Тілдік-кешенді талдау технологиясы

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
I ТІЛДІК ТАЛДАУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ, ОНЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ. ӘДІСНАМАЛЫҚ НЕГІЗІ
1.1 Қазақ тіл біліміндегі тілдік талдау тарихы, зерттелуі ... ... ... ... ... ...
1.2 Тілдік талдаудың негізгі шарттары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..

II КЕШЕНДІ ТАЛДАУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ

2.1 Технология ұғымы, тілдік талдаудағы орны ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
2.2 Тілдік талдаудағы озық үлгілер, олардың қызметі ... ... ... ... ... ... ...


ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

ҚОСЫМША ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
Жұмыстың тақырыбы: Тілдік-кешенді талдау технологиясы
Жұмыстың жалпы сипаттамасы: Зерттеу жұмысында тілдік талдаудың негізгі қызметі қарастырылып, оның оқыту қажеттілігі туралы сөз болады. Технология, педагогикалық технология ұғымдарына түсінік беріліп, оқыту үрдісін технологияландыру заман талабынан туындаған қажеттілік екендігі айтылады және тілдік талдауды кешенді жүргізуде тиімді болатын озық технологияларды анықтау міндеті көзделеді.
Зерттеу жұмысының өзектілігі. Қазақстан Республикасы әлемнің білім беру кеңістігінде өз мақсат-мұраттарын анықтап алған, бәсекеге қабілетті мемлекет ретінде танылуы үшін оқыту, білім беру жүйесінде көптеген талап-міндеттерді жүзеге асыруды көздейді. Жаңа сапалық білімді қалыптастыру да оқыту үрдісіндегі ғылыми-әдістемелік жетістіктермен байланысты болмақ. Оқыту үрдісіне инновациялық технологияларды енгізу арқылы білімдік тұрғыдан жан-жақты қаруланған, өмірлік қажеттіліктерін жүзеге асыра алатын дербес интеллект иесін, әлеуметтік тұлғаны қалыптастыру да келелі мәселелердің бірі. Осыған орай, бітіру жұмысымыздың тақырыбын «Тілдік-кешенді талдау технологиясы» деп алуымыз – рухани жан-дүниесі бай, ақылы кемел, жазу, сөйлеу мәдениеті жоғары деңгейде дамыған субъектіні тәрбиелеп қалыптастыруға деген ұмтылыс.
Бүгінгі таңда тілдік талдау үлгілері, тілдік талдауды жүргізу жолдары – назардан тыс қалып келе жатқан мәселе. Себебі тілдік талдаудың қажеттілігі, маңызы мен оны жетілдіру жолдары, оның технологиялық жақтан әдістемелік жолдарын ұсыну толық өз мәнінде шешімін таппай келеді. Бұл мәселенің өзектілігін назарға алып, алғаш тілдік талдауды технологияландыруды ұсынған, бұл жолда жемісті еңбек етіп, бірқатар жетістіктерге қол жеткізген – педагогика ғылымдарының докторы, профессор Н.А.Оразахынова. Әдіскер-ғалымның тілдік-кешенді талдауды жетілдірудегі «Сатылай кешенді технологиясының» алатын орны ерекше. Қазақ тілін оқыту әдістемесінде тіл бірліктерінің теориялық мәселелерін сатылы құрылым арқылы үйрететін тұңғыш төл технологиямыз дүниеге келді.
Біздің зерттеу жұмысымызда тілдік талдаудың қажеттілігі басты мәселе ретінде қойылып, оның теориялық-әдістемелік кешені құрастырылып, талдау жасалынды. Тілдік талдау немесе лингвистикалық талдау – тіл бірліктерінің сипаттамаларын, заңдылықтарын, ерекшеліктерін, бөліну жолдарын, бір-бірімен байланысу амалдарын ажыратып саралау. Бұл мәселенің күрделілігі – оны оқыту, үйрету әдістемесін, технологиясын қалыптастыруда. Бітіру жұмысымызда тілдік-кешенді талдау үлгілерін ұсынып қана қоймай, оған жаңаша қырынан келу – алға қойылған міндеттеріміздің бірі.
Зерттеудің нысаны. Тілдік-кешенді талдау.
Зерттеу пәні. Бұл зерттеу жұмысының пәні тілдік талдау үлгілерін, олардың ерекшеліктері мен маңызын көрсетеді.
1. Байтұрсынұлы А. Бес томдық шығармалар жинағы. 3-том. Тіл – құрал. – Алматы: Алаш, 2005. – 352 бет.
2. Әлімов А. Интербелсенді әдістерді жоғары оқу орындарында қолдану. Оқу құралы. – Алматы, 2009. – 328 бет.
3. Құрманова Н.Ж. Сөз тіркесін оқыту барысында оқушылардың теориялық ойлауын дамыту әдістемесінің негіздері: монография. – Алматы, 2001. – 300 бет.
4. Оразбаева Ф.Ш. Тілдік қатынас негіздері: Оқулық. – Алматы: Print-S, 2005. – 147 бет.
5. Исаев С.М., Бектұров Ш.К. Сөйлемдегі грамматикалық талдаудың тәсілдері: (әдіст.құрал). – Алматы: Өнер, 2007. – 76 бет.
6. Достанов М.Д. Қазақ тілі сөздерінің фонетика-лексикалық және грамматикалық ерекшеліктерін қатар талдау әдістері. – Алматы, 1991.
7. Ермеков Ә. Грамматикалық талдау. – Алматы: Қазақтың мемлекеттік оқу-педагогика баспасы, 1958. – 56 бет.
8. Исаев С. Қазақ тілі. Оқу құралы. – Алматы, 1993. – 170 бет.
9. Оразахынова Н.А. Жалпы білім беретін орта мектепте қазақ тілін сатылай кешенді талдау технологиясымен оқытудың ғылыми-әдістемелік негіздері. Пед. ғылым. д-ры ғылыми дәреж. алу үшін дайындал. дисс. – Алматы, 2007.
10. Бектұров Ш.К. Қазақ тілі: лексика, фонетика, морфология, синтаксис. – Алматы: Атамұра, 2006. – 336 бет.
11. Оразахынова Н.А., Исаева Ж.Т., Сүлеева Г.С. Қазақ тілі: Сөзжасам. Морфология. – Алматы: Арыс, 2004. – 176 бет.
12. Хасанова С., Әбдіғалиева Т., Қасабекова Қ., Шалабаев Б. Кестелі грамматика. – Алматы: Ана тілі, 1995. – 208 бет.
13. Арғынов Х. Жай сөйлем синтаксисінің көрнекі құралдарына методикалық нұсқау. – Алматы: Қазақтың мемлекеттік оқу-педагогика баспасы, 1961. – 32 бет.
14. Оразахынова Н.А. Филолог мамандардың кәсіби құзыреттілігін қалыптастырудағы «Сатылай кешенді талдау» технологиясының рөлі. //Қазақ тілін коммуникативтік, функционалдық бағытта зерттеу және оқытудың инновациялық технологиялары. – Алматы: Арыс, 2010. 1-кітап. – 460 бет.
15. Балақаев М. Тіл мәдениеті және қазақ тілін оқыту. – Алматы: Мектеп, 1989. – 96 бет.
16. Білім және Ғылым. Энциклопедиялық сөздік/ ред.басқ. Ж.Қ.Түймебаев. – Алматы, 2009. – 400 бет.
17. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі/ ред. басқ. Жанұзақов Т. – Алматы: Дайк-Пресс, 2008. – 968 бет.
18. Байжолов Ә. Грамматикалық талдау жұмыстарының кейбір мәселелері. – Алматы. //Қазақстан мектебі. – 1960. - №3.
19. Құрманова Н.Ж. Қазіргі қазақ тіліндегі сөз тіркесінің жүйелік-құрылымдық сипаты және оны талдау жолдары. – Алматы, 2001. – 70 бет.
20. Кәтенбаева Б., Нұрғалиева М. Морфологияны оқытудың методикасы. – Алматы: Мектеп, 1975. – 160 бет.
21. Сүлейменова Ж.Н. Қазіргі қазақ тілі морфологиясын жоғары мектепте оқытудың ғылыми-әдістемелік негіздері. Пед. ғылым. д-ры ғылыми дәреж. алу үшін дайындал. дисс. автореф. – Алматы, 2005. – 50 бет.
22. Әуелбаев Ш. Қазақ тілі синтаксисі мен пунктуациясын оқытуға арналған құрылымдық схемалар. – Алматы: Мектеп, 1971.
23. Сәрсекеева Р. Қазақ тілін мамандыққа байланысты оқытуда жүргізілетін жаттығулар//Тіл және әдебиет: кешегісі мен бүгіні. – Алматы, 2006.
24. Әлібаева М. Витагендік оқыту технологиясы арқылы кәсіби қазақ тілін оқытуда қолданылатын жаттығулар. // Профессор А.Ысқақов және ұлттық педагогика. Халықаралық ғылыми-практикалық конференция материалдары. – Алматы: Абай атындағы ҚазҰПУ, 2010. – 360 бет.
25. Кәтенбаева Б.Ш. Тіл ұстарту жұмыстары бойынша методикалық нұсқаулар. – Алматы: Рауан, 1991. – 102 бет.
26. Әдістеме әлемінде. Ғылыми-әдістемелік жинақ. – Алматы: Сардар, 2008. – 368 бет.
27. Алдамұратов Ә. Оқушылардың грамматикалық ұғымдарды меңгеру психологиясы. – Алматы: Мектеп, 1983. – 52 бет.
28. Ермағанбетова Л.Н. Жай сөйлемді ізгілендіру технологиясы арқылы оқыту әдістемесі (8-сынып) Пед. ғылым. канд. ғылыми дәреж. алу үшін дайындал. дисс. автореф. – Алматы, 2006. – 25 бет.
29. Ұйықбаев И.Қ. Синтаксисті оқытқанда орфографияны үйрету жөнінде (мұғалімдерге көмекші құрал). – Алматы, 1963.
30. Ұйықбаев И.Қ. Фонетиканы оқыту және озат тәжірибе (инструкциялық-методикалық нұсқаулар). – Алматы, 1965.
31. Мұқанова Қ.Қ. Қазақ тілін журналистика бөлім студенттеріне қарқынды оқыту технологиясы. Пед. ғылым. д-ры ғылыми дәреж. алу үшін дайындал. дисс. автореф. – Алматы, 2005. – 26 бет.
32. Бұзаубақова К.Ж. Жаңа педагогикалық технология. Оқу құралы. – Тараз: ТарМУ, 2003. – 207 бет.
33. Өстеміров К. Қазіргі педагогикалық технологиялармен оқыту құралдары. – Алматы, 2007. – 144 бет.
34. Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: педагогика және психология: 4 000-ға жуық термин/ ред.басқ. А. Қ. Құсайынов . – Алматы: Мектеп, 2007. – 256 б.
35. Эльконин Д.Б. Избранные психологические труды. – Москва: Педагогика, 1989. – 554 с.
36. Занков Л.В. Избранные педагогические труды. – Москва: Педагогика, 1990. – 424 с.
37. Жұмабаева Ә.Е. Бастауыш мектепте қазақ тілі синтаксисін дамыта оқытудың ғылыми-әдістемелік негіздері. Пед. ғылым. д-ры ғылыми дәреж. алу үшін дайындал. дисс. автореф. – Алматы, 2009. – 50 бет.
38. Выготский Л.С. Избранные психологические исследования. –Москва: Изд-во «АПН РСФСР», 1956.
39. Жанпейісова М.М. Модульдік оқыту технологиясы оқушыны дамыту құралы ретінде/ауд.Д.А.Қайшыбекова/ - Алматы, 2002. – 180 бет.
40. Құрманова Н.Ж. Қазақ мектептерінде сөз тіркесі синтаксисін дамыта оқыту технологиясының ғылыми-әдістемелік негіздері. Пед. ғылым. д-ры ғылыми дәреж. алу үшін дайындал. дисс. автореф. – Алматы, 2004. – 50 бет.
41. Бұзаубақова К.Ж. Инновациялық педагогика. – Алматы: Білім, 2009. – 424 бет.
42. Бейсенбаева З.Б. Модульмен оқытудың кейбір ерекшеліктері// Мемлекеттік тіл және рухани мәдениет. Профессор Ш.Ш.Сарыбаевтың 75 жылдығына орай ұйымдастырылған ғылыми-теориялық конференция материалдары. – Алматы: Арыс, 2001. – 184 бет.
43. Қадашева Қ. Жаңаша жаңғыртып оқытудың ғылыми-әдістемелік негіздері: өзгетілді дәрісханалардағы қазақ тілі. Пед. ғылым. д-ры ғылыми дәреж. алу үшін дайындал. дисс. автореф. – Алматы, 2001. – 48 бет.
44. Сатбекова А.А. Қазақ тілін өзгетілді дәрісханада жобалай оқыту технологиясының ғылыми-әдістемелік негіздері. Пед. ғылым. д-ры ғылыми дәреж. алу үшін дайындал. дисс. автореф. – Алматы, 2009. – 48 бет.
45. «Қазақстан». Ұлттық энциклопедия/ ред. басқ. Нысанбаев Ә. 4-том. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» бас редакциясы, 2002. – 720 бет.
46. Ысқақов А. Ана тілін оқытуды жақсартайық//Қазақстан мектебі. 1966. - №9.
47. Шаталов В.Ф. Педагогическая проза: Из опыта работы школ города Донецк. – Москва: Педагогика, 1980. – 94 с.
48. Аймауытов Ж. Бес томдық шығармалар жинағы. 5-том. – Алматы: Ғылым, 1999. –
Оразахынова Н.А. Құзыреттілікті қалыптастырудағы «Сатылай кешенді талдау» технологиясының рөлі. // Профессор А.Ысқақов және ұлттық педагогика. Халықаралық ғылыми-практикалық конференция материалдары. – Алматы: Абай атындағы ҚазҰПУ, 2010. – 360 бет.
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ
БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
Филология ... ... ... ... ... технологиясы
Орындаған:
4-курс студенті ... ... ... ...   ... ... ... бақылаушы:
филол.ғыл.канд., доцент   ... ... ... ... ... ... ... Момынова Б.Қ.
(қолы,
күні)
Алматы, 2011
МАЗМҰНЫ
Кіріспе
............................................................................
..................................
I Тілдік талдау ... оның ... ... ... ... тіл ... ... талдау тарихы,
зерттелуі........................
1.2 ... ... ... ... ... технологиясы
2.1 Технология ... ... ... ... талдаудағы озық ... ... ... Тілдік-кешенді талдау технологиясы
Жұмыстың көлемі:
Пайдаланылған әдебиеттер саны:
Тірек сөздер: технология, тілдік талдау технологиясы.
Жұмыстың құрылымы: ... ... екі ... ... ... тізімінен, қосымшадан тұрады.
Жұмыстың мақсаты: Тілдік талдаудың маңызы мен қажеттілігін, оның
қолданылу технологиясын ... ... ... ... ... жету үшін мынадай міндеттерді шешуді
көздейді:
- ... ... шолу ... ... ... ... орнын
айқындау;
- тілдік талдаудың тарихына сүйене отырып, ... ... ... ... ... талдау үлгілері, олардың қажеттілігі мен маңызын саралау;
- тілдік фактілерді ... ... ... ... талдаудың ретін,
тәртібін көрсету;
- оқытудың инновациялық технологияларын ... ... ... озық ... ... жалпы сипаттамасы: Кіріспе бөлімде тілдік талдау туралы түсінік
беріліп, оның оқыту ... ... сөз ... ... тарауда
технология, педагогикалық технология ұғымдарына ... ... ... ... заман талабынан туындаған қажеттілік екендігі
айтылады және ... ... ... жүргізуде тиімді болатын озық
технологияларды анықтау міндеті көзделеді.
Жұмыста қолданылған әдістер: Тілдік талдау үлгілері мен ... ... ... жүйелеу, саралау, талдау, топтастыру, салыстыру
әдістері қолданылды.
Пайдаланылған ... ... ... ... ... ... М.Достанов, Ә.Ермеков, Ш.Әуелбаев, Н.Оразахынова
еңбектеріндегі ... ... ... алынды.
ГЛОСАРИЙ
Талдау – күрделі мәселені жекелерге, аса қарапайым кіші мәселелерге
бөлуден тұратын ... ... ... – тіл бірліктерінің сипаттамаларын, ... ... ... ... ... ... ажыратып
саралау.
Тілдік талдау технологиясы – тілдік бірліктерді талдаудың жолдарын
оңтайландыру барысында анықталатын тиімді әдіс-тәсілдер ... ... ... – тіл ... ... мен ... ... мен жолдарын анықтау.
Лексикалық талдау – сөзді түрлі мағыналық ерекшеліктері, шығу тегі,
қолданылу ... ... мәні ... ... ... талдау – сөзді құрамына, сөз ... ... мен ... ... ажыратып көрсету.
Синтаксистік талдау – сөйлемді құрылысы мен ... сөз ... ... ... ... дара ... – тілдік бірліктерге бір бағытты жеке сипаттама беру.
Қатар талдау – бір тілдік фактінің ерекшеліктерін екінші факторды ... ... ... - ... ... ... ... бір-бірімен байланысқан
бөлімдердің жиынтығы.
Кешенді талдау – тілдік талдау үлгілерін ... ... жеке ... ... ... ... талдау түрлерін қосып жүйелейтін түрі.
Сатылай кешенді талдау технологиясы – оқыту мақсаты, ... ... ... ... бар және оқушыларға білімді ғылыми негізде
сатылай, жүйелі, кешенді меңгертіп, оларға ... ... ... ... ... ... – шеберлік туралы ғылым. Оқу процесін жандандыру мақсатында
ұйымдастырылған, ... бір ... ... ... ... мен ... ... – оқу-тәрбие ... ... ... ... ... ... және ... мен тәрбиенің
тиімділігін қамтамасыз ететін; адамның дербес қабілеті мен ... ... ... іске асыратын; оқушының шығармашылық
мүмкіндігін дамытуға бағытталған; жүйелі білім ... ... ... ... ... - ... бір жүйедегі ішкі өзгеріс, жаңашылдық.
Модификациялық инновация – ұқсас немесе түпнұсқасы бар бағдарламаларды,
әдістемелерді, құрылымдарды, ... ... және ... тиімділігін арттыру, түрін өзгерту, жаңартуымен байланысты
инновация.
Комбинаторлық ... ... ...... ... ... тап осы ... бұрын қолданылмаған,
конструктивті жаңа қиыстыруы.
Радикалды инновация ... ...... ... түбірлі
өзгертулерді көздейтін жаңарту.
Инновациялық оқыту – жаңашылдықпен оқыту дәстүрі, нормативті оқытумен
салыстырғандағы ... ... ... ... ... Ол ... мен
оқушылардың дамуын қамтиды; оларды демократиялық ұстаным негізінде ортақ
шығармашылық және нәтижелі қызметпен қаруландырады; оқу білім беру ... ... ...... ... ... ... әрекеттер жүйесі.
Интербелсенді оқыту – өзара қарым-қатынасқа ... ... ... ... үйрену/үйрету, яғни «үйретуші-
үйренуші», «үйренуші-үйренуші», «үйренуші-өзімен-өзі» форматтарында жасаған
қарым-қатынас («әңгіме», «сұхбат», «пікірлесу», «бірлескен әрекеттері»).
Проблема – 1) ... ... ... ететін күрделі сұрақ, міндет; 2)
келешектегі зерттеулер ... ... ... ... ... зор ... жиынтығы.
Проблемалық жағдай – 1) адамның немесе топтың қызметі өрістейтін, қарама-
қайшылығы бар және бір ... ... жоқ ... мен ... ... 2) ... сұраныс жағдай негізінде туатын ойлаудың
пайда болуының ... ... ...... ... қолдана отырып білімді
шығармашылық тұрғыдан меңгеруге негізделген дидактикалық жүйе.
Жүйе – ... ... ... ...... ... ішкі ... арасында логикалық
байланыстар, жеке элементтер арасында ішкі шартты байланыстар ... ... ... ... ... ... – педагогикалық тұтастықты қалыптастырып, білімді жүйелеу мен
жинақтауда әр түрлі ғылымдарды ... әдіс – ... мен ... ... ... ... ... белгілі бір тілде сөйлеу мәнерін қалыптастыратын; тілдік
қатынас пен әдістемелік ... тән ... ... мен ... ... тіл ... ... жолдарын тоғыстыра келіп, тілді
қарым-қатынас құралы ретінде іс жүзіне асыратын әдістің түрі.
Репродуктивтік ...... ... (берген) ақпаратын бәлсенді
(пассив), ырықсыз түрде қабылдау.
Рефлексия – ойланып-толғану, өз түсінігіңді ... ... ... ...... тек ... бағытталған өзгерістер.
Саналылық – оқушылардың игеретін материалды толық түсінуі, оқығанын
жаттанды түрде ... ... ой ... ... ... ... ... бар ақыл-ойын жұмсай отырып, күш ... ... ... ұқсастық байланыстарын немесе оның ерекшеліктерін
анықтау арқылы меңгереді.
Тұлға - дербес әрекет ... ... ... ... жеке ... қайталанбас, ерекше әдісі, адамның ... ... ... – ірі ... бөлшек, дидактикалық бірлік, шама, мөлшер. Яғни оқу
материалын бөлшекке, блокка ... ... ... ... күшейте оқыту) – оқытудың сапасын да,
мерзімін де өзгертпей, бірақ оқу ақпаратын кеңірек көлемде беру.
Қарқынды оқыту технологиясы – жеке ... ... ... ... және ... қабілетін жетілдіруге, қажетті іскерліктері мен
дағдыларын қалыптастыруға бағытталған технология. ... ...... ... ... ... ... қол жеткізіп,
студенттердің шығармашылық қабілетін арттыруға, ... ... ... ... ... бірі.
Жаңаша жаңғырту – белгілі іс-әрекет технологиясына кейбір толықтырулар
мен жаңалықтар енгізу.
Жаңаша ... ... ...... оқу ... ... ... стандартты емес жағдаяттарда ақылмен шешуді ... ... ... жеке ... ... ... игерудегі ерекше түрі.
Ынтымақтастық педагогикасы – талап ету педагогикасынан қарым-қатынас
педагогикасына көшу, балаға ... ... ... оқыту мен тәрбиенің
ажырамас бірлігі. Ынтымақтастық педагогикасының ерекшеліктері: ... ... ... ... ... Оқушы да
субъект, мұғалім де субъект; оқушының жеке басына ізгілік ... мен ... ... ... ... ынтымақтастық қарым-
қатынас.
Тілдік сезім – сөйлеудің тууы мен ... ... ... ... ... сезу.
КІРІСПЕ
Жұмыстың тақырыбы: Тілдік-кешенді талдау технологиясы
Жұмыстың жалпы сипаттамасы: ... ... ... ... ... қарастырылып, оның оқыту қажеттілігі туралы сөз болады. Технология,
педагогикалық ... ... ... ... оқыту үрдісін
технологияландыру заман ... ... ... ... ... тілдік талдауды кешенді жүргізуде тиімді болатын озық технологияларды
анықтау міндеті көзделеді.
Зерттеу жұмысының өзектілігі. ... ... ... ... ... өз ... анықтап алған, бәсекеге қабілетті
мемлекет ретінде танылуы үшін оқыту, білім беру жүйесінде ... ... ... ... ... Жаңа сапалық білімді қалыптастыру да
оқыту үрдісіндегі ғылыми-әдістемелік жетістіктермен байланысты ... ... ... ... ... ... ... тұрғыдан
жан-жақты қаруланған, өмірлік қажеттіліктерін жүзеге асыра алатын дербес
интеллект иесін, ... ... ... да ... ... ... ... бітіру жұмысымыздың тақырыбын «Тілдік-кешенді талдау
технологиясы» деп ...... ... бай, ... ... ... ... жоғары деңгейде дамыған субъектіні ... ... ... таңда тілдік талдау үлгілері, тілдік талдауды жүргізу жолдары –
назардан тыс қалып келе ... ... ... ... ... ... мен оны ... жолдары, оның технологиялық жақтан әдістемелік
жолдарын ұсыну толық өз ... ... ... ... Бұл ... назарға алып, алғаш тілдік талдауды ... бұл ... ... ... ... бірқатар жетістіктерге қол жеткізген
– педагогика ... ... ... ... ... ... талдауды жетілдірудегі «Сатылай ... ... орны ... ... ... ... ... тіл
бірліктерінің теориялық мәселелерін сатылы құрылым арқылы ... ... ... дүниеге келді.
Біздің зерттеу жұмысымызда тілдік талдаудың қажеттілігі басты мәселе
ретінде қойылып, оның ... ... ... ... ... талдау немесе лингвистикалық талдау – тіл бірліктерінің
сипаттамаларын, заңдылықтарын, ерекшеліктерін, бөліну ... ... ... ... ... Бұл ... күрделілігі – оны
оқыту, үйрету әдістемесін, технологиясын ... ... ... ... ... ... қана қоймай, оған жаңаша
қырынан келу – алға қойылған міндеттеріміздің бірі.
Зерттеудің нысаны. Тілдік-кешенді талдау.
Зерттеу пәні. Бұл зерттеу ... пәні ... ... ... ... мен маңызын көрсетеді.
Зерттеудің дереккөздері. Бітіру жұмысына ... ... ... ... ... ... ... тілдік талдау үлгілері алынды.
Жұмыстың мақсаты: Тілдік талдаудың маңызы мен қажеттілігін, ... ... ... ... ... белгіленген мақсатқа жету үшін мынадай міндеттерді шешуді
көздейді:
- технология ұғымына шолу ... ... ... ... ... ... ... тарихына сүйене отырып, тілдік талдаудың маңызды
шарттарын анықтау;
- тілдік талдау үлгілері, олардың қажеттілігі мен маңызын саралау;
- тілдік ... ... ... ... ... ... ретін,
тәртібін көрсету;
- оқытудың инновациялық технологияларын сараптау нәтижесінде ... озық ... ... ... ... рет тілдік талдау тарихына, үлгілеріне шолу
жасалып, тілдік талдаудың негізгі шарттары мен ... ... ... ... жұмысы барысында технология ұғымы кешенді қарастырылып, оның
тілдік талдаудағы орны айқындалды;
- жұмыста тілдік талдаудың тарихы, зерттелуі жан-жақты ... ... ... ... маңызды шарттары анықталды;
- жұмыс барысында тілдік талдау үлгілері ұсынылып, олардың қажеттілігі
мен маңызы сараланды;
- тілдік фактілерді мысалға ... ... ... ... ... ... ... инновациялық технологияларын сараптау нәтижесінде тілдік
талдаудағы озық технологияларды іріктеліп, ұсынылды.
Зерттеудің әдістері: Тілдік талдау үлгілері мен ... ... ... ... ... ... топтастыру, салыстыру әдістері
қолданылды.
Жұмыстың құрылымы: Жұмыс кіріспеден, екі ... ... ... ... және ... тұрады.
І ТІЛДІК ТАЛДАУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ, ОНЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ-ӘДІСНАМАЛЫҚ НЕГІЗІ
1.1 Қазақ тіл біліміндегі тілдік талдау тарихы, зерттелуі
Қазақ тіл білімінде тілдің ... ... ... назар аударып,
оның теориялық және практикалық әдіснамалық негізін орнатуды ... ... ... баршылық. Қазақ тілінің теориясын түсіндірумен шектеліп
қана қоймай, оны тәжірибелік негізде алғаш талдап дәлелдеген қазақ ... ... ... – А.Байтұрсынов. Ғалымның 3 бөлімнен тұратын
«Тіл – құрал» атты кітабы [1] ... ... ... мен ... ... пікір мен тұжырымдарын ұсынған, жаңа терминдік атауларды тіл
білімінде қалыптастыруға зор үлес қосқан құнды ... ... ... ... ... сөз ... – түбір мен қосымшадан сөз ... ... ... де ... ... ... ... Тілдік
талдауға қатысты әдістемелік оқыту жүйесі тіл біліміндегі алғашқы баспалдақ
болып, ... ... ... сүйенетін объектісіне,
құралына айналды. «Тіл – құралда» біріншіден, теориялық мәліметті жан-жақты
түсіндіріп, оны практикалық ... ... ... ... ... ... ... келесі «сынау» сатысында алынған
білімді толық бекіту жұмысы қарастырылған.
«Сынау» деген атау беруде де ... ... бар. ... үйренуші
тілдік фактілерді талдау арқылы өзін-өзі сынауға үйренеді. Эмпирикалық
білім ... ... ... ... ... ... «Рефлекция кезеңі шәкірттердің сезімдері мен ойларының көрініс
табуын меңзейді» [2, ... Бұл – ... ... өздігінен білім
алып, ізденіске деген ... ... ... ... бірі ... табылады. А.Байтұрсынов өз еңбегінде осы мақсатты
көздейді.
Ғалым Н.Құрманованың «Сөз тіркесін оқыту барысында оқушылардың ... ... ... негіздері» атты монографиясында «Тіл ... ... ... ... ... ... ... мынадай
сызба арқылы береді:
1-кесте –
І кезең – нақтылықтан абстрактылыққа қарай жүру ... бұл ... ... ...... ... қарай жүру жолы, бұл – теориялық
білім алу кезеңі» [3, 182-б.]. Осы жүйе бойынша тілдік талдау ... ... ... ... ... тырысады да, «құр
жаттандылықтан» алшақтап, тілдік фактілер негізінде ой-санасында қорытып,
өздігінен ... ... ... ... ... ... қалыптастырған
білімнің әлдеқайда берік болатындығы айқын.
Ф.Оразбаеваның «Тілдік ... ... ... ... тіл ... ... ... сөз етіп, зерттеу
нысанына айналдырғаны және «Оқу құралы», «Сауат ашқыш», «Тіл – ... ... ... ... ... өз алдына
арнайы қарастыруды ... ... ... ... екендігі айтылған. «Кез
келген әдіскер мұғалім ... ... оқу ... тілдік материалдармен
танысып қана қоймайды, сонымен ... ... ... тақырыптарды
оқытудың әдістемелерін де үйренеді» [4, 6-б.] деген тұжырымға ... ... оқу ... ерекшелігі – оқытуда едәуір
тиімді ... ... ... ... ... ... еңбекті жазу
зерттеушінің бойынан теория мен ... ... ... көптеген
факторларды назарға алуын көздейді, әсіресе, білімді игеруде ... ... және ... ... ... ... ... табуда
қажырлы еңбек пен ізденісті қажет етеді.
Тілдік ... ... ... ... оның ... ... ... барынша толық сипаттайтын, теориялық-әдіснамалық негізін
қалыптастырған еңбектер қазақ тіл білімінде аздық етеді. ... ... осы ... мәселені назарға алған тілші-ғалым С.Исаев ... ... ... талдаудың тәсілдері» [5] ... үшін ... ... ... ... ... ... жүйелі оқу құралына айналды.
Тілдік талдаудың өзіндік ерекшелігі мен маңыздылығына қатысты зерттеуші-
ғалым С.Исаевтың: «Мектепте болсын, жоғары оқу ... ... ... ... ... материалды жақсы ұғынып, алынған білімді
тұрақтандырып, оқушының ол ... ... ... ... жолы – ... талдау, өйткені ол талдау арқылы өтілген тілдік
құбылысқа ... ... ... құр ... ғана жаттап емес,
саналы түрде қабылдап, түсіне алғаны, алған білімін өз бетінше практикада
қолдана білу ... ... Егер ... сөздің морфологиялық құрамын,
яғни сөз қандай бөлшектерден тұра алатынын, ... ... ... ... ... ... ... сөйлемді дұрыс талдай білмесе,
жекелеген сөздердің морфологиялық құрамын (түбірін, қосымшаларын, ... ... ... ... сөздердің байланысын дұрыс таба алмай,
сөйтіп, сөзге сұрақты дұрыс қоя ... ... ... ... ... ... ... білімі жеткілікті дей алмаймыз. Демек, сөйлемді
грамматикалық ... ... ... білу тілдік құбылыстардың мәнін оқушының
нақты түсінуімен, ... ... ... ... байланысты» [5, 5-б.] деген пікірі де орынды айтылған. Себебі
үйренушінің бар ... ... ... арқылы шыңдалмаса, арадағы
байланыс үзіліп, түбегейлі білімді қалыптастыра алмайды, сапасыздыққа
жолығады.
Тілдік ... ... ... ... ... ... жуықтайтын үлгіні ұсынған ғалым – М.Достанов. Зерттеуші-ғалымның
«Қазақ тілі ... ... және ... ... ... әдістері» [6, 47-б.] деген еңбегінде талдаудың
дәстүрлі үлгісі берілген және ... ... ... ... ... болу үшін ... сызбалар келтірілген.
Автордың пікірінше, оқытудағы бірден-бір кемшіліктердің бірі –
оқулықтарда дайын мысалдардың берілуі. Сондықтан ... ... ... ... ... болатын, қорытынды жасауға ... ... ... ... бұрынғы оқулықтарда келтірілген талдау үлгілерінің
кемшіліктерін сынай отырып: «Қазақ ... ... ... ... ... ... ... берілген: «үйдің – зат есім, ілік
жалғауында тұр, іші – көмекші есім, шай – зат есім». ... ... ... ... ету – дәстүрлі методиканың сілемі. Ал, қазіргі талап басқаша.
Зат есім ... ... ... ерекшеліктерінен әлгі
көрсеткіштерді ғана қамту шәкірттің ой-өрісі дамуын тежейді» [6, ... ... ... ... ... ... кең үлгісін үйретуді жөн
көреді.
С.Исаев орындалу тәсіліне қарай ... ... ... және ... атап ... ... ... – көбінесе сыныпта, дәрісханада
жүргізіледі, жазбаша талдау негізінен үйге тапсырма ретінде беріледі ... ... ... ... ... көбіне оқушылардың білімі әбден
жетілген кезде, ... ... ... ... [5, ... ... ... білімін дамытуда тілсіз сызбалардың
қызметі зор [5, 9-б.]. Кестеде белгіліден белгісіздікке қарай табу әдісі
қолданылып, ... ... мен ... ... ... ... Мұндай
кестелер көбіне дерексіз ұғымдар мен қатынастарды бейнелеуде тиімді болады.
Белгісіз бағандарды толтыру арқылы ... ... ... ... ... ... ... М.Достанов талдау барысында қарама-қарсы қою әдісін қолданады:
К – дауысты емес, дауыссыз;
О – дауыссыз емес, дауысты;
Л – дауысты емес, дауыссыз [5, ... Ә – ... ... ... тілдік дыбыс;
б) Ә – дыбыстауда кедергіге ұшырамау, ... ... ... ... ... ... ... қарай дауысты дыбыс [6, 38]. Бұл әдіс
арқылы оқушының білімі тұрақталып, талдауда қателеспеуге ... ... бұл ... мектеп тәжірибесінде жаттықтыру мақсатында
қолдануға болады, ... ... оқу орны үшін ... аздау, себебі
уақыт шығындалады және дамытушылық мақсаты ... ... ... ... және ... қатар талдау әдістерін ұсынады. Мұндағы ескеретін бір жайт, белгілі
бір талдауды фонетикалық талдау, ... ... т.б. деп жеке ... ... ал ... ... ... ұтымды тұстарының бірі
материалды белгілі бір тұтастықтықтың көлемінде ... әрі ... ... өзара байланысын көрсетеді. Мұны сабақтастық,
өзара жалғастық принципі ретінде ... ... ... те ... ... қажеттілігін меңзеп, оны
«шендестіре талдау» деп атайды: ... ... ... ... және ... ... солармен шендестіре жүргізу керек.
Оқытуда бұндай тәсілдің екі жақты ... ... ... ... әр ... ... жетіле түседі, екіншіден, олар кейбір
грамматикалық категориялардың сырын біледі» [7, 7-б.] дей ... ... ... жалғауының формасы алты түрлі: -лар, -лер, -дар, -дер,
-тар,
-тер. Осылардың ішінде соңғы төртеуі фонетикалық варианттар, ал ... ... ... ... ... байланысты болады, яғни сөздің түбірі не
жуан, не жіңішке болуымен, не қатаң, не ұяң ... ... ... ... дыбысы да құбылып отырады. Бұл заңдылықты морфологиялық
материалға негізделген фонетикалық талдау арқылы түсіндіру ... [7, ... деп ... Яғни ... ... ... ... қарасақ,
талдау барысында бір тілдік фактінің ерекшеліктерін, көптеген сыры мен
қырларын ашамыз. Ал, жеке дара ... ... ... ... ... ... бірліктерге бір бағытты жеке сипаттама ... ... ... ... ... бастап, көптеген
сызбаларды ұсынып, барынша тиімді тілдік талдау үлгісін қалыптастыруға бар
күш-жігерін ... ... ... ... ... деген әдістемелік еңбегінің мазмұндық құрылымы мынадай
бөлімдерден тұрады:
1.Фонетикалық талдау;
2.Грамматикалық талдау:
а) ... ... ... ... ... ең кіші ... зерттейтін ғылым саласы фонетикадан
бастап грамматикаға дейін қамтып ... ... ... ... бағытталғандықтан, лексикалық талдауды қоспайды. Тілдік талдауда
тізбектеліп, бір-бірімен ұштасып жатқан талдаудың үлгісі мен ретін ұсынады.
Мысалы, сөзге ... ... ... ... дыбыстық мінездеме
беруді алғашқы баспалдақ ... ... ... ... жағынан
талдау деген – оның ... ... ... ... көрсету, дыбыстардың дауыс қатысына қарай, жасалу жолы мен
орнына ... ... ... ... кейде сөз құрамында болып
отыратын бір дыбыстың әсерінен екінші дыбыстың өзгеруін ... [8, ... Яғни ... ... ... ... ғана ... Талдау барысында
қатаң сақталған тәртіп жоқ, тек ... ... ... ... анықтау оқытушының түрткі, демеу сұрақтары арқылы анықталып
тұрады.
М.Достановтың фонетикалық талдауға ... ... ... ... ... фонетикалық талдауды бес саты арқылы береді:
1. Дыбыстық мінездеме;
2. Буын түрлері;
3. Орфоэпиялық заңдылық ... ... ... ... Буын ... Орфографиясы бойынша жазылуы;
5. Қай тілдің графикасына негізделгендігі [6, 40].
Ал, әдіскер-ғалым Н.Оразахынова «Сатылай ... ... ... ... екі ... ... ... математикалық тәсілмен мінездеме беру;
2.Сөзге фонологиялық талдау жасау.
Фонологиялық талдауды мынадай ... ... ... ... ... жазылу жолдары;
ә) Буын,оның түрлері;
б) Екпін;
г) Үндестік заңы, буын үндестігі;
д) ... ... [9, ... ... ... ... фонетикалық талдауды әдеттегідей дыбыстық
мінездеме беруден бастаса, сатылай кешенді талдау технологиясы бойынша
дыбыстық ... ... ... ... ... ... ... және талдау барысында мынадай шартты белгілерді негізге
алады:
О – жалпы дыбыс
 – дауысты дыбыс
∆ – ... ... – жоқ ... ... ... = О = = ... (е, ұ) ... О
Ш: Ел-жұрт = 6о = = ?
4 (л, ж, р, т) ... О
1 (ұ) тіл арты ... ... 2 ... (е) тіл алды ... ... + 1 (е) ... ашық
ә) 2 ... (ұ) ... (ұ) ... 2 = ;
1 (е) ... ... ... 1 (т) ... ∆ + 1 (ж) ұяң ∆
4∆ = ;
2 (л, р) үнді ... ... ... ... ... (т) ... ∆ + 1 (ж) ызың ∆
4∆ = ;
1 (р) ... ∆ + 1 (л) ауыз ... ... 4∆ = 1(ж) тіс ∆ + 2(р, л) тіл алды ∆+ 1 (т) тіл мен тіс ... ... байқайтынымыз, Н.Оразахынова дәстүрлі талдау үлгісіндегі дыбыстық
мінездемені барынша ... ... ... көп сөзділіктен, ұзын сонар
жазудан құтылса, математикалық есеп ... ... ... белгілер
негізінде нақтылыққа, жүйелі, жылдам ойлауына әсер етеді. Бұл – ... ... ... жолы әрі ... тез ... ... ... үндестігі мен буын үндестігін бір сатыда қарастырса,
Н.Оразахынова жеке сатыларға бөледі. Соңғы сатысында сөзге ... ... ... ... ... принципімен көрсетеді.
Уақытты үнемдеу мен графикалық модельдеу ... ... ... ... ... ... ... да түрткі болуы
әбден мүмкін.
Фонетикалық талдаудан кейін екінші кезекте морфологиялық талдау ... ... ... ... ... ... ... қай сөз табынан жасалғандығын, олардың бір-бірімен
байланысу жолдарын ажырату ... ... ... [10, ... морфологиялық талдауды екі ыңғайда жүргізеді. Біріншіден, сөзді
құрамына қарай талдаса, екіншіден, сөз таптарына қарай ... ... ... ... түбір я туынды сөз және қандай жұрнақ арқылы жасалғанын
көрсетіп, қай сөз ... ... ... сол сөз ... мағыналық
жағынан, тұлғалық түрленуі жағынан түрлерін еске түсіру үшін қай ... ... ... ... ... қажет» деп пайымдайды [5, 33-б.].
«Қолындағы» деген сөзді мысалға келтіре отырып, автор ... ...... сын ... қол – ... -ы – ... жалғауының
ІІІ жағының грамматикалық көрсеткіші, -нда – жатыс септік, -ғы – ... сын есім ... ... ... [5, 31-б.]. ... сөз ... мен
сөз табына қарай ғана талдап кетеді.
Н.Оразахынова морфологиялық талдауды сөзжасамдық ... ... ... ... сөздің аналитикалық, синтетикалық, аналитика-
синтетикалық, синтетикалық-семантикалық, ... ... ... Бұл ... маңызды ерекшелігі алғаш рет ... ... ... ... ... да ... талдайды. Бұл
– тілдік бірліктерді тұтастықта, бір кешеннің ішінде қарастырудың оңтайлы
жолы. Автордың айтуынша, үйренушілер «бір мезгілде ... ... ... есіне түсіріп, қайталап, дәлелдеп, ... ... ... [9, ... ... ... мынадай кесте арқылы түсіндіреді:
2-кесте -
[9, 5-6-б.].
Бұл жағдайда дәстүрлі талдау үлгісіндегі ... ... ... ... негізде оқытуға деген бетбұрыс жасалды.
Жоғарыда мысалға ... ... ... -ы – тәуелдік жалғауының
ІІІ жағының грамматикалық көрсеткіші, -нда – жатыс ... ... ғана ... ... ... болатындығы және
тәуелдік, септік, көптік категорияларының зат есімге тәндігі, өзге ... бұл ... ... ғана ... ... ... Үйренуші осы жолмен талдау арқылы тілдік фактілерді
салыстыруға, айырмашылықтарын, ерекшеліктерін өздігінен табуға ... ... ... ... ... ... кешенді
талдау үлгісі:
Домбыра
1. Бұл сөз бір құрамнан тұр: домбыра.
2. Тұлғасына қарай – негізгі ... ... ... ... ... ... ... Құрылысына қарай – дара. Себебі бір ғана
негізгі
түбірден тұр.
4. Сөзде бір лексикалық, екі грамматикалық
мағына бар.
5. ... ...... ... ... ... ... грамматикалық мағынасы – лексикалық
мағынаның жалпылануынан жасалған жалпы грамматикалық
мағына – зат есім.
6.2. Екінші ... ... – атау ... ... берілген категориялық-грамматикалық
мағына – атауыштық мағына.
7. Домбыра – не? деген сұраққа жауап береді. Ендеше, бұл –
зат ... есім ... – кім? не? ... ... ... жауап
беріп, заттың, нәрсенің атын білдіретін сөз табы.
8. Мағынасына қарай:
а) Жалпы. Себебі, біркелкі заттардың жалпылай аталуы.
ә) Жансыз. Себебі, ... иесі ... ... ... ... ... ... ұстап, тануға боларлық
зат
атауы.
в) Нақты. Себебі, деректі болған нәрсе нақты болады [10, 49-б.].
Морфологиялық ... ... ... ... ... ... ... түпкілікті айырмашылықтары бар. Біріншіден, жалаң сөз
құрамы мен сөз таптарын ажыратудан тұрмайды. ... ... ... мағынасы қатар қамтылады. Үшіншіден, сөз табына ... ... ... ... ... және оның бөлінісі
түсіндіріледі, ережесі айтылады. Кешенді қарастырудың нәтижесінде үйренуші
сөздің құрамын ажыратып қана ... ... ... ... ... ... мағынасын жазу арқылы сөздікпен жұмыс
істеуге дағдыланады.
Тілдің сөздік құрамын, ... ... тіл ... ...
лексикология. Тілдік талдаулардың ішінде айрықша орны бар, ... ... ... ... ажыратуға, сөз байлығын дамытып молайтуда
зор септігін тигізетін – лексикалық талдау.
М. ... ... ... ... ... тәртібі мынадай:
І Сөздің семантикасы бойынша:
а) сөздің тура, ауыспалы мағынасы;
б) контекстілік мағынасы бойынша;
в) сөздің көп ... ... ... ... қатары;
ІІ Лексикологиялық негізде деп ... ... ... ... ... ... бойынша қай тілден алынғандығы, шығу тегі;
IV Лексикографиялық негізде сөздікте қамтылған-қамтылмағандығы;
V Диалектологиялық ... деп ... ... әдеби тілге жататындығы
қарастырылады [6, 47].
Автордың үлгісінде сөздерді этимологиясы бойынша талдату үйренушілердің
бойынан жан-жақты ізденісті ... ... әрі ... бір ... ... ... этимология саласы тілдік фактінің қай тілден алынғандығымен
қатар оның ... ... ... ... ... ... анықтауды
талап етеді. Сондықтан бұл сала өз ... ... ... ... міндеттейтін болғандықтан, біздің пікірімізше, ... бұл ... ... ... ... лексикалық талдауды сөзжасамдық және ... ... ... ... еңбегінде лексикалық талдау жан-
жақтылығымен сипатталады. Бір сөздің бойында табылатын барлық мағыналық
ерекшеліктері түгелдей ... ... ... ... атауыш (номинатив) немесе
тура мағынасы
ІІ. ... шығу ... ... ... ... ... ... мағына:
а) көп мағыналы сөз; ә) омоним;
б) синоним; в) антоним; г) ... ... ... орыс ... ғ) табу;
д)эвфемизмдер;
е)дисфемизмдер.
ІІІ. Сөздердің тіркесу сипатына байланысты
туған
мағыналары:
1. Сөздің еркін ... ... ... ... Синтаксистік шартты мағынасы
ІV. Сөздің стилистикалық қызметіне байланысты туған
мағыналары:
1. Бейтарап ... ... ... ... пен фигуралардың түрлері)
3. Терминдік мағына
V. Сөздердің қолданылу ... ... ... қолданылу өрісіне байланысты түрлері: а)
жалпылама
лексика; ә) қолданылу өрісі тар лексика; б) сөздердің
стильдік
қызметіне байланысты ... в) ... ... ... ... [9, ... ... сызбаны қолдана отырып, автор «Қас» сөзіне лексикалық талдау
жасайды:
1. Бұл – атауыш немесе тура ... ... ... ... атап ... тұр.
2. Сөздің шығу тегіне байланысты – ... сөз. ... ... қалпы тұрғысынан
қарағанда, ары қарай бөлшектенбейтін түбір ретінде
танылатын дербес сөз.
2.1. а) Бұл – ... ... ... ... ... ... бар сөз. ... қасы ... ... қас – ... 2.1. ә) Бұл – ... сөз. ... ... бар сөз. ... қас, ... б) Бұл – антоним сөз.
Мысалы: қас – дос.
3.1. Сөздердің тіркесу сипатына байланысты –
фразеологиялық байлаулы ... сөз. ... ... әбден қалыптасқан, құрамын өзгертуге
келмейтін, бәрі тұтасып бір ... ... ... ... ... ... ... сөз.
4.Сөздің стилистикалық мағынасына байланысты –
бейнелі мағынадағы сөз. Себебі адамның сезімі ... ... ... ... ... ... ... сипатына байланысты –
жалпылама лексикаға тән сөз. ... ... ... ... ... ... ... сызбада көрсетілгендей, автор ... ... ... оның ... ... қолданылуын да назарға алады.
Бұл үйренушінің бойында тілдік фактіні лексикалық талдаумен ... ... ... сөзді талғап, таңдап жұмсауына, ... ... әсер ... Сөзді стилистикалық жағынан қарастыру жоғары
білімділік пен мәдениеттілікке тәрбиелейді. ... ... ... ... қызметіне байланысты ... ... ... ... ... деңгейде дамығандығын
да ескеріп отырады.
Н.Оразахынова лексикалық талдаудың маңыздылығын: «...лексикалық талдауда
оқушылар сөздің атауыш ... тура ... ... шығу ... ... мағынасын, сөздердің тіркесу сипатына байланысты туған ... ... ... ... мағыналарын, қолданылу сипатына
байланысты туған мағыналарын жеке-жеке сатылап, ... ... ... ... ... ... сатылай кешенді талдау арқылы оқушылар ... ... ... әр ... қыр-сырын, мағынасын, басқа сөздермен
қарым-қатынасын анықтауға машықтанады. Әдеби тіліміздің байлығын ... ... ... ... ... зерттеу еңбектерінде аталып өткендей,
үйренушілер үшін қиындық тудыратын, көп ... ... ... түрі – ... ... ... құрылысына, сөйлем
мүшелеріне, байланысу тәсілдеріне ... ... ... ... ... сабақтастықта, байланыста қарау білік-дағдысын қажет етеді.
Фонетикалық, лексикалық, морфологиялық талдауды білмей ... ... ... ... ... ... ... ажырағысыз
бірлікте қарастыру тілдік құбылыстар жөнінде жүйелі, бірізді, ауқымды білім
қалыптастыруға өз үлесін қоспақ.
«Кестелі грамматика» еңбегінде синтаксиске ... ... ... ... жүйеде тілдің синтаксистік жағы айрықша мәнге ие. Ойды
бейнелеу үшін жеке ... ... алу ... ... ... ... ... арасындағы ... да білу ... ... Егер ... ... ажырата алмасақ,
мағыналық және грамматикалық ... ... ... ... ... ... анықтауда көп қиындықтар ... ... ... ... ... ... тілінің лексика,
морфология, синтаксис, пунктуация, орфографиясын зерттеп ... ... ... [12, 156-б.] естен шығармағанымыз жөн.
«Кестелі грамматикада» сөз тіркесіне қарай талдау, жай сөйлем мен
құрмалас ... ... ... ... Жай ... ... ... мақсаты, құрылысы, сөз тіркестерінен ... ... ... модальділік қарастырылады. Сөйлем мүшелерімен қатар
сөздердің морфологиялық құрамы да талданады. ... ... ... ... талдайды:
Тауды қалың тұман басып жатыр екен (О.Бөкеев).
Сөйлемде екі сөз тіркесі бар: ... ... ... ... қалың тұман.
Сөз тіркесі: тауды басып жатыр екен
І Сөздердің арасындағы синтаксистік қатынас – толықтауыштық.
ІІ Грамматикалық ...... ... ... ... ... сөз тіркесінің түрі: етістікті тіркес; 2) Моделі:
зат есім + ет. (табыс септік ... сөз бен ... ... ... түрі: меңгеру; 4) Байланыс тәсілі: синтетикалық ... ... 5) ... күрделі (басыңқы сыңары үш сөзден жасалған).
Сөз тіркесі: қалың тұман
І ... ... ... ...... ... мағынасы – зат пен оның сапасы.
ІІІ Құрылымы:
Басыңқыға байланысты сөз тіркесінің түрі: ... ... 2) ... ... + зат есім; 3) Байланыс түрі: қабысу; 4) Байланыс тәсілі: аналитикалық
(орын тәртібі); 5) Құрылысы: дара [12, 203-б.].
Бұл ... сөз ... ... ... кең ... ... әрі
реттілікті, тәртіпті сақтай отырып, сөз тіркесін ... ... ... сөз ... қатысты ерекшеліктердің барлығын
есепке алуда ғылымилық пен жүйелілік тұрғыдан жақсы қамтылған.
Ал, сөз тіркесін зерттеу еңбегінің ... ... ... ... бір сөз ... ... мынадай талдау үлгілерін атап
кетеді:
1. Жүйелік талдау (жүйенің ішіндегі жүйе ретінде қарастыру);
2. ... ... ... талдау (сөз тіркесіндегі түрлілік пен қарама-
қарсылықты анықтау);
4. Синтагмалық талдау;
5. Компоненттік талдау (сөздің ... ... ... ... ... ... жүйесіндегі мағыналық бөлшектердің
болмысын тарата тану);
6. Трансформациялық талдау ... – тіл ... ... ... ... барысында жаңа синонимдік қатар
пайда болуы);
7. Транспозициялау;
8. Контаминациялық құбылысты талдау (контаминация – сөз ... ... ... ... бір сөз ... ... ... семантикалық жақындық негізінде конструктивтік тұрғыдан
әсер етуі);
9. Комплекстік талдау [3, 148-б.].
Тілдік құбылыстардың тереңіне үңілген ... ... ... ... ... ... Бұл дегеніміз – ... ... тура сара ... грамматикада» жай сөйлемді талдаудың үлгісін былайша
келтіреді:
Кеңсенің алдында үш-төрт арба тұр ... ... ... ...... ... Сөйлемнің соңына қарай
интонация бәсеңдейді.
2. Эмоционалдық бояуы жағынан – лепсіз.
3. Модальдігіне қарай – болымды.
4. Құрылысы – мүшеленетін ... ... ... ... – белгілі бір мөлшердегі
субъектінің белгілі бір мекендегі іс-қимылы.
6. Құрамы – екі құрамды.
7. Тұрлаусыз ... ... ... – жайылма сөйлем.
8. Хабардың толықтығына қарай – толымды сөйлем [12, 204-б.]. – мұнда
тек бастауыштың ... ... ... ... ... Ал, ... мүшелеріне талдау баяндауыштан бастап өзге
сөйлем мүшелеріне сұрақ қою ... ... жай ... ... ... ... түрлеріне,
модальдігіне және сөйлемнің стильдік ерекшелігіне қарай талдап өтеді.
Х.Арғынов «Жай сөйлем ... ... ... ... ... ... ... Ә.Ермеков, Ш.Әуелбаев секілді
желілі сызба арқылы береді. Автордың талдауындағы ... ... ... ... сөз ... қатысты синтаксистік қатынастар,
байланысу түрлері шартты ... ... ... ... ... ... міндетті жұмысын мезгілінде орындады.
Кім? Не ... ... ... 28-б.].
Шартты белгілер:
қиысу
меңгеру
қабысу
● ● жанасу
матасу
Автор сөйлем мүшелерін бастауыштан бастап талдайды. Сөйлем мүшелері мен
сөз тіркестерінің ... ... ... ... графикалық модельдеу,
бір жағынан, көрнекі түрде ұйымдастырылса, ... ... ... ... еш ... тудырмайды.
Н.Оразахынова бойынша синтаксистік талдауда жай сөйлем синтаксисі басты
нысанға ... ... ... ... ... ... ... қарай бөлінісі, сөйлем мүшелері, жай сөйлемнің түрлері, сөз
тіркестері, ... ... ... ... жеті саты ... [9, ... ... жалаң сөйлем мүшелерін немесе сөз тіркестерінің
байланысу түрлері мен тәсілдерін атап қана қоймай, әр ... ... ... ... ... қай ... ... жататындығын анықтаумен
қатар оның морфологиялық құрамын да атап өтеді. ... ... ... де ... ... ... ... қажет ететін грамматикалық ережелер логикалық жүйелілікке сүйенген
тірек сызбалар арқылы түсіндірілсе, ... ... ... жеңіл болатыны түсінікті. Автор ... ... ... жүргізудің нәтижесінде үйренуші «сөйлем мен сөз тіркесінің
айырмашылығын, ... ... ... ... ... түрлі модельдерін, синтаксистік байланысқа түскен сөздердің
арасындағы қарым-қатынастарды, сөйлем ішіндегі сөздердің ... ... ... қол ... [14, 383-б.] негіздейді.
М.Балақаевтың пікірінше, ... ... ... меңгерген
шәкірттің тіл мәдениеті де жоғары болады. «Сөйлемдегі сөздердің қарым-
қатынасын, байланысу заңдылығын ... ... кісі еш ... ... ... әр ... өз орнында, тиісті синтаксистік ... ... ... ... ... ... ... тауып дұрыс қиыстырады,
артық сөз қолданбайды, керекті сөзді шеттетпейді, ... ... ... ... ... ... ... ете
алады. Тілге деген сезімін күшейтеді» [15, 75-б.] деп тұжырымдайды. ... ... ... ... құбылыстардың заңдылықтарын, қыр-сырын ... ... тез ... ... Сол ... ... ең жоғары
деңгейде игеріп, ана тіліне деген ... ... ... ... де ... ... ... тілдік талдау тарихында жеке дара талдаудан, яғни дәстүрлі
үлгіден ... ... ... ... ... қамтуға қадам
жасаған қатар және кешенді талдау ... ... ... байқауымызға болады. Егер дәстүрлі талдауда тілдік талдау
жай ғана ... ... ... тұрғысынан тексерудің құралы болса,
кешенді талдауда білімді ... ... ... түрде
меңгерту тәсіліне екпіндеп, үдере көшкендігі айқын, әрі тыңнан сара ... ... ... ... ... ... ... Тілдік талдаудың негізгі шарттары
«Талдау» терминіне энциклопедиялық сөздікте мынадай ... ... ... ... ... ... аса қарапайым кіші
мәселелерге бөлуден тұратын зерттеу рәсімін сипаттау үшін, содан ... ... ... ... ... ... ... шешу үшін
сәйкес келетін арнайы әдістерді пайдаланғанда қолданылады» [16, 23-б.]. Ал,
түсіндірме сөздікте «Талда» етістігі бір-бірлеп ... ... және ... ... ажырата зерттеу мен тексеруді атайды [17, 778-б.].
Сонда егжей-тегжейіне, бүге-шүгесіне дейін қамтылған, жан-жақты ... ... ... ... талдауды жүргізу үйренушінің бойынан анализ бен синтездік ойлау
әрекетін қажет етеді. Күрделі ... ... ... ... ... ... ... қалыптастыруға немесе мәселеге жаңаша қырынан қарауға
әрекеттеседі. Тілдік талдаудың тарихы мен қазақ тіл ... ... ... үлгілері жай ғана үлгі немесе сызба ... ... Сол ... ... ... қажеттілігі мен маңызын анықтауға
көмектесетін ... мен ... ... алу ... ... маңызды шарттарының бірі – жеңілден күрделіге ... ... ... ... ... оны ... ақпаратты қабылдауды мейілінше оңайлатады. С.Исаев тілдік талдау
жүргізуде осы принципті ... ... ... ... ... ... ... атамай, негізгі морфема және қосымша морфема деп
береді. Талдау ... ... ... ... алып тастап, түбір,
жұрнақ, жалғаудың өзіндік ... ... ... ... Көл – ... ... морфема, -дің - қосымша морфема, ілік септік
жалғауы [5, 22-б.].
2. Жаға – түбір, -сы -тәуелдік ... ІІІ ... ... ... ... ... -ғы - сөз ... морфема [5, 23-б.].
Кез келген талдауға көшпес бұрын оқушыны ақпаратпен ... ... ... ... ерекшеліктерімен таныстыру керек, келесі сатыда
тілдік фактілер негізінде ... өз ... ... сол ... ... ... өзіндік ереже шығаруына жол ашады. Мұны ... ... деп ... ... ... үйренушінің жеке басында
пайда болған ойлары, идеялары, түсініктері, ... ... ... мен жауаптары, дәлелдері, ұстанымдары, уәждері мен ... деп ... [2, ... ... ... жүйелілікті қажет етеді. Мәселен, морфологиялық
талдауды өтпес бұрын синтаксистік талдауға көше алмаймыз, ... ... ... үзіледі. Ә.Байжоловтың ... ... ... ... атты ... атап көрсетілгендей:
«Тілге байланысты талдау жұмыстары неғұрлым дәйекті және ... ... ... оқушылардың грамматикадан алған мағлұматы солғұрлым
айқын, тиянақты және берік ... да ... [18, 58-б.]. Осы ... ... ... ... шағын көлемінен бастап едуәуір мол
көлеміне дейін қамтуға болады. Ғалым Н.Құрманова атап ... ... ...... орналасқан бөлшектердің тұтастығы» [19, 55-б.]
десе, Н.А.Оразахынова жүйелілікті ... ... ... ... ... атап, «...әуелі бір мазмұн-мағына туралы айтып
түсіндіріп, келесісінде екінші бір ... ... ... ... соңғының іштей бірлестігін сақтай отырып, жалғастыра айту» [9, 60-б.]
деп түсіндіреді. Ал, «Морфологияны оқытудың ... ... ... ... ... ... ... үнемі еске түсіріліп,
жаңадан түсіндіріліп жатқан материалдармен қабаттаса жүрген дұрыс» [20, 8-
б.] деп топшылайды. Ж.Н.Сүлейменова жүйелеу ... ... ... ішкі
механизмі арасында логикалық байланыстар, жеке элементтер арасында ішкі
шартты байланыстар орнату, ... ... ... ... ... [21, 27-б.] дейді. Сонымен, жаңа білімді игеру
жолында жүйелілік ұстанымы ең ... ... ... алынады.
Жүйелілік ұстанымын басты негізге ала отырып, С.Исаев фонетикалық талдау
көлемін ... ... ... мен дауыссыз дыбыстарды бір-бірінен
айыра тану жолы; дауыстылардың алтыға бөлінуі (жуан, жіңішке, ... ... ... ... ... ... ... қарай бөлінуі
(ерін, тіс пен ерін; тіс; тіл ұшы; тіл ... тіл ... тіл ... көмей)
және жасалу жолына қарай (шұғыл, ызың) бөлінуі» [5, 7-б.]. Тіл дыбыстарының
толық ... ... ... ... ... ... буын ... ретімен талдайды. С.Достанов та осы ... ... ... ... «Дыбыстық негізде» деп талдау
үлгісін ұсынады. Дыбыс үндестігіне қатысты сөздегі ... ... ... ... да ... ... [6, 40-б.]. Ал С.Исаев мұнымен қатар
орфографиялық заңдылықтың принциптерін атап өткен жөн деп санайды, талдау
барысында ... ... де, ... ... ... қою ... – Жүніспек неге Жүнісбек болып айтылмайды?
Жауап: – Мұнда ... ... заңы ... қатаң «с» дыбысының әсерінен «б» дыбысы қатаң сыңары «п»-ға айналып
тұр.
Сұрақ: – Неге айтылуы бойынша жазылмаған?
Жауап – ... бұл сөз ... ... ... ... [5, 16-б.].
Ғалымдардың еңбегінде фонетикалық талдауды кез ... жеке ... ... емес, оны сөйлемнен белгілі бір сөзді таңдау арқылы береді.
Бұл – ... ... ... ... ... ... ... тұтастықта көрсету үйренушінің ... ... ... ... айқын.
Алдыңғы тұжырымдарды нақтылай келе, С.Исаев фонетикалық талдаудың
маңызын: «Демек, фонетикалық талдау – тіл ... әрі ... ... ... ... ... ... айтылған қағиданы іс жүзінде
көрсете отырып, нығайтудың бірден-бір жолы» [5, 17-б.] деп ... ... буын ... ... ... ... – А, ... – В деп
белгілеу арқылы белгілі мәнде формуласын, моделін ұсынады:
«1. Ашық буын: А, ВА: ә-ке, а-па. 2. ... ... АВ, АВВ: от, өрт, ... ... ВАВ, ... бал, кел, ... ... [5, 17-б.]. Соның
нәтижесінде оқушының ... ... ... үшін ... шартты
белгілердің тиімді болатындығын ескеру керек.
Белгілі ғалым Ш.Әуелбаев «Қазақ тілі синтаксисі мен пунктуациясын
оқытуға арналған ... ... [22] ... оқу ... ... ... мен тыныс белгілеріне қатысты мәселелерді
қозғайды. ... ... ... ... сызбаларға ерекше мән береді.
Тура желі, қосымша желі, ... желі ... ... көптеген құрылымдық
сызбалардың үлгісін келтіреді. Мәселен, тура желіге:
Биыл екінші бригада жылдық жоспарды ерте орындады.
[22, 26-б.] –
деген ... ... ... біріншіден, сөйлемді тұтасымен беру арқылы
оның ... ... мен ... ... ... ... ... баяндауыш және оған қатысты тіркестерді, содан
кейін бастауыш, оған ... ... ... тура желі ... көрсетеді, екіншіден, жалпыдан жалқыға өту әдісін қолданады.
Талдаудың бұл әдіс-тәсілінде практикалық дағдыға төселдіру арқылы ... ... ... ... болатындығы сөзсіз. Автордың
айтуынша, «Қазақ тілі грамматикасының көптеген оқу материалдары санамалап
берілетін білім ... ... ... жеке ... мазмұндарын
есте берік сақтау оқушылар үшін едәуір қиындықтар тудыратыны аян» [22, 30-
б.]. Сол себепті, егер теориялық материалды ... ... ... бір
құрылымға салу арқылы бөлшектеп, ... ... ... ... берік сақталып, тілдік фактілерді дұрыс талдауға жол ... ... ... ... ... ... басшылыққа алғанымыз
жөн.Үйренушінің көру, есту, сезім мүшелерінің қызметін оқу ... жаңа ... есте ... ... жағдай жасайды. Тілдік
талдауда қолданылатын ... ... ... ... ... матералдар және аудио-визуалды құралдар ... ... ... жөн. Егер ... ... ... ... жұмысын іске қосса, екіншіден, есте сақтау
қабілетінің «қайта жаңғырту» бейнелілік әрекетін қалыптастырады.
Ш.Әуелбеков бұл еңбегінің практикалық маңыздылығы ретінде: «Ажыратушы
не ... ... ... керек ететін қажетті сөйлем құрылымдарына
оқушылардың ... ... таба ... сөзі ... даяр ... ... табу арқылы сөйлем құрастыру; берілген сөйлемді жазбай,
есту арқылы ... ... ... ... ... ... ... мысалдарды іздеуге төселу» [22, 39-б.] деп көрсетеді. Яғни ... есте ... ... ғана ... ... ... дұрыс шешім қабылдауына септігін тигізеді.
Тілдік талдаудың маңызды ұстанымдарының бірі – ... Егер ... ... ... ... ұзыннан-ұзақ жаздыртып отырсақ, уақыт
жағынан ұтыламыз. Сондықтан бұл ... ... бір ... ... ... ... айтып өткендей, мұнда сызбалардың атқаратын
қызметі зор. Ал С.Исаевтың ... ... ... түрде тілдік
талдаудың толық үлгісімен танысып алғаннан кейін қысқартылған ... ... ... ...... ... ашық ... – жіңішке, езулік, ашық дауысты;
О – жуан, еріндік, ашық дауысты – деген мысалды келтіре отырып, «егер
кез ... ... ... дыбыстарды осы жолмен талдаса, оқушылар мен
студенттер екі нәрседен ұтады: біріншіден, тіл біліміне қойылып жүрген ... ... ... ... ... [5, 10-б.]. ... ... толық меңгеру барысында біртіндеп ықшамдау принципіне
көшкен тиімді.
Ә.Байжолов талдаудың «толық» және «ішінара ... ... ... ... бір ... не жеке ... ... не ішінара талдауға
болады. Толық талдауда алынған мысал грамматикалық (немесе фонетикалық)
белгілері жағынан ... ... Ал ... ... ... бір
мақсатқа орайластырыла жүргізіледі» [18, 59-б.]. Егер ... ... ... қаншалықты меңгергенін және соған қатысты білік-
дағдысын қажет етсе, ал ... ... ... ... өткеннен кейін,
кейбір тілдік мәселелерді бекітіп пысықтау мақсатында ... ... ... ... бұл ... ... көлеміне байланысты «жан-
жақты талдау» және «шағын талдау» деп ... ... ... ... ... зат есімдерді ғана атап көрсет, жіктеу есімдіктерін ... ... ... Бұл ... әрине, не морфологиялық, не синтаксистік
болуы мүмкін. Жан-жақты талдау берілген тексті, яки ... ... ... қамтып, толық сипаттау керек болған жағдайда қолданылады» [7, ... атап ... ... ... ... ... ұту ғана ... сонымен
бірге, теориялық материалды, талдауды шашыраңқы түрде емес, ... ... ... ... ... ... бергеніміз
дұрыс. Тілдік талдаудың ықшамдалған үлгісі өзара ... ... ... ... ... ... ... артуына
септігін тигізеді.
Тілдік талдауды жүргізу жаттығу жұмыстарымен тығыз ... ... ... ... жолы ... ... оны жүзеге
асырудың құралы – жаттығу жасату. ... ... ... сүйене
отырып дәлелдеп, әр сабақ сайын ... ... ... ... ... ... ... «Қазақ тілін мамандыққа
байланысты оқытуда жүргізілетін жаттығулар» атты мақаласында үйренушінің
грамматикалық заңдылықтарды жетік меңгергенінің ... оны ... алуы мен ... ... қолдану екендігін айта кетіп: «...тіл
үйрету тілдік нұсқаларды оқушыға білгізу және ... ... ... жаттығудан басталады» [23, 105-б.] ... ... ... ... маңызын байқаймыз. «Жаттығуларды ғылымда екіге бөледі:
тілдік жаттығулар және сөйлеу жаттығулары. Тілдік жаттығулардың міндеті –
тілдің ... ... ... меңгерту. Тілдік жаттығулар әр
тілдік тұлғаны ... оны ... ... ... Тілдік
жаттығулар тілдік тұлғаларды дұрыс ойланбай қолдану дәрежесіне жеткізуді
көздейді» [23, 105-б.]. ... әр ... ... ... ... ... жөнінде ұғым-түсінігі қалыптасуымен бірге, оның ... ... ... әрі сол ... ... ... үңілген сайын
талдау барысында салыстыру арқылы өзіндік пікірін қалыптастырады. Бұл
оқушының сын ... ... ... және ... ... ... жасауға ықпалдасады. Ғалым Ә.Ермеков жаттығулардың таңдалуына
байланысты мынадай талап қояды: «жаттығулар ... ... ... ... ... талданатын сөздердің қосымшалары әр ... ... ... үнемі бірыңғай болса, оқушыларды жалықтырады, өзінің
құны кетеді» [7, 19-б.]. Сондықтан ... ... ... ... ынта-зейінін жоғалтып алмау үшін жаттығуларды түрлендіріп отыруымыз
абзал. Ал, ... ... ... ... ... лексикалық дағдыларын қалыптастыру және қазақша еркін, жетік
сөйлеуін ... және сол ... ... ... ... ... ... көрсетеді. Сол себепті, жаттығулардың
проблемалық жағдаят сипатында болуына және ... ... ... ... ... [24, ... ... бірден-бір мақсат тіл дамытумен байланысты
болғандықтан, Б.Ш. Кәтенбаева «Тіл ұстарту ... ... ... ... ... ... жеке ... ескерудің
қажеттілігіне назар аудартады да, «Тіл дамыту жұмыстары – ... ... ... ... ... ... ... принциптермен тығыз байланыста жүргізілетін
практикалық ... ... ... ... дүниетанымын, көзқарасын
қалыптастыру, сөздің мағынасын дұрыс түсініп орынды қолдана ... ... жазу ... ... ... бәрі де ... ... келіп саяды» [25, 3-б.] деген тұжырымға келеді.
Ал, тіл дамыту жаттығулары сөйлеу дағдыларымен бірге ... да ... ... дағды – сөйлеу-сөйлесу барысында
өзі үйренген грамматикалық тұлғаларды дұрыс, ... ... ... ... ... ... толыққанды меңгерудің
кезеңдерінде тілді үйренуші ең алдымен: а) модельді қабылдайды; ә) ... ... ... үлгі ... б) өзі ... ... сөйлеу
үдерісінде пайдаланып, сөйлем, тұтас мәтін жасауға ұмтылады» [26, ... ... ... ... ... ... отыру көптеген
мәселелердің шешімін ... ... ... ... ... мен ... ескеру де заман талабынан
туындаған қажеттілік. Басқаша ... жеке ... ... алу ... ... ұштасады. Бұл тұста, Ә.Алдамұратовтың
«Оқушылардың грамматикалық ұғымдарды меңгеру психологиясы» ... ... ... нысанға алып, грамматиканы меңгеруде психологиялық фактордың
әсерін нақтылап өтеді [27]. ... ... ... ... ... жас ... ... ескерілмей жатады. Автор
грамматиканы тіл білімінің ... ... ... ... ... ...... бір жүйедегі заңдылықтар. Ал мұндай
заңдылықтар абстракті ой арқылы жалпы сипатта екеніне ... ... жете ... ... ... адамның ақыл-ой
әрекеттері болып табылатын талдау (анализ), біріктіру (синтез), салыстыру
(нәрселер мен ... ... ... ... ... ... білу), абстракциялау (деректі ... ... ... ... ... мәнді белгілерін ашып көрсету, сезім
арқылы танылмайтын қасиеттерін ашып көрсету, жалпылау (бір ... ... мен ... тектік жалпылығы кең белгі-қасиеттерге әкеп
балау) сияқты операцияларды, ойлау тәсілдерін ... ... ... ... ... жете қөңіл бөлінбейді» деп топшылайды. [27,
34-б.]. Біз бұл ... ... ... ... ... себебі оқыту үрдісіндегі мақсаттылықтың жоқтығы, «Нені не
үшін үйретеміз?» деген сұраққа жауаптың ... ... ... ... ... ... ... деп нақтылаймыз.
Тілдік талдауды «ізгілендіру» ұстанымы талдауға алынған мысалдардың
өміршеңдігін көздеп, үйренушінің дүниетанымын кеңейтуге, ... ... ... себепкер болуы қажет. Ғалым Л.Н. Ермағанбетованың: ... ... ... бірі – ... ... ... [26, 3-
б.] деуі де қоғамда өз орнын тапқан, адамгершілігі мол, өзін және өзгені
сыйлай ... ... ... ... бүгінгі күннің кезек
күттірмес келелі мәселелерінің бірі екендігі анық және бұл ... ... ... талдаудың қажеттілігін Ә.Ермеков шәкірттердің сауаттылығын
арттыру мен сөйлеу дағдыларын жетілдіру деп санайды да, ... ... ... міндеттерін көрсетеді:
а) Грамматикалық талдау ... ... ... ... анықтамаларын оқушыларға жақсы және тез
түсіндірудің ... ... бірі болу ... ... ... оқушылардың әр түрлі грамматикалық құбылыстарды,
қала берді, жалпы тілдік категорияларды талдай аларлық қабілетін ... ... ... ... логикалық ойлауын жетілдіруді
көздеуге, олардың ана тілінен алған білімдерін өмір ... ... ... ... ... ... міндетті;
в) Грамматикалық талдау өткенді қайталап, грамматикадан (жалпы ана
тілінен) алған білімдерін ... ету ... өте ... ... ... тиісті;
г) Оқушылардың емлелік және тыныс белгілері ... ... ... тұрақтандыру үшін де грамматикалық талдау қолданылуға тиісті
[7, 14-б.].
Сонымен, автордың пікірін түйіндесек, грамматикалық ... ... ... ... ... ... Тиімділік (оңтайлылық) ұстанымы;
➢ Білімді тұрақтандыру ұстанымы мен ... ... ... дамытушылық ұстанымы;
➢ Білімді өмірмен байланыстыру ұстанымы.
Тиімділік ұстанымы бойынша үйренушінің берілген ... ... ... ... ... жеңіл боларлықтай, оны әрі қарай дамыта
алатындай ... ... ... Келесі талдауларды жүргізгенде, еш
қиындықсыз есіне оңай ... ... өз ... ... ... ... керек. Тілдік талдаудың мақсат-міндеттерін де
үйренуші алдын-ала ... жөн. Яғни ... тек баға ... ... материалды қаншалықты меңгергенінің көрсеткіші емес, бұдан ... ... ... ... не ... оны әрі қарай қандай мақсатта
қолдана алады деген сұрақтардың жауабы түрінде көрінуі тиіс. Біз ... ... оқу ... ... ... жаңа ... деңгейге өту
керекпіз.
Білімді тұрақтандыру ұстанымы бойынша теориялық материалды практикамен
ұштастыру міндеті көзделеді, әрі практиканың негізінде автор ... ... мен ... ... ... ... арттыру ұстанымының
жүзеге асатындығын меңзейді. «Сауаттылық – ... ... ... ... мен ... жете білудің нәтижесі» [29, 24-б.].
Яғни «Синтаксисті оқытқанда орфографияны үйрету жөнінде» ... ... ... және ... ... оқушылардың тіл
мәдениетінің, ой-өрісінің, сөз байлығының қандай дәрежеде екенін көрсетеді»
[29, 34-б.] десе, ал «Фонетиканы оқыту және озат ... ... ... бір ... мен ... ... байланысты болып отырады. Грамматикалық
ережелерді білмеу, сөйлемдегі ... ... ... қателерге соқтырады. Егер оқушы бастауыш пен баяндауыштың қай
сөз таптарынан болатынын жетік білмесе, бастауыштан кейін қандай жағдайда
сызықша ... ... [30, 37-б.] деп ... көрсетеді. Сол
себепті, сауатты адамда тіл мәдениетінің деңгейі жоғары болатындығы анық.
Логиканы дамытушылық ұстанымы ... ... ... ... жолдың, дұрыс шешімнің анығына жетуге ықпалдасады.
Білімді өмірмен байланыстыру ұстанымы бойынша ... ... ... ... ... ... ... көзделеді.
Яғни айналадағы қоғамдық өзгерістер, жаңалықтар үйренушінің назарынан тыс
қалмауы керек. Бұл субъектінің белсенді өмірлік ... ... ... ... өзгерістер жайында хабардар, дүниетанымы кең
әлеуметтік ... ... ... ... ... «Витагендік
оқыту технологиясында» газет мәтіндерімен түрлі жаттығулардың негізінде
жұмыс істеу көзделген. ... ... ... ... ... ... нәтижесінде елімізде болып жатқан саяси,
мәдени, экономикалық мәселелер жайында хабардар болады [24, ... ... ... материалдарды өмірмен байланыссыз ... ... ... ... ... ... ... тілдік талдаудағы орны
Бүгінгі күннің оқыту технологиялары заман талабына сай болуы ... ... ... ... ... бірі – үйренуші объект
ретінде бағаланады. Субъектінің ... ... сол – ол жеке ... әрі кез ... мәселенің шешімін өздігінен таба алатын әлеуметтік
тұлға бола алуында. ... ... мен ... ... ... мен ... ... оқытудың инновациялық
әдіс-тәсілдері, технологиялары өз үлесін қоспақ.
Технология ұғымын жүйелеуде көптеген терминдер тілдік ... ... ... ... ... ... «Озық
технология», «Интербелсенді технология», ... ... ... ... ... «Шеберлікпен оқыту»
т.б.
Технологияның өндірістік және әлеуметтік технология секілді түрлері бар.
Соның ішінде әлеуметтік ... ... ... ... ... мен ... ... ықпалдасады. Субъектіні жаңа сапалық деңгейге
жеткізу мен дамытудың жолдары тек оқыту үрдісінде ғана ... аса ... ... ... ... ... ... қарастырылады.
Энциклопедиялық сөздікте педагогикалық инновацияны «...білім беру процесін
айтарлықтай ... ... ... ... ... ... [16, 135-б.] десе, ал, Қ.Мұқанованың зерттеу ... ...... ... нәтижеге жеткізетін
реттелген әрекеттер жүйесі. Ол ... ... ... ... ... ... ... межеленген түпкі нәтижеге жетуге
кепілдік беретін іс-әрекеттер жүйесі» [31, 7-б.] деп түсіндіреді. Яғни
жоғарыда ... ... ... ... ... ... ... түпкі нәтижені қажет ететіндігін түсінеміз. ... ... ... орны ... инновацияны белгілі бір жүйедегі ішкі өзгеріс десе, ал
педагогикалық инновацияны педагогикалық жүйедегі жаңашылдық деп ... ... ... ... радикалдық түрлерін ажыратып
көрсетеді [32, 39-б.]. ... ... ... ... – модификациялық
инновация, бұрынғы әдіс-тәсілдерді пайдаланып ... ... ... ... ... енгізілген оқыту жүйесін радикалдық
инновация дейді. Соның ... ... ... сипатта, формада
болатынын байқауымызға болады.
К.Өстеміров педагогикалық ... ... ... ... ... ұсынады:
«Технология дегеніміз – белгілі бір процестерді жүзеге асыру ... ... ... дегеніміз – оқу ... ... ... ... бір ... ... алдын-ала
ойластырылған ықпал мен әсер.
Технология дегеніміз – оқу процесін ... ... ... ... ...... ... орындалатын белгілі бір
педагогикалық жүйесінің жобасы» [33, 7-б.].
«Инновациялық оқыту – ... ... ... ... ... ... ... ерекше балама түрі. Ол мұғалім мен
оқушылардың ... ... ... ... ... негізінде ортақ
шығармашылық және нәтижелі қызметпен қаруландырады; оқу білім беру жүйесіне
жаңалық ендіреді» [34, 47-б.].
Инновациялық технология бойынша оқыту ... ... ... жеке
әлеуметтік тұлғаны қалыптастыруға бағытталғандықтан, субъектінің өзіне тән
жеке тұлғалық ерекшеліктерін, қабілеттерін ... алып ...... бірі. Ә.Әлімов инновациялық технологияларға «интербелсенді
оқу/оқыту» деген атау береді. «Интербелсенді оқу дегеніміз – ... ... ... негізделген оқу/оқыту, диалог арқылы
үйрену/үйрету, яғни ... ... ... ... ... ... ... «сұхбат»,
«пікірлесу», «бірлескен әрекеттері»)» [2, 63-б.]. Өзара бірлескен әрекетке
құрылған бұл оқыту технологиясының тиімділігі ... өзі ғана ... оны ... ... білу ... ... дайын күйінде қабылдамай, үйренушінің шығармашылық жаттығулар
жасау арқылы «білімді қайта жасақтау» міндеті тұр. ... ... ... ... ... мен іс-әрекеттің дайын үлгілерін
дәл игеріп, өмірге ... ... ... ... иесі» [37, 18-б.]
болуымен бірге, өзіндік ұстанымдары бар, ... ... ... ... ... ... тәрбиелеу маңызды құндылықтарымыздың бірі
болмақ.
«Құрастырылған білім (конструктивизм) іздену, тану және ... ... ... белсенді әрекеттері негізінде игеріледі.
Білім игеруде олар дайын күйде берілген ақпаратты есте ... ... ... ... ... шын ... бойынша жан-жақты
қарастырады, оларды әрекеттер арқылы зерттейді» [2, 43-б.].
Оқыту ... ... ... көп ... жаңа білімді проблемалық жағдаят арқылы меңгеруге негізделеді.
«Проблема» термині ... ... ... ... – 1) шешуді, зерттеуді талап ететін күрделі сұрақ, міндет; 2)
келешектегі зерттеулер ... ... ... ғылыми сұрақтардың
орасан зор жалпыланған жиынтығы» [16, 285-б.]. Соның негізінде ... та бір ... бір ... ... ... ... ... емес.
Қойылған сұрақтың нақтылы жауабы болмауы негізінде үйренушілер ... ... іске ... алдына қойылған мәселеге әр қырынан келіп, оны
шешуде ... ат ... ... ... ... – 1) ... топтың қызметі өрістейтін, қарама-қайшылығы бар және бір мағыналы
шешімі жоқ ... мен ... ... белгілеу; 2) танымдық
сұраныс жағдай негізінде туатын ойлаудың пайда болуының ... [16, ... Яғни бір ... ... ... танымдық белсендіктері мен мәселеге шығармашылықпен келу
әрекеттерін жұмылдырамыз. «Пайда болған ... ... ... буыны
адамның өзіне-өзі қойған, туындаған қайшылықтың себептері туралы сұраққа
жауап іздеуі» [16, 285-б.] ... ... ... талап етіп, жаңа сапалық деңгейге өтудің алғышарттарын
қалыптастырады. Ал, жаңа сапа ... ... ... ... түрінде көрінеді. К.Өстеміров проблемалық оқыту барысында жүзеге
асатын психологиялық процестер ... ... ... ... жолыққан адамда таңғалу, дағдарыс пайда болады да, ... ... ... ... ... Әрі қарай ойлау процесі белгілі схемамен
жүреді, яғни – ... ... оны ... және ... ... соң студент
не өз бетімен ойша іздестіру ... ... ... ... ... ойлаудың белсенділігі – проблеманы ұжымдық түрдегі
шешу ... ......... қарым-қатынастарына түседі» [33,
33-б.]. Яғни бұл жағдайда басымдық бірлескен іс-әрекет пен ... ... егер ... ... сұрақтың төңірегіне
үйренушілерді жұмылдырып, қызығушылығын тудырса, онда әрі ... ... қол ... ... ...... әдіс-тәсілдерін қолдана отырып білімді
шығармашылық ... ... ... ... ... [32, ... үйренушінің шығармашылық әрекеті немесе креативті ойлауы
жаңашылдықтың бастамасы, субъектінің қарыштап дамуының сәтті қадамы ...... ... ... ... оқу ... ... қаралып, өзін-өзі дамытуға бағыттайды ... ... ... ... – баланың психикасында ... ... ... ... ... ... ... интеграциялық үрдістің негізінде
пайда болуы» [36].
Тұлғаны дамыту мен ... ... ... ... ... ұстанымы немесе қатысымдық әдіс маңызды рөл атқарады.
Үйренуші жеке, өздігінен білімді ... қана ... оны ... ... ... алса, білімнің сапалы, нәтижелі болғаны. Яғни оқыту
үрдісі ... ... ... ... ... айтқанда,
интерактивті оқыту технологиясын қажет етеді. Ф.Оразбаева негіздеген тілдік
қатынастың түрлерінде қатысымдық әдіске ... ... ... әдіс ... – оқушы мен оқытушының тікелей қарым-қатынасы
арқылы жүзеге асатын белгілі бір ... ... ... қалыптастыратын;
тілдік қатынас пен әдістемелік категорияларына тән басты белгілер мен
қағидалардың жүйесінен тұратын; тіл ... ... ... ... ... ... құралы ретінде іс жүзіне асыратын әдістің түрі»
[26, 159-б.]. Өзара әрекетке негізделген бұл ... ... ... ... қана ... үйрене білу дағдысын қалыптастырады.
Ал, үйренуші білімді даяр күйінде қабылдағанда, ... ... ... ... ... ... ... жаттауға
тырысады. Бұл жағдайда субъектінің өз бетінше саралауға немесе проблемалық
жағдаяттың жоқтығынан белгілі бір қорытынды жасауына түрткі жасалмайды. ... ... ... ... ... деп ... «Репродуктивтік
білім біреудің тасымалдаған (берген) ақпаратын бәлсенді (пассив), ырықсыз
түрде қабылдау дегенді білдіреді. Мұндай білім ... ... ... ескермейді, олардың бұрынғы білімдерімен байланыс
орнатпайды» [2, 42-б.]. ... ... ... ... ой ... ... оқытушының түсіндіргенін тез ұмытады. Бұл жағдайда
оқушы, үйренуші оқу үрдісінің пассив объектісі ретінде ... ... ... тілі ... ... мектепте
оқытудың ғылыми-әдістемелік негіздері» деген еңбегінде дәстүрлі оқыту
жүйесі мен ... ... ... ... алып салыстыру барысында
түпкілікті айырмашылығын көрсетеді:
1-сурет. Дәстүрлі оқытуда объекті мен субъектілер әрекетінің көрінісі.
2-сурет. Инновациялық оқытудағы ... мен ... ... с – ... [21, ... ... ... дәстүрлі оқытуда нәтижеге, соңғы шешімге
жеткізетін оқытушы, сол ... ... бұл ... тек қана ... ұсынған
қорытындыны қабылдайды, басқаша айтқанда, білімді даяр күйінде берудің
жолын ұстанады. Яғни ешқандай дамытушылық мақсат ... ... ... ... ... пен ... ... негізінде жетеді. Бұл жағдайда студент – оқыту үрдісінің белсенді
субъектісі.
Оқыту жүйесінде үйренушінің әрекеттік ... ... алу ... қол ... ... ... ... ұстаным және
дамудың ықпалы туралы Л.С.Выготскийдің: «Там где нет самодвижения, там нет
места и для развития – в ... и ... ... ... ... там одно
вытесняет другое, но не возникает из этого другого» [38, 106-б.] деген
пайымдауынан ... ... ... ... ... ... түсінеміз. Сондықтан бұл ретте саналылық ... ... ... зор. ... ... ... ... қызығушылығы мен
ынта-ықыласынан туындайтын болса, ол білім алудың жолдарын саналы түрде
іздестіреді. Ой-санасында ... ... ... ... ... ... де ... қалыптаса бастайды. Міне, оқушының
білімге ... ... ... ... ... онда ... іске қосылғандығы.
Ә.Жұмабаева танымдық әрекет жөнінде: «шәкірттің білімге деген өте
белсенді ақыл-ой әрекеті» дей келе, танымдық ... ... ... дербестік, шығармашылық әрекеттерді жатқызады [37, 14-б.].
Мұнда біз ... ... ... ... ... ... ... сол тақырып көлемінде білім алумен шектеліп қана
қоймай, ойлауға жетекші болады, нақтылай ... ... ... ... ... – ойланып-толғану, өз түсінігіңді
қалыптастыру, өзіңді тану мен түсіну» [2, 32-б.]. ... ... ... ... адам ... күні бар білік-дағдысын өмірлік
тәжірибесінде қолдануға тырысатыны айқын. Декарттың «Мен ойлаймын, ендеше
мен өмір ... ... ... да ... ... ... анық
дәлелі.
Сонымен, жаңа технологиялардың негізгі ұстанатын бағыты – жеке тұлғаны
дамыту. «Даму – ... тек ... ... ... Оның нәтижесінде
объекті жаңа сапалық сипатқа ие болады (құрылым ... [39, ... ... ... тек сөйлеу болмаса, практикалық дағдыларын
жоғары деңгейге көтеру деп ... ... ... ойлауын, логикасын
дамыта отырып, өмірге икемі бар тәуелсіз, дербес ... ...... ... ең ... ... ... «Дамыта
оқыту технологиясында» осы тұжырымды былайша өрбітеді: «Дамыта оқыту
технологияларының ... ... ... идея – ... ... ... ... ой дамып, ол соңынан оқушының ақылын, интеллектін, барлық
іс-әрекеттерін жетегіне ала алады, сөйтіп, оқушы ... ... ... қалаған уақытында қолдану машықтарына дағдыланады» [40, 21-б.].
Ж.Бұзаубақованың «Инновациялық педагогика» еңбегінде көрсетілгендей,
оқыту технологиясында тұлғаны ... ... ... ... технология» деген атаулармен беріліп, «Тұлға» ... ... ... ... Тұлға дербес әрекет ететін субъект ретіндегі нақты жеке ... ... ... ... адамның қоғамдық өмірінің дара
нысаны;
2) Тұлға – адамдар ... ... ... ... ... ... қоғамның өкілі ретіндегі адам [41, 247-б.].
Қазақстандық білім беру жүйесінде көптеген инновациялық ... ... ... ... ... ... ... әлі де өз жалғасын табуда. ... ... ... ... ... ... тәжірибелерден бастау алады. ... ... ... ... бар: ... Ж.У.Кобдиковалардың
«Оқытудың үшөлшемді әдістемелік жүйесі» немесе «Деңгейлеп саралап ... ... ... ... ... ... З.Бейсенбаева, К.Ж.Бұзаубақовалардың
«Модульдік оқыту ... ... ... ... ... ... ... оқыту технологиясы», Қ.Мұқанованың
«Қарқынды оқыту технологиясы», ... ... ... ... «Сатылай кешенді талдау технологиясы»,
А.Сатбекованың «Жобалай оқыту технологиясы» т.б. ... беру ... бұл ... ... ... эксперименттік
бақылаулардан өтіп, өз жемісін беруде. Әсіресе, өзгетілді дәрісханаларда
қазақ тілін оқыту технологиясының жоғары ... ... келе ... кеткеніміз жөн.
Білімді игертуде уақытты үнемдеу мен оқу ... ... ... көптеген технологиялар қалыптасты. Атап айтсақ, «Модульдік оқыту
технологиясы», «Ірі блокпен оқыту технологиясы», «Қарқындап шоғырландырып
оқыту технологиясы» және ... ... беру ... ... ... ... тәжірибеге
енгізген әдіскер-ғалым – М.М.Жанпейісова. Ұжымдық оқытуға ... ... ... ірі ... ... оның ... жағынан негізді, бекем
болуы көзделеді. Үш құрамдас бөліктен ... оқу ... ... ... құралып, әрқайсысының өзіне тән кезеңдік ерекшелігі бар. Егер
кіріспе бөлімінде бір тараудың барлық тақырыптары жөнінде жалпылай ... ... ... ... сөйлесу бөлімінде сұрақ-
жауап, пікірталас, ұжымдық әрекеттер арқылы толық оқу материалының ... ... ... ... бекіту мен оқушыларды бағалау
мақсатында жазбаша түрде тапсырмалар беріледі.
З.Б.Бейсенбаеваның «Модульмен оқытудың кейбір ... ... ... ... ... беріледі: «Модуль – іріленген
мазмұнды дидактикалық бірлік. Ол ... ... ... ... сипаттайтын ғылыми білім жүйесін өзара функционалдық ... ашып ... Әр ... ... ... ... ... қамтамасыз етумен, білімді ... ... ... ... ... – ірі ... бөлшек, дидактикалық бірлік,
шама, мөлшер. Яғни оқу материалын бөлшекке, блокка бөліп беру» [42, 84-б.]
десе, «Қазіргі педагогикалық технологиялармен ... ... ... ...... ... оқушының білімі мен біліктерін тексеру
элементі бар оқу материалының логикалық аяқталған ... [33, 62-б.] ... Бұл ... ... бір ... пен ... ... жалғасып жатқаны, арадағы байланысы ескеріледі де, шәкіртке жүйелі
мардымды білімді қалыптастыруға арқау болады. «Модульдік ... ... ... ... ... яғни аз күш, ... аз ... жұмсай отырып жоғары нәтижеге жетуді талап етеді» [41, 205-
б.]. Модуль алдын-ала ... жоба ... ... ... көздейді.
Ал, білімді жеделдетіп оқытудағы кең таралған ... бірі ... ... технологиясы». Басқаша айтқанда, оқытуды интенсивтендіруге
тырысу. «Оқытуды интенсивтендіру (қарқынды күшейте оқыту) дегеніміз ... ... да, ... де ... ... оқу ақпаратын кеңірек
көлемде беру» [41, 35-б.]. Қ.Қ.Мұқанова қарқынды оқытуды: «Қарқынды ...... ... ... ... жеке ... ... негізделген, берілген тілдік материалды жылдам әрі сапалы
меңгертуге бағытталған, ерекше ... ... ... ... ... деп бағалайды.
Қ.Қадашеваның «Жаңаша жаңғыртып оқыту технологиясы» «...үйренушінің
дербес ... ... ... ... жаңғыртып оқыту
(инновационная), оның ішінде жоғары белсенділікті дамыту (интерактивная)
және оқытудың көп ... ... [43, 23-б.] ... ... ... технологиясының мүлдем жаңаны ойлап ... ... ... ... ... отырып білімді жаңаша түрде ... атап ... ... ... жаңғыртылған әдістеменің
көздейтіні – оқыту процесінде үйретуді емес, қоғамдағы жеке адамды негізгі
бағдар ету, оқыту арқылы оның ... мен ... ... ... ... мақсат-міндеті – дамыта оқыту, интерактивті, ... ... ... ... ... құру.
Оқу материалын белгілі бір жоба түрінде ... ... ... ... ... ... ... Д.Дьюи негізін
қалаған бұл технология қазақстандық білім беру жүйесінде ... ... ... ... ... өзгетілді дәрісханада жобалай оқыту
технологиясының ғылыми-әдістемелік ... атты ... ... ... ... ... ... [44].
Автор кез келген жаңа білім ... ... ... ... ... студенттердің ізденім-зерттеушілік қабілеттерін
қалыптастыруда болжам жасай ... ... ... баса ... Жобалай оқыту барысында үйренуші өздігінен шешім қабылдаумен
бірге жобаның орындау логикасын игереді. «Өз ... ... тілі ... ... жобаларды қазақ тілінде орындау барысында студент «білім
іздеудің өзіндік сүрлеуін» қалыптастырады және ол ... ... ... ... алу дағдыларын дамытады» [44, 14-б.]. ... ... ... ... ... субъектісі ретінде өз болжамы мен қорытындысын
шығарып, оны талқыға ұсына алады. Жоба бойынша көптеген ... ... ... ... ... пен ... ... ілгері
ұмтылысын қалыптастыра алады. А.Сатбекова ... ... ... ... ... «Тақырып (жобалық) оқу бағдарламасына сәйкес
болуы керек және ол студенттің қызығушылығын тудыруы қажет; оқытушының рөлі
өзгереді, ол тек қана ... әрі ... ... ... ... өн ... ... әрекеті, зерттеу әрекеті, талдау және жинақтау
әрекеті ұйымдастырылады. Сонымен бірге, ізденуші жеке ... ... оны ... ... үшін ... ... ... кескіндеме,
диаграммалар пайдаланылады; талқыға ұсынылатын тақырып кең және ашық ... ... ... ... ... ... (триада) және топтық шеңберде
орындалуы қажет» [44, 14-б.]. Сонымен қатар, автор үйренушінің басқа пәндер
бойынша игерген білімін ... ... жаңа ... ... ... ұстанымын да естен шығармайды. «Интеграция – педагогикалық
тұтастықты қалыптастырып, ... ... мен ... әр ... біріктіру» [16, 104-б.].
Біздің пікірімізше, ұжымдық әрекетке негізделген бұл ... ... ... қол ... алады. Саналылық ұстанымы, дамытушылық
міндетімен бірге ынтымақтастық педагогиканы басшылыққа алған ... зор, әрі оны ... ... ... пайдаланудың тиімді
жолдарын қарастырғанымыз жөн.
Дамыта оқыту технологиясын басты нысанаға алған төл технологияларымыздың
бірі – Н.А. Оразахынованың қазақ ... ... ... ... кешенді
талдау технологиясы». Сатылай кешенді талдау технологиясының ерекшелігі
үйренуші бір ... ... ... келесі сатыға өте алмайды. Бұл –
жүйелілік ... ... ... бірі әрі ... ... ... қарастырудың кешенді үлгісі. Энциклопедиялық
сөздікте: «Сатылы ... ... күні ... аса ... функционалдық
моделіндей және жүйе туралы бір мезгілде «жүйенің сыртқы ортамен өзара іс-
әрекетін анықтайтын ерекше ... ... ... ... ... ... ... жеке элементтер жиынтығы» туралы ұғым ретінде ... 127-б.] ... «Ана ... ... жақсартайық» атты мақаласында тілді оқыту
мен ... ... ... ... аудартып, «мысалы, сәби
баланың бірден жүріп кетпей, бірден сөйлеп ... ... ... ... ... ... ... сияқты, білім де таныстығы мен
танықтығына, жеңілдігі мен ауырлығына, ... мен ... ... ... ... ... [46, 79-б.] ... пікірінен,
біріншіден, материалды өтудің «жеңілден күрделіге қарай» принципі ... ... ... деңгейлік ұстанымның маңыздылығын ... ... ... ... ... ... басымдықтары
мыналар:
✓ Ғылымилылық;
✓ Жүйелілік;
✓ Деңгейлік;
✓ Саналылық;
✓ Белсенділік;
✓ Тұлғалық даму немесе дамытушылық ұстанымы;
✓ Субъект-субъектілік қарым-қатынас;
✓ Психологиялық тұрғыдан қамту;
✓ Шығармашылық әрекет;
... ... ... ... ... ... кешенді талдау технологиясы басты құрал ретінде тірек
сызбаларды пайдаланады. В.Ф. Шаталовтың «Тірек сигналдар ... ... ... ... ... бір тақырыптың мән-мазмұнын ашуда теориялық
материалды логикалық тұрғыда ... ... ... ... ... теориялық материалды абстракциялау нәтижесінде
қабылдауға жеңіл болса, екіншіден, механикалық және ... ... ... іске ... Бұл ... ... бір мезгілде
барлық оқушыларды қамту мүмкіндігіне ие болады. Үйренушілердің логикалық
ойлануы барысында «құр ... ... жеке ... ... ... тигізеді. Сатылай кешенді талдаудағы тірек
сызбалар ауқымды тілдік мәселені жеке-жеке құрылымдық ... ... ... сонымен бірге ақпаратты, берілген тақырып
көлемін бір тұтас жүйеде, кешенде, бір-бірімен байланыста көре ... ... ... ... ... үйренушінің бойында салыстыру, талдау,
саралау, жинақтау секілді ойлау үрдісі жүзеге асырылады және ... ... ... ... қазақ тілін жоғары қиындықта оқытуға негізделеді.
Жоғары қиындықта оқыту дегеніміз – оқу материалын барынша күрделі ... ... ... ... оқу кешенін қарапайымдандырып алмау, теориялық
ұғымдардың толықтай өз ... ... ... ... ... ... сатылай кешенді талдау технологиясына мынадай анықтама ... ... ... ...... мақсаты, міндеттері, әдіс-
тәсілдері, өзіндік ерекшелігі бар және ... ... ... ... ... кешенді меңгертіп, оларға ұлттық құндылықтарды бағалай,
қолдана білуге машықтандыратын оқыту» [14, 379-б.].
2.2 Тілдік талдаудағы озық үлгілер, олардың ... ... озық ... ... ... ... «Жобалай
оқыту технологиясы», «Ізгілендіре оқыту технологиясы», «Витагендік оқыту
технологиясы», «Сатылай кешенді оқыту технологиясын» жатқызар едік.
Мәселен, «Дамыта ... ... ... ... ... ... ... басшылыққа алатын негізгі фактор. ... ... ... ... кез ... ... ... дұрыс бағыт-бағдар
алып, тұжырымды шешім қабылдайтындығы анық.
«Жобалай оқытудағы» болжам құруға сүйенетін ... ... ... ... келуімен бірге көптеген сыры ашылмаған
құбылыстарды талдап-тануда, ... пен ... ... ... септігін тигізетіні анық. Тілдік талдауды болжам құру ... ... жеке ... ... мен шығармашылық жұмыстарына
және белгілі бір мөлшерде ғылымдағы ... қол ... ... бұл ... өз алдына зерттеуді, ойлануды қажет етеді.
«Витагендік оқыту технологиясы» ... ... ... байланыстыра
қарау ұстанымы басшылыққа алынады. ... ... ... ... қарым-қатынаста қарау үйренушінің дүниетанымдық ... ... ... ... ... қалыптасуына белгілі мөлшерде
өз үлес-салмағын қоспақ, әрі үйренушіге өзінің өмірлік тәжірибесі арқылы
кәсіби ... ... ... ... бар.
Тілдік талдау үлгілерін жинақтай келе, жеке дара талдаудан бастап барлық
тілдік талдау түрлерін қосып жүйелейтін түрін – ... ... ... бұл ... құрылысқа байланысты архитектурада қолданылған. «Кешен»
ұғымына ... ... ... ... ... ... (лат. complexus – байланыс, үйлесім) – ... ... ... ... т.б. ... [45, 556-б.] ... тілінің түсіндірме сөздігінде: «Заттардың, іс-әрекет пен құбылыстың
жиынтығы, үйлесімі» [17, 393-б.] деп берілген. Ал, тіл ... ... ... ... ... ... ... айтқан Ж.Аймауытовтың
тұжырымдарын басшылыққа аламыз: «Өмірдегі құбылыстарды, нәрселерді бір
тақырыптың, бір ... ... ... ... түйдектеп, біріктіріп
оқытуды комплекс деп атайды. Одан да дәлдеп айтқанда, өмірде шын ... ... ... ол ... ... ... әсер еткен қалпында араларындағы қатынасын зерттеуді
комплекс дейді. Комплекстің бірде-бір мәнісі – «түйдек», «жуымық», ... ... тура ... ... ... ... жуымығы десеңіз, әр алуан
нәрселердің түйдегі, ... болу ... [48, 22-б.]. ... келсек,
кешен - біріктіруші жүйе, ... ... ... ... ... талдауды кешенді жүргізудің үлкен мәні бар. Фонетика, лексика,
грамматика – тығыз байланыста болатын, бірі екіншісімен ұштасып ... ... ... Бұл ... ... нысаны, қарастыратын
объектісі сөз болғандықтан, бірін-бірінен бөліп жарып ... ... ... ... ... ... қарастырудың
нәтижесінде тұрақты білім мен тұтастықтың жоғары деңгейіне қол жеткізуге
мүмкіндігі бар.
Тілдік фактілерді кешенді ... ... ... ... көре аламыз. Автор «Лекция алдында студенттерге арналған оқулықты
оқып шығамын, студенттер алдында сондағы материалдарды қайталамау үшін ... ... ... алу ... ... ... сөзге фонетикалық,
лексикалық, морфологиялық, ал «синтаксистік негізде» деп ... ... Бұл ... ... ... ... түрлерін бір ... ... ... ... ... ... ... ерекшеліктерін бір мезгілде қамти алмады. Бұл тұста талдаудың
сатылай кешенді ... ... ... ... мол ... қол ... әрі уақыт үнемдеу мақсатында тілдік
талдаудың үлгілерін жетік меңгергеннен кейін ықшамдау принципімен талдайды.
Бұл принцип сөйлем ... ... ... бір ... ... ... береді.
Н.А.Оразахынова «Сатылай кешенді ... ... ... рөлін де назардан тыс қалдырмайды. Бүгінгі
таңда субъектінің жан-жақты білімі, ... мен ... ... ... ... оның жетілдіру жолдары да
іздестірілуде.
Энциклопедиялық сөздікте оқушының құзыреттілігіне төмендегілер кіреді:
... ...... ... әлемді
барабар қабылдау қабілеті, ... ... ... пен ... ... ... ... өмірінде
өз орнын табу қабілеті. Бұл ... ... ... ... ... ... ... етеді;
◊ Мәдени құзыреттілік – жалпыадамзаттық мәдениет пен ... ... ... ... ... мен әдет-
ғұрыптарды, жеке басының, отбасылық және әлеуметтік ... ... ... ... ... ... және ... тәжірибесін
меңгеру. Адам және қоғам дамуындағы ғылымның рөлін түсіну;
◊ Оқу-танымдық құзыреттілік – оқушының өзіндік оқу-танымдық және
зерттеу іс-әрекетін ... ... ... құзыреттілік;
◊ Коммуникативті құзыреттілік түрлі ... ... ... ... және ... ету ... меңгеруін
қамтамасыз ететін ана тілін және басқа тілдерді білуді болжайды,
түрлі ... ... шешу үшін ... ... қолдану біліктілігі, қатынас жасауда мемлекеттік тіл
ретінде қазақ тілін, ұлтаралық қатынас тілін, ... ... ... ... ... ... жасау, өздігінен
іздену, талдау, ... ... ... ... және
ақпарат пен білімді тасымалдауды шынайы техникалық нысандар мен
ақпараттық технологиялардың ... ... ... ... болжайды;
◊ Әлеуметтік-еңбек құзыреттілігі отбасы, еңбек, экономикалық және
саяси қоғамдық қатынастар саласындағы ... мен ... ... тәжірибесін меңгеруді білдіреді;
◊ Тұлғалық өзіндік даму ... ... ... ... ... дамуды, әсерленудің өзіндік реттелуі және
өзіндік қолдауын қамтамасыз ететін өзіндік ... ... ... ... ... меңгеруді болжайды
[16, 174-175-б.].
Ал, сатылай ... ... ... ... ... атап ... ... құзыреттілік;
❖ Жалпы мәдени құзыреттілік;
❖ Оқу-танымдық құзыреттілік;
❖ Ақпараттық құзыреттілік;
❖ Коммуникативті құзыреттілік;
❖ Әлеуметтік-еңбек құзыреттілігі;
❖ Тұлғаның өз бетінше жетілуі құзыреттілігі [49, 212-214-б.].
Сатылы ... ... ... ... ... ... ... нәтижесінде ана тілінің қыр-сырын жетік меңгерген, ... ... ... ... ... ... ... кез
келген жағдайда дұрыс шешім қабылдауға қабілетті, ... ... ... ... өз ... ұлтжанды азаматы ретінде қалыптасатынына сенім
артамыз.
Тіл білімі салаларын сатылай кешенді талдаудың үлгісі:
1. Синтаксистік талдау, нысаны – ... ... ... сазы мен мазмұны
ә) Құрылысы
б) Сөйлем мүшелері
в) Сөз тіркестері
г) Сөздердің байланысу түрлері
д) Сөздердің байланысу тәсілдері
2. Сөзжасамдық (сөздердің жасалу ... ...... ... ... ... – сөз
а) Сөз таптары
ә) Қосымшалар,
олардың грамматикалық мағынасы
4. Лексикалық талдау, нысаны – ... әр ... ... 1. Фонетикалық талдау, нысаны – сөз
а) Сөздердің
айтылу, ... ... ... ... ... Үндестік заңы, буын үндестігі
д) Дыбыс
үндестігі (ілгерінді, кейінді,
тоғыспалы ықпал)
5. 2. ... ... ... ... ... ... ... бойынша жүргізу
Сөйлемге толық сатылай кешенді талдау жасаудың үлгісі:
Жұмыс пен ... ... ... ... бір ғана ... ... бар. Ол –
нүкте.
2. Айтылу сазы мен мазмұнына қарай – бұйрықты
сөйлем.
Себебі, біреуге бұйыру ... ... ... дегеніміз – біреуге бұйыру,
тілек-өтініш
ету мақсатында айтылған сөйлем.
3. Құрылысына ... – жай ... ... ... ... ... бір ғана ... тұр.
Жай сөйлем дегеніміз – бір ғана ойды
білдіріп, бір ... ... ... Жай ... түрлеріне қарай:
а) Жайылма сөйлем. Себебі сөйлемде тұрлаулы
мүшелермен
қатар, тұрлаусыз мүшелер де бар.
ә) Толымсыз. Себебі ойға ... ... ... ... жақты. Себебі сөйлемнің бастауышы
бар.
5. Сөйлем мүшелері:
а) Не ...... бол – ... ... Кім ... бол? – сен – дара, жіктеу
есімдікті жасырын
формадағы бастауыш.
б) ... ... бол? – ... пен ... ... зат
есімді, (-та, -да) табыс септік тұлғалы
мекен ... ... ... мен ... сен ... бол – қиысу;
ә) жұмыс пен оқуда тәртіпті бол – меңгеру.
7. Сөйлемде:
Жұмыс пен ... ... бол – сөз ... ...... ... ...
етістікті
тіркес.
Жұмыс(та)
1. Бұл сөз екі құрамнан тұр: жұмыс+та.
2. Тұлғасына қарай – ... ... ... ...... ... бір лексикалық, бір грамматикалық мағына
бар.
5. Лексикалық мағынасы – адамдардың өмір сүру
мақсатындағы әр алуан іс-әрекеті, қимылы
6.1. Грамматикалық ... ... ... жасалған жалпы
грамматикалық
мағына – зат есім.
6.2. Екінші грамматикалық мағынасы –
(-та) жатыс
септігінің жалғауы арқылы берілген
категориялық
грамматикалық ... -
7. ...... ... ... береді.
Ендеше, бұл – зат есім.
8. Мағынасына қарай:
а) Жалпы. Себебі біркелкі заттардың жалпылай
аталуы.
ә) Жансыз. Себебі тіршілік иесі емес.
б) Дерексіз. ... ... ... қолмен ұстап,
тануға
болмайтын зат атауы.
в) Нақты ... ... ... ... ... ... сөздерге математикалық тәсілмен дыбыстық мінездеме беру:
Берілгені: Жұмыс, пен, оқуда, тәртіпті, бол = о =  / Δ = ... ... пен, ... ... бол = 24 о = 10 (2о, 2і, а, ұ, ы, ... ә)  / 14 (3т, 2п, ж, м, с, н, қ, д, р, б, л) ... 10 = 6 (2о, ұ, ы, у, а) / 4 (2і, е, ә) ... 10 = 5 (2о, е, а, ә)/ 5 (2і, ұ, ы, у) 
б) 10 = 6 (2і, ы, е, а, ә) / 4 (2о, ұ, у) ... ... ... ( 3т, 2п, с, қ) ... ∆ + 3 ( ж, д, б ) ұяң ... ... ( м, н, р, л) үнді ∆
ә) Айтылу (жасалу) тәсіліне қарай:
7 ( 3т, 2п, қ, д) шұғыл ∆ + 2 ( ж, с ) ызың ... ... (р) ... ∆ + 1 (л) ауыз ... ∆ + 2 (м, н) ...
б) 14∆ = 4 (2п, б, м) ерін ∆ + 2 (с, ж) тіс ∆ + 3 (н, р, л) тіл алды ... (қ) ... ∆+ 4 (3т, д) тіл мен тіс ... ... ... ... ... жасау:
1. Атауыш немесе тура мағынадағы сөз.
2. Сөздердің шығу тегіне байланысты – ... сөз. ... ... қалпы тұрғысынан
қарағанда, әрі қарай бөлшектенбейтін ... ... ... ... . Бұл - ... сөз. ... ... қатары
бар сөз. Мысалы: іс, қызмет, шаруа, еңбек.
3. ... ... ... ... – еркін
мағыналы сөз.
4. Сөздің стилистикалық мағынасына байланысты –
бейтарап ... ... ... ... ... байланысты – жалпылама
лексикаға тән сөз. ... адам ... ... ... ... ... ... байланысты – актив сөз.
1. Атауыш немесе тура мағынадағы сөз.
2. ... шығу ... ...... сөз. ... ... қалпы тұрғысынан
қарағанда, әрі қарай бөлшектенбейтін түбір
ретінде ... ... ... . а) Бұл – ... сөз. ... синонимдік
қатары бар сөз. Мысалы: оқу, сабақ.
ә) Бұл – ... сөз. ... ... мағыналары әр түрлі сыңарлары бар сөз.
Мысалы: оқу (сабақ) және кітапты оқу (әрекет).
3. ... ... ... ...... сөз.
4. Сөздің стилистикалық мағынасына байланысты –
бейтарап мағынадағы сөз.
5. Сөздің қолданылу өрісіне байланысты – жалпылама
лексикаға тән сөз. ... адам ... ... ... қажетті сөз.
Қолданылу жиілігіне байланысты – актив сөз.
1. Атауыш немесе тура мағынадағы сөз.
2. Сөздердің шығу тегіне байланысты – ... сөз. ... ... ... тұрғысынан
қарағанда, әрі қарай бөлшектенуге келетін сөз.
1. . а) Бұл - синоним сөз. Себебі синонимдік
қатары бар сөз. Мысалы: тәртіпті,
үлгілі,
өнегелі, тәрбиелі, тәлімді, ... Бұл – ... сөз. ... ... ... сыңары бар сөз.
Мысалы: тәртіпті – бұзық.
3. Сөздің тіркесу сипатына байланысты –
синтаксистік шартты мағыналы сөз.
4. Сөздің стилистикалық ... ... ... ... ... ... ... өрісіне байланысты – жалпылама
лексикаға тән сөз. Себебі адам баласының
күнделікті күнкөріс тіршілігіне қажетті ... ... ... – актив сөз.
Сөйлемге синтаксистік сатылай кешенді талдау жасаудың үлгісі:
Жолыңда кездескен адаммен жылы күліп амандас.
1. Сөйлемде бір ғана ... ... бар. Ол – ... ... сазы мен ... ...... біреуге бұйыру мағынасында айтылған
сөйлем.
Бұйрықты сөйлем дегеніміз – біреуге бұйыру,
тілек-өтініш
ету ... ... ... ... қарай – жай сөйлем. Себебі, бірнеше
сөзден құралып ... ... бір ғана ... ... сөйлем дегеніміз – бір ғана ойды
білдіріп, бір ғана
интонациямен ... ... Жай ... ... ... ... ... Себебі сөйлемде тұрлаулы
мүшелермен
қатар, тұрлаусыз мүшелер де бар.
ә) ... ... ойға ... сөйлем мүшелері
толық
емес.
б) Жалпылама жақты. Себебі сөйлемнің бастауышы
бар.
5. Сөйлем мүшелері:
а) Не істе? – ...... ... Кім ... – сен – ... есімдікті жасырын
формадағы дара бастауыш.
б) Қалай амандас? – жылы күліп – көсемше
тұлғалы, күрделі қимыл-сын пысықтауыш.
в) Кіммен ...... – зат ... ... ... дара жанама толықтауыш.
г) Қандай адам? – жолыңда кездескен – (-кен)
есімше
тұлғалы, күрделі ... ... ... ... мен тәсілдері:
а) сен амандас – қиысу;
ә) жылы күліп амандас – жанасу;
б) адаммен амандас – меңгеру;
в) жолыңда кездескен адаммен – қабысу.
7. ... 3 сөз ... ... жылы күліп амандас етістікті
б) адаммен ... сөз ... ... кездескен адам – есімді сөз
тіркесі.
Сөйлемдегі ... ... ... ... ... ... кездескен адаммен жылы күліп амандас.
1 2 3 4
5 6
1. ... ... ... ... 3 ... ... бар ... 2 3 4
5 ... ... ... есім Зат есім ... ... 2-грамма-
-ың ... .ІІІ ж. ... -мен ... ... туд. ж К.с. ... туд. ... сөздерге ықшамдау принципімен фонологиялық талдау
жасау:
Жолыңда кездескен адаммен жылы күліп
амандас.
1 2 3
4 5 6 ... ... ... ... ... сөз
1 2
3 4 ... –да ... ... жы–лы
кү–ліп а –ман–дас
7 а.б.
9 б.б
∆
∆∆
1 2 3 4
5 6 ... – кез – ... жы– ... ... мен ... ... ... 2 3
4 5 6 4
х х / х х /
х / х х / х /
х х ... ... ... жылы ... да ... ... жылы ... ... ің) (-де) ... буын ... 2 3
4 5 ... да ... адаммен жылы к үліп ... ... ... ... ... ... жаман әдеттерден арылуға тырыс.
1. Сөйлемде бір ғана ... ... бар. Ол ... Айтылу сазы мен мазмұнына қарай – бұйрықты
сөйлем.
Себебі, біреуге бұйыру ... ... ... ...... ... ... айтылған сөйлем.
3. Құрылысына қарай – жай сөйлем. Себебі,
бірнеше
сөзден құралып келіп ... бір ғана ... ... сөйлем дегеніміз – бір ғана ... бір ... ... ... Жай сөйлемнің түрлеріне қарай:
а) Жайылма сөйлем. Себебі сөйлемде ... ... ... де ... ... ... ойға ... сөйлем мүшелері
толық
емес.
б) Жалпылама жақты. Себебі сөйлемнің бастауышы
бар.
5. Сөйлем мүшелері:
а) Не істе? – арылуға тырыс – ... ... Кім ... тырыс? – сен – дара, жіктеу
есімдікті жасырын
формадағы бастауыш.
б) Неден арылуға тырыс? – жаман ...... ... шығыс септік тұлғалы, күрделі
жанама
толықтауыш.
в) Қандай жаман ......... ... Байланысу түрлері мен тәсілдері:
а) сен арылуға тырыс – қиысу;
ә) жаман әдеттер қабысу.
б) барлық ... ... 3 сөз ... ... ... ... ... тырыс – етістікті сөз
тіркесі;
б) жаман ... ... ... ... сөз ... құрамына, лексика-грамматикалық мағынасына қарай
сатылай кешенді талдау үлгісі:
Арылуға тырыс
1. Бұл сөз төрт ... тұр: ... ... ...... түбір. Себебі,
аналитикалық
немесе синтаксистік тәсілмен екі
түбірдің тіркесуінен
жасалған туынды сөз.
3. Құрылысына қарай – ... ... ... құралып,
ритм-ырғағы жағынан бірұдай, лексика-
семантикалық
жағынан біртұтас, лексика-грамматикалық
жағынан бір
бүтін тұлға болып ... ... ... ... бір ... үш грамматикалық
мағына бар.
5.1. Лексикалық ... ... ... мағынасы:
Тырысу –
6.1. Бірінші грамматикалық мағынасы – лексикалық
мағынаның жалпылануынан жасалған ... ...... ... ... мағынасы – (-у) – тұйық
етістігінің формасы арқылы берілген
категориялық-
грамматикалық мағына – қимыл атауы.
6.3. Үшінші ... ... – (-ға) – ... ... ... берілген
категориялық-
грамматикалық мағына – бағыттық мағына.
7. Арылуға тырыс – не істе? ... ... ... бұл – етістік. Етістік дегеніміз – не
істеді? не
қылды? қайтті? т.б. ... ... ... ... ... ... сөз табы.
8. Мағынасына қарай:
а) Іс-әрекеттің орындалуына қарай – болымды.
ә) Объектіге қатысына қарай – ... ... ... ... ... ... тұруын қажет
етпейді.
Сөйлемдегі сөздерге ықшамдау принципімен фонологиялық талдау
жасау:
Барлық жаман әдеттерден арылуға тырыс.
1 2 3
4 5 ... ... ... ... 2 3
4 5 ... жа–ман ә–дет–тер–ден а–ры–лу–ға
ты–рыс
7 а.б.
7 ... 2 3 4
5 ... – жа – ... ары–
ты–
лық ман ... ... ... 2 3
4 5 4
х / х / ... х / х х х / ... ... ... арылуға тырыс
5
Барлық ... ... ден ... ... ... 2 3 ... жаман әдеттерден ... ... ... ... үндестігі жоқ
ҚОРЫТЫНДЫ
Сонымен, тілдік талдау тарихын ... ... ... ... үлгілері анықталды:
➢ жеке дара талдау;
➢ қатар ... ... ... ... ... ... немесе айтылым бойынша талдау;
➢ жазбаша талдау немесе жазылым бойынша талдау;
➢ толық талдау немесе жан-жақты ... ... ... ... ... ... фонетикалық талдау;
➢ лексикалық талдау;
➢ грамматикалық ... ... ... синтаксистік талдау;
➢ ықшамдау принципімен талдау;
➢ математикалық тәсіл арқылы талдау;
➢ сатылы талдау;
➢ кешенді ... ... ... ... анықтауда мынадай басты қағидалар
анықталды:
1. Тілдік талдаудың жеңілден ... ... ... ... ... ... ұстанымы;
2. Жүйелілік ұстанымы;
3. Тиімділік (оңтайлылық) ұстанымы;
4. ... ... ... мен сауаттылықты арттыру ұстанымы;
5. Логиканы дамытушылық ұстанымы;
6. Білімді өмірмен байланыстыру ұстанымы;
7. Үнемділік ұстанымы;
8. Жеке ... ... ... алу ұстанымы;
9. Тілдік талдауды «көрнекілендіру» ұстанымы;
10. Тілдік талдауды «ізгілендіру ұстанымы»
Сондықтан тілдік талдау жеке ... ... ... жоқ, ... жай ғана үлгі болмауы керек, ол ізденудің, дамытудың ... ... ... егер ... ... тізбектеп емес, белгілі ... салу ... ... ... ... ... оқушының
жадында берік сақталып, тілдік фактілерді дұрыс талдауға жол ашады. ... ... ... ... ... басшылыққа алғанымыз
жөн.Үйренушінің көру, есту, сезім ... ... оқу ... жаңа ... есте ... қолайлы жағдай жасайды. Тілдік
талдауда қолданылатын тірек ... ... ... тақта,
үлестірмелі матералдар және ... ... ... ... ... жөн. Егер көрнекілік, біріншіден,
үйренушінің қабылдау мүшелерінің жұмысын іске ... ... есте ... ... ... ... әрекетін қалыптастырады.
Оқытудың инновациялық технологияларын сараптау нәтижесінде тілдік
талдауда мынадай озық технологиялар іріктелді:
... ... ... ... ... ... технологиясы;
➢ Ізгілендіру технологиясы;
➢ Жобалай оқыту технологиясы;
➢ Витагендік оқыту технологиясы;
Мәселен, «Дамыта оқыту технологиясындағы» алдымен ... ... ... талдауда басшылыққа алатын негізгі фактор. Ойлау ... ... ... кез ... мәселе төңірегінде дұрыс бағыт-бағдар
алып, тұжырымды ... ... ... талдауды «ізгілендіру» ұстанымы талдауға алынған мысалдардың
өміршеңдігін ... ... ... ... ... ... байытуға себепкер болуы қажет. Ғалым Л.Н. Ермағанбетованың: «Жеке
тұлғаның сапалық көрсеткіштерінің бірі – ізгілік қасиеттердің болуы» [26, 3-
б.] деуі де ... өз ... ... ... мол, өзін және өзгені
сыйлай ... ... ... ... бүгінгі күннің кезек
күттірмес келелі мәселелерінің бірі екендігі анық және бұл қағиданы ... ... ... болжам құруға сүйенетін әдіс-тәсілдің ерекшелігі
үйренушінің мәселеге шығармашылықпен келуімен бірге көптеген сыры ашылмаған
құбылыстарды ... ... пен ... ... ынта-ықыласын
оятуда септігін тигізетіні анық. Тілдік ... ... құру ... ... жеке ... жобасы мен шығармашылық жұмыстарына
және белгілі бір мөлшерде ғылымдағы ілгерілеушілікке қол жеткізер ... бұл ... өз ... ... ... қажет етеді.
«Витагендік оқыту технологиясы» бойынша білімді ... ... ... ... ... ... ... қоғамдық өмірмен
байланыста, қарым-қатынаста қарау үйренушінің дүниетанымдық ой-өрісін
кеңейтіп, өмірдің белсенді ... ... ... ... ... ... ... әрі үйренушіге өзінің өмірлік тәжірибесі арқылы
кәсіби біліктілігін арттыруға толық ... ... ... ... ... технологиясы бүгінгі күнде
теориялық мәселені практикалық жағынан бекіту ғана емес, субъектінің барлық
танымдық-құзыреттілік ... ... ... жеке ... мақсатты жүзеге асыра алатын, практиканы өмірмен байланыстыруды
көздейтін, ... ... ... кешенде қарастыруға мүмкіндік
беретін әдіс-тәсілдердің біріктірілген жобасы. ... ... ... ... ... теория мен практиканы тең ... өз ойын ... ... дәлелді, тұжырымды жеткізе алатын, өзіндік
пікірі мен ... ... ... ... ... ... ... ізгі, жан-жақты біліммен қаруланған тұлға
ретінде танылады.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:
1. Байтұрсынұлы А. Бес томдық шығармалар жинағы. 3-том. Тіл – ... ... ... 2005. – 352 ... Әлімов А. Интербелсенді әдістерді жоғары оқу орындарында қолдану.
Оқу құралы. – Алматы, 2009. – 328 бет.
3. Құрманова Н.Ж. Сөз ... ... ... ... ... ... ... негіздері: монография. – Алматы,
2001. – 300 ... ... Ф.Ш. ... ... ... Оқулық. – Алматы: Print-
S, 2005. – 147 бет.
5. Исаев С.М., Бектұров Ш.К. ... ... ... ... – Алматы: Өнер, 2007. – 76 бет.
6. Достанов М.Д. Қазақ тілі ... ... ... ... ... ... әдістері. – Алматы,
1991.
7. Ермеков Ә. ... ...... ... ... баспасы, 1958. – 56 бет.
8. Исаев С. Қазақ тілі. Оқу құралы. – Алматы, 1993. – 170 ... ... Н.А. ... ... ... орта ... қазақ тілін
сатылай кешенді талдау технологиясымен оқытудың ғылыми-әдістемелік
негіздері. Пед. ғылым. д-ры ғылыми дәреж. алу үшін ... ... ... ... ... Ш.К. Қазақ тілі: лексика, фонетика, ...... ... 2006. – 336 бет.
11. Оразахынова Н.А., Исаева Ж.Т., Сүлеева Г.С. Қазақ ... ...... ... 2004. – 176 ... ... С., ... Т., Қасабекова Қ., Шалабаев Б. Кестелі
грамматика. – Алматы: Ана ... 1995. – 208 ... ... Х. Жай ... ... көрнекі құралдарына
методикалық нұсқау. – Алматы: Қазақтың мемлекеттік оқу-педагогика
баспасы, 1961. – 32 ... ... Н.А. ... ... ... ... «Сатылай кешенді талдау» технологиясының рөлі.
//Қазақ тілін коммуникативтік, функционалдық бағытта зерттеу ... ... ...... ... 2010. ... – 460 ... Балақаев М. Тіл мәдениеті және қазақ тілін оқыту. – ... 1989. – 96 ... ... және ... ... ... ... Ж.Қ.Түймебаев.
– Алматы, 2009. – 400 бет.
17. Қазақ тілінің түсіндірме ... ред. ... ... Т. –
Алматы: Дайк-Пресс, 2008. – 968 бет.
18. Байжолов Ә. Грамматикалық талдау жұмыстарының кейбір ... ... ... ... – 1960. - ... Құрманова Н.Ж. Қазіргі қазақ тіліндегі сөз тіркесінің жүйелік-
құрылымдық ... және оны ... ...... 2001. – ... ... Б., ... М. Морфологияны оқытудың методикасы. –
Алматы: Мектеп, 1975. – 160 бет.
21. Сүлейменова Ж.Н. Қазіргі қазақ тілі морфологиясын ... ... ... негіздері. Пед. ғылым. д-ры ғылыми
дәреж. алу үшін дайындал. дисс. автореф. – Алматы, 2005. – ... ... Ш. ... тілі ... мен ... оқытуға
арналған құрылымдық схемалар. – Алматы: Мектеп, 1971.
23. Сәрсекеева Р. Қазақ тілін ... ... ... ... және ... кешегісі мен бүгіні. –
Алматы, 2006.
24. Әлібаева М. Витагендік оқыту технологиясы арқылы ... ... ... ... жаттығулар. // Профессор А.Ысқақов және
ұлттық педагогика. Халықаралық ғылыми-практикалық конференция
материалдары. – ... Абай ... ... 2010. – 360 ... ... Б.Ш. Тіл ... жұмыстары бойынша методикалық
нұсқаулар. – ... ... 1991. – 102 ... Әдістеме әлемінде. Ғылыми-әдістемелік жинақ. – Алматы: Сардар,
2008. – 368 бет.
27. Алдамұратов Ә. ... ... ... ...... Мектеп, 1983. – 52 бет.
28. Ермағанбетова Л.Н. Жай сөйлемді ізгілендіру ... ... ... ... Пед. ... канд. ғылыми дәреж. алу
үшін дайындал. дисс. автореф. – Алматы, 2006. – 25 бет.
29. Ұйықбаев И.Қ. ... ... ... ... ... көмекші құрал). – Алматы, 1963.
30. Ұйықбаев И.Қ. Фонетиканы оқыту және озат ... ... ... – Алматы, 1965.
31. Мұқанова Қ.Қ. Қазақ ... ... ... ... ... технологиясы. Пед. ғылым. д-ры ғылыми дәреж. алу
үшін дайындал. дисс. автореф. – ... 2005. – 26 ... ... К.Ж. Жаңа ... технология. Оқу құралы. –
Тараз: ТарМУ, 2003. – 207 бет.
33. Өстеміров К. ... ... ... оқыту
құралдары. – Алматы, 2007. – 144 бет.
34. ... тілі ... ... ... ... ... және психология: 4 000-ға жуық термин/ ред.басқ. А. ... . – ... ... 2007. – 256 ... ... Д.Б. Избранные психологические труды. – ... 1989. – 554 ... ... Л.В. ... педагогические труды. – Москва: Педагогика,
1990. – 424 с.
37. Жұмабаева Ә.Е. Бастауыш мектепте қазақ тілі синтаксисін ... ... ... Пед. ғылым. д-ры ғылыми
дәреж. алу үшін дайындал. дисс. ...... 2009. – ... ... Л.С. ... психологические исследования. –Москва:
Изд-во «АПН РСФСР», ... ... М.М. ... ... технологиясы оқушыны дамыту
құралы ретінде/ауд.Д.А.Қайшыбекова/ - Алматы, 2002. – 180 ... ... Н.Ж. ... ... сөз ... ... дамыта
оқыту технологиясының ғылыми-әдістемелік негіздері. Пед. ғылым. д-
ры ғылыми дәреж. алу үшін дайындал. дисс. ...... – 50 ... ... К.Ж. Инновациялық педагогика. – Алматы: Білім, 2009. –
424 ... ... З.Б. ... оқытудың кейбір ерекшеліктері//
Мемлекеттік тіл және рухани мәдениет. Профессор ... ... орай ... ... ... – Алматы: Арыс, 2001. – 184 бет.
43. ... Қ. ... ... ... ... өзгетілді дәрісханалардағы қазақ тілі. Пед. ғылым. д-ры
ғылыми дәреж. алу үшін дайындал. дисс. автореф. – Алматы, 2001. ... ... ... А.А. ... ... ... дәрісханада жобалай оқыту
технологиясының ғылыми-әдістемелік негіздері. Пед. ғылым. д-ры
ғылыми дәреж. алу үшін ... ... ...... 2009. ... бет.
45. «Қазақстан». Ұлттық энциклопедия/ ред. басқ. Нысанбаев Ә. 4-том. –
Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» бас ... 2002. – 720 ... ... А. Ана ... ... жақсартайық//Қазақстан мектебі. 1966.
- №9.
47. Шаталов В.Ф. Педагогическая ... Из ... ... школ ...... Педагогика, 1980. – 94 с.
48. Аймауытов Ж. Бес томдық шығармалар жинағы. 5-том. – ... ... ... Н.А. ... ... ... кешенді талдау»
технологиясының рөлі. // Профессор А.Ысқақов және ұлттық ... ... ... ...... ... ҚазҰПУ, 2010. – 360 ... шығу ... ... ... мағынасына сатылай кешенді
талдау жасау
Түпкі мағынадағы сөздердің мағынасына сатылай
кешенді талдау жасау
Әдемі 1. Бұл ... ... ... тура ... ... Шығу тегіне байланысты түпкі сөз. Себебі түбір ретінде
танылатын дербес сөз.
Туынды ... ... ... ... ... 1. Бұл ... ... сөз.
2.1 Шығу тегіне байланысты мағынасы – туынды
мағынадағы сөз. ... ... бір ... ... ... болу ... ... екінші мағынадағы сөз.
Омоним сөздерге сатылай кешенді
талдау жасау
Жалын 1. Бұл ... ... ... Шығу ... ... туынды мағынадағы сөз. Себебі
сөзжасамның лексикалық тәсілімен жасалған сөз. Мысалы: жалын
– не? деген сұраққа жауап беріп зат есім ... ...... ... сұраққа жауап беріп етістік болады.
Синоним сөздерге сатылай кешенді ... ... 1. Бұл – ... ... ... тура
мағынадағы сөз.
2. Шығу тегіне байланысты туынды мағынадағы сөз.
Туынды мағына ... ... ... ... өзгешелігі бар сыңарлары бір ғана ұғымды
білдіретін, бір ғана сөз табына ... ... ... ... ... ... жасау
1. Атауыш (номинатив) немесе тура мағынадағы
Ниет ... ... ... ... ... ... ... сөз.
Себебі тілдің өзіндік сөзжасам тәсілімен
емес, басқа тілдердің ... ... ... ... сөз.
Табу сөздерге сатылай кешенді талдау жасау
1. Бұл – ... ... тура ... ... Сөздің шығу тегіне байланысты – түпкі
мағынадағы ... ... шығу ... ...... ... а) Табу сөз. Себебі мифтік ескі наным
бойынша тура айтуға тыйым салынған сөз.
Эвфемизмдерге сатылай кешенді ... ... Бұл сөз ... ... ... ... ... а) Сөздің шығу тегіне байланысты – туынды
мағынадағы ... ә) Бұл сөз – ... сөз. ...... ... б) Бұл – ... сөз. Себебі мағынасы
тұрпайы сөздің орнына сол ... ... ... сыпайы, әдептілікке
негізделген ... ... ... ... Бұл – ... немесе тура мағынадағы сөз.
2. 1 Сөздің шығу тегіне байланысты – ... ... а) Бұл – ... ... б) Бұл – ... сөз. ... қарым-қатынаста мағынасы сыпайы
сөздерді жағымсыз тұрпайы сөздермен ауыстыратын
сөз.
49.
-----------------------
Синтаксис туралы ... ... ... ... ... бірліктің негізгі
белгілерін таныту
белгілерінтаныту
ереже
Тілдік фактілер келтіру
І
ІІ
Ереже
Практика:
1. Сынау
2. Дағды
Жекелеген белгілерін ... ... ... ... тәсіліне, сөздің грамматикалық сипатын
айқындаудағы мәніне қарай үшке бөлінеді
Жалпы грамматикалық мағына
Категориялық-грамматикалық мағына
Қатыстық грамматикалық мағына
1. Лексикалық мағынаның жалпылануы ... ... ... ...... грамматикалық мағына деп аталады. Жалпы ... ... ... ішкі ... ... ... қалыптасады.
2. Категориялық грамматикалық мағына белгілі грамматикалық формалар арқылы
беріледі. Грамматикалық форма сөздің түбіріне үстелетін қосымшалар.
3. Қатыстық грамматикалық ... ... ... ... ... ... байланысқа түсуі, негізгі сөзге көмекші ... ... орын ... интонация т.б. аналитикалық, қатыстық тәсілдер
арқылы беріледі. Қатыстық ... ... ... ... ... ... және көбіне контекстік болып келеді
де ... ... ... ... ... принципіне негіз
болады.
орындады
ағасы
мезгілінде
Әлияның
жұмысын
тапсырылған
міндетті
өзіне
екінші
бригада
биыл
орындады
жоспарды
жылдық
мерзімнен
ерте
с
с
мақсаты
с
мақсаты
Оқытушы
Әдістеме-
лік жүйе
Оқу
мақсаты
нәтиже
с
мақсаты
с
мақсаты
с
мақсаты
Оқу
мақсаты
Әдістемелік
жүйе
Оқытушы
с
мақсаты
с
мақсаты
с
мақсаты
с
мақсаты
с
мақсаты
с
мақсаты
Нәтиже
ТІЛ БІЛІМІ САЛАЛАРЫН САТЫЛАЙ ... ... ... ...

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 62 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Дәріс кешені с/с++ тілдері102 бет
Жаңа ақпараттық технологиялар жайлы71 бет
Жұмабаев Мағжанның тілдік тұлғасы26 бет
Көркем тілді адамтану парадигмасы тұрғысынан зерттеу (Ж.Нәжімеденов өлеңдерінің тілі негізінде)21 бет
М.Әуезовтің «Абай жолы» эпопеясының ономастикалық кеңістігінің лингвомәдени сипаты24 бет
Тарихи ономастикалық кеңістік (Х-ХІV ғғ. түркі жазба ескерткіштері негізінде)48 бет
Электрондық басылым18 бет
Қазақ говорларындағы кірме сөздер7 бет
Абайдың жетінші, отыз алтыншы, отыз жетінші, отыз сегізінші қарасөздерінің ағылшын тілі аудармасындағы тілдік ерекшеліктері, аударма мәтініне салыстырмалы талдау жасау, лексикалық, грамматикалық, стилистикалық ерекшеліктері54 бет
Аграрлық өнеркәсіптік кешенді мемлекеттік реттеу90 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь