 с.
30 Ақатаев С. Күн мен көлеңке (ғылыми-танымдық аңсар). – Алматы: Жалын, 1990. – 173 б.
31 Арғынбаев Х. А. Қазақ халқындағы семья мен неке (тарихи этнографиялық шолу). – Алматы: Ғылым, 1973. – 144 б.
32 Руденко С.И. Очерк быта северо-восточных казахов // Казахи. Сборник статей археологических отрядов казахских степей. – Л., 1930. – Вып. 15. – С. 120-155.
33 Зайберт В.Ф. Основные итоги изучения ботайской культуры и ее роль в древней истории Казахстана // Мыңжылдықтар куәлары: Қазақстан археология ғылымы 20 жылда (1991-2011). – Алматы, 2011. – С. 43-57.
34 Марғұлан А.Х. Отчет о работах ЦКАЭ за 1947 год. // Архив ИА им. А.Х.Маргулан КН МОН РК. – Фонд № 11. – Опись 2. – Дело № 83. – 61 с.
35 Археологическая карта Казахстана. Реестр. – Алма-Ата: АН КазССР, 1960. – 150 с.
36 Маргулан А.Х., Агеева Е.И. Археологические работы и находки на территории Казахской ССР (с 1926 по 1946 гг.) // Известия АН КазССР. Серия археологическая. – 1948. – Вып.1. – С. 125-135.
37 Прошлое Казахстана по археологическим источникам / Отв. ред. К.А. Акишев – Алма-Ата: Наука, 1976. – 176 с.
38 Ахинжанов С.М., Макарова Л.А., Нурумов Т.Н. К истории скотоводства и охоты в Казахстане. – Алма-Ата: Ғылым, 1992. – 218 с.
39 Валиханов Ч.Ч. Собрание сочинений. В 6-и томах. – Алма-Ата: Изд-во главная редакция КазСЭ, 1961. – Т.3. – 416 с.
40 Курманкулов Ж.К. Ермолаева А.С. Обзор археологических раскопок на поселении Талдысай (1994-1996, 1998, 2001 гг.) // Известия АН РК. Серия общественных наук. – 2005. – № 1. – С. 126-128.
41 Курманкулов Ж.К. История изучения памятников эпохи бронзы в Центральном Казахстане // Актуальные проблемы историографии древнего Казахстана. – Алма-Ата: Наука, 1989. – С. 3-21.
42 Маргулан А.Х. Открытие новых памятников культуры эпохи бронзы Центрального Казахстана // Доклады делегации СССР. – М., 1960. – С. 3-12.
43 Усманова Э.Р. Могильник Лисаковский I: Факты и параллели. – Караганда-Лисаковск, 2005. – 232 с.
44 Усманова Э.Р. Культ камня в контексте погребальной ритуальности могильника эпохи бронзы Лисаковский // Историко-культурное наследие Сарыарки. Сборник научных статей. – Караганда, 2007. – С. 85-92.
45 Курманкулов Ж., Ермолаева А.С., Калиева Ж.С. Археологические исследования на поселении Талдысай // Историко-культурное наследие Сарыарки. Сборник научных статей. – Караганда, 2007. – С. 93-106.
46 Горбов В.Н., Мимоход Р.А. Культовые комплексы на поселениях срубной культуры Северо-Восточного Приазовья // Древности Северо-восточного Приазовья – Донецк, 1999. – С. 26-29.
47 Бейсенов А.З., Варфоломеев В.В. Беғазы зираты. Орталық Қазақстан Беғазы-Дәндібай дәуірінде. – Алматы, 2008. – 113 б.
48 Құрманқұлов Ж.Қ., Байғұнақов Д.С. Қазақстанның қола дәуірі. – Алматы: Ғылым, 2008. – 134 б.
49 Мельник В.И. Символика элементов погребальной обрядности по этнографическим и археологическим данным // Записки ИИМК РАН. – СПб.: Д. Буланин, 2010. – Вып. 224. – С. 52-59.
50 Бибинов Ю. А. Место и роль «святых мест» в системе религиозного культа // Культ святых мест в древних и современных религиях. Тезисы докладов и сообщений. – Севастополь, 2005. – С. 7.
51 Кадырбаев М.К., Курманкулов Ж.К. Культура древних скотоводов и металлургов Сары-Арки. – Алматы: Ғылым, 1992. – 247 с.
52 Каллаур В.А. Каменные бабы в Аулие-Атинском уезде // Протоколы заседаний и сообщений членов Туркестанского кружка любителей археологии. Историко-культурные памятники Казахстана / Авторы и пред. Елеуов М., Бахтыбаев М. – Туркестан: Туран, 2011. – с 94-97.
53 Марғұлан Ә.Х. Шығармалары. – Алматы: Дайк-пресс, 2003. – Т. 3,4. – 50 б. + жапсырма 246 б.
54 Липский А.Н. Новый вид каменного изваяния из Южной Сибири. – // КСИИМК. – М.-Л., 1955. – Вып. 59. – №59. – С. 157-162.
55 Варфоломеев В.В. Бегазы-дандыбаевская эпоха. // Восточная Сарыарка. Каркаралинский регион в прошлом и настоящем / Под.ред. К.С. Алдажуманов, А.З. Бейсенов. – Алматы: Эверо, 2004. – с. 148-174.
56 Киселев С.В. Древняя история Южной Сибири // МИА. – М.-Л., 1949. – № 9. – 364 с.
57 Грязнов М.П. Древние изваяния Минусинские степей // Этнографический отдел ГРМ материалы по этнографии. – Л.: Наука, 1929. – Вып 2. – Т.1. – С. 63-89.
58 Хайрутдинов Д.Х. Древние каменные изваяния в Северном Прибалхашье // Вестник АН КазССР. – 1960. – №4 – С. 82-87.
59 Грязнов М. Минусинские каменные бабы в связи с некоторыми новыми материалами // СА. – М.-Л., 1950. – Вып.12. – С. 128-156.
60 Мошинская В.И. О некоторых каменных скульптурах Прииртышья // КСИИМК. – М.-Л. – Вып. 63. – 1952. – С. 45-55.
61 Үмітқалиев Ұ.Ү. Ә.М.Оразбаевтың Қазақстан археологиясына қосқан үлесі // Тар. ғыл. канд. дисс. ... авторефераты. – Алматы, 2010. – 131 б.
62 Маргулан А.Х. Археологические разведки в Центральном Казахстане // Известия АН КазССР. Серия историческая. – 1948. – Вып.4. – С. 122-123.
63 Маргулан А.Х. Отчет о работах Центрально-Казахстанской археологической экспедиции 1947 года // Известия АН КазССР. Серия археологическая. – 1949. – Вып. 2. – С. 7-12.
64 Маргулан А.Х. Отчет о работах ЦКАЭ за 1947 г. // Архив ИА им. А.Х.Маргулана КН МОН РК. – 1948. – Фонд 11. – Опись 2. –Дело 83. – С. 26-49.
65 Кадырбаев М.К. Курганы Котанэмеля // Первобытная археология Сибири. – Л.: Наука, 1975. – С. 127-132.
66 Кадырбаев М.К. Некоторые итоги и перспективы изучения археологии раннего железного века Казахстана // Новое в археологии Казахстана. – Алма-Ата: Наука, 1968. – С. 21-36.
67 Ахинжанов С.М. Курганы с «усами» на юга-западных склонах Каратау // Археологические исследование на Отраре. – Алматы: Ғылым, 1975. – С. 72-85.
68 Чалая Л.А. Разведка на юге Семипалатинской области // АО. – М., 1974. – С. 475.
69 Толеубаев А.Т., Бейсенов А.З., Омаров Г.К. Курганы с каменными грядами на северных склонах Тарбагатая // Проблемы изучения и сохранения исторического наследия. – Алматы: КазГУ, 1998. – С. 218-225.
70 Арсланова Ф.Х. Курганы с "усами" Восточного Казахстана // Древности Казахстана. – Алма-Ата: Наука, 1975. – С. 116-129.
71 Кадырбаев М.К. Исследование кургана с каменными грядами в Джамбульской области // Вестник АН КазССР. – 1959. – № 7. – С. 89-97.
72 Кадырбаев М.К. Савроматские памятники Актюбинской области // Ранние кочевники Средней Азии и Казахстана – Л., 1975. – С. 36-38.
73 Усманова Э.Р., Мазниченко А.П. Охранные раскопки могильник Лисаковск летом 1992 года // Архив ИА им. Маргулана КН МОН РК. – Фонд 9. – Опись 5. – Дело 11. – 59 с.
74 Оразбаев А.М. Курган с "усами" в могильнике Джанайдар как архитектурный памятник // Культура древних скотоводов и земледельцев Казахстана. – Алма-Ата: Наука, 1969. – С. 175-191.
75 Үмітқалиев Ұ.Ү. «Мұртты» обалардың зерттелуі хақында. // Қазақ тарихы. – Алматы, 2004. – №2. – 54-59-бб.
76 Любчанский И.Э. Хронологические аспекты комплексов курганов с «усами» // Культуры степей Евразии (второй половины I тысячелетия н.э.). Тезисы докладов. – Самара, 1997. – С. 39-42.
77 Ахинжанов С.М. Раскопки на западных склонах Каратау // АО. – М.: Наука, 1976. – С. 514.
78 Рогожинский А.Е., Ермоленко И.Н. Отчет об археологических исследованиях и паспортизации в Кзыл-Ординской и Алма-Атинской областях в 1990 году. – Алма-Ата, 1991. – С. 21-33.
79 Зданович С.Я., Зданович Г.Б., Малютина Т.С., Хабдулина М.К. Работы в Целиноградской области // АО. – М.: Наука, 1976. – С. 520-521.
80 Ахинжанов С.М. Курган с "усами" на юго-западных склонах Каратау // Археологические исследования в Отраре. – Алма-Ата: Наука, 1977. – С. 74.
81 Логвин В.Н. Отчет Тургайской археологической экспедиции о полевых исследованиях 1988 года. – Кустанай, 1989. – 89 с.
82 Самашев З.С., Ольховский В.С. Стелы Дыкылтаса (Западный Казахстан) // Вопросы археологии западного Казахстана. – Самара, 1996. – Вып.1. – С. 218-234.
83 Бейсенов А.З. Культово-ритуальные сооружения древних номадов Централь-ного Казахстана // Известия МН-АН РК. Серия общественных наук. – Алматы, 1996. – №2. – С. 31-41.
84 Короткевич Б.С. Культовый памятник на озере Воловжа в Псковской об-ласти. // ГЭ. Археология. – СПб., 1999. – С. 172-187.
85 Усманова Э.Р. Курган Тобольский или «дом заходящего солнца» // Археология и история Сарыарки. – Караганда, 2012. – С. 242-251.
86 Бейсенов А.З. Отчет о работах Сарыаркинской экспедиции в Карагандиской области в 2002 году. – Алматы, 2003. – 104 с.
87 Уртанс Ю.В. Культовые камни с углублениями в Латвии // КСИИМК. – Л., 1987. – Вып.190. – С. 69-73.
88 Петренко В.Г. Правобережья среднего Приднепровья в V-III вв. до.н.э. Свод археологических источников. // Археология СССР. – Л.: Наука. – Вып. 1-4. –1967.– С. 110-111.
89 Гуцалов С.Ю., Таиров А.Д. Стелы и антропоморфные изваяния раннего железного века южноуральских степей // Археология, палеоэкология и палеодемография Евразии. – М.: ГЕОС, 2000. – С. 226-251.
90 Ольховский В.С. Монументальная скульптура населения западной части евразийских степей эпохи раннего железа. – М.: Наука, 2005. – 299 с. :156 илл.
91 Ковалев А.А. Чемуксурский культурный феномен (статья 1999 года) // А.В.:Сборник научных трудов в честь 60-летия А.В. Виноградова. – СПб.: Культ-Информ-Пресс, 2007. – С. 25-76.
92 Ермоленко Л.Н., Курманкулов Ж.К. Изваяние раннего железнего века из музея Улутаускогозаповедника (предварительное сообщение) // Маргулановские чтения. – Астана, 2011. – С. 156-161.
93 Ермоленко Л.Н., Курманкулов Ж.К. Новое извание раннего железнего века из Сары-арки // Археология, этнография и антропология Евразии. – ИАЭ СО РАН, 2012. – С. 86-94.
94 Ермоленко Л.Н. Древние тюрки. Кыпчакская эпоха.Восточная Сарыарка // Каркаралинский регион в прошлом и настоящем. – Алматы: Эверо, 2004. – С 227-232.
95 Бейсенов А.З., Кожаков Д.А.Средневековые памятники Центрального Казах-стана // История и археология Семиречья. – Алматы: Дәуір, 2001. – Вып. 2. – С. 150-153.
96 Кызласов Л.Р. К изучению оленных камней и менгиров // КСИА. – Л., 1978. – Вып. 154. – С. 25-30.
97 Бичурин Н.Я. Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена. – М.-Л., 1950. – Ч.1. – 230 с.
98 Толеубаев А.Т. Шаманское святилище Карасу в Чингистау // «XXI ғасырдың басындағы отандық археология және этнологияның мәселелері мен жетістіктері» атты Ә.М. Оразбаевтың 90-жылдығына арналған «IV Оразбаев оқулары» республикалық ғылыми-тәжірибелік конференция материалдары. – Алматы: Қазақ университеті. – 2012. – 34-34бб.
99 Ажигали С.Е. Архитектура кочевников - феномен истории и культуры евразии (памятники арало-каспийского региона). – Алматы: Ғылым, 2002. – 654с.
100 Төлеубаев Ә.Т. Қазақтардағы тәңіршілдік діні // Қазақ халқының дәстүрлі этнографиялық мұрасы бойынша материалдар мен зерттеулер. Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ археология, этнология және музеология кафедрасының зерттеулері мен далалық материалдары. I шығарылым. – Алматы: Қазақ университеті, 2013. – 4-9 бб.
101 Әлімбай Н. Қазақтың дәстүрлі тіршілік циклі салт-жоралғыларының теориялық мәселелері жөнінде (этносемасиологиялық аспект) // Этнокультурные процессы на территории Казахстана. – Алматы: Санат, 1995. – 123-127 бб.
102 Евдокимов В.В. Эпоха бронзы. Восточная Сарыарка // Каркаралинский регион в прошлом и настоящем / Под.ред. К.С. Алдажуманов, А.З. Бейсенов – Алматы: Эверо, 2004. – С. 124-148.
103 Мельник В.И. Погребальный обычай и погребальный памятник // РА. – М., 1993. – №1. – С. 94-97.
104 Ишманов О., Самашев З. Новые памятники ранних кочевников в северо-восточном Прикаспии // Северная Евразия от древности до средневековья. – СПб.: Наука. – 1992. – С. 174-177.
105 Беленицкий А.М. Конь в культах и идеологических представлениях народов средней азии и евразийских степей в древности и раннем средневековье // КСИИМК. – М., 1978. – Вып.154. – С. 31-38.
106 Ригведа Мандалы I-IV РАН. Литературные памятники. – М.: Наука, 1999. –768 с.
107 Тоқтабай А. Қазақ халқының дәстүрлі мәдениетіндегі жылқы феномені // Тар. ғыл. докт. дисс... авторефераты. – Алматы, 2010. – 384 б.
108 Бейсенов А.З. Культово-ритуальные сооружения древних номадов Центрального Казахстана // Известия АН РК. Серия общественных наук. – Алматы, 1996. – №2. – С. 34-35.
109 Шульга П.И. О захоронениях коргантасского типа // Сакского культура Сарыарки в контексте изучения этносоциокультурных процессов степной Евразии. Тезисы докладов Круглого стола, посвящённых 20-летию Независимости Республики Казахстан. – Караганда, 2011. – С. 117-121.
110 Самашев З., Жетібаев Ж. Қазақ петроглифтері – көне тамыры мен сабақтастығы. – Алматы: Иль-Тех-Кітап, 2005. – 134 б.
111 Ақатай С. Древние культы и традиционная культура казахского народа. –Алматы, 2001. – 365 с.
112 Левшин А.И. Описание киргиз-казачьих или киргиз-кайсацких орд и степей. – Алматы: Санат, 1996. – 656 с.
113 Сорокин Н. Дүниеден өтуге байланысты қазақтардың әдет-ғұрыптары туралы жазба // Қазақ халқының дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары. 2-том: дүниеге келгеннен өмірден озғанға дейін (отбасылық әдет-ғұрыптар ертеректегі авторлардың еңбектері бойынша) / Құраст. С. Әжіғали. – Алматы: Арыс, 2006. – 266-268 бб.
114 Диваев Ә. Ертедегі қазақтардың жерлеу дәстүрлері. Қазақ халқының дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары. 2-том: дүниеге келгеннен өмірден озғанға дейін (отбасылық әдет-ғұрыптар ертеректегі авторлардың еңбектері бойынша) / Құраст. С. Әжіғали – Алматы: Арыс, 2006. – 273-277 бб.
115 Руденко С. И. Культура населения Горного Алтая в скифское время. – М.-Л., – 1953. – 341 с.
116 Фиельструп В.А. Из обрядовой жизни киргизов начала ХХ в // Отв. Ред. Б.Х. Кармышева, С.С. Губаева. – М.: Наука, 2002. – С. 98-181.
117 Валиханов Ч.Ч. Следы шаманства у киргизов // Собр. соч.: В 5 томах. – Алматы, 1985. – Т. 4. – С. 67-68.
118 Аршабеков Т.Т., Жұмабеков Ж.А. Ұлытау өңіріндегі бақсылық дәстүр // Историко-культурное наследие Сарыарки. – Караганда, 2007 – 205-208 бб.
        
        МАЗМҰНЫ
| |КІРІСПЕ...........................................................|4 |
| |............................................ | |
| I ... ... ... АЛУ ... | ... ... ... ғұрыптық-еске алу орындарының |12 ... ... |19 ... ... |37 |
| ... |
| ... | |
| ... |
| ... | |
| II ... ... ... ҒҰРЫПТЫҚ-ЕСКЕ АЛУ ҚҰРЫЛЫСТАРЫ | |
| |Сақ ... ... алу ... зерттелу тарихы. | |
|2.1 |«Мұртты» обалар ғұрыптық ескерткіш |43 ... ... |54 ... |Ғұрыптық қоршаулар мен тас |61 |
| ... | ... ... ... ... ... ДӘУІРЛЕРМЕН ӨЗАРА САБАҚТАСТЫҒЫ | |
| ... ... ету ... ... ғұрыптық құрылыстармен | |
|3.1 |байланыстары | |
| ... |64 ... ... ғұрыптық орындардағы салт-жоралардың қазақтың | |
| ... ... және |74 |
| ... | |
| ... |
| ... | |
| ... ... |89 |
| ... | |
| ... |
| ... | ... ...... ... КазССР – Академия наук Казахской Советской Социалистической Республики
АО – Археологические открытия
ВАН КазССР – ... ... наук ... ... Социалистической
Республики
ИА КН МОН РК – Институт археологии им. А.Х. Маргулана Комитета науки
Министерства ... и ... ... ...... ... ... и этнографии им. Ч Валиханова
КарГУ – Карагандинский государственный университет им. Академика ...... ... ... ...... ... Института истории материальной культуры
ЛАЭ – Лисаковск археологиялық экспедициясы
ЛО ИА АН СССР – Ленинградское отделение Института ... ... ... ... Социалистических Республик
ҚР БҒМ ҒК – Қазақстан Республикасы ... және ... ... ... – Национальная Академия наук
РА – Российская археология
РАН – Российская Академия наук
СА – Советская археология
САИ – ... ... ... при ... – Сарыарқа археологиялық экспедициясы
ТИИАЭ АН КазССР – ... ... ... археологии и этнографии Академии
наук Казахской Советской Социалистической Республики
ЦГМ РК – Центральный государственный музей Республики Казахстан
ЦКАЭ – Центральная ... ... ... – Государственный Эрмитаж
Әл-Фараби ат.ҚазҰУ – Әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық Университеті
КІРІСПЕ
Тақырыптың өзектілігі. Көне заман ескерткіштерінің мол ... бірі ... ... Қазақстан аймағы Еуразия даласындағы
археологиялық зерттелу тарихы ... ... ... қамтитын бірегей
аудан ретінде белгілі. Сондықтан әр кезеңдерде жүргізілген ... ... ... ... ... ... көрсету археология ғылымындағы күрделі мәселелердің бірі.
Қола дәуірі адамзат тарихындағы маңыздылығы қола металлургиясының кең
қанат жайып, еңбек құралдары мен ... ... ... шикізат көзі
ретінде қоғамдық-өндірістік ... ... ... ... ІІ ... бірінші ширегінде Еуразия даласында ... ... ... ... ... ... өте бай мыс пен қалайы
металдарын жоғары деңгейде игерумен тығыз байланыста болды. ... ... ... ... ... ... ... кейінгі ерте темір дәуірінде Еуразия даласында, оның
ішінде Орталық Қазақстанда көшпенділік үстемдік құрып, темір өндіру мен ... жаңа ... ... ... ... ... отырған Орталық Қазақстанның аймақтық шекарасының нақты
келбеті жоқ. Территориялық тұрғыдан қолданып ... ... ... ... ... әдетте жалпы мағынада қолданылады.
Көлемді географиялық әдебиеттерде, ... ... бөлу ... «Орталық Қазақстан» түсінігі туралы біржақты көзқарас жоқ және
де зерттеушілер бұл ... ... бір ... ... ... мамандар Орталық Қазақстанды көбінесе қазақтың ұсақ шоқылығымен
байланыстырады. Ал, ... ... жері ... ... халқының тарихи
атауында «Сарыарқа» деп аталатын аумақта орналасқан. ... ... ... ... ... ... атауының
қолданыстан шығуы Кеңестік кезеңде орын ... ... атау тек ... ғана тән ... ... ... ... атауларға ие болды. Бұл
әкімшілік бөліністің көне заманның ғұрыптық-еске алу ... ... ... ... үшін магистрлік жұмысқа Сарыарқа
жеріндегі көне ... ... бар ... ... ... ... жері - ... қола дәуірінен бастап Беғазы-Дәндібай, Тасмола
мәдениеттерін қалыптастырған тұрғындардың мекені. Оған ... ... ... ... ... ... ескерткіштер мен одан шыққан
артефактілер ... ... ... археологиялық зерттеу нәтижелері бұдан бірнеше
ондаған жыл бұрын ғылыми айналымға ... және жыл ... жаңа ... ... ... көзқарастармен толықтырылып отырылатын көптеген
қоныстар мен қорымдар, кен өндіру ... ... ... ... ... ... ... өзекті мәселесі болып ... алу ... ... ... бір ... ... - ... ескерткіштердің негізгілері болып
табылатын қоныстар мен қорымдардың аумағында айрықша, өте маңызды және ... ... ... ... Олар жерлеу орындары немесе
қоныстарды зерттегенде зерттеу нысанына ілінбей ... ... ... ... өзі көне ... тұрғындарының тұрмысы, діни салттық-рәсімдері,
дүниетанымдық болмысын анықтауды, зерттеуді талап ететін өзекті мәселе
болып ... Ал, іс ... ... ... ... ... көп.
Қазақстан территориясын мекендеген көне заман ... мен ... ... ... ... ... діни ... жағынан хабар беретін ғұрыптық құрылыстарды
зерттеу аса өзекті мәселелердің қатарынан орын алады.
Ғұрыптық құрылыстарды өз кезегінде дер ... ... алу және ... ... кейіннен өмір сүрген халықтардың мәдениетімен салыстыру
өзекті болып табылады. Әрине, ғұрыптық құрылыстарды ... ... ... ... көзқарастарымен салыстыра қарастыру
бүгінгі таңдағы зерттеуді қажет ... ... тек қана ... ... бір жақты
қарастыру оның нақты мән-мағынасын ашуда кемшілік әкелері анық. Негізінен,
археологиялық ескерткіш болып ... ... ... ... ... ... ... өзекті мәселелердің бірі болмақ.
Себебі, аталған құрылыстардың функционалдық маңызын ... ... және ... ... бірқатар кезек күттірмес
мәселелердің шешімін таба аламыз.
Бүгінгі таңда зерттеудің жаңа ... ... ... ... ... жүргізілді. Соның арқасында жұртшылыққа
беймәлім болып келген көне ... ... ... ашылып, жан-жақты
талқылануда. БАҚ беттерінде де біршама деңгейде кездеседі.
Кеңестік кезеңде ... жеке ... ... ... ... ... ... жұмысы жаңа әдістер арқылы жүргізілді. ... ... ... көбейіп, негізгі бағыттары айқындалды.
Тәуелсіздік жылдарындағы археологиялық зерттеу жұмыстары ... ... ... Ұлттық идея, мәдени мұра хақында іргелі зерттеулер
жазылып жатыр. Археологиялық нысандар ашылып, ... ... ... көне уақыт саналатын кезең қола және ерте темір дәуірі
болса, сол дәуірдің ірі ... ... ... ... ... ... таңда экономикалық жағынан қуатты Орталық ... ... ... үшін де құтты мекен болғандығы ақиқат. Оған дәлел б.з.б.
ІІІ-ІІ мыңжылдықтарда ... кен ... мен ... ... ... әр ... ... зерттеу жұмысында қола және ерте темір дәуірінің ғұрыптық
құрылыстарына зерттеуге және ... ... баса ... ... Атап ... ... қазіргі кезде отандық археология ғылымында
күрделі мәселелер санатына жатқызылатын ... ... өз ... ... мен кейінгі дәуірлермен сабақтастығын зерттеу бойынша
зерттеулер жасалынды. Оның ішінде көне ... ... мен ... күнге
дейін келіп жеткен, кейбірі әлі күнге өз өміршеңдігін ... ... ... ашып ... ... ... археолог ғалымдар
арасында әлі де нақтыланбаған ... ... ... сонымен қатар ... ... ... ... ... ... үшінші тарауда қарастырылды.
Біртұтас қазақ жерінің тарихын жазу үшін алдымен ... ... ... ... ... ... ... жазылған мәліметтерді
жүйелеп, бір ізге түсіру қажет.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Орталық ... қола ... ... ... ... ... бір ... түсті. Бұл
кезеңде шыққан зерттеу ... ... ... қола ... ... ... ... Қазақстанның археология ғылымы қола
және ерте темір кезеңдері бойынша кешенді зерттелді. Осы дәуірге ... Ә.Х. ... К.А. ... М.Қ. ... Ә.М. Оразбаевтың
«Древняя культура Центрального ... [1] деп ... ... ... археологиясына арналған бірден-бір құнды ... ... ... ... ... сооружения» деген атаумен
кішкене тарауша берілген. Басты назарға ... ... қола ... ... ... Ә. Х. ... болғандығын айтып өту
керек. Ғалымның пікірлері арқылы көне дәуір тұрғындарының дүниетанымы мен
діни түсініктерін зерттеудегі ... ... ... ... ... ... да өз ... құндылығын жоймаған «Бегазы-дандыбаевская
культура Центрального Казахстана» [2] атты ... ... ... ... ... ... шоғырын құрайды. Еңбекте
«Культовые камни» атты жеке тараушада алып менгирлердің ... ... Ә.Х. ... «К ... ... района р.Сарысу и
Улытау» [3] атты мақаласында алғашқы барлау жұмыстарында тіркеуге алынған
ерте ... ... тас ... ... ... беріледі.
Ғалымның 1947-52 жылдары ОҚАЭ жұмыстары негізінде жүргізілген зерттеулерден
Орталық ... ерте ... ... «мұртты» обаларын жан-жақты
қарастырып сипаттама беріп өткен. Ерте ... ... тас ... - ... ... «күн ... тас ... деп атаған.
Ә.Х. Марғұлан, Т. Басенов, М. ... ... ... [4]
кітабында ғұрыптық орындардың құрылыстарына жақсы сипаттама берілген.
Сонымен қатар Ә.Х. Марғұланның 1956 жылы ... ... ... ... ... ... [5] атты ... ғылыми мақаласында қола
дәуірінің ең алғаш ... ... мен ... ... ... екендігі айтылып өтеді. «Ұлытау өңіріндегі тас мүсіндер» 3-томдығында
кейінгі дәуірлердегі ... ... ... ... ... тоқталып өтеді.
Ә.Х. Марғұланнан кейін қола дәуірін зерттеумен ... ... бірі Ә.М. ... болды. 1959 жылы Тарих, ... ... ... 7 томында зерттеушінің қола дәуірінің жаңадан
зерттелген ескерткіштері бойынша «Памятники эпохи ... ... [6] ... ... ... Қола дәуірімен қатар ерте темір
дәуірінің ғұрыптық-еске алу ... ... ... ... табысты зерттеулерінің бірі - Жанайдар қорымы. Қорымдағы «мұртты»
обаларды қалпына келтіру жұмысын ... ерте ... ... ... ... ... ... айналды.
Белгілі ғалым, археолог К.А. Ақышевтың 1953 жылы қорғаған «Эпоха бронзы
Центрального Казахстана» [7] Орталық ... қола ... ... іргелес аймақтары жөнінде біршама қамтылған еңбек. Ғалымның «Памятники
старины ... ... [8] атты ... ... ... қола ... ... зерттеу нәтижелерін сипаттайды.
Мұның ішінде әрине, ғұрыптық нысандарға тоқталып өткенін ... өту ... ... ... М.Қ. ... ... ... әр жылдары жарық көрген «Памятники ранних кочевников Центрального
Казахстана» [9], «Могильник Сангыру-2» [10], «О ... ... ... Центрального Казахстана» [11], «Древности восточных районов Сары-
Арка» [12] атты ғылыми жұмыстары сақ ... ... ... ... ... ... орын алады. «Памятники
тасмолинской культуры» [13] монографиясында «мұртты» ... ... ... ... ... ... зерттеудегі соны
еңбек.
Орталық Қазақстанның көне ескерткіштерін зерттеумен басқа да ... ... қола және ... ... ... ... көрді. А.А.
Ткачев «Центральный Казахстан в эпоху бронзы» [14] монографиясы ... ... ... ... ... ... ғұрыптық ескерткіштерін зерттеуде салыстырмалы
түрде ең жақын ауданның бірі - ... ... ... ... ... ... ескерткіштеріне кешенді зерттеулер жүргізген ғалым А.Г.
Максимова [15] ... Ол қола ... ... ... ... Қанай
және Трушниково қоныстарын қазған болатын. Осы орайда қоныс аумағында
орналасқан қола ... ... ... да қазба жүргізіп өтеді.
Құрылыстан табылған заттай ... ... ... артефактілермен
салыстыра зерттеді. Материалдардың өзара ұқсастықтарын ... ... ... ... отырып, ғұрыптық орындарды қоныспен бірге өмір
сүрген деген болжамға келді. ... ... тек қола ... ... ... қана қоймай, ерте темір дәуір саласы бойынша іргелі зерттеулер
жүргізген ... М.П. ... ... в ... ... ... ... мақаласы құнды еңбектің біріне жатады.
С.С. Сорокиннің ғұрыптық мәселелер бойынша зерделі пікірлер ... ... о ... ... ... ранних кочевников Азии»
[17] атты мақаласы өз құндылығын жоймақ емес. Әлі ... ... ... ... ... болып табылады.
Орталық Қазақстанның төл мәдениеті ретінде ... ... М.Қ. ... кейін кешенді зерттеулер жасаған А.З.
Бейсеновтың «Погребальные памятники и ... ... ... ... Казахстана (7-1 века до н.э.)») ... ... ... рет ... және ... ... бойынша ғылыми ізденістер қарастырылды. Ғалым одан кейінгі басқа
да бірнеше ғылыми мақалаларында «мұртты» обаларға ... ... мен ... пікірлерін келтірген. Атап айтар болсақ, «Курганы ... - ... ... саков Центрального Казахстана» [19], ... ... ... ... районов Центрального
Казахстана конца I тыс. до н.э.» [20] ... ... тас ... ... жағынан қамтыса, «Мұртты» ... ... ... [21], ... ... ... Сарыарқа сақтарының
патша қорымы» [22] ... ... ... ... ... ... ашуға бағытталған.
П.И. Мариковскийдің «О ... ... ... ... ... [23]атты мақаласында «мұртты» обалардың аспан әлемін
бағу мақсатында қолданған деп, ғұрыптық ... ... ... ... ... ашып ... ... пікірді С.Г.
Боталов, А.Д. Таиров, И.Э. Любчанский сынды ғалымдар ... с ... ... [24] атты ... ... ... Бұл
еңбектің де «мұртты» обаларды зерттеуде қосар үлесі көп. ... ... көне ... ... ... ... қарастырған Е.М.
Смағұловтың «Қазақтың ас беру дәстүрі: әлеуметтік-саяси қызметі» [25], Н.
Әлімбайдің «Казахский ас как модель мира ... ...... из форм ... моделирования действительности у кочевников)»
[26], Ж. О. ... ... ... в XIX ... ... и
инновации» [27], С.Е. Әжіғалидың «Генезис традиционной погребально-
культовой архитектуры ... ... [28] атты ... ... ... пен ұқсастықтарды нақты мысалдармен көрсете білген.
Қазіргі кездегі белгілі этноархеолог Ә.Т. ... ... ... в семейной обрядности казахов (XIX-начало XX в)» [29]
атты іргелі монографиясында осы ... ... ... ... Сонымен қатар ғалымның соңғы шыққан мақалаларында
тас мүсіндерге байланысты жаңаша пікірлері жарық көрді.
Қазақтың тұрмыс тіршілігі С. Ақатаев [30], Х.А. ... [31], ... [32], В.Ф. ... [33] ... ... сонау ықылым заманнан келе ... ... ... ... жұмысының мақсаты мен міндеттері. Осы зерттеу жұмысында
алдымызға қойған мақсат: ... ... қола және ерте ... ... ... ... ... талдай отырып, қазба
жұмыстары нәтижесінде шыққан ... және ... ... ... ғылыми тұжырым жасау.
Зерттеу жұмысының мақсатын ашуда мынадай міндеттерді іске асыру
басшылыққа алынады:
... ... қола және ерте ... ... ғұрыптық
орындарын зерттелуін қарастыру;
– Кеңестік кезеңде зерттелген ескерткіштердің бір ізге түсіру;
– Өңірдегі ғұрыптық құрылыстардың таралуын сипаттау;
– Ғұрыптық құрылыстардан ... ... ... Өзге ... ... ... ... жылдарындағы зерттеулерді талдау;
– Қазақстан жерін, оның ішінде ... ... ... ... ... ... автохтонды халық екендігін талдау;
– Көне дәуір тұрғындарының дүниетанымдық ерекшеліктеріне тоқталу;
– Орталық Қазақстан өңіріндегі көне дәуір ... ... ашып ... Көне ғұрыптық құрылыстардың бертінгі кезеңнің ғұрыптық-еске алу
орындарымен салыстыру;
– Қазақ діни ... көне ... ... ... атқарылған рәсімдердің ... ... ... ... ... ... Тарихи, археологиялық және
этнографиялық тұрғыдан зерттеу үшін ең бастысы деректер қоры қажет. Орталық
Қазақстан археологиясы үшін ... ... ... Қазақстанның
археологиялық экспедициясының есептері, ... ... ... ... ... маманы Ә.Х. Марғұланның ... ... ... ... монографиялары болып табылады. Сонымен
қатар РФ Санкт-Петербург ... ... ... ... ... ... ... Е. Бөкетов ат. ҚарМУ жанындағы САИ мұрағат қоры,
Қарағанды ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттік кітапхана материалдары мен кітаптары негізгі
деректер орталығы болып саналады. ... ... ... ... есеп беру ... ... Ә.Х. ... ат.
Археология институты мен кітапханасы жұмыстың ... ... ... Ә.Х. Марғұлан атындағы Археология институтының ... ... [34] ... ... ... ... табылған «мұртты» обалардың
сипаттамалары берілген.
Тақырыптың мазмұнын ашуда негізгі деректік қорды ... ... деп ... ... Олардың қатарында ХХ ғасырдан бастап
қазақ даласының түпкір-түкпірінде жүргізілген археологиялық қазбалардың
нәтижелері және табылған ... ... ... ... қазба жұмыстарын
қорытындылайтын ғылыми есептер мен зерттеу еңбектері магистрлік жұмысты
талдау барысында үлкен ... ... ... ... ... үш ... деректерін қамтып отырғандықтан және қола және ерте темір дәуірінің
ғұрыптық ... ... ... және ... ... ... түркі, қыпшақ, кейінгі қазақ кезеңімен сабақтастығын талдау мәселелері
қарастырылғандықтан, әр ақпаратқа сыни талдау ... ... ... ... ... ... барысында ғылымилық және жүйелілік
принципі, тарихи таным қағидасы методологиялық негіз ... ... және ... ... зерттеудің ғылыми талаптарына жауап
берсе, ... ... ... Орталық Қазақстан ғұрыптық ... ... ... жатыр. Талдау, салыстыру, сараптамалық
әдістер қолданылды.
Ғылыми практикалық құндылығы. Орталық ... ... ... ... ішінде қола және ерте темір дәуірінің
ғұрыптық құрылыстарына ... ... ... Зерттеуге негіз етіп
алынған ... ... ... және ... ... ... ... археологиялық экспедициясының
мәліметтері мен басқа аймақтарды зерттеу экспедициялардың материалдары,
этнография ... ... ... ... ... ... ... жұмыстары, сонымен қатар шетелдік ғалымдардың еңбектері
мен деректері тақырыпты ашуға ... ... ... ... кезеңі - Кеңес үкіметі тұсында қазба жұмыстары фронталды түрде
жүзеге аса бастады. Бастысы, археологиялық мектеп қалыптасты. Сол ... ... ... ірі ... еңбектері бойынша
салыстырмалы түрде сараланды. Тәуелсіздік алғанға дейін және ... ... ... құрылыстарды зерттеу бойынша атқарылған
жұмыстарға, ескерткіштерді зерттеудің бағыттарына объективті баға ... ... ... және ... ... ... жатқан
болса, археология ғылымында ғұрыптық құрылыстардың тарихнамасына арналған
жеке еңбек жоқтың қасы. Локальді аймақ ретінде қарастырылып ... ... ... ... ... ... ... Зерттеу барысында мақсат-міндеттерінде ... ... ала ... тақырыптың құндылығын ашуға тырыстық.
Зерттеу жұмысының хронологиялық шеңбері. Б.з.д. II ... ... I ... ... қамтиды.
Зерттеу жұмысының нысаны. Орталық Қазақстан аймағы, қазіргі бөлініс
бойынша Қарағанды облысын қамтиды
Ғылыми жаңалығы. Ғұрыптық-еске алу құрылыстарының ... ... ... саралау негізінде бір ізділікке түсірілді. Қола және
ерте темір дәуірінің ғұрыптық-еске алу құрылыстарының зерттелу ... ... ... ... ... мен ... зерттеу бағыттары анықталды;
Зерттеу жұмысының сыннан өтуі. Магистрлік зерттеу жұмысының негізгі
тұжырымдары бір ... және бір ... ... ... ... ... бір ... мақала ҚР Білім және ғылым саласындағы
бақылау комитетінің тізіміне ... ... ... ... жарияланды.
Жұмыстың құрылымы. Магистрлік жұмыстың құрылымы 3 тарау және бірінші
тарау және ... ... үш ... үшінші тарау екі тармақтан: кіріспе,
қорытынды, пайдаланылған әдебиеттер тізімінен, қосымшалардан тұрады.
I ҚОЛА ДӘУІРІНІҢ ҒҰРЫПТЫҚ-ЕСКЕ АЛУ ... Қола ... ... алу ... ... бойы Орталық Қазақстан аумағын өзіндік мәдениеті бар тайпалар
мекендеп, шалғынды шөбі мен ... ... бар ... тау ... ойпаңдарында, өзен алқаптарының ... ... ... ... мұраға қалдырған. Көбінесе, ерте тас пен ... ... ... ... қызықтырады.
Солтүстік-шығыс пен орталық Қазақстан археологиясы жайлы ХVІ-ХІХ ғ.ғ.
Сібір деректерінде, ең алдымен ... ... ... ... ... ... ... воеводаларының қазақ ордасындағы адамдар
мен жерлері жайлы сұраунамаларда, сондай-ақ 16-17 ғ.ғ. ... ... ... зор. С.У. ... ... бірі 1701 жылы жазылған «Чертежная книга Сибири» еңбегінің
ішінде «чертеж земли всей безводный и малопроходной ... ... ... ... ... ... Ол Петр І ... бойынша 1698 жылы
Түркістанға Тәуке ханға келген Ф. Скибин мен М. ... ... ... ... Бұл ... Есіл ... алқабындағы ерте кездегі
жазбалар мен құрылыстар көрсетілген [1, с. 11-12].
Кейіннен Г.Н. Потанин ... ... ... ... оң
жағалауында, Торғайдың оң жақ саласында, Тылқара өзендерінің арасындағы
«тас ... ... ... «мешіт», ерте кездегі қалалар мен құрылыстан
атап өтілген деп жазған.
Орталық Қазақстанның бай ... ... ерте ... ... ... ... Алғаш рет осы ... ... ... мәліметті польшаның қоғам қайраткері ... (ХVІ ғ) ... ... Оның ... ... осы ... ... белгісіз бір халықтың қорымдарын қазып, табылған ... ... [1, с. ... және ... Қазақстанның археология мен этнографиясы
жайлы қызықты мәліметтерді швед ... Ф. ... ... Ол 1711 жылы жер ... ... халықтың география,
тарих, археология және этнографиясымен айналысып 12 жылы осы жақта өмір
сүреді. Ғалым көрген Есіл мен ... ... ... ... орналасқан ертедегі тас құрылыстардың, кен орындарының, тастағы
таңбалар мен жазулардың суретін салған [2, с. 28-30].
Орталық Қазақстанның ... Г.Ф. ... де ... ... оны ол ... бүтіндей сақталған ерте кездегі кен ... ... ... тас құрылыстар қызықтырды. Бірақта сол
кездегі хан ... бұл ... ... істеуге кедергі келтірді.
Миллердің тек шеткі аудандарда ... ... ғана ... ... [2, ... Қазақстанның археологиясы жайлы мәліметтер голландық
географ және ... ... ... ... да ... ... ... Москвада тұрып бай тарихи және археологиялық ... 1692 жылы Н. ... Ф.А. ... Петр І берген алтын және күміс
ыдыстар, жабайы аңдар мен үй жануарлары бейнеленген әртүрлі әшекейлер жайлы
«Солтүстік-шығыс Татария» атты бірінші ... ... Оның ... да ... ... 1705 жылы ... кітабын басып шығарды. Бірақ
та 1785 жылы І Петрге арнап шығарған үшінші кітабы ең жақсысы деп ... және ... ... ... асады. Бұл кітап қазірде маңызын
жоғалтқан жоқ. Сібір мен Қазақстанның архелогиялық ескерткіштеріне қатысты
бөлігін академик В.В. ... ... Н. ... кестелерін археологтар
мен өнертанушылар қолданады [2, с. 8].
ХVІІІ ғ. ... ... ... Азия мен ... Петр І
қызығушылығы арта бастады. Ол қазақ далаларын «Азияның ... деп ... ... ... ... бірнеше экспедициялар ұйымдыстырылады:
Хиуаға А. Бекович-Черкасский (1714-1717), ... ... ... И.Д. ... және И.М. Лихарев, Жоңғар Алатауларына И.С.
Унковский және т.б. алтын кен ... табу мен ... ... ... Петр І ерте ... ... ... және жинауға да
ерекше мән берген. Табылған алтын, күміс бұйымдар мен қазыналарды жинап,
Берг-коллегияға немесе Мосвка мен ... ... ... 1718 жылы
Петр І қорғандарда табылған бір адамның қаңқасына - мың рубль, ал бас
сүйегіне - бес жүз ... ... ... беру жайлы бұйрық шығарады.
Петр І Қазақстан мен ... ... ... ... ... 1719 жылы ... Мессершмидті Сібірге әртүрлі
бұйымдарды зерттеуге жібереді. Ол Тобольскіге келіп, 1719-1720 жылдар
аралығында осы жерде өмір ... Ол бұл ... ... ... швед ... ... кейіннен ғылымда Страленберг деген ... ... ... болған кезінде Мессершмидт Страленбергтің және
жергілікті адамдармен ... ... ... және ... ... топографиясымен танысып, Есіл мен ... ... ... ... айналысты. Барлық алған мәлеметтері
жайлы Петербургке жазып отыр. Осы мәліметтерді ... ... ... ... ... ... тонала бастады [2, с. 20-
27].
Мессершмидтің экспедициясының жақсы қызметкерінің бірі Ф. ... ... ... ... ... ... сызбасын жазып,
өзіне қажетті мәліметтерді жазып отырды. Ол Тобольскіде 1711-1721 жылдары
өмір сүріп, Солтүстік, Орталық Қазақстан және ... ... ... ... ... және археологиясынан көптеген мәліметтер жинайды.
1723 жылы отаны Швецияға оралғанан кейін оларды өз кітабында ... ... ... және ... ... ... жайлы көп
мәліметтер алуға болады.
Мессершмидт, Ф. Страленберг, Н. Витзеннің ... Петр І ... ... қызығушылығының нәтижесі болып отыр. Оның осы ... ерте ... ... ... мен ... ... Мемлекеттік Эрмитажда сақталуда [1, с. 17-20].
Сібір мен Қазақстанның география, тарихы және археологиясы ... ... ... ... ... В.Н. ... ... ғалым В.Н. Татищевтің көмегімен 1733 жылы Г.Ф. ... ... ... Бұл ... ... деп ... жинаған мәліметтері Қазақстан мен Сібір археологиясы жайлы
қызықты мәліметтер береді. Экспедицияның құрамында белгілі ... ... И. ... Л. ... ... А. ... А. ... Н.
Чекин, М. Ушаков, суретшілер И. Беркан, И. Лоресениус, студент ... және т.б. ... ... ... Сібірдің белгілі тарихшысы И.
Фишерде қосылады. Олардың маршруттары Тверь, ... ... ... ... ... Семей арқылы Өскемен, ал ол жерден
Барнауыл, Сібір, Кузнецк бағытында болды.
1740 жылы И. Гмелин ... ... ... жоғарғы ағысына
дейін келеді. И. Гмелиннің В.В. Радлов аударған ... ... ... ... оның төрт ... ... ... түрде
жазылмаған [2, с.8-9].
Патшалық Ресей кезінде Орталық Қазақстанның ... ... ... ... мен ... ... мен
саяхатшылардың еңбектерінде кездеседі. Атап айтсақ, С. Ремезов, Г.Ф.
Миллер, И. Фишер, П.С. ... И.П. ... И. ... П.И. ... Х.
Барданестің [35, с. 8-9, 1, с.17-20] жазбаларында кездеседі. Орталық және
солтүстік-шығыс Қазақстанның ... мен ... ... ... швед ... Ф. ... ... жинастырған [36, с.
128-132] .
ХVІІ ғ. соңынан бастап Орталық Қазақстанға саяхатшылар келе ... ... ... А.Т. ... және И.В. ... (1796 ... ... пен А.И. Бурнашев (1800 жыл), С.С. Путинцев (1811 жыл), Ф.
Назаров (1813 жыл), Н.И. ... (1829) және т.б. ... ... Олар ... жазбаларында Орталық Қазақстанның
далалары жайлы азды-көпті мәліметтер кездеседі. 1785 жылы құралған капитан
И.Г. Андреевтің ... ... ... ... және ... басқа, Семей, Шыңғыс, Қарқаралы ... ... ... ... және ... топографиясы жайлы маңызды мәліметтер
алуға болады
ХІХ ғасырдың жиырмасыншы жылдарынан бастап, Қазақстан мен ... Х.М. ... Г.И. ... П.С. Савельев, А. Ремюза және Ю.
Клапрот ... ... ... ... ... Олар ... ... ғылыми зерттеу және оны сақтау мәселесін көтерді. [1, ... ... ... ... ... археологиялық зерттеу ғылыми
негізделе бастады. Қазақстанды тарихи-географиялық жағынан зерттеуде жас
ғалымдар - ... Ш.Ш. ... Н.М. ... В.В. Радлов және П.И. Лерхтің еңбектерінің маңызы зор. 1910 жылы
В.И. Каменский қола дәуірін зерттеудің ... ... Ол ... ... ... ... жүргізді. В.И. Каменский қола дәуірінің Кіші
Қойтас қонысын зерттейді. Ол қоныстан көп керамикалық ыдыстың сынықтарын
табады. ... ... ... ... шебер өрнектелген. В.И.
Каменскийдің қазба ... ... ... ... С.А.
Теплоухов, М.П. Грязнов, С.С. Черников жариялаған болатын. ... ...... ... ... ... ... және этнография мұражайының қорында сақтаулы [36, с.133-135].
1927 жылдан ... ... ... ... ... ... Л.Ф. ... айналысты. Соғысқа дейін осы
ауданның белгілі ескеркіштерін барлығын тіркеуге алды, ал кейіннен тек қола
дәуірін зерттей бастады.
Орталық ... ... ... ... ... ... ... Материалдық мәдениет тарихының ... ... 1933 жылы ... Нұра ... жүргізді. Бұл
экспедицияның жұмыс нәтижелері 1935 жылы толық есеп түрінде ... ... ... ... ... кейінгі қола ... ... ... қорғанынан алған мәліметтерді М.П.
Грязнов өз еңбегінде айтып өтеді. ... ... ... ... К.И. ... В.А. ... А.В. Формозов, Ю.А. Орлов, Г.Н.Щерба
және т.б. геологтардың жұмыстары да құнды болды [1, с.46-47]. ... ... ... археологиялық экспедициясы Орталық Қазақстан
экспедициясы болды, оны сол кезде академик ... ... осы ... ... ... көне дәуірдің ескерткіштерін
үнемі іздестіріп, зерттеп келеді [35, с.13]. Осы зерттеулердің нәтижесінде
1966 жылы экспедиция мүшелері Ә.Х. Марғұлан, К.А. ... М.Қ. ... ... ... ... ... Казахстана» [1, с.434] атты
еңбектері жарық көреді. Орталық Қазақстанның ежелгі мәдениеттері жайлы
монография көп жыл бойы ... ... ... шықты.
Ә.Х. Марғұланның беғазы-дәндібай мәдениетіне ... ... ... атты ... жұмысы іргелілігімен ерекшеленеді.
Қазақстанның география, тарихи топография және археологиясын зерттеуде
керемет ғалым П.И. Рычковтың да үлесі зор. П.И. ... ... кен ... ... қызықтырған.
ХVІІ ғ. соңындағы саяхатшылар ... ... ... ... ... ... ... кездеседі. 1785 жылы
құралған капитан И.Г. ... ... ... ... және ... тарихынан басқа, Семей, Шыңғыс, Қарқаралы аудандарымен
қатар, Жетісу жерлерінің археология және тарихи топографиясы жайлы ... ... ... [37, ... ... археологиялық кешендері жайлы қоқандық елшілердің
жол бастаушылары, Сібір ... ... ... ... та ... береді.
Ол Есіл, Сарысу өзендері және ... ... ... ... ... жол ... Ол Орталық Қазақстанды шығыс Бетпақдала ... және ... ... ... жүріп өтіп, ол жердегі кен
орындарын байқаған.
Семейден Созаққа Қарқаралы даласы және ... ... ... өткен
Н.И. Потаниннің бақылаулары да ерекше қызығушылық тудырады. Осы жерлермен
жүргенінің арқасында Көкшетау аумағын, Темірші мен Қызыларай ... және қола ... ... мен тас ... ... ... ... жартысында Қазақстан мен Алтайды археологиялық
зерттеулер осы аудандарды геологиялық зерттеумен байланысты болды. ... тау ... Б.Ф. ... И.П. ... Г. ... В. ... А.
Гумбольттің жұмыстарынан Орталық Қазақстанның археологиясына қатысты
маңызды мәліметтер алуға ... [38, ... ... екінші жартысында Қазақстанды археологиялық зерттеу ғылыми
негізделе бастады. Қазақстанды тарихи-географиялық жағынан зерттеуде жас
ғалымдар – П.П. ... Ш.Ш. ... Н.М. ... В.В. ... және П.И. Лерхтің еңбектерінің ... зор. ... ... жаңа ... ғана ... ... ... география,
тарихи топографиядан терең білімдерінің болуымен ерекшеленеді. ... ... және ... ... ... ... ... тырысты.
Осыған байланысты жас ғалым Ш. Уәлихановтың ... ... ... Орталық Қазақстан мен Жетісудың ескерткіштері қызықтырып, сондай-ақ осы
тақырыпқа байланысты еңбек жазуды ойлаған. Оның тарихи ... ... ... ... ... ... «Дневник
поездки на Иссыккуль» және «Очерки Джунгарии» атты жұмыстарында қысқаша
баяндаған. Ол өзінің еңбектерінде ескерткіштердің ... ... Оның ... ... Орталық Қазақстанда ескі кен орындары,
жыртылған жерлер, тас қоршаулар, тастағы өрнектер, ... ... ... ... ... ... ескерткіштер кешендері орын
алған [39, с.38-39].
Орталық Қазақстанның ескерткіштері жайлы П.П.Семенов-Тянь-Шанский
өзінің еңбектерінде, ... ... ... ... ... Ол ... ... Паллас, Шангин, Уәлиханов
еңбектерін талай келе, Орталық Қазақстанның ескерткіштері жайлы мақалалар
жазады.
ХХ ғасырға дейінгі жиналған мәліметтерді 1910 жылы И.А. ... ... ... ... ... ... ... басып шығарды.
Бұл жинаққа П.С. Паллас, П.И. Рычков, А.И. ... Г.И. ... ... В.В. ... А.А. ... В.П. ... Н.Я. ... және т.б.
жинаған мәліметтері кірді. Мәліметтер облыс ... ал оның ... ... ертедегі кен орындары, тастағы жазулар мен ... ... ... ... ... ... археологиялық
ескерткіштерін зерттеуді қорытып айтатын болсақ, бұл үлкен ... әлі ... ... еді. ... ... ... империяның шеткі
аймақтарының кең және жүйелі түрде зерттелуі мүмкін емес болған. ХІХ мен ХХ
ғасырдың басында бұл ... ... ... ... ... барғанына
байланысты, олар көптеген құнды ескерткіштерді тонап, ... ... ... ... ... ... ... тек кеңес үкіметі ... ... ... ... ... ... ... өсуінің
әсерінен кең ауқымды зерттеле бастады. Археология отанымыздың ... ... ... ... ... ... 30 жылдарынан бастап Орталық Қазақстанның барлық
аудандарында дерлік ... ... ... ... ... отырып,
еліміздің ғылыми мекемелері Орталық Қазақстанның археологиялық
ескерткіштерін ... ... [37, ... ... ... Сарыарқадағы қола дәуірінің
ескерткіштерін зерттеудің негізін салды. Ол ... кең ... ... ... Ғалым қола дәуірінің Кіші Қойтас ... Ол ... көп ... ... сынықтарын табады. Кейбір
ыдыстар әртүрлі оюлармен шебер өрнектелген [39, с.126-128].
1931-1939 жылдары Қостанай облысында О.А. ... ... ... қола ... ... үлкен кешен - қоныс пен ғұрыптық
орынды зерттеді. Зерттеу ... ... ... ... ... ... андронов мәдениетінің екі кезеңінде өмір сүрген
деп топшылайды. Автордың ... ... бір ... ескерткіштерін
кешенді зерттеуге алғышарт болды [41, с.4].
Орталық Қазақстанды археологиялық зерттеуде академик Қ.И. ... ... ... Соғыстан кейін кезеңде Қ.И. Сәтпаев негізгі геологиялық
мәселелерімен ... ... оны ... ... ... және археологиясы қызықтыра бастады. Ұлытау тауының маңынан,
Арғанаты тауынан, Торғай өзенінің жағалауларынан ... ... ... ... тас ... ... ... архитектуралық
ескерткіштерді, Бұланты өзені оң жақ ... ... ... [1, ... ... ОҚАЭ барлау ... ... ... қола дәуірін зерттеу жемісті нәтижелер берді. 1948 жылы Ә.Х.
Марғұланның жетекшілігімен Орталық ... ... ... және ... ... ... Барлау негізінен, ерте темір
дәуірінің «күн ... тас ... ... ... ... қола ... ескерткіштерінде барлау барысында
тіркеген. Соның ішінде Қарқаралы ... Бес Оба ... ... ... қола ... ... – қорымдар, менгирлер,
қоршаулар зерттелді [34, с.29-31].
1953 жылға ... ... ... ... қола ... 118 ... ... Аталған ескерткіштерден алынған материалдар К.А.
Ақышевтің ... ... ... ... атты кандидаттық
диссертациясында еңбек болып әзірленді [7, с.18].
_____________
*(Тасмола мәдениетінің «мұртты» ... ... ... ... ... Ә.х. Марғұлан және тағы басқа археологтар «күн сәулелі тас ... ... ... ... Қаз ССР ҒА ... институтының Солтүстік Қазақстан және
Ақмола археологиялық ... А.К. ... ... ... және ... жұмыстарын жүргізді. Атбасар ауданының
Васильевка және Беловодский ... ... ... ескерткішті
қазды. Ешқандай заттай артефактілер табылмады [8, ... жылы Ә.Х. ... ... ... ... бронзы
Центрального Казахстан» атты іргелі мақаласын жариялайды. Еңбекте ғалым
Орталық Қазақстанның ескеркіштерін 5 топқа бөледі. Олар – ... ... көне ... қола ... ... ... ... облысы, Балхаш маңы, Баян ауыл, Қарқаралы таулары); табыну
орындары және ғұрыптық құрылыстар; қөптеген жерлеу ... ... ... [5, ... 42, с.3-12]. Көрнекті ғалымның негізгі ескерткіштер
қатарына ғұрыптық құрылыстарды енгізуі кейінгі ғалымдардың арасында оның
маңызын ... ... ... ... орындардың зерттелуіне ғалымның баса
назар аударуы түсінікті жайт.
1957 жылы Ә.М. Оразбаев Орталық Қазақстанның ... ... ... ... ... ... ... құрылыстарды зерттеу
нысанасына айналдырды. Автор негізінен кезеңдеу бойынша бағытта ... айта кету ... [41, ... ... ... ... қоныстарын зерттеген ... қола ... ... ... ... ... [15, ... Марғұланның «Открытие новых памятников культуры эпохи бронзы
Центрального Казахстана» атты мақаласында ... ... ... ... ... берілген, сонымен қатар бұл мақалада
қорымдармен қатар ғұрыптық ... мен ... ... жері ... ... баса ... ... [42, с.3-12].
Ә.Х. Марғұланның жетекшілігімен ... ... ... ... 1966 жылы «Древняя культура Центрального Казахстана»
атты ... ... ... сооружения» атты тарауша болып
берілді. Бұл ғұрыптық қоршаулардың археологтар тарапынан ... ... ... бірі деп ... ... [1, ... кейінгі жылдары қола дәуірін зерттеген ғалымдар қоныстар ... ... ... ... ... ... олардан тыс
қалып отырды. Міне, бұл ғұрыптық құрылыстардың зерттелуіндегі басты
шектеулердің ... ... ... ... және ... басқа
аймақтармен салыстыра қарастыру, осы саладағы ғалымдардың басқа аймақтарға
зерттеуге ауысуы ... ... ... зерттеуге көшуі тәрізді бірқатар
мәселелер салдарынан ғұрыптық орындарды зерттеуді кенже қалдырды.
1978 жылы ЦКАЭ-мен ... мен ... ... ... (В.В. ... ... ... қола дәуірінің
ескерткіштерін зерттеді. Сол уақыттан бастап 15 қорым мен 8 ... ... ... ... бері ... ... ... Э.Усмановамен
байланысты. Ғалымның Лисаковский 1 қорымына ... ... ... ... қоршаулар мен шұңқырлар қазылды [43, с.232].
Э.Р. Усманова өзінің ғұрыптық ... ... ... ... ... в ... ... ритуальности могильника эпохи бронзы
Лисаковский» атты еңбегінде тас ... ... Оның ... ... ... қолданатынын ескере отырып, қасиетті мекенде басты рөлге
ие екенін дәлелдейді. Ол туралы: «Он (камень) стал символом поклонения ... и ... ... а в дальнейшим, в поздних
религиях - синоним ... ... духа и ... ... и ... в ... некрополя эпохи
бронзы, где происходили ритуальные ... по ... к ... ... [44, ... жыл бойы қатарынан қола дәуіріне жататын Талдысай ... Ж. ... пен А.С. ... ... обьектілерінен
ғұрыптық орындарды да көруге болады. Кейінгі ... ... ... ... жүргізген археологтар қоныс аумағында бірнеше ғұрыптық орындардың
болғандығын дәлелдеді. Батыс ... ... ... алаңнан әртүрлі
ғұрыптық заттар табылды. 1)Бүгіліп қойылған төрт жас ... ... ... себебі, бұлар металлургиялық өндірісті жақсарту мақсатында
құрбандыққа шалынған құрбандық малдары болуы ықтимал. 2)Екі шаруашылық және
екі ... ... ... жануарлар сүйектері мен еңбек құралдары шықты.
3)Үйілген сүйектер; Қоныс-шеберханасындағы ... ... ... ... [45, с. ... ... ... қоныстың ішінен табылуы басқа
тұрғынжайлардан ерекшеленуінде. Бұл жекеменшік пен мол ... ... ... ... ... ... ... [46, с.26].
Бұдан ғұрыптық құрылыстардың да қола дәуірінде ерекше болғанын, ... ... ... ... рөл атқарғандығын көруге
болады.
1.2 Ғұрыптық қоршаулар
Республика территориясының ... ... алып ... ... көне ескерткіштерін зерттеу Қазақстан мен далалық Еуразияның
археологиясында көрнекті роль ... ... ... ... ... қола дәуірі кезеңінде Орталық Қазақстан өзінің мыс рудасының бай
ресурстарымен, шөбі ... ... ... қола ... теңдесі жоқ ошақтарының бірі болған [47, 3б.]. ... мен ... ... ... ... ... шаруашылықтардың кең
түрде дамуы Орталық Қазақстанның далалық тайпаларының ... өмір ... ... алып ... [2, ... Бұған ең алдымен сол жерде
кен орындарының көп ... ... роль ... [48, 4б.] айта кету керек.
Кен орындарынан металл өндіру мен өңдеуге ... ... ер ... ... ... ... ... құндылықтарды игеруде ер адамның
ролінің күшеюі мен жалпы туыстық өзара қарым-қатынастар ... ... ...... ... негізін жасады [2, с.175-
179]. Бұл өз кезегінде ерлер беделінің басым болуы, ... ... ру, ... ... пір тұту ... ... ... қоғамдық-әлеуметтік қатынастар иерархиясында жетекшілік
мәртебеге ие болуы ежелден келе жатқан ... ... ... ... ... табынушылықтың пайда болуына ықпал зор етті, жерлеу
дәстүріне байланысты орындалатын ырым-жоралар ... ... ... ... ... циклі қалыптасты. Осы дәуірден бастау алған
наным-сенімдер, ата-баба ... ... ... ... кең ... ... [42, с.14 ... уақытта сиыну, табыну үлгілері әр кезеңде өзгеріп отыратын сияқты,
қола дәуіріндегі ... ... ... ғұрыптық орындары да ... ... ... ... күштерімен байланысты биік меңгірлерден,
аспанға ... ... ... ... салынған мүсіндерден (Батпақсу,
Желтау, Қойшоқы, Сартабан, Бұғылы, ... және т.б. ... ... орындарынан (Бұғылы 3, Беғазы 1, Саңғыру 1 қорымдары), бабалар
рухына арнап тұрғызылған ... зор ... ... ... ... ... орналасқан ғұрыптық ас беру мен ... ... ... шаралардың болғаны айқын көрініс табады [2, с.175-
179]. Оның ішінде жиі кездесетін табыну орындарында ғұрыптық қоршаулар ... ... ... орын ... Қола ... ескерткіштерінің ішінде
ерекше қызығушылыққа ие мұндай ғұрыптық құрылыстар ... ... діни ... ... ... Андрондық тайпалар ғұрыптық
қоршауларды тұрақты түрде жан-жағы ашық, әрі тегістеу ... ... ... ... мен ... ... жақын маңда салған. Ғұрыптық құрылыстар
іші ірі тастармен толтырылған ... ... ... келеді, кейде сопақша
түрінде де кездеседі. Ішіне толтырылған тастардың саны тұрақты түрде 8-9-ды
құрайды. ... ... 40-80 см, ... 1,5-3 м ... ... тастармен айнала қоршалады. Шығыс жағы сәл ашық ... ... ... ... ... күл, ... ... заттардың
(сүт тағамдары болу керек) қалдықтары табылады (Боқсай ғұрыптық қоршауы)[1,
с.155]. Күлдің кездескеніне қарағанда, отқа табыну сенімінің ... ... ... ... ... ... сәл ашық ... күнге табынумен байланыстылығын көрсетеді. От күннің жердегі қайнар
көзі ... ... ... ... ... ... ... белгілер
кейінгі дәуірлерде де өз жалғастығын тапты.
Найзағай түскен жер қасиетті орын саналып, сол жерлер арнайы тастармен
қоршалып, ғұрыптық ... ... ... ... табыну, табиғат
күштерін бағатын арнайы ғибадат ететін орын қызметін атқарып отырды. Бұған
дәлел, ... ... ... ... айға, аспан әлеміне,
найзағайға табыну белгілері отттың қалдықтары (Желтау, Батпақсу), құрбандық
малдарының сүйектері көптеп кездеседі [2, ... орын – бұл ... ... 40-тан 80 см-ге дейін қазылған және
диаметрі 1,5-3 м болатын ... ... ... ірі ... ... ... ... қола дәуірінің басқа да
ғұрыптық шеңберлері тәрізді біркелкі болып келеді. Әрбір ғұрыптық қоршаудың
шығыс жағынан арнайы ашық жер ... және ... ... ... ... ғұрыптық қоршауы). Орталық Қазақстанның әртүрлә
жерлерінен ... ... ... ... ... ... ... бар екендігін және ... орын ... ... ... ... ... орын - ... символдарды іске асыратын жер. Тэрнер бойынша,
ғұрыптық символ (белгі) – ... ... ... ... ... ... ... тетігін іске асыру. Бұл іс-әрекет ғұрыптық
негізге сай іске асырылады [49, с.52-59]. Ғылыми терминмен айтсақ, ...... cultus – ... ... Оның мағынасы ойлар, қиялдар,
догмалар, діни түсініктер. Бұлар құдайға бағыну, тылсым күштерді бағу үшін
және ... мен ... ... ... үшін ... Мұндай іс-
әрекеттер тек діни адамдардың қолынан келеді деп есептеді [50, с.7]. ... ... ... ... ... ... ... жердің бір түрі.
Ғұрыптық қоршауларды Орталық Қазақстанның әр ... ... ... ... ... зерттеулері арқылы білеміз.
Олардың көпшілігі Боқсай мен Сартабан ... ... ... ... дәуіріндегі жергілікті тайпалардың негізгі мекені болған, қоныстар мен
жерлеу орындары түріндегі ескерткіштері бар ... ... ... мен ... ... таулардың етектерінде орналасқан. Аталмыш қоршаулар Нұра,
Қарасу, ... ... мен оның ... құяр ... ... ... ... Ең ірілеріне Боқсай, Қарасу және ... ... ... [1, с.154]. ... ... қоршаулар тек Орталық
Қазақстанда ғана емес, оның солтүстік өлкелерінен де кездестіруге болады.
Лисаковск 1 ... ... ... ... да ... ... ... орынының жанында орналасқан №1 ғұрыптық орынның өлшемі 1,15х1,0
м, тереңдігі 0,8 м және СББ-ОШШ бағытта ... ... ... ... ыдыс ... ал шығыс бөлігін аршу барысында қыш бөлігі шықты
[43, с.33].
Нұра өзенінің алқабындағы ғұрыптық қоршаудан екі ... ... ... ... ұзындығы 6 см болатын кола орақ пішіндес, екіншісі –
параболалы үшбұрышты белгісіз зат. ... ... ... де ... ... ... ретінде қойылған тәрізді. Мұндай заттардың қатарына
аталмыш құрылыстан табылған ұзынша келген келсап пен екі жалпақ табанды ... ... ... ... Атасу өзенінің жоғарғы ағысында
орналасқан андрон кезеңінің Боқсай ғұрыптық орнынан дән үккіштердің табылуы
қола дәуіріндегі ... ... ... ... дәлелдейді.
Алексеев қонысындағы ғұрыптық орыннан ... ... ... шығуы
жоғарыда аталған көзқарасты нақтылай түседі [1, с.154-156].
Ғұрыптық қоршаулар қола дәуіріндегі ... ... ... ... ең ... ... бірі және ... діни наным-сенімдерімен тығыз байланысты. Андронов ғұрыптық
қоршаулары әрқашанда ашық алаңқайда, жан-жағын сәл биіктіктермен қоршалған
жерлерде, ... ... ... мен ... ... ... ... аталмыш құрылыстар ауыр, әрі ебедейсіз тастарды тік, сирек
жағдайда жатқызылып ... ... ... ... немесе пішінді
құрылыстар болып келеді. Құрылыстар тұрақты түрде 8 ... 9 ... ... ... Атасу өзендерінің бойында ғұрыптық шеңберлер алыстан
жарқырап ... ақ ... ... ... ... ... Қазақстанның әр аймақтарынан ... ... ... ... ... Боқсай мен Сартабан таулы
өзендерінің алқаптарында, көне ... ... ... ... ... мен ... қоныстары, ірі жерлеу қорымдары бар алаңдар орналасқан
Атасу өзенінің алқабында және осы ... ... ... ... ... [1, ... жанында көптеп орналасатын ғұрыптық құрылыстар табыну
орындары ретінде биіктеу жерлерден кездеседі. ... ... ... ... ... құрылыстар мен әулеттің немесе рудың тастан салынған қасиетті
жерлері солардан қалған ... ... ... [42, с.5]. ... ... мен ... тауынан ағып өтетін Жарлы өзенінің құяр сағасы
Ақбілек өзендерінің алқаптарында көптеген ғұрыптық қоршаулар табылды.
Ғұрыптық қоршауларға ... ... ... ... жиі ... кейде тас кетпендер үккіштер, дән үккіштер және басқа да заттар
кездесіп отырады. Боқсай ғұрыптық орынынан ... мен ... ... қабаты,
сонымен қатар органикалық қалдықтардың (сүттен жасалған ... ... ... 40 см-ге дейін жеткен. Нұра өзені бойындағы (Бесоба ауылы,
Жамантас сайы) ғұрыптық құрылыстың солтүстік-батыс ... 30 см ... ... мен ... ... ... ... екі белгісіз зат
табылды. Бір заттың бейнесі қола ораққа ұқсас, ұзындығы - 6 см, жалпақтығы-
3 см. ... - ... ... ... Екі затта негізінен,
құрбандық шалуға қатысты қымбат еңбек құралдары ... ... Бұл ... ... ... ... ... пен түбі жалпақтау келген екі кыш
ыдыстың ... ... ... ... қола ... көне ... ғұрыптық
шеңберлерінің орнына жерге тік қазылып орнатылған ірі тақта тасты дөңгелек
менгирлер ... ... айта кету ... Менгирлер тобының біріне (Темір
Астау) қазба жүргізу барысында күл мен көмірдің үлкен ... ... ... ... ... күйген. Осының барлығы Орталық
Қазақстанның қола ... әр ... өмір ... ... ... ... беретін ғұрыптық шеңберлерде орындалатын
басты салттық жоралардың ... де ... ... ... ... ... ... құрылыстардың бірнешеуіне
сипаттамаларын келтіре кетсек:
Боқсай ғұрыптық қоршауы. Ғұрыптық орын ... тау ... ... ... ... ... совхоз фермасынан солтүстік-батысқа
қарай 2 км жерде орналасқан. Ескерткіште 12 ғұрыптық ... бар. ... ... ... ... шеңбер-1 - дөңгелек пішінді болып келетін құрылыстың
тереңдігі 40 ... ... ... Оңтүстік-шығыс жағынан астына ірі тақта
тас ... тік ... ... ашық жер бар. ... ... 2,2 м, кіре
беріс жердің ұзындығы - 1,5 м, құрылыстың жалпақтығы - 1,3 м. Шұңқырдың
жиектеріне үлкен ... ... ... ... (7) қойылған. Кішкене
тастардың өлшемдері - 65х38 см, үлкендері - 90х30 ... ... ... жоғарғы топырақ қабаттың қалыңдығы - 16 см, ары қарай органикалық
қалдықтардың ... ... ... ... ... жетеді және
қалыңдығы 40 см-ді құрайды. Соңғы ... ... ... шалынған кезде
пайдаланылған тамақтардың қалдығы мен күл, көмірдің араласқан қабаты
екендігі анық. ... ... ... Басқа да артефактілер
кездеспеді. Қазба нысанының ... 60 ... ... ... ... – 1-ғұрыптық құрылыстың жанында және соған ұқсайды.
Бірақ одан қарағанда ... 9-10 ... ... ... диаметрі 2,4
м, кіре беріс ашық жердің ұзындығы - 0,9 м, ... - 1,4 м. ... жер ... ... тәрізді оңтүстік-шығыс жақтан шығарылған.
Оңтүстік-батыс жағынан ойық ... ... ... пішінді қуыс
кездесті. Биіктігі 50 см, жалпақтығы 70 см. Бұл ... ... ... ... Шым-топырақты қабаттың қалыңдығы 15 см-ге дейін жетеді
және қалыңдығы 35-40 см ... ... ... ... кездесті. Бұл құрылыста бірнеше рет ғұрып бойынша от жағылған
болуы керек. Құрылысқа жіті зерттеу ... ... ... ... ... Тек ашық ... жердің жанынан қызыл тастан жасалған
дәнүккіш табылды. Заттың екі жағы да үлкен өлшемде. Дәнүүкіштің үлкен ... ... ... түседі [1, с.157].
Талдысай қонысының жанындағы ғұрыптық құрылыстардан қозының сүйектері
мен қатар еңбек құралдарының ... ... ... ... де ... ... көрсетеді. Құрбандыққ шалынатын жерден
тек қана құрбандық ... ғана ... қола ... қырғыштар, тастан
жасалған заттар, кетпен мен балғалардың кездесуі ғұрыптық құрылыстардың
маңыздылығын айқындай түседі.
Талдысай қонысынан ... ... ... ... ... және ... ... қола дәуірінде аса
маңызды шаруашылықтың біріне айналғандықтан оның магиялық ... деп ... ... [45, ... Осындай сиқырлы әлеммен
байланыстырушы орын ғұрыптық құрылыс болған
Атасу өзені бойындағы ғұрыптық құрылыстардың ... ... ... қарағанда жақсы сақталған. Бұл Сарыарқаның қола
дәуіріндегі мәдениеті туралы мәліметтерді ары ... ... көп ... ... ... ... ... оңтүстік-шығысқа қарай 9
км жерде, Кент тауларын баратын жолда орналасқан. Ғұрыптық ... ... ... Олар ірі ... ... ... ... пішіндес
құрылыс болып табылады. Солтүстік-батыстан ... ... ... ... ... ең шеткі құрылыс жақсы сақталған.
Онда сегіз тас бар. Оның диаметрі оңтүстіктен солтүстікке қарай 4 ... ... ... 3 м-ді ... ... тастардың орындарынан
жылжып кеткен. Бірақ құрылыс өз ... ... ... ... ... ... тәрізді 8 тастан тұрады. Оның диаметрі 2 м. Ал
солтүстік-батыс шеңбер 9 ... ... оның ... өз ... ... Диаметрі 2,5м.
Қарасу ғұрыптық қоршаулары Қарасу өзенінің сол жақ жағалауында, биіктеу
жерде, Роза Люксембург атындағы бұрынғы совхоздың орталық бөлігінен шығысқа
қарай 28 км ... ... ... ... ... ... жатқан алты ғұрыптық шеңбер бар. Бұл ғұрыптық ... ... ... ... әрбір ғұрыптық құрылыстың ортасында
менгир орнатылған. Екі ғұрыптық құрылыстан басқаларының ... ... ... ... 5-ке ... жетеді.
1-нші ғұрыптық құрылыс жалпағынан қойылған тоғыз тастан тұрады.
Диаметрі 1,2 м. Тастардың өлшемдері ... 35х40 ... ... жетеді.
Шығыс жағынан ашық жер қалдырылған, бұл жерде тас жоқ. ... ... м, ... 0,6 м, ... 0,2 м ... менгир тұр. Ешқандай
зат табылмады.
2-нші ғұрыптық құрылыс ескерткіштегі ең ... ... ... ... ... сәл ұқсас. Оның диаметрі 2,5 м. Тастардың өлшемдері 30х20-
дан 45х20 см-ге дейін жетеді. Бұл ... көне ... ... шеңбер
құрап тұрған бірқатар тастары орындарынан жылжып кеткен. Олардың саны 8.
Ғұрыптық құрылыстың ... ... жоқ, оның ... қалған шұңқыры ғана
қалған.
Екінші ғұрыптық құрылыстардың тобы Қарасу өзенінің төменгі ағысында,
Нұра ... құяр ... алыс емес ... орналасқан. Оларды адамдар
қатты қиратқан. Көптеген ғұрыптық ... ... ... ... ... ... ... бір шеңберде үлкен менгир бар.
Қалмақ қырған ғұрыптық шеңберлері Баян ауыл ауданында, Қалмақ қырған
тауының етегінің ... ... ... ... ... топта тек төрт нысан бар. Олардың тастары үлкен шомбал
тастардан қойылған. Кішкентай шеңбердің диаметрі 2,45 м, ... 5 ... ... тек екі ... ғана бар. №1 ... ... тас бар.
Заттай бұйым табылған жоқ.
Жарлы ғұрыптық қоршаулары Жарлы өзенінің оң жағалауында, биіктеу жерде
орналасқан. Ескерткіште ССШ және ООБ ... ... ... ... шеңбер бар. Тек бір ғана шеңбер оңтүстік бөлікте ... ... ... ... бұл ... де одан басқа ғұрыптық құрылыстар
болған болуы керек. Сақталып қалған құрылыстар ... ... ... тәрізді шеңбер пішінді болып келеді. Әр ... ... ... бар. ... ... ... ашық ... ғұрыптық құрылыс үлкен шомбал тастан тұрғызылған. Диаметрі 2,4
м. Тастардың өлшемдері 35х45 ... 1х,55 м. ... ішкі ... қазба жұмысы шұңқырдың материктік деңгейіне дейін жүргізілді.
Тереңдігі 80 см. Заттай бұйым табылмады.
2-нші ғұрыптық ... ... ... ... ... ... ... м, жалпақтығы 1,55 м. Тастардың өлшемдері 30х15 см-ден 50х30 ... ... ... 85 см ... шұңқыр зерттелді. Артефактілер
табылған жоқ.
3-інші ғұрыптық шеңбер дұрыс емес ... ... ... тастар
тұрғызылған. Ұзындығы 2 м, жалпақтығы 1,90 м. ... ... 45х30 ... 60х35 см. ... ... жүргізілді. Қазба барысында тереңдігі 0,9 м-ге
дейін жететін шұңқырдың ішінен ешқандай заттай дерек табылмады. Жоғарыда
аталған ... ... тек ... ... экспедициясы кезінде
қазылғанын атап өткен жөн [1, с.157].
Ғұрыптық қоршаулар тек қана Орталық Қазақстан территориясында ... ... ғана ... ... ... жоқ. ... Еуразия даласы
әртүрлі формадағы осындай ғұрыптық ... ... ... ... Қазақстан ғұрыптық қоршауларының басқа аймақтармен де өзіндік ұқсас
немесе ерекшеліктері бар ғұрыптық орындарымен салыстыру қажет.
Сондай ... ... ... бар, оның ... ... ... ескерткіштердің бірі - Лисаковский қорымы. Лисаковский қорымы қоныстық-
қорымдық ерекшеліктерімен қатар сакральді мәнге ие андрон ... ... ... төрт ... бөлінген. Оның әрбірінде ғұрыптық
орындар бар. Зерттеу барысында қазылған ғұрыптық құрылыстардың барлығында
дерлік органикалық ... мен ... ... күл қабаттары, шала
жанған заттар, қыш ыдыстардың ... ... ... ... А ... ... ... негізгілеріне сипаттама
беріп өтсек.
1-інші ғұрыптық құрылыс А тобындағы ескерткіштердің оңтүстік-шығыс
секторында ... ... ... ... сопақша пішінді
құрылыс. Батыстан шығысқа қарай созылып жатыр. Іші ақ топырақ түстес күлмен
толтырылған.
2-нші ... ... ... ... ... ... ... құрылыстың өлшемдері 0,4х0,2х0,1 м-ді құрайды. Ақсұр түсті
құмдауыт топырақпен толтырылған нысанның ішінен сиырдың бас сүйегі табылды.
2-ғұрыптық орын қоршаудың ... ... ... ... ... ... 1,5х2,0 м, тереңдігі 0,35 м-ді құрайды.
Солтүстік-батыс және оңтүстік-шығыс бағытта созылып ... ... ... – 0,8х0,6 м. Қара ... ... ... толтырылған. Бұл
жердің топырағы алынып, әртүрлі ғұрыптық рәсімдер жасалуы мүмкін.
2А топ. Ғұрыптық шұңқыр 1. ... 0,6х0,7 м, ... 0,3 м ... ... бағытта созылып жатыр. Жер бетінен оның жалпағынан төселген үш
тасы көрінеді [43, с.232]. Мұндай тастар ... ... ... [1, ... ... 2. №24 қоршаудан оңтүстікке қарай 3 м жерде орналасқан.
Солтүстік-оңтүстік бағытта ... ... 1,0х1,4 м ... ... м-ді ... ... пішінді орын. Күл аралас қатты сұр топырақпен
толтырылған, арасынан жекелеген тастармен, шала ... ... ... ... ... ірі қара ... ... табылды.
Ғұрыптық шұңқыр 3. №28 жерлеу орынының ... ... ... ... өлшемдері 3,0х3,6 м, тереңдігі 1,0 м болады, солтүстік-
оңтүстікке қарап жатыр. Ішінен қазба барысында қыш бөліктері, күл, ... ... ... ... ... ... ғұрыптық жораларды атқаратын қоршау. Өлшемдері 3,1х0,75х0,5 м
болатын сопақша пішінді орын. Солтүстік-шығыс және ... ... ... ... ... -0,2 м. ... ... 60 см тереңдікте күлдің кішкене қабаты кездесті. Одан басқа
жануар ... ... ... ... мен қыш ... бөліктері кездесті.
Осыған қарағанда шұңқыр ... ... ... үшін ... ... бровканың шығыс жағының стратиграфиясы: 1 - 0,5-0,8 м
қалыңдықта беткі шым қабат; 2 – 0,15-0,2 м ... ... ... ... құм;
3 – 0,2-0,25 м болатын сұр түсті қабат қоңыр ... ... ... жатыр.
Ең төменгі қабат күл қабаты болуы ...... топ. ... орын 1. №2 ... орынының жанында орналасқан.
Сопақша пішінді құрылыстың өлшемдері 0,6х0,4 м, тереңдіктері 0,8 м. ... ... ... ... ... ... 0,6х0,3 м. Оның батыс
бөлігінде қыш ыдыс тұр. Шұңқырдың шығыс жағын тазалау кезінде қыш ыдыстың
бөлігі ... Бұл ... ... ... ... ... орын 2. №3 ... орынының жанында орналасқан. Ішінде қыш
ыдысы бар.
Ғұрыптық орын 3. №5 жерлеу орынының ... ... ... м болатын сопақша пішінді құрылыс. Тереңдігі 0,2 м. Солтүстік-
батыс – оңтүстік-шығыс бағытта созылып ... ... ... ... екі бүтін ыдыс тұр.
Лисаковский қорымында барлығы 54 ғұрыптық құрылыстар мен ғұрыптық
рәсімді өткізуге арналған арнайы ... ... ... бар. ... ... қыш ыдыс пен қыш ... және күл ... ірі қара
малдың сүйектері кездеседі [43, с.232].
Қанай қонысын зерттеу нысанасына ... А.Г. ... қола ... ... зерттеу обьектісіне айналдырды. Қоныстың ОШ жағында
екі жүз метрдей жерде тастары жалпағынан қойылған үш ... ... ... ... жер ... ... ... шұңқырдың ернеуі
айнала тастармен жартылай ғана қоршалған. Оның ішінен әртүрлі ... ... ... ... ... ... қалдықтары
мен күл қабаттары кездесті.
№2 қаланды №1 ғұрыптық құрылыстан ... ... 3 м ... Сәл ... ... (50 см ) ... ... 15 м болатын
ғұрыптық құрылыстың ... ... 40 ... ... ... 15 см
тереңдіктен екі үшбұрышты пішінді болып ... алты тас ... ... 50 см ... ... ... ... күйген сүйектер, тас дәнүккіштің сынығы, көмір кесегі мен күл
қабаты кездесті.
№3 ғұрыптық құрылыс қоныстан ... ... 300 м-ге ... ... ... жер ... ... сопақша пішінді нысанның ұзындығы
10 м, жалпақтығы 7 м-ге дейін жетеді. Беткі шым қабатынан тазартылған ... ... ... 10 м, ... 5 м ... ... тас ... Осы деңгейден балшық ыдыстың сынығы кездесті. Жер бетінен 70 см
тереңдікте екі тас ... ... ...... -1,5 ... 90 см болады; Оның оңтүстік жағынан тереңдігі 1 м жерден
граниттен ... ... ... ... тас ... ... 2,2 м, ... 2 м. Бұдан әртүрлі
тереңдікте балшық ыдыстардың сынықтары, ... ... мен ... ... ... ... «жер бетінде орналасатын шеңбер, сопақша
пішінді болып келетін тас қаландылар ғұрыптық орын қызметін атқарған». ... ... ... ішкі ... да ... ... ... қарағанда, бұл құрылыстар ата-баба аруағына табынатын және
құрбандық шалатын орын болған. Бұған қазба кезінде табылған жануарлардың
сүйектері, ... ... тас ... ... ... ... ... шалу кезінде қолданған күл, көмір мен жанған сүйектердің
қалдықтары дәлел бола ... ... ... ... ... ... жасау кезінде
табылған ыдыстармен бірдей ұқсас болғанына қарағанда, аталмыш құрылыстардың
қола дәуіріне жататын ... ... ... өмір ... ... Қанай
қонысын ерте қола дәуіріне жатқызады [15, с.96-98]. ... ... ... ... ... жүргізген зерттеу жұмыстарында қоныс
маңында орналасқан бірқатар ғұрыптық орындарға қазба ... ... ОБ ... 250 м ... сәл биіктеу жерде бірнеше ірі тстардан
құралған үш ғұрыптық құрылыс орналасқан.
№1 қаландының өлшемдері 4х4,5 м. ... шым ... ... ... 90 ... ... ... кезде ыдыстардың сынықтары, сүйектен
жасалған құрбандық заты мен жекелеген күл ... ... ... өлшемдері 1,5х1,25 м. Шым қабаты алынған соң оның астынан
ұсақ таспен толтырылған тас қаланды ... Тас ... ішкі ... ... дөңгелек пішіндес. Одан СШ қарай бір және оңтүстікке ... ... ... ... ... -5 см, жалпақтығы – 1 м. ... ... ... – 30 см. Тізбектің арасынан кетпеннің сынығы
табылды. Тас ... ... соң ... 90 см –ге ... ... ... ... жануарлардың сүйектері, ешкінің басы мен күл қабаттары
кездесті.
№3 қаландының диаметрі 1,5 м-дің құрайды. 70 см тереңдіктен қосымша
тастар ... ... ... ... заттар табылды. Бұлар сол кезде
қасиетті тұмар ретінде қолданылған болу ... ... 90 ... ... күл ... ... жасалған ыдыстардың сынықтары мен
жануарлардың сүйектері кездесті.
Ғұрыптық құрылыстардың ... ... ... ал оның ... ет тағамдарының қалдықтары, ыдыстардың сынықтары, кетпен мен күл
қалдықтары аталған орындар ... шалу мен ... тәу ... ... деп ... жасауға негіз бола алады. Балшық ыдыстардың сынықтарының
жасалу техникасы, ... ... ... ... ыдыытармен ұқсас болуы
ғұрыптық орындарды қоныс тұрғындарынан қалғандығы және ... ... ... ... ... ... тәрізді соңғы
қола дәуіріне жатады деп айтуға негіз бар [15, с.107-108]. Бұл Сарыарқаның
солтүстік бөлігін алып ... ... ... ... болып табылады.
Ғұрыптық қоршаулардан қыш ыдыстың жиі кездесуі сол ... ... ... ... көзқарастың өмір сүргенін көруге
болады. Қыш ыдыстан өлі «рухты» шығарып салу ... ... ... ... ... ... ... деп түсінген. Мұндай
түсініктің қола дәуірінде өмір сүрген тұрғындардың дүниетанымында зор ... ... қыш ... тұрмыста ғана емес, культтік заттар
ретінде қат материалдар қатарынан орын алғандығына шүбә жоқ. Демек, ... ... ... ... ... ... ие ... құрылыстардың тағы бір өзіндік ерекшелігі, мұнда ... Отқа ... ... тамыры тас дәуірінен бастау алған.
Оған дәлел, күл мен көмірдің қалдықтарының ... Бұл өз ... ... ... ... ғана ... ғұрыптық құрылыстарда және
рәсімдерді атқаруда ... роль ... ... құрылыстың айнымас бір
бөлшегіне айналды.
Ғұрыптық қоршаулар бүгінгі ... ... тек қана ... ... ... көп жағдайда зерттеуден шет қалып отырады. Себебі, мұндай
құрылыстардың заттай деректік жағынан аз мәліметтер ... Бұл ... ... рөлі ... ... өте аз ... кету керек. Көбіне аталмыш құрылыстар тек ... ... ... ... ... тізімдері жасалады. Біз ерте ... ... оның ... қола ... ... ... Сарыарқа
археологиялық экспедициясының далалық жұмыстары негізінде ... ... ... жөн ... ... ... ... Орталық Қазақстанның аудандары
бойынша және жеке-дара ... ... да көне ... ... ... ... ... қорымы. 2008 жылы САЭ (А.З.Бейсенов) ашқан.
Кеңасу ауылынан ОБ ... 9,07 км, ... ... ... ... ... аласа шоқының төбесінде орналасқан. «СБ-ОШ» бағытта тізбектелген 3 тас
қоршау бар. №1 обаның (өлшемі 6х7 м) ... ... ... ... ... 4 м ... шеңбер пішінді. №3 қоршаудан батысқа ... 5 ... ... ... ... тас ғұрыптық орын орналасқан.
Ақтас-1 қорымы. 2010 жылы САЭ (А.З.Бейсенов) ашқан. ... ... ... 0,5 км, ... ... оң жағалауында орналасқан. 11
құрылыстан тұрады, оның ішінде 4 оба ... 6-15 м, ... ... 1 тас ... 1 ... ... тас ... (өлшемі) мен 6 тас ғұрыптық
құрылыс бар.
Атамбай-3 ... 2008 жылы САЭ ... ... Қызыларай
ауылынан ООБ қарай 18 км, Шабанбай ауылынан ССБ қарай 1,5 км, «Шабанбай-
Қызыларай» автожолының жанында ... 11 ... ... ... 5 топырақты оба (диаметрлері 5-9 м, биіктіктері 0,2 м), 5 ... бар ... оба ... 6-21 м, биіктіктері 0,1-1,3 м) мен
диаметрі 1 м болатын шеңбер пішінді ғұрыптық орын ... ... 2007 жылы САЭ ... ... ... ... қарай 1,2 км жерде орналасқан. Қорымда 5 нысан: бір ... ... 3 ерте ... дәуірінің ғұрыптық қоршауы мен ескерткіштің
солтүстік бөлігінде орналасып жатқан қола дәуіріне тән ... ... ... бар. Қола ... ... диаметрі 3 м, биіктігі 0,3 м.
Оның ортасынан өлшемі 2х0,5 м ... тас ... ... Одан солтүстікке
қарай 0,77 км қашықтықта ерте түркі дәуірінің ... ... 2х2 ... СШ қарай бір-бірінен 25-30 м ара қашықтықта 3 балбал тас
тізбектеліп ... ... ... ... – 0,35 м-ді ... ОБ ... 0,15 км жерде «С-О» қарай бағытталған сол ... тағы 2 ... ... 3х3 м) бар. Бұл ... да ... ... тастар көрінеді.
Белтерек ғұрыптық қоршаулары. 2008 жылы САЭ (А.З.Бейсенов) ашқан.
Ағашкөл ауылынан СШ ... 7 км, ... ... ОШ ... 6,7 км, ... ОББ ... 0,7 км жерде орналасқан. Ірі тақталардан тұратын 2
қосарланған қоршау табылды.
Қарағаш қонысы. 2008 жылы САЭ ... ... ... ... ... 14,5 км, Әмірхан қыстауынан ООШ қарай 3 км, бұрынғы Қарағаш
қыстауынан СБ ... 0,5 км ... ... 3 ... ... ... Жер ... қола дәуіріне жататын 4 қыш бөліктері
табылды. Қоныстан ОШ ... 30 м ... тас ... ... ... ... 2005 жылы САЭ ... ашқан. Қаратал өзенінің
оң жағалауында, Қаратал қыстауынан оңтүстікке қарай 0,7 км, Беғазы ауылынан
солтүстікке қарай 2,6 км ... ... 12 ... оның ... ... обадан (диаметрі 6 м), қола дәуірінің бір қоршауынан (диаметрі 4 м),
ғұрыптық орын қызметін атқарған 3 дөңгелек қоршау (әрқайсысының ... ... мен 6 ... (диаметрлері 3-10 м, биіктіктері 0,3 м) тұрады. Сонымен
қатар екі оба мен тас ... бар ... ... тобы бар. ... диаметрі 10 м, биіктігі 0,3 м. Оның шығыс жағында ... 8 ... ... ... шамалас болатын кіші оба тіркесе орналасқан.
Кіші үйіндіден шығысқа қарай ұзындықтары 35 м-ді ... ... ... ... басында және аяғында үйіндіге ұқсас
құрылыстар бар. Тізбектің аяқталар ... ... ... да тағы ... ... ... ... ғұрыптық қоршаулары. 2007 жылы САЭ ... ... ... СШ ... 4,7 км ... ... ... тонаушылар іс-
әрекетінен бұзылып, тас тақталары орнынан алынып тасталған. Мүсін тасын
алып кеткен.
Кезеген қорымы. 2008 жылы САЭ ... ... ... ... ... Беғазы ауылынан ССШ қарай 8,09 км, Шабанбай ауылынан ООШ
қарай 7,8 км ... ... 15 ... оның ... 2 ... обадан (диаметрлері 16-35 м, биіктіктері 1,2-1,3 м), бір ғұрыптық
тас шеңберден, жатқызылып қойылған тас ... бар 11 ... мен ... ... ғұрыптық қоршауларынан тұрады. Ескерткіш аумағында мазар
мен 3 бұрынғы қазақы зират орналасқан.
Күзеусай ғұрыптық қоршауы. 2006 жылы САЭ ... ... жері - ... ... СШ қарай 7,3 км, Күзеусай қыстауынан
батысқа қарай 1,5 км қашықтықта. Қоршаудың өлшемі 2,5х2,5 м. ... ... ... ... қоршаулары. 2008 жылы САЭ (А.З.Бейсенов) ашқан. Жіңішке
ауылынан СШ қарай 11 км, бұрынғы Жайнақбай қыстауынан ... ... 2,7 ... ... ОШ қарай 0,3 км жерде орналасқан. «С-О» бағытта тізбектелген
бұзылған үш қоршау бар. Орталық қоршауда оң қолы ... ... ... ... тас ... ... ... орны. 2008 жылы САЭ (А.З.Бейсенов) ашқан. ... ССШ ... 12 км, ... ... ООШ ... 1,1 км, ... ... қарай 0,6 км жерде орналасқан. Диаметрлері 3-5 ... шой ... ... 3 ... ... ... ... қоршаулары. 2008 жылы САЭ (А.З.Бейсенов) ашқан. Шабанбай
ауылынан ООШ қарай 10,7 км, ... ... СШ ... 8 км жерде орналасқан.
Бұзылған 2 шаршы пішінді (2х2 м) тас ... ... ... ... ... ... ... Жарлы өзенінің
оң жағалауында, биіктеу жерде орналасқан. Ескерткіште ССШ және ООБ ... ... алты ... ... бар. Тек бір ғана ... оңтүстік
бөлікте батысқа қарай орналасқан. Соған қарағанда бұл жерде де одан ... ... ... ... керек. Сақталып қалған құрылыстар
андронов мәдениетінің дөңгелек қоршаулары ... ... ... ... Әр ғұрыптық құрылыста жеті-тоғыз тастан бар. Барлығының оңтүстік
жағынан ашық жер қалдырылған [1, с.258].
Талды ... ... ОҚАЭ (Ә.Х. ... ... ... ... оңтүстік-шығысқа қарай 9 км, Кентке барар жолда
орналасқан. ... ... ... ... 3 ... бар. Олар
солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай тізбектеліп ... ... 2-4 м [2, ... ... ... ... 1984 жылы ҚОТӨМ (А.А Ткачев)
экспедициясы ашқан. Ақтөбе ауылынан ОБ қарай 7,5 км, Нұра ... ... ... ... ... 1984 жылы ... (А.А ... Андрон мәдениетінің жерлеуі бар 3 тас қоршауды зерттеді.
Қазіргі уақытта қорым құрылысынан тек тік ... бір тас ... мен ... ... ғана ... [14, с. ... ... 2009 жылы САИ экспедициясы (В.В.Варфоломеев) ашқан. Нұра
өзенінің оң ... ... ... ... ... ... 1 ... автожолынан ОБ қарай 2,5 км қашықтықта ... 1 тас оба ... 0,7 м, ... 0,3 м) және ақ ... ... 3 тас шеңбер (диаметрлері 4-6 м) бар.
Суықсу қорымы. 2010 жылы САИ экспедициясы (В.В.Варфоломеев) ... ... ... ... ... жағалауында, Суықсу ауылынан ОБ
қарай 2,3 км қашықтықта орналасқан. ... 8 ... және ... ... ... олар тік орнатылған. Қоршаулар ішінара ... ... ... ... да ... қазбалары
бар.
Ташық қорымы. 1983 жылы ҚарМУ экспедициясы (В.В.Варфоломеев) ашқан.
Ащысу өзенінің сол жағалауында, Аюлы ауылынан ОШШ ... 3,5 км, ... ОБ ... 5 км жерде орналасқан. 1984 жылы ҚарМУ экспедициясы
(В.В.Евдокимов, ... ... ... ... ... ... Қазба жұмысына дейін қорымда 38 қоршау және тігінен
жерге орнатылған гранит тақта тас есепке ... ... ... және
тікбұрышты пішінді болып келеді, 6 қоршау бір-біріне ... ... ... оба ... 17 ... ... жерлеу орындары, шұңқырлар және ... ... 150-ге жуық ... ... ... ұлу қабыршағынан
жасалған заттар, қола білезіктер, моншақтар, белдік табылған. ... ... ... 1984 жылы ... ... ... ... су қоймасын толтыру
кезінде су астында қалды.
Тегісжол қорымы. 1989 жылы ҚарМУ экспедициясы ... ... ... ... ... 10 км, Нұра өзенінің сол жағалауында,
Самарқан мен Тегісжол ауылдарының ... ... ... ... 80 м ... «Қарағанды-Киевка» автожолы өтеді. Ескерткіш алаңында
шеңбер қоршау түрінде тігінен тұрған ... ... тас ... ... ... ... жекелеген тастар мен тақта тастардан тұратын 35-тей
құрылыс бар. САИ экспедициясы (В.В.Варфоломеев) ерте ... ... ... қола ... ... ... мен ... орындарын ашып зерттеу жүргізді.
Тегісжол-2 қорымы. 1988 жылы ... ... ... ... ... сол жағалауындағы шоқының жайпақтау беткейінде, Тегісжол
ауылынан ООШ қарай 2 км, «Қарағанды-Киевка» автожолынан шығысқа қарай ... ... ... Құрамында тасты оба мен ғұрыптық ... ... ... 4 м, ... 0,2 м. ... диаметрі 4 м.
Темірқаш қорымы. 2003 жылы САИ экспедициясы ... ... ... ОБ ... 2 км, Нұра ... сол ... жайылма
террасада, Тегісжол ауылынан СШШ қарай 3 км, Нұра өзенінен өтетін көпірден
және «Қарағанды-Киевка» автожолынан СШ қарай 1 км ... ... ... арық өтіп ... және ... 2001 жылы ... тас ... тіркелген. Қабірүсті құрылыстары биіктіктері 0,3-0,4 м
болатын сопақ пішінді қаландылардан тұрады. Олар жер ... ... ... кейбіреулерінен шашылып жатқан тастар ғана қалған. Ең
ірі құрылыстар өлшемдері 10х9-8 м-ді құрайтын сопақ пішінді ... ... 2003, 2004 ... САИ ... ... ... жүргізді. Беғазы-дәндібай мәдениетіне жататын 2 жерлеу орны ... ерте ... ... ... ... қорымы. 2009 жылы САИ ... ... ... ... СШ қарай 13 км, Сыртқысу өзенінің оң ... ... ... ... сол ... ... Сыртқысу өзенінің
тіке бұрылысының тегістеу, шымды алаңында ... ... 34 тас ... ... ... оба бар. ... қоршаулар өте жұқа (3-5 см) құмдауыт
тақталардан тұрады. Қоршаулардың жер ... ... 0,1-0,2 ... 4-7 м-ді ... ... 2009 жылы САИ экспедициясы (В.В.Варфоломеев) ашқан. Төрткөл
ауылынан СБ қарай 19 км, ... Шат ... ССБ ... 3 км ... №1 ... – шалқасынан жатқан тас тақталардан тұратын және
күнге бағытталып жатқан шаршы пішінді (8х8 м) тас ... ... ... 3х4 м, ... бағытта жатқан тас жәшік орналасқан. Тас жәшіктің
тақтасының ұзындығы 1,5 м, қалыңдығы 0,3 м, жер ... ... 0,7 ... ... №2 құрылыс бұзылған. №3 құрылыс – диаметрі 6,5 м ... ... ... қоршау. №4 құрылыс – тас араласқан топырақты оба,
диаметрі 8 м жуық, биіктігі 0,6 м. ... ... ... ... 6,5х5 ... 0,5 м ... ... тіркелген. №5 құрылыс – жерде жатқан
тақталардан тұратын тікбұрышты тас қоршау. №6 құрылыс – ... ... ... ... тас ... №1 ... ... беғазы-дәндібай
мәдениетінің мавзолейімен ұқсастықтары бар. №№2,3,5 және 6 құрылыстар өзара
ұқсас. №4 құрылыстың сыртқы пішіні ескі қазақы ... ... және ... ... жатады. Жанында ойық жер бар, одан қабір құрылысына
пайдалану үшін топырақ ... ... ... ... ... ... Ақтау ауылынан СШ қарай 10,8
км қашықтықта орналасқан. Құрамы: жерге қазып орнатылған 2 тас ... ... ... ... ... ... ... № 1 балбал
тастың (өлшемі 1,26х0,19х0,25 м) жоғарғы жақ батысының ... ... 0,1 м ара ... ... екі ... ... Үстіңгі
шеңбер диаметрі – 0,16 м, астыңғысы – 0,13 м. № 2 ... ... ... ... балбал тастары. Орналасқан жері - Ақтау ауылынан СШ ... ... ... ... ОБ қарай 4 км. Құрамы: жерге кіріп тұрған 3 ... ... ... №1 ... тас ... м) ... қарай 20 градус
бұрышпен орналасқан, жоғарғы бөліктің батыс жазықтығында адам бетінің
суреті әрең байқалады. № 2 ... ... ... м) ... жағының
шығыс бетіне диаметрі 12 см болатын шеңбер ойып ... №3 ... ... ... м) ... ... 20 градус бұрышпен орналасқан,
жоғарғы бөліктің тегіс бетінде жарықтар мен кедір-бұдырларлар көп.
«Ақтау сұлуы» балбал тасы. ... ... ... ... ... СБ қарай 31 км, Ақтау ауылынан СШ қарай 13,5 км, Ақсай өлкесінен
солтүстікке қарай 7 км жерде орналасқан. Қазіргі ... тас ... ... м) ОШ қарай 20 градусқа көлбеу тұр. ... ... ... адам ... ... ... Балбал тас
жергілікті тұрғындар арасында «Ақтау сұлуы» деген атпен белгілі.
Дарат-1 қорымы. Ақтау ауылынан СШШ ... 39,1 км, ... ... ... 0,2 км ... ... 12 ... тас қоршау бар,
олар жинақы, топтасып орналасқан. Өлшемі 5х5,6м, №1 қоршаудың ішінде 1х2 м
болатын тікбұрыш пішінді 3 тас ... ... Ауыр тас ... ... ғұрыптық қоршаулардың өлшемдері 2,7х5,4 м-ден 6,5х7,5 ... ... ... қоршаулары. Дарат тауынан СБ қарай 30 км, ... СБ ... 15,2 км, ... ... шығысқа қарай 2 км, Ақсай
қыстауынан солтүстікке қарай 10 км қашықтықта орналасқан. Құрамы: ... м және ... м ... 2 ... тас ... ... қорымы. ОҚАЭ ашқан. Атасу өзенінің оң ... ... СШШ ... 38,6 км, ... қыстауынан шығысқа қарай 1,5 км жерде
орналасқан. ... ... 11 оба бар, оның ... орталық бөлігі
қазылған (ОҚАЭ, Ж.Құрманқұлов). Үйіндісі жартылай сфералық пішінде болып
келетін обалар, негізінен дөңгелек тас ... ... ... биіктіктері 0,5-1 м) тұрады.
Мыржық-2 қорымы. ОҚАЭ ашқан. Атасу ... оң ... ... СШШ ... 38,1 км, Мыржық қыстауынан шығысқа қарай 12 км
қашықтықта орналасқан. Құрамында 5 қоршау мен оба бар. ... ... ... биіктігі 1,2 м; №№ 1,3,4 қоршаулар шаршы пішінді, өлшемдері сәйкесінше
8х8 м; 4х4 м; 12х12 м; № 5 ... ... ... 4,4х3,8 м; ... ішінен өлшемдері 3х1,4 м және 3х1,2 м болатын, «Б-Ш» бағытта
жатқан екі жәшік ... ... 3 м-ді ... ... ... ... ... күннің бағытында жатыр[51, с.119-125].
Шәлен-1 ғұрыптық қоршауы. Орналасқан жері – Ақтау ауылынан СШ ... км, ... ... ... ... 2 км, Ақсай қыстауынан солтүстікке
қарай 10 км. Қоршаудың өлшемі 10,8х11 м.
Нұра ауданы. Аққошқар-11 қорымы. 1980 жылы ... ... ... ... ... жері – ... ... СБ қарай 15 км, Қыпшақ көлінен ОБ қарай 10 км жерде. Шеңбер және
сопақ пішінді 6 дөңгелек тас қаландыдан тұрады. Оның ... ... ... ... тас доға ... ... 2010 жылы САЭ ... (И.А.Кукушкин) ашқан.
Керей өзенінің сол жағалауында, Әубәкір қыстауынан ОБ қарай 0,7 ... ... ... ... 2,5 км, ... ... жүйесінен
батысқа қарай 0,4 км қашықтықта орналасқан. Құрамы: 2 топырақты обадан
(диаметрлері 17 м және 18 м, ... 1,5 м) және ... 0,2 ... ... ... тасты 5 дөңгелек қоршаудан тұрады.
Талдысай-2 қорымы. 2010 жылы САЭ ... ... ... ... ... ... оң жағалауында, Талдысай ауылынан
батысқа қарай 7 км, Мұса қыстауынан СШ қарай 1,5 км ... ... ... ... оның ішінде тас дөңгелек ... ... 5 м), ... тас ... ... 4х4 м-6х10 м), 2 шаршы пішінді тас
ғұрыптық орын (өлшемдері 2х2 м және 3х3 м) мен ... оба ... м, ... 0,5 м) бар.
Шәймерден-3 қорымы. 2010 жылы САЭ экспедициясы ... ... жері - ... ... сол ... ... ... СШ
қарай 2 км, Әубәкір қыстауынан ОБ қарай 1 км ... ... ... ішінара
бұзылған 3 тас қоршаудан (өлшемдері 4х4 м) тұрады.
Щербаковский қорымы. 2009 жылы САЭ экспедициясы (И.А.Кукушкин) ашқан.
Щербаковский ауылынан ОШШ ... 6,8 км, ... ... ООБ ... 1 км
жерде орналасқан. 14 құрылыстан тұрады, оның ішінде диаметрлері 5-8 м,
биіктіктері 0,2-0,3 м ... 3 тас оба мен ... 0,2-0,3 ... тік ... тас ... 11 ... қоршау (диаметрлері 3-6 м)
бар.
Щербаковский-2 қорымы. 2009 жылы САЭ ... ... ... жері – ... ... оң ... ... ОШ қарай 0,4
км, Щербаковский ауылынан ООШ қарай 1,5 км жерде. Тас обадан (диаметрі 8 ... 0,5 м) және ... тік ... ... ... қойылған
тікбұрыш пішінді ғұрыптық қоршаудан (өлшемі 5х7 м) тұрады.
Осакаров ауданы. Қаратоғай ... 1990 жылы ... ... ... ... ... ... қарай 3 км, ... ОБ ... 4,5 км, ... ... ... ... 3 км ... Шеңбер тас қоршау түріндегі бірнеше құрылыстар айқын ... ... 4-12 м, ... 0,3-0,5 м.
2005-2006 жылдары САИ археологиялық экспедициясы ... 11 ... ... ... ... ... ... кейінгі қола дәуірінің Сарғара-Алексеев ... ... ... 1981 жылы ... ... (А.Ю.Чиндин) ашқан.
Есіл өзенінің оң жағалауында, Центральное ауылынан СБ қарай 3,7 км, Есіл
ауылынан ОШ қарай 5,5 км, ... ... ССШ ... 0,6 ... орналасқан. 5 құрылыстан тұрады, оның ішінде шет тастары бар тас ... 10 м, ... 0,7 м) мен ... 5-5,5 м, ... 0,2 ... ... ... пішінді 4 тас ғұрыптық қоршау бар.
Литвинский-2 қорымы. 1981 жылы ҚарМУ ... ... ... жері – ... ... ... ауылынан СБ қарай 3,7 км,
Есіл ауылынан ОШ қарай 5,6 км, ... ... СШ ... 1,1
км жерде. Құрамында тасты-топырақты оба (диаметрі 12,5 м, биіктігі 0,3 ... ... 1х1,5 м – 1х2 м ... 5 ... ... ауданы. Қызылқой ... 2010 жылы САИ ... ... ... ... сол жағалауында, Калиновка
ауылынан ОБ қарай 11 км, ... ... ... қарай 5 км,
оңтүстік-шығыс шоқының беткейінде орналасқан. 9 ... ... 3 ... х 6 м) және 1 дөңгелек пішінді (диаметрі 6 м) тас ... ... ... және ... 2010 жылы САИ ... ... ... өзенінің сол жағалауында, Калиновка
ауылынан ОБ қарай 4 км, Ақбастау ... ООБ ... 7,5 км ... ... қола ... ... мен қонысынан ерте темір
дәуірінің ... ... ... 6х5 м ... ... ... пішінді андронов қоршаулары, диаметрлері 6-8 м, биіктіктері 0,5 м-
ге дейін жететін 5 тас оба мен ұзындықтары 50 м-ге жуық жеке ... ... ... қорымы. 2010 жылы САИ экспедициясы (В.В.Варфоломеев) ашқан.
Нұра өзенінің сол жағалауында, Ащысу т.ж. бекетінен ОШ қарай 6 км, ... СШ ... 1,4 км, ... ... ... Ерте ... ... 5 тас-топырақты обадан және кейінгі ортағасырларға ... ... және ... ... №1 ... диаметрі 25 м, биіктігі 3,5
м, тереңдігі 0,4 м, жалпақтығы 2-3 м ... ор ... ... ... ... ... 210 м, жалпақтығы1 м-ге жуық 2 тас «мұртшалар»
созылып ... ... ... және ... ... 2 ... ... бар. Басқа да обалар дәл сондай тас- топырақты ... ... 20-ге ... ... 1-1,2 м, ормен қоршалған. №1
обаның солтүстігінде 30 м жерде өлшемі 8х6 м, ... 0,6 м-ді ... ... ... топырақты оба бар. Осындай оба оңтүстік «мұртшаның» шығыс
жағында да орналасқан.Жанында ... 1,5х3 м, ... 0,3 м ... ... тас ... ... ... (қола дәуірі). 1983 жылы ... ... пен ... қызметкері А.А.Ткачев ашқан. Бұқаржырау ауылынан
солтүстікке қарай 20 км, Садық қыстауынан СБ ... 20 км, ... суы ... ... ... ... сол ... онша биік емес
террасада орналасқан. Ескерткіш аумағында Бұқар ... ... ескі ... бар. ... аумағынан шеңбер пішінді тас қоршаулары бар 31 ... ... 1989 жылы ... ... ... 6 ... 2002 жылы САИ (И.А.Кукушкин) және ҚОТӨМ біріккен экспедициясы ... ... ... ... оның ... екі ... ... шықты. Қола және бақалшықтан жасалған әшекейлер, сүйектен және
қоладан жасалған жебе ұштары, қыш ... мен тас ... ... ... ... деректер Алакөл мен Федоров дәстүрін андронов тарихи-мәдени
қауымдастығымен жақындығын қолдайтындарға ... ... ... жылы табылған заттар ерте кезеңге, б.з.д. XVII-XVI ғасырларға жатады.
Талдысай-2 қорымы. 2010 жылы САЭ ... ... ... ... Жақсыкөң өзенінің оң жағалауында, Талдысай ауылынан
батысқа ... 7 км, Мұса ... СШ ... 1,5 км ... ... ... ... оның ішінде тас дөңгелек қоршау (диаметрі 5 м), 4
тікбұрышты тас қоршау ... 4х4 м-6х10 м), 2 ... ... ... орын ... 2х2 м және 3х3 м) мен тас-топырақты оба (диаметрі
10 м, биіктігі 0,5 м) бар.
Ғұрыптық құрылыстары бар ... ... ... ... бойынша
барлау нәтижелерінде табылған. Осыны ескере отырып, ғұрыптық құрылыстардың
ерекше және белгілі бір мөлшерде сирек ... ... ... бола ... ... 1]. Яғни, ғұрыптық орындар айрықша жерлеу
орындарының қасында ... сол ... ... ... ие жерлерде
орналасқан деп айта ... ... ... ... тіркелген ескерткіштерді бірізге
түсіріп, схемалық құрылымы арқылы статистикалық көрсеткіштерін жасадық.
Кесте 1. Ғұрыптық құрылыстардың орналасу аудандары
|№ ... ... ... ... |Жалпы |
| | ... ... ... |
| | ... ... | |
| | | ... | |
|1 ... ... |6 |7 |13 |
|2 ... ауданы |2 |0 |2 |
|3 ... ... |0 |9 |9 |
|4 ... ... |5 |5 |10 |
|5 ... ... |5 |0 |5 |
|6 ... ауданы |0 |3 |3 |
|7 ... ... |0 |2 |2 |
| ... |18 |26 |44 ... ... ... барлық аймақтарында жүргізілген және
зерттелген қола дәуірінің ғұрыптық құрылыстары жекелей ... ... ... ... та ... береді. Қола дәуірінің ғұрыптық
орындарының ең бір ... ... тек қана ... ... қосымша
қызметін ғана атқарып қана қоймайды, сонымен қатар аспан ... мен ... ... қызметі өтетін орын болып саналады. Бұл ерте ... орны ... ... Қола ... ... ... отқа,
күнге, аспан әлеміне табынатын алғашқы ғұрыптық орын болып саналады. Шеңбер
қоршаулардың ... ... ... ... сәл ашық ... ... ... аймағы ғұрыптық құрылыстардан кейін ... ... ... жаңа ... қалыптаса бастады. Аймақ ... ... ... ... ... рөл ... ие болды.
Ер адамның рөлінің ... ... ... ... ... және соған сиыну, жәрдем күту идеясын алып келді. Бұл өз кезегінде
бабаға сиыну ... ... ... Орталық Қазақстан тайпаларының дүниетанымындағы діни
түсініктері әртүрлі формада болды. Мысалға ... ... ... ... ... ... алып тастардан биік менгирлер тұрғызу, менгирлерге
ұқсас тұмсықтары аспанға қарап ... ... ... бейнесі қашап
түсірілген тастар тұрғызу (Батпақсу, Желтау, Қойшоқы, Сартабан, Бұғылы,
Қанаттас), отқа ... ... 3, ... 1, ... 1), ... ... үшін оларға үлкен тастардан алып кесенелер тұрғызу, құрбандық
шалу (Беғазы, Бұғылы 3, ... ... ... ... ... ... ... көп түрлі діни түсініктер патриархалды қауымдастықта
өмір ... ... ... ... ... ... өз ... жоғалтпады. Ал
көптеген халықтарда, оның ішінде қазақ халқында да бертінге дейін оның
кейбір ... ... ... ... ... ... табыну діни наным-сенімнің алғашқы түрі. Күн мен
түннің, жаз бен ... ... өлім мен ... кету тәрізді көріністерден
жақсы және жаман күштерді бағу идеясы шықты. ... көне ... ... ... ... ... ... қатты әсер
етті. Бұл аспан күштеріне, отқа табынуға өз үлесін қосты. Найзағай ... ... орын ... сол ... ... ... ... ғұрыптық
орынға айналды. Кейіннен аспанға табыну, табиғат күштерін бағатын арнайы
ғибадат ... орын ... ... отырды. Бұған дәлел, Орталық
Қазақстанның ескерткіштерінде күнге, айға, аспан ... ... ... отттың қалдықтары (Желтау, Батпақсу), құрбандық малдарының
сүйектері көптеп кездеседі [2, с. 275-276].
Осындай ... ... ... ... - ... ... ... келіп жеткен ескерткіштері ішінде көзге ерекше түсетін
бір тобы, әсіресе, тас мүсіндер, менгирлер. Мұндай ... ... қай ... ... да бар, бірақ жиі және өте ... ... Бұл тас ... ... ... мен Ұлытау төңірегінен бастап
бүкіл Сарыарқаның жонымен күншығысқа қарай созылып ... ... тас ... ... ... жері ... екі ... Талас тауларының жазық іргесі, Жетісу ... ... ... ... ... Тас мүсіндердің таралу картасы бойынша ... ... ... ... ... ... жақын жерлерде (Талас,
Шу өзендерінің бойында) кездесетіні байқалады [52, с. 94-97]. Өйткені, тас
мүсін жасау үшін ондай ... ... өте ... ... ... ... ескерткіштері менгирлер, кромлехтар,
дольмендар (ауыр тастан жасалған үй тәріздес ... ... ... ... ... ... Орталық және Оңтүстік-
шығыс Қазақстан (Тарбағатай) мен Жетісу жерінде көптеп кездеседі.
Оның ең ... ... ... табылады. Менгирлер ерте заманның
культтерін сақтаушы ретінде биіктеу жерлерде, дөңдерде ... [42, ... ... тас ... топографиялық орналасуында
бірталай өзгешеліктер бар. Олар көбінесе қола дәуірінің ескерткіштері
сақталған ... ... ... Қай ... қола ... сол
жерлерде кейінгі дәуірлердің ескерткіштерінде кезедестіреміз. ... ... ... ... сақталған тас менгирлердің
көпшілігі осындай [53, 8б].
Көне заманның ерте мегалитті ескерткіштеріне ... ... ... ... орыны ретінде олар Орталық Қазақстанның көптеген
аудандарында сақталған. Ертеден менгирлер діни немесе ... ... ... ... және табынатын ашық қасиетті орынға, ... ... ... Демек, менгир әртүрлі мақсатта қолданылған қасиетті
ғибадат ететін орын ... ... ... тағы ... ... – қола дәуірінің мал басынының көбеюі мен аман болуы ... ... ... және ... ... ... ... шығуы, мол
өнім алу үшін егін шаруашылықты тұрғындар әр түрі салттық ... ... ... алып ... ... тік ... және ... пішінді болып
орналасады. Жерге қазылып орнатылады. Биіктігі 2-6 м-ді құрайды. Олар кейде
жалғыз, ... ... ... Қазақтар менгирлер тобының орналасуына
орай қорғантас, қанаттас, самала тас, ал жеке тұрғандарын сым тас, серек
тас, ... тас деп ... ... атау тек ... ... ғана ... Қазақстан аумағында да қолданылады. Топтасып немесе жеке
дара орналасса да менгирлердің еңбір ерекшелігі, үнемі биіктеу ... ... және қола ... қорымдары, қоныстарына жақын жерде
орналасуында. Әрбір менгир мен менгирлер тобында құрбандық шалу немесе отқа
табыну көріністерінің қалдықтары кездеседі.
Орталық ... ... ... ... ... ... жалпы пішініне қарай төрт топқа ... ... ... емес ... қырлары шаршы пішінге ұқсас, төрт ... әрі ... ... тұрған жануарлардың танаулары бейнеленген биік менгир; биік
және ... ... ... жағы ... доға ... ... ... қола кезеңінде менгирлер еш өңделместен ауыр тастардан тұрғызылған.
Көптеген менгирлер тобы Қарқаралы даласында, ... ... ... және ... ... ... ... Астау (Жезқазған
облысы, Ақтоғай ауданы) даласында орналасқан. Нұртай алқабында менгирлер
жекелеген түрінде кездеседі. Менгирлер тобы ... ... ... пен ... ... Соңғы топт толықтай жойылып кеткен, тек қана екі
менгир ғана сақталған. Барлығы өңделмеген күйінде тұрғызылған.
Қызыл шоқы ... тобы ... ... ... ... ... ... Қанаттас ауылының солтүстік-батысынан 3 км қарай
жерде орналасқан. Мұнда 250 м жерге дейін ... тас ... ... ең ... ірі менгирлер орнатылған. Ауыр шомбал және өңделмеген
табиғи тастардың жоғары ұштары үшбұрышты болып ... ... ... м, ... 2,8-3 м. ... 20 ... ... тек оның 15-і
ғана сақталған, қалғандары бұзылуға ұшыраған. Орташа менгирлер соңындағы
тастардан 2-3 есе ... [2, с. ... ... де өте ірі ... ... жатады. Мұнда
сонау қола дәуірінен бастап, кейінгі қазақы жерлеу ... да ... ірі ... ... дәуірінің тас кесенелерін жатқызуға
болады. №1 кесененің қабырғасына айналдыра аса ірі көлемдегі тас ... ... 1,30- дан ... дейін жетеді. Басында бұған 40 тас
баған қойылса, оның тек 22-сі ғана сақталған. Қалғандары құлап сынып қалған
немесе ... ... ... жойылып кеткен. Ескерткіштегі кейбір
тас бағандардың жоғарғы жақтары ... ... №9 тас ... жоғарғы
жағы үшбұрышты болып бітеді. Биіктігі 2,14 м, жалпақтығы 0,57 м, қалыңдығы
0,12 м. ... ... №10 және 11 тас ... ... Бұл ... ... ... кесененің тек батыс жағына қойылған. Алғашында
мұнда әлсіз болса да ... ... ... ... кейіннен
көрінбей кеткен. Өкінішке қарай, батыс қабырғаның ... тас ... ... ... ... орнын солтүстік және оңтүстік жақтағы тас
бағандардағы сызықтарды ... ... [10, с. 29-31]. ... тас ... менгирлермен ұқсастығы өте көп. Мұндай тас
бағандарды ... ... қою ... ... ... табыну
немесе құрбандық шалу орын болғандығын дәлелдейді. Беғазы кесенелері
әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ата-бабаға табыну рәсімі үшін де қолдануы мүмкін
екендігін көрсетеді.
Соңғы қола дәуірінде менгирлер ... бет ... ... ... ... ... бейнелі тас менгирлер пайда болады. Бұлардың
басым көпшілігі жануарлардың бейнелерінен тұрады. Атап айтар болсақ, ... ... мен аю ... ... ... ... ... анималистік белгілердің кездесуі кездейсоқтық емес. Мұндай сюжеттер
Орталық Қазақстанның үңгір тұрақтарынан ... ... ... Солтүстік Балқаш үңгірлеріндегі, Шерубай-Нұра мен ... ... ... ... ... қой, бұқа мен
аттың бейнелері ... [4, с. 9-11, ... ... ... бұқа, бұғы мен қой ру мен тайпалардың тотемдерінің бірі
болған. Негізінен, кең түрде тарағаны қола дәуірі болып табылады.
Орталық ... әр ... қой ... бейнеленген тас
менгирлер (Аққойтас, Қызыл Арай, Қанаттас, Атасу, Ақтау) көптеп ... қой ... тас ... басқаларынан ерте пайда болғанына
қарамастан, дөңгелек ... ... ... ... және Шығыс
Қазақстанның көне дәуірімен айналысқан Г.Ф. Миллер өз еңбегінде Семейдің
Ертіс бойы ... ... ... ... ... ... екі тас ... – қой мен аю бейнелі менгирлерге сипаттама ... ... ... қызықты ескерткіштерінің біріне Ағадыр
ауданындағы Шүмек өзені ... ... ... ... ауданы, Бесоба совхозы аумағындағы, Ақбастау өзені алқабындағы
қойтастар тобында дөңгелек пішінді ... ... ... ... ... ... ... Қола дәуіріндегі Ақтау және Атасу
тайпалары үшін менгирлер сөзсіз ғұрыптық жораларды ... үшін ... бір ... ... ... бір ... ... қарай 250 м жерге дейін созылып жатыр. Жалпақтығы 50-60 ... ... ... ... ... оңтүстік-шығыс қарай қарап
тұр. Ірі және шомбал тастардан тұрғызылған менгирлер ... ... ... бұл ... басы ... керек [2, с. 331-348]. Осындай тас
бағандардың тізбегін Оңтүстік Сібірден А.Н. Липский тапқан болатын ... ... ... ... тас ... ... тек оның 12-сі
ғана сақталып қалған. Олардың тек бастары немесе ортан белінен жоқ. ... ... ... ең ... ... Онда ... ... мен басы
бейнеленген. Жанынан қарағанда иректелген мүйізі мен ... бас ... ... ... анық ... ... ... тас мүсіндерді
Сартабан, Ақсай, Аққойтас, Қызыл Арай тауларымен қатар, ... ... ... ... ... кездестіруге болады.
Бұл қой бейнесі салынған ерекше тастардың бірі. Негізгі детальдар –
басы ... ... ... мүйіздері, бүгілген арқасы анық салынған. Күшті
мүйіздері бар басы алдыңғы жаққа қарай бағытталған. Тас менгир биіктігі
2,3 м ... алып ... ... ... ... ұқсас менгирлер Темір
астау алқабы, Корпетай тауларында орналасқан менгирлер тобынан кездеседі.
Ерекше ... ... Шет ... ... тауларынан, Бұғылы 2
қонысының жанында бар. Үлкен қоршаудың шығыс қабырасында, ООБ қарай ... ... ... түстес граниттен жасалған. Тұмсығы, моны, арқасы анық
көрінеді. Иректелген мүйіздері әрең көрінеді. Мүсіннің ... 1,5 ... 42 см, ... 20 ... ... ... ұқсастығы жағынан
Темір астау қойтасына, Қойшоқы тобындағы 3 тас мүсінге жақын ... ... ... ... ... тас ... тобында орналасқан.
Кент қонысында «Үлкен қоршаулар» деген атпен белгілі ескерткіш табылды.
Олар қоныстың шығыс жағында орналасқан. Тастан жасалған осындай екі ... №1 ... ... 60х48 м. Оңтүстік-батыс – солтүстік-шығыс
бағытта жатыр. № 2 қоршауда тікбұрыш пішінді, өлшемдері 58х20м. ССБ- ООШ
бағытта тізбектелген. №1 ... ... ... аузы ... ... пішінді қуыс табылды. Өлшемдері 6х13-16 м, шеңбердің диаметрі 1,25
м. Тоғыз тастан құралған. Шеңбердің ішіндегі шұңқырда ағаш бағанның ... ... ... ... ... күл ... үстінен 1 шаршы
метр аумақта сүйек пен мүйізден жасалған кесу құралдарының ... қола ... және тағы ... заттар шашылып жатыр. Олардан
қашық емес ... ... біз, ... ұшы, ... ... ... ... табылды. Тас шеңбер ғұрыптық шеңбер ... 8-9 ... ... қарағанда, 1 қоршауда ғұрыптық, табыну немесе діни ... ... ... ал ... ... ... ... ету орнын
атқарған. Осыған ұқсас Бұғылы-1 қонысынан, Бесоба аулының ... ... ... Қобдық кешенінен табылған қоршауларды Ә. Х. Марғұлан
табыну орыны (святилище) деп ... с. 148-173] ... ... ... қола ... ... ... лерден бастау алғандығын, Беғазы-
дәндібай кезеңінде жалғасын тапқандығын көрсетеді.
Тағы бір тотемдік бейнеде қашап салынған ... бар ...... ... ... ... ... басы қашап салынған менгирлер бар.
Оның астыңғы жағы тік төртбұрыш ... ауыр тас. ... 3,2 ... 42 см, ... 20 см ... ... басы ... оның
танауынан, үшбұрышты болып келген құлағынан, жіңішке болып келген мойнынан
және сәл доғалданып өтетін жалынан анық ... ... ... ... тас ... ... облыстық өлкетану мұражайында және ... ... ... бар [56, с. 166]. Тағы бір осыған
ұқсас тас мүсін Ертіс жағалауында орналасқан.
Шет ауданы Нұраталды ауылының Кенжебай фермасына жақын ... ... ... орналасқан Бұғылы мүсіндерінің ішінде аюдың басына ұқсас
менгир бар. Менгирдің биіктігі 1,5 м, өлшемдері 48х28 см-ді құрайды. ... тік ... ... жуан ... аю ... ... тұр.
Түйенің бейнесі қашап салынған ... ... ... ... ... ... алқабынан табылды. Өңделген ісіне қарап соңғы
қола дәуіріне тән екендігі көрініп тұр. Үлкен көздері, ... ... ... тас мүсін Минусинск қазаншұңқырында орналасқан ... ... ... ... [57, с. ... Қазақстанда менгирлерде екі тип бейнелеу кең белең ...... ... болса, екіншісі – адамдар. Адам басы
бейнеленген тас мүсіндерді ... ... ... Д.Х. Хайрутдинов
ашқан. Топта бес мүсін бар және олар әртүрлі деңгейде қашалған. Аралары 5-
6 м-ді құрайды. ... ... ... ... ... ... ... менгир тізбектің соңында тұр. Төртбұрыш пішінді менгирдің биіктігі
95 см, қабырғаларының өлшемдері 30х28 см ... Тас ... ... ... [58, с. 85]. Адам ... яғни ... ... ауыздың орны
сопақша пішінді штрихтермен салынған. М.П. Грязнов адам бейнесі ... ... ... кезеңіне тән деп есептейді [59, с. 131].
Қойшоқы менгирлердің тобындағы қой басы бейнеленген, Бұғылы, ... қой мен аю ... ... Арай ауданындағы түйе басы бар менгир,
Семей және Том қалаларындағы аттың басы бейнеленген менгирлер өте ... ... М.П. ... Е.Р. Шнейдер және С.В. Киселевтер осы тас
мүсіндерді қарасұқ кезеңімен қатар өмір сүрген Орталық Қазақстанның Беғазы-
дәндібай мәдениетіне тән деп санайды [59, с. ... С.В. ... дәл ... бейнелі тас мүсіндер ешқашан ешқайда
кездеспеген деп айта келіп, былай деді: «Минусинск қазаншұңқырындағы мұндай
мүсіндер бұл жерден ... ... ... Бірақ, бұл пікір бұрын
айтылған ... ... тас ... ... культтердің
әсерлері бар. Орталық Қазақстанның мүсіндерінің Қарасұқ менгирлерінен
айырмашылығы, жалпы пішіні қылышқа ұқсайтындығында.
Қазақстанның тас ... ... ... ... және өз ... ... ... менгирлер тобындағы қарапайымнан бастап ... ... ... ... ... ... бар
менгирлер мен Бидайықтағы жануар пішіні бар тас мүсіндерді айтуға болады.
Адам басы бейнеленген ... ... ... тән. ... ... адам ... жасау тек осы Қарқаралы өңірінде ғана
кездеседі. Себебі, бұл аймақта аталмыш тастар көптеп кездеседі [1, с. 294].
Орталық Қазақстанның тас менгирлері ... бір ... ... ... ... ... Бұл ... құрбандық шалынған және
көбінесе от ғұрпы көп орындалған. Бұған менгирлердің түбіне қазба жүргізу
барысында табылған күл ... мен ... ... куә ... біз сол заманғы тұрғындардың діни түсініктерімен, тәңірге
табынғандығын ажыратамыз.
ІІ ЕРТЕ ТЕМІР ДӘУІРІНІҢ ... АЛУ ... Сақ ... ... алу құрылыстарының зерттелу
тарихы
Тасмола мәдениеті - Орталық Қазақстанның, қала берді ... ... ... бір ... ... ... ерте темір
дәуіріндегі археологиялық мәдениеті осы ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан жерінде тараған аталмыш бір
түрін жоспарлы бағытта зерттеудің басталғанына 60 жылдан асты. ... ... ... ... ... ... ғалымдарының Тасмола мəдениетінің
зерттеп, оның деректерінің ғылыми қорға енуіне ең алдымен Ə. Марғұлан, ... М. ... ... ... ... ... үлес қосты.
«Мұртты» обалардың зерттеу ғылыми қолданысқа енгеннен бастап ерте темір
дәуірін зерттеушілер назарынан тыс қалған емес. Ең алғаш 1927 жылы ... ... ... ... ауданы, Қаратал селосы жеріндегі Ақкөл
көлінің маңынан тас тізбектері доға ... ... ... ... деп ... жылы ... ... материалдық мәдениет тарихы бөлімінің
экспедициясы П.С. Рыковтың жетекшілігімен ... ... ... сол ... ... «мұртты» обалардың археологиялық жағынан
зерттелмей келгендігін айта келіп, жұмбақ күйде екендігін баса ... ... де ... ... М.П. ... И.В. ... А.А. ... ғалымдар «мұртты» обалар хақында өз ойларын жазып кетті [60, 87 б.].
1940 жылы С.В. Киселев Қарағанды облыстық мұражай ... ... ... ... ... бар ... ... зерттеген
[61, с.162].
Орталық Қазақстанның ерте көшпенділер мәдениетін зерттеу археологтар
тарапынан кешенді ... ... Ерте ... ... ескерткіштерін
зерттеуді үш кезеңге бөлуге болады. Бірінші ... ... ... және бұл ... ОҚАЭ-ның Орталық Қазақстанның батыс аймағы –
Ұлытау ауданындағы тас тізбекті ескерткіштерді зерттеумен ... ... ... Қазақстан археологиялық экспедициясының (ОҚАЭ) Арқа
жеріндегі далалық зерттеулері барысында ерте темір дəуірі ... тобы ... ... ... ... ... да ең
алғашқы топтамалық деректері алынды. Ескерткіштерден ешқандай адам жерлеу
орындары табылған жоқ. Ə.Х. ... ... ... ... ... ... ... діни-ғұрыптық құрылыстар деген анықтама ғана беріп
қоймай, қолдағы бар материалдарға сүйене отырып, бұл ... ... де ... ... ... М. ... атап кеткендей, Ə.Х.
Марғұлан осы кезде ... ... ... ... дəл осы мөлшерде
ұшыраспайтын ескерткіштердің ерекше түрінің бар екендігі ... ... [9,с. 306]. Бұл ... тұрған жаңа мəдениет жайлы болжам ретінде
айтылған академик ғалымның өте маңызды ... еді. ... ... ... ... ... ... Елшібек, Киіксу сияқты, т.б.
қорымдар ашылды [13, с. 65]. Кезеңнің басты ... ... ... ... ... мен қорытындылардың қалыптасуы болды.
Ескерткіштерге қатысты мəнді мəліметтер алынып, Орталық Қазақстанның ... ... ... мен ... ... ... ... мəдениет, шаруашылық мəселелері ... Осы ... ... ... ... Ə. ... ... кезеңнің соңында
қарай М. Қадырбаев Орталық Қазақстан ... жас ... ... ... ... бастады [11, 175-179 б].
Сондықтан осы аймаққа зерттеу жүргізген Ә.Х. ... ... ... ... және онда ... орынының маңызы
жоқ деген тоқтамға келді [22, с. 34, 42, с. 122-123].
Соғыстан кейінгі ... ... рет Ә.Х. ... тас ... ... ... ... тұрмыстық өмірінде ғұрыптық –табыну құрылысы
ретінде болған деп ... [33, с. 9]. Ә.Х. ... М.Қ. ... ... алғашқы жұмыстары жүргізілген уақытта мұндай ерекше ескерткіштер
Орталық Қазақстаннан басқа аймақтарда ... ... көп ... ... келді [9, с. 307-309].
Алғашқы зерттеу кезеңінің негізгі ... ... ... ... ... ... Бұл ... аясында бүгінгі таңда белгілі
Тасмола мәдениетінің ескерткіштерінің жерлеу орындары шығыс ... - ... ... ... ... ... ... Сарыарқаның оңтүстік бөліктерінде
(Ақтоғай, Ағадыр, Шет аудандары) ... ... ... мәдениетінің
ескерткіштері орналасқан Қарабие, Қанаттас, Толағай, Елшібек, Киік ... ... ... Оба, ... ... ... ... зерттеу
нысанына ілікті [13, с. 95-104; 61, с. 162-203; 63, с. 48-61].
Алғашқы ... ... ... ... ... ... ... ескерткіштерінің археологиялық материалдары бастапқы
түсініктер мен қорытындыларды қалыптастыруға негіз ... ... ... ... ... ... ... жүргізу арқылы Орталық ... ерте ... ... ... мен ... мәселелері анықталды, сонымен
қатар аталмыш ... ... ... ... ... мен тайпалардың
тұрмысы жайлы және тұрғындардың ... ... ... ... ... 104, 61, с. 191-193, ... алқабындағы Құлан өтпес өзенінің жанында орналасқан Құлан ... ... ... Ә.Х. ... бұл кезеңнің ескерткішін
Қазақстанның барлық жеріне тараған деп ... ... ... «мұртты» обасы
өлшемдері 0,30 м болатын тастардан тұрғызылған. Биіктігі 1,5 м, диаметрі 12
м. Обадан шығысқа қарай бес қатар ... ... екі «күн ... ... ... 1947 жылғы жұмысында «мұртты» обаларды «күн сәулелі»
деп атауының себебі, бұл ... ... ... деген шартты атау әлі
нақты археология ... ... еді) тас ... ... Соңында
үйіндімен аяқталатын екі тас тізбек доға тәріздес пішінді болып келеді. Әр
қаландының жалпақтығы 1 м-ге тең. ... тас ... ... -198 м,
ал солтүстіктікі – 200 м жуық.
Осындай бірнеше «күн сәулелі»тас тізбекті құрылысты ... ... ... ... ... ... ... патриархалды-
туысқандық белгілердің артықшылықтарын анықтап тұру үшін тұрғызылған
құрылыстар» деп есептеді [34, с. ... ... ...... ... ... Бұл ... Шығыс Сарыарқаның солтүстік және орталық аудандарына ауысты.
1957 жылдан бастап ... ерте ... ... тобын басқарған М.Қ.
Қадырбаев 1959-1963 жылдары аралығында солтүстік аймақтың Павлодар облысы,
Екібастұз ауданындағы Шідерті өзенінің Тасмола-1, -2, -3, -5, -6, ... -2, ... -2, -4 ... ... археологиялық материалдар беретін
қорымдары ашты. Қазба материалдары өңделіп, жарияланымға шықты [9, с. 303-
433].
М. Қадырбаевтың ең ... ... ... ... ... кейінгі уақытта аса көрнекті бұл материалдар ... ... ... деген ұғымға негіздеме болып, оның тұтас
сипаты мен бет-бейнесін ... ... ... ... ... ... ... мəдениеті бойынша басты дерек болып саналып
келді [11, 179 ... ... үш жылы 1964-66 ... ... ... орталық
аудандарындағы ескерткіштері зерттелді. Жезқазған облысы, Шет ауданының
Талды өзенінің ... ... ... ... ... ... ... Павлодар облысы, Баянауыл ауданындағы
Қорғантас қорымы мен Оған көршілес жатқан Қарағанды ... ... ... ... ... қорымы ішінара зерттеу жұмыстары жүргізілді.
Обалардың қатты тонауға ұшырағандығы салдарынан ескерткіштерден ... ... ... ... ... ... осы үш ... зерттелген нысандардың (30 астам жерлеу орындары) материалдары
басылымға жарияланбай қалды. Ал ... тек қана ... ғана ... [12, с.18, 64, с.112-116].
Екінші кезеңнің соңында – 1967-68 ... ... ... ... ... бөлігі – солтүстік-шығыс Балқаштағы обаларға
жасалды. Қотанемел-1, -3, Жалғызтау, Тесіктас -1, -2 және тағы ... ... ... қазба жұмыстары жүргізілді. Жұмыс нәтижелері
1975 жылы жарыққа шықты. Қотанемел-1,-3,иЖалғызтау қорымдарындағы жерлеу
орындарынан ... ... ... беру мен қатар, М.Қ. Қадырбаевтың
негізгі жұмысы қоладан жасалған заттардың химиялық құрамын анықтау және ... ... ... ... ... ... ... [64, с 127-132].
Екінші кезеңнің зерттеулерінің нәтижелері бойынша Тасмола мәдениетін
зерттеудегі басты ... мен ... ... [65, с. 21-36].
Негізгі материалдардың басым көпшілігін ... ... қазу ... ... ... ... Қадырбаев шідерті қазбаларынан-ақ, үлкен көлемдегі, әрі нақты
қорытындылар шығаратын солтүстік аудандардың материалдарын ... ... ... қазба жұмыстары Шідерті совхозы аумағында орналасқан
нысандарға ғана жүргізілген болатын. Кейіннен осы ... ... ... мен түрі және ... ... беретін «Орталық
Қазақстанның Тасмола мәдениеті» деген түсінікті қалыптастырды. Шідерті
алқабындағы қазба материалдары М.Қ, ... ... ... [1, с. ... ... ... ... үшінші кезеңі басталады. Ерте темір
дәуірінің ескерткіштерін тұрақты зерттеудің тоқтағанына ... ... 1980 ... ... ... тек жекелеген ескерткіштерге
зерттеулер жүргізілді. Осы жылдары тасмоланы зерттеу біршама ... Бұл М. ... ... ... ... ... тыс ... ауысуына, оның қола тақырыбына көшуіне (Атасу
ықшамауданы) жəне 1982 ж. кенеттен қайтыс ... ... еді [11, ... ... 4 ... ... бар ... пен 5 тас тізбекті обаға қазба
жүргізілді. 1972 жылы М.Қ. Қадырбаевтың жетекшілігімен Қарағанды облысы,
Тельман ауданы, Нұра ... ... ... ... ... ... қорымынан б.з.д. 7-6 ғасырларға жататын екі әйел жерленген жерлеу
орыны ... ал ... ... аталған облыстың Қарқаралы
ауданындағы Серекті қорымындағы екі ... жоқ оба ... 1978 ... ... Атасу өзені алқабындағы (Жезқазған ... ... ... қорымы, №3 оба, Саңғыру-1 қорымы, №5 оба мен ... оба) үш ... оба ... ... ... ...... облысы, Ұлытау ауданынында екі құрылыс (Жанайдар, №1 оба
мен Батырбұлақ, №1 оба) қазылды [66, с. ... ... тас ... адам ... ... бір ... обаларды зерттеушілер қатарын С.М. Ақынжанов есімі
толықтырады. 1975-ші жылы Оңтүстік ... ... ... ... ... ... облысы, Жаңақорған ауданы, Талап
кеңшарынан солтүстікке қарай 20 шақырым жерде Бүркітті обасын және бірнеше
«мұртты» обаларды казды [67, с. 72-85]. ... ... ... Абай
ауданының аумағына археологиялық зерттеу жүргізген Семей мемлекеттік
педагогикалық институты мен ... ... ... біріккен
экспедициялары Бестамак аулынан оңтүстік-шығысқа қарай 7 км жерден «мұртты»
обасы бар қорымды тапты. Тас тізбектерінің ... - 50 м және 56 ... ... ... ... [68, с. ... жылдардың ортасында. «мұртты» обаларды Ф.Х Арсланова Шығыс
Қазақстан облысы жерінде, Э.Р. Усманова ... ... ... зерттеп
ашқандарын да айта кетуге болады.
1980-ші жылдардың ортасында Ә.Т. Төлеубаевтың жетекшілігімен құрамында
Ә.М. Оразбаев және Ғ.Қ. Омаров қатысқан экспедиция ... ... ... ... ... ... ... терістігінен «мұртты»
обалардың бес кешенді құрылыстары тауып зерттеді. Олардың екеуі (Шалкақ,
Сынтас) ерекшеленген ... ... ... ... ... ... Байғали-4) ескерткіштері топты ескерткіштер қатарына жатады. Бұл
ескерткіштер тізімге алынғанымен қазба жұмыстары ... жоқ [69, ... ... тас тізбекті обалары өте кең ... ... ... ... ... ... ... да асып кетеді.
Аталған құрылыстар республиканың әртүрлі аудандарында көптеген археологтар
тарапынан зерттелген. ... ... ... ... ... Шығыс
Қазақстан облысынан Зевакино мен Қызылтас қорымдарынан бес ... ... ... [70, с. ... Жетісуда және республиканың оңтүстігінде
Тамғалы, Көктал және Бүркітті ғұрыптық ... ... [71, с. ... облысында төрт обасынан (Хромтау ауданындағы Үсіп-1 қорымы, №1 және
2 оба, Үсіп-2 ... және ... ... ... ... №1 ... алынды [56, с. 36-38]. Солтүстік Қазақстан аумағына тиесілі
зерттелген нысан саны – 3. Бұлар – Ақмола ... ... ... ... оба, ... облысы Тарановский ауданы Қызылжар қорымы, №3 оба
[72, с. 18-25], сонымен қатар бұрын зерттелген Көкшетау облысы, Шучинск
ауданындағы ... ... ... [73, с 9-10]. 1988 ... ... ... басшылығымен Павлодар облысындағы ... ... ... үшін жеке топ құрылды. 1988-1993 жылдар аралығында
аталмыш топ далалық маусым жағдайында б.з.д. 7-6 ғасырларға жататын 50-ден
астам ... ... ... [20, 36-40]. Оның 38-і ... ... 13-і 3-1 ғасырларға жатады. Орналасу жағынан 47-сі Павлодар
облысының Баянауыл ауданына, ал қалғандары ... ... ... жатады. Баянауыл мен Қарқаралыдан қазылған обалар ... ... ... ... тобына кіреді.
1988-1993 жылдары ... ... ... ... Орталық
Қазақстанның Тасмола мәдениеті туралы түсінікті толықтыруға ... ... ... «мұртты» обалар мәселесімен ... ... ... алып ... ... А.З. ... ... алды.
А.З. Бейсеновтың жинаған деректері бойынша Қазақстан республикасының
ауқымыңда «мұртты» обалардың ... саны ... ... ... Сонымен
бірге бұл санды ең соңғы дерек деп айтуға болмайтынын ... ... ... ... ... ... Қазақстан мен оған көршілес
солтүстік өлкелерде дейді. «Мұртты» обалардың 50-ден астамы казылып, дені
Орталық Қазакстан ... ... ... ... ... ... жататын «мұртты» обалардың
архитектуралық құрылымы Ә.М. Оразбаевтан ... ... ... ... семантикасы мен көне қоғамдағы қызметіне қатысты пікірлер
қарама қайшылықсыз бірін бірі дамытып отырды.
Бұл ескерткіштер өлген адамның рухын басқа ... ... ... ... ... ... ... ұзын тас тізбектер осы түсінікті
құрап тұрған «қасиетті баспалдақ» аттанып бара жатқан рух үшін ... ... ... ... Көпшілік ел қатысуымен салынған бұл
тізбектерде символикалық түрде от жанған. Демек, бұл - отты ... ... ... от ... сол ... тайпалардың отқа деген
көзқарасына байланысты. Суықты жылы, қараңғыны ... ... ... ... ... арамды адалдайтын сияқты ғажап, астарлы
қасиеттерімен белгілі болған от ол ... бір ... ... бір ... «өзгертуші», дәлірек айтсақ, бір халден екінші бір халге ... ... ... Осы қызметіне бола кей жерлерде мүрдені
өртеп, жерлеу ... ... А.З. ... ... обалардың» тас
тізбектеріндегі от, яғни «отты ... ... бара ... ... ... ... апаруға кызмет қылады деп топшылайды [20, 65-73
б.].
1950-60 жылдардағы шығыс Сарыарқаның солтүстік бөлігіндегі тасмола
мәдениетінің ... ... ... ... ... ... ... орталық бөлігінің Орталық Қазақстандағы
ерте ... ... ... ... ... түседі.
Қазіргі таңда тасмола мәдениетінің барлық кешендерінің ... ... екі ... ... ... екі ... бар
екендігі анықталды.
Бірінші топтағы ескерткіштер қарапайым жерлеуі бар оба. Бұл ... бар ... ... ... ... топтағы ескерткішке – тас тізбегі бар обалар жатады. ... ... ... и ... ... ... Центрального Казахстана (7-1 века до н.э.)» ... тас ... ... ... орны жоқ, ... орын ретінде
қаралған. Бұл Тасмола мәдениетін ұстанушылардың ... ... ... ... ... ... ... болып
табылады. Бұл еңбекте жалпы 171 ... орны ... ... ... 3 ... бөлген.
Бірінші кезең (б.з.д. 7-6 ғғ.) мен ... ... ... 5-4 ... ... ... ... өте ұқсас. Сондықтан оларды А.З.
Бейсенов топтастырып ... ... ... Осы ... ... саны 157-ні ... кезең – б.з.д. 3-1 ғасырларға жатады. Бұл Тасмола мәдениетінің
соңғы аяқталу кезеңі, яғни ... ... ... ... деп ... Бұл кезеңге 20 оба мен бір лақатты жерлеу ... ... бір ... ... екі ... ... ... осы кезеңге
жататын ескерткіштер саны-22-ні құрайды [18, с. 54- ... ... ... ... ... ескерткіштері сыртқы
қоршауы бар немесе жоқ, дөңгелектенген тас, аракідік ... ... ... Ең жиі кездесетін шағын жəне орташа обаларға шамамен
алғанда төмендегідей өлшемдер тəн: диаметрі 5-тен 10-15 м ... ... м. ... ... сиректеу кездеседі. Оба астында бір ... ... ... ... ... ... қабірлер, сондай-ақ,
тас жəшікті, лақытты шұңқырлар жатады. Мүрделер көбіне басымен солтүстік-
батысқа бағытталып, жазылған қалыпта ... ... ... 1,5-2 ... 5-6 м-ге ... ... обалар құрылымдық-архитектуралық жағынан алғанда
барынша көрнекті жəне күрделі келіп, маңызды жəне ... ... ... ... ... ... ... екінші түрі –
бұл мұртты обалар. Олар ... ... тыс, ... діни-ғұрыптық нысан
ретінде қарастырылады. Ə.Х. Марғұлан, Ə.М. Оразбаев сынды ғалымдар ... ж. ... бұл ... ... ... ... ... 175-179 б.].
Тас тізбекті обалар - Орталық Қазақстанның ерте көшпенділер ескерт-
кіштерін зерттеудегі ... ... ... және ... құрылыстарының бірі.
Осы құрылысты зерттеудегі еңбір мәселелердің бірі аталмыш ескерткіштерге
қандай да бір ... ... бар ... ... және соған байланысты
қызметін анықтап беру.
Ерте көшпенділерді зерттеушілердің тас тізбекті обаларға ... ... ... ... ... болып келеді, әсіресе олардың атқаратын
қызметіне ... ... ... ... ... байланысты әртүрлі атау берген. Мұндай тас тізбекті обаларға
«рәсімдерді атқаруға арналған құрылыс», «культтік кешен», немесе ... ... ... ... берілген, сонымен қатар «абыздардың
қасиетті ... деп ... да бар [18, с. ... ... ... тас тізбекті обалардың функциясы ... және ... ... ... ... ... ... де нақты деңгейде шешілмеді. Аталған ескерткіштердің жерлеуі
орындарынсыз жасалатын және жерлеу орыны болмайтын деген пікірлерді ... мен Ә.М. ... ... ... Ұлытау аумағына зерттеу
жүргізген кезде көптеген «мұртты» обалардан адам ... ... Ә.Х. ... ... кейінгі жылдары олардың культтік және
ғұрыптық маңызға бола салынған деп есептеді.
Осындай ... ... Ә.Х. ... «күн ... обалар»
немесе «мұртты» обалар деп атады. Ғұрыптық ... бар ... ... ... ... ... 1948 жылы зерттеуші Ұлытау мен
Арғанаты ескерткіштеріндегі күн тәріздес үйінділерді ... ... ... күн пішіндес және одан күн ататын шығысқа қараған екі күн
сәулелі тас тізбек тартылған. Олар жалпы мал ... ... ... ... «күн ... ... ас беру, еске алу, ... ... ... [3, ... «Күн» обаларында орындалатын салттық жоралардың қазақтың
жерлеу ... ... ... ... ... ... қазақтарда жерлеу шұңқырына адамды жерлеместен бұрын оның ішін
отпен аластау дәстүрі болған. Киіз үйден ... ... алып ... ... ... жерді отпен аластаған. Сол жерде кішкентай таспен немесе
топырақпен үйіп ... ... ... ... жер» деп ... ... «аруланған жерді» таза орынды адам аяғы немесе жануарлар тұяғы баспасын
деп қоршап қойған [22, с. 55].
Ғұлама ... ... ... оның ... ... ... Ә.М. ... та «мұртты» обаларды ғұрыптық ескерткіштер деген
пікірді ұстанды. Оның болжамы бойынша, мұндай ескерткіштер ... ... ... ... ... ат шалу дәстүрімен, қасиетті күн
төңіріне табыну идеяларымен сабақтас болғандығын ... [66, с.176]. ... ... М.К. Қадырбаев ескерткіштердің алғаш типологиясын жасап, оларды
мерзімдеп, Орталық Қазақстанның ерте ... ... ... ... ашты [1, с. 303-308].
М.К. Қадырбаев «мұртты» обалардың ғұрыптық мәнін ашуда жоғарыдағы
ғалымдар пікірлерін қолдай отырып, ... ... ... кездесуіне
байланысты жылқыны қастерлеудің маңызы бар екенін баса айтып, ғылымға
енгізді.
Ә.М. ... өзі ... ... Жанайдар обасына оның бұрынғы
кездегі алғашқы қалпына келтіру мақсатында зерттеу жұмыстарын сәтті жасады
[74, с.177-181]. ... ... ... ... ... ... ... Ә.М. Оразбаев өзінің «Жанайдар қорымындағы «мұртты»
обаның архитектурасы» атты еңбегінде тереңірек үңіліп, ... ... ... ... ... ... ... Қаракеңгір
өзенінің шығысына карай 10-12 шақырым жерде ... ... ... ... ... өзені жағасына қола дәуіріне жататын 58 қоршау
және екі «мұртты» оба ... ... ... оба ... ... орналасса, екіншісі одан 200 метр оңтүстікке қарай ... қола ... үш ... және бір ... оба ... ... №1. Тас үйінділі қорғанның диаметрі 8 м, биіктігі 60 см. ... ... ... екі тас тізбекті мұртша шыққан. Оңтүстік мұртша
ұзындығы 102 м, солтүстік 95 м, тас ... ... ені 1,7 ... ... жақ ең ... қорған сияқты кішілеу тас үйінділері бар.
Олардың диаметрі оңтүстігі 6,5-7 м, ... 5,8-8,2 м, ... ... см. Қазба жұмысы кезіңде қорғанның шығыс жағынан өрнегі жоқ керамика
сынықтары табылған. Қорғанның ортасынан ... ... ... ... ... ... Сонымен бірге жылқының тісі, қола түйме тәрізді
белбеу басы және ат әбзелдері қалдықтары кездескен. Қыш ыдыстары мен ... ... ... I және V ... салыстырьш, б.з.д. VII-V
ғасырлар деп мерзімдейді. «Мұртты» обаларда заңдылық бойынша негізгі
қорған, кіші қорған және екі ... ... ... ... басында кішілеу
тас үйіндісі болу қалыпты жағдай. Ал Жанайдар қорымында ... ... ... кіші ... ... жүргізілген. Бірақ осы қазба жүргізілген
қорғаннан солтүстік - батысқа қарай 140 м. жерде диаметрі 10 м., биіктігі
1,5 м. тас ... ... ... орналасқан. Қазба кезінде ... ... жай ... ғана ... ... ... ... көрсеткен.
Осы құрылыстың мұртшаға жалғасар жері ашық есік тәрізді ... ... ... ... ... ... қырынан қойып отырып, дәліз
тәрізді ... ... ... ... ... ... жай ғана
үйінді емес, белгілі бір архитектуралық құрылыс деп түсіндіреді. Қорғанда
кыш ыдыс ... күл ... ... ... ... «мұртты» оба
кешенінің функциясы жылқыны құрбандыққа шалу ... ... ... ... ... ... обада тас тізбектермен қатар тас үйінділі орталық
жерлеу обасы бар. Онда ішінде адам сүйектері жоқ жерлеу шұңқыры бар, ... қола ... пен ... ... ... табылды. Тас
тізбектері бір-біріне параллель орналасқан және ... тік ... тас ... ... 0,7-0,8 м болатын аралық ... ... ... ... ... тас ... бар. Одан ... ашық жер қалдырылған. Зерттеушінің ... ... ... ... жер» ... [74, ... ... пікірінше, тас тізбектердің соңындағы ... шалу ісі ... Ал, ... ... ұзын ... ... ... немесе «аруақтармен тілдесу» үшін жасалған дегенге ... ... ... ... ... ... ... обалар) құрбандыққа жылқы жануарын шалу және күнге ... ... ... деп ... [74, ... ... шығу ... қола дәуірінің ғұрыптық-табыну шеңберлерімен
байланыстырады.
«Мұртты» обалардың құрылысының (архитектурасының) даму эволюциясын қола
дәуірінің ғұрыптық шеңберлерінен бастау алатынын айтады. «Мұртты» обалардың
тас тізбегінің басындағы ... ... ... ... ... сарқыншағы
дейді. Шеңберлерге баратын дәліз өлген адамның жаны сол жол арқылы барады
деп ойлауы мүмкін. «Мұртты» обалардың құрылысының техникасы, ... ... ... ... ... мен жерлеу орындарына ұқсайды дейді.
Қола дәуірінде өмір кешкен адамдар құрылысқа ... ... және ... пайдалануды жетік білген дей келіп, оған Бұғылы қонысында кездесетін
балшық ... тас ... ... ... [4, с. ... жұмысы жүргізілген қорғанның биіктігі 120-130 см. болды, ол одан
да биік болуы мүмкін дейді. Өйткені ... ... ... 500 метр
жерде орналасқан соңғы қазақтардың қорасына алынған болуы ... Бұл ... Ә.М. ... ... ... ... ... кездесетін
кейінгі күмбезді кұрылыстар сияқты болуы мұмкін. Күмбез шығару кұрылысында
ағаш та пайдаланылады, бірақ қазба ... ағаш ... ... ... 1968 жылы ... ... ... барысында соңғы қола
кезеңіне жататын Беласар және Егізқойтас ... 7 ... ... құрылысы түбінен жоғары қарай жалпақ тастардан күмбезделіп каланғанын
тілге тиек етеді. Қазақ даласында кездесетін жер үсті ... ... ... кола ... ... ... деп, ... мазарларға М. Меңдіқұлов пен Т. Басенов еңбектерінде ... ... және т.б. киіз үй ... ... ... ... өз дәлелдері мен байламдарын айта ... ... ... оба ... ең көне ... ... ... Ә.М.0разбаевтың бұл еңбегі ғылымда «мұртты» обаларды
зерттеудегі ең ... ... ... ... болып табылады.
«Мұртты» обаларды мұндай қайтадан қалпына келтіру және ... ... ... бұрын-соңды қолға алынбады десе де ... ... ... ішкі функциясына, семантикасына берген пікірлері, ойлары
әлі де ғылымда өз мәнін жойған жоқ.
«Мұртты» обалардың негізгі ... ... 1950-60 ... ... және ... ... ... ашушы М.Қ. Қадырбаев
көптеген жылдары бойы зерттеу ... ... ... ... төрт ... бөлген [9, с. 303-433].
Шығыс Сарыарқаның батыс аудандарындағы тас тізбекті обаларда ... ... ... ... алып келді. Барлық жерде кең ... ... және ... ... обалар ескерткіштер түрінің
классикалық түрі ... М.Қ. ... ... ... оба ... ... маңызға ие» және солярлі культ белгілерін береді.
Ал ... ... ... ... сынды ірі ақсүйек адам жерленген [9, с. 431].
С.С. Сорокиннің пікірінше, «мұртты» обалы екі құрылыстың – ... ... ... бар оба және ... қосымша оба екеуі де бір ... ... ... бар ... оба мен тас ... ... ... кеш салынған. Ал барлық кешеннің ғұрыптық маңызы ... ... ... тас ... обаларын басқа аймақтың
нысандарымен: бұғытастармен, балбалды қоршаулармен және тағы басқа ... ... [17, с. 23-39]. Тас ... ... ... ... де бар. ... пікірінше, тас тізбекті обаларды ертеде
адамдар күн мен ... ... ... ... ... ... ... ретінде қолданған [23, с. 54-61).
Соңғы онжылдықта «мұртты» обаларды зерттеуді көлемді мақалалар ... [20, 65-73 б.] пен Ұ.Ү. ... [75, 56 б.] ... ... ... ... ... обалардың зерттелу тарихнамасы мен
қазіргі кезеңдегі негізгі мәселелеріне тоқталған. Және де ... да ... өз ... ... ... зерттеу нысанына алған археологтардың бірі -
археолог И.Э. ... ... ... ... ... ... оның сақ кезеңінде емес, «ұлы қоныс аудару» кезінде пайда
болғанын және оны обадан шыққан ... ... бола ... ... қатар оған тұркілердің қатты әсер еткендігін тілге тиек етеді [76,
с. 39-42].
Ерте темір дәуірінің ғұрыптық құрылысына жеке ... ... ... бірі – С.Г. ... А.Д. ... И.Э. ... «Курганы с
«усами» урало-казахстанских степей» атты біріккен ммонографиясы. Еңбекте
«мұртты» ... ... мен ... ... талдаулар
қарастырылған. Бұрынғы типологиялық еңбектерге (М.Қ. ... ... ... ... соны еңбектің бірі [24, с. 232]. Бұл «мұртты»
обалар бойынша зерттеу аясындағы пікірлерге кереғар, әрі тың ... ... ... кезде әлі де нақты дәлелденбеген пікірлердің «мұртты»
обалардың уақыты ... ... ... ... ... ... тудырып
отыр.
Осы зерттеу жұмысының авторы да САЭ экспедициясының (Экспедиция жет.
А.З. Бейсенов) ерте темір дәуірі ... ... ... және ... ... ерте ... дәуірінің тас тізбекті құрылыстарын зерттеуге
алды. Зерттеу барысында Қарқаралы ауданы, Енбек ... ... ... 11 км ... ... ... ... екі бірдей
«мұртты» оба зерттелді. №1 «мұртты» оба негізінен екі обадан – негізгі ... ... ... ... обада жерлеу орны жоқ болып шықты. Біріне-
бірі тіркесе жатыр. Бұл жерлеу ... бар оба. ... ... үлкен тақта тастардан қаланған. Тоналмаған. Соған қарағанда
бұрыннан бір ... ... ... ... ... бір ... ... орнатуы ғажап емес. Барлықтары негізінен, үлкен рәсімдерге
байланысты болуы керек, кішкентай обадан ... ... ... ... ... ... Басқа мұртты обалардағыдай сындырылып қойылған.
Және осы ыдыстың ... үш ... ... тас тік ... ... үлкен тастың түбіне жақын орналасқан. Ешқандай белгілері жоқ. Ерте
темір ... ... ... ... ... Үлкен обаның диаметрі 14
м, ал кіші обанікі – 8 м-ді ... ... ... – 0,75 м ... м. ... шығысқа қарай бағытталған. Солтүстік пен ... ... – 65 және 69 м-ді ... ... және аяқ жағында
тастан үйіндісі бар. Тас тізбектердің тастары Жанайдар ... [66, ... ... ... жерге қазылып, тік орнатылған. Тек орта ... ... ... ... тастары ұсақталып кеткен. Мұртша бастары мен
аяқтарындағы үйінділерге қазба жүргізу барысында олардың ... ... ... ... Заттай артефактілер мен күл қалдықтары
кездескен жоқ. ... 3 ... ... ... ... барысында бұлардың
анықталмаған төртбұрыш пішінді екендігіне көз жеткіздік. Бұрын бұлар
қисайған күйінде емес, тік ... ... ... ... ... рәсімдік
жоралғылар атқарылса керек. Бұған тек ... ... ... ... ... ... де ... орындауы да мүмкін. Бүркітті
қорымындағы ... ... ... ... ... ... ... әр алуандығын көрсетеді. Сонымен қатар қыш ыдыс пен ... ... айта кету ... [77, с. ... ... әлеміндегі құдайларға тез жеткізуші. Тез жететін құрбандық
малы жылқы ... ... ... факторға ие болғандығы осында. Мұны
Геродот пен ... ... [71, с. 89-97]. №1 ... ... ... 70 м жерде №2 «мұртты» оба орналасқан. Мұнда бірінші
обадағыдай қос обадан тұрады. Тек айырмашылығы, ... ... ... 1,5 м жер ... бар. Кіші обасына бұрын САЭ қазба
жүргізген. Үлкен обаның диаметрі 14 м. ... 0,8 м. ... ... бар. Қазу ... оның ... тас ... кездесті. Тастары
шашыраңқы жатқанына қарағанда, тоналған болу керек. Орталық бөлігі түсіп
кеткен. Шұңқырды зерттеу кезінде 1 м ... ... ... ... адам
сүйектері кездесті. Кейіннен бұл жердің қайта ашылғаны анықталды. Одан
төмен түскен ... ... адам ... ... ... түгел
жатыр, тек оңжақ аяғы тізеден төмен жоқ. Оның ... ... ... ... ... әртүрлілігімен жақсы жасалғанына қарағанда,
бай жерлеу орны болағн сияқты Оған адам жатқан деңгейден 10 см ... ... ... ... ... бола ... Сынған. Сақталуы жақсы
деңгейде. Материктік ... ... ... кезінде 1,45 м жерден адамның
сынған сүйектері кездесті. Соған қарағанда адам ... адам ... ... ... тас ... 75 м және 74 м-ді ... ... мен аяқ
«мұртшалары» САЭ кезінде зерттелген.
Сонымен «мұртты» обаларды ерте темір дәуірінің ғұрыптық құрылыс ретінде
қарастыру ерте ... ... ... ... сол ... ... ... үлкен рөл атқарады. Осы бағыттарда
зерттеу жүргізу үшін ғұрыптық құрылыстардың маңызы зор. ... ... ... ... да, ... артефактілер тұрғысынан алсақта көп
мәліметтер беретін қоныстар мен қорымдардан кейінгі орын. Оны қоныстар мен
қорымдар, обалардан бөлек ... ... ... ... сол ... үшін өзіне беймәлім түсініктер сакральді қасиетке ие.
2.2 «Мұртты» обалар ғұрыптық ескерткіш ретінде
Ерте темір ... ... ... ...... обалар болып
табылады. Оның ғұрыптық орын атауына ие болуының ... ... ... ... жағдайда) жылқы сүйектері, қыш ыдыстар, оттың қалдықтары
кездесуінде. Бұл құрбандық ... ... ... ... ... обалардың құрамында үлкен оба, қосымша оба, екі тас тізбек
және оның ... ... ... ... ... қатар бірнеше
басқа да нысандар (дөңгелек қаландылар, қоршаулар) бар.
Тізбек әрқашан екеу ... ... Бір ... ... ... Оның ... тек бұзылған жағдайда немесе антропогендік әсер
салдарынан бұзылуға ұшырайды. Тас ... ... ... ... ... мен ... облысынан тізбектері батысқа қарай
бағытталған екі «мұртты» оба табылды. Шоқай-5 қорымындағы №1 ... ... ... 45 ... тас ... ... Екінші ескерткіш Қарақуыс-2
қорымы, №1 оба. Одан батысқа қарай ұзындығы 100 м-ді құрайтын бір «мұртша»
тартылған.
Осы ескерткіштерден ... ... ... тас ... екеуден
тартылған күрделі ескерткіш табылды. Бұл обалар Алаша хан мен ... ... ... үйінділері үлкен, әрі күрделі ... ... ... ... ерте ... тән. Диаметрлері 20 м-ге жуық.
Алаша хан обасы айнала терең, әрі үлкен ормен ... ... мен ... ... аралық қалдырылған. Одан шығысқа қарай көлемі ... бар. Осы кіші ... ... қарай екі тас тізбек тартылған. Екінші
тас тізбектер шоғыры негізгі ... ... ... ... Ал ... ... кіші оба жоқ. Екі ... ордан біраз
жерден соң басталып солтүстікке қарай бағытталады. Оның ... ... ... тартылған «мұртшалардың» аумағынан өтеді. Шығысқа тартылған
тас тізбектердің ұзындықары 100 м-ге ... Ал, ... ... ... ... 40-50 ... обалары Алаша хан обасындай тек айырмашылығы кіші оба шығыста
емес, солтүстік тізбекте орнаасқан. Екі қос тізбектердің де ... ... м-ді ... Қос ... ... ... сирек жағдайда
кездеседі. А.З.Бейсеновтың пікірінше, бұл ескерткіштерде ғұрыптық шаралар
екі рет орындалған [21, ... ... ... ... ... Ескерткіште күрделі
құрылыс орын алған. Кішкентай обадан шығысқа ... екі тас ... ... 100 м. ... ... ... тағы да бір
тас тізбек ... және ... ... ... ... 40 м. Оның да ... ... тізбектердегідей кішкентай оба
тәріздес үйінді бар.
Тас тізбектер әрқашан негізінен шығысқа бағытталған. ... ... ... ОШШ қарай ауысып отырады. Бұл күннің батуы мен
маусымдық жағдайларға байланысты болса ... Осы ... ... жаққа
қараған тізбектер сирек кездеседі. Жоғарыда атап өткен ... ... ... тас ... ... ... ... атап
өттік. Қарасүйір-2 қорымы №5 обаның тас тізбектері СБ және ОБ қараған.
Әулиеағаш қорымында екі тас ... екі ... ... ... ... тас тізбек
тұйықталып бітсе, шығыс тізбекте тас мүсін орнатылған [78, с. ... ... ... ... ... және неге ерекше жаққа қарай
бағытталуы өзекті мәселе болып қалады.
Ал осы «мұртты» обалардың тізбектеріне ... ... ... бізге белгілі болғандай барлықтары жартылай доға тәріздес болып
келеді. Көпшілігі сәл ... ... ... ... ... тас ... түзу ... жатыр. Ал Қопа обаларының
тізбектері жартылай шеңбер түрінде орналасқан. Ал ... ... ... ... ... емес [18, с.97]. ... ... о дүниеге апаратын баспалдақ қызметін ғана емес, сол әлеммен
байланыстырушы көлік дәлізі тәріздес болған болуы ... ... ... болып келеді. Әдетте, олар бірнеше
ондаған метрден жүздеген метрлерге дейін созылады. Сарғара-2 қорымындағы
обаның ... 270 м-ге ... ... [79, с. 520-521] ... 0,8-1 ... 2-3 м-ге дейін жетеді.
Тізбектер орташа тастардан тар және ұзын ... ... ... ... ... шашып тастаған тәрізді болып керінеді. ... ... олар ... ... ... ... ... пішіні
болып орналасады.
Саңғыру қорымындағы №1 обадағы тас тізбектер ... ... ... ... ... ... бөліктер жерге 0,1-0,15 м тереңдікте
тастарды қазып орнату ... ... Екі ... ... ... [13, с. 310]. Дәндібай обасындағы тізбектер дөңгелек қаландылар
тәрізді 15 құрлыстан тұрады. ... ... 1,5-2 м. ... ... ... [13, с. 311]. ... қорымындағы обадағы тас
тізбектер бір-біріне параллель орнатылған тастардан тұрады. ... ... м-ге тең. ... жерге қазылып орнатылған. Әрбір 1,2-1,5 м ... тас тың ... ... бір таспен жабылып отырады [74, с. 182].
Тас тізбектері жақсы сақталған обаларға Бірлік пен Сабындыкөл ... ... ... ... ... де анық ... ұқсастықтар Зевакино қорымынан да кездеседі. Обаның «мұртшаларының»
ұзындықтары ... пен ...... 30 және 32,5 м-ді ... ... ... ... дөңгелек 7 шеңбер бар. Осындай
ұқсастықтарды солтүстік тізбектен де көруге болады [70, с. 117].
Сонымен қатар ... ... ... ... тас тізбектерде
кездеседі. Тізбектердің ... ... бір ... ... екі ... ара жігі анық ... обасының солтүстік «мұртшасында» 7 дөңгелек қоршау бар. ... 8. ... ... кешенінің ұзындығы 84 м, оңтүстіктікі -100
м. Шеңберлердің ара қашықтығы 14 м-ге дейін жетеді [80, с. 74].
В. ... ... ... ... обасындағы оңтүстік тізбек 4 оба
тәріздес құрылыстан ... ал ... тура ... ... 3 ... ... с. 45]. Иманқара-2 обасының оңтүстік тізбегінде 16 шеңбер пішіндес
құрылыс бар. Ал ... 11 дәл ... ... ... ... және ... ... пішіндес қаландылардың аралары
жіңішке тас жолақтармен жалғасқан.
Тасмола мəдениетін ашқан М. Қадырбаев 1950-1960 жж. тас ... ... ... ... ... ... Ол сол жылдарда-
ақ ескерткіштердің төрт түрін қамтыған алғашқы типологиясын жасады [13, ... М. ... ... «мұртты» обалар кешенінің шығыс
құрылымдары «тек ғұрыптық сипатта» болып күнге табыну ... ... ... алып қарағанда, батыстағы үлкен ... ... ... көсемдер, рубасылар, т.б». жерленген [13, 431 б.]. С.С. Сорокин
«мұртты» оба ... екі ... ...... оба мен оның ... ... – бір мезгілде тұрғызылмаған деп топшылайды. Оның пікірінше, үлкен
обаға қарағанда кіші оба мен ... ... тас ... ... ал, кешен түгел дерлік еске алу ... ... ... ... ... ... Азияның бағзыдан танымал, мəйіт
жерленбейтін бұғытастар, мүсінтасты қоршаулар сияқты арнаулы діни-ғұрыптық
жəдігерлері тобына жатқызды [17, с. 23-39]. А.З. ... ... ... ... ... жинақтап, қорытындылады. Бұл ескерткіштерді
ол марқұмды жөнелту-еске алу жоралғыларына лайықталып салынған ғұрыптық
табыну орындары деп тұжырымдады [18, с. 59-67]. Бұл ... С.С. ... ... ... А.З. ... материалдары бойынша, Қазақстан
аумағында 500 шамалы «мұртты» обалар анықталған (деректер əлі толықтыруда).
Мұның негігзі ... ... ... ... өңірлерінде шоғырланған
жəне таралу географиясы Тасмола мəдениетінің шеңберімен байланысты ... ... ... ... Жетісу, Шығыс, ішанара Батыс, Оңтүстік
Қазақстан жерлерінде жатыр, əсіресе, олардың көпшілігі ... ... ... ... «мұртты» обалар таралымы туралы сөз қозғағанда
əкімшілік-аумақтық түсініктен гөрі ... ... ... ... бұл жəдігерлердің таралым аясы Қазақ ұсақшоқылығының аумағымен
сəйкес келеді. Қазақстаннан тыс бұл ескерткіштер Оңтүстік Оралда, ... ... ... ... ... ал ... ... басым
бөлігі оңтүстік Орал сырты далаларында кездеседі.
Қашықта, батысқа таман Шығыс ... ... де ... бірқатар
ескерткіштер анықталған. «Мұртты» обалардың Қазақстанның қазіргі аумағынан
тыс жерлерде таралуы көне қазақстандық ... ... ... этномəдени ықпалымен, ең алдымен, шығу тегі тасмолалық топтардың сақ
заманы мен одан кейінгі кезеңдердегі ... ... ... ... ... оба – құрылымы жағынан күрделі кешен. Жоғарыда айтылғандарға
қоса, негізгі ... ... ... болсақ, одан біз екі бөлікті
ажыратуымыз керек. 1) Шығыс бөлік. «Мұрттары», яғни тас ... ... бұл ... ... адам ... жоқ ... жəне одан шығыс
тарапқа бағытталған екі «мұрттан» тұрады. 2) Батыс бөлік. Астында ... бар оба. Оның ... ... ... ... қоршауы бар.
Кешеннің толық түрі осы. Ал, толық емес түрінде тек ... ... ... Бұны ... ... ... нақты бір жағдайларға байланысты
түзіліп отырғанын аңғару қиын емес. Жəне оның жалпы мазмұндық бейнесін де
топшылауға ... Атап ... ... ... түрі ... бір адамға
арналып, шығыстағы ғұрыптық бөлік ол ... ... ... Ал, ... ... жоқ ... əлдеқандай себептермен
ғұрыптық бөліктің жеке салынғанын көрсетеді. Осыны ... ... ... оны о ... ... ... ... “Мұртты” обалар
күнге табыну, жылқыны ... шалу ... ... діни ... толы ... алу ... атқаруға лайықталған. Қайталанып
отыратын буындардан тұратын ... ... ... атқаруға ат
салысқан отбасылық-рулық ұжымдар топтары бірлесе тұрғызуы мүмкін. Жылқының
“көлік” сынды рəсімдік жетекші ... ... ... ... ... орталық құрылым астынан шыққан сүйектер мен қыш ыдыстар ... Əр ... от ... ұзын ... марқұмның жанын шығысқа,
шығып келе жатқан күнге, яғни, көкке, – ... ... ... отты
баспалдақтарды меңзейді. Сақ заманының бас кезіне тəн ... ... тірі ... ... ... ... “жанын жөнелту” үшін көк пен
жерді дəнекерлеуші ерекше құрылымдар ... ... ... ... шығу тегі ... олардың шығыс идеясын аңғартатын қола
дəуірі құрылымдарымен байланыстылығы, жекелеп алғанда, Орталық Қазақстанның
кейінгі қола ғасырының беғазы-дəндібай ... ... ... дəлізді элиталық ескерткіштерімен (мавзолейлерімен) ... ... ... [18, с. 20].
Тасмолалық «мұртты» кешен мен көне ... ... ... ... ... байланыс бар. Басқаша айтсақ, ертеде
«мұртты» кешенді қолданған этникалық ... ... ... кейінгі балбалды құрылысты қолданған топтың діни ... ... көп ... ... ... ізденістер мен
зерттеулерді қажет етеді. Оларды табысты зерттеу, мəліметтерді ... ... ... үшін ... ... мəнді түрде кеңейту мен
жаңа нысандарды кең көлемде қазу қажет. Бұның бəрі көп жылғы ... ... ... ... жоғарғы мерзімі туралы сауал ашық қалып отыр.
М. Қадырбаев өз қазба жұмыстары материалдары негізінде ... ... ... (сақтық) дəстүрлер б.з. 1-мыңж. ортасына ... ... ... ... [13, с. 394]. ... уақытта олардың сақ
заманына жататындығын терістейтін пікір пайда болды [24, с.232]. ... ... ... ... ерте орта ғасырлар заманына, яғни,
түркі тілдес халықтар ескерткіштеріне ... тура ... Бұл ... ... ... ... тұр [22, ... Бұған
Дікілтас ғұрыптық кешеніндегі тас тізбектің тура «мұртты» оба тәрізді доға
пішіндес болып келуі өте пікір қайшылықтарын тудырады [82, с. ... ... ... түп-төркіні сонау сақ заманына барып тірелетінін көрсетеді.
Ә.М. Оразбаев бұл ғұрыптық құрылыстардың ерте қола дәуірінің ғұрыптық-
табыну орындарымен ... ... бар ... және ... ... қарай ашылған ашық тамбурының мұнда орын ... тиек ете ... ұзақ ... ... ... дамыған деп
есептейді. Ә. Х. Марғұлан бұл шығысқа бет бұру қола дәуірінің ... ... ... ... ... ... ... байланыстырады. Мұндай тұжырымдар Тасмоланың тас тізбекті
құрылыстарының ... түбі ... ... оның ... екендігі және шығыспен тығыз байланыста екендігіне шүбә
келтірмейді. Орталық ... ... ... көшпелілікке ауысқан
соң оның да қоғамдық тіршіліктері ауысады, өзгереді [83, с. 31-41].
«Мұртты» обалардың кейінгі Сарыарқа ... ... ... ... ... ... беруді
жөн санадық. Себебі, жаңа ескерткіштер әлі де қазылмаған және өз бойына
құпияларын бүгіп жатқан ескерткіштердің бір ... ... ... ... ... ашқан САЭ (жет. А.З.Бейсенов) экспедициясы
мен Е. Букетов ат. ҚарМУ жанындағы САИ (жет. ... ... ... ... ... ... обалар кешені
Беғазы тас тізбектері. 2007 жылы САЭ (А.З.Бейсенов) ашқан. Орналасқан
жері - ... ... ... 1,2 км, ... ... ... Ескерткіш аумағынан электр тасымалдау жүйесі және байланыс
желісі өтеді. Тас тізбектер (ұзындығы 55 м, биіктігі 0,3 м, ... ... ... ... ... созылып жатыр.
Қараүңгір-3 «мұртты» обасы. 2008 жылы САЭ (А.З.Бейсенов) ашқан. Беғазы
ауылынан СШ ... 10 км, ... ... ОШ ... 7,3 км жерде
орналасқан. Қорым «мұртты» обалар кешенінен тұрады. Негізгі обаның диаметрі
17 м, биіктігі 1,5 м. ... ... ... 6 м, ... 0,2 м ... үйінді бар, одан ұзындықтары 60 м-ге дейін жететін екі «мұртша»
тартылған. Солтүстік жағында қазақы ... ... ... ... 2008 жылы САИ ... ... ... ОБ қарай 0,5 км, «Қарағанды-Киевка» автожолынан батысқа
қарай 0,15 км ... ... ... 7 м, ... 0,3 м ... ... ұзындығы 60 м «мұртша» тартылған.
Тасауыл-1 «мұртты» обасы. 2008 жылы САИ экспедициясы (В.В.Варфоломеев)
ашқан. ... ... ... ... 2 км жерде орналасқан. Тас үйіндіден
(диаметрі 9м, биіктігі 0,5 м) ұзындығы 100 м болатын «мұртшалар» тартылған.
Ақсай «мұртты» обасы. ... жері – ... ... ОШ ... 8 ... ... СШ қарай 4 км. Тас үйіндінің диаметрі 14,5 м, ... 1 ... ... ... тас ... ... тұр. Обадан шығысқа қарай
тас «мұртшалар» тартылған, солтүстігінің ұзындығы – 95,5 м, оңтүстігі – 90
м. «Мұртшалардың» аяқталар ... 4,1х4,5 м және 4,3х4 м ... тас ... ... орналасқан, диаметрлері 4х4,2 м және 4,5х4,9 м ... ... ... ... да бар. ... ... өтетін
жалпақтығы 2,5 м, тереңдігі 0,2-0,3 м ор білінеді.
Ақсу-2 «мұртты» обасы. 2005 жылы Ә.Х.Марғұлан атындағы Археологиялық
Институты САЭ ... ... Ақсу ... СБ ... 2,5 км ... жерде орналасқан. Диаметрі 20 м, биіктігі 0,3 м болатын ... ... ... ... 100 м және ... 85 м.
«Мұртшалардың» аяқталар тұсында оба тәріздес құрылыстар ... ... ... ... ауылынан СШ қарай 10,8 км жерде орналасқан.
Оба үйіндісінің орнында кейінгі құрылыстың бұзылған іргетастары тіркелген.
Үйінді, негізінен ... ... ... ... ... ... Обаның
бастапқы диаметрі, шамамен 8 м-ді құрайды. Бұзылған ... ... ... ... – 45 м, ... – 48 м ... тас
«мұртшалар» тартылған. «Мұртшалардың» аяқ жағында өлшемі 1,5-2 м, ... ... ... ... ... ... «мұртты» обасы. Орналасқан жері – Қарағаш ауылынан ООШ қарай
13,2 км, Бекбай бұлағынан СШ қарай 1 км. Диаметрі 7,6 м, ... 0,25 ... ... ... тас ... ... Солтүстігінің ұзындығы – 93
м, оңтүстігінікі – 82 м, «мұртшалардың» жалпақтығы – 0,9 м, аяқ ... ... 2 және 2,3 м ... тас оба ... биіктіктер бар.
Бекбай-2 «мұртты» обасы. Төбенің үстінде, ... ... ООБ ... км ... ... Тас үйіндіден тұратын оба қатты бұзылған, кейінгі
уақыттарда құрылыстарға пайдалану үшін көптеген ... алып ... 8,1 м, ... 0,3 м болатын үйінді. Обадан солтүстік-шығысқа
қарай тас тізбектер – «мұртшалар» тартылған. Батыс тізбектің ұзындығы – ... ... – 53 м, ... ... ... 2 және 2,4 ... 0,17 м-ге ... оба тәріздес тас құрылыс орналасқан.
Бөлеген «мұртты» обасы. 2005 жылы Ә.Х.Марғұлан атындағы Археология
Институтының САЭ ... ... ... ... ... беткейінде,
Бөлеген қыстауынан шығысқа қарай 2 км жерде орналасқан. Диаметрі 10 ... 0,3 м, ... ... 100 м ... және 80 ... болатын тас үйінді. «Мұртшалардың» біткен жерінде оба ... ... ... ... ... жері – ... ауылынан ООШ қарай
12,6 км, Қарабек бұлағынан ОШ қарай 1 км. Тас үйіндінің диаметрі 5,8 ... 0,2 м. ... ... ... ... ... 70-76 м-ді құрайтын,
әрқайсысының соңынан диаметрлері 2,5 м-ге, биіктіктері 0,2 м-ге ... ... ... шағын тасты биіктіктермен бітетін тас «мұртшалар»
тартылған.
Қарабек-3 «мұртты» обасы. 2005 жылы ... ... ... САЭ ... ... ... ... үйінен, оңтүстікке
қарай 1,5 км жерде ... ... ... оба ... 12 м ... үйіндіден тұрады. Екі тізбектегі «мұртшаларды» кеңшар қой қорасын
тұрғызу үшін жұмысшылар бұзып алып ... ... ... ... ... ... ... екі тізбекте
сақталып тұрған және ... ... ... 40-50 м ... ... ... 2009 жылы САИ экспедициясы (И.А.Кукушкин)
ашқан. Қарақайың қыстауынан СШ қарай 4,5 км, ... ... ... 7,4 км, ... ... ОБ ... 5,3 км ... орналасқан. Диаметрі 5
м, биіктігі 0,5 м болатын тасты обадан шығысқа қарай ұзындықтары 70 м,
жалпақтықтары 2 м-ді ... тас ... ... ... ... ... ... «мұртты» обасы. 2010 жылы САЭ экспедициясы ... ... ... оң ... ... қыстауынан ООШ қарай 0,5
км, ... ... ССШ ... 1,2 км ... ... Диаметрі 8 м,
биіктігі 0,3 м-ді құрайтын тас обадан шығысқа қарай ... ... ... бар 2 тас ... ... 70 м) ... ... батысында диаметрі 3 м, биіктігі 0,2 м ... ... ... ... ... обасы. 2010 жылы САЭ экспедициясы (И.А.Кукушкин)
ашқан. Орналасқан жері - Керей ... оң ... ... СБ ... 0,3 км ... ... оба ... 20 м, биіктігі
2 м-ді құрайтын тас-топырақты үйінді болып табылады. Оның шығыс ... ... ... қосымша обадан (диаметрі 7 м, биіктігі 0,2 ... ... ... ... ... ... ... 110 м
болатын екі тас «мұртша» тартылған. Обалардан солтүстікке қарай 30 м жерде
ескі қазақы мазар бар.
Қарасу «мұртты» обасы. 2009 жылы САИ ... ... ... ... 7-ші су ... бекетінің торабынан СБ қарай 0,5
км, «Қарағанды-Павлодар» автожолынан ... ... 3,8 км, ... ... ... қарай 1 км жерде орналасқан. Диаметрі 8 м,
биіктігі 0,3 м ... тас оба. ... ... ұзындықтары 80 м-ді құрайтын
екі доға тәрізді тас тізбек «мұртшалар» тартылған.
2.3 Ғұрыптық қоршаулар мен тас мүсіндер
Бұрын жоғалып кеткен халықтардың ... ... ... ... ... ... ширықты, әрі өзекті мәселелердің бірі.
Археологиялық ескерткіштер ... ... ... ... ... ... ешқандай құнды материалдар бермесе де, олардың ежелгі
культтерімен байланысты материалдық базасын қалауға негіз ... [84, ... ... ерте темір дәуірінде қосымша ғұрыптық ... ... Ең ... ... ... ... ... қоямыз. Бұл
ғылыми тұрғыдан алғанда да және құрылысы жағынан да ерекше ... ерте ... ... ғұрыптық қоршаулары заттай артефактілерге
өте жұтаң, діни мифтік қызмет атқаратын орындардың бірі. Заттай деректерді
бермеуі салдарынан бұл ... ... ... ... жүргізе
қоймайды. Ғұрыптық орындар өзі бес тасты және сегізтасты болып ... ... ... ... осынау ғұрыптық орындарды
зерттеуде оның мән ... ашу аса ... ... анық. Себебі,
біріншіден, оның заттай материалдар бермеуінде. Екіншіден ... ... ... ... ... ... Э. ... қола дәуірінің
ғұрыптық орындарына ғана емес, ерте темір кезеңінің ғұрыптық құрылыстарына
да зерттеу жүргізген. Соның бірі Тобыл обаларының ... ... ... өлшемдері 1,5х2 м – 3х4 м болатын, тереңдігі 0,5 м-ге дейін
жететін төрт ... ... бар. ... ғұрыптық шұңқыр оба қаландыларынан
4-6м қашықтықта орналасқан. Барлық шұңқырлар ұсақ тастармен ... ... ... ... ... тістер көптеп шықты. Обаның шығыс
бөлігінде орналасқан шұңқырдан қыштың бөлігі табылды. Бір шұңқырдан ... ... ... табылды. Оның ернеуінен көлденең бағытта қисық
сызықтар салынған. ... қыш ... ... құрбандық ыдыс болу мүмкін.
Басқа бір шұңқырдан қолөнершінің құралында (гончарный круг) жасалған ... ... Одан ... ... ... қаландылардан бұрыннан жатқан
жылқы сүйектері мен қойдың жақ сүйегі шықты. Л.Гайдученоның анықтауынша,
ыдыстың ... ... ... ... ... ... ... алынып тасталған заттар ретінде саналады. Жалпы обада адам жерлеуі
жоқ [85, 242-251].
2002 жылдары ... ... ... А.З. ... ... ... ... жұмысын жүргізді. №2 обадан астынан
ғұрыптық құрылыс кездесті. ... ... ... ... ... мен ... қол сүйегі, сонымен қатар күйген ағаштың
сынығы табылды.
В,Г қазбаларынан екі құрылыс табылды. В қазбадан ... 0,46 ... тас ... пен салт атты мен адам ... қола ... Ғұрыптық орын мен обаның ерте темір дәуіріне жататындағына
табылған қола ... ... [86, с. ... жылы САЭ ерте темір дәуірі тобы (экс. жет. А.З. ... ... ... ... ... Бұған авторда топ ... ... Ерте ... дәуірінің ескерткіші Бақыбұлақ қорымындағы екі
«мұртты» оба мен екі «ғұрыптық» орынға қазба жүргізілді. Ғұрыптық ... ... ... және ... бөлігінде орналасқан. Екеуі екі түрлі №1
ғұрыптық құрылыс таудың ірі тастарынан тұрғызылған. ҚАзіргі таңда құлап
қалған. ... ... ... ... оның ... пішінді құрылыс
екендігі анықталды. Ортасынан заттай деректер табылмады. Биіктіктері 1,8 м-
ді құрайды. Жалпақтықтары 0,4-0,7 м, қалыңдықтары 0,1-0,25 м ... ... ... сегіз тастан тұрады. Обадан не бары 5 м ... Тек бір тасы ғана ... ... ... ... ... 1 м жерде
жатыр. Бұл кейінгі антропогендік әсерден болуы керек. Төбеден қарағандағы
пішіні сопақша болып келетін құрылыс ... ... 0,4х0,6 м – ... м-ге дейін жетеді. Заттай артефактілер табылған жоқ. Сақ-скифтер
әлемін біртұтас дүниетанымдық көзқарастар ... деп ... ... да ... Латвия жеріндегі ғұрыптық шомбал тастарға ұқсас [87, с. 69-
80] Демек, ... ... ... деп ... ... барлық жерде
тастың ұзақ уақыт сақталуында және оның ... ... ... ... с. ... Ал, ... Яр жеріндегі ғұрыптық сақпан тастарда от
ғұрпының орындалғаны дәл Қазақстан жеріндегі жораларға ұқсас [88, с. ... ... ... ... ғұрыптық қоршаулары жатады. Қаратал
қыстағынан СШ қарай 2,31 шақырым жерде орналасқан. ... ... ... ... іспетті 6 тас қаланды бар. Ірі тастардан тұрғызылған олардың
бір-бірінен қашықтығы 5-тен 20 м-ге дейінгі аралықты құрайды. ... ... ... ... өмір ... еске алу ... бірі – ... антроморфты скульптура – археологиялық ескерткіштер ішіндегі
бейнелік жағынан ақпарат беретін бірден-бір ... ... осы ... көне ... ... әлемдік түсінігі мен басқа да
жақтарын қалпына келтіру мақсатында ғана ... ... шығу ... де басты ықпал етеді. Өткен ғасырдың екінші жартысында Орал
өңірінен [89, с. 226-251], Арал-Каспий аймағынан «сармат» [90, с. ... ... [91, с. 25-76] скиф ... тас ... ... Осы
ғасырдың басында Сарыарқа төсінен сақ кезеңінің бір ... тасы ... ... 156-161]. Орналасқан жері – Қарағанды облысы, Ұлытау ауданы, Терісаққан
ауылдық округі Сартоған алқабында. Ерте ... ... ... ... ... Оның ... пішіні мен құрамдас бөліктері тек Сарыарқаның
ғана емес, шығыс еуропа скифтік мүсінтастардың антропоморфты ... ... ... үлкен бидай түсті тастан жасалған. Оның бел ортасынан кезінде
сындырылған. Тек оның төменгі жағы ғана ... Ал ... ... ... ... жағында зақымдалу іздері бар. Бірізділік
сақталмаған. Төмен жаққа қарай ... ... ... ... см. Тас ... ... пен дене ... белгілері
бар. Қару барельефты берілген. Қанжарға ... ... ... ... ... бұл ... ... да ерте темір дәуірінің тас мүсіндерімен
салыстыруға мүмкіндік береді.
Бұдан басқа жерінде алты тас ... бар. Оның ... ... ... ... – Степногорск қаласынан, біреуі ... ... ... ... ... ... тастары Қазақстан жеріндегі
ерте түрік немесе қыпшақ балбал тастарынан жалпы пішіндері мен ... ... да ... ... ... қатар материалы бойынша
да айырмашылықтары бар. Ортағасырлық балбалтастар көбіне алқызыл, ірі бидай
түсті тастардан жасалса, ерте темір дәуірінің мүсіндеріне сұр және ... ... ... шығу ... бұл ... тас ... мәдениетінің Сарыарқалық
тобына жатады [93, с. 86-94].
Қола дəуірінен бастап, ғұн дəуіріне дейінгі ескерткіштер ... ... орта ... сақ ... 7 үлкен қорғаны алып жатыр.
Диаметрлері 30-65 м, ... 2-3,5 м. Бұл ... ... ... аймақтық «Мəдени мұра» бағдарламасы аясында зерттелді. Өкінішке
қарай, Талдыдағы қорғандар көне ... ... ... ... ... 6-ы ... орындары. Енді біреуі – № 7 қорған – жерлеу орны ... ... ас ... діни рəсім өткізетін ғұрыптық құрылысы. Осы себепті
бұл қорғанның ішіне тас мүсін салынған. Айта кету керек, Орталық Қазақстан
сақтарының тас ... ... ... ғылымда мүлдем белгісіз, бұрын-соңды
көтерілмеген мəселе. Сондықтан бұл егжей-тегжейлі ... ... ... ... ... мәселе.
Тас мүсіннің тағы бір шығуын оның тек бейнелік ... ... ... алу ... да, одан маңызды қажеттіліктен жасалған. Беғазы тауынан онша
алыс емес ... ... ... ... «мұртты» обаның бір
тізбегінде тас мүсін орнатылған. Бұл тас ... ... ... жерленген адамның құдіреттілігін басқа адамдардан артықшылығын
білдіреді [34, с. ... ... тас ... өлген адамның құдіреттілігін ғана
білдіріп ... ... ... ... деген белгісі ретінде сақталып
қалуды ... Бұл ... ... ... ... ... ... да мүмкін. Сақ дәуірінің адамдары осылай алғашқы
скульптуралық мүсіндердің пайда ... ... ... Бұл өз ... көзқарастары бойынша материал алуға үлкен мәліметтер көзі болып
табылады.
ІІІ КӨНЕ ҒҰРЫПТЫҚ ОРЫНДАРДЫҢ ... ... ... Көне ... ету орындарының ортағасырлық ғұрыптық
құрылыстармен кейбір байланыстары
Көне түркілердің дүниетаным ... ... ... ежелгі түрік
руникалық ескерткіштерімен қатар, археологиялық ескерткіштерге ... ... ... ... Түркілердің көне діни түсініктерін
археологиялық ескерткіштердің негізінде ... ... ең ... кешендер мен жерлеу орындарының сипатына тоқталу қажет. Көне түрік
тайпаларының мекен еткен аймағы ... ... ... ... десек те, мұнда бүгінгі Қазақстан территориясындағы көне түрік
ғұрыптық кешендері мен жерлеу орындарын ... ... ... ... ... ... ... ескерткіштерін зерттеу аса өзекті
мәселелер санатына жатады.
Орталық Қазақстанның әр кезеңге жататын ірі көлемдегі ... ... ... ... мен оның ескерткіштерінде
орындалатын ғұрыптардың өміршеңдігін білеміз. Андрон ескерткіштерінен
бастап ортағасырлардың ескерткіштерінде ... ... бар. 1932 ... ... зерттеген МАЗМИ (ГАИМК) экспедициясы осыған назар аударып былай
дейді: «Әртүрлі уақытта ... және ... ... ... ... ... ... уақытының дольмен тәріздес құрылыстарына орта
ғасырлардың дәл ... ... ... ... Осы ... бір ... ғұрыптық мұралардың үзілмегендігін көрсетеді». Бұдан ... ... да аса бір ... ... ... ойға
келгендігін пайымдаймыз.
Орталық Қазақстанның темір дәуірінің ... ... ... ... одан қала ... 5-8 ... өмір сүрген қимақтарға
және 8-14 ғасырларда Қазақстан жерін мекендеген қыпшақтарға берілген. 8-14
ғасырлардағы қыпшақтардың ... ... ірі тас ... мен ... Бұл ... феодалдық құрылыстың алғаш қалыптасу кезеңдері. 6
ғасырдан ... ... ... ... бұрынғы заманның құрылыстарына
ұқсастау болды.
Осы уақыттан бастап жерлеу орындары жер бетінен шығып тұру ... ... ... қуатты құрылыстар салынды. Олардың жалпы
пішіндері конус тәріздес, көбінесе көшпелілердің киіз үйлеріне ұқсас болды.
Мұндай ... 10-12 ... ... жерінде болған саяхатшылар жазып
өтеді. Киіз үй тәріздес тас ... ... ... ... сақталған. Әсіресе, Қарағанды мен Ақмола облыстарының батыс
бөліктерінде және Торғай өзені ... бір ... ... ... ... жиі кездеседі
Тас мүсіндер мен «мұртты» обалардың бір жерде орналасуы белгілі бір
ғұрыптық маңызға ие ... ... ... ... ... биік мүсіндер кейінгі түркі дәуірінің балбал тастарының ... тас ... ... ... ... Сондықтан олар сақ
дәуірінің тікелей мұралары ретінде қарастырылады [34, с. 39-40].
Тас мүсіндер - өткен заман ... ... ... жеткен
ескерткіштері ішінде көзге ерекше түсетін археологиялық ... ... ... Қазақстанның қай жерінде болса да бар, бірақ Орталық
Қазақстанда олар өте жиі және ... ... ... Бұл тас ... ... мен ... төңірегінен бастап бүкіл Сарыарқаның жонымен
күншығысқа қарай созылып Тарбағатай тауларына тіреледі.
Оңтүстікте тас ... ... ... жері ... екі жақ
бөктері, Талас тауларының жазық іргесі, Жетісу өлкесі, Алатаудың жазық
алаңдары. Тас мүсіндердің ... ... ... олар ... ... ... алаңында, соларға жақын жерлерде (Талас, Шу езендерінің
бойында) кездесетіні байқалады [52, с. 94-97]. ... тас ... ... ... ... өлкелер өте қолайлы болған.
Орталық Қазақстандағы тас мүсіндер қашан да болсын таулы ... ... ... ... ... ... немесе өзен аңғарларының тау
жақ етегінде кездеседі. Мұндай алаңдар ежелгі мал ... ... ... ... ... ... ұлы мерекесі, өлген адамына ас
беру, ат шаптыру, балуан күрестіру қашан да ... ... ... өткізілетін
болған. Сондықтан, ондай жерлер халық аңызынан белгілі орын алып, ел есінде
сақталатын, тарихи ескерткіштер ... ... ... тас тұрған шарбақтардан шығысқа қарай созылып тік орнатылған ... ... ... ... ... ... балбал деген.
Балбалдардың тізбегі 15 м-ден 500-ге дейін созылады, кейде одан да асады.
Орталық Қазақстандағы тас ... ... ... өзгешелік бар. Олар көбінесе қола ... ... ... ... отырады. Қай жерде қола дәуірінің тас
шарбағы кездессе, соның қасынан ... ... ... орнатылған тас
шарбақ пен тас ... ... ... Қарқаралы, Беғазы, Баянауыл
тауларында сақталған тас мүсіндердің көпшілігі осы ... ... ... Түрік қағанаты кезінде жасалған тас шарбақ пен тас ... ... қола ... ... ... ... ... еткенін көрсетеді[53, 22б.].
Сыртқы құрылысы бойынша тас мүсіндер екі ... ... ... жасалған төрт бұрышты тас шарбақтың күншығыс жиегінде, екінші
тобы үйген тас обалардың күншығыс жақ ... Тас ... ... екі ... ... ... ... тобы VІ-VІІІ ғасырлардағы
түрік қағанаты кезеңіндегі жұртшылық салтымен байланысты болса, екінші тобы
VІІІ-ХІІІ ғасырлардағы Орталық Қазақстанды ... ... ... ескерткіш екенін білдіреді. Тас мүсіндердің әр ... ... өте ... ... ... онымен қабат екі дәуірде жасалған тас
мүсіндердің екі тобы да ислам дінінен ... ... ... ... ... еске түсіріп, негізінде айға, ... ... ... ... ... ретінде тас мүсіндердің қай тобы болса да ... ... ... ... ... ... мүндай тас мүсіндер әрбір
өлген адамның ескерткіші ретінде ... ... ... ... ... ... келбетін бейнелейді деуге болады. Бұл ... ... ... ... мүсіндер орхон жазуларында бәдіз деп аталған.
Азия даласының ерте түркі дәуірінің ескерткіштерінің ерекшелігіне атпен
жерлеу және балбал тасы бар ... ... ... Осындай
ескерткіштер Сарыарқа төсінің әр жерінен табылды [94, с. 228].]
1957 жылы М.Қ. Қадырбаев Ақтоғай ауданы, ... ... ... ... жататын атпен жерленге адам жерлеу орнын ашты. Адам сүйегі
шұңқырдың солтүстік бөлігін, ал ат ... ... алып ... Мәйіт
арқасымен басы шығысқа қарап жатыр. Оның маңынан темір жебе ұшы табылды[9,
с. 184-186].
А.З. ... пен Д.А. ... ... ... 6-8 ғасырларға тән
атпен жерлеу орнын тапты. Адам басы оңтүстік-шығысқа қарап жатыр. Оның
басында тас ... бар. Ал ... ... ... басы ... қарай
қаратылған. Жылқының оң жағынан темір ... ... [95, с. ... ... ... ... қоса, аттың басы иесіне қарай басы
қайырыла қарап жатыр. Атпен жерлеудің болғанына қарағанда, ... ... ... орны бар ... көрсетеді. Тек ақсүйек адамдар
ғана ... ... ... ... дәуірінің археологиялық ескерткіштерінде культтік маңызы бар
нысандар ғұрыптық қоршаулар болып табылады. Олардың шамамен өмір ... ... ... ... 6-9 ... ... Ерте түркілік қоршаулар
өлген адамға (ер адам) ... ... ... ... ... ... төртбұрыш пішінді болып келеді, тастары жерге
қазылып тік орнатылады. Іші тастармен толтырылады. Қоршаудың жанына ... ... бет ... ... тас ... немесе тас бағана орнатылады.
Мүсін тастың беті шығысқа қарай қаратылады. Сирек жағдайда бұдан шығысқа
қарай балбал ... ... ... Бұл ... әдебиеттерде балбал деп
аталады. Бұрынырақ балбал ... ... тік ... ... ... бұл
тас бағаналардың санын өлтірген жауына байланысты қояды деп ... ... ... ... ... ... мен ... басшылары
өздерінің жерлеуге қатысқандарын білдіру үшін ... ... ... ... солтүстіктен оңтүстікке қарай тізбектеліп жатқан 5
қоршау табылды. Оның үшеуіне Л.Н. Ермоленко зерттеу жүргізді. Қазба барысы
көрсеткендей барлық қоршауларда ... тас ... ... балбалдар
тұрған. Оның тек соңғы қоршауында балбал тастың ... жағы ... ... тас ... ... шұңқырлар бар болып шықты.
Кубаревтің пайымдауынша ерте түркілік қоршауларда ағаш ... ... ... ... аттың терісін іліп ... ... ... ... – күл ... жануарлар сүйектері барлық
үш қоршауда да кездесті. Қоршаудың сыртында да осындай ... ... ... ... ... ... [94, с. 229-230].
Сондықтан ары қарай зерттеулерде кез келген менгир, бұғытастар немесе
тас бағаналар, балбал тастар ... ... ... ... ... керек
[96, с. 25-30].
Сарыарқа тас мүсіндер бейнелері де әртүрлі болып келеді. ... ... ... ... ... ... тас ерекше жақсы өңделіп қашалған.
Қоршаулардан 4 м жерде орналасқан және одан шығысқа қарай балбалдар тізбегі
кетеді. Аралары 130 см. ... ... ... ... мұрты және аузы
анық қашалған. Сол жақ құлағында сырғасы бар. Оң жақ қолында ыдыс, ал сол
қолымен ... ... ... ... ... Сарыарқада 9-13 ғасырларған жататын мүсін тасы
бар қыпшақ ғибадатханасы табылды. Ерте түркі ғұрыптық орындары тәрізді бұл
ескерткіште ... ... ... табылады. Мұндай ғұрыптық ғибадатханалар
көп. Ғұрыптық орын бастапқыда оба тәріздес пішінді көрінеді. ... ... ... кезде тас мүсіннің жоғарғы бөлігі шығады. ... ... оның ... ... ... м болатын қоршау
шықты. Алғашында қоршау тастармен толтырылған болып шықты. Оның ... ... ... ... Олар екі ... тұр. Екеуі шығысқа қарап тұрса,
қалғандары солтүстік-шығысқа бетін ... тұр. ... ... соң қоршаудың үстін топырақпен ... ... ... ... Үш ... ... жету үшін ... шығыс бөлігінен ашық жер
қалдырып, едені тазартылып, шұңқыр қазған. Шұңқырда құрбандық ... ... ... мен ... ... ... болады. Ғибадатхананың
қалған бөлігі көмулі күйінде қалған. ... ... бір тас ... ... ... Қара, сары және қызыл бояулар қолданылған.
Ғибадатхананың өзге түрін Л.Н. ... ... ... ... ... ... ... Ол екі - шығыс және батыс үйіндіден тұрады.
Шығыс құрылыс қатты ... ... ... 4,5х4,5 м-ді ... 1,25 м-ге ... ... Қоршаудың ішінде 5 тас мүсін
орнатылған. Олар екі ... ... ... 11,5х13 м ... ... тас үйінді.
Павлодар облысы, Баянауыл ауданы, Бірлік ауылдық ... ... ... пен А.Д. ... ... ... ... қазды. Қоршаудың
шығыс жағынан шұңқырдың түбінен күйген ағаштың қалдықтарын ... ... бұл ... ағаш ... ... ... ... ауданынан табылған ғұрыптық құрылыс ішінен шыққан тас мүсіндердің беті
шығысқа қарап тұр. Құрылыс үлкен тастардан тұрғызылған.
Қыпшақ ғибадатханаларының ерте ... ... өз ... бар. Егер ... ... қоршауларында тек бір мүсін тас тұрса, қыпшақ
ғмбадатханаларында бірден беске дейін ... ... ... ... түрік мүсін тастары тәрізді адам басы немесе бейнесі қашалып
түсіріледі. ... ... ... ... ... қиындау. Беліне дейін немесе толық бейнеленген
қыпшақ тас ... екі ... ыдыс ... ... Қолдары қарын
тұстарында бейнеленеді. Саусақтарының арасы ашық қашалып көрсетіледі. ... әйел адам ... ... ... ... ... бейнеленбейді.
Бас киімі көбінесе көрсетіледі. Сарбаз ... ... ... ... ... тас ... ... бет
бейне берілген. Олардың көздері ерекше үлкен болып ... ... ... ... ... бейнелерін тасқа қашап
түсіріп отырған.
Қыпшақ мүсінтастарынан 11-13 ғасырларда өмір ... қара ... ... половецтермен ұқсастықтарды табуға болады.
Половецтердің жабық ғибадатханалары тек ... ... [94, с. ... ... ... ... зерттеуді археологиялық
материалдарсыз зерттеу мүмкін ... Ерте ... және ... ... мен ғұрыптық құрылыстарын зерттеу Еуразия даласының
этникалық аумағын, сонымен қатар көне ... ... оның ... ... ... ... мен дүниетанымын, діни түсінігін толықтай
ашуға мүмкіндік ... Тас ... ... құрылыспен (обалар,
қоршаулар) тығыз байланысты Бір сөзбен айтқанда, тас мүсін мен құрылыстарды
бөле жарып қарастыруға болмайды.
Тасмолалық «мұртты» ... мен көне ... ... ... ... ... байланыс бар. Басқаша айтсақ, ертеде
«мұртты» кешенді қолданған этникалық ... ... ... ... ... құрылысты қолданған топтың діни көзқарастары
сəйкеседі [22, 175-179б.].
Орталық Қазақстанның тас ... - ... ... ... ... ескерткіштері. Ол екі дәуірден, түрік қағанаты мен ... ... ғұн ... ... кезеңінде жасалған тас
мүсіндер де кездеседі, бірақ олар өте ... ... ... тас ... батырларды, қолбасы көсемдерді, атақты билерді, абыз есепшілерді,
жыршылар мен бақташыларды суреттейді. Мүсіндер әдетте төрт ... ... ... жиегінде, беті шығысқа қарап ... ... ... көсемдер мүсіндерінің алдында самаладай тізіліп балбалдар қатары
суреттеледі. Ондай ... саны ... 200-ге ... ... ... ... аңыздар бойынша, ас беру тойына әрбір тайпалардың елшілері
қатынасып, өлген қадірлі адамның ... ... ... ... ... әр ... ... салт бойынша бір-бір тастан қоятын
болған. Демек, балбал тізбегінде ... ... тас ... ол ... ... ру, ... тайпа қатынасқанын көрсетеді. Бұл қайтыс болған
адамның абыройына да қатысты болған. ... ... ... ақсүйек беделді
адамдарың басына көп жиналатын болған. Олардың көпшілігі құрмет көрсету
үшін ... ... ... ... ... келген. Тас бағаналар
тізбегінде мықты ұлыстардың ... ... ... ... ... тарихи адамның портреті мүсініне жақын тұрады. Бұлар ол ... ... ... деп ... ... ... тас ... ерекшелігі, олар қашан да әскери
қарулармен - қылыш, қанжар, жорық, белбеу құты сауытпен ... ... Алып ... не ... құты ... әдетте оң қолымен көтеріп,
сол қолымен белбеуіне қылыштың сабын ұстап тұрады. Хан, бек, биге арналған
мүсіндерді шеберліктің ... ... ... ... ... ... түрін жақсылап келтірген. Оларға тән ерекшелік басындағы ... ... ... ... ... ... ... болып
табылады. Көне дәуірдің безеушілері (тас ... бұл ... аса ... ... ... шалқуымен келістіре безеген.
Қыпшақ жұртшылығы кезіндегі бір жаңалық, мұнда жұрт ардақтаған ерді
еске түсірумен бірге, ел ішіндегі ... ... Қыз ... ... ... еске ... оларға да мүсін тас қойып отырған. Әйелдерге
арналған тас мүсіндер Орталық Қазақстанда ... ... ... ... ... ... «қыз ... сәукеле киген келіншекті
бейнелейтін мүсіндер – ... ... ... ... ... ... - «тас кемпір» деп ... Жас ... ... ... мұндай ыдыс-аяқ суреттері кездеспейді, онда тек әйелдің сипаты
ғана көрсетіледі. Ерте түркі дәуірінде тас ... ... ... ... ... тас ... шаман мен ошақ оты және балаларды
қорғап желеп-жебеуші Ұмай анамен тығыз байланысты болған. Осыған байланысты
қыпшақтардың тас мүсіндерін ... С.Г. ... тас ... ... бір әйел ... ғұрпымен тығыз байланысты деп санайды. [98,
с. 34-37]
Тас мүсіндер Орталық Қазақстанда бұрын өте көп ... ... ... ... ... бүлінуге ұшыраған, біразын адамдар қопарып алып
кеткен, не сындырып орнында қалдырған. Тәуір сақталғандары тек ... мен ... ... ... ... өзі де ... не ... байқалады, бұл тастарда адам бейнесі жоқ. Ерте ... ... ... ... бір тас ... ... болған. Олар өздерінің сәулетті
түрімен ... ... тау ... ... ... ... түрған. Қазір мұндай әсем мүсіндердің саны бірнеше есе кеміген.
Тас шарбақтар мен мүсіндердің Орталық Қазақстанда тобымен кездесетін ну
жері, әсіресе ... ... ... мен ... ... алаңдары болып
табылады. Бұл өлкедегі тас мүсіндер тобының бірталайы табылып, жақсы
зерттелгендіктен, олар ... ... ... ... бетін ашуға
мүмкіндік туғызғандай. Жергілікті қазақ қарияларының айтуына қарағанда бұл
маңда «тас батырлар» өте көп ... Сол ... ... біз Ұлытау
төңірегінен оның ішінде Жанғабыл өзенінің бойынан, Тоғызбай көлі жағасынан,
Өрезайыр деген жерден тас ... ... ... ... ... түсірілген. Сол сияқты, Жетіқыз өзенінің ... ... ... ... ... ... ... Жылысай алаңындағы
(Ұлытаудың оңтүстік-батыс етегі), Қаракеңгір өзенінің басындағы Қос Үйтас,
Арғанаты, Мық тауындағы, Қараторғай, Терісаққан өзендерінің бас ... ... ... ... ... төңірегіндегі тас мүсіндер тізбегінің көзге ерекше ... ... ... тас ... ... ол ... ауылынан
оңтүстікке қарай 5 км жерде тұрады.
Мүсіндердің бұл тобында 12 тас ... бар, олар ... ... ... ... ... тізбектеле орнатылған. Жылысайдағы тас
мүсіндер тобында екі дәуірдің ... бар: ... ... ... ... тас ... ... олар оңтүстік жағын ала тұр, екінші
қыпшақ дәуірінің тас мүсіндері болып есептеледі (VIII- XIII ғғ.).
Тас ... ... ... ... бір тобы дың, ... ... Қай жерде тас мүсін көп болса, ол жерде дың, діңгек, үйтас та жиі
кездеседі. Бұлардың жиі кездесетін жері ... ... ... ... ... ... жылдардағы зерттеу бойынша V- VІІІ ғғ. қолданған тас
шарбақтың орнына тас мүсінді, енді тас обаның іргесіне не ... не дың ... ... қасына қоятын болғаны байқалады. Дың мен үйтастың
ерекшелігі: олар Қазақстанның ежелгі мал ... ... киіз ... ұқсас.
Тас мүсіндер тізбегінің көрнекті бір тобы ... ... ... ... ... ... қара ... маңайында
кездеседі. Арғанаты және оның ең биік ... Мық, ... ... ... ... ... саналады. Арғанаты тауының толып жатқан
сайларында тас шарбақ пен мүсін тастың әр түрлі ... ... ... жері ... ... тас ... ... сақталмаған.
Олар қирап бүлінген, кейбіреулерін ... ... алып ... ... ... ... керуен жолының бойындағы шарбақтар мен
мүсін тастар тонауға көбірек үшыраған. Бұл араларда қонып не көлік шалдырып
өткен жүргіншілер от жаққанда, тас ... мен ... ... ... жер ... пайдаланып отырған. Сол мақсатпен кейбіреулерін уақтап
сындырған. ... ... отқа ... ондай сынықтары кейде жол бойында
кездесіп отырады. Бұл сынықтар Торғай ... ... ... ... кішкене бір саласының жағасында сол ... ... ... ... ... ... - Мық ... Осы Мықтың солтүстік-шығыс
етегіндегі тас шарбақтардың үлкен екі тобы қирап біткен.
Арғанатының ортадағы биігі Айыршоқы. Оның оңтүстік-батысында 2,5 ... тас ... бір тобы ... Бұл ... екі шарбақ бар: бірі
үлкен (аумағы 4x3 м), ... кіші ... м). ... іші тастарға
толы. Оңтүстік жақтағы үлкен шарбақтың шығыс жақ іргесінде сұр граниттен
шала шабылған тас мүсін ... Оның ... ... болар-болмас бейнесі
бар Осындай тас шарбақтың бір тобы Айыршоқының оңтүстік ... одан 700 ... ... ... біреуінің жанында сұр граниттен қашалған тас
мүсін тұр. Оның сынып түскен басы алдында ... ... ... ... 0,20 м. ... қауым ішіндегі қарапайым адамды не ... сәл ... ... ... қашалған. Ауқатты не білікті адамдардың
мүсіндерінде ... ... қару ... не құты ... ... жоқ. Қолы қысқа адамдар өздерінің жақындарына арнаған мүсіндерді
сәнді етіп жасата алмаған, олар тек сол ... ... ... ... адамның кейбір кескінін тасқа доғал түсірудің өзін ұлы іс ... ... ... адамдарды бейнелейтін тас мүсіндер, тас
шарбақтар Арғанаты тауының төңірегінде бірнеше жерден кездесті, оның ... сол ... ... ... ... жотасының сыртқы етегінде, бұрынғы
ескі қыстау маңында кездеседі.
Бұл жер Арал-Ертіс су ... ең биік және ... ең ... ... табылады. Оның солтүстік батысында Орал ... ... ... Торғай даласы жатады. Сарыарқаның басқа жері сияқты
Арғанаты, Ұлытау төңірегінде бірыңғай жоталы, адырлы, ... ... ... ... Ұлытау мен Арғанаты жотасының батыс сауырлары Торғай ... ... ... ... ... ... ... Мық, Арғанаты,
Барақ, Терісаққан деген тарихи жер аттары X—XIII ... ... ... Бұл ... ... тарихи мүралар аз емес. Ерте ... ... бұл ... ... ... ... ... мен
Арғанаты өлкесі ежелгі мал өсірген бақташы ... ... ... ... ... ... өн ... кездесетін жойқын обалар,
тас шарбақтар, тас мүсіндер, бұзылған қыстаулардың орны, сұлу ... - ... ... ... ... ... ... тас
шарбақтың бір тізбегі сол жердегі үлкен қара обаның қасында кездеседі. ... төрт ... бар. ... бәрі де төрт ... біріне-бірі жапсарлас
келіп, солтүстіктен оңтүстікке қарай керіле орналасқан, ... ... 2,30 х 2,30 м. ... ... ... көбі ... келеді.
Сөз болып отырған топтың солтүстік жақтағы екінші шарбағының жанында
сұр ... ... тас ... тұр. Оның ... 0,56, ені 0,40 м.
Мүсінге лайық тасты таңдауда, оны сұрыптап қашауда үлкен олқылық бар. ... ... адам ... тек ... ғана ... Басы ... ... іргесінде, жерде жатыр.
Түркі дәуірінен сақталған тас мүсін ... ең ... ... ... ... ... ... Арғанаты тауының жоталары қоршап тұрған
кең жазықта кездеседі. Бұл жерде тас ... пен ... ... екі тобы ... ... ... ... Мық тауынан 3 км, Тұлпартастан 2,5 км жердегі
алаңда тұрады. Тегінде Мық тауының аты осы таудың бауырындағы тас мүсіннен
шыққан болу ... ... ... деп ту ... сол ... ... ... алып
тастарды айтқан. Мық - мықты, алып деген сөздің бір мағынасы. Сондықтан
олжердегі мүсіндер тас ... тас ... мық тас деп ... оңтүстікке қарай бағытталған бірінші топта екі шарбақ бар.
Олар қырынан отырғызған ... ... ... ... орнатылған. Қапқа
тастардың үстіңгі жиегі қазір жерден 10-12 см жоғары шығып тұр. ... ... ... ... ... үйе ... ... жатыр. Бұлар ертедегі
алтын іздеушілердің қопарып тастаған тастары болуы мүмкін. Шарбақтың
мөлшері 2,35 х 2,35 м. ... ... ... ... жақ ... ... қараған тас мүсін түр. Бүл мүсінді жергілікті қазақтар алып ... тас, ... ... деп айтады. Мүсін Арғанаты тауының сұр гранит
тасынан шабылған. Ол тастың шығатын жері ... ... ... Мүсін тұрғызған
алаңнан 800 м жерде ғана тұрғаны байқалады. Дүркін-дүркін ... ... ... ... ... ... түсірсе де, тас мүсін осы күнге дейін ... ... ... ол ... ... ... ... Арғанаты
тауының тарихи көркі сияқтанып тұрады. Мүсіннің биіктігі 1,50, ені ... 0,23 ... ... ... бүл мүсінді тастан жұмырлай жасау арқылы кісі
бейнесінің қалыпты тұрпатын түсірген. Кісінің бет ... оның ... ... ... ... ұзын ... еріндері, иегі, шоқша сақалы, иықтары,
қолдары айқын көрсетілген. Бұл мүсіндер Орталық ... тек ... мен ... ... ... ... оң ... қымыз ішетін
түрде көкірегінің үстінен көтере, тостаған ұстатып түсірген. Қылыш ұстаған
сол қолы кіндік тұсына ... ... ... ... ... ... бірақ белбеу мен қылыш суреті өшіп қалған. Мүсіннің жалпы түрі
ежелгі заман батырының тұлғасын, оның ... ашық ... ... ... ... ... бұл мүсінді бір ғана тас безеумен
шұғылданған, көп ... ... бар, ... ... ... ... Жалпы айтқанда мүсін осы ескерткішті арнаған тарихи адамның
тұлғасын сол қалпында бейнелейтін болу керек [53, 28 ... ... ... ерекше түсетін көріністің бірі - ... ... ... Сол ... халық салты бойынша, бағана тас шығысқа
қарай белгілі ретпен шұбыра тізбектеліп тұрады, бағана тастардың бірімен-
бірінің арасы 4 м ... Біз ... ... ... ... алдында осындай
бағана тізбектердің 12-сі бар. Ту баста бұл бағаналар тігінен қадалған,
бірақ бертін келе көбі ... ... ... ... ... бағана тастардың балбал әрқайсысы жеңілген жаулардың ... ... ... тізе бүгіп бас иіп тұрғанын көрсететін болған.
Түркілердің өлген адамды жерлеу жорасы ... ... Тан шу ... ... делінген: «Олардың әдеті қабір үстіне үй жасап оның ... ... ... ... ... ... қояды, сонымен қатар оның
соғыста істеген ... ... Егер әлгі кісі ... бір адамын
өлтірген болса, оның ескерткішінің алдына бір тас ... көп ... ... ... ... ... саны оларда кейде жүзге, кейде тіпті мыңға
жетеді» [99, с. 230]. Баянауыл, Қарқаралы, ... ... ... тас ... ... ... көрсеткен осы мағлұматтармен ... ... ... ... ... ... тірі күнінде жасаған үйіне
үқсатып қою көшпелі елдің ежелгі салты болған. Сондықтан ... ... дың, ... бәрі де түр ... ... киіз үйге ... ... қызықты болуы тас мүсіндердің бір тобы осы айтылған оба, дың,
үйтастардың қасында кездеседі.
Орталық Қазақстандағы тас мүсіндер әрбір ... ... ... қашап
жасаған кескіндері болып табылады. Адам тұлғасын жасағанда көне заманның
безеуші-шебері көбінесе берік ... ... ... ... ... ... ... кейде диабаз, әртүрлі тақталы тастарды
пайдаланған. ... ... ... ... ... көп. ... ... Орталық Қазақстанның тас мүсіндері бір қалыпты ... ... бет ... мен дене ... ... ... ... батырлардың
жұмыр мүсіндері де кездеседі.
Баянауыл, Қарқаралы төңірегіндегі тас мүсіндер, онымен ... ... шала ... ... ... еңделген доғал мүсіндер де бар. Тас
мүсін тегінде таптық қоғам заманының жемісі екенін көрсетеді. Сондықтан,
олардың ... ... ... ... ішкі ... ... ... ол ескерткіштер қандай әлеуметтік орындағы адамға арналған,
екіншіден безеуші-шеберлердің ісмерлігіне қарай ... ... ... кем ... өте ... ауданындағы қос үйтасты (Қаракеңгір өзенінің бас жағы) зерттеп
көргенде қирап жатқан үйтастың ... бір тас ... ... ... тас
мүсіндер Атасу тауларының ішінде қирап ... ... ... да
табылды, Торғай өзені бойындағы Бақсымола делінетін Келінтамның (ІХ-Х ... ... ... ... ... ... ... тас
мүсіндердің бір тобы Қозы Көрпеш пен Баян сұлу кешенінің қасында ... ... ... Бұл ... ... ... В. В. ... ол кешеннің
қай кезде жасалғанын, оның ... тас ... ... ... ... ... біле алмаған, сондықтан қате пікірлер айтып, Қозы
Көрпеш кешенін орта ... ... ... ... ... болу керек деп
топшылаған. Ол ешбір дәлелсіз сөз болып отырған кешен мен онда тұрған тас
мүсіндердің ... ... ... жоқ деп ... ... Аякөз бойындағы Қозы Көрпеш пен Баян сұлудың шошақ кешені толып
жатқан дың, діңгектердің бір ... Бұл дың, ... ... ... ... ислам діні Орта Азияға тарамай тұрған кезде (VI—X ғғ.)
жасалған естеліктер. Сондықтан, түр ... олар ... ... ... ... ұқсамайды, көшпелі бақташы тайпалардың ежелгі киіз үйіне
ұқсап тұрады. Олардың тағы бір ерекшелігі, ... ... ... ... ... ... мәңгілік үйдің қасына өзінің өлген
адамдарының тұрпатын тасқа қиып орнататын ... Қозы ... пен Баян ... мен оның ... ... сын тастар сондай естеліктің әдеміліктің
бір ... ... ... ... әйелдерді кескіндейтін тас мүсіннің бір
безендісі Арғанаты тауының қойнауында, ... деп ... ... ... ... ... тас ... қатар зәулім қия тастың жазық беттеріне қашап
түсірген малдың ... ат, ... ... ... ... де ... ... көзге ерекше түсетіндері ботаның, құлынның, баланың
іздері, тұлпар аттың әдемілеп түсірген суреті. Бұл ... ... тас» ... өзі ту ... ... шыққан. Бұл суреттер туралы басқа бір еңбекте
айтылған.
Бетпақдала, ... ... ... ... ... ... Арғанатыда қыпшақ және оғыз кезеңіне жататын адамның тастағы ізі
бар. Бұл белгілі бір ... сай ... [100, ... ... ... ... ... тас мүсіндер жасау
дәстүрінің ақырғы кезеңін керсетеді (XIV ғ.). Бұдан кейінгі ... ... ... адам ... ишан қазылар бүтіндей тиым салды.
Кісі бейнесін тұрғызған шеберлерді ... деп ... XVI ... ... ишандарының айтқаны: «қазақтар тастан, киізден кісінің тұлғасын
жасайды, соған табынады. Олар мұсылман емес» деп ... ... Оған ... ... ... ... «ол тасты жасайтын біз емес, қалмақ
деп ай- тыңдар» деген соң, барлық ... ... ... ... аталып
кетті. Бірақ ол тарихи шындық емес, тек ишан ... ... ... ... ... Сонан не керек, XVI-XVIII ғғ. арасында бұрынғы тас
мүсін жасау дәстүрі бүтіндей жойылып, оның ... ... жазу ... құлпытастар белең ала бастайды. ... та төрт ... не там ... ... жағында қадалды. Бірақ мұның
өзінде де тас мүсін тұрғызудың ежелгі дәстүрі ұзақ ... ... ... ... Адам ... тасқа түсіру күнәлі болып ... тас ... ... ... ... ... адам келбетіне жақындата
шауып, оны әрбір рудың таңбаларымен, үлгі өрнегімен, ... ... ... ... ... ... отырған. Міне мұның
өзінде де шариғатқа қарсы шығатын ... аз емес [53, ... тас ... мен ... ... ... ... батысында, әсіресе Маңғыстау түбегінде көптеп кездеседі [98,
с. 319-336].
3.2 Көне ... ... ... ... ... ... және ... халқының көнеден келе жатқан тіршілік цикліне жататын ... ... ... ... шын ... әлемдік құрылым,
қоршаған орта, әлеуметтік космос, бөтен дүние ... ... ... ... ... ... этностар т.б.) қоғамдық
қатынастар және ... ... ... ... жөніндегі
көшпелілердің көне заман қойнауында қалыптасқан түсінік-дүниетанымының
қоғамдық ... ... ... ... ... ... болып табылады [101, 123б.]. Қазақ ... ... ... ... мен ... ... ... замандардан
бастау алып, бүгінгі күнге дейін жаңара отырып, тек өз заманына сәйкес
қызметтері өзгеріске түсе ... ... ... көшімен жасасып келе
жатқан құндылықтарымыз өміршеңдігін көрсетіп, қазіргі таңда да ... ... ... ... халқының ғұрыптық жораларының бастауы
қола, сақ дәуірі мен түркі кезеңінен ... ... ... ... қола ... ... шеңберлері мен алып меңгірлері, Беғазы-
дәндібай мәдениетінің кесенелері, Тасмола мәдениетінің ... ... және ... ... ... орындар, петроглифтер мен орта ғасырлық
балбал тастарды алуға ... Сол ... ... ... ... ... қазақ тұрмысынан көрініс табуда. Бұл қазақ жерін мекендеген
халықтың сырттан келгендер емес ... ... ... көрсетеді.
Мұның барлығы көптеген ғасырлар бойы наным-сенімнен, тылсым әлемге сиынудан
басталады. Ал діни нанымның алғашқы түрлері отқа, күн мен айға, жұлдыздарға
және ... ... ... ... ... ... ... қажеттіліктері ежелгі адамдардың өмірінің
ажырамас бір бөлшегіне айналды. Адам ... ... ... ... ... және ұзақ ... ... кейін рулық құрылым, одан
әрі тайпалық құрылысқа дейін жетіле түсті. Күрделі процестердің жүруі сол
кездегі адамдардың күнделікті ... ... ... жол ... ... тайпалардан айрықшалап тұратын бірнеше ерекше белгілері болды. Олар:
өз жері мен ... ... ... ... ... ... мен
әскербасыларын сайлау құқығы, жалпы діни түсінігі мен жерлеу ғұрпы, ... шешу үшін ... ... өз ... және т.б. Бұл ... қалыптасқан дәстүр бойынша тайпада сатылы (әлеуметтік)
жүйелердің ... ... ... ... сол ... күштің жоғары рөл
атқаратындығын ескерсек, бірінші кезекте ... ... ... ... мен ... ... элита ең жоғарғы сатыда тұратындығы
белгілі. Екінші кезекте ежелгі адамдардың діни көзқарастары мен ... пен ... ... табынуға бағытталғандығын және осы тылсым
әлеммен байланыстырушы топ ... ... ... орынға ие болды.
Олар арнайы салттық жораларда басқа әлеммен ... ... ... ... аман алып ... ... ... тыныштандыру, о
дүниедегі өмірін жеңілдету және шығарып салу ... діни ... ... ... ... [102, с. 126-127]. Ғұрып ... ... ... ... және ... дәстүрлі түрде
істелетін істердің жиынтығы [103, с. 94]. Ал ... ... атап ... ... ... ... ... Бұл бірнеше
жылдар емес, бірнеше ондаған ... бойы ... ... ... сай өмір ... ғұрыптық элементтері ғана қалып, қоғам талабына
сай емес дәстүрлері жойылып отырды немесе ... ... ... ... ең ... ғұрыптық орындар болып табылатын ғұрыптық
қоршауларды уақыт өте келе алып меңгірлер, одан кейін олардың орнын Беғазы-
дәндібай ... ... ... мен ерте ... ... ескерткіштері (бес және сегіз тасты қоршаулар, «мұртты» ... ... ... ... басты. Аталған ғұрыптық орындардың қоғам
формациясына қарай өзгергендігін ескере отырып ... ... ... ... тек ... ... ... бағынбайтынын,
қандай да бір уақытта немесе қоғамда өмір сүрсе де ... ... ... тәу ету» ... ... таба ... айта кету керек. Аталған
заңдылық табиғат күштерін құрметтеу, оны бағу ... ... қай ... сол ... ... орын санаған), ер адамның рөлінің үлкен мәртебе
алуына байланысты шыққан ... ... салт ... ... алып ... және ... түрде өзіндік циклдері қалыптасты [104,
с. 23-39]. Бұл өз кезегінде әртүрлі діни түсініктер, ... ... ... ... ... ... алып келді.
Құдайларға құрмет ... ... дұға ... ғұрыптар, мейрамдар және
т.б. адам мен қасиетті нәрселердің арасын жалғайтын ... ... ... ... ... шықты. Культ – діни жағынан атқарылатын
(лат. сultus –сиыну, қадірлеу) басты іс, ... ... ... ... тек ... бір уақыттарда, алдын ала анықталған орындарда
орындалуы қатаң сақталып отырды [50, ... ... ... ... ... ... ... функциялардың бірін атқарған жылқы малы ... Көне ... ... кең ... таралған түрі арнайы ғұрыптық орындардың
жылқымен байланысының болуында. Жылқыны культ ретінде пір тұтудың тамыры
тереңде. ... ... ... ... ... үңгірлері мен
Шерубай-Нұра өзені бойындағы Тесіктас және Сарысу өзені маңындағы ... ... ... ... ... қой мен бұқа ... жылқы жануарының ежелден адам тұрмысымен тығыз байланыстылығын
көрсетеді [2, с. ... ... ... және оған табыну культі Авеста
жазбаларынан көрініс береді. Күн құдайы Митраға сиыну жылқы жануары арқылы
жеткізіледі. Себебі жылқыны ... ... ... ... ... тез жеткізетін жануар деп есептеген [105, с. 31-38].
Ригведада ... ... ... ... ... ... табылады. Тек
Авестадан сәл айырмашылығы, ... ... ... ... ... ... ... жасап болған соң жылқыны
сойып, отқа жағады. Сол арқылы ... ... ... ... жол ... санаған [106, с.643-644].
Б.з.д. IV-III мыңжылдықтың басына жататын Ботайдан табылған үш адам
жерленген жерлеу орынынан екі қатар ... ... бірі ... ... ... ... ... жерлеу салты - Ботай тұрғындарының жылқыға
табынудан шыққан алғашқы жылқы культі [107, 30 б].
Беғазы-Дәндібай мәдениетінің ескерткіші Қойшоқы меңгірлер ... ... ... ... кездеседі. Биіктігі 3,2 м болатын меңгірдің
жоғарғы жағында аттың басы мен мойыны ... ... ... II ... ... ... төрт ... гранит тастардан тұрады. Меңгірлерден
аспанға қарап тұрған жылқы мен ... ... ... ... ... ... кезеңінің меңгірлерінде жылқы, қой, бұқа, түйе мен ... ... ... ... ... бастады [2, с. 275-295].
Ғұрыптық орын ретінде мәнге ие Орталық Қазақстанның меңгірлерінде ... ... ... ... ... ... көне заманның
заңдылықтарының біріне айналды.
Көшпенділік қалыптаса бастағаннан ... ... ... ... ... ... ... адамдардың діни-мифологиялық ойлау жүйесінде мықтап
орын алды. Бұл жылқының ... ... ... мен ... ие ... ... [99, ... Уақыт өте келе ол атақты
адамдар дүниеден өткенде иесімен бірге жерлеу салттарында кездесе бастады.
Орталық Қазақстанның мал ... ... ... мен ... ... болды. Соның ішінде аймаққа тән ғұрыптың
бірі - дүниеден өткен иесінің жанына жылқының немесе ... ... ... ... мәдениетінің ашқан, әрі белді зерттеушілердің бірі Қадырбаев
«өлген адамның жанына жылқының басын кесіп қою (кейде бір ... ... ... да ... ... ... ие» деп ғұрыптық рәсім
екендігіне күмән келтірмейді.
Ерте темір дәуірінде жылқының құрбандық малы ... ... ... ... обалардың үйіндісінің астынан шығатын жылқы
сүйектері мен қыш ыдыстар дәлел бола алады.
Жанайдар ... ... ... ... жүргізіп, қайта қалпына
келтіру жұмыстарын ... ... ... Ә.М. ... «мұртты» обалар
кешені жылқыны құрбандыққа шалу рәсімі мен күнге ... ... ... деп ... пікір келтіреді [74, с.182; 108, с. 34-35]. «Мұртты»
обаларды зерттеп жүрген ғалымдардың бірі С.С. ... ... ... ... ... жерлеу кезінде, ал шығыс жағындағы үйіндісінің
астында жылқының сүйектері бар қосымша құрылыс пен тас ... ... ... ... өзі ... «ас ... дәстүрімен байланысты
еске алу, табыну ырым-жоралғыларымен сабақтас болып келеді. Ал кейіннен
Тасмола мәдениетін ... ... ... А.З. ... ... обалар мен жылқының байланысын орталық құрылым
астынан шыққан сүйектер нақтылай түседі. Бірнеше жерден от ... ... ... жанын күнге, құдайлар әлеміне ... ... ... Ал ... адам жанын апаратын «көлік» ретінде
саналған деп есептейді. Этнограф, ... С.Е. ... ... - ... ... и ... ... атты кітабынан Геродоттың
жылқы туралы пікірін келтіре кетуге болады. ... ... ... деп ... ... ... ... шалынатын құрбандық малына жылқыны
таңдайды. Жылқыны құрбандыққа шалудың мәні ол ... тез ... ... есептелген» деп жазады [99, с.413-417]. А. ... ... ... мәдениетіндегі жылқы феномені» докторлық диссертациясында
Страбонның «Массагеттер тек қана күнге табынады, олар ... ... ... ... ... [107, 256 б.]. ... ... жерлеу
орындарында аттың қоса жерленетіндігінде атап өткен. Мұны ... ... де ... ... ... ... ... ретінде
құрбандыққа шалуды ежелгі тұрғындар өлген адамды о ... ... ... ... тек ... ... ғана ... жартасқа салынған суреттерде
де таңбалануы көне ... ... ... да ... ... ... көрсетеді. Ал петроглифтердегі композициялар ертедегі
көшпенділердің заманында ... ... ... ... мен ... ... ... келген. Көшпенділерге тән қасиеттер – ширақтық
пен үздіксіз қозғалыс атпен тығыз байланыста. Ат ... ... ... ... ... ... санасында ат күн сипатындағы асыл зат ... Атты ... атқа ... оның ... ... ... кірігіп кеткендігін, бізге эпикалық жырлармен қатар,
ең бірінші суреттерге салт атты мен ат жұбы қатар шығатын ... ... ... Көне ... ... аттардың керемет сымбаты мен
мінезін бере алған. Сарыарқа аумағындағы петроглифтеріндегі жылқы суреттері
қозғалыс ... ... ... ... адам ... мен ... тұяғының ізі
бейнеленген тастар да кездеседі. Аталған суреттер салынған петроглифтер
Сарысу өзенінде, Теректі ... ... ... ... ... да
жерлерінде сақталған [53, 8-13б.].
Ғұн кезеңінде де жылқының маңызы ... жоқ. ... ... ... ... ... адамды жерлеумен қатар, бөлек
жайда аттың басын қою салты. Кейбір ескерткіштерден атты ... ... ... [94, ... ... ... ... көтерілген уақыт. Басты артықшылық
жылқы да болғандығында. Түркі дәуірінің жерлеу орындарында да атпен жерлеу
ғұрпы бар. 1957 жылы М.Қ. ... ... ... ... түркі
дәуіріне жататын нысанды зерттеді. Адам қаңқасы шұңқырдың солтүстік
бөлігінде, жылқы оңтүстік ... ... [13, ... Б.з. 6-8 ... түркі жерлеу орынынан атпен жерленген жасөспірім баланың ... ... ... ... ... ... халық өмірінде жылқының
үлкен рөл атқарғандығын дәлелдейді. 9 ғасырда өмір ... ... ... ... сен түріктің өмір тұрмысын зерттеген болсаң, онда оның
жаяу жүргеннен гөрі, күн ұзақ бойы аттың үстінде ... ... ... жазады. Қабірге атпен бірге қою ақсүйек түрік о дүниеде де өз ... ... ... ... [109, с. ... 9-13 ғғ. Қыпшақ дәуірінің ескерткіштерінен атпен жерлеу орындары
кездеспесе де, ғұрыптық орындарынан жылқы сүйектері ... ... ... ... ... ... ... кезеңіне тән ғибадат
орыннан құрбандық шалу ғұрпы өткізілгендігіне қазба нәтижесінде анықталған
оттың іздері мен жылқының сүйектері дәлел болады [107, с.124].
Атты қадірлеу, ... ... ... ... ... да ... орын алады.
Аңыздар, әңгімелер мен батырлар туралы эпостық жырларда ат батырдың сенімді
серігі, айнымас досы негізінде суреттеледі.
Жылқы қазақ халқында ... ... ... ... ретінде ғана емес,
қола, ерте ... ... ... ... ... ... малы
санатында да қолданылады. Жылқы – сонау көне ... ... ... ... ең қасиетті малы. ... ... ... ... салтындағы «тұл ат» сөзін алуға болады. Тұл ат ... ... ... атты таңдайды. Бұрынғы өткен ... ... ... иесімен қабірге бірге жерлеген. Қазақтың ежелден келе жатқан
ғұрпымен аттарды иесінің жылдық асына дейін ... ... ... ... көздің қарашығындай сақталады [110, 18-28 б.]. Құйрық жалы күзелген
атты ұры-қары да, барымташыларда ұрлауға жүрегі дауаламаған және ... [110, ... ... бұл ... мал ... «тұл ат»
саналған. Бір жерден екінші жерге көшкенде үйірден ұстап, қара ... ... ... ... ер-тоқымдарын ерттеп, жетектеп отырған [111,
с.281]. Бұл көштің қаралы екендігін танытатын белгі болып табылады. Жылдық
асының уақыты ... «тұл ат» ... ... ... соң ... ту ... Тұл аттан басқа асқа дәулетіне қарай ... ... Бұл ас ... ... ... абыройын бір көтеріп тастауға
септігін тигізген. Кейбір астарда тек кілең бір түсті ... ... ... ... Ас ... соң тұл ... басы, төрт тұяғы мен
терісін иесінің моласына апарып ... Бұл ... ... ... тәрізді жылқы малын ... және оған ... Бұл ... ... ежелден келе жатқан ғұрыптың бір элементі. Бұл
рәсімдерді қазақ халқы негізінен бұзбай өткізуге ... ... ... о ... кеткен адамның аруағы риза болмайды, қарғайды,
бақытсыздық әкеледі, ал барлығы ... ... ... мен туыстарына
шапағаты тиіп, жамандықтан қорғап жүреді деп есептеген [112, ... ... да ... ... кездестіруге болады.
Арқа қазақтарында жерлеу салтында атқа байланысты сақталған кейбір
ғұрып бар. Мәйітпен бірге қабір басына ... атын ... ... ... ... болған соң атты қабір басына байлап кетеді. ... ... кез ... адам ... оқып атты ... [107, 259б.]. Бұл
дәстүр Сарыарқа жерінде ежелден келе жатқан ғұрыптың сарқыншағы екендігіне
шүбә жоқ. Н. Сорокин қазақтардың жылқы ... ... ... ... ...«Егер көзі тірісінде аса байлығымен, батырлығымен және ... ... ... болып, өмірден өткеннен кейін артында байлығын
қалдырса, оның моласында ... ... бас және ... ... ... Мұндай молаларға жұрттың назарын аударып, марқұмы
әулиелер ... ... ... ... ... ... ... адам бай болса, оған арнайы
құрылыс салып, күмбез ... Бұл ... ... ... болған.
Қайтыс болған адамды жерлеп бөгде адамдар кеткен соң, жерлемей тұрып
өліктің денесі ... киіз үйді ... ... ... ... ... ... үсті көмілген немесе ағашты үйіп сол жерді өртеген [114, 273-
276 б].
Ерте заманнан басталған ғұрыптық орындар сол заманның ... ... ... ... атқарған. Табиғат күштеріне және әлеуметтік
жіктелістердегі жоғары топтың адамдарына табыну культтердің ... ... ... ... ... қола ... ... және ерте темір дәуірінде
негізгі культтердің қатарынан орын алған жылқы малы жетекшілікке ие ... ... ... өмірде маңызға ие болғандығы мифологиялық және
діни тұрғыда да кең қолданысқа енуіндегі басты фактор болуға ... ... ... қалыптасуына әсер етуіне ықпал еткенжылқы жануары
табынушылықтың жоғарғы шегіне шықты. Бұл өз ... ... ... ... автохтонды тұрғындар мекендеуіне байланысты кейінгі қазақ
салттарында да ... ... ... ... ... ... жылқы культінің тек негізгі идеясы сақталып жетті.
Алтай өңірінің көне тарихының көрнекті зерттеушісі С.И. ... ... ... ... ... керек. 1927 жылы Шығыс Қазақстан
облысы Шілікті алқабында өткен, өзі куә болған асты жан-жақты ... ... оны 1896 жылы осы ... ... ... ... ... ол Таулы
Алтайдағы Пазырық обаларын зерттеп «Пазырық қорғандары сияқты аса ... ... ... ас беру ... дүниеге келуі
екіталай»-деп, зерттеушілер арасынан тұңғыш рет ежелгі көшпелілер дәуірінде
Алтай өлкесін мекен еткен ... ... ... ... санаттарын түсіну үшін қазақ этнографиясына мән беру
керектігін тұңғыш рет атап ... ... да осы ... пікірінің
әдістемелік мәні аса құнды болып саналуға тиісті [115, с. 341.].
Кеңес өкіметі кезеңіндегі ... ... ... ... Ф.А. ... ... қырғыз халықтарының өлген
адамды шығарып салуға байланысты ырым-жоралары жайында біршама, бірақ
толық емес мағлұматтар ... ... ... ... атап ... Зерттеуші ас беру дәстүрінің негізін құрайтын компонентерін-
ақсақалдар кеңесі, ... ... ас ... ... т.б. ... ... ... ескере отырып жүйеге келтіруге тырысады
[116, с.98–181]. Автордың деректерінен көрініп отырғандай ас ... ... ... ... ... ... ... айтарлықтай ешқандай өзгешелігі жоқ. Мұның себебі, қола дәуірінен
бастап қазіргі кезге ... ... ... бір ... ... ... жерін сонау заманнан тұрғылықты байырғы халық мекендеп
келе жатқаны мәлім. Себебі, осынау тарихи сабақтастық қоғамдық формацияға
сай ... ... етіп келе ... адамдардың да дүниетанымы, ойлау
жүйесі, тіршілігі де өзгеретіні анық. Ас беру салтын қола дәуірінен бастап
Беғазы тас ... ... ... ... ... ... емес. Кез
келген тіршілік нәрінің қарапайымнан күрделілікке ... ... бұл ... ... бірі. Бұл пікірімізге Ә.Х. Марғұланның тамаша ойлары
негіз бола ... ... ... ... ... ... ... ас беру дәстүрінің шығу тегін зерделеуде әдістемелік
теориялық маңызы теңдессіз. Ондағы ... ... ... ... ... ... ... Мұнда толып жатқан мал
сүйіктері түрінде ... ... және ас беру ... ... ... шалу ... ... қыш ыдыстар, әртүрлі керек-жарақтар да,
сәндік заттар мен ... ... ... Ғалым Тасмола мәдениетін
зерттей келе, «мұртты қорғандардың» ... ... ас ... ... ... ... ... жатқызады [2, с.386–390]. соңғы
кезеңінен бастап қоғамдық-әлеуметтік қатынастар жүйесінде патриархалдық-
рулық қарым-қатынастар үстемдігі орын алғаннан ... ... ...... ... ... ... Беғазы-дәндібай мәдениетінің тас
кесенелері дәлел бола алады [32, с. 120-155].
Қола дәуірінен бастап осындай мекендер ... ... ... ... негізгі қызметтер атқарды. Қорымдардың архитектуралық-құрылымдық
жүйесі ғұрыптық жораларға байланысты, семантикалық ... ... ... ... ... ... Түгіскен мазарларының ата-баба
аруағына арналып орындалатын ғұрыптардың атқарылатын арнайы құрбандық шалу
орындары мен ғибадат ету орындарымен толықтырылуы және ... ... ... орындардың болуы (бұл ғұрыптық қоршаулар, «мұртты»
обалар), ... ... ... ... ... ... ... мен Тасмола мәдениеті ескерткіштерінің «мұртты»
обалары, түркі уақытының балбал тастары және қазақтың аса көп ... ... ... ... құрбандыққа шалып өткізетін ас беру дәстүрлері бір
семантикалық кеңістіктегі құбылыстар [17, с. 23-39].
Белгілі ... ... Х.А. ... ... ... ... қазақ
отбасындағы отбасылық қарым-қатынастар жүйесін нақты деректер арқылы жан-
жақты қарастырады. Адамның өлген күнінен бастап ... ... ... ... келе, зерттеуші ас беру дәстүрінің шығу тегі
туралы «ас беру өлген ... о ... ... ... яғни ... ... ... арқылы өлілердің тірілерді жебеп-желеуін,
қысылғанда сүйеп қолдауын керек еткен қараңғы халық сенімінен туған ғұрып.
Мұның өзі ... ... әлде ... ... ... көне діни ... ... кереметіне» сенуге байланысты пайда болған»–деген
тұжырым ... [31, 144б]. Бұл ... ең ... құндылығы ондағы
келтірілген деректердің молдығы, әрі ... ... ... ... ... ... ғылыми тұжырымдамасы–ас беру
дәстүрінің шығу тегі мен ... ... ... ең ... ... ... табылады. Сонымен қатар оның түп төркінін ... ... ... ... емес, тамырын тереңнен тарқатады. Түбі
ғұрыптық құрылыстарға апарып ... ... ... осы ... ғұрыптық
құрылыстардың патриархалды қоғамға қызмет еткендігі байқаймыз.
Этнограф, ... С. ... ... ... ... арналған тарауда автор қазақтың өлген адамды шығарып салуға
байланысты ырым-жоралар мен ... ... ... ... ... ... талдап өтеді. Зерттеуші ас беру дәстүрінің қоғамдық мәнін:
«Ру ... ... ... ... ... ру ... ... мәжіліс қызметін де
атқарған. Белгілі кісілердің асында құрылтай шақырылып, ... ... ел ... ... ... ... ру ... талас-
тартыс мәселелері шешілген, әрі шығу тегі жағынан көне ... ... жаза келе ... ... ... даласын мекен еткен тайпалар
мен қазақтардың тұрмысы, дүниетанымдық көзқарасы арасындағы тарихи-мәдени
ортақ белгілердің бар ... баса ... [30, ... қазақ этноархеологі Ә.Т. Төлеубаевтың қазақтың отбасылық ырым-
жоралық салт-дәстүріне арналған көлемді ... ... ... о ... ... ... байланысты ырым-жоралар жосынына үлкен бір
тарау арналған. Біздің ойымызша, аталған автор хронологиялық ... ... ... ... негізінде салыстырмалы-тарихи аспекті тұрғысынан
қазақ халқының отбасылық-тұрмыстық наным-сенімі мен ырым-жораларының ... ішкі ... ... мен осы ... ... ... ... дәл көрсете алған бірден-бір ғылыми еңбек жасай
алды деп айта аламыз. Астың мәнін тек қана ... ... ғана ... ... ... ... де ... байланысты. Ол сол ас
иесінің күш-қуатын, құдіретін, бірлігін көрсете алған. Зерттеуші өз
еңбегінде өлген ... еске алу ... (үші, ... ... жылы
немесе ас) семантикасын тиянақты талдап анықтама береді, өлген адамды ... ... ... жаңа терминологиялық түсінік ұсынады: «…устраиваемые в
течение года после смерти и в ... ... было бы ... ... ... а прощальными или прощально-поминальными» [29, с.118–137]. Ас
беру дәстүрінің бұрын ... ... ... ... ... ... ... үлкен аумақты алаңдарда өткізген. Бірақ, бұл ғұрыптық
маңызын жоғалтан, байланысы ажыраған деп айтуға ... Тек ... ... сай ... ... Ә.Т. ... ... толық ашып көрсетуі бұрынғы заманда да осындай асқа ... ... да ... рөлі ... ... ... қазақ этнографы С.Е. Әжіғали монографияларында Арал-Каспий
өңіріндегі жерлеу архитектурасы негізінде аталған ... ... ... ... қалыптасқан спецификалық
ерекшеліктерінің пайда болып, қалыптасуын және ... ... ... қазақ этномәдениетінің генезистік мәселелері ... ... ... рәсімін типологиялық параллелдер арқылы қазақтың «ас»
қырғыздың «аш» беру дәстүрлерімен байланыстыра зерттеп олардың ... ... ... ... тек патшаларға берілсе ас
қазақтарда қоғамға еңбегі сіңген атақты ... ғана ... ... Ж.О. ... ... қазақ қоғамның этноәлеуметтік,
саяси және экономикалық структурасына иек арта ... ... ... қоғамындағы қоғамдық қатынастар моделінің сақталып
қалған және ішінара өзгерістерге ... ... ... ... ... ас беру ... ... «ас қоғамдық
байланыстың ең жоғары деңгейі деп ... ... ... ру, ... ... ... ... бас қосқан бұл жиындарда көшпелі елдің ішкі-
сыртқы ... ... ... ... өз ... табады. Ас
иелерінің әлеуметтік статусы өсіп, немесе одан әрі бекіп ата бабаларының,
рудың ... ... ... ас беру жалпы көшпелілер
қоғамының ішкі қатынастарын реттейтін ... ... бірі ... тұжырым жасайды [27, с.197–207].
Қазақ этнология ғылымының ... ... ... ... ... ... ... Н. Әлімбай еңбектерінің қазақ
этнографиясының әртүрлі ... ... ... ... ... ... қолдану мәселесін анықтауда маңызы зор. Оның
пікірінше «Казахский ас не относится к разряду обычных народных праздников.
Прежде ... ас ... как ... призванный поддержать этнический дух
традиций, ... он в сущности представляет собой великий ... ... В этом ... ас есть превентивная мера общества, которая
имеет своей целью ... ... ... себя нежелательных
явлений»[26, с.79–81].
Ас өткізетін рудың ... ... ұлы ... ру ... ... ... атқарған. Белгілі кісілердің аруағына бағышталған үлкен
астарда құрылтай шақырылып қолбасшылар, батырлар сайланған. Ел ... ... ... ру ... талас-тартыс мәселері шешілген. Бұның
бәрі тек қана практикалық мән бар есептерге байланысты ғана емес, көбінесе
діни мағынада ... ... ... шара болып табылады. Өйткені ас иесі
аруақ, болып жатқан оқиғалардың қатысушысы әрі куәгері ретінде қабылданған
шешімдердің бұлжымастығын бекітіп ... Аста ... ... ... ... бүкіл халық болып жоғары бағалап, мүлтіксіз орындап отырған.
Ас беру тек қана өлген адамның туыстарына ғана тиесілі емес, ... ... ... ... асқа ... ... бүкіл халықтың да мойнымен
көтерер қасиетті әрі құрметті ... ... ... ... ... ел бірлігінің ұжымдық-ынтымақтастық дәрежесі айқындалған. Ас өте
жоғары ұйымдасу дәстүрі бойынша өткен [25, 5 ... келе ... ас беру ... ... ... ... көрініс беріп қалады. Бұл сонау талай ғасырлар ... ... ... ... Бұл ғұрыптық салттардың тек
атақты ... ... және ... ... сол әлеуметтік
ортаның тұлғасына салынғандығы бізге ... ... ... ... ас беру тек ... ... атақты тұлғаларға арнап берілген.
Жоғарыда атап ... Арқа ... ... ... басына ағашқа атты
байлап кетуі сол бір элементтердің кейінгі қазақтардың дүниетанымынан
жоғалмауында. Тек бұрынғы ... ... ... орнын бүгінге дейін
ірі мазарлар басқан. Осы тұрғыдағы оның әлеуметтік-саяси институтционалдық
қызметін саралау осы күнге дейін толыққанды арнайы жеке ... ... ... әлі де өз ... ... ... ... қатарына
жатады.
Ертедегі ғұрыптық құрылыстарда орындалатын жоралар жоғарғы деңгейде
өткізілетін болғандықтан оны кез келген адам ... ... ... - ... ... ... абыздар қандай мақсатта қызмет
атқарды? Олардың қоғамдағы орны қандай? Қорғаушы ма алде ... ... ма? ... ... тек жауап беретіні оның негізгі
функциясында. Мұның жалғасын бар деп ... ... Олар ... ... ... дәстүр - Қазақ этнографиясындағы әлі де болса зерттеулерді
талап ететін күрделі мәселелердің бірі. Бақсылық – бұл ... мен Орта ... ... атауымен белгілі және ғылыми айналысқа орыс ... ... ... ... ... тек алғашында Орталық және Солтүстік
Азияның түрлі ... ... ... ... ... бұл тек сібірлік пен ортаазиялық діни құбылыс екендігін ... ... ... өз еңбектерінде атап көрсеткен.
Қазақ арасындағы бақсылық атауымен белгілі ... 17-18 ... ... мен ... адамдары аңғарып, өз жазбаларында сипаттаған.
Капитан Андреев «1787 жылы 21 маусымда Уваро станцасында өзен жақ беттегі
Шөрегей ... ... ... граф фон ... ... ... арнайы киім тіктірген қысқа ақ жолақтары бар көйлек киіп алып, киіз
үйдің ортасына отырды да, ... ... ... ... ... және тура ... ... деп сипаттайды.
Қазақ этнографиясын зерттеуде терең еңбектер атқарған ... ... ... ... ... ... ... барлық зерттеушілердің
айтуынша да, барлық географиялық нұсқауларда да қазақтар – мұсылмандар,
бірақ шамандық ырым, сенімді де ұстайды. Олар ... ... ... ... ... ... ... алғашында, ислам дініне бастапқы
кезеңінде жын періштелерін қолданды, бақсылық жоғары деңгейде болды. Халық
отқа табынып, ал бақсылар ... ... қоса ... ... ... екі дінді қатар қолданып араластыра табыну
ешқандай қайшылыққа жатпаған, қазақтар екеуін де қосып ... ... ... қос ... яғни синкретшілді болғандығын көрсетеді
[117, с. 67-68].
XIX ғасырда қазақ халқының тарихы мен ... мол ... ... ... қалдырған А.И. Левшин де қазақ бақсылығына тоқталып ... де ... және ... де ... бақсы, немесебахчи
шамандарына ұқсас. Олардың киімдері көп ... ... ... қысқа не болмаса
жұлым-жұлым болып, өзінің түр сипатымен олардың ... ... әсер ... [112, с. 317-318].
Түркі-моңғол халықтарының рухани тарихында маңызды орын алатын бақсылық
дәстүрдің қай уақытта пайда болғаны ... және осы ... ... ... ... ... бірі ... дәстүрдің қалыптасу кезеңінен мәліметтер ... ... Ә.Х. ... ... суреттерді зерттеу барысында келтіреді:
«Орталық Қазақстандағы бір ... ... ... Онда ... ... ... ... жылқылардың алдында ритуальді би билеп жүрген бақсы,
аспан ... ... және ... жүрген адамдар салынған. Бұл
көрініс Орталық Қазақстан өңірінде бақсылық дәстүрдің ... ... келе ... ... және тастағы бұл суреттер мәдениетіміздің ең
құнды мұраларының біріне жатады [112, с. ... ... ... ... барын жоғарыда кеңінен талдап өттік. Бұл біріншіден.
Екіншіден олардың көне ... ... ... ... дәуірі) тастағы
таңбаларда белгіленуі. Үшіншіден, бұл ритуалдардың тек ... ... ... ... ... Бақсылық дәстүрдің түп-тамыры терең
қойнауда.
Бақсылық ... әлі ... ... тарихи элементтерін жоймаған аймақ –
Орталық Қазақстан. Ұлытау өңірі ... ... ... бұзылмаған
ортасы, сан ғасырлық тарихи оқиғалардың ... ... ... ... ... ... тұрған тарихи өлке. Осы Ұлытау өңірінде бақсылық
дәстүрдің ерекше көрініс беруі осы ... ... ... есімдері елге белгілі көпшілікке кеінен ... ... - ... ... Балақай бақсы. Әлкей Марғұланның жазуынша, бұл
бақсылар қазақ даласындағы бақсылық дәстүрдің ерте оғыз-қыпшақ ... келе ... ... ... ... ... сипаттайды:
«...Ұлытауда Қорқытты пірім, ақылшым, ұстазым. Сиынатын қорғаушым ... ... ... ... ... ... ... [118, с. 208].
Бақсылықтың дәстүр жалғастығын ғана емес, діни тұрғыда да аса ... ... ... халқының дәстүрлі генезисі сонау ғасырлар бойы жалғасып келе
жатыр. Мәдени және діни ... ... ... ... ғұрыптық
салттардың бір ізділікпен жалғасып келе жатқанын аңғаруға болады. ... ... және ... ... ... ойлау жүйесіне қарай
олардың сыртқы формалары өзгергенімен, олардың нақты идеялары, негізгі
түбірлері ... ... ... ... ... халқының этникалық тарихының
бастау көздерін қарастыру керек. Бұлай қорытынды жасауға ... ... ... ... ... ... жәдігерлер мен
ғұрыптық ерекшеліктері және сол элементтердің бүгінгі қазақ халқының өмір
сүру мәдениетінде ... ... Бұл ... ... ... этногенезін
анықтауға мүмкіндік береді. Қола дәуіріндегі ... ... ... ... орталық және шығыс аймақтарындағы аудандарда
кездесіп жатады. Орталық Қазақстанның қола дәуірін ... ... ... ... ... ... табылғанын
еңбектерінде жазған еді. Неолит кезеңінде жылқыны қолға үйрете белең алса,
қола дәуірі ... ... ... ... ... ... ... Қазақ халқы қола дәуірі кезеңіндегі ... ... деп ... ... дәлелді болмақ. Бұны зерттеулер
нәтижесі мен уақыт дәлелдеп отыр.
Қола және ерте ... ... ... ескерткіштерін, соның ішінде
ғұрыптық құрылыстарын зерттеу археология мен этнография ғылымдарындағы
басты ... ... ... ... ... ... ... мәліметтерді негізге
ала отырып, аталмыш ... ... ... ... ... ... қола және ерте темір дәуірі ғұрыптық ескерткіштері көптеген
ғалымдардың еңбектерінде қамтылса да, зерттелу аясы тар және ... ... ... бұл ... жекелей зерттеу арнау өлке тарихы
үшін серпін болмақ. Алдымен ғұрыптық құрылыстардың тарихнамасын қарастыру
қажеттілік тудырады. Тарихнамалық ... ... үшін ... ... ... ... Бұл жағы зерттеуде біршама қамтылған.
Зерттеуде үш дәуірдің материалдары қарастырылып, салытырмалы талдау
жасалды. ... ... – қола ... ... айтып өткеніміздей, бұл
кезеңге байланысты археологиялық деректер жинала бастады. Оған әсер ... ...... ... кешенді археологиялық экспедиция
жұмыстары еді. Бұған негізгі күш салған Ә.Х. Марғұлан болатын. ... ... ... қоршаулары мен менгирлері ... ... ... ... ... жүйесін түзді. Олардың сипаттамаларымен
қатар, функционалдық бағыттары және де ... ... ... ... талдаулар жасалды.
Екінші дәуір – Көшпенділіктің қалыптасқан уақыты, яғни ерте ... ... ... сайын күрделі үдерістердің жүретіндігіне байланысты бұл
кезеңде ғұрыптық ... ... ... ... діни ... ... ... түсті. Мұндай қиындықтар ғұрыптық құрылыстарды
одан ... ... ... ... Аталмыш уақыттың зерттелуі ғұрыптық
құрылыстардан қызықты, әрі заттай материалдарды көп беруіне тікелей қатысты
болды.
Осы екі ... ... ... ... археологияның ғылым ретінде
қалыптасып, қазба жұмыстарының фронталды түрде жүргізілуімен ерекшеленеді.
Айрықша айта кететін ... ... ... Қазақ КСР Ғылым академиясының
құрылуы мен әр аймаққа арнайы экспедициялардың ... ... ... ... жұмыстарына тың және ... ... ... ... ... ... ... және табиғи байлықтарды игеру оң ықпалын
тигізді.
Соңғы уақыт – ортағасырлар мен ... ... ... Орта ... ... өз ... қола және ерте ... дәуірінің
ескерткіштерінен бастау алған болатын. Оған өзара ұқсастықтары ... ... ... ... жұмыстары көрсеткендей ... ... мен ... ... қола және ерте темір
дәуірінің ғұрыптық ... ... Ал қола ... ... мен
ерте темір дәуірінің тас мүсіндері түркі балбалдары мен қыпшақ ... ... ... шүбә жоқ. Оның ... кезде қазақтардың
арасына да таралуы кең етек алды. Тек ислам ... ... идол ... табынуына қарсылығы олардың құлпытас ретінде өзгеруіне алып келді.
Сыртқы ... ... ішкі ... ... қалды. Осындай
құндылықтар жүйесін ... өз ... ... ... кезек
күттірмес жүйелі істердің ... ... ... тың ... ... мемлекеттік қолдаудың қажет екендігін айқындап берді.
Магистрлік зерттеу жұмысында қарастырылғандай, үшінші тарауда ас ... ірі ... ... осы көне заман ғұрыптық құрылыстарында
орындалған ғұрыптық ... ... ... ... ... ғылыми тұрғыда сараланды. Екеуара байланыстары ... ... ... дүниетанымдық көзқарастар сақталды деген сұрақтарға жауап
беру үшін аталмыш тақырып бойынша ғылыми ... ... ... ... ... ... көшпенділік қалыптаса бастағаннан бастап байырғы
тұрғындардың егіз ұғымына ... ... ... ... ... оның көне замандағы халық тұрмыс-тіршілігіндегі рөлі және кейінгі
қазақ дәстүріндегі жылқыға ... ... ... ... ... жылы ... ... мұра» бағдарламасы соның айқын айғағы
іспеттес. Мәдени мұра ... ... ... зерттеулер жүргізіліп,
археология саласы өзінің жаңаша зерттеулерін қалыптастырды деп ... Осы ... ... ... Қазақстанның ерте темір дәуірінің
ғұрыптық ... ... ... ... Бұл осы ... ... мәселелердің шешімін табуға мүмкіндік берді.
ХХ ғасырда технократиялық қоғамның ... ... да ... ... Археологиялық барлау және қазба жұмыстары жаңа технологиялық
құрылғылардың көмегіне сүйенетін болды. ... ... ... нақты
ақпараттар береді. Осы орайда ғұрыптық құрылыстардың барлау нәтижесінде
табылған тізімін беруді жөн санадық.
Магистрлік ... ... ... кіріспеде көрсетілген мақсат-
міндеттер ... ... ... ... қола және ерте темір дәуірі
мәдениетінің ғұрыптық құрылыстары ғылыми тұрғыда сараланып, деректері ... ... ... ... ... және ... үлес ... еңбектері зерделенді.
Қазақстан дербес ел болғандықтан қазақ жерінде болған тарихи оқиғалар
мен мәдени жаңалықтар тарихымызды, жаһандану ... ... ... ... етуі тиіс.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТ ТІЗІМІ
1. Маргулан А.Х, Акишев К.А, Кадырбаев М.К, ... А.М. ... ... ...... ... 1966. – 434 с.
2. Маргулан А.Х. Бегазы-Дандыбаевская культура Центрального Казахстана. –
Алма-Ата: Наука, 1979. – 360 с.
3. Маргулан А.Х. К ... ... ... р. ... и Улытау //
Вестник АН КазССР. – 1948. – № 2. – С. ... ... А.Х., ... Т., Меңдіқұлов М. Архитектура Казахстана. –
Алма-Ата: Наука, 1959. – 220 с.
5. Маргулан А.Х. ... ... ... ... ... ... Вестник АН КазССР. – 1956. – №31. – С. 18-33.
6. ... А.М. ... ... ... Центрального Казахстана // Труды
ИИАЭ. –Алма-Ата, 1959. – Т.7. – С. ... ... К.А. ... бронзы Центрального Казахстана. // Автореферат
дисс... канд. истор. ... – Л., 1953. – 18 ... ... А.К. ... ... ... Казахстана // Труды ИИАЭ. –
Алма-Ата, 1959. – Т.7. – С. ... ... М.К. ... ... кочевников Центрального Казахстана //
Труды ИИАЭ. Археология. – Алма-Ата, 1959. – Том 7. – С. 162-203.
10. Кадырбаев М.К. ... ... ... ... по ... ... ... // Труды ИИАЭ. – Алма-Ата, 1961. – Т.12. – С. 48-
61.
11. Кадырбаев М.К. О некоторых памятниках ранних кочевников ... // ... АН ... ... ... археологии и
этнографии. – 1958. – Вып. 6 – С. 64-68.
12. ... М.К. ... ... ... ... // ... ИА ... КН МОН РК. – 1969. – Фонд 11. – Опись 2. – Дело 1108. –
С. ... ... М.К. ... ... ... // Древняя культура
Центрального Казахстана. – Алма-Ата: Наука, 1966. – С. 303-433.
14. Ткачев А.А. Центральный Казахстан в эпоху ...... ... – Ч.1. – 128 с.
15. Максимова А.Г. ... ... ... ... // ... ... –Алма-
Ата, 1959. – Т.7. – С. 96-108.
16. Грязнов М.П. ... ... в ... ... кочевников // КСИИМК. –
М., 1956. – Вып.61. – С. ... ... С.С. К ... о ... внекурганных памятников ранних
кочевников Азии // Археологический сборник ГЭ. – СПб., 1981. – ... С. ... ... А.З. ... памятники и культово-ритуальные сооружения
древних номадов Центрального Казахстана (VII-I вв. до н.э.) // ... ист. ...... 1997. – 154 ... ... А.З. ... с «усами»- культовые памятники саков Центрального
Казахстана // Древнейшие общности земледельцев и скотоводов ...... 2002. – С. ... ... А.З. К ... раннекочевнических памятников восточных
районов Центрального Казахстана конца I тыс. до н.э. ... типа в ... ... // ... курганы степей
Евразии в скифо-сарматскую эпоху. – СПб.: Наука, 1994. – С. ... ... А.З. ... ... ... ... мәселелері //
Қазақстан Республикасы ... 10 ... ... Марғұлан оқуларының еңбектері. – Қызылорда, 2001. – 65-73
бб.
22. Бейсенов А.З. Тасмола зерттеулері. Талды-2: Сарыарқа сақтарының патша
қорымы // ... ... ... археология ғылымы 20 жылда
(1991-2011). – Алматы, 2011. – 175-188 ... ... П.И. О ... ... ... на ... // ... АН КазССР. – Алма-Ата, 1977. – №5. – С. 54-61.
24. Боталов С.Г., ... А.Д., ... И.Э. ... с ... ... ...... 2006. – 232 с.
25. Смағұлов Е. М. Қазақтың ас беру ... ... ... ғғ. деректері бойынша). Тар. ғыл. ... ... ...... 2007. – 27 ... ... Н. Казахский ас как модель мира кочевой культуры. (К семиотике
одной из форм ритуального моделирования действительности у кочевников)
// ... ... ... по ... ... этнографических и
антропологических исследований 1988-1989 гг. – ... 1990. – Ч. ... С. ... Артықбаев Ж.О. Қоғам және этнос (XVIII ғасырдағы қазақ қоғамының
этноәлеуметтік ...... Эко, – 2004. – 392 ... ... С.И. ... ... ... архитектуры
Западного Казахстана(на основе исследования малых ...... 1994. – 260 ... ... А. Т. ... ... ... в семейной обрядности
казахов (XIX-начало XX в. ). – Алма-Ата: Ғылым, 1991. – 213 ... ... С. Күн мен ... ... ... – Алматы: Жалын,
1990. – 173 б.
31. Арғынбаев Х. А. ... ... ... мен неке ... ... – Алматы: Ғылым, 1973. – 144 б.
32. Руденко С.И. ... быта ... ... // Казахи. Сборник
статей археологических отрядов казахских степей. – Л., 1930. – Вып. 15.
– С. ... ... В.Ф. ... ... ... ... ... и ее роль в
древней ... ... // ... ... Қазақстан
археология ғылымы 20 жылда ...... 2011. – С. ... Марғұлан А.Х. Отчет о работах ЦКАЭ за 1947 год. // Архив ИА ... КН МОН РК. – Фонд № 11. – ... 2. – Дело № 83. – 61 ... ... карта Казахстана. Реестр. – Алма-Ата: АН КазССР, ... 150 ... ... А.Х., ... Е.И. Археологические работы и находки на
территории Казахской ССР (с 1926 по 1946 гг.) // ... АН ... ... – 1948. – ... – С. ... ... ... по археологическим источникам / Отв. ... ...... ... 1976. – 176 ... ... С.М., Макарова Л.А., Нурумов Т.Н. К истории ... ... в ...... Ғылым, 1992. – 218 с.
39. Валиханов Ч.Ч. Собрание сочинений. В 6-и томах. – ... ... ... ... 1961. – Т.3. – 416 с.
40. Курманкулов Ж.К. ... А.С. ... ... ... на
поселении Талдысай (1994-1996, 1998, 2001 гг.) // ... АН РК. ... ... – 2005. – № 1. – С. ... ... Ж.К. История изучения памятников эпохи бронзы в Центральном
Казахстане // Актуальные проблемы историографии древнего Казахстана. ... ... 1989. – С. ... ... А.Х. ... ... ... культуры эпохи бронзы
Центрального Казахстана // Доклады делегации ... – М., 1960. – С. ... ... Э.Р. Могильник Лисаковский I: Факты и параллели. – Караганда-
Лисаковск, 2005. – 232 ... ... Э.Р. ... ... в ... погребальной ритуальности
могильника эпохи бронзы Лисаковский // Историко-культурное наследие
Сарыарки. Сборник научных статей. – ... 2007. – С. ... ... Ж., ... А.С., ... Ж.С. ... на поселении Талдысай // Историко-культурное наследие
Сарыарки. Сборник научных статей. – ... 2007. – С. ... ... В.Н., ... Р.А. ... комплексы на поселениях срубной
культуры Северо-Восточного Приазовья // ... ...... 1999. – С. ... Бейсенов А.З., Варфоломеев В.В. Беғазы зираты. Орталық Қазақстан Беғазы-
Дәндібай дәуірінде. – Алматы, 2008. – 113 ... ... Ж.Қ., ... Д.С. ... қола ...... 2008. – 134 ... Мельник В.И. Символика элементов погребальной обрядности по
этнографическим и ... ... // ... ИИМК РАН. – ... ... 2010. – Вып. 224. – С. ... Бибинов Ю. А. Место и роль «святых мест» в системе религиозного культа
// Культ святых мест в древних и ... ... ... докладов
и сообщений. – Севастополь, 2005. – С. 7.
51. Кадырбаев М.К., ... Ж.К. ... ... ... и
металлургов Сары-Арки. – Алматы: Ғылым, 1992. – 247 с.
52. Каллаур В.А. Каменные бабы в ... ... // ... и ... ... ... ... любителей
археологии. Историко-культурные памятники Казахстана / Авторы и пред.
Елеуов М., Бахтыбаев М. – ... ... 2011. – с ... ... Ә.Х. Шығармалары. – Алматы: Дайк-пресс, 2003. – Т. 3,4. – ... + ... 246 ... ... А.Н. ... вид каменного изваяния из Южной Сибири. – // КСИИМК.
– М.-Л., 1955. – Вып. 59. – №59. – С. 157-162.
55. ... В.В. ... ... // ... ... регион в прошлом и ... / ... ... А.З. ...... Эверо, 2004. – с. 148-174.
56. Киселев С.В. Древняя история ... ... // МИА. – М.-Л., 1949. – № ... 364 ... ... М.П. Древние изваяния Минусинские степей // Этнографический
отдел ГРМ материалы по этнографии. – Л.: Наука, 1929. – Вып 2. – Т.1. ... ... ... Д.Х. ... ... ... в ... Прибалхашье //
Вестник АН КазССР. – 1960. – №4 – С. ... ... М. ... ... бабы в ... с ... новыми
материалами // СА. – М.-Л., 1950. – Вып.12. – С. 128-156.
60. Мошинская В.И. О некоторых каменных скульптурах Прииртышья // ... ... – Вып. 63. – 1952. – С. ... Үмітқалиев Ұ.Ү. Ә.М.Оразбаевтың Қазақстан археологиясына қосқан үлесі
// Тар. ғыл. ... ... ... ... – Алматы, 2010. – 131 б.
62. Маргулан А.Х. Археологические разведки в Центральном ... ... АН ... ... историческая. – 1948. – Вып.4. – С. 122-123.
63. Маргулан А.Х. Отчет о ... ... ... 1947 года // ... АН ... ... ...
1949. – Вып. 2. – С. 7-12.
64. Маргулан А.Х. Отчет о работах ЦКАЭ за 1947 г. // ... ИА ... КН МОН РК. – 1948. – Фонд 11. – ... 2. –Дело 83. – С.
26-49.
65. ... М.К. ... ... // ... ... ...
Л.: Наука, 1975. – С. 127-132.
66. Кадырбаев М.К. Некоторые итоги и перспективы ... ... ... века ... // ... в ... ...
Алма-Ата: Наука, 1968. – С. 21-36.
67. Ахинжанов С.М. Курганы с «усами» на юга-западных склонах ... ... ... на ... – Алматы: Ғылым, 1975. – С. 72-
85.
68. Чалая Л.А. Разведка на юге ... ... // АО. – М., 1974. ... ... ... А.Т., ... А.З., Омаров Г.К. Курганы с каменными грядами
на северных склонах Тарбагатая // ... ... и ... ...... ... 1998. – С. 218-225.
70. Арсланова Ф.Х. Курганы с "усами" Восточного Казахстана // ...... ... 1975. – С. ... ... М.К. Исследование кургана с каменными грядами в Джамбульской
области // ... АН ... – 1959. – № 7. – С. ... ... М.К. ... ... ... области // Ранние
кочевники Средней Азии и Казахстана – Л., 1975. – С. 36-38.
73. Усманова Э.Р., Мазниченко А.П. ... ... ... ... 1992 года // ... ИА им. ... КН МОН РК. – Фонд 9. – ... – Дело 11. – 59 с.
74. Оразбаев А.М. Курган с "усами" в ... ... как ... // Культура древних скотоводов и земледельцев Казахстана. –
Алма-Ата: Наука, 1969. – С. 175-191.
75. Үмітқалиев Ұ.Ү. ... ... ... ... // ... ... Алматы, 2004. – №2. – 54-59-бб.
76. Любчанский И.Э. Хронологические аспекты комплексов курганов с ... ... ... ... ... половины I тысячелетия н.э.). Тезисы
докладов. – Самара, 1997. – С. 39-42.
77. ... С.М. ... на ... ... ... // АО. – М.: Наука,
1976. – С. 514.
78. Рогожинский А.Е., ... И.Н. ... об ... ... ... в Кзыл-Ординской и Алма-Атинской областях в 1990 году.
– Алма-Ата, 1991. – С. 21-33.
79. Зданович С.Я., Зданович Г.Б., Малютина Т.С., ... М.К. ... ... ... // АО. – М.: ... 1976. – С. ... Ахинжанов С.М. Курган с "усами" на юго-западных склонах Каратау ... ... в ...... ... 1977. – ... Логвин В.Н. Отчет Тургайской археологической ... о ... 1988 ... – Кустанай, 1989. – 89 с.
82. Самашев З.С., Ольховский В.С. Стелы Дыкылтаса (Западный Казахстан) ... ... ... Казахстана. – Самара, 1996. – Вып.1. – С.
218-234.
83. Бейсенов А.З. Культово-ритуальные сооружения древних номадов Централь-
ного Казахстана // ... ... РК. ... ... ... ... 1996. – №2. – С. 31-41.
84. Короткевич Б.С. ... ... на ... ... в ... об-
ласти. // ГЭ. Археология. – СПб., 1999. – С. ... ... Э.Р. ... ... или «дом ... ... ... и история Сарыарки. – Караганда, 2012. – С. 242-251.
86. Бейсенов А.З. ... о ... ... ... в ... в 2002 ... – Алматы, 2003. – 104 с.
87. Уртанс Ю.В. ... ... с ... в ... // ......... – С. 69-73.
88. Петренко В.Г. Правобережья среднего Приднепровья в V-III вв. ... ... ... // ... СССР. – Л.: Наука. –
Вып. 1-4. –1967.– С. ... ... С.Ю., ... А.Д. ... и ... ... ... века южноуральских степей // Археология, палеоэкология и
палеодемография Евразии. – М.: ... 2000. – С. ... ... В.С. ... ... населения западной части
евразийских степей эпохи раннего железа. – М.: Наука, 2005. – 299 ... ... ... А.А. ... ... ... (статья 1999 года) //
А.В.:Сборник научных ... в ... ... А.В. ...... 2007. – С. ... ... Л.Н., Курманкулов Ж.К. Изваяние раннего железнего века ... ... ... сообщение) //
Маргулановские ...... 2011. – С. ... ... Л.Н., Курманкулов Ж.К. Новое извание раннего железнего века
из Сары-арки // Археология, этнография и ... ... – ИАЭ ... 2012. – С. 86-94.
94. Ермоленко Л.Н. Древние тюрки. Кыпчакская эпоха.Восточная Сарыарка ... ... в ... и настоящем. – Алматы: Эверо, 2004. – С
227-232.
95. Бейсенов А.З., Кожаков Д.А.Средневековые памятники Центрального Казах-
стана // История и археология ...... ... 2001. – ... – С. ... ... Л.Р. К изучению оленных камней и менгиров // КСИА. – Л., 1978.
– Вып. 154. – С. 25-30.
97. Бичурин Н.Я. ... ... о ... ... в Средней Азии в
древние времена. – М.-Л., 1950. – Ч.1. – 230 ... ... А.Т. ... ... Карасу в Чингистау // «XXI ғасырдың
басындағы ... ... және ... ... ... атты Ә.М. ... 90-жылдығына арналған «IV Оразбаев
оқулары» республикалық ғылыми-тәжірибелік конференция материалдары. –
Алматы: Қазақ ... – 2012. – ... ... С.Е. ... кочевников - феномен истории и культуры
евразии (памятники арало-каспийского региона). – Алматы: Ғылым, 2002. –
654с.
100. ... Ә.Т. ... ... діні // ... ... ... мұрасы бойынша материалдар мен зерттеулер. Әл-
Фараби атындағы ҚазҰУ ... ... және ... ... мен ... ... I шығарылым. –
Алматы: Қазақ университеті, 2013. – 4-9 ... ... Н. ... ... ... циклі салт-жоралғыларының
теориялық ... ... ... ... ... ... на территории Казахстана. – Алматы: Санат,
1995. – 123-127 бб.
102. Евдокимов В.В. Эпоха ... ... ... // ... в прошлом и настоящем / Под.ред. К.С. Алдажуманов, А.З.
Бейсенов – ... ... 2004. – С. ... Мельник В.И. Погребальный обычай и погребальный памятник // РА. – М.,
1993. – №1. – С. 94-97.
104. ... О., ... З. ... ... ... ... в северо-
восточном Прикаспии // Северная Евразия от древности до средневековья.
– СПб.: Наука. – 1992. – С. ... ... А.М. Конь в ... и ... представлениях народов
средней азии и евразийских степей в древности и раннем средневековье //
КСИИМК. – М., 1978. – ... – С. ... ... ... I-IV РАН. ... ... – М.: Наука, 1999.
–768 с.
107. Тоқтабай А. Қазақ халқының дәстүрлі мәдениетіндегі жылқы феномені ... ғыл. ... ... ...... 2010. – 384 ... ... А.З. Культово-ритуальные сооружения древних номадов
Центрального Казахстана // Известия АН РК. ... ... ... ... 1996. – №2. – С. ... ... П.И. О ... коргантасского типа // Сакского культура
Сарыарки в контексте ... ... ... ... ... ... Круглого стола, посвящённых ... ... ...... 2011. – С. ... ... З., ... Ж. Қазақ петроглифтері – көне тамыры мен
сабақтастығы. – ... ... 2005. – 134 ... ... С. Древние культы и традиционная культура казахского народа.
–Алматы, 2001. – 365 с.
112. Левшин А.И. ... ... или ... орд ... – Алматы: Санат, 1996. – 656 с.
113. Сорокин Н. Дүниеден өтуге байланысты қазақтардың әдет-ғұрыптары ... // ... ... ... мен ... ... ... өмірден озғанға дейін (отбасылық әдет-ғұрыптар ертеректегі
авторлардың еңбектері бойынша) / Құраст. С. Әжіғали. – Алматы: ... – 266-268 ... ... Ә. ... ... жерлеу дәстүрлері. Қазақ халқының
дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары. 2-том: ... ... ... ... ... ... ... авторлардың еңбектері
бойынша) / Құраст. С. ...... ... 2006. – 273-277 ... ... С. И. Культура населения Горного Алтая в скифское время. – М.-
Л., – 1953. – 341 ... ... В.А. Из ... ... ... ... ХХ в // Отв. ... Кармышева, С.С. Губаева. – М.: Наука, 2002. – С. ... ... Ч.Ч. ... ... у ... // ... соч.: В 5 томах. –
Алматы, 1985. – Т. 4. – С. ... ... Т.Т., ... Ж.А. ... ... бақсылық дәстүр //
Историко-культурное наследие Сарыарки. – Караганда, 2007 – 205-208 бб.

Пән: Мәдениеттану
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 130 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Түркі дәуірі ескерткіштері10 бет
Ғұрыптық фольклор лексикасы: идиоэтникалық семантика45 бет
Қазақ Алтай жеріндегі көне түріктердің жерлеу ғұрыптық ескерткіштері154 бет
Қазақ жауынгерлік қару-жарақ жүйелеу дәстүрі.57 бет
Қазақ халқының ұлттық тағамдарының зерттелуі21 бет
Әдебиеттің тегі мен түрі. Эпос, лирика, драма10 бет
"Ежелгі түркі әдебиетінің ескерткіштері"3 бет
"Ежелгі түркі әдебиетінің ескерткіштері."6 бет
XX ғасырдағы Қазақстандағы археологиялық ескерткіштердің зерттелуі мен қазба жұмыстары55 бет
«көне қытай ойшылы конфуцийдің пікірлерін философиялық тұрғыдан талдау»4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь