Ландшафттар және оларға бейімделген мал шаруашылығы жүйесі

КІРІСПЕ
1 ЛАНДШАФТТАР ЖӘНЕ ОЛАРҒА БЕЙІМДЕЛГЕН МАЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫ ЖҮЙЕСІ ТУРАЛЫ ҰҒЫМ
1.1 Ландшафттар туралы ұғым
1.2 Табиғи ландшафт қорларын дұрыс пайдаланбау салдарынан (КСРО кезінде) жайылым өнімділігінің төмендеу себептері
1.3 Ландшафттарға бейімделген мал шаруашылығы жүйесін ұйымдастыру Жемшөп өндіру жобасы және оны өндірудің жаңа түрінің қалыптасуына қойылатын жаңа талаптар.
2 ЗЕРТТЕУ НЫСАНДАРЫ МЕН ӘДІСТЕРІ
2.1 Зерттеу нысандары
2.2 Зерттеу әдістері
3. АЛМАТЫ ОБЛЫСЫ ҚАРАСАЙ АУДАНЫНЫҢ ТАУЛЫ ӨҢІРІНІҢ ЛАНДШАФТТАРЫНЫҢ ИРАРХИЯЛЫҚ ЖІКТЕЛУ ҰСТАНЫМДАРЫ
3.1 Алматы облысы Қарасай ауданының топырақ және геоморфологиялық картасын құрастыру
3.2 Алматы облысы Қарасай ауданының жер беті сулары мен ирригациялық картасын құрастыру
3.3 Алматы облысы Қарасай ауданының ландшафттық картасын құрастыру
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
Тақырыптың өзектілігі. Әлемнің көптеген өркениетті елдерінде,әсіресе Ресей ғалымдарының белсенді ізденістерінің нәтижесінде, бүгінгі таңда, ландшафттарға бейімделген егіншілік жүйесінің ғылыми – теориялық тұғырнамасы және іс жүзіне асырудың әдіснамалық жолдары жасалып шықты. Кейінгі кезде, бұл бағыттағы ғылыми зерттеу жұмыстары Қазақстанда да қолға алынып, олардың нәтижелері баспа беттерінде де жарық көре бастады. Бұлардың басым көпшілігі айдалған жерлердегі егіншілік жүйесін жаңа тұрғыда қалыптастыруға арналғанын байқап жүрміз.
Осы еңбектерді және ландшафттарға бейімделу бағытындағы еңбектерді талдай келе, біздің ойымыз, осы жүйе, мал шаруашылығын да бейімдеу мүмкіндіктеріне де мол жол ашатындығына тіреліп, бұл мәселелерді ландшафттану тұрғысынан шешуге болатындығына көзіміз жетті. Бұл пікірімізді дәлелдеу үшін кеңес заманындағы Қазақстан аумағындағы мал шаруашылығындағы келеңсіз мәселелерді мүмкіндігімізше талдап, оларды болдырмауымыздың жолдарын ландшафттарға бейімделу жүйесінен іздестіруге тырыстық. Нәтижесінде, бұрынғы замандағы кемшіліктерді талдап, топтастыру жасадық (жұмыстың мәтінінде келтірілген).Осы кемшіліктерді жаңа жүйемен салыстыра келіп, жақсартудың нақты шараларын көрсетуге тырыстық (жұмыстың мәтінінде келтірілді).
Жоғарыда баяндалған мәселелерді ландшафттану ғылымының тұрғысынан түсіндіру тақырыптың өзектілігі болып саналады. Мұны іс жүзінде көрсету үшін Алматы облысындағы Қарасай ауданының таулы өңірінің ландшафттық карталары құрастырылды.
Тақырыптың жаңалығы:
- Қазақстан аумағындағы ландшафттарға бейімделген мал шаруашылығының жүйесіне арналған ландшафттық карталар алғашқы (бірінші) рет құрастырылды;
- бұл карталардың қағаз бетіндегі және компютерлік ГАЖ технологиясын қолданып электрондық нүсұаларын жасау іске асырылды;
Жұмыстың мақсаты - Алматы облысындағы Қарасай ауданы таулы өңіріндегі ланшафтардың иерархиялық жіктелу ұстанымдары негізінде, олардың карталарын құрастыру.
1. К.М.Джаналеева. Антропогенное ландшафтоведение. Алматы "Қазақ Университеті", 2001ж, -163бет
2. Перельман А.И. Геохимия природных зон. М: Наука,1982ж, -154 бет
3. Мұқашева Ж.Н., Ә.Ғ.Көшімова Антропогендік ландшафттану Оқу құралы Алматы "Қазақ Университеті", 2004ж, -119бет
4. Владимиров В.В. Микумин Е.М т.б город и ландшафт М: мысль 1987ж, --236бет
5. Тютюнник Ю.Г. К методологии антропогенного ландшафто-ведения География и природные ресурсы. Иркутск, 1989ж, -360бет
6. Коломыц Э.Г. Ландшафтные исследования в переходных зонах. М:Наука, 1987ж, -117бет
7. Ферсман А.Е. Геохимия ландшафтов. М.: Наука, 1996г.
8. Баландин Р.К.
9. Корлева Т.В 1995ж
10. Корлева Т.В 1994ж
11. Төреханов А.Ә. Табиғи жайлымдарды тиімді пайдалану. Алматы.: Ғылым, 2006ж.
12. Николаев В.А Основы ичения об агроландшафтах. Агроландшафтные исследования. Методология, методика,региональные проблемы М., 1992ж
13.Toulmin C., Quan J. Evolving Land Rights, Policy end Tenure in Africa. London, 2002. P. 64-69.
14. Pierper R.D. Is short-duration grasing the answer// Soil Water Conserv. 1988. T. 43, №2. P. 133-137.
15.While R., Murray S., Rohweder M. Pilot analysis ecosystems. Grassland ecosystems. Washington. DS: World Resources institute. 2002. P. 19-23.
16. Butler P.R. Revegetation of rangeland in south Australia // Rangelands: a resource under siede. 1986. P. 305-306.
17. Lain A. New patterns of Livestock mangement. London, 2003. P. 109-113.
18.Байрашев A.И. Экономические основы повышения продуктивности природных кормовых угодий. Алма-Ата: Кайнар, 1973. С. 8.
19.Тореханов А.А., Алимаев И.И. Результаты и пути научного обеспе-чения использования пастбищных ресурсов в Казахстане // Кормопроиз-водство. М., 2004. № 12. С. 6-13.
20. Алимаев И.И., ЖамбакинЖ.А., Прянишников С.Н. Улучшение и рацио¬нальное использование аридных пастбищ. Алма-Ата, 1985. С. 13-16.
21. Моторика М.Г. Пути укрепления кормовой базы животноводства // Продуктивность аридных пастбищ. Алма-Ата, 1983. С. 17-19.
22. Robinson S., Мilner Е., Alimaev I. Rangeland degradation in Kazakhstan during the Soviet era// Journal of Environments. London, 2003. P. 419-439.
23. Шамсутдинов З.Ш. Адаптивная селекция аридных растений // Кор-мопроизводство. 1997. № І-2. С. 47. Р. 419-439.
24. Вильям с В.Р. Земледелие и кормовая площадь. М.: Ошз-Сельхоз, 1934. С. 57.
25. Евсеев В.И. Рациональная система использования пастбищ в жаркой и засушливой степи. Куйбышев, 1938. С. 96-140.
26.Ларин И.В. Пустынные и полупустынные пастбища и развитие жи-вотноводства. М.: Колос, 1967, С. 5-11.
27. Раменский Л.Г. Экологическая оценка кормовых угодий. М., 1956. С. 468-475.
28. Смелов С.П. Теоретические основы луговодства. М.: Колос, 1996. С. 187-212.
29. Дмитриев A.M. Луговодство с основами почвоведения. М.: Огиз-Сельхоз, 1948. С. 301-308.
30. Нечаева Н.Т. Задачи исследований Б связи с использованием экосис-тем пустынь СССР в пастбищном животноводстве // Проблемы освоения пустынь. Ашхабад, 1977. № 2. С. 21-30.
31. Гаевская Л.С, Каракулеводческие пастбища Средней Азии. Ташкент, 1971. С. 300-324.
32. Шамсутдинов З.Ш. Создание многолетних пастбищ в аридной зоне Средней Азии. Ташкент, 1975. С. 167-180.
33. Морозова О.И. Пастбища в пустыне и предгорной полупустыне, их использование и улучшение. М., 1959. С. 295-306.
34. Амелин И.С. Пастбищсобороты в каракулеводстве Средней Азии. Самарканд, 1943. С. 94-110.
35. Абдраимов С.А. Загонно-порционный выпас овец / Кормовая база отгонного животноводства, М.: Колос, 1967. С. 60-62.
36. Курочкин Л.Я. Пастбища песчаных пустынь Казахстана. Алма-Ата, 1973. С. 200-205.
37. Щлимаев И.И., Жамбакин Ж.А., Прянишников С.Н. Улучшение и рацио¬нальное использование аридных пастбищ. Алма-Ата, 1985. С. 14-24.
38. Смаилов К.Ш. Основы рационального использования естественных, сеяных и комбинированных пастбищ в пустынной зоне юго-востока Казах-стана: автореф. ... докт. с.-х. наук. Алматы, 2000.
39. Асанов К.А. и др. Пастбищное хозяйство Казахстана. Алма-Ата: ІЧ.ІЛІ.ІМ, 1992. С. 417-425.
40. Жамбакин ЖА. Пастбища Казахстана. Алматы: Кайнар, 1995. С. 144-148.
41. Бедарев С.А. Агрометеорология и лугопастбищное хозяйство. Л.: Гидрометиздат, 1979. С. 250-255.
42. Пачоский И.К, Основы фитоценоза. М., 1929. С. 337-341.
43. Келлер Б.А. Освоение пустынь, полупустынь, высокогорий. М., І939. 340с.
44. Высоцкий Г.Н. Ергеня / Тр. бюро по прикладной ботанике. 1915. Вып. 10-11.С. 1110-1150.
45. Шенников А.П. Принцип геоботаничсского районирования // Геобо-таника. М., 1938. Вып. 4. С. 20-30.
46. Смелов С.П, Мовсисянц А.И. Улучшение и правильное использование лугов и пастбищ. М.; Сельхозгис, 1959. С. 24-26.
47. Соболев Л.И. К характеристике растительного покрова заповедника Боровое на фоне его природных ландшафтов/ Землеведение. 1937. С. 439-441.
48. Тоомре Р.И. Культурные пастбища зоны интенсивного молочного животноводства// Пастбища и сенокосы. М., 1974. С. 250-252.
49. Тоомре Р.И. Долголетие культурные пастбища. М.: Колос, 1977. С. 403.
50. Цаценкын И.А. Геоботаническое изучение пастбищ и сенокосов, их классификация // Пастбища и сенокосы. М., 1974. С. 35-75.
51. Тебердиев Д.М., Котелышкова О.Н. Система использования куль-турных пастбищ для ремонтного молодняка // Приемы создания и исполь-зования высокопродуктивных сенокосов и пастбищ / Сб. тр. М., 1986. ВыпЛ4.С. 172-175.
52. Ларин И.В. Луговодство и пастбищное хозяйство. М., 1956. С. 551. 43.
53. Жамбакин ЖА. Система крупнозагонного использования пустынных
пастбищ / Продуктивность аридных пастбищ. Алма-Ата: Кайнар, 1983. С. 55-60.
54. Жазылбеков Н.А., Мырзахметов А.И., Кинеев М.А., Тореханов А.А., АшанинА.И., Таджиев К.П. Кормление крупного рогатого скота в современ-ных условиях // Справочное пособие. Алматы: Сын, 2005. С. 48-49
55. Бегучее П.П., Леонтьева И.П. Рациональное использование пастбищ Юго-востока / Матер, пленума секции «Сенокосы и пастбища»: отделения земледелия ВАСХНИЛ, 23-27 июня 1964г. М., 1965. С. 137-141.
56. Шамсутдинов З.Ш., Чалбаш P.M., Ибрагимов И.О. Рекомендации по созданию культурных огороженных пастбищ в новой технологии содержа¬ния каракульских овец. Самарканд, 1980. С. 30-35.
57. Schiil horn van Veen, TW. New Challenges for the livestock sector in central Asia: overcoming old legacies and adapting to new policies, markets and farmers in: Central Asia — regional livestock assessment, Global Livestock CRSP, Davis. 2003. P. 106-109.
58. МовсисянцА.П. Использование пастбищ. М.: Колос, 3969. С. 126-131.
59. Карпов М.С. Пастбищные корма песчаных пустынь Южного Прибалхашья. Алма-Ата: АН КазССР, 1960. С. 245-250.
60. Беннет Г. Закладка и поддержание хороших пастбищ / Лугопастбищ-ное хозяйство США. М.: Иностранная литература, 1956. С. 120-127.
61. Шван-Гурийский И.П. Использование овцами лугово-степных паст-бищ Внутреннего Тянь-Шаня // Приемы создания и использования высокопродуктивных сенокосов и пастбищ / Сб. тр. М., 1968. С. 250-260.
62. Нечаева Н.Т. Динамика пастбищной растительности Каракумов под влиянием метеорологических условий. Ашхабад, 1996. С. 31-34.
63. Давыдов А.Г. Способы рационального использования пастбищ в Забайкалье / Матер, пленума секции «Сенокосы и пастбища»: отделения земледелия ВАСХНИЛ, 23-27 июня 1964 г. М., 1965. С. 200-207.
64. Robinson S., Milner— GullandE. Contraction in livestock mobility resulting from state from reorganization. London, 2003. P. 130-132.
65. Leon K. Pelanties of Heavy Range Use // The American Here lord journal, USA. 1946. T. 37, № 5. P. 260-263.
66. Smithv. Druland Lucerne Pastunes on deep sauols. Effects of stocking Rate and Grazing Management // Journal of Agriculture. Australia, 1970. T. 73, №5. P. 170-174.
67. Kerven C. Agrarian reform and privatisacion in the wider Asian region / Pro¬spects for Pasforalism in Kazakhstan and Turkmenistan. London, 2003. P. 10-27.
68. Benke R. Reconfiguring property rights and land use / Praspects for Pasforalism in Kazakhstan and Turkmenistan. London, 2003. P. 75-108.
69. Kerven C., Channon /., Behnke R. Planning and extensive livestock deve-lopment in Central Asia. London, 2001. P. 47-55.
70. Cowling R.M. Challenges to the new rongelsnd science // Trends in Ecology and Evolution. 2000. № 15. P. 303-304.
71.Арxер С., Банч К. Луга и пастбища Америки. М.: Иностранная литера-тура, 1967.С. 344-348.
239
72. Куркин К.А., Якушев Д.В. Биологические основы интенсивного использования луговых травостоев // Интенсификация лугопастбищного хозяйства/Сб. науч.тр. М., 1984. Вып. 30. С. 34-37.
73. Кусаинов К.К., Гармс Э.И., Бекмухамедова Н.Э. Справочная книга по питательности кормовых растений лугов и пастбищ Казахстана. Алма-Ата, 1982. С. 21-36.
74. Ларин И.В. Некоторые итоги изучения химизма кормовых растений Казахстана. Алма-Ата: Казгоссельхозиздат, 1926. № 1. С. 17-24.
75. Жамбакии Ж.А. Динамика химического состава и питательность кормовых растений различных пастбищ Казахстана // Вестник сельско-хозяйственной науки Казахстана. Алма-Ата, 1975. № 12. С. 56-61.
76. Благовещенский Г.В., Войтович Н.В., Полев Н.А. и др. Низкозатратные технологии производства растительного белка и воспроизводство плодородия почвы. Информ. бюл. –НТС МСХ РФ, 2000. -№3. –с.31.
77. Григорьев Н.Г., Гаганов А.П., Исаенков Н.И. технология применения вариабильных норм потребности крупного скота. М., 2002. -88с.
78. Краткий справочник консультанта “Менеджер молоко”. – Казанов: Ноутулись, 2003. -131с.
79. Агроэкологическая оценка земель, проектирование адаптивно-ландшафтгых систем земледелия и агротехнологии. Под редакцией академиков РАСХН В.И.Кирюшина и А.Л.Иванова. изд-во ФГНУ., Росининформагротех, Москва, 2005. – 513-539 с.
80. Жақыбаева Г. Т., Сағатова Н.С., Қауызбаев С.Р. т.б. “Қонысы Қарасайдың Құтты Мекен”, Алматы 1999
81. “Алматы облысы Қарасай ауданының 2007- 2008 жылдарға әлеуметтік- экономикалық орташа даму мерзімінің жоспары”, Қаскелең қаласы 2006
82. “Заман жаршысы” №8 (7606), сенбі, 12 ақпан, 2005
83. “Заман жаршысы” №36 (7606), сенбі, 14 қыркүйек, 2005
84. “Заман жаршысы” №6 (7656), сенбі, 4 ақпан, 2006
85. “Заман жаршысы” №36 (7685), жұма, 1 қыркүйек, 2006
86. “Заман жаршысы” №38 (7704), сенбі, 13 қаңтар, 2005
87. “Заман жаршысы” №5 (7706), сенбі, 27 қаңтар, 2007
88. Социально-экономическое развитие Карасайского района, г.Каскелен, 2005
89. Ж.Адаев, Қ.Ахметов, Т.Әбдуәлиев, Ғ.Жазылбеков “Жетісу энциклопедиясы” Арыс баспасы, Алматы., 2004
90. Агроэкологическая оценка земель проектирование адаптивноландшафтных систем земледелия и агротехнологии ( методическое руководство) Под. ред. академиков РАСХН В.И. Кирюшина и А.Л. Иванлва. ФГНУ "Росинформагротех", Москва, 2005г стр 783
91. Мильков Ф.Н. Человек и ландшафты. М., 1973 г
92. Мильков Ф.Н. Антропогенное ландшафтоведение, предмет изучения и современное состояние. Вопросы геграфии.№106. М., 1977 г.
93. Мильков Ф.Н. Рукотворные ландшафт. М., 1978 г Қазақ Совет энциклопедиясы 7 том 165 бет.
94. Қазақ Совет Энциклопедиясы, 7-том. Алматы, 1975, Б. 534-535
95. Ұлттық энциклопедия 6 том 207 бет.
96. Топографическая карта Алматинской области РК. Масштаб 1:100 000. Издательство РГКП «Картография». Алматы, 2002.
97. Гуриков Д.Е. Іле Алатауы (Ауд. Х. Өзденбаев) – Алматы: Қайнар, 1985. – 289 бет.
98. Қазақ Совет Энциклопедиясы, 1-том. Алматы, 1975, Б. 15-18.
99. Қазақ Совет Энциклопедиясы, 5-том. Алматы, 1975, Б. 165.
100. Қазақ Совет Энциклопедиясы, 11-том. Алматы, 1975, Б. 198.
101. Қазақ Совет Энциклопедиясы, 12-том. Алматы, 1975, Б. 175 .
102. Ретеюм, 1975.
103. Солнцев Н.А. О морфологии природного географического ландшафта. «Вопросы географии». 1949, №16. 61-86 стр.
104. Солнцев В.Н. Формы упорядоченности физико-географической структуры. В сб.: «Новое в физической географии». М., 1975. 24-34 с.
105. Солнцев Н.А. Системная организация ландшафтов проблемы и методология. М., изд-во «Мысль», 1981. С. 224.
106. Модели в географии, 1971.
107. Баранов, Берлянт и др., 1999.
108. Исаченко Л.Г. Ландшафтоведение на современном этапе. В кн.: «Ландшафтоведение: теория и практика». М., 1982. 98-114 с.
109. Николаев В.А. Концепция агроландшафта . Вестник МГУ. Сер. Географическая. 1982г, №2 стр 32.
110. Николаев В.А. Концепция агроландшафта . Вестник МГУ. Сер. Географическая. 1982г, №3 стр 33.
111. Яцухно В.М, Помелов А.С. Геохимические принципы формирования гидромелиоративных систем. М. Наука 1988г, стр 60-68.
        
        КІРІСПЕ
Тақырыптың өзектілігі. Әлемнің көптеген ... ... ... ... ... нәтижесінде,
бүгінгі таңда, ландшафттарға бейімделген егіншілік жүйесінің ғылыми –
теориялық тұғырнамасы және іс ... ... ... ... жасалып
шықты. Кейінгі кезде, бұл бағыттағы ... ... ... да ... алынып, олардың нәтижелері баспа беттерінде де жарық
көре бастады. ... ... ... ... ... егіншілік
жүйесін жаңа тұрғыда қалыптастыруға арналғанын байқап жүрміз.
Осы еңбектерді және ... ... ... талдай келе, біздің ойымыз, осы ... мал ... ... ... де мол жол ... ... бұл мәселелерді
ландшафттану тұрғысынан шешуге болатындығына ... ... ... ... үшін ... ... Қазақстан аумағындағы мал
шаруашылығындағы келеңсіз мәселелерді мүмкіндігімізше талдап, ... ... ... ... жүйесінен іздестіруге
тырыстық. Нәтижесінде, бұрынғы замандағы кемшіліктерді талдап, топтастыру
жасадық (жұмыстың мәтінінде ... ... жаңа ... келіп, жақсартудың нақты шараларын көрсетуге тырыстық (жұмыстың
мәтінінде келтірілді).
Жоғарыда баяндалған мәселелерді ландшафттану ғылымының тұрғысынан
түсіндіру тақырыптың өзектілігі болып ... Мұны іс ... ... Алматы облысындағы Қарасай ауданының таулы өңірінің ландшафттық
карталары ... ... ... аумағындағы ландшафттарға бейімделген мал шаруашылығының
жүйесіне арналған ландшафттық карталар алғашқы (бірінші) рет құрастырылды;
- бұл ... ... ... және компютерлік ГАЖ технологиясын
қолданып электрондық нүсұаларын жасау іске асырылды;
Жұмыстың мақсаты - Алматы облысындағы ... ... ... өңіріндегі
ланшафтардың иерархиялық жіктелу ұстанымдары негізінде, олардың карталарын
құрастыру.
Бұл мақсатқа жету үшін ... ... ... ландшафтар туралы түсініктерді баяндай ... ... ... ... пайдаланбау себептерін талдап, ландшафттарға бейімделген мал
шаруашылық ... ... ... ... ... ... ... әдістерге талдау жасап олардың
оңтайлы ... ... ... ... ... ... ... 1: 100 000-дық
топырақтық-геоморфологиялық, жер бетінің сулары мен ирригациялық ... ... ... ... ... ... келе ... мәтінін жазып,
тұжырымдық- қорытындыларын шығару.
Жұмыс 2006-2008 жылдары жүргізіліп әл- ... ... ... факультетінің физикалық география және геоэкология кафедрасының
меңгерушісі, г.ғ.к., ... ... және ... ... докторы Ж..Ү. Мамытовтың ғылыми жетекшілігімен орындалды.
Ғылыми жетекшіге және жоғарыдаңы аталған кафедраның ... ... ... ... мен оқытушыларға қол ұшын беріп,
көмектескендері үшін ... ... ... ... ... ... ЖӘНЕ ... БЕЙІМДЕЛГЕН
МАЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫ ЖҮЙЕСІ ТУРАЛЫ ҰҒЫМ
1. Ландшафттар туралы ұғым
Тақырыпта көрсетілген «ландшафтар және ... ... ... ... ... ... бірден сипаттама беруді жөн ... ... ... осы еңбектің бірден-бір мақсаты – ландшафттарға
бейімделген мал шаруашылығы жүйесін ... ары – ... ... ... ... ... бұл екі ұғым – ... негізгі мәтіндік мазмұны болып саналады.
Қазақстан аумағында көп жылдар ғылыми зерттеулер жүргізіп ... ... /1/ ... ... ... ... ... - өзін-өзі реттеп, болмыстық құрылыстарының ара қатынасы белгілі-
бір деңгейде іске асып, құрамындағы тірі және өлі ... ... ... ... ... ... ... жүйе.
Осындай ландшафттың жайғасқан территориясы мен құрамды ... ... ... ... ... біркелкілігі мен ерекшеленеді.
Ондағы жүретін қуаттық ... ... ... биофильді химиялық
элементтердің ... ... ... ... ... ... құбылымдарының өзара бейімделулері
ландшафттық кеңістік пен уақыт аумағында біртұтас ажырамайтын ... ... ... ... ... ... бар үлескілердің кез-
келген бөлігіне әсер етіп, өзгертсе, ... ... ... ... деп аталатын ландшафттың типіне ауысады. Себебі,
ондағы ғасырлар бойы ... ... ... ... ... ... орнына келмейтін өзгеріс туындайды.
Қазіргі заманда антропогендік ландшафттар жер ... ... ... алып ... ... адам ... тікелей әсер етіп,
тіршіліктері мен қауымдарының қажеттеріне пайдаланатын ... ... ... ... ... ормандар, пайдалы қазбалар
орналасқан аумақтар, ... т.б. ... ... ... ... 20 ... болса, антропогендік нұсқасы 60 пайыздан
астамын алып ... ... ... өте ... бұл ... ... ... зерттеліп, жүйелей жіктеліп, сипатталған. Олар: қалалық, техногендік,
рекрациялық, жайылымдық, орман және су шаруашылық, медециналы-географиялық,
агроландшафттық болып ... Бұл ... ... ... көзге
түсетіні, әр-қайсысының ерекшеліктері олардың ... ... ... да, ... ... туралы нақтылы мәліметтер беретін
анықтамасына, жүйесіне және жіктеулеріне өте ... ... ... ... ... ... ... талдау
жасауды жөн көрдік.
ТМД елдерінде антропогендік ландшафттарды жүйелей жіктеу нұсқасын
ұсынған және осы кезде де іс ... ... ... /2/
ұстанымы. Ол бойынша, табиғи ландшафттардың өзгеруіне адамның әсерінің
дәрежелерін (деңгейін) және ... еске алу ... ... ... ... ... ... сандық және сапалық
мөлшерлерінің немесе оның барлық құрылысының ... ... ... ... ... - әсер ... ... түріне, сипатына
сәйкес ландшафттардың модификацияланған атаулары анықталады. Осы екеуінің
жиынтық қуат-күші ... ... ... ... ... дейгейін анықтайды.
Жайылымдық антропогендік ландшафттар, кез келген территорияның ... ... ... ... үлес салмағы аз болғанымен, басқа
табиғи кешендермен салытырғанда антропогендік әсерге тұрақсыз болады.
Табиғи жайылымдық ... ... ... ... тек ... ... ... білуде ғана емес, сонымен қатар ... ... ... ауыл ... ... ... ... жасанды
өнеркәсіп үйінділеріне көп жылдық өсімдіктер отырғызу. Бүкіл ... ... ... ... ... Бірақ мұндай
көрсеткіштер жыл ... бола ... ... мол жылдар мен ... ... ... ғана нәтижелі көрсеткішке қол жеткізуге
болады. Ал қуаңшылық жылдары өсімдік жаздың ортасында ... ... ... ... ... тыс жаю, ... ... мен биологиялық
ерекшеліктерін есепке алмау жайылымдық жерлердің нашарлауының бірден- ... ... ... Сол ... шабындық өсімдіктерінің нәрлік құны
төмендейді, мал жемейтін өсімдіктер өсіп, механикалық ... ... ... ... ... жылдық ауа райы көрсеткіштері мен мезгілдік ... ... ... қорын, тиімді пайдалану жолдарын шешуге мүмкіндік туады.
Құрғақ жылдары өсімдіктердің азықтық құнының 1,5-2 есе ... ... ... ... ... ... ... өсімдік
түрлерінің биоэкологиялық ерекшелігін, өнімділігін, мезгілдік даму ритімін
есепке алуды талап етеді. Осыған ... ... ... ... мен жақсарту шаралары ғылыми тұрғыда көп жылдық биоэкологиялық
мәліметтерді ... ... ... ... шабындықты жерлерді жақсартуда елеулі
жетістіктерге қол жетіп отырғанымен, әлі ... ... ... таппаған
күрделі мәселелер жеткілікті. ... да ... ... жету ... ... ... ... баршылық. Табиғи
жайылымдарды жақсарту жолында жасанды азық түлік базасын құру, суландыру
жұмыстарын жүргізген дұрыс.
Метерологиялық ... ... ... ... ғана емес ... ... ... өзгерісіне, өнімділігіне әсер
етеді. Сондықтан стационарлық ізденістер жүргізу арқылы азық – ... ... жөн. ... ... ... кең ... өзгеріп
отырады яғни кеңістікте әр қалай. Мысалы, Арал ... ... ... ... 10 ... 4 – ... өнім ... ал 3 –
уінде орташа, 2 ... ... яғни ... нашар кезең -50-60%,орташа
өнімділік - 30%, ал ең жоғары көрсеткіш – 15-20% ... ... ... ... ... ... өсімдік
түрлеріне, биологиялық ерекшелігіне, тамырының таралуы және жер беті ... асты ... ...... ... зонасы өсімдіктерінің келесі бір еркшеліктері – ... ...... ... ... ... кейбіреулері
вегетациялық кезең аяқталған соң жеуге тиімді. Сондықтан мал жаю уақытын
жоспарлау мен ... ... ... ... зор. ... жайылымды
жоспарлағанда жайылымда қандай өсімдік топтары өседі, алып жатқан ... ... де ... алу ... ... ... жамылғысының
вегетациялық кезеңіне, малдың оны пайдалану жағдайына байланысты ... ... қыс пен ... ... ... деп ... ... бұл
Қазақстан территориясы бойынша біртекті ауыспалы жайылым ... ... ... ... ... ... ... жеклеген шаруашылықтар мен облыстар
көлемінде осындай сұлбалар болуы тиіс.
Әрбәр жекелеген жайылымдар үшін мейлі ол ... ... ... болсын
демалыс беріп тұру керек, оның ұзақтылығы жайылым түріне байланысты. ... ... ал ... жайылым үшін өнімділігі орташа жылдарда,
өйткені өсімдігі мүлдем жойылып кетекен жусанды жайылымдардың қайтып ... үшін 10 – 15жыл ... ... ... ... ... ... дұрыс
бағалау, оның ылғалмен қамтамасыз етілу деңгейін анықтау, ... ... ... ... ... кезде оған өзгерістер негізу
сияқты мағлұматтарға негізделеді. Ауыспалы жайылым ... ... ... есепке алмай пайдалану жағымсыз нәтиже беруі мүмкін.
Мысалы, жайылымда быйыл бір-екі рет мал жаю жоспарланып отыр ... ... ... ... ... екі рет жаю ... ... ... эрозиялық және эолдық процесстер үдеуі ... ... ... сұлбасына болжау мәліметтерін пайдалана отырып,
өзгеріс енгізсе ... ... ... ... Соңғы уақытқа
дейінгі ғылыми мәліметтерге негізделген ауыспалы ... ... ... аударылмай келді.Жайылымды жерлерді жақсартуда екі әдіс кеңінен
қолданылады: бірінші жайылым мен шабындықты түбірімен ... – ол ... ... да ... қолдан басқа өсімдік егіледі; екінші
табиғи өсімдік жамылғысы ... су ... ... химиялық
тыңайтқыштар жіберіледі.
Соңғы жылдары табиғи шөлді жайылымдарда құрғақтануды болдырмау үшін
кулис әдісімен ( ұзын сабақты өсімдіктер егу) ... ... ... ... қара сексеуіл, жыңғыл т.б.)
Жасанды шабындықтар мен жайылымдар ұйымдастыру үшін жабайы, бірақ
нәрлі ... ... ... егу ... ... ... Әр түрлі
агротехникалық шараларды пайдалана отырып ... изен ... ... ... бастады. Бұл өсімдіктер АҚШ пен Канада елдерінің шөлді
аймақтарының жайылымдарында да ... ... ... ... отыр /3/ .
Қалалық ландшафттар, ондағы қоныстанған ... ... ... ... ... ... өзгеруінен қалыптасады. Үйлердің
тұрғызылған үлескілері (селитебные участки) мен табиғи ортаның ... ... ... негізгі өндірістік қызметін (функциясын)
атқарып, сипатын анықтайды. Табиғаттың бастапқы қасиетінің ... ... ... ... ... өсу ... ондағы өндіріс
орындарының түрлері мен қоршаған ортаға әсер ету ... ... ... дұрыс жобаланған қалалардың аумағында таби ландшафттар
мен ... ... ... ... ... – табиғи кешен мен ... ... ... ... экологиялық оңтайландыру дәрежесіне
дейін дамиды. Мұндай жағдайда жалпы қалалық ландшафттың ... ... ... ауыл ... ... ландшафттар пайда
болып, әр-қайсысы өзінің бағытында дами береді. Олай ... ... ... әдіснамалық ұстанымдарының заңдылықтарын қалалық
ландшафттарды игеру мен пайдалануда ... ... ... ... туындатады. Бұл жөніндегі ғылыми жұмыстарды
В.В.Владимиров /4/ және тағы ... ... ... ... ...... Қала ... нысандардың табиғи ортамен
байланысын зертеу жобасы
|Қалалық ... ... ... ... | | ... ... | | ... арналған |
|зерттеудің | | ... ... | | | ... ... ... ... |
|омикалық |ландшафттар ... ... қоры ... |
| | ... ... | ... ... ... ... ... ... |
| ... |әрекеттің жағдайындағы|және ... |
| ... ... ... ... |
| ... |антропогендік қайта |жағдайларын |
| | ... орта ... ету. ... ... ірі ... ... ... техногендік сипатта қарастырып, қаланың құрылатын жеріндегі табиғи
ландшафттар мен жаңа ... ... ... ... ... ... ... даму үрдістерімен үйлестіре зерттеу
мүмкіндігі бар. ... ... ... ... /5/ ... /6/ әдіснамалық ұсыныстарын да пайдалануға болады.
Техногендік ландшафттар (бұдан кейін ТЛ) табиғи-антропогендік құрылым.
А.Е. Ферсманның /7/ ... ... ... ... ... ... ... іс-әрекеті, инженерлік, химиялық,
ауылшаруашылықтық, т.б. үрдістердің әсер ету ... ... және ... ... жиынтығы, яғни ТЛ техногендік
факторлардың (бұдан кейін ТФ) қоршаған ... ... ... ... ... ... ... тау-кен мен мұнай-газ өндіруден туындайтын
және көлемді құрылыс пен ... ... ... болатын
антропогендік факторлар жатады. Бұл ластандырушы көздері нүктелі, сызықты
және территориалды болып бөлінеді. Бірақ, ТЛ ... оны ... шығу ... ... ... жайғасулары кейде сәйкес келмейді.
Бұл құбылыс ландшафттардың өзара табиғи ... ... ал ... ... ... ... ... территориалды
жағынан әлдеқайда мол жерді қамтиды.
Кейіннен Р.К.Баландин /8/ бұл терминнің толық анықтамасын беріп, «жер
қыртысының қайта ... ... деп ... ... әсер ... ... ... тұрғыдан зерттеп, тиянақтау геотехникалық
жүйелер туралы концепция ... ... ... ... ... ... кезге дейін техногендік ластануды зерттеу салалық бағытта болды.
Мысалы, табиғаттағы ағын суларға, ауа қабатына, ... т.б. ... ... ... анықталды, ал қазіргі уақытта бұл зерттеулер кешенді
экологиялық ... ... ... жоғарыда көрсетілген ТФ түрлерінен басқа, Қазақстан
аумағындағы өте зиянды зардаптары зымырандарды ... ... ... ...... ... жағар майларының ыдыраған
өнімдерінің және радионуклидтердің ландшафттарға ... ... ... ... ... ұсақ шоқылы аймақтарға әсер
етсе, екіншісінің алапат көзі ... ... ... ... кешендерінің толық ыдырамаған жанар майларының негізгі түрі
– симметриясыз диметилгидразин (СДМГ) және оның ... ... ... СДМГ жер ... ... ... – зымырандардың ғарышқа ұшып
кеткендерінен және апатқа ұшыраған түрлерінен де тарайды. Біріншісі – ... ... ... Байқоңырдан дамылсыз ұшырылатын зымырандардан
шашырап, бірнеше жүздеген мың ... ... ... жетеді. Ал, «Днепр»
пен «Протондардың» ғарышқа жетпей апатқа ұшыраулары 6 рет ... ... ... «Бриз-М» 05.09.2007 ж.), мүлдем ... ... СДМГ 3600 ... ... ... ... ластап,
топырақтағы мөлшері ШК-дан 17 есе ... ... ... ... ... ... пайда болып, биосфераның, оның ішінде,
топырақ жабындысы мен өсімдік жамылғылық бөліктеріне ... ... ... Т.В. ... /9/ ... бойынша Қазақстанның
шөлейт белдеміндегі құба топырақтардың 1 ... ... ... 18 ... ... ... (ШК – ПДК) 180 есеге жететін көрінеді. Бұл заттар
топырақтың жоғарғы қабатындағы шаңды ... ... ... ... ... ... ... сорбциалық геохимиялық кедергі
(барьер) бөлігінде ұсталып қалады екен. Топырақтағы қара ... ... СДМГ ... ... ... ... күйлеріне
көшеді. Әсіресе, гумусы мол ойпаңдар мен Нұра, Сарысу өзендерінің бойында
мол мөлшерде жиналады. Ал, ... ... мен ... ... ... өсімдіктер құрамында гептилдің мөлшері (құрғақ күйінде) ... ... ... ... ... ... деп ... зымырандарды ұшыруға пайдаланатын жанар
майлардың сіңіргіш (адсорбция) қабілеттілігінің өте ... ... ... ... ... ... асып кететін көрінеді.
Сондықтан ЛБМШЖ ... бұл ... ... ... экологиялық бағалау қажеттіліктері туындайды. Мұны іске асыру
үшін Т.В. Корлеваның /10/ ұсынған ұстанымын ... ... ...... Зымырандық жанар майлардың ландшафттарға, жануарлар мен
адамдарға әсер ету сұлбасы (схемасы)
Соңғы кезде Мәскеудің ... ... ... ... ... атындағы Қазақ ұлттық университеті ғалымдарымен бірігіп және
Ө.Ө.Оспанов атындағы (Алматыдағы) топырақтану Институтының ... ... ... ... ... олардың зиянды
мөлшері мен тигізіп үлгерген кесапаттарын ... ... ... Бұл
жұмыстардың нәтижелері ландшафттарға бейімделген егіншілік және мал
шаруашылығының жүйесін ... ... ... ... ... ... ... тиіс.
Қазақстандағы ЛБЕМЖ қалыптастырудағы еске алып, бағасын ... ... тағы бір зор мәні бар ...... ... ... ... Мұның негізгі таралған көзі –
1949-жылдың 29 тамызынан ... ... ... ... ... осы жерде 1953-жылғы 12 тамызда болған сутектік бомбаны
сынау. Бұл қатыгездік апаттар ... ... 88 рет ... 25 – ... 398 – жер ... жойқын әртүрлі бомбалар сыналып, барлығы ... ... ... ... 16,5 ... ... ... болды.
Бұлардан басқа, Азғырдағы «Галит» полигонында 17, Орал қаласынан 140 км
жердегі «Лира» полигонында 6 жер асты ... іске ... ... басқа, Қазақстан территориясында 34 ядролық сынақ жүрді. Бұлардың
қатарында: ... ... ... ... ... бар ... ... Республикамыздың радиациялық жағдайына зиянды үлес
қосатын 5 ғылыми-зерттеу атомдық реакторлардың, 7-ден ... ... ... ... ... ... іс-әрекетте екендігін айта кету жөн.
Міне, осылардың барлығы еліміздегі егіншілік пен ... ... ... ... әсерін тигізбей қойған жоқ. Мысалы,
тек қана Семей полигонының көлемі 18500 шаршы километр болса, Тайсойғанда
750 ... ... ... Осы ... ... ластандырушы көздерінде
пайда болған экологиялық залалдардың жан-жаққа таралып, алыс қашықтықтарда
кең көлемді жиналу (аккумуляциялық) ... ... ... ... ... радионуклидтердің, ауа арқылы аэрозольдық түрімен де
ластанады. Мысалы, бұлардағы таулық өсімдіктерде 90 Sr мен 137 ... 269-461 ... және ... өсімдіктерде 3988-260000
Бк/кг мөлшерінде болады екен. Бұл ... ... ... ... ... ... байқауға болады. Олай болса, ЛБЕЖ
жобалау барысында, радионуклидтермен ластанған ландшафттарға экологиялық
баға беру қажеттілігі туындайды. Бұл ... ... ... бар. Оларды
осы еңбектің арнаулы таралауларында толық тоқталамыз.
Агроландшафттар туралы ұғым адамзаттың табиғат қорларын ... ... ... пайдалы өсімдіктерді мәдениеттендіре өсіру
барысында жалғасты. Бұл ... ... ... яғни ... 14 мың ... ... ... кәсібінің басталуымен сәйкес келеді ... ... ... ... ... ... ... түрлерін
көбейту және одан мол өнім алу үшін “ыңғайлы” жер үлескілерін таңдауға тура
келген. Ондай жерлер (ландшафтар) ірі өзен ... мен ... ... етектерінде жайғасатыны белгілі. Ал, қазіргі ... адам ... егін ... ... ... жер ... барлық флоралық
түрлердің 0,7% екендігі белгілі. Осылардың жер ... ... ... болып, агроландшафтарды құрып отыр. Бұлардың басым көпшілігі оңтайлы
физикалық-географиялық жағдайлары бар ... ... ... мен ... ... ... ... агроландшафт” деген терминдер қолданады. Біздің ойымызша, бұл ... ... ... ашу ... сияқты. “Ауылшаруашылықтық ландшафт”
дегеніміз ауылшаруашық ... ... және оның ... ... ... ... ... (ГОСТ-17.87.1.02.88). Ал,
“агроландшафт” дегеніміз - ең негізгі ... ... ... ... және ... ... біркелкі тізбектегі
заттар мен қуаттың (энергия) миграциялану шегінде жүретін ... ... - ... ... және әлеуметтік ұғымдық сипатта болса,
екіншісі - егіншілік үрдісті іске асыратын ... ... ... ... ... ... тұрғысында жерлерді агроэкологиялық
топтастыру ұғымына сәйкес келеді, ал күнделікті ғылыми термин ретінде
“агроландшафт” ... ... - ... және ... -
географиялық ортада егіншілік ландшафттарының ... мен ... ... ... ... жөн. Әдетте, “ауылшаруашылықтық”
және “агроландшафтар” өзара синоним ретінде қолданыста болады /12/.
Агроландшафтардың түпкі тегі табиғи ландшафттар екендігі ... ... ... ... ... ... ... берілген. Бұларды сол қалпында сақтап қалу мүмкін емес. Өйткені
адамзат қоғамының даму барысында, антропогенез ... ... ... ... ... ... ... отырады. Оларға
агротехнологиялық негізінен, ... ... ... ... ... т.б.) ... әсер етеді. Осылайша,
табиғи кешендердің шеңберінде, табиғи ... ... ... ... мен функциялдық қасиеттерінің ерекшеленген табиғи-
антропогендік жаңа табиғи ... - ... ... ... Жер ... ... ... ауылшаруашылық өнімдерінің көзі болып
табылады, ал қазақстан болса, жерлерінің қоры бойынша ТМД ... ... (272,3 млн. га ... 222,6 млн га жері ауылшаруашылығында
пайдаланылып (81,7%) 36 млн га бөлігі айдалған (16,1%). ... ... және ... егіншілік жүйесімен қамтылып әлемде (Үндістан, Ресей;
АҚШ, Қытай, ... ... ... ... ... ... ... дұрыс пайдаланбау салдарынан (КСРО
кезінде) жайылым өнімділігінің төмендеу себептері
КСРО кезінде ... ... мен ... да ... ... ... тозуы белең алып, олардың өнімділігі ... ... ... ... экожүйелердің табиғи тепе-тендігінің
бұзылуынан, топырақ пен өсімдік жамылғысының ... ... ... ... Республикамыздағы шөлейттену аумағы уақыт өткен
сайын арта түсті.
Малдарды ... тыс ... кері ... ... үш ... құрамының өзгеруіне, экологиялық-физиологиялық процесстер мен
ортаның бұзылуына әкеліп соқтырды. Мал жаю ең ... ... ... ... ... ... жұмсалуын және жинақталу
(ырғақтылығын) бұзады. Көп қайтара ... ... жаңа ... ... ... Бұл ... заттар қорының шектен тыс
шығындалуьна тікелей байланысты.
Өсімдіктің жер бетіндегі бөлігінің ... оның ... ... де ... ... Тамырлары топырақтың беткі қабатында қалыптасып, тереңге
бойламайды. Яғни ... ... ... ... қабатынан ылғал copy
мүмкіндігі шектеледі. Бұл құрғақ ауа-райы ... ... ... ... ...... агроландшафтардың негіздемелік (базовой) моделі
Дүниежүзілік тәжірибеде жайылымдарды пайдалануға байланысты ... - ... ... ... ... ... жайып-бағу;
-шағын өрістсрге жайып бағу; -мөлшерлі үлестік өрістерге жайып-бағу сияқты
бірізділікпен өтті.
Малдарды ... ... — бұл ... әдіс еді, ал оның ... ... ... басты. Шағын өрістерге жайып бағу тәжірибеге,
яғни өндірістік қолданысқа өткен ғасырдың жиырмасыншы жылдары ... ... ... ... ... ... ең ... қатарлы жүйе ретінде, мал
шаруашылығы жоғары қарқынмен дамыған елдерде өткен ғасырдың 50-жылдарында
кеңінен ... ... Бұл ... ... ... ... басқасынын
барлығында да жайылымдарды міндетті түрде өрістерге бөлу мен ... ... және ... ... ... қашалардың
болуы кажет екенін көрсетті /13/.
Мал жаю, жайылымдағы өсімдіктердің (мал азығы қорлары) ... ... әсер ... ... ... ... (малдарды
мөлшерден көп жаю) жайылымдық эко-жүйенің бұзылуына, сонан соң, оны ... ... ... ... ... ... қайта жаңарып және ұдайы қалпына келіп ... ... ... ... ету ... оларды экологиялық және биологиялық
тұрғыдан мүмкін болатындай көлемді ғана пайдалану қажет екенін ... ... ... ... ... жатқан ғылыми
зерттеулер көрсетіп отыр. Жайылымның азық сыйымдылығы мен оған жаятын мал
басының сәйкес ... - мал ... ... ... ... ... табылады.
Бұл ұстанымды бұзу бүтіндей жайылымдық шаруашылыктың дамуына кері ... ... ... ... ... /14/, АҚШ-та
малазықтық табиғи алқаптарды ұзак уақыт бойы жүйесіз ... ... ... және ... шөптер өнімділігінің төмендеуіне әкеліп
соқтырған. Мұндай жағдайлар жайылымда малдардың шамадан тыс көп ... ... ... ... ... ... бөліктерін қалпына келтіру
қабілетінің, қайта орнына келмейтіндей дәрежеде бұзылуынан, ... ... ескі ... көбейіп кетуінен болып отыр. Жайылымдарды
сауықтыру үшін, қоршалған өрістерде малды қысқа мерзімде жайып бағу ... жас ... ... ... ... ... ... университетінің зерттеулері көрсетіп
отырғандай, бағудың қоршаулы өрістік жүйесі (загон) ... ... ... байланысты өзекті мәселелерді толық ... ... ... ... ... жайылым көлемі бірлігіне шаққанда,
жалпы салмақ қосу көрсеткішін арттыруға мүмкіндік береді, ... ... ... ... жүйе ... ... ... мал азығы
корының қайта калпына келуіне ... ... әрі ... ... азоттың шығыны артады.
Қуаңшылық аймақтардағы ылғал өте тапшы болғанда, өрістердің көлемі
ұлғаяды және қоршаулар, қашалар тұрғызу мен ... да ... ... ... ... да, ... жүйелерді, бірге өмір сүретін
өсімдіктер топтарының пайда болу кезінен тіршілігін ... ... ... (онтогенез) қайшылықтарды, ылғалдандырудың қолайлы
тәртіптерін, ... ... ... ... ... зерттей түсу ұсынылған.
Малдарды өрістерде бағу ісінде жақсы жетістіктерге қол жеткізу ... ... ... ... негізінен, мыналар: қосымша шөптер егу,
тыңайтқыштармен коректендіру, жанбырлатып ... мал жаю ... ... ... және ... бағу тәртіптерін катаң сақтау
/15/.
Р.R.Вutlег /16/ ... ... ... ... әсер ету ... ... ... тұруы салдарынан, Оңтүстік Австралиядағы
табиғи жайьлымдардың ... ... ... ... және олар қолда бар
мал ... ... ... ... қамтамасыз ете алмай отыр. Осыған
байланысты, ол ... ... ... ... жақсартуға арналған
жобалар жасалуда. Бұл жобалар негізінен, су мен ... ... ... ... азайтуды, жайылымда шүйгін шөп қорын ... ... ... ... кезеңде ауаның температурасы +50°С-ден +5°С-ге дейін ... ... 150 ... 200 ... дсйін түсетін аймақтардағы
малазықтық алқаптарды есепке алу жұмыстары ... ... Ол ... ... өсімдіктер жусанның бірнеше түрлері. Беткейлердің
құламалары көлбеуінің деңгейлеріне ... жер ... ... ... тікшелеу, баурайларды көлденеңінен жырту, үңги ... ... ... ... Ұрық ... ... мен ұшпа-
тұқымдарының таралуы ерекше болатын түрлі алабота туыстастарын ... ... ... егу, ... ... ... ... топырақты дайындауға байланысты әртүрлі тәжірибелер ... ... ... ... ... алқаптарды
пайдалануға байланысты тәжірибелер жасау жоспарланған. ... ... ... мен ... таңдап алуға байланысты бірқатар
тәжірибелер жүргізіліп, олардың жерсінуіне ... ... ... ... (үстемелеп себу, отырғызу, өсімдіктердің белгілі бір
бөліктерінен жаңа ұрпак алу) ... ... ... ... ... мал ... ... түсетін жүктеме деңгейін зерттеу болып қалып отыр /17/.
А.Н. Байрашев /18/ тозған жайылымдар пайда болуының, малазықтық табиғи
алқаптардың мал ... және улы ... ... ... ... басты
себебі - жайылымдарды жүйесіз пайдалану мен оның сумен ... ... ... ... тыс жаю ... ... түседі. Мұны
Қазақстанның оңтүстік-шығыс аймағында біздің /19/ ... ... де ... ... бір ... мал басын көп шоғырландыру
топырақтың ылғалдық және физикалық қасиеттерін нашарлататыны, ... ... ... ... кері әсер ететіні
анықталды.
Кейбір авторлар /20/ атап көрсеткендей, бір өрісте ... ... ерте ... күздің соңьна дейін, ал кейбір аумақтарда, тіпті
қыс кезінде де шамадан тыс көп малды үздіксіз және ... ... ... ... жаю салдарынан, мал сүйсініп жейтін көпшілік ... ... өте аз ... ... ... ... ... сиреуіне, жайылымдарды мал жемейтін және арам шөптердің басып
кетуіне, ал бара-бара мал өрістерінің ... ... ... ... әкеп ... ... ... ғасырдың 80-жылдарының
орта шенінде-ақ басталғанды.
Зерттеушілердің мәліметтері бойынша, бірінші кезекте, су көздері, мал
қоралары, ауылдар мен елді ... ... ... ... ... ... Бара-бара, тозған жайылымдар радиусы мал
жайылатын және демалатын жерлерден 2-3 шақырымға дейін ұзарған. Ауылдар ... ... ... ... ... радиусы кейбір
куаңшылық аудандарда 5-7 ... ... ... ... ... АШМ-нің
мәліметтері бойынша, сол жылдардағы шиырланған және мал жемейтін шөптер
басып кеткен жайылымдар көлемі 12 млн. ... ... ... ... E. Milner, I. Alimaеv ... Азия ... себептерінің сырын аша келіп, бұл жағымсыз құбылыстың ең ... ... ... ... ұзақ жылдар бойындағы ... мен ... ... тәжірибелерді талдауға негізделген
пікірлері ... ... ... ... ... ... ... түсетін жүктеме деңгейінің, мал жаю тәсілдері мен мерзімдерінің,
жайылымдарды толық пайдалану ... т.б. ... ... ... ... нақты айта келіп, авторлар ... ... тыс ... ең басты кері әсер етуші күш екенін
атап көрсетеді.
Профессор ... /23/, ... ... әсер ... адам
ықпалы мен техногендік ықпалдардың қысымы салдарынан, экологиялық тұрғыдан
алғанда, адамдардың тіршілігіне қолайсыз және мал ... ... ... ... ... 25-30 жыл ... одан да бетер
нашарлап кеткендігін айтады. ... ... ... ... ... етті бағыттағы ірі қара мен қой ... ... ... ... ... ... ... Мұндай жағдайда,
жайылымдардың айналымнан ... ... ... мен тозу ... жол ... ... шаруашылықтардың немесе тұтастай
алғанда, жайылымдық мал шаруашылығы өнімділігінің өсуі мен тұрақтылығын
қамтамасыз ... ... мен ... ... ... зерттеушілер пікірлері “жайылымдық алқаптардың ... ... бойы ... ... ... ... бірі - оларды экологиялық
тұрғыдан қауіпсіз деңгейде мөлшерлеу мен ... ... ... ... ... ... ... негіздері В.Р. Вильямс /24/, В.И. Евсеев /25/,
И.В. Ларин /26/, Л.Г. Раменский /27/, С.П. ... /28/, А.М. ... ... ... Н.Т. Нечаева /30/, Л.С. Гаевская /31/, З.Ш. ... О.И. ... /33/, И. С. ... /34/ ... ... ... /35/, Л.Я. ... /36/, И.И. Алимаев /37/, К.Ш. Смаилов /38/,
К.А. Асанов /39/, Ж.А. ... /40/, С.А. ... /41/ және ... ... ... ... камтылған.
Малдарды жайылымдарда шамадан тыс мөлшерде және бір өрісте ұдайы жайып
баққанда, өсімдіктер жамылғысының өзгеру процесі ... ... ... ... ... әдебиеттерде бұл мәселелерге қатысты
алғашқы мәлімдеме ... И.К. ... /42/, Б.А. ... /43/, ... /44/, А. П. ... /45/, С.П. Смелов /46/, Л.Н. ... ... ... Олар ауыл ... малдарын жаю табиғи жайылымдардағы
өсімдіктердің қалыптасуына күшті ықпал ететін, мал жаю ... ... ... ... ... ... өзгеріске
ұшырайтынын атап көрсетті.
Г.Н. Высоцкий мал жаю ... ... ... ... ... ... ... азаю” (дегрессия), сонан кейінгі
кезеңді пасквальдық азаю ... деп ... Бұл ... ... ... ... ... бүлінуі, шөп түрлерінің жалпы
азаюы мен ... ... ... ... ... ... ... Тоомре /48,49/ мал жаю шөпті белгілі бір биіктікте ... ... ... ... оның ... шөптері мен оларды пайдаланатын малдар
арасындағы қарым-қатынастардың күрделі ... ... ... Шөп ... ... ... дамуының белгілі бір кезеңінде және шамамен
бірдей ... ... Ал жаю ... ... ... ... және ... уақытта жейді. Мал жайылғанда шөпті орып алынған
азық сияқты ... ... ... ... өз ... ... атап ... жөн. Жайған кезде малдар шөптерді жеп кана қоймайды,
сонымен бірге таптап ... Жаю ... ... ... ... ... және оның су өткізгіштігі төмендейді де, ол ... ... ... және одан ... ... ... теріс
әсерін тигізеді.
И.А. Цаценкин /50/ жайылымдарды маусымдық пайдаланудың маңыздылығы
туралы жазады. Ол мұны ... ... тек ... қауымдастықтары ғана
емес, сондай-ақ ... ... мен ... ... ... жер ... және ... да ықпалдар туралы мәліметтерді білу қажет
деп есептейді.
Д.М. ... пен О.Н. ... /51/ ... ... ... ... шөптердің жоғары өнімділігі мен оның
ұзақ жылдар бойы сақталуын қамтамасыз ету үшін, ірі ... ... ... жағдайларды ескере отырып ұйымдастыру, ... ... ... ... ... 120 ц-ге ... ... қоршаулы өрісте, ал
одан да жоғары болса, үлестік қоршаулы өрісте жаю керектігін ескертеді.
И.В. ... /52/ ... ... жаю ... ... ... ... мен олардың өнімділігі азаю бағытына қарай
өзгеретінін анықтаған. Мал жаю әсерінен, ең ... ... аз ... ... Осылайша, құрамнан шығып қалу көбінесе ылғалдылыктың азаюымен
түсіндіріледі.
Көп жылдық ғылыми ... ... ... ... ... /53/ ... мал жаймау барлық уақытта бірдей олардың
жағдайын ... ... ... табыла бермейді деген ... ... ... ... жайылымдарды тынықтыру ... ... ... ... ... ... біраз
жақсарған, олардың түрлік алуантүрлілігі артқан. Алайда, осы жайылымдарда
мал ... ... ... жылында бағалы біржылдық шөптер
тобындағы жекелеген түрлердің, әсіресе, тік ... ... ... ... тағы ... шөптердің саны азайған. Бірте-бірте бұташық шөптердің
өсуі мен жетілуіне кері әсерін тигізген мүк пен қына басқан алқаптар көлемі
арта ... ... /54/ ... ... өте ... ... мал ... тиімді пайдалану үшін, міндетті түрде маусымдық
жайылымдарды тұрақты пайдалануға қажетті жағдайлар ... ... ... ... ... су көздерімен, мал
айдайтын жолдармен қамтамасыз ету, ... және ... ... ... ... ... ... және малазықтык алқаптарды
ұтымды пайдалану тәсілдерін қолдану кажет.
Әрбір нақты шаруашылықтың ... ... ... ... ... ... ... ауыл шаруашылығы
өндірісінің барлық салаларының дұрыс үйлесім табуына және жоспарлы дамуына
септігін ... ... ... ... ұйымдастыру тек
соншалықты ұйымдастыру шарасы ғана емес, ол кеңейтілген ... ... мен ... ... ... ... туындайтын
шаруашылыктық шара болып та табылады. Авторлар сүтті бағыттағы тұқымдык ірі
қараның ... ... ... ... түрін, ал етті
бағыттағылар 600-ге жуығын пайдалана алатынын атап көрсетеді. Бұл жағдай ... ... ... ... ... ... пайдаға
асыру қабілеттерінің мейлінше жоғары екенідігінің дәлелі.
П.П. Бегучев пен И.П. Леонтьева /55/ “Қазақстанның ... ... ... ... ... ... өріс
аясында жайып бағу есебінен шешуге болмайды, өйткені ондағы ... ... ... ... ... ... Мәселен, Волгоград АШИ-ның
шалғындық шаруашылығы кафедрасы жүргізген тәжірибелер ... ... ... ... бағу ... ... қарамастан, Төменгі Еділ
бойының шөлейтті жайылымдарында ... ... бір ... екі ... ғана
жаюдың шөп өнімділігінің төмендеуі, сапасының нашарлауы сияқты ... қала ... ... ... ... ... қой шаруашылығы ғылыми-
зерттеу институты жүргізген зерттеулер нәтижесінде /56/, өсімдіктерді ... ... ... жылы ... ... ... ... қолданыстан
шығаруға болатыны белгілі болды. Малазықтық шөптердің жер ... ... ... шығарылатын мұндай мөлшері - малдардың
жайылымдардағы малазықтық өсімдіктерді жеу ... ... ... өсімді осындай деңгейде шығарып тастау өсімдіктердің өсуі
мен тұқымының қайта жаңаруы үшін қолайлы табиғи жағдайлар ... ... жыл ... ... өсіп ... үшін ... жасайды және
өсімдіктер кауымы ішіндегі экологиялық байланыстардың бұзылуына мүмкіндік
бермейді, ... ... ... ... ... ... етіледі /57/.
А.П. Мовсисянц /58/ малазықтық алқаптарды дұрыс пайдалану, олардың
жоғары өнімділігін қамтамасыз ... ... ... ... ... ... қажеттілікті азайтатынын, жайылымдар мен малдардың
ішек құрттары ... ... ... ... ... ... жаз бойына жоғары өнімділігін сақтайтынын атап көрсетті.
Өсімдіктердің тіршілігіне малдардьң жайылымдағы саны (мөлшерлік жаю
немесе ... мен оған ... ... ... өте зор. ... ... мен бақылаулардың нәтижесінде, малдардың жайылымға
түсіретін мөлшерлік жүктемесінің ... тыс ... оның ... ... да, ... ... физикалық қасиеттері, жайылымдардың
ботаникалық құрамы, шөптердің көктеуі және ... ... ... ... /60/ ... оңтүстігінде малды үздіксіз,
мейлінше жиі жайып бағу, барлық жапырақтары түгелге ... ... ... өсімдіктердің жойылып кетуіне әкеп соғып жаткандығын атап
көрсетеді. Егер жапырақтарының басым көпшілігі ... ... ... ... тердің бойындағы қоректік заттар өте баяу калпына келеді. Малға
шамадан тыс жиі жегізбеу керектігінің тағы бір ...... ... ... ... ... барысында құрамындағы
кальций, фосфор және шикі протеин тез ... да, ... ... кейін
желінбей қалады. Ішкі Тянь-Шанның ... ... ... ... тәжірибелер табиғи жайылымдардың
жағдайы айтарлықтай дәрежеде сол жерлерге ірі ... ... бағу ... кезекте, шөп қорларын толық пайдаланумен айқындалатынын көрсетті.
Бақылаулар жүргізу негізінде, әр ... ... 1,5 азық ... ... ... шөп ... 60%-на ... жегізу кажет
екені анықталды. Бұл жайылымдардың бір гектарынан 75 килограмға дейін ... ... ... және ... шен ... ... ... қалуға
мүмкіндік берді /61/.
Жайылымға түсетін жүктеме түрлері әсерлерін зерттеген Н. Т. ... төрт жыл бойы ... ... көп шоғырландырып (жылына 1 гектарға 3,1
бастан) жайып ... ... ... ... ... ... айтады.
Сонымен қатар, сиреген қияқ өлеңнің орнына көптеген нашар желінетін, тіпті
желінбейтін ... ... ... өсіп ... ... ... аз және орташа болғанда, бұталы-раңтәріздесті өрістердегі ... ... ... ... ... көп ... ... азық қорының 75%-ы, орташа түскенде — 67%-ы, ал аз түскенде 54%-ы
желінген. Автордың пікірі бойынша, ... ... ірі ... ... ... — азықтық шөп қорының 65%-ын жегізу болып табылады.
А.Г. ... ... ... /63/, ... ірі ... шөптер (кияқөлең, құрақ, қамыс) өскен ... ... ... ... жағы ... ... мәселеге айналған.
Бағзы заманнан қалыптасқан дәстүр бойынша, шабындық жерлер жылдың жылы
кезеңдерінде үш рет пайдаланылады: көктемде, әдеттегідей мамыр айы ... ... ... ... ... ... ал ... соң шілде-тамызда
шөптер орылып пішенге жиналады; пішен жиналып болған бойда суық ... ... мал жаю ... Салыстырмалы түрде алғанда, аз ғана уакыт
болатын аязсыз кезеңде өсімдіктердің ... ... ... мен оның ... ырғағы күрт бұзылады. Тіпті, ірі сабақты түрлі шөптесіндерге қайта-
қайта мал жая беру ең жақсы деген малазықтық шөптердің ... ... ... ... олардың пішенінің өнімі айтарлықтай
төмеңдеп, сапасы нашарлайды. Сондықтан, ... ... ... ... ... шара — әрбір алқапты пайдаланарда оған түсетін
қолайлы жүктемені ... алу ... мал ... ... ... және ... ... жайылым
мен ірі қараның жағдайына тигізетін әсерін анықтау мақсатында, Монтана
штатындағы (АҚШ) жайылымдар ... ... ... ... колайлы
және қолайсыз жылдарды коса есептегенде, ... ұзақ ... ... жүргізген. Оның нәтижелері жаятын малдың орташа мөлшері жайылымның
жағдайын нашарлатпайтынын, оған қоса, куаңшылық жылдардың ... ... ... ... ... ететінін және оларды сатқаннан пайда
түсетінін дәлелдеді /65/.
Оңтүстік Австралия штатының шығысындағы тәлімі (бейнәм) жайылымдарда
әртүрлі тәсілмен ... ... ... ... тәжірибелер қойларды
қоршаулы өрісте жыл бойына үздіксіз жаю, бір акр ... 0,8 ісек ... ... ... ... ... ... Ал енді, алты
өрісті жайылым айналымы бар ... бір акр ... 1,2 ... ... ... де, жоңышқаның өнімділігі мен тіршілік ету ... ... ал ... 1 акр ... 2 ... келетіндей көп
жүктеме түскенде, жоңышқа өнімділігі төмендеген және ... ... Азия ... шектеусіз түсірілетін салмақтың
өсімдіктерге кері әсер ... ... ... Kerven С. /67/ ... Benke /68/ атап ... Олардың пікірлері бойынша, мал шаруашылығын
шағын топтық ұтымды әдіспен жүргізуге ... ... ... ... ... ... ... басты себебі елді мекендер
маңайына ірі қараны шамадан тыс шоғырландыру ... ... ... өсімдіктердің тіршілігі мен өсіп-жетілуі көп жағдайларда,
олардың өз ... ... ... қоректік заттардың, көбінесе
көмірсулардың сипаты мен санына ... ... ... ... тыс ... өсімдік өркендерінің төменгі бөлігінде, баданаларында,
көген тамырларында, т.с.с. байқалып қалып жатады. Жиналған ... ... даму ... ... ... ... бар. ... мен өркендерінің жиі-жиі жойылып отыруы көмірсулар қорының
мүлдем азаюына әкеп ... және ... даму ... ... ... С. ... мен К. Банч /71/ ... жайылымдық кезең
бойына ондағы шөптердін өздерін ... ... ... жеткілікті
қамтамасыз ете алатындай мөлшерде көк жапырақтарының болуы ... ... Бұл — ... ... өсімдіктерге ортақ ереже.
К.А. Куркин мен Д.В. Якушев /72/ ... ... ... ... ... ... шектейтін себептердің бірі — көмірсулар
түріндегі қоректік заттар қорының тез ... ... өте жай ... ... ... шөптердің тамыр жүйесінің дамуы баяулап,
тамырлардың бәрі топырақтың тек ... ... ғана ... ... отандық және шетелдік ғалымдардың зерттеулері жайылымдық азық
сапасының ... жаю ... ... ... өзгеретінін анықтауға
арналған.
Ірі қараны азықтандырудың ... ... оның ... ... де, ... ... мен ... мерзімдік азық үлестерінің
негізгі көрсеткіштер ... ... ... отырып азықтандырудың
зоотехния саласында қабылданған жалпы мөлшерлеріне негізделуі ... ... ... ... ... ... ғана негізделген барлық
есептеулер қателікке ұрындырады, мал азығының ... ... ... ... ... ... төмендеуіне әкеп соғады /73/.
Жайылымдық азықтардың сапасын анықтайтын белгілі бір көрсеткіштерінің
болуы және олар малдардың қажеттілігін өтеулері тиіс. ... ... ... ... ... болады, мұндай кезде оның құрамында талшықтар
(клетчаткалар) мөлшері шамадан тыс көп ... және ... Мал ... ... оның ... касиеттерін (түсін, иісін, өсімдіктің даму
кезеңін, ылғалдылығын, т.с.с.), ... ... және ... ... ... ... әртүрлі органикалық заттар, олардың
арақатынасы, витаминдердің, амин ... ... және ... еске алу ... ... шикі ... талшық мөлшерінің және қорытылу деңгейі
64-65%-дан кем болмауы тиіс органикалық заттар ... ... ... ... ... мөлшері аз болған сайын, органикалық заттардың қорытылу
деңгейі жоғары болмақ. Оның азық ... ... мен ... ... байланыс бар екені анықталған. Шикі талшықтың
азықтық қорытылу ... ... ... ... оның ... ... 4%-ға ... бас-тап есептеледі де, 16%-дан асқан
соң, төмендету әрекетінің ... ... деп ... /75/.
"Қазіргі кезде барлық малдың 80%-ы жеке меншік ... ал ... 20%-ы ауыл ... ... мен шаруа
қожалықтарында шоғырланғаи. Шағын шаруашылықтар ... ... ... ... 5 км ... қозыкөш жердегі жайылымдарға бағуға
мәжбүр. Соңғы уакытта ауыл тұрғындары малдарын ... бағу үшін ... ... Елді ... мал ұстайтын қауымдастықтарға
саны 30-дан бірнеше жүзге дейін жететін отбасылары кіреді, олар ... ... ... ... ... ... түр құрамы
нашарлап, азық сапасының төмендеуі мен жайылым өнімділігінің күрт ... ... ... ... осындай күйде болуы, шаруа жүргізушінің мал
басын көбейтіп, сатылатын өнім сапасын арттыру мүмкіндігін ... ... ... тыс мал жаю ... ... ... ... қатты сезілген 1934-1941 жылдар кезеңінің жағдайы қайталанып
отыр десек те болады.
Қалыптасқан жағдайдың одан әрі дамуының екі жолы бар. ... ... ... бастамалардың болмауы қолданыстағы
жайылымдардың азықтық сиымдылығының біржолата төмендеуіне әкеліп ... мал ... ... ...... ... жол. ... жол — қайта
қалпына келтірілген жайылымдардың орасан зор мал ... ... кең ... ... 90 ... даму тарихын талдау, жерді осылайша
пайдалану, мал басының және ауыл ... ... ... ... ... ... аталған мәселелср, сонымен қатар, жерді пайдалану мәселесін
шешу ... да ... ... біріншіден, ең болмаса алғашқы кезеңдерде жайылымды жылына екі рет
(көктемгі-жазғы жөне күзгі-кысқы кезеңдерде) ауыстырып ... ... ... ... ... шаруалардың пайдаланатын жер ауқымы
көлемінде кемінде жайылымның екі түрі ... ... ... ... ... бойынша және олардың нақты азық
сиымдылығын ескере отырып, шаруалардың ... ... ... ... анықталуы кажет.
- үшіншіден, шаруаларға жайылымдыққа бөлініп берілетін алқаптың ... ... ... ... ... ... ... оны ғылыми
қамтамасыз етуді талап етеді. Жайылымдық мал ... ... ... ... ... ... ... қатар жайылымның
жай-күйіне оны үзікті пайдаланудың теріс әсерлерін анықтау, ... ... ... ... ... ... ... баяндалған жағдайларды қорыта келе, келеңсіз жағдайларды
топтастыра ... ... шығу ... ... ... ... ... А.Ә.Төрехановтың монографиялық еңбегінің тұжырымдық
қорытындысына жүгінсек, Қазақстандағы мал ... ... ...... ... ... шағын өрістерге жайып-бағу;
мөлшерлі үлестік ... ... ... ... ... сыйымдылығы біржолата төмендейді де, мал басының азаюына
әкеліп соғады.
2. Бұл тығырықтан шығу жолы ... ... ... ... орасан зор мал азықтық қорын кең көлемде пайдалану. Осы ... мал ... және ауыл ... ... ... ... туындайды. Бұларға қосымша, жайылымды көктем мен жазда және күз бен
қыста екі рет ... ... ... Бұл ... ... ... ... сыйымдылығы малдарға жететіндей көлемде есептелулері
қажет.
Бұл тұжырымдар жалпылама сипатта ие екендігін ... ... ... ... ... ... ... бейімделген мал шарушылық
қарастыруға тырыстық. Сонда, бұрынғы және біз ... ... ... мен ... ... ... Ландшафттарға бейімделген мал шаруашылығы жүйесін ұйымдастыру
Жемшөп өндіру ... және оны ... жаңа ... қалыптасуына
қойылатын жаңа талаптар.
XX ғасыр басында Қазақстандағы мал шаруашылығы және ... ... ... біртұтас мамандандыру үстемдік алды. Мұндай
кең етек алу өте ірі құс ... ... ... ірі ... қой және ... арналған құрылыстардың салынуына себеп ... ... ... табиғаттың қыр-сырын ұғып салынбай, бұйрықты түрде
таңдалды. Сол уақытта, шалғай ауылдардағы колхоз фабрикалардың, “болашағы
жоқ” ... ... ... байланысты, жобалаушылар, ірі-қараға жемшөп
дайындайтын ... ... ... ... құрып, өздерінің
есептеулеріне сүйеніп, экономикаға көңіл бөлмеді.
Ланшафттарға бейімделген, ... ... жер ... әр ... мен ... ... ... пішендер мен жайылымдар) мен суармалы
егістік алқаптар жүйесінің ... ... ... ... ... сәйкес, жердің агроэкологиялық ... ... ... Тауар өндірушілер мен ... ... ... ... ... ... алу шарт.
Қазіргі кезде, Қазақстандағы (жер сатылуының етек жайған кезінде,
табиғи, экономикалық және әлеуметтік факторларға ... ... ... азығын өндіру еншісіне септігін тигізіп ... ... ... да ... ... жетуіне, жерлердің
құнарлануы, агроландшафтардың тұрақтылығына, биоалуандылыққа, экологиялық
қорғанысқа әкеліп, септігін ... ... ... ... азықтық жайылымдардың жағдайы жемшөп өндіру көлемі ... ... болу ... Мысалы, орман алқаптарында табиғи жемшөп
алқаптары шаруашылыққа пайдаланылатын жерлердің 40,5%, ... ... 27,9%, ... 83,6%, ... ... 66,8% алып жатыр.
Барлық белдемдерде азықтық жем-шөп егілетін жерлер ретінде, көбінесе, өзен
жайылымдары ... ... ... қара ... ... ... жыртылған. Бұл жерлерде табиғи жемшөптік
үлескілер, тек ... ... мен ... өзен ... ... және 1,2 -1,5т/га өнім беретін, көбі құрғақшылыққа төзімді дәнді
дақылдардың түрі басым. Ал орманды далалардағы жайылымдық ... ... ... ... өнімділігі 0,6 -0,8 т/га-дан аспайды.
Табиғи күйін жоғалтпаған далалар, “аралдар” түрінде сақталған. Жаздың
құрғақшылық кездерінде көпжылдық өсімдіктер, соның ... ... ... ... ... Жыртылмаған тың жерлер тек еңістер ... ғана ... Бұл ... өсімдік жамылғылары мейлінше
зақымдалған. Аздаған табиғи жазықтағы қара және күңгірт қара-қоңыр (темно-
каштановое) ... ... ... ... Өнім ... ... ... 1,8т/га-ға дейін болады.
Орманды дала мен дала белдемдерінде ойпаңдық, ... ... мен, ... ... ... де ... Олар ... және
құмайтты топырақтарда далалық және далалық-шалғындық мал жайылымдықтарымен
алмасып ... ... ... ... ... ... ... 0,3тен 4т/га-ға дейін ауытқып отырады.
Шөлейт белдемдердегі ... ... ... ... ... ... өнімділігі төмен, табиғи жем-шөптік жерлердің басым болып
келуімен ерекшеленеді.
Таулы аудандардағы, табиғи жем-шөптік жерлер (ТЖШЖ) ... ... ... ТЖШЖ тек азық ... ғана ... ... ... астықтық, техникалық, мәдени және де ... ... ... ... Бұл - ... ... жануарлар мен құстардың,
маңыздылығы өте жоғары өсімдік қорының биоәртүрлігі мен ТЖШЖ-нің табиғатты
қорғауда ... зор. Ол, ... ... мен ... су ... ... эрозияны тоқтатуда маңызды қызмет ... ал ... мен ... ... жел ... ... ... ауқымдылығына қарамастан, олардың өнімділігі мен оларды
пайдаланудың тиімділігінің төмендігіне байланысты олар жалпы өнімнің 1/3
ғана ... ... ... ... ... ... ... көп бөлігін, осыларды (жемшөпті) өсіруге арнайды.
Мал шаруашылығы салаларын ... ... ... замнның талабына сәйкес мал шаруашылығы салаларын орналастыру,
мемлекеттің жеке аудандарының табиғи және экономикалық ... ... ... ... ... ... ... Олардың жалпы шығынымен салыстырғандағы құндылығы жағынан
өнімділігі жоғары азықтардың үлесіне 70-75%-ы тиесілі сүтті және етті ... ... ... ... ... ... пішендік және
жайылымдық ландшафттарда дамытқан дұрыс. Сүтті, етті мал шаруашылығы және
басқада ... ... ... ... ... бір ландшафтық
жайылымдық жерлерде жүргізілуі керек. Бұл ... ... ... ... ... дұрыс, ретті түрде пайдаланатын табиғи жерлер мен
мәдени жайылымдықтарды ... ... ... ... көп ... шаруашылықтарда, малды тұрақты (стойлово-выгульное и стойлово-
лагерная) жүйеде ұстау тиімді болатыны белгілі. ... ... ... ... ... ... ... түрде автоматтандандырылған
жемдіктерден түрлі мөлшерде ... ... ... көбінесе аралас
жеммен, азықтандырады.
Толық қанды азықтандыру жоғарғы өнімді және ... ... ... Мұны іске ... жануарлардың сүттілігіне және физиологиялық
ерекшеліктеріне жағымды әсер ... мал ... ... ... әсіресе шағын ірі қалаларға жақын ландшафттарда
қала ... ... ... және тасымсалдауға пайдалы болады.
Сөйтіп қала халқын май, ... ... ... ету, олардың әлуметтік
жағдайын оңтайландыруға мүмкіндік береді. ... ... ... ... ет пен тері ... ... база ... ерекшеленеді.
Қазіргі таңда мұнда, етті және ... ... мен ... ... ... да дамуда. Ал, тау алды жазықтары мен құрғақ далалы бөлігі, ... әр ... ... яғни ... етті мал ... ... шошқа шаруашылығы, құс шаруашылығын дамытуға өте ... және ... ... ... және орманды-дала алқаптарында сүтті-
етті мал шаруашылығы және шошқа шаруашылығын дамыту өте ... ... көп орын алып ... ... солтүстігінде және далалық
бөлігінде жартылай биязы және биязы қой ... ... етті ... ... өте ... ... ... келе, тұтастай сүт өнімдерін өндіретін жоғарғы сапалы
аудандар ... ... ... ... ... ... жем-шөп қажеттіліктерін есептеу.
Жем-шөп қажеттіліктері жануарлардың түріне (шөп ... ... ... ғана ... және ... ... тобына,
өнімді шығаруға мамандануға да (cүт, ет, жүн жұмыртқа т.б) ... ... ... негізгі қоректері көк шөп және бастырма
түріндегі (пішен, шөп, ... ... ... т.б) ... Аталған
азықтарды моногастритті жануарлар мен құстар пайдаланбайды. Өнімділігі
жоғары, шөппен ... ... ... концентратталған азықтармен
қоректендіреді.
Шошқалардың тамақтарында күнделікті берілетін азық түрінен басқа да
картоп, тамыртүйнектерді, ... шөп және ... ... ... ... ... негізгі азық - бидай, дәнді дақылдардан жүгері,
арпа, бұршақ тұқымдастар т.б. Жануарларға арналған ... мен ... ... мен ... ... ... көзі ... Протеин мен аминқышқылдардың концентрацияларының жоғарылығы ақуыз
мөлшері көп дәнді бұршақты ... ... және ... ... өңдеудің нәтижесінде өндіріледі.
Алмасушы қуаттаың, протеиндер және ... ... ... ... ... - бұл ... ең басты және ... ... ... ... ... табылады. Сондықтан азықтардың
құнарлылығын арттыра отырып, азықтық ... ... ... ... ... конверсия коффициенті - өндірістің тұрақты
дамуының негізі болады. Кез келген сауылған сүт, оған кететін ... ... ... ... 6 мың кг сүт пен сауылатын 3 мың кг-
дық ... ... 1/3 ... құрайды. Қазақстанда малдың көптеген
сүтті түрлері, қазіргі кездегі сауу барысында, 10 мың кг сүт бере ... ... түрі ... ... ... ... 1 ... артық береді. Бұл
жағдайда алмасушы қуат, протеин (құстар мен ... ... ... жоқ амин ... ... мен ... ... мөлшері
тұрақты болатын жоғары концентрацияда, малдың ... ... ... ... ірі қара мал ... ... ... қажетті қоректік
заттар, негізгі жем шөптер ... келу ... ... заттың алмасу
энергиясы шамамен 11МДж/кг, ал шикі протеин ... ... ... құнарлылығы жоғары жем-шөптен тұратын азық, ... ... 20 кг ... 24 кг сүт ... жас төлдерден 5-6
ай үлкендері 650-850г өнім ... ... ... коцентранттарын
пайдалану негізінде жоғарғы өнімді сиырлар 35-40кг сүт ... /77/. ... ... ... ... ... 4500-5000 кг сүт беру болса,оның
жұғымдылығы 0,8 жем-шөп, немесе 0,94 МДж ОЭ 1кг ... ... ... ... 11,5%, 6500-7000 кг сүт өндіру үшін - 11,4мдж ОЭ
және16% дымқыл ... кем ... ... ... сүт ... алу ... ... мен протеин қажет. ... ... ... қайырушы жануарларда 11,5-12 МДж ОЭ және 14-16% СП, шошқа-
13-13,5мдж және15-16% СП, құстарға -14-14,5мдж және 20-25% СП ... мен ... ... ... ... ... ... өткізіледі. Ол
жануарлардың өнімдеріне де байланысты болады. ... өнім ... мен ... пайдаланулары орта есеппен жылдық қорытынды жасалып, кестеге
түсіріледі. Бұл барлық өнім беретін жануарларға ... ... ... ... ... 8мың кг жоғары) жеке азықтандыру қажет. Концентрантты жем-
шөпті бір ... 6 кг ... ... деп ... онда 3 ... бір
тәулікке жетеді. Жануарлардың басқа түрлеріне есептеулер ... ... ... 2 ... ... асады: жазғы және
қысқы. Бұл кезеңдердің бір-бірінен ... ... да ... ... ... алқаптарда малдар 5 ай жайылымда, ал қыста 7 ай
кетеді. Шаруашылықтағы тәжірбилерге ... ... күні ... 60-70%
өнім, ал қыста 30-40% өнім берген. Бұл жазды күнгі өнімнің жоғарылауы, ал
қысты күні аз өнім ... Бұл ... ... күні ... ... өзіндік құны төмен болтындығымен көрсетуге болады. (2 және 3-
кесте)
2 – ... ... ... және сиыр ... /78/
|Негізгі қоректегі энергия |1 тәуліктегі желінетін |1 ... ... ... ... заттағы МДж/кг|құрғақ зат, кг |сүрлеме,кг ... ... |14 |20-24 ... |12,5 |15 ... |11,5 |10 ... |9 |5 ... |8 |2 |
3 – ... ... энергияны қажет етуі /78/
|Қажет ету |1 ... ... |1 ... ... алмасуды |
| ... ... ... ... (ОЭ), МДж |
| |зат, кг | ... сүру үшін |10-12 |58 ... кезеңі (6-4 |10-12 |80 ... |10,0 |91 ... ... (3 ... | ... ... |12,2 |112 ... |14,1 |138 ... |15,8 |164 ... |17,7 |190 ... |19,5 |216 ... |21,3 |242 ... |23,0 |268 ... |24 аса |293 ... | | ... ... үш ... ... жоба бар: ... ... және
құрама. Алайда, бұлардың арасында соншалықты шекара қою ... ... ... ... құрама негізде мал бағады, олар ... ... ... ... ... жайылымдағы қоректер мен
белгілі табиғаттан алынған өнімдер алмастырылып беріледі.
Тұрақтағы жануарларды қолдан қоректендіреді, бір ... ...... Ірі қара ... (ІҚМ) бір бас жас ... кететін жобалы
түрдегі жылдық шығын
|Көрсеткіштер |Бір ... ... ... ... кг. |
| |101-110 |151-160 |201-210 |251-260 |>260 ... ... | 14,5 16,9 19,8 |
| |23,2 24,5 ... ... | |
| |94 98 103 |
| |108 110 ... ... азық ... мәдени жайылымдардан алуға ... ... ... 50-70% ... ... шығынын
қысқартады. Бұл, тұрақтағы жануарларға шөп тасу, көп шығынды жұмыс ... Жаз ... ... алынған сүт, алдыңғы жылдық көрсеткіштерге
қарағанда 2 есеге арзандайды.
5 – кесте. ІҚМ жас ... ... ... шығын мен азық өнімінің
жүйесі
| ... азық түрі |
| | ... ... | ... | ... | ... кг | |
| |Көк шөп ... шөп ... ... |
| | | | |рат | |
| ... ... ... ... елде кеңінен таралмаған, орман
жазықтарында да ... Бұл ... жаңа ... ... ... ... қажет.
Мәдени азықтық ассортимент.
Мәдени азықтандыру жүйесі мынадай негізгі міндеттер мен сұрыптауларға
сәйкес келуі шарт:
• жоғары ... ... ... ... агроэкологиялық мақсаттарға сәйкес жауап беру және ортаға қажетті
әсерлер ... ... және ... ... ... өндіруді
үйлестіру;
• жоғарғы сапалы экономикалық тиімділікті қамтамасыз ету.
Мал санын арттыру, ... ... ... және құс ... азық, жем-шөпке тікелей қатысты. Жануарлар мен құстарға ең қажетті,
дәнді дақылдар арасында, концентраттардың энергия алмасуы ... ... ...... Жүгері тұқымдастығын өсіру кең етек жайып, ол жақсы
өсетін аумақтарда өсірілді. Қара топырақты аумақтарда, Жайық ... ... ерте ... гибридтермен қатар, жүгеріні егу кең етек ... ... бұл ... ... ... төмендігінде деп
түсіндіріледі. Солтүстік аудандарда жүгеріні жем-шөпке пайдалануды жылылық
шектейді, сондықтан ... ... ... ... ... да, ... ... көпжылдық шөп (11 МДж/кг ОЭ аса) сүрлемесімен
салыстырғанда, экономикалық жағынан бәсекелес бола ... ... ... өсімдіктерге бұршақ, сиыржоңышқа және т.б. құнарлықтары өте жоғары
ақуыз мәселесіндегі шешім ... ... ... шошқа және ... өте ... ... жаңа түрлері мәдени өсімдіктердің бар
екенін көрсетеді. Май тұқымдас мәдени өсімдіктер ... ... ... ... ұсақ ... жатады.
Өсімдіктердің бір ортаға бейімделуі, өнімнің тұрақтылығын көрсетеді.
Табиғи – экономиклық аудан болып саналатын мынадай ... ... ... ... ... сиыржоңышқа , бұршақ т.б. Бірақ жемшөп дайындауда ... ... ... ... Егістікті және шалғындық жерлерге
стратегиялық тұрғыдан тұқым еккенде, ... ... және ... ... Бұршақ тұқымдас мәдени өсімдіктер – ... ... көзі ... ... Осы ... ... ... азыққа қарағанда, бұршақ тұқымдастар сауымды 1,4-4 кг-ға
артық береді, дәнді шөптерге ... ... ... ... ... ... ... табиғи өнімнің құндылығын арттырады;
● аралас жем жасаудың ... ... ... ... ... ... табылады;
● жоғары сапалы экологиялық, мал ... ... ... азығының ең құнды түрі болып, көпжылдық бұршақ ... ... ... ... егіс ... ... бұл ... көлемді жер беріледі. ... ... ... және ... ... 6 - 8 т ... және батыста 8,5 – 10 т /га ... ... ­ ... ... далада басым. Кей жерлерде оны егу 2-3 есеге ... ... ... ... ... әсерлерге төтеп
бере алатын, егістік жерлерде, жайылым, ... ... ... Шалғынды жоңышқаның жаңа ... ... ... төзімді
жоғары өнім бере ... ... ... ... ... Жоңышқаның
бұл түрлерін жиналу кезі, астық тұқымдасы мен бұршақ ... ... ... ... ... азоты 150 кг/ га
артады. ... ... ... ... 8-10 ... азотпен қамтамасыз етілген. ... ... ... ... ... ... ... лақшөбіне
(козлятник) көңіл аударылады. Мәдени ... ... ... ... ... ... азотбекіткіш мүмкіндігі, азықтың
ұзақтығы (8 жылдан жоғары ).
Бұл өсімдіктер жоғары ... ... ие. ... ... және қара ... орманды алқаптарға егіледі. Дер кезщінде егу,
тұқымды 450-500 мм ... ... ... ... ... ... қоса ... шөптесін өсімдіктер, қысты күні мал ... ... ... ... ие ... ... және бұршақты
шабындық пішенді жемшөптерге жатады. ... ... ... ... егін егеді. Қара ... емес ... ... ... бір-бірлерімен алуан түрлілікті құрайды. Мысалы,
бұршақ пен жоңышқа, ... ... сұлы ... ... ... ... ... өнімін анықтағанда,
ауыспалы егісте 3 түрлі міндетті ... ... ... ... жер және оны ... ... Көпжылдық тұқымдастардың ауыспалы егістегі маңызы;
● Экономикалық тұрғыдан азықтандырғанда аралас ... ... және ... ... ... 2:1 қатынасын құраса,
көпжылдық өсімдік пен ... ... ... ... аудан жағынан
1:1 қатынасын ... ... ... және ... жинап, осымен жануарларды азықтандырғанда, сиыр 1 күнде
1,5 кг сүт ... (12 кг ... зат 1 ... ... ... ... барысында энергия алмасуды сүтті 25- 30 кг
деңгейінде алуға ... ... ... ... ... ... – эрозиялы
жерлерде орналасады. Мәдени тұқымдастарды бұл ... ... ... ... нығайтады. Орманды және ... ... ... негізі болып ... ... ... ... ... ландшафттар мен ... ... ... ... рөл ... ... ұйымдастыру.
Шөпқоректі жануарлар үшін, ... ... ... ... басты азық орны ... ... ... ... жайылым
орындары сиырлар үшін күніне 20-24 кг сауым беруге ... ... ... ... жемшөптен 2-3 есе, ал сүрлеме
пішеннен 4 есе ... ... ... ... сиырлар шығынды 2 есеге ... ... ... ... ... ... дәрмектер, сүт, еттерінде
адамның ағзасын ... ... ... ... көк ... азықты қажет етуі олардың массаларына, желіндерінің шамасына
байланысты. Салмақтары 500-550 кг ... ... ... 14-15 ... зат ... 70-80 кг көкті ... ... ... 17-18 кг ... зат ... 85-90 кг көк. ... пада 200 басқа арналады.
Мәдени жайылымдарда ... ... ... ... ... алады. Мысалы, орманды жайылым ... ... ... ... ... ... ( 34% ), ... (32 %) ... - 20%, ... -14% ... ... кемиді. Жайылымда орта
есеппен 145-150 күн болады.
Жалпы ... ... ... ... ең ... ... Жануарлардың жайылымдағы қорегі 80-85 % құрайды. Жалпы ... 100 ц / га ... ... ... 1 сиыр 2 га ... периодта қажет етеді.
Егер де ... ... ... 70-80 % азық ... ... жемшөппен қоректендірсе, 1 сиырға бірден 0,5 және
0,3 ... ... ... ... ... ... ... мезгілде
шығатын артық көк шөпті ... ... ... ... ... ... жайылымдар сауынды сиырлар үшін фермалардан алшақ
болмауы ... ... ... ... ... Ең алыс ... фермадан ары 2 км қашықтықта болу керек, 1 км ... 0,5- 1 кг ... ... әкеліп соғады.
Мәдени жайылымдардағы шөптерді ... ... - ... арам ... улы ... араласып кетуі ... ... ... ... ... ... нақты жобалар
орнатылады. Осы мақсатта олар айдауларды таптап, ағаш ... ... ... жайылымды қориды. Негізінен шөп жануарларға 6
ай протеин беріп, өмір ... ... ... ... ... ... жер – су ... бойынша жақсарту.
Қазіргі технологияларда жемшөпті пайдалану мен жақсарту мынадай
принциптерге сүйенеді:
● Жоғары ... ... ... ... дайындап, қоршаған
әсерлерден, бұзылудан сақтау;
... ... ... және ... ... ... Мал ... максимальды деңгейге жеткізу;
Табиғи жемшөптер, меллиоративті жағдайларына байланысты ... ... ... ... ... ... қабатын жақсартады.
Жақсарту егістік шабындық пен жайылымдарды кешенді өзгертуден тұрады. Жер
бетін өңдеу өнімді ... ... ... ... табылады.
Ресей ғаламдарының мәліметтерінше түпкілікті қалпына келтіру орманды
белдемдерде, қалың ормандарда, сазды ... ескі ... ... Дала ... ... ... ... сортаң, сор жерлер мен малдардың ... ... ... асырылады /79/. Жер бетін жақсарту ормансыз жерлерде,
орманды және орманды дала белдемдерінде 30 % кем ... ... ... ... ... жүргізіледі. Экономикалық ... ... және ... ... жақсы жүзеге асады. Құрғақ жерлердегі
өсімдіктер, көбінесе құнарсыз жерлерде ... ... бұл ... ... ... көп ... кетеді, мәденитехникалық жұмыстар
жерді құнарландыруға ... ... ... мәдени жемшөпті далалық белдемнің ландшафттарында ойпаң
және ... ... ... ... ... ... араластырушы қопсытқыштарды пайдаланады.
Жасыл конвейрлі ... ... ... ... жемшөпті өндіруді агротехникалық және экономикалық
ұйымдастыруды ... ... ... ... ... толассыз өндіру
мүмкіндігін толықтай игереді. Мұны жобалау үшін топырақтық-климаттық
жағдайларды ... мал ... ... ... Жасыл конвейрлер
арқылы малдарға алыстан азық тасымайды. Оның ... ... ... ... ... . Жасыл конвейрді жобалауда табиғи жайылым мен
көпжылдық шөптерден бастайды. Ол ... ... жер ... беретін өнім,
әр айда алынатын шөптің массасын, өсімдіктің оңтайлы көлемін, қоректендіру
фазасын біліп, жемшөпті ... ... ... ... қажет.
Шамамен, маусымның орта тұсына қарай, көпжылдық дәнді бұршақ
тұқымдарын жинау басталады (20 – 25 күн). ... ... ... ... ... біржылдық өсімдіктерді жинайды. Ылғалдылық пен минералды
заттардың жеткілікті ... ... аяғы мен ... ... ... рет
көпжылдық егілген шөптер мен табиғи жайылымды ... ... ... ... ... ... ... әлсіз болып өседі. Бұл
мезгілде біржылдық шөптер екінші, үшінші уақыт аралығында ... өнім ... ... ... ... ... тоқтатпай, үнемі қамтамасыз ету үшін, шілде
айында, жер құрғаған кезде, ... ... ... ... егу ... ... ... қысқа дейін жасыл конвейрді ... ... ... ... ... Бұл ... ... бен қыркүйек
айларын қамтиды, ал ылғал жеткілікті болса, көпжылдық өсімдіктерден үшінші
шабын алуға болады. Бұларға қоса, күздегі ... ... ... ... ... жобалауда танаптардағы аралық егіс басты өнім
береді.
Олар егістен кейін де, ... де ... ... ... Орманды
белдемдерде жиыннан кейін жасыл өнімді алмастыратын, құрғақшылыққа төзімді
өсімдіктер өндіріледі. Жасыл жемшөп ... ... ... ... ... ... ... мәдени өсімдіктерді өсіреді: бұршақ,
бұршақ тұқыдастары, сұлы, арпа, күнбағыс. Арпа, бұршақты ... ... ... ... тамыздың басында, орамжапырақ тұқымдастарын егуге
болады: ақ қыша, майлы шалқан, шөптік және т.б. Бұл мәдени ... ... ... ... өседі. Сондықтан, бұларды бүкіл қазан ... ... ... ретінде жұмсауға болады. Есте жүретін жайт, оларда ... көп ... ... ... жатады.
Агрономиялық көзқарас тұрғысынан жасыл ... ... ... ... ... ... ал ... көзқарас тұрғысынан,
жасыл жемшөптердің түрлі болуына үлкен көңіл бөлінеді, ... ... ... ішінде бір ғана өсім түрін жеуге ... ... ... арналған аудан көлемін үнемі үлкейтіп отыру керек, сол арқылы 2-3
түрлі мәдени ... ... Егер де көк шөп ... ... ... пішен орнына беріледі.
Қыс мезгіліне жем-шөп дайындау.
Қоғамдық шаруашылықтарда ... ... ... ... ... ... жеке ... жемшөпті консентрат күйінде
(сүрлем , пішен), ... ... ... дайындауға болады. Консервті
жемшөптің басты мақсаты ... ... ... сақтау. Жасалған
азықтардың құндылығы өсімдіктің химиялық құрамына ... ... ... қатарына - өнімді жинаған және жасаған уақыты
кіреді. Жиналған уақыт пен берілген уақыт өнімді жасауда 10 МДж /кг ... ... ... және ... ... мал ... ... табылады.
ГОСТ - 4808-87 стандартқа сәйкес, шөп ... ... ... құрғақ заттағы протеин массасы; табиғи пішенде – 11% (1 ... ... , 7% (3 ... ... ... ... – 13% (1класс), 10% (2 класс)
, 8% (3 класс); дәнді-бұршақты егілме ... – 16% ... , 13% ... 10% (3 ... - 10201-97 стандартқа сәйкес пішен мынадай міндеттерге жауап
береді; құрғақ зат ... 3 ... да 40% дан 60% ... ... ... ... ... протеин массасы 12% ( 1 класс ) , 10 (2 ... 8% (3 ... ... ... ...... тұқымдар үшін бұл
көрсеткіштер сай келеді 13, 11 және 9%, ... үшін -15, 13 ... ... ... үшін 16, 14 және ... - 10202 – 97 ... ... сүрлемдегі құрғақ зат
массасы 1 класта 18% ( күнбағыс ) - ден 30 % ( ... ... ... ... мүмкін; 2 класс үшін бұл көрсеткіштер 15-30 % ... ... ... -15-25 % , ... ... протеин; 1 класс – 11-
15 % -ды, 2 ... -7,5 - 13 %, 3 ... -7,5- 11%- ға ... ... ... ... аумағын ұйымдастыру мынадай міндеттерден тұрады:
• жайылымды жануарлар ... ... отар және ... үлескілерді орналастыру;
• жайылым қайтарымын (танаптарын) ұйымдастыру;
• айдау науқандарын ұйымдастыру;
• жазғы лагерлер, су ... ... ... ... нақты белгілеу.
Жайылым территорияларына орналасқанда, басты ... ... және ... ... ... ... ... элементтердің сызықтық орналасуы ... ... ... ... ... (П/га) га, жануарлардың көкшөпті
азықты қажет ету ... ( H/ц), ... ... ... ... ц/га, ... ... H
П = ... ... ... ... ... және қой ... ғана ... үлескісін формула арқылы анықтауға болады:
1,25 НКД
П =
У
Мұндағы:
Н – мал қажет ететін тәуліктік азық – көкшөп;
К – отардағы мал саны;
Д – ... ... ... ...... – жайылымнан түсетін өнім .
Айдамдардың санын анықтауда мына формуланы пайдалануға болады:
П + Ч
К = + ... - ... ... - ... жамылғысының қалпына келу мезгілі (күн);
Ч – 1 циклдегі айдамдардың орта саны ... - ... ... ... орналастыру.
Пішендерді аумаққа орналастыру ұйымдық үлескілерде, жол тораптары
және мал ... су ... сулы ... ... ... ... Пішен қайтарымдарын пайдалануда, оларға жүйелі қарау, уақытылы
қарау, жақсарту ... ... ... қай ... ... ... бекиді. Пішеннің әр түріне ... ... ... ... ... барысында мынадай міндеттер ... ... ... ... ... ... да, сипаты жағынан бір
типті, суару барысында суармалы ... ... ... ... ... ... ... жақсаруы мен түрленуіне әкеледі.
Азықты жер – ... ... ... ... құру. Өнім жиналғаннан ... ... ... ... ... және ... ... картограммасы
дайындалады. Картограмма азықты жер – ... ... ... Ол ... бойынша жасалуы шарт. Картограммада -
жайылым территориясындағы бар элементтер - ... ... ... жер – ... түрі - ... ... ... етіп
түсіру;
трансформельденген жерлер - индекс арқылы беріледі.
Жоғарыдағы талдап баяндалған мәтіннен қортынды шығарсақ, ландшафттарға
бейімделген мал ... ... ... ... ... көреміз:
1. Ландшафттарға бейімделген жем-шөп өндіру жобасын жасап, оны іске
асыру.
2. Мал шаруашылығы салаларының ландшафтқа бейімдеп орналасу.
3.Әр-бір ... ... ... ... ... мүмкіндіктері.
4. Малдардың мәдени-азықтық ассортименттерін дайындау мүмкіндігі.
5. Табиғи және мәдени жайылымдарды ұйымдастыру мүмкіндігі.
6. ... ... ... ... ... ... Жасыл конвейерлерді жобалауда танаптардағы аралық ... ... ... ... ... ... ландшафттар көлемінде қыс мезгіліне жем-шөп дайындауды
жобалауды іске асыру.
Бұлардан ... мал ... ... ... ... ... ... көлемді немесе шағын жерлеріндегі
ландшафттардың ... ... ... ... ... ... ауқымды жондар мен төбелердің ... ... ... және солтүстік беткейлері болады. Профессор А.Ә.Төрехановтың
ұсынысы бойынша бұл аумақ “кіші-гірім” жайылымдық ... ... ... жаппай өрістетіп жайып-бағуды қажет етеді. Бірақ, ... бұл ... ... бес түрлі экспозициялық беткейлері
бар. Олардың әрқайсысындағы өсетін өсімдіктердің өсіп-дамуының өздеріне
ғана тән сипаттары ... Олай ... ... жеке-жеке нақтылап,
маусымдық мал ... ... ... кестесін жасап пайдалануға
мүмкіндік бар. Бұл әдіс қазақ халқының ата-бабасынан келе ... ... ... мал шаруашылығы болып табылады. Сондықтан бір ұлттың
ұрпақтан ... ... ... ландшафттарға бейімделген мал
шаруашылық жүйесін қалыптастырып дамытуға, толық пайдалануға болады.
2 ЗЕРТТЕУ НЫСАНДАРЫ МЕН ... ... ... нысандары ретінде Алматы облысындағы ... ... ... ... ... мақсатымызға сәйкес зерттеу үлескелерін
жан-жақты сипаттаудың алдында, осы ауданның географиялық орнын анықтап,
оның жер ... ... ... ерекшеліктерін, климаты мен
гидрографиясын, топырақтары мен ... және ... ... жағдайларын сипаттауды жөн көрдік. Қарасай ауданы ... ... ... ... бөлік. 1928 жылы
құрылып, алғашында Ленин, кейіннен (1935 ... ... ... 1935 жылдан
Қаскелең, 1998 жылдың ... ... ... қазіргі атымен аталады.
Ауданның жалпы жер көлемі 2,3 мың км2. ... ... саны 159,4 мың ... Аудан аумағындағы 70 елді мекен 1 ... ... және ... ... ... ... Оңтүстік, оңтүстік-батыс бөлігі
таулы (Іле Алатауының биік шыңды сілемдері), орталық бөлігі ... ... ... ... жері - асқар биік құздары бұлт ... ... ... мен ... ... ... ... қазына Жетісу өлкесі.
Алатаудан бастау алған үлкенді-кішілі өзендер, бұл таулардың ... мұз бен қар ... ... ... ... ... пен ... Ауданның ең биік жері - Іле Алатауы баурайынан Ақсай өзені
бастау алатын Айдатау шыңы (4029 м). Мұны ... мұз бен қар ... ... ... ... ... Іле Алатауының осы батыс бөлігінде,
биіктігі 3000 м-ден асатын, ... ... мен ... ... Үшқоңыр,
Кебеже, Айғайтас, Көкөзек, Көктөбе, Емеген, Құмбел, Қаскелең, Алматы,
Озерный) жайғасқан. Іле ... асу - ... ... Оның ... м. Іле ... ... Қаскелең өзенінің жоғарғы аңғарынан
Қаскелең арқылы Чоң-Кемин ... ... - ... ... ... жол өтеді. Асуда қар жатады. 1856 жылы ... ... ... ... ... осы ... ... /81/.
Аудан аумағы геологиялық тұрғыдан негізінен каледондық қатпар
кешенінен тұрады. Каледон ... ... ... ... ... ... Теріскей Алатауы, т.б. көтерілген. Негізінен халық
тығыз қоныстанған әрі шаруашылық тұрғысынан мол ... ... - ... 800-1100 м ... ... Іле ... теріскейінде
орналасқан Қарасай ауданының орталығы - Қаскелең (1963 жылдың 3-сәуірінен
бастап) каласы. 1922 ... ... ... ... ... ... -
Талдықорған қаласынан оңтүстік-батысқа ... 300 км, ... ... ... 27 км ... ... өзенінің аңғарында орналасқан. Қаскелең
қаласының жер аумағы 5,31 км2. Тұрғыны 34,7 мың адам (2005).
Ауданның климаты негізінен континенттік. ... ол, ... ... ... әрі ... жағы ... қоршалған. Климаттың
континенттігі жыл бойында, сондай-ақ, тәулік ішінде температураның күрт
ауытқуынан, бұлттылықтың және ... ... ... ... ... ... ... бар. Қысқа, ылғалды әрі жылы
көктем шапшаң түрде ... ... ... ... ... кенет өзгеріп,
үсік жүреді, жаңбыр аралас қар жауады. Қыс едәуір ... әрі ... ... ... ... ... Іле ... және Жетісу қақпасы арқылы
келетін ... және ... жылы ауа ... ... ... жылы, ауа массалары тауалды жазықтарын және тау ... ... Жаз ... ашық және ала ... ауа райы тән. ... ... булану күшейеді. Ең ыстық ай - шілденің орташа температурасы +22
+24°С. Үш айда жылдық жауын-шашынның 15-20%-ы түседі. ... ... ... мен ... өзгешелігінен айқын көрінеді. Биіктеген
сайын температура төмендеп, ылғал молаяды, жауын-шашынның түсімі артады.
Жауын-шашынның ... ... ... ... ... 300-500 мм, ал ... ... дейін жетеді. Тауалды жазықтарға қарағанда тау беткейлері мен
бөктерлерінде ... ... онша ... ... ... ... ... есетін ауа массаларының әсеріне
ұшырайды. Олар Батыс Сібір жерінде қалыптасып, ауданның солтүстік бөлігіне
келгенде, жергілікті ауа массасын күрт ... ... ауа ... ... ... ... бұл ... биік таулы аудандарда
байкалып, кейін тау бөктерлеріне көшеді. Ең салқын ай қаңтар болып саналады
да, онын жылдык орташа температурасы ... ... ... ... келетін жылы ауа
массаларының да ықпалы зор. Олардың ағыны салқын ауа массаларына ... ауа райы ... қыс ... жылымық түседі. Жылымықтың аязды
сәттермен алмасып келуінен жер бетін көктайғақ ... ... тау ... Іле Алатауының тауалды агроклиматтық
облысына жатады. Климаттық жағдайы күздік және ... ... ... қант
қызылшасы, жеміс-жидек және бау-бақша дақылдарын өсіруге қолайлы, ал Іле
ойысьша жақын бөліктері Іле ... ... ... ... ... ... ... қант қызылшасы, бау-бақша
дақылдарын өсіруге қолайлы. Сондықтан ауыл ... оның ... ... ... шаруашылығының үлесі басым.
Еліміздің басқа тауларына (Алтайдан басқа) қарағанда Жетісу және Іле
Алатауларында ылғал мол ... ... ... ... бір ... өзен
торының жиілігі жоғары (0,4-1,8 км/км2) болатындығы. Балқаш көлі алабынын
артериясы -Текес пен ... ... Іле ... басталып, олар Тянь-
Шаньның шығыс аймағынан ағып ... Іле ... ... (Текеспен қоса
есептегенде) 1439 км (Қазақстан жерінде 802 км), ал алабының ... ... Іле ... ... беткейіндегі тау қырқасындағы мұздақтардан
бастау алған Қаскелең өзені 4000 метр биіктіктен басталып, осы, Іле ... ... суы ... ағып ... бұл ... ... қаласына
дейінгі ұзындығы 219 км-ге дейін жетеді. Су жиналатын алабы 3620 ... тік ... ... 6-8 м), ... ... ... ... ұзындығы 10 км-дей 90 саласы бар. Жылдық орташа су ағымы
Қаскелең қаласы тұсында 15,8 ... Бүл ... ... ... ауданының
аумағымен Шамалған (Қасқасу), Ұзынқарғалы, Ақсай, Үлкен Алматы өзендері
ағып өтеді /84/.
Кейінгі кезде, ... ... ... жүйесі жөнделіп, оған кайта
жаңарту жұмыстары жургізілуде. Мысалы, 2005 жылы жалпы ... 82,7 ... ... ... және ... ... сумен жабдықтау жүйесіне
қайта жаңарту жұмыстары жүргізілді. Бірақ, бұл шаралар, ауданды ... ... ... ... ... ... Май, ... Қарағайлы,
Камен, Райымбек, Үлкен-Алматы ауылдық аумақтарының тұрғыңдары ашық су
айдынынан су ... бар ... ... ауыз сумен қамтамасыз ету
мәселесі сол ... ... Ал, 2006 жылы ... соммасы 20,3 млн. теңгеге
Ұлан, Камен ауылдарын сумен жабдықтау жүйесіне қайта жаңарту жұмыстары
жүргізілді. ... ... ... ... ету ... су ... жұмыстарына күрделі жөндеу жұмыстарын жүргізу өте ... ... ... тән ... ... ... топырақ типтері бар.
Олар аудан аумағында қара ... биік ... ... мен жер ... ... сұрғылт (серозем) топырақтан түзілген далалар өзінің
ерекшелігімен көзге ... ... қара ... ... қуаң ... ... ... дейінгі барлық табиғи белдеулерге тән
топырақ түрлері табиғи белдемдік заңдылықтарының шеңберінде жайғасқан /85/.
Өсімдік ... 600-ге жуық түрі ... ... ... ... қайың, қожыр бауыр қарағаш, шыңдарға ұмтылған шыршалар, төбесі көк
тіреген көктерек, бәйтерек, мырзатерек, ақтеректер, тау ... ... ... ... ... ... боран соқса ботадай боздаған
бозқораған, итмұрын, долана, жабайы алма, өрік түрлері табиғат көркіне ... ... ... ... көңіліңді сүйсіндіреді. Жетісу өңірі
шөлді, ... ... ... сонымен бірге биіктік зоналарға бөлінеді.
Ауданның биік таулы белдеуде алмұрт, шие, алма, өрік, долана, арша,
шырша, альпілік шалғыны ... Ал ... ... ... ... өсімдіктер де сан алуан. Бүл өңірден боз бетеге, жусан, бидайық,
итқонақ, кермек секілді ... азық ... ... де, адыраспан, ермен,
уқорғасын, шайшөп, көкемарал, жұпаргүл сияқты дәрілік ... ... ... өткен сайын табиғат пен адамдардың ара қатынасы айқындала түсу
заңдылығы, Қарасай ауданында ... ... Жыл ... ... ... ... қос ... шаң-тозаң, көмір қышқыл газы, ... ... ... ... Әр түрлі лас, зиянды ... ... ... көп ... ... Соның салдарынан
атмосфераны ластаушы қосылыстар түтін тұманына айналуда. Ең қауіптісі өте
ыстық күндері ... ... ... ... ... ... ... арттыра түседі. Тянь-Шань тауының баурайында орналасқан қалалардың
бірі Алматы қаласының ауасы басқа қалаларға ... ... есе ... Оның ... ... — осы ... өнеркәсіп кәсіпорындарының
көбірек шоғырлануы. Ал Қарасай ауданы еліміздің ең ірі ... ... ... ... да ... тигізуде. Жер бетіндегі ауа
үнемі ... ... да, ... бір ... пайда болған улы заттарды
басқа бір ... ... ... биік ... ... ... нашар. Биік тау баурайында орналасқан калалардың ауасы басқа
жерлерге ... ... ... Іле Алатауы қалқан болып тұрған табиғи ауа
ағыны нашар, ал ауданымызға жақын ... ... ... ... ... қиын. Оның басты себебі ауыр өнеркәсіп орындарының ... ... ... ... ... 80500 ... тұратын өсімдіктер мен жануарлардың
сирек кездесетін әрі бағалы түрін сақтаумен қатар, ... ... ... ... ... ... ... орындар
бар. Ол Іле Алатауындағы мемлекеттік ұлттық табиғат ... ... ... ... ... ... және ... туристерін қызықтырмай
қалмайды. Ауданда кейінгі жылдары туризм қалың бұқараны қамтитын демалыстың
бір түріне айналып ... ... ... ... ... кейбір
жауапкершілігі аз адамдар ағаштарды сындырып, гүлдерді жұлып, ішкен тағам
қалдықтарын шашып, жаққан ... ... ... ... өрт ... ... ластап кетеді. Сондықтан туристерге табиғатқа шығар
алдында топ жетекшілері тауға ... ... ... ... ... сындырып, жұлмау керектігін ескертіп отырғаны жөн.
Агроөнеркәсіп кешенін дамыту Қарасай ... ... ... бірі ретінде қалып отыр. Сындарлы жүйе ... ... ... ауыл ... ... өндірушілеріне нақты мемлекеттік
қолдау көрсету олардың қайсарлық еңбегі жақсы нәтижеге қол жеткізді. Егер
2003 жылы ауыл ... ... ... ... 8,3 ... ... ... бұл көрсеткіші бұдан төрт жыл бұрынғы көрсеткіштерден 1,8 есе ... ... 2005 жылы бұл ... 10,4 ... ... ... отыр.
Соңғы 5 жыл ішінде ауыл шаруашылық дақылдарының егін алқаптары өсті, ауыл
шаруашылық бағытындағы жерге жеке ... ... ... істей бастады.
Аудан тұрғындары өзін-өздері шығаратын негізгі қажетті тамақ ... ... ... ... ... ... өндіруді тұрақтандыруға бұлардың шығымдылығының өсуі
есебінен кол ... ... ... ... ... ... 65,0 мың
тоннадан астам астық жинап алды, өткен жылы 68,1 мың ... ... ... ... және көкөніс дақылдарын шығару бойынша ... ... ... жасалынды. Мал шаруашылығы тұрақты дамуда. Бағдарламадағы
мал ... ... және мал ... ... ... ... ... жылы агроөнеркәсіп кешенін дамытуға республикалық және облыстық
бюджеттен 336,9 млн. теңге ... Бұл ... 2004 ... 39,6 млн. ... артты. Ауыл шаруашылығында өндірістің жалпы
өнім көлемі 10414,7 млн. теңге, яғни 2004 жылғымен ... ... ... /88/ .
Қазір ауданда 110 ауыл шаруашылық нысаны мен 3727 шаруа қожалықтары
жұмыс істейді. Үстіміздегі жылғы ... ауыл ... ... ... қол жеткізді. Жүгеріні қоса есептегенде 25,2 мың га ... ... ... ... әр гектарға шаққанда орташа түсім 26,7 центнерден
айналды, 46,6 мың тонна көкөніс, 81,7 мың ... ... ... ... ... осы ... ... де орын алады. Кешенді ... ... ... қант ... егу және өнім ... 1000 га-
ның орнына 637 га жиналды, жоспарланған 29,0 мың тоннаның орнына 18,4 ... өнім ... ... ... ауыл ... өнімдерін қайта өңдейтін 72
цех, шағын диірмен және наубайхана жұмыстарын ... Ауыл ... ... ... ... ... бөлінеді. 2006 жылы ауыл шаруашылық
өнімдерінің жалпы ... ... ... нәтижесінде 11,2 млрд.
теңгені құрады. Көлемінің өсуін дәнді дақылдардың өнімділігінің ... ... ... ... жылы 25,4 мың ... ... дақылдар және
дәнді бұршақты дақылдар егілді, 1000 ... қант ... 3,3 ... ... 1,5 мың га ... ... егілді. 1 га жерден орташа есеппен дәнді
дақылдардан 17,8 центнерден, көкөністен 235,7 центнер өнім ... ... ... ауыл шаруашылығына жарамды жер 512,3 мың га, оның
ішінде 49,3 мың га егістік, 22,1 мың га жайылым, 1,4 мың га ... ... ... әдістері
Геоақпараттық жүйелердің (ГАЖ) даму тарихы. Ғылымдағы кез-келген
жаңалық алдында оның белгілі бір алғышарттарының болатындығы ... ... ... ... жүйелердің (ГАЖ) ... ... жөн. ... ... ... - Жер табиғатының
алуантүрлілігі болса, ғылыми-техникалық прогресс дамуына ... ... ... ... екені сөзсіз.
Географиялық зерттеулердің басты мақсаты - қоршаған ортадағы объектер
мен құбылыстардың кеңістікке байланысты сипаттамалары мен ... ... ... процесстермен өзара байланысын анықтау.
Жоғарыда аталған дистанциялық бақылау көп жағдайда мұндай зерттеулерді
жеңілдетеді. Оның басты артықшылығы – ... ... ... ақпарат алу
мүмкіндігі. Әуеден жер бетін бақылау әдістерінің дамуының бірнеше кезеңі
болаған екен.
... жж. - ... ... ... ... қатар
соғыс кезінде барлау мақсатында қолдану нәтижесінде аэрофотосуреттерді
дешифрлеу әдістері дамыды.
• 1945-1960 жж. - дистанциялық ... ... ... оны ... ... ... алынды. Бұл кезеңнің екінші ... ... ... ... ерекше көңіл
бөліне бастады.
• 1960-1980 жж. - дистанциялық бақылау ... ... ... бейімдеу және электромагнит толқындары спектрінің көрінбейтін
жағындағы ... ... ... ... ... асырылды.
• 1980 ж.-дан қазірге дейін. Уақыттың әртүрлі мезгілінде және ... ... ... табиғи жүйелердің модельдерін құрудың
негізгі көзі болып табылады.
Техникалық деңгейіне байланысты алғашқы ... ... ... ... дами ... ал ... ГАЖ Канадада құрылған (CGIS).
Алайда 90-жылдарда бұл технология қарқынды түрде дами бастады. Осындай ... ... ... күрт ... ... ... - есептеуіш
техниканың жетіле түсуі. Жүйелердегі тексттік және ... ... ... ... ... ... ... графика - есептеуіш
машиналардың мүмкіндіктерінің жоғары болуын ... ... ... кішігірім Геоақпараттық жүйелердің құны 500 мыңдай АҚШ $ көлемінде
болған, ал көбінесе құрал-жабдыққа және ... ... ... ... ... АҚШ $ ... құраған. Қазір мұның бағасы төмендеп, машинаның есептеу
жылдамдығының жоғарылауына байланысты ... ... саны ... ... Сонымен қатар бағдарламалық жабдықтаманы ұсынушылар саны да
көбеюде. Геоақпараттық жүйелердің жетілуі мен оны ... ... ... бұл ... ... ... жиі ... келсек, ГАЖ ... ... ... мәлімет банктерінің негізінде дамыды. Алғашында ... ... ... ... ... ғана ... соң бұл ... функцияларына математикалық-картографиялық модель
құру және автоматты түрде ... ... ... ... ... Геоақпараттық система - қыруар графикалық және
тақырыптық мәлімет базасы бар автоматтандырылған ... Ол ... ... ... ... ... және олар ... мәлімет базаларын
кеңістік - картографиялық ... ... ... ... ... ... мен ... жүргізуге көмек көрсетеді /90/.
Геоақпараттық жүйелердің ... ... ... ... ... ... ... форматтағы карталар, түрлі масштаб пен ... ... ... ... торға байланған жер бетінен бақылау
материалдарынан құралады, олар физикалық-географиялық мәлімет банкін құру
үшін ... ... ... ... ... және ... жүзінде
– бұл ГАЖ құрудың ең қымбат бөлігі. ГАЖ құрылымдық бөліктерінің: техникалық
жабдықталу–программалық жабдықталу-ақпараттық ... ... ... 1:10:100 ... ... ... Жаңа ГАЖ ... шығынның 90% ақпаратты ЕЭМ-ға енгізу мен оны ... ... ... аэроғарыштық суреттерге толығырақ тоқталсақ, оны ГАЖ-де үш
бағытта қолдануға болады.
• сурет – ... ... ... ... ол ... информацияны кеңістік байланысты тіркеу үшін қолданылады;
• ГАЖ ... ... ... ... ... ... жаңа ... қабаттарды құру үшін қолданылады;
• қойылған міндеттерді ... үшін ...... ... қолданылады.
ГАЖ таңдаған кезде қолданушы мәліметтерді көрсету құралдарын таңдауы
тиіс. Қолданушы келесі мәселелер жайында ойлануы ... ... жүйе ... ... ... мен форматтарын қолдана алады? Қандай
мәлімет базалары пайдаланылады?
Барлық геоақпараттық жүйелерде кеңістікке ... ... және ... ... ... ... ... талдауды қажет
етеді.
Векторлық ақпарат дегеніміз – әр қабатында векторлық нысандары ... ... мен ... ... ... Осы қабаттар
концепциясын бүкіл ГАЖ ... ... бір ... ол ... ... ... сақтайды, ал басқа жүйедегі қабаттарда түрлі типті
нысандарға ... ... ... ... ... - бізге үйреншікті
біртұтас бейнелер. Көбінесе ол топографиялық негіз, аэроғарыштық суреттер,
сонымен қатар статистикалық ... де ... ... - яғни ... ... ... ... байланысты көрсеткіштің таралуы. Осы
растрлар ГАЖ-де картаның векторлық қабаттарының негіздемесі ... ... ... ... ... - BMP, GIF, TIFF, JPEG, Targa,
PCX, т.б. Осы ГАЖ-арқылы өңделетін ақпараттың негізгі көзі – ... ... ... ... ... ... ... да айта кеткен
жөн. Дистанциялық ... ... ... ... ... ортасын зерттеу үшін қолданылады. Жердің қоршаған ... - ... жер ... ... ... мен атмосфера. Бұларды кез келген ұшқыш
аппараттан дистанциялық бақылау әдістері ... ... ... ... ... мен ... ... қабылдауды
қолдана отырып тіркеуге болады.
Дистанциялық бақылау үш кезең тұрады: ... ... ... алу, оларды өңдеу, өңдеу нәтижелері бойынша карталар мен
картографиялық емес материал алу. ... ... - ... ... ... ... визуальді, фотографиялық, фотографиялық емес,
картографиялық және көп зоналы болып бөлінеді.
Съемканың әр түріне ... ... ... (аты ... ... бетін ұшқыш аппараттан бақылап, оны түсіру, магнит таспаға тіркеу,
сипаттамаларын қағаз бетіне жазу. Көбінесе карталарға ... ... ... аяқ ... жерлерді картаға түсіру кезінде қолданылады.
Фотосъемка - жердің электромагниттік толқындарының спектірінің ... ... ... және ... ... ... ... түсіру кезде кеңінен қолданылды, себебі алынатын ... ... және оның ... ... анық.
Фотографиялық емес съемка - электромагниттік толқындардың үлкен
диапазонын ... ... ... таспаға тіркеу. Ерекше ... ... - ... ... 1-15 ... ... жететін толқындарды тіркейтін
телевизиялық съемка жүргізу; ұзындығы миллиметрден метрге дейін болатын
толқындарды ... ... ... алу; ... ... жер ... ... шағылысып келген сигналдарын ... ... алу. ... емес ... ... фотосъемка көмегімен
тіркелмей қалатын ақпарат тіркеледі.
Көп зоналы съемка - 0,4-1,1 мкм аралығында сәуле шығаратын объекттерді
тар спектрлық ... 4-6 ... ... ... жүргізілетін съемка
түрі.
Съемка материалдары алынғаннан кейін, оларды өңдеу жүргізіледі:
... ... ... ... ... және ... (биіктік бойынша
жіберіліп қателер, ұшудың азимутының жылдамдығы, т.б.) параметрлерге
байланысты ... ... ... жою ... есепке алу;
• бейнелерді қолайлы түрге келтіру және оларды дешифрлеу.
Осы ... ... ... жүзеге асыруға болады
/91/.
Кез келген ақпараттық жүйе секілді, ... ... ГАЖ ... ... ... ... лайықты ақпаратты алу үшін
қолданады. Бір жағынан ГАЖ мұны ... ... ... функционалдық
мүмкіншіліктер жиынтығы болса, екінші жағынан оны болжам жасау мен басқару
мәселелерін шешуге ... ... ... ... мен ... жүйесі ретінде қарастыруға болады.
Программалық жабдықталу мен мәлімет ... ... ... да ... ... ... ... техникалық жабдықталуға
тікелей байланысты. Техникалық жабдықталуға техника, яғни ең алдымен басты
ЕЭМ және оған қосымша ... ... ... ең ... ... тұрады:
• Pentium III және одан жоғары процессор;
... 20 ... кем ... винчестер;
• флоппи дисктерге (дискеталарға) арналған құрал; CD/DVD-ROM; флэш-
картаға арналған порт; түсті графикалық монитор (EGA, ... ... ... форматта енгізетін сканер;
• мәліметтерді шығаратын - плоттер, принтер.
Қазіргі картографияның геоақпараттық бағдарламалық жабдықталуы.
Геоақпараттық жүйелер стандартты операциялық жүйелер ортасында ... ол ... DOS ... ... сонымен қатар Windows, ... - ... ... ... UNIX. ГАЖ ... ... қозғағанда,
оның графикалық жүйелерге жататынын ескерген дұрыс. Өз кезегінде графикалық
жүйелердің қазіргі кезде үш түрі бар: CAD, Mapping, ... CAD - ... ... ... ... автоматты түрде
жобалау жүйелері (оның өкілдері DataCAD, AutoCAD, ... ... MaxiCAD, т.б.). Бұл ... ... ... ... олар ... жұмыс істейді, алайда бірсыпырасының картамен
жұмыс істеу мүмкіншілігі шектеулі, себебі ... тек ... ... ... ... ... ... куб т.б.).
Бағдарламалық ... ... ... ... істеуге арналған
қосымшаларды да ұсынуда.
Mapping (картографиялық) системалар - карталарды шығаруға, құрастыруға
арналған арнайы программалар. Алайда бұл ... ... ... ... ... ... ... көмегімен тақырыптық карта ... ... ... ... мониторинг жүргізу жүзеге
асырылмайды.
Аталған міндеттерді орындауға арналған талдау құралдары тек ГАЖ-ге
тән. ГАЖ-дің ... ... ... ... ... ... көмегімен жаңа карта жасалып, есеп берілуі мүмкін. ГАЖ-дегі ақпарат
ұзақ мерзім бойында сақталады, оларды ... ... ... да ... ... ... әрқайсысыларының да мүмкіншіктері әртүрлі,
сондықтан ... ... үш ... ... ... ... - ... станциялары мен торапта жұмыс істейтін қуатты
системалар, бұлар ақпараттың орасан көлемін ... ... ... ... ... мен ... ... арнайы космостық
суреттерді өңдейтін жұмыс станцияларына дейін ... ал ... ... ... ... өте ... ... сапасынан мүлде қалыспайды. Бұлардың ең ... - ... SYSSCAN, ESRI ... фирмалардың ГАЖ-тері. Бұлар системалар қолдануы
бойынша әмбебап системалар, ... олар ... ... қолданылуда.
Екінші топ арнайы мамандандырылған системалар -SYSTEM, KERNINFOCAM,
PROCART, FINGIS, GEO/SQL, GRADIS, AUTОCA. Бұл системалар да ... ... ... және ... мақсатта, мысалы, геодезиялық мәліметтерді
өңдеу немесе қалалық кадастр үшін, пайдаланылады.
Үшінші топ Персональді Компьютерде ... ... ... ГАЖ, ... және ... ақпараттық мақсатта пайдаланылады. Мәліметтерді талдау
құралдары онша жоғарғы деңгейде емес. Себебі анық - ... ... Бұл топ ... ESRI, ATLAS GIS, MapVIEW, ... ... ... өте кең және әлі де ұлғаюда. 1997 ж.
мәліметтер бойынша /93/, олардың саны 300-ге ... ... ... ... жаңа ... мен ... ... жаңа,
жетілдірілген версиялары құрылуда. ГАЖ-пакеттер сан алуан – біреулері тек
анықтама жүйелері болса, енді ... - ... ... мәселені шешуге
бағытталады. Жүйе тиімділігін үш өзара тең көрсеткіш бойынша ... ... ... ... ... ... және
нәтижені алу тездігі. Ешбір жүйеде бұл үш көрсеткіш толық көлемде қолданыла
алмайды, көбінесе екі көрсеткіш қана толық ... ... ... Мысалы, сызықтық ("тораптық") жүйелер, AM/FM Automated Mapping
/Facility Management - (автоматты ... мен ... ... ... ... етеді, бұл жағдайда үлкен көлемді мәліметтер
пайдаланылып, системаның функциональді ... ... ... ... үшін мәліметтердің үлкен көлемін
түрлі функциональдық мүмкіндіктерді қолдана отырып өңделуі қажет, сонда
жауаптың ... ... ... ... тиіс ... абсолюттік орналасуы мен шекараларын ... ... ... ... кадастрлық) көбіне ірі масштабты және көрсету
мүмкіндігі (разрешение) жоғары мәліметтердің көмегімен ... ... ... ... ... мен ... тездігі қажет. Мұндай жүйелерде автоматты проекциялау мен
машиналық картографиялау жүйесінің болуы жеткілікті.
Қазіргі ГАЖ-пакеттердің ... ... ... бар. Кейбір бағдарламалық жабдықтаманың қолданылуы ... ... - ... олар ... ұзақ ... бойы
дайындалуын қажет етеді. Мұндай жүйелердегі командалардың ... ... ... ... ... сөз ... арнайы дайындықтан өткен қолданушылар
бұл жүйелердің мүмкіншіліктерінің ... ... ... Кей ГАЖ-пакеттерді
игерудің оңайлығын олардың артықшылығы деп түсіну де ... ... ... статистикалық бағдарламалық жабдықтаманың қарапайым ... ... оны ... ойы ... бұл ... тек ... ... арналған.
ГАЖ-бағдарламалық жабдықталуын салыстыру қосымша көрсеткіштерінің
қатарына мыналар жатады:
... ... ... ... немесе
интеграцияланған);
• компьютерлік платформаның типі;
... ... ... ... ... ... де ... мәліметтер моделі бойынша таңдайтын болсақ, ол қойылған
міндеттерге тікелей байланысты. Мысалы, міндет – аэроғарыштық ... ... онда ... ... ... бар интеграцияланағн
ГАЖ, яғни растрлық және векторлық ... де ... ... алатын ГАЖ,
яғни таңдаған дұрыс (мысалы, ERDAS Imagine, ERMapper, ENVI).
Бағдарламалық жабдықталу ... ... ... ... және оның ... ... ... оларды жеке-меншік
компаниялар қаржыландырады. Бағдарламалық жабдықтаманың ... ... ... ... ГАЖ ... ... таратылса, басқа жағдайда
оның құны он мыңдаған АҚШ долларға дейін жетеді. Тегін таралатын ... ... ... ... көшіріледі және жиі жағдайда қызмет көрсету
деңгейінің төмендігіне әкеп соғады.
Бағдарламалық ... ... типі - ... ... оқып-үйрену құралдары ретінде құрылған. Көп жағдайда бұл бағдарламалық
жабдықтаманың мәлімет базасы шектеулі, олар микроЭЕМ-дерде ... ... ... оқу ... көп, ... ... алайда қызмет көрсету
жүйесі дамымаған. Мысалы, IDRISI - Кларк университетінің (АҚШ) ... ... ... ... ... ... арнайы білімдерді жоқ қолданушылар үшін мәліметтерді
көрсету және сұраныс жасаудың қарапайым құралдары жасалған, ... GIS ... деп ... байланысты сұраныс пен тұтынысты талдау көбіне онша қымбат емес
және мәлімет көлемі мен техникалық ... ... ... ... ... ... ... векторлық MaplNFO және растрлық
IDRISI). ... ... жыл ... ESRI фирмасының өнімдеріне
деген сұраныс артуда /98/.
ГАЖ-пакеттерінің кейбіріне сипаттама беріп ... ... 2.1. ... EPPL7 ... (Environmental Planing and
Programming Language) Миннестота ... ... ... ... ГАЖ, оның ... векторлық түрде енгізу және графикалық
оверлейді жүргізу мүмкіндігі бар. EPPL7 ... ... ... ... ... басқаруға талдауға және ... EPPL7 ... ... ... ... ... ... талдауға және бейнелеуге болады. Бұл пакет негізінен ... ... EPPL, DISPLAY, ... ... EPPL - пакетінің негізі модулі, растрлық - векторлық түрлендіру
командалары мен ... ... ... ... ... ... карталарын, жер бедерінің цифрлік ... ... мен ... түсуінің карталарын құрастыру,
файлдардың бейнесін экранға шығару, оларды ... ... ... ... т.б.
• DISPLAY - ... ... ... ... ... ... ... бейнелі алуға, легенданы, текстерді алуға ... DIGITIZE - жаңа ... ... ... арналған
порграммалар, дигитайзер немесе экраннан "мышканың" көмегімен жүзеге асады.
• DOTPLOT - ... ... құру мен оның ... ... алу. Программа үнемі жаңартылуда.
IDRISI 4.1. версиясы 1987 ж. бері Кларк университетінде дамытылуда, XI
ғасырдың араб географы мен картографы Идрисидің ... ... Бұл ... ... ... ... ... растрлық ГАЖ. Файлдары келесі
форматтарда сақталады: ... (.img), ... (.vec) және ... үш ... ... 100 ... ... қүралған.
• Растрлық бейнелерді енгізу, сақтау, ... мен ... ... ... бар ... ... Растрлық бейне
мәліметтерді талдаудың ... ... ... талдау,
статистикалық талдау және ... ... ... ... бейненің әрбір пикселімен жасалатын арифметикалық операцияларды, жер
бедерінің цифрлік ... ... ... ... өлшеу операцияларын
(аудан, арақашықтың, ең қысқа, т.с.с.), мәліметтердің векторлы ... ... ... ... ... ... ... - мұнда математикалық-статистикалық функциялар
(регрессиялық, корреляциялық, антикорреляциялық талдау), уақыттық талдау
мен ... ... ... және ... ... ... модельдерді құру, фильтрация операциялары бар.
IDRISI мен басқа ... ... ... және ... ... ... конверсия утилиттері бар перифериялық модульдер.
Мысалы dBASE III және IV, LOTUS, ... USGS DIG, CTG, ACAD, ... ... мәлімет алмасады. Векторлық міндеттерді енгізетін TOSCA
дигиайзерімен ... ... ... ... игеру үшін ЕРРL7-ге қарағанда көбірек уақыт керек.
ILWIS ... 1.4. ... ILWIS ... Land and ... system) 1988 ... ... Нидерландыдағы жер туралы ғылымдар
және аэркосмостық съемкалалар Халықаралық институтында дамытылуда, ... ... ... ... үшін арналған. Жоғарыда
қарастырылған екі системаға қарағанда бұл ... ... ... Бұл ... ... ... ... құру,
басқару, талдау мен көрсету үшін қолданыла алады. Негізгі алты программалық
модульден құралған:
• INPUT - ... ... және ... мәліметтерін ILWIS
форматтарына ауысуының режимдерін қамтамасыз етеді: векторлы а_фйлдар үшін
- ARС/INFO, DXF, Intergraph-SIF, SYS-Scan, SMT-List форматтарынан; ... үшін ... ... Geosoft, GIG, LIP, ... ASC ... т.б. форматтардан, кесте файлдары үшін - LOTUS-DIF, dBASE-SDF,
Delimited форматтарынан конвертацияны ... ... ... ... VECTOR - ... карталарды цифрлеуге арналған, екі және одан
көп ... ... ... ... құрылуын, растрлық
бейнелердің атрибут файлдарды құра отырып векторлық бейнелерге ... ... ... - ... полигон және нүктелерді растрлық форматқа
аүыстырады.
• RASTER ANALYSIS - ... ... үш ... ... ... ... бейненің фрагменттерімен жүмыс істеуі,
интерактивті модельдер құру мен ... ... ... бейнелерді
трансформациялауды, олардың қосылуын, синтезін, ... ... ... ... TABLE ... - ... ... базаларымен жұмыс істеуді
қамтамасыздандырады.
• OUTPUT - ... және ... ... ... ... ... ... немесе полеттердің көмегімен
бейнелерді шығару файлдарын қүруға мүмкіндік береді.
PC ARC/INFO ... 3.4.2. ... ... орта ... ... ... Бұл - ... картографиялық система.
PC ARC/INFO-да нүктелік, сызықтық және полигональді объекттерді
қабаттар жиынтығы ... ... ... ... ... және ... ... сақтауға болады.
PC ARC/INFO пакеті мәлметтерді енгізуден бастап, картографиялық өнімді
шығаруға мүмкіндік беретін ... ... ... ... екі ... ARC және INFO модульдерінен тұрады. ARC программалары
арқылы кеңістікке байланысты (географиялық) мәліметтерді конверсиялауға,
оверлейлік операциялар жасауға, ... ... және ... ... ... INFO ... ... мәліметтердің
атрибуттарымен түрлі операцияларды жүзеге ... ... Бұл ... стандартты модульдері төменде келтірілген:
• STARTER KIT - ... ... ГАЖ ... станциясына
ауысуын қамтамасыз етеді, мұнда ГАЖ құрудың ... ... ... ARCEDIT - ... ... ... интерактивті жөндеу мен экранға
шығаруға арналған.
• ARCPLOT - карталарды интерактивті құру мен түрлі графиктік ... ... ... қолдана отырып оларды шығару модулі.
• DATA CONVERSION - ... ... ... ... ... ... NETWORK - ... талдау және модель құру модулі.
• OVERLAY - оверлейлік операциялар мен буферизацияны жүзеге асырады.
• TABLES - ... ... ... көмегімен таблицалық
мәліметтерді басқаруға арналған.
Қорытындылай келсек, ESRI фирмасының өнімдері мәліметтерді ... ... ... ... ... Алайда бұл өнімдердің құны өте
жоғары, сондықтан оны көбіне ірі мекемелер сатып ала алады.
ESRI фирмасының бәсекелесі – MAPINFO ... MAPINFO ... ... 1987 ... ... бұл ... АҚШ-тың жекеменшік
Maрping Information Systems Corporation компаниясы дамытуда. Бұл векторлық
және растрлық ... ... ... алатын векторлық ГАЖ.
MAPINFO ерекшелігі – ... ... ... географиялық
координаттармен байланыстырылған. MAPINFO мәліметтердің AutoCad ... ... ... ... dBASE III және IV (DBF), LOTUS, EXCEL
файлдарын оқи алады. Мұндағы карта - ... ... төрт ... ... Boundary file - ... MAPINFO-дағы енгізгі типтері ... ... ... Mapfile - көшелер, жолдар, өзендер мен т.б. ... ... ... ... ... Pointfile - картада географиялық орны бар нүктелер туралы мағлұматтар
сақтайтын файл.
• Image file - ... ... ... мағлұматтар сақтайтын
файл.
Аталған ГАЖ-пакеттердің әрбірі ГАЖ-технологияларды игеру мақсатында
қолданылуда. ... ... ... ... мамандарын дайындауда
ГАЖ өнімдерін үйрету қажет, себебі ... да ... ... ... ... ғылыми зерттеулер мен практикалық
қызметте кеңінен қолданыла бастауына байланысты арнайы оқу ... ... ... жүйелерін құру қажеттілігіне әкеп соғады.
Мұндай оқу-үйрену өнімдерін құру үш түрлі бағытта жүргізілуде:
Бірінші бағыт - демонстрациялық ... ... ... ... ... бірі - ARCDEMO. Бұл ... ARC/INFO ... кеңінен
таралуына байланысты құрылған және карталарды редакциялауды, тораптарды
талдауды, проекциялардың ... ... және ... ... жасау керектігін ... 1989 ... ... өте жоғары ГАЖ-пакеттерді персональді компьютерлерде
қолдану мүмкіндігі пайда болды, ... ГАЖ ... ... ... ... ... ... шығара бастады
(SPANS, DEMOGIS, EPPLDEMO).
Екінші бағыт - оқу мәлімет ... мен ... ... ... ... Көрнекті өкілдері - IRDISI, OSUMAP, IDRISI оқу-
үйрену ГАЖ-і болса да, ғылыми зерттеу және қолданбалы мақсаттарды ... Оқу ... ... ... ... ... бар:
суреттер, карталар, сондықтан қолданушы ГАЖ-технологиялардың бірқатарын өз
күшімен игере алады. Бұл пакет әлем университеттерінде кең ... ... ... IDRISI ... 56 универсиетінде оқу бағдарламасына
енгізілген (Лурье, 1997).
Аталған ГАЖ-пакеттер жүйелердің жәй функцияларына негізделген ... ... ... олар ГАЖ ... ... ... білім
бере алмайды. Сондықтан, осы кемшілікті толықтырып, оны ... ... ... ГАЖ ... ... энциклопедиялар
құрыла бастады. Негізгілері - GIS Tutor ... және Geo ... Tutor осы ... өкілі, алғашқы версиясы 1989 ж, екіншісі 1993 ж
құрылды. Мұнда ақпараттың 500 ... бар, олар ... ... ... ... тізбегін көрсетеді. GIS Tutor 3 модульден тұрады:
• Tutor - ГАЖ-тің және оның қосалқы программаларының ... ... ... түсіндіру модулі.
• Implementation - ГАЖ-проекттердің системалық ... ... ... талдау тарату модулі.
• Directories - 35 түрлі ГАЖ туралы информация, демонстрациялық мәлімет
базасы, библиография модулі.
Алайда ... ... ... ГАЖ-технологиялар туралы беретін
білімі толық болғанымен оларды тәжірибе жүзінде қолдану негіздеріне үйрете
алмайды, күрделі ... ... ... ... ... ... Ол - ... оқу ГАЖ-тері: ... ... ... ... ... Атап ... АҚШ-тың Нью-Йорк
қаласының университетінде "Grassroors GIS" ("ГАЖ көзі") деп ... ... ... Ол ... жаттыға отырып, ГАЖ-технологиялар
мен оларды қолдануды үйренуге болады. Мысалы жаттығулардың біреуі ... ... ... ... ... жер ... жіктелу
картасын алуға болады.
Сонымен қатар арнайы оқу ГАЖ-нің ғылыми-әдістемелік негіздерін ... ... ... ... ... ... ... Геоақпараттық жүйелер (ГАЖ) іс жүзінде ... Егер де ... ... қолданылмауы тек техникалық құралдардың даму
деңгейінінң төмендігіне байланысты болса, қазір оның ... ... ГАЖ ... ... ... ... ... ГАЖ туралы дұрыс түсінік алу үшін қолданушыларды тек ГАЖ
технологияларды ғана емес, ... ... ... ... ... ... мәселелерді шешуді игеруді үйрету қажет.
Қолданылып жүрген ГАЖ-терді талдау нәтижесінде ... ... ... - ... ... мен ... жер ресурстары мен
кадастр, табиғи ортаның жағдайын бақылау мен ... ... осы ... ... ... ... Осыған
байланысты ГАЖ қолданудың бірнеше мақсаты айқындалады ... ... - ... ... мен ... ... ... Бағалау мақсаттары - антропогендік әсердің табиғатқа, ... ... әсер ... ... қолайсыз
процестердің даму деңгейін, территорияны экологиялық-географиялық
тұрғыдан бағалау.
... ... - ... табиғат пайдаланудағы және
антропогендік әсердегі өзгерістерді зерттеу.
... ... - ... ... ... ... динамикасының барысын, жылдамдығын айқындау,
географиялық модель құру арқылы болжам жасау. ГАЖ - методологиясы мен
ГАЖ - ... ... ... осы ... шешу ... іске асырудың әдістерін көбейтуге (әсіресе болашағы зор
саналатын ... ... ... ... ... ... жетілдіруге болады.
Инвентаризациялық міндеттерді шешу кезінде түрлі информация көздері
(аэроғарыштық, жер беті, картографиялық) тиімді ... ... көп ... ... ... ... алынған аз рет арқылы
территориядағы өсімдіктердің түрлерін анықтап, оларды тіркеуге болады, т.б.
Бағалау міндеттерін ... ... ... қолдана
отырып шешу тиімді болып отыр. Мысалы ... ... ... ... ... ... үшін ландшафттық карталар мен жер
пайдалану карталарын беттестіруге болады.
Табиғаттағы, ... ... ... ... ... мен ... ... уақыт мезгілінде алынған
материалдарды салыстыру жатыр: түрлі уақытқа сәйкес зерттелетін объекттің
жағдайын ... ... ... ... ... т.б. ... ... үшін оларды геометриялық тұрғыдан сәйкестендіреді -
бір ... пен ... ... бұл ... ... ... ... тұрғыдан сәйкестендіру жүргізілген соң
"Оверлей" арқылы материалдар беттестіріледі және ... ... ... ... Бұл бір жағынан ол арқылы объекттің ... ... ... ... болса, екінші жағынан объектің
эволюциясын анықтауға болады.
Мысалға геологиялық - ... ... ... ... ... жер ... мен ... геологиялық аралықтардағы жер
бедерінңі блок - ... ... ... ... жер ... оның бақылауға болады.
Болжамдық міндеттер географиялық модель құру және ... ... ... ... тікелей байланысты. Табиғи
процестердің, әсіресе қолайсыз табиғи процестердің дамуын болжау ... өте ... Бұл ... шешудің негізі – процестердің динамикасы
мен жылдамдықтарын айқындау, сондықтан ... ... құру ең ... ... ... ... ... анықтауға болады. Осы мәліметті толықтыратын жер беті,
картографиялық және ... ... ... ... информацияны
талдау мен бейнелеудің автоматтандырылған ... ... ... анықтайды.
Көрсеткіштердің өзара тәуелділігі арқылы ГАЖ-программа зерттелетін
құбылыстың математикалық моделін құрады. Болжамдық міндеттерді шешудің ... - ... ... соның ішінде жайылудың дамуын болжау -
модельді қолдана ... ... ... ... құрастыру. ГАЖ арқылы
беттестіріп, осы екі көрсеткіш пен математикалық тәуелділікті қолдана
отырып - ... ... ... ... ... ... ... географияда қолданылуы осы 4 нeгiзгi мәселе бойынша жіктеледі.
Сондағы негізгі мақсатымыз - табиғи территориялық комплекстегі ... ... ... анықталып, болжам жасау. Қарап отырсақ, ... алу - ... ... яғни ... бастапқы материал
(информация) алынып, ол өндіріс құралы ... ... ... өнім ... карта, болжамдық карта, ... ... ... ... ең ... ... ... информация - жаңа, әрі пайдалы
информация көзі, ол мәлімет ... ... ... ... ... базалары түрлі мәлімет типтерін (бейне- сурет, карта,
сөз, координаталар, күрделі объектілер) ... Алға ... ... типі мен сапасын (мысалы көрсету ... және ... ... құралдардың типі мен параметрлерін анықтайды.
Ландшафттарды картаграфиялаудың жалпы мазмұны.
Ландшафттық картографиялаудың міндеттеріне сәйкес ... ... - ... карталарға мәліметтер базасы байланған
бағдарламалық ақпараттық кешен.Ол екі ... ... ... бар ... қатарлар және ГАЖ қызметін қамтамасыз ететін
құралдар. ... ... ... локалды жүйе, манитор, принтер,
плоттер, сканер GPS жүйесі және т.б.), ... (ГАЖ ...... Arcview, Arcinfo, Ergas Imaging және т.б.) және
адамдық ( ГАЖ-ды құрастыратын және ... ... ... ... агроэкономикалық баға беру үшін ГАЖ-ды пайдалану арқылы ... ... ... ... ... ... ... егіс жерлері мен
агротехникалық жүйелерді, сонымен қатар жоғарғы агротехникалық ...... ... ... ... ... ... жобалауға болады болады.
Пайдаланылатын жерлердің нақты мүшесі үшін жерді бағалайтын негіздің
қалыптасуы ГАЖ технологиясынсыз ... ... ... ... ... ... Үлкен көлемдегі ақпараттарды оңай ғана ... ( ... ... ... ГАЖ мүмкіншіліктері кең аудандар мен
контурлардың параметрлері оңай есептеледі;)
2. Көптеген ... ... ... ... үлкен болуы;
3. Картаны құрастыру үрдісін автоматтандыру;
4. Өзгертулерді енгізу оңай, мәліметтер ... ... ... ... ара қашықтықтан зерделеу түсетін ... ... ... ... ... ғаламдық позициялау жүйесін қолдануды
(GPS);
7. Диалогты анықтамалы-консультативті жүйені құру мүмкіншілігі;
8. Кез ... ... ... көшірудің, тудырудың ыңғайлылығы;
Ландшафттық карталарды құрастыруда ГАЖ технологиясын қолдану ең
алдымен картографиялық материялдардың санаққа ... ... ... ... ... ... ... етуге, осы бағдарламамен жұмыс
жасайтын жеке тұлғаның біліктілігіне ... ... ... бар. ... ... ... негізді сканерлеу және
координаталарды алынған растрлиз көрініске байлау ... ... ... ... негізге байланысты. Егер координата торлары
болатын болса, онда ... ... ... ... ... ... ... бір мезетте сканерленіп, бір мезгілде
тіркеледі.
Әрі қарай электрондық геоморфологиялық ... ... ... нұсқасы бар: релыфтің үш өлшемді сандық ... ... ... ... ... ... немесе релыфтің формасы мен
элементтері ... ... ... ... ... түріндегі
топографиялық картаны цифрлау. Бірінші ... ... дәл, ... ... кең ... тудырылады. Бірақ бұл нұсқа
еңбекті көп қажет ... әрі ... ... ету мен
жеке тұлғаның біліктілігіне қойылатын талаптар жоғары ... ... ... ... ... ... етпейді, бірақ анағұрлым қарапайым
болып келеді. Қағаз ... ... ... екі ... жүреді –
тіркелген топографиялық негіздегі ... ... ... ... бөлу және ... ... контур торларын
цифрлеуді қолдану арқылы автоматты түрде орындау. ... ... ... ... ... қоса ... ... нәтижесінде
алынған топырақ карталар да цифрленеді. Сонымен қатар, шаруашылық ішіндегі
жерді орналастыру жоспарының ... жол, ... ... ... мен су ... ... аудандары бар электрондық ... ... ... электронды карталардың комплексі түрінде
көрсетіледі:
• Мезорелыф (беткейлердің пішіні мен мезаформа релыфі көрсетілеген);
• Беткейдің ... ... ... ... суық, нейтрольды);
• Микрорелыф (қандай да бір микрорелыф пішінінің басым ... ... ... ... мәннің болуы).
Электронды тематикалық карта қабаттарының саны ландшафттық-экологиялық
жағдайдың күрделілігіне байланысты. Әрбір электрондық картаның мәліметтер
базасы болады. Онда ... ... ... ... ... контур
жайында ақпарат болады. Мысалы топырақ жамылғысының микроқұрлысы атты
электрондық ... ... ... ... ... болуы
мүмкін: контурдың нөмірі; топырақ комбинациясының ... СПП ... ... ... пен ... деңгейі,
геохимиялық ландшафттағы көрнісі, геохимиялық барьерлер, топырақтың
агроэкологиялық параметрлері ... ... ... ... ... ... Ол сканерленген
топографиялық негіздің масштабына байланған. Біздің жағдайымыздағы масштаб
1:100 000.
Тақырыптық ... ...... ... қою ... ... түрі мен ... кешенді картасын құрастыра
алмау, яғни агроландшафттардың элементарлы ареалдарын. Мұнда ең ... ... ... ... ... картасына еңістігі бойынша
беткейлер түсіріліп, сонан соң ... ... ... ... картада беткейлердің пішіні мен экспозициясы ... ... ... ... , ... ... ... жерлердің
түрлері еркшеленді.
Агроэкологиялық топ пен жердің түрлері салынған картаға мәліметтер
базасы байланады.
Бұл ... ... ... хат қоса ... ... ... ... жерді пайдалану мен экологиялық зардаптарға
сараптамалар жазылады. Сонымен қатар деграция ... ... ... ... ... жыра түзілу, жайылымдардың дегрессиясы,
топырақтың тұздануы мен екінші реттік гидромороризмге ... ... сел ... ... ... өндірістік қалдықтарымен,
тұрмыстық қалдықтармен ластану, топырақ жамылғысының ... ... ... ... және т.б. ... тордың жағдайына,
шаруашылықта қолданылатын су қоймаларға, көлдер мен өзендердің тасуы, беткі
және грунт суларының ластануына, беткі және грунт ... ... ... Бұл баға ландшафттағы ластануы мен ... ... ... ... Жер мен суды ... көздер көрсетіледі.
Мелиорацияланатын жерлермен аралас ландшафттардың жағдайына құрғататын және
суландыратын ... ... ... ... ... ... отырғызылған ... ... ... ... ... жағдайларына байланысты олардың
егістікке әсері анықталады. ... жем- ... ... ... ... сараптамалар жасалады.
Тыңайған, тыңайтылған жер үлескілері сипатталып суды қорғайтын
зоналар, ... ... ... көрсетіледі.
Жерге агроэкологиялық баға беруде және ландшафтты картографиялауда ГАЖ
технологиясын ... үшін ... ... ... және аппараттық
қамтамасыздық ... ... ... мен ... етуде 2 пакет
ерекшеленеді. ... ... және ... кең таралған MаpІnfo және Arc
Іnfo (және оның ... ... түрі Arc view). ... ... ... кең ... Түрлі ГАЖ құрастыру да оның мүмкіншіліктері
жоғары, ... ... ... ... жақсы жасалған, басқада ГАЖ
бағдарламаларымен және windows операциялық жүйесінің барлық версияларымен
тығыз қарым-қатынаста болады. ... ... ... ... ... ... орны ... бағдарламасынан басқа сәйкес келетін операциялық жүйе (MS Windows
2000/xp Pro немесе басқа), офистік пакет (MS Offic) . ... ... ... ... басатын бағдарламалар мен ... ... ... ... ... ... векторлық бағдарламалар
жұмысты анағұрлым жеңілдетеді.
Картаграфиялаудың ... ... ... ... ... жұмыстар кезкелген картаны құрастыруда көптеген
дайындық ... ... ... ... ... жасауда казіргі
заманғы жаңа технологиялар көмегімен, яғни ... ... GPS ... ... ... түрімен түсірістер жасау арқылы нақты деректер
аламыз. ... жер ... ... ... ... ... көптеген алғашқы мәліметтер алынады. Деректерді топтастыруда
ескі карталардан, яғни топонегіздерден алынатын мәліметтер де аса ... ... ... ... үшін ... ... ... барысында көлемді геодезиялық түсірілімдер жасалады. Жоғары
дәлдікті электронды-лазерлік тахеометрдің ... ... ... ... орындалады. Жұмыс барысында ... ... ... ... ... ... ... түрде сақталады. Түсіріс жасау үшін бағыттарды анықтауда алғашқы
станцияның координаталары қажет. Олар жақында орналасқан геодезиялық тордың
тірек ... ... Егер ... ... ... ... ... жағдайда аспапқа локальдық координата беріп түсіріс жасауға болады.
Мұндай жағдайларда ... ... ... ... ... ... мүмкіндігіміз бар. Біз осы мәліметтерді арнайы ... ... ... ... ... ... ... және әуесуреттер. Ғарыштық суреттер, қазірде ең
алдымен, мәліметтер ... ... ... ... болады.
Себебі, қазіргі кезде ... ... ... ... ... ... ... олар 20-30 жыл бұрын
құрастырылған. Жол тораптары, өзен ... мен ... ... ... жер бедерінің биктік белгілері өзгеріске
ұшыраған. Мысалы, салыстырмалы ірі меандрланатын өзен үшін ... ... ... ... ... ... ... осындай қиыншылықтарға байланысты карталарды нақтылау
және коррекциялау ғарыштық суреттер көмегімен ... Тек ... ... ... ғана ... әртүрлі физикалық-географиялық,
геологиялық, геоморфологиялық, метеорологиялық, гидрологиялық және ... ... де ... ... Олар кез ... ... 1:25
000 және одан да ұсақ координат жүйесінде топографиялық негізді қамтамасыз
етеді. Қазіргі күнде ғарыштық суреттер үстіне гипсометриялық ... ... ... көрсету мүмкіндігінің пайда болуы оларды ... ... ... сонымен бірге стереоскопиялық бейнелерді
пайдалану да кең етек ... ... ... ... және ... ... ... жұмыстарды қажет етпейді, яғни қосымша
қаржылық шығынды.
Топографиялық негіз. Жаңа ... ... ... ... ролі зор. ... ... карталарда бейнеленген кейбір
көптеген нысандардың өзгеріске ұшырамауынан карта жасау ... ... ие. Біз ... ... ... ала ... жер ... яғни горизонтальдарды векторлік ... ... ... ... ... ... ... аламыз. Сондай-ақ бұл
карталардан елді мекендер, жол тораптары т.б. тұрақты нысандар ... ... бір ... карта жасау. Картаны ... ... сызу үшін ... ... ... ... қажет етіледі.
Бұл мақсатта сызба бағдарламалары ретінде ArcGIS, ... ... Surfer, ENVI, Erdas, CREDO, ... және т.б. көптеген сызу
құралды жабдықтар қолданылады. Біз ... ... ArcGIS 9,1 ... ... ... қажетті үш өлшемді картаны ... ... ... айналдыру. Біз Шарын каньонының үш ... ... ... сол ... ... ... ... нәтижесінде географиялық негізін дайындаймыз. Картаны қазіргі
заманғы лайықты сандық түрде дайындау үшін ... ... ... яғни ... ... айналдырамыз. Ол үшін географиялық негізді
баспа техникалар ... яғни ... ... ... ... ... жадқа
сақтаймыз. Осы сандық түрін ArcGIS бағдарламасына жүктейміз. ... ... ... ... дайындау үшін кеңістіктік байланыстыру
(привязка) жұмыстарын жүргіземіз. ... ... ... торлардың көмегімен асады. Қол сызбада ... ... ... ... ... анықталған географиялық координатасын
ескереміз. Сонымен, нысандардың белгілі болған координатасы арқылы картаның
төрт бұрышынан төрт ... ... ... ... ... және осы енгізілген ... ... ... ... ... ... ... жұмысын атқарамыз.
Бұл жұмыстар аяқталғанда географиялық негіз растрлық бейнеге ауысады.
Жалпы растрлық бейнеге тоқтала ... ... ... ... сіз
қалаған уақытыңызда келіп, сақлалған бейнені ашып көруге және әртүрлі
мақсаттағы ... ... ... болады. Бағдарламадағы арнайы
функфиялар арқылы қалаған нысанды кезкелген ... қою ... ... ... Бұл ... ... ... өзіңізге ыңғайлы көлемде
көрсете аласыз.
Мәліметтер базасын жасау. Мәліметтер базасын ... ... ... алғашқы қадам болып табылады. Проектілеу жұмыстарын
аяқталғаннан соң біз геомәліметтер ... ... ... ... ... ... ... Қолданатын деректер.
• Географиялық аудан және оның проекциясы.
• Нысандардың класстары және подтиптерге бөлу.
... ... ... ... ... жасау. Базаны құруда ... ... ... ... ... ... деректер болған
жағдайда біз ArcCatalog қосымшасын қолданып, базаның ... ... ... ... ... ... ... торлар және
де басқа олардың негізін құраушыларын қолдана ... ... ... ... толық жинағымен қамтамасыз ете отырып оларға
басқару жүргізе аламыз.
Қолымызда бар ... ... ... Қолымызда әртүрлі форматтағы
шейп_файлдар, пакрытиялар, INFO және dBASE таблицалары сияқты геомәліметтер
базасына енгізуге арналған деректер бар. Біз ... ... ... ... ... ... мәліметтерді ГМБ-сына импорттай
аламыз. Ол ... ... ... ... ... ... кеңістіктік және атрибутивтік құрылымын қоса конвертациялайды.
Мысалы, шейп-файлды Кеңістіктік объектілер ... ... ... ... (пішіні және координатасы) мен ... ... ... ... ... ... ... әдістемесі көмегімен ГМБ-сын құрастыру. CASE- әдістемесі
программалық ... ... ... және ... ... үшін ... CASE- ... біз жаңа тұтынушылық
нысындарды жасауға және де МБ-сының UML тілінде ... ... ... ... ... ... сызықтық, нүктелік қабаттар құру. Сонымен пайда болған
растрлық ... ... ... ... ... карта алу үшін сандық
белгілеу ... ... ... ... Ол үшін ең ... ... нысандарға жеке жеке қабаттар құруды қажет етеді. Географиялық
негізге аудандық, сызықтық және ... ... ... Мысалы, біз
құрастырған Шарын каньонының геоморфологиялық картасындағы ... ... ... ... бөле отырып кем дегенде үш қабат
жасауымыз ... Атап ... ... ... ... өзен аңғарлары мен
гидрографиясы. Әрқабатқа географиялық нысандардың шартты белгілерде ... ... ... ... ... ... ... қабаттардың біреуінен бастап цифрлау жұмысын бастаймыз. Мысалы
таулардан ... ... ... функциясына кіріп, таулар қабатын
қоямыз. Сол кезде ... ... ... ... дайын болады. Дайын болған
таулар қабатында георафиялық негізде көрініп тұрған таулар жүйесін сандап,
яғни, үстінен ... ... Міне ... рет ... әрбір қабатқа
өзіне сәйкес нысандарды сызып шығамыз. Сызу ... ... ... жағында көрсетілген скетч құралын пайдаланамыз. Және де ... ... ... ... түстерін және қандай сызықтырмен
(штрих, ... ... т.б.) ол ... ... ... ... ... қарай қоямыз.
Картаны өңдеу Картаны өңдеу үшін алдын ала ... ... ... ... бар, ... ... мәндері бар
қабаттарды ArcMap проекттерді өңдеу қосымшасына шақыру арқылы ... ... ... функциясынан өңделетін қабаттарды таңдаймыз.
Картаны безендіру. Сонымен қоса нысанның ішіне де қажетті ... ... ... ... қоямыз. Осылар арқылы біз географиялық негіздің
сипатына сәйкес үстіне соның ... ... ... Бұның
артықшылығы сол кез келген уақытта қалаған қабатыңызды алып-қоса ... сол ... ... ... ... құрылып болғаннан кейін арнайы
функциялар арқылы осы сызылған картамызға ... әр ... өз ... ... ... түрде шартты белгілер қатарын шығарып ... ... ... ... ... ... жазамыз. Бұл жердегі
шартты белгілердің орнын ... ... ... ... қою ... жұмысты жеңілдетеді. Шартты белгіні, картаны толық дайындап болған
соң біз картаның безендіру жұмыстарына өтеміз.
Геоақпараттық жүйелердің (ГАЖ) ... ... ... ... құру мүмкіндіктері бар. Модель
құрастыру – ... кең ... ... ... ... ... ... кішірейтілген көшірмесі дегенді білдірсе, кейін оның мағынасы
объекттің, процестің немесе ... ... бір ... ... ... ... ... жоспар, карта және т.б.) көрсетілуіне дейін
кеңейді. ... ... ... дүниетаным мақсатындағы ... ... яғни ... және ... ... ... ... ретінде қабылдау жақында қалыптасып, кең
қолданыс тапты.
Картаға әртүрлі көзқараспен қарасақ та, оның ... ... ... ...... ортаны (объективті шындықты) картографтың субъективті
қабылдауы арқылы дайындаған ... десе ... ... ... ... бір
тақырыптарға сай келтіріп бейнелеу, ондағы ... ... ... процестердің механизмдерін сипаттайтын алгоритмдердің тізбегі
математикқа байланысты, т.с.с.
Шартты түрде картографиядағы модель құру ... ... ... ... ... – логикалық-графикалық модель құру деп атауға
болады. Сондықтан Жер ... ... ... ... ... құру мен ... құрастыруға көңіл бөлген дұрыс. Математикалық модель
арқылы ... ... ... құбылыстың құрылымын, өзара
байланыстарын, динамикасын сипаттайтын логикалық-математикалық формулалар
құрастырылады. Бірақ олар тек ... ... ... ... ... көрсетеді, алайда оның мағынасын, мазмұнын ашып
көрсетпейді.
Л. В. Канторович пен А. Б. ... ... ... ... ... – олардың объективті шындықты тікелей зерттеудің
мүмкін еместігі. Математикалық ... ... ... ... байланыстарын және динамикасын қарастыруға мүмкіндік береді,
бірақ оның шындыққа сәйкестігін үнемі бақылап отыру қажет.
Сонымен қатар, ... ... ... ... ... ... ... заңдылықтарын зерттеп, түсінудің
жетіле түсуіне ... Яғни ... ... ... ... ... ... да соғұрлым арта түседі. Сонымен қатар ... ... және ... ... да модель дәлдігі артады.
Кез келген карта математикалық картографияның заңдарына ... ... бір ... модель болып табылады. Онда да модель
қамтитын объективті шындық шартты белгілер ... ... ... ... ... ерекшелендіретін айырмашылығы – сол объективті
шындық белгілі бір жер ... ... ... ... тек абстрактілі шартты белгілер моделі ғана емес, сонымен
қатар аналогтық модель ... ... Оны ... жәйт – ... бетінде
объекттер мен құбылыстарды бейнелеу тәсілдерінің алуан түрлілігі ... ... ... ... ... ... және ... модельдер құру әдістері әмбебап және
тиімді әдістер қатарына жатқызылады. Олардың бір-бірімен үйлесу формалары
әртүрлі болуы ... ... ... ... ... ... ... жіктелуі мүмкін. Мұндай модель схема
түрінде ... ... ... ... құру
нәтижесі».
Математикалық-картографиялық модель математикалық және картографиялық
элементтерді бірге үйлестіреді. Математикалық және ... ... ... ... да, жеке ... ... ... сипаттама бермейді.
Модельдерді келесі жалпы түрлерге бөлуге болады: а) тізбекті, ә) тұйық, б)
ағаш ... в) ... г) ... ... ... нәтижесі
карта түрінде болады.
Карталар бойынша модельдердің негізгі анық қателерді, ... ... ... ... Яғни модель құру процесі кезіндегі
картаның маңызы зор. Күрделі ... ... ... ... ... ... зерттеуге арналған карталар. Бұлар
зерттелетін объекттердің негізгі маңызды қасиеттері
қарастырлады.
2. Жұмысқа арналған карталар.
3. ... ... ... ... ... ...
математикалық модельдің жалғасы. Қорытындылай ... ... ... ... ... оларды қолданудың тиімді
жолына әкеліп, математикалық модель құрудың ... ... ... құралы болып табылады.
Біздің пайдаланған ArcGIS бағдарламасымен карта жасау.
Картаны электронды есептеуіш техникаларда сызу үшін ... ... ... қажет етіледі. Бұл мақсатта сызба бағдарламалары
ретінде ArcGIS, CorelDRAW, MapInfo, ArcVeiw, Surfer, ENVI, Erdas, ... және т.б. ... сызу ... жабдықтар қолданылады. Біз
осының ішінде ArcGIS 9,1 ... ... ... ... қажетті үш
өлшемді картаны құрастырамыз. Топонегізді растрлық ... ... ... ... үш ... ... құрастыру үшін, сол территорияға
жүргізілген әртүрлі зерттеу әдістерінің нәтижесінде географиялық ... ... ... ... лайықты сандық түрде ... ... ... ... ... яғни ... бейнеге
айналдырамыз. Ол үшін географиялық негізді баспа ... ... ... арқылы сандық түрін алып, жадқа сақтаймыз. Осы сандық түрін ArcGIS
бағдарламасына жүктейміз. Бағдарламада ашылған ... ... ... үшін ... ... ... жұмыстарын жүргіземіз.
Кеңстіктік байланыстыру жұмыстары географиялық ... ... ... ... түскен нысандардың жердегі геодезиялық пункттер арқылы
анықталған географиялық координатасын ... ... ... ... ... арқылы картаның төрт бұрышынан төрт нысан
белгілеп, жердегі географиялық координатасын енгіземіз және осы ... ... ... біз, ... ... ... ... атқарамыз.
Бұл жұмыстар аяқталғанда географиялық негіз растрлық бейнеге ауысады.
Жалпы ... ... ... ... ... бейненің артықшылығы сіз
қалаған уақытыңызда ... ... ... ашып ... және ... ... істей беруге болады. Бағдарламадағы арнайы
функфиялар арқылы қалаған нысанды кезкелген масштабқа қою арқылы ... ... Бұл ... ... картаны өзіңізге ыңғайлы көлемде
көрсете аласыз.
Мәліметтер базасын жасау
Мәліметтер базасын құруда геомәліметтер базасының проектіленуі алғашқы
қадам ... ... ... ... аяқталғаннан соң ... ... ... ыңғайлы әдістермен құрастыра аламыз.
Геомәліметтер базасын проектілеу:
• Қолданатын деректер.
• Географиялық ... және оның ... ... ... және ... бөлу.
• Геометриялық торлар.
Геомәліметтер базасын құру. Базаны құруда ... ... ... ... ... ... ... болған жағдайда біз ArcCatalog
қосымшасын қолданып, базаның схемасын құрастыру үшін ... ... ... геометриялық торлар және де ... ... ... ... аламыз. ArcCatalog ГМБ-сын проектілейтін
құралдардың толық жинағымен қамтамасыз ете отырып оларға басқару ... бар ... ... енгізу
Қолымызда әртүрлі форматтағы шейп_файлдар, пакрытиялар, INFO ... ... ... геомәліметтер базасына енгізуге арналған деректер
бар. Біз ArcCatalog көмегімен жоғарыда ... ... ... ... ... ... ... Ол форматтардан
деректерді импорттау кезінде ГМБ-сына әрбір нысанның кеңістіктік және
атрибутивтік ... қоса ... ... ... ... ... ... кезінде оның геометриясы
(пішіні және координатасы) мен ... ... ... ... нысандардың атрибуттерін өзгертуге болады.
CASE- әдістемесі көмегімен ГМБ-сын құрастыру.CASE- ... ... ... ... және ... проектілеу
автоматизацияландыру үшін қажет. CASE- әдітемесін біз жаңа ... ... және де ... UML тілінде жазылған диаграммалардан
алынған схемаларын генерациялауда қолдана аламыз.
Аудандық, сызықтық, нүктелік қабаттар құру. ... ... ... ... ... оңтайлы сандық түрдегі карта алу үшін ... ... ... ... ... Ол үшін ең ... әрбір
географиялық нысандарға жеке жеке қабаттар құруды қажет етеді. Географиялық
негізге аудандық, сызықтық және нүктелік ... ... ... біз
құрастырған Шарын каньонының геоморфологиялық картасындағы әрбір ... ... ... бөле отырып кем дегенде үш қабат
жасауымыз қажет. Атап айтсақ: таулар, жазықтар, жоталар өзен ... ... ... ... ... шартты белгілерде қалай
көрсетілуіне байланысты ... ... ... ... ... ... ... бастап цифрлау жұмысын бастаймыз. Мысалы
таулардан бастасақ қабаттарды басқару функциясына кіріп, ... ... Сол ... ... ... ... сызуға дайын болады. Дайын болған
таулар қабатында георафиялық негізде көрініп тұрған таулар ... ... ... ... ... Міне осындай рет бойынша әрбір ... ... ... ... ... Сызу ... ... экранның
жоғарғы жағында көрсетілген скетч құралын пайдаланамыз. Және де сызылған
нысандардың өзімізге ... ... ... және қандай сызықтырмен
(штрих, нүктелі, кертпешті т.б.) ол ... ... ... жатқан
нысанның сипатына қарай қоямыз.
Картаны өңдеу.Картаны өңдеу үшін алдын ала ... ... ... ... бар, атрибуттық кестелі мәндері бар
қабаттарды ArcMap проекттерді ... ... ... ... ... ... бастау функциясынан өңделетін қабаттарды таңдаймыз.
6 – кесте. Математикалық-картографиялық модель
|Ақпарат | | ... ... | ... ... |
|Статистикалық, |Техникалық құралдар| |ЭЕМ ... ... ... | ... ... ... |көмегімен | ... | ... ... ... | | ... | | |
| | | ... ... | | ... ... ... |ЭЕМ ... ... ... | ... ... ... ... | ... | ... |
| | | ... | | |
| | | ... ... | | ... ... және ... ... қоса нысанның ішіне де
қажетті түстер мен шартты белгілер түрін ... ... ... ... ... ... сәйкес үстіне соның абстрактілі бейнесін
құрамыз. Бұның артықшылығы сол кез келген уақытта қалаған қабатыңызды ... ... Енді сол ... ... ... қабат құрылып болғаннан
кейін арнайы ... ... осы ... ... ... әр ... түс, бейнесіне сәйкес автоматты түрде шартты белгілер қатарын шығарып
береді. Шартты белгінің тұсына өзінің білдіретін ... ... ... ... ... орнын жеке-жеке белгілеп алып, ауыстырып қою
функциясы ... ... ... ... ... ... толық дайындап
болған соң біз картаның безендіру жұмыстарына өтеміз. ... ... жаңа есеп беру ... ... арқылы басталады. Картаға сөз жазу
функциясын таңдау арқылы картаның атын, масштабын, авторларын ... ... ... ... қосу арқылы картаны толықтай
дайындаймыз.
Енді, карта ... ... ... ... ... бетіне шығару
жұмыстарынан өтеміз. Карта шығару баспа ... ... ... ... ... ... ... бетіне шығару үшін компьютерлік құрылғы баспа
құралдарымен жабдықтау керек. ... ... ... ... (А4, А2, ... ... болмаса атлас түрінде ме соны таңдап қоямыз.Барлық
форматтарын белгілеп ... ... ... ... картаны қағаз
бетіне шығарып аламыз.
ArcGIS 3D Analyst жер бедерін құрумен қатар ... 3D ... ... іске ... ... модулі болып табылады. Бұл үлгі
үшөлшемді үлгілеу мен ... ... ... ... ... көз ... ... жасау, көру сызығын анықтау, ... ... ... ... профильдар мен изосызықтар құру,
еңістілігі жоғары ... ... ... ... көптеген мәселелерді шешуге
қолданылады. Бұдан басқа да қолданушылар ... және ... ... жер ... ... ... ... мен жер бедерінің
отмывкасына есеп жүргізе ... ... ... ... 3D ... визуалды көруде ауқымды құрал жиынтығымен қамтамасыз етеді.
ГАЖ қолданушылар мәліметтердің кеңістіктегі ... ... ... ... 3D Analyst модулін қолдана отырып олар
осы ... ... ... ... биік ... және тағы
басқа шынайы әлемнің үшөлшемді нысандарын көре ... ... ... ... Analyst ... растрлы және векторлы ... ... алу үшін ... қажетті. Мысалға 3D Analyst жаңа құрлыс нысанына
жан-жағы қандай әсерін тигізетінін визуалды бағалауға, атмосфералық, жер
бетілік және ... ... ... ... ... және тағы басқа
мәселелерді қарастыруға мүмкіншілік зор. Кез-келген кәсіпорынға алдынғы
сатыдағы векторлы және ... ... ... ... ... ... жасаумен және 3D Analyst-ті қолдануда визуализация жасау
арқылы ... ... ... аймағына қосымша пайдалы толық ақпартат алуға
қол жеткізеді. Ауа ... ... жер ... ... ... ... заңдылықтарды белгілі аумақта анықтауға шейін болады.
3D Analyst ... ... ... ... шынайы визуализация
мен талдауға байланыс береді. Міне тек бірқатар әдеттегі ... ... ауыл ... ... ... ... орман шаруашылығында, денсаулықсақтау орындарында, таулы
жұмыстарда, қозғалмайтын мүлік рыногында, дүкендердің желілеріне басқарма
жасау және тағы ... ... ... ... Жер ... ... 3D Analyst-тің көмегімен сіз жаңа ақпараттарды есептеуге
мүмкіндігіңіз туады, мысалға, жер ... ... ... ... ... ... еңкіштік экспозиция картасы. Бұл
топографиялық жер беті сіздің шынайы ... ... жер ... ... және осы жер ... ... мәліметтерге
қалай әсерін тигізетінін бақылауға ... ... ... ... ... жер бедерін көрсететін карталардың
комбининациясы ... ... ... ... тым ... ... алады. Жолдар немесе жаңа мектеп үшін тиісті орын жағдайын қарастыру
сияқты, өз кезегінде қойылан тапсырмаға дәлме-дәл талдау ... ... ... ... арттыру үшін түрлі деректер
қабатының мөлдірлігін ... ... ... ... бір ... ... Су ... кезінде ағып кету мүмкіншілігі үлкен аудандарды ... ГАЖ ... ... ... ... қолдана алады. Сіз мысалға
жер бедеріндегі таулар мен ... да ... ... да бір құбылыстарға
әсерін тигізетінін тікелей бақылай аласыз.
Еңкіштік. Еңкіштік бір ... ... ... ... ... ... анықтайды. Нетижелі растрлы мәліметтер жиынының
еңкіштігін пайыз (мысалға, 10% еңкіштік) немесе ... (450 ... ... әр ... ... көрші ұяшыққа
максималды беткейдің бағытын ... ... ... ... мәні ... компасты бағытын көрсетеді. Мысалға ... ... ... ... ал ... 900 бағыт Шығысты және
тағы сол сияқты. Беткейдің экспозициясы аймаққа күн ... ... ... маңызы зор. Мысалы ауылшаруашылық мәдениетіндегі
көкөніс өсіруге тиімді үлескілерді таңдауда ... ... ... Изосызық құру функциясы нәтижелік ... ... ... ... сызықтын мәні ... ... ... ... мәні бірдей шамаларды қабылдайды. Шамасы
бірдей нүктелер арқылы сызықты ... ... ... ... ... идентификациялаудың тиімді әдісі – изосызықтар жасау. ... ... ... тиімді, себебі жер бетінің тегіс және ... ... ... арақашық арқылы көрсетуге мүкіндік
береді. Сонымен қатар изосызықтар арқылы қырқалар мен аңғарларды ... ... ... ... ... ... экономикалық тұрғыда
әрбір мән үшін тірек торларын алу заңдылық бойынша мүмкін емес.
Демек , ... ... ... осы ... ... ... құру ... операция болып табылады.ArcGIS 3D ... ... ... үшін ... жиынын ұсынады, аумақтың
жеткізушісіз немесе алынылмаған мәліметтердің нәтижесін алуға пайдаланушыға
рұқсат береді.
Мысалға біз глобальды позиционерлеу жүйесі (GPS) ... ... ... жер бетінің биіктік бетін интерполяциялау үшін ... ... ... 3D ... кішігірім аумаққа жоғарғы дәлдікті
модель жасау үшін TIN ... ... ... ... ... ... неше ... бар, берілген алғашқы растрлық мәліметтер жиыны ... ... ... ... немесе әрбір бақылау нүктесінен қандай ұяшықтар
көрінуі мүмкін ... ... Бұл ... өртке қарсы сақтық
қызметінің қызметкері жаңа өрт сөндіру мұнарасына арналған ... ... үшін ... ... сызығы. Жер бетіндегі бір нүктенің ... ... ... ... – бұл, ... ... үшін ... дәл
шаманы өлшенген мәндері жоқ аумақтың мәнін болжау үшін қолдану үрдісі.
Есептелініп отырған жер бетінің ... .3D Analyst ... ... жер бетінің дисперсиясын есептеп шығаруға мүмкіндік береді.
Бұл ... ... ... неғұрлым қатесі көп ... ... ... ... ... ... ... құрылған, нәтижелеуші есептелінетін жер бетіндегі ... ... ... ... ... көлемін анықтайды.
Триангуляциялық тұрақсыз тор моделі (TIN). TIN жер бетін ... ... ... TIN ... бетін бірін-бірі жаппайтын үшбұрыштарға
бөледі. 3D Analyst ... ... ... ... ... және де ... TIN жасау мүмкіншілігін береді. Биіктік
туралы мәлімет ... ... жер ... ... аса ... ... ... ауданның шекарасы) TIN жасауда да қолданыс
табады.
Z мәнін беретін мәліметтер көзі ... ... ... негіздер – изосызықтар мен биіктік нүктелері
- Арақашықтық зондлаудағы мәліметтер – әуесурет – радарлық, лазерлік
немесе ... ... ... ... ... нүктелер.
- Инженерлік қызметтер анықтайтын – геодезиялық мәліметтер, GPS және
САПР-дан алынған мәліметтер
- Экологиялық қызметтерден алынған ... ... ... ... ... скважиналық мәліметтер
Үшкөлемдік көзбен шолу. ArcGIS 3D Analyst бізге көптеген интерактивті,
перспективті көру әдістерін, мәліметтерді жылжытуға, масштабтауға, бұруға,
еңкейтуге, ... ... ... үстінен ұшу эффектісі сияқты
мүмкіншіліктерді ұсынады.
Үш көлемді көрініс сумен қамтамасыз ету жүйесі құдықтарының ... ... ... және ... ... заттарының
концентрациялары мен пішінін ... 3D Analyst ... ... 3D сценалар біздің анализ жасау нәтижесінің презентациясын жарқын
және көрнекті жасайтын анимациялық ретке оңай ... ... ... ... ... немесе жазықтықтық
көрсетілімде байқалмайтын құрылымдар бейнеленеді. Изосызықтар мен отмывканы
анық көрсету міндетті емес болып ... ... біз 3D шолу ... жердің
баурайларының тіктігін шынайы көре аламыз. Бедерге қатысы жоқ, (мысал ... ... ... ... сол ... ... да мәліметтер үш
өлшемде көрсетілуі 2D өлшемді көрсетілімге қарағанда көрнекті.
3D Analyst. 3D мәліметтерді көруге арналған 3D ... ... ... пен ... жаңа ... береді
ArcScene ГАЖ әрекеттесу және тасмалдау арқылы перспективалық түрде
сценаларды құруға рұқсат етеді
Біз векторлық және ... ... ... көз ... қатар, биіктік бойынша векторлық мәліметтерді созуға яғни ... ... ... ... ... Біз ... ... 3D құралын
ArcScene-де жер жер бедерін талдау жасай аламыз.
ArcCatalog 3D Analyst көмегімен кең өріс ... 3D ... ... ... үшөлшемді корінісінің қасиеттерін жасауға
мүмкіншілік туғызады.
ArcMap 3D Analyst ... кең өріс ... ГАЖ ... ... жаңа жер ... жасауға,сонымен қатар, жер бедеріне талдау жасауға
жер бедерінің әр нүктесіне ... ... ... ... жер бетінің участкасының корінісін талдауға мүмкіндік ... ... жер ... ... ... жер ... асты немесе үстінің
көлемін және жер беті бойымен ... ... ... жасауға
мүмкіндігіңіз бар.
3D Analyst сонымен қатар бар ... екі ... ГАЖ ... ... ... ... жаңа векторлық үшөлшемді нысандарды және
графиктерді сандық мәліметтерге жер бедерін қолдана отырып Z ... ... ... ... Analyst не ... ... береді?
ArcScene 3D мәліметтерді көрумен қатар ... ... 3D ... ... ... ... Ол және де ArcMap пен ... ... ... ... сіз 3D ... ... ... талдау орындау мен қатар ГАЖ-дын 3D мәліметтерімен әсерлі жұмыс
істей аласыз.
Қосымшаның функцияларына анықтама.
Анализ – ... ... ... ... ... ... ... шешуді модельдеу, модельдеу нәтижелерін
зерттеу, алынған қорытындыларды интерпретациялау, мүмкіндігінше ұсыныстар
құрастыру үрдісі.
Аннотация – ... ... ... ... оның ... ... оның
жанына жазу үшін қолданылатын сипаттамалық мәтін (текст). Аннотацияда
сақталатын ақпарат мәтіндік ... ... оның ... ... және көрсетілу сипаттамасы болады.
Атрибут – Атрибут
1. ГАЖ-дағы географиялық нысан туралы ақпарат, ол ... ... ... ... ... ... байланысады.
Мысалы, өзен атрибуты оның атауын, ұзындығын және орташа
тереңдігін қамтуы мүмкін.
2. Растрлық ... ...... әрбір ұясының бірегей
мәнімен байланысты ақпарат.
3. Кеңістіктік ... ... ... көрсетілетіні және
жазылатыны туралы картографиялық ақпарат; мысалы, ... ... ... ... оның ұзындығын,
түсін, жазуларының шрифты туралы ақпараттарды қамтуы мүмкін.
База геоданных – ... ... ... ... нысанға-бағытталған деректер моделі, ол
географиялық нысандарды мен ... ... ... ... реляциялық жүйесі ішінде ғана болатын ... және ... ... көрсетеді (сақтайды). Геодеректер базасы кеңістіктік
нысандар класы, нысандар ... ... ... мен ... ... ... сақтауы мүмкін.
Вектор
1. Географиялық нысандарды нүктелер, сызықтар және полигондар
түрінде сипаттайтын (көрсететін) координаталарға ... ... ... ... ... бір жұп ... ал ... және полигональды нысандар төбелерінің
реттелген тізімімен сиптаталады. Әрбір кеңістіктік ... ... ... ал ... ... моделінде
атрибуттар тор ұяларымен байланысты.
2. Сандық мәні және бағытымен сипатталатын шама.
Географическая информационная ... ... ... ... ... ... және ... олардың
өзара байланысын, заңдылықтарын анықтау үшін, әртүрлі ... ... үшін ... ... компьютерлік құралдар, бағдарламалық
материалдар және географиялық деректер жиынтығы. Бұл жүйе ... ... ... жаңарту, өңдеу, сараптау және көрсету үшін
жасалған. ГАЖ, әдетте, карталарды деректік қабаттар ... ... ... ал ... ... ... үшін зерттеуге, қолдануға
болады.
Географические данные – Географиялық деректер.Географиялық нысандар
туралы ақпарат, оның ... ... орны және ... ... қамтиды. Географиялық деректер кеңістіктік және атрибутивтік
мәліметтерден тұрады.
Геокодирование – ... ... ... ... пошталық
кодтарға картада осы нысандарды нұсқағанда көрінетіндей етіп ... ... беру ... ... ... жайлық геокодтауды жүргізу
үшін сілтеме жасайтын деректер жинағы ... ... бұл ... ... үшін ... жай ... болады.
Геометрия. Нүктелер, сызықтар және полигондардың (поверхности)
өлшемдік шамалары мен ... ... ... ... ... аспектісін көрсету үшін қолданылады. ArcGIS-те геометрия
класы Geometry абстрактты ... ... ... ... ... сияқты
геометриялық пішіндерді көрсету үшін құрылады.
Геообработка – Геоөңдеу. ГАЖ жұмыс аумағында сақталатын ... үшін ... ... ... ... ... ... жинағын алып, оны өзгертіп, нәтижелерін шығарынды деректер түрінде
қайтарады. Геоөңдеудің қарапайым операцияларына объектілерді қабаттастыру,
кеңістіктік ... ... және ... ... ... ... ... өзгерту жатады. Геоөңдеу шешімдер қабылдау үшін ... ... ... және оны ... ... ... Географиялық кеңістікті қатарлар мен бағандарға топтасқан
өлшемдері бірдей квадрат ... ... ... массиві түрінде
анықтайтын растрлық деректерді сақтау форматы. ... ұяға ... ... ол ... осы ... ... ... географиялық
атрибуты. Гридті карта түрінде бастырғанда (отрисовка) ячейкаларға олардың
сандық ... ... түс ... ... ... ... кеңістіктік
орналастыру олардың х,у кординаталарына байланысты іске асырылады.
Данные - Деректер (мәліметтер). Белгілі бір форматта берілген өзара
байланысты фактілердің ... ... Көп ... ... деп ... және ... үшін ... пайдаланатын ақпараттың базалық
элементін атайды.
Домен. Желідегі (сеть, тордағы) компьютерлер мен басқа да құрылғылар
тобы, олар ... ... мен ... ... бір блок ретінде
басқарылады. Интернетте домен IP-адресі ... ... ... ... барлық құрылғылар бір доменге жатады.
Запрос – Сұраныс жасау. Кеңістіктік ... ... ... ... таңдамасына қойылатын талаптар. Сұраныс әдетте,
оператор немесе логикалық түсінік ... ... ...... ... ... сканерлік радиометр сияқты
оптикалық немесе ... ... ... ... растрлық немесе
сипаттамалық суреті. Мысал ретінде қашықтықтан (дистанциядан) ... ... ... мен ... ... ... ... (двоичные) немесе бүтін сандық мәндер түріндегі растрлық
деректер түрінде сақталады, ... ... ... ... ... электромагнитті толқындар шкаласы мәндерінің кез-келген басқа
диапазонының ... ... ... ... бір немесе
бірнеше каналдарды қамтуы мүмкін.
Инструмент – Құрал.
1. ... ... ... ... ... ... ... зона
құру сияқты арнайы міндеттерінің бірін орындайтын ArcGIS-тің
элементі. Құрал жиынтықтардың кез-келген санына немесе ... ... ... ... үшін ... ... өзара байланысуды қажет
ететін команда. Мысалы, Үлкейту құралын пайдаланып үлкен
масштабта қайта ... үшін ... ... ... ... ... айналасында не картада төртбұрыш ... ... ... ... ... ... болады.
Карта:
1. Жер бетіндегі не оның белгі бір бөлігіндегі, басқа да денедегі
немесе аспан сферасындағы ... ... оны ... ... ... және ... сипаттау үшін символдарды
пайдала отырып 1:1 масштабтан кіші етіп ... ... ... ... ... ... және ... (бағыттық нұсқағыш) қолданылады.
2. Географиялық немесе кеңістіктік ақпараттың кез-келген графикалық
көрсетілуі.
3. ArcMap-та географиялық деректерді көрсетіп және олармен ... үшін ... ... ... ... географиялық
деректердің мәліметтер фреймінде болатын бір ... ... ... ... картаны көрнекілеудің масштабтық сызғыш
сияқты басқа да элементерінен тұрады.
Картография. Қоршаған әлемнің табиғи және ... ... ... (әдетте карта түрінде) көрсету ғылымы және өнері.
Класс пространственных объектов – Кеңістіктік нысандар класы.
Геометриясы (нүкте, ... ... ... ... ... орналасуы ортақ географиялық объектілер жиынтығы. Кеңістіктік
объектілер кластары өз бетінше геодеректер базасында сақталуы ... ... ... ... не басқа да объектілер класы түрінде болуы мүмкін.
Кеңістіктік нысандар кластары деректерді сақтау ... ... ... блоктарға топтастыруға мүмкіндік береді. ... ... ... және ... жолдар «жолдар» деп аталатын
сызықтық нысандар класына топтастырылуы мүмкін. Сонымен қатар геодеректер
базасында кеңістіктік ... ... ... және ... ... ...... у координаталардың кем дегенде екі жұбын қосатын ұзындығы, бағыты
бар, бірақ ... жоқ ... ... ... масштабта ауданы бар
объект ретінде көрсету үшін өте жіңішке географиялық ... ... мен ... ... су ... ... ел, ... болып табылатын ауданы жоқ объектілер) сызықтар арқылы
көрсетіледі.
Метаданные – ... ... ... ... ... және
т.б. туралы ақпарат. Географиялық мәліметтердің метадеректері олардың
төмендегідей қасиеттерін ... ... ... мәліметтерді кім,
қашан, қайда жинағандығы; мәліметтердің дәлдігі; оларға қол ... мен ... ... ... ... масштабы,
разрешениесі мен дәлдігі ... ... осы ... кейбір
стандарттармен салыстырғандағы ... ... ... ... да қамтиды. Қасиеттері деректер көзінен (мысалы, кординаталар
жүйесі менпроекциясы), ал ... ... ... ... ... ... ... адам енгізеді.
Модель
1. Нысандар, үрдістер, ... ... ... ... ... абстракциялау мен сипаттау.
2. Құбылыс немесе нәтижені болжауды көрсету үшін ... мен ... ... ... ... бір
үрдістен немесе біріктірілген процестер кезегінен ... ... ... құрылып, ModelBuelder терезесінде жасалады.
Модельді скрипт файлына экспорттауға болады.
3. Нақты әлемді сипаттау үшін ... ... ... ... векторлық моделі.
4. Алғашқы деректерден жаңа ақпараттарды алу үшін ... ... ... ... жиынтығы.
Мульти-патч. Бөлектенген аумақты алып жатқан немесе ... бар ... ... ... не ... ... ... геометрия типі. Ол нысанды модельдеуге бірге ... ... мен ... ... Мульти-патчты қарапайым
онысандармен бірге сфера, куб, изо-беткейлер мен ғимараттар сияқты күрделі
нысандарды да ... үшін ... ...... ... Тақырыбы ортақ кез-келген
ұйымдастырылған деректер коллекциясы.
Набор классов объектов – нысандар класы жинағы. Кеңістіктік орналасуы
бірдей, яғни ... ... ... және географиялық аумақта орналасуы
бірдей кеңістіктік нысандар кластары жинағы. Нысандар класы жинағында
геометриялық типі ... ... ... ... сақталуы мүмкін.
Персональная база геоданных – Жеке ... ... ... ... ... ... ... жүйесі)
сақталатын геодеректер базасы. ЖГБ бір уақытта бірнеше қолданушы қарай
алады, ... бір ... бір ғана ... оны редакциялай (өзгерте алады)
алады.
Покрытие – Жамылғы. ArcInfo Workstation бағдарламалық ... ... ... ... ... ... деректер
моделі. Жамылғы түрінде бірыңғай элемент ретінде ... ... ... ... ... сақталады. Ол әдетте, топырақ, су
арналары, жолдар немесе жерді пайдалану типтері сияқты ... ... ... ... Кеңістіктік объектілер жамылғыда алғашқы (бастапқы)
нысандар ... ... ... ... де, туынды нысандар
(регистрациялық нүктелер, байланыстар, аннотациялар) түрінде де сақталады.
Кеңістіктік нысандарды сипаттайтын атрибуттар ... ... ... ... ... ... ... болмайды.
Полигон. Белгілі бір аумақты көрсететін, кем дегенде үш жағы бар тұйық
екі өлшемді фигура. ГАЖ-да жер ... ... ... топырағы
бірдей аймақтар сияқты жеке ауданы бар кеңістіктік ... ... ...... ... ... ... сегменттерден
тұратын, яғни екі және одан артық нүктелермен ... ... ... ... кеңістіктік нысан. Әдетте полисызықтармен
шекаралар, жолдар, су ... және т.б. ... ...... ... ... UTM ... State Plane, растр беттері немесе карта беттері
координаталары сияқты белгілі ... ... ... ... ... ... ... географиялық деректермен
бірге шақырып, қарастыруға, сараптама жасауға болады.
Пространственные данные – Кеңістіктік деректер.
1. Географиялық ... орны мен ... ... ... мен топология түрінде сақталатын ақпарат.
2. Картада көрсетуге болатын кез-келген дерек.
Растр. Кеңістікті қатарлар мен бағандарға топтасқан өлшемдері ... ... ... ... ... ... ... кеңістіктік
деректер моделі. Әрбір ұяның атрибуттық мәні мен оның ... ... ... ... дәл координаталар сақталса, ... ... ... түрінде беріледі. Мәндері ортақ ұялар тобы
географиялық нысан болып саналады.
Деректері бірнеше кестелік ... ... ... ... ... ... ... ортақ бағандар (поля)
арқылы байланысқан. Деректер ... ... ... ... ... деректер базасына қарағанда ... ... ... туралы немесе деректер базасынан қалай алынатыны туралы білу
қажет.
Система управления ... ... ... – Деректер базасын басқару
жүйесі (ДББЖ). Деректер базасындағы ақпаратты концептуалды ... ... үшін ... ... ... ... ... және алуға
қажетті құралдарды ұсынатын компьтерлік бағдарламалар жинағы.
Слой – Қабат.
1. Жамылғы, геодеректер базасының кеңістіктік ... ... т.б. ... ... ... ... бұл ... осы
деректердің картада қалай көрсетілу керектігін анықтайды.
Сонымен қатар қабаттар қосымша қасиеттерді де, мысалы, деректер
көзінен ... ... ... ... ... ... ... (.mxd) немесе бөлек қабат ... ... ... ... Деректер базасындағы SDE көмегімен басқарылатын жеке (бөлек)
кеңістіктік объекттер класы.
Таблица – ... ... мен ... ... ... ... ... жинағы. Әрбір қатар бөлек, ... ... ... ... білдіреді, ал әрбір баған бөлек (жеке)
атрибуттың мәнін көрсетеді. Кестенің бағандар саны ... ал ... шек ... ... ... – кеңістіктік нысандар кластарына
қолданылатын және осы ... ... ... ... ... ... ережелер жиынтығы.
2. Фигураның қисайту, созу сияқты деформациялау (бұзу) түрлері
қолданылған жағдайда да өзгеріске ... ... ... ... ArcInfo ...... ... қабаттарындағы
өзара байланысты немесе көршілес нысандар (доғалар, түйіндер,
полигондар, нүктелер) ... ... ... ... ... ... ақпаратты қажет
етпейтін кеңістіктік модельдеу операцияларында қолданылады.
Точка – ... ... ... тең ... ... географиялық
нысанды сипаттайтын х,у координаталардың бір ғана жұбы оны ... ... не ... ... үшін өте кішкентай.
Цифровая модель рельфа – Жер бедерінің сандық модел.і
Биіктіктің үздіксіз шамаларын ... бет ... ... ... ... z-мәндердің үздіксіз массивімен көрсету. ... бір ... жер ... көрсету (сипаттау) үшін қолданылады.
Шейп-файл. Географиялық нысандардың ... ... ... ... сақтауға арналған векторлық деректер форматы. Шейп-файл ... ... ... да, бір ... ... ... Картографиялаудың машстабталатын құралдары мен таратылған ГАЖ-
шешімдерді Интернет желісінде көрсетуге арналған ESRI-дың ... ... ... ... ... ортасы төмендегі
мәселелерді шешуді ... ... ... ... ... ... ... шығару, WEB-беттерді құру
(қалыптастыру), ArcIMS кеңістіктік ... ... ... ArcIMS
Windows, Linux, UNIX платформаларын қолдайды, ... ... ... ... ... ... IBM DB2 UDB, IBM ... Microsoft SQL Server, Oracle сияқты
деректер базасын басқарудың коммерциялық жүйелерінің бірінде кеңістіктік
деректерді сақтау, басқару және ... үшін ... ... ... ... ... серверлік бағдарламалық материал.
Oracle. Деректер мен ... да ... ... ... ... ... өзі ... ДББРЖ құрайтын компания. Oracle клиентке
деректерге сервер арқылы ... ... ... ... индекстерін және
деректер базасының басқа да объектілерін ... тез ... ... ... тез жету үшін қолданады. ESRI ArcSDE арқылы
басқарылатын векторлық және растрлық деректерді сақтау үшін Oracle ... ... ... ... ... деректер базасынан деректерді анықтау және олармен
жұмыс істеу үшін қажет синтаксис. Оны ... IBM ... ... ... ... ... сұраныс жасайтын тілдер үшін
өнеркәсіптік стандарт ... ... ... тор. Жер бетінің модельдерін көрсету
және сақтау үшін қолданылатын векторлық деректер структурасы.
3. АЛМАТЫ ОБЛЫСЫ ... ... ... ... ЛАНДШАФТТАРЫНЫҢ
ИРАРХИЯЛЫҚ ЖІКТЕЛУ ҰСТАНЫМДАРЫ
1. Алматы облысы Қарасай ауданының топырақ және геоморфологиялық ... ... ... ... ... танымал үш негізгі әдіс бар: типологиялық, генетикалық және
функциональдік /102/.
a) Типологиялық әдістеме ... ... ... сыртқы
көріністері негізінде ұқсастықтарын және айырмашылықтарын
белгілейді және ... ... ... ... ... көшіруге болады, мұнда
берілген белгілері қатынасы бойынша ұқсас ... ... ... ... ... ... ... контурлар изотропты, яғни
таңдалған көрсеткіштерге қатысты барлық бағыттарда өзгеріссіз
сақталады.
b) Генетикалық әдістеме ...... және ... ... факторларына қатысты қаралады. Нысандардың себептер бірлігі
белгіленгенде, оларды жүйеге біріктіреді. Қарапайым жүйе пайда
болуы жағынан ... ... ... нысандардан тұрады. Ал
күрделі жүйелер бірнеше біртекті емес ... ... бір ... ... ... ... бір типті тек шегінде
орналасқан түрлі топырақ пен өсімдіктер.
c) Функциональді әдістемені қолданған кезде жүйеге зат және ... ... ... біріктіріледі, бұлар нысандарды бір
бүтін етіп функционерленуін шарттайды. Геожүйелердің шекаралары
ағындардың шекараларымен, заттарды ... және ... ... ... келеді. Осылайша геожүйені
белгілеу мәні бойынша геофизикалық тапсырманы елестетеді және
қатаң сандық негізде жүргізілуі ... ... 1975, ... ... ... ... ... әдістемелерінің көбінде не генетикалық
бірлік, не біртектілік принципі іске ... ... ... ... ескерілетіне байланысты ... ... ... ... ... ... бар.
Осылайша ландшафттарды территориялардың түрі ... ... - пл ... А.Ю. ... 1975) екі жолы бар. ... ... ішкі ... бөлу әдісі; екіншісі, жүйелі түрде
ұқсас ... ... ал ... ... ... ... ... «жоғарыдан») алдымен табиғи компоненттерге таңдау жүргізеді
және олардың қасиеттерінің ... бір ... ... ... реті келесідей: ... ... ... кластардың немесе олардың жиынтығының таралу
аймақтарын табу. Нысандар ретінде жеке ... ... ... ... түгелдей табиғат жүйесі алынуы мүмкін, және де олар ... кез ... ... ... ... ... ... мүмкін. Кейін ең
маңызды немесе жеңіл өлшенетін нысан ... ... ... ... ... негізінде нысандардың ұқсастығы ... бұл үшін ... ... қолданады. Әрбір алынған класқа
картада сәйкесінше түс не ... ... ... ... ... ... ... талдауда қазіргі
кезде классификация нысандары ретінде барлық ... ... ... ... ... ... Бұл ... әрбір ұяшығының
белгілі бір ұзындық өлшемі және ... ... ... терминологиясына сәйкес ұяшықтарды территориялық ... деп ... ... Бірақта бұл бірліктің бөлімбеушілігін көрсету
үшін қарапайым территориялық бірлік терминін қолданамыз (103). Аудандарды
генетикалық ... ... ... ... бөлу ... нысандырды
және оларға әсер ететін факторларды анықтаудан басталады. Табиғатта ... ... ... пен ... жоқ болуына
байланысты топтастыру байланыссыз түрде бірнеше негізде жүргізілуі ... ... ... үш ... ... тұрады: дайындық,
далалық және камеральдік . Экспедицияның техникалық ... және ... және ... жұмыстар әдістерінің жетілдірілуіне
байланысты үш кезеңнің ... ... ... ... және
камеральдік жұмыстарына көп уақыт бөлінуде. Олардың орта қатынасын 2:1:3
ретінде алуға болады, ал ... ... ... 1:1:2 ... ландшафттың морфологиялық құрылымының генезисі мен қасиетін
көрсететін ландшафттық карта далалық жұмыстан алынған мазмұнды ... ... ... ... ... ... табылады.
Ландшафттық картографиялау әдістерін шолуды жинақтай келе келесі
негізгі тапсырмаларды атап айту жөн:
1. ... ... ... ... ... Егер де бар болса түрлі иерархиялық деңгейдегі ұйымдастырылған
территориялық кешендердің сызықтық өлшемінің объективті бағасы;
3. ... ... ... кез ... ... ... ретінде мәндік бөлінуі;
4. Территориялық бірліктерді типологиялық ... ... және ... белгілерін біріктіретін
иерархиялық типологиялық классификациясын құру;
5. Түрлі масштабты, ... ішкі ... ... ... ... ... бір ... біріктіру;
6. Түрлі иерархиялық деңгейдегі түрлі ... ... ... ... ... ... ... траекториясының картографиялық модельдегі
бейнесі және ... ... ... ... ... ... адамның шаруашылық қызметінде егерде
соңғысы ландшафттың өзіндік қасиеті ретінде қарастырылмаса.
Бұл тапсырмалардың ... ... ... әмбебап және сандық
талдау жасау үшін пайдаланылатын материалдарды қолданған кезде мүмкін.
Жоғарыда айтылған картографиялық ... және ... ... ... ... экспедициялық зерттеу нәтижелерін қолдану
арқылы топырақ және геоморфологиялық карта ... ... ... ... берілген. Осы карта Алматы облысы, Қарасай ауданының жер пайдалануды
орналастыру сұлбасы картасы және топырақ картасы, ... ... ... негізгі бөліну белгілерін қолдану арқылы жасалған жіктелу
категориялары (7 - кесте) ... ... ... ... ... ... ... белдеме (зоналар), белдемше
(подзоналар) енетінін, ландшафттардың табиғи жүйесінің иерархиясы ... және ... ... ... ... ... екі класс
(таулы, жазықты) анықталған. Олардың ... ... ... шегінде
орналасқан Іле Алатауы биіктік ярусын анықтау арқылы мега рельеф деңгейінде
жүргізілген. ... ... ... 1:100 000 ... топографиялық
картаны және ауданның топырақ картасын/96/ талдау жолымен ... ... ... ... ... ... 1000-3600м шегінде
орналасқаны анықталды.
Таулы территория (класс) үш белдемеге бөлінеді (зоналар): биік ... орта ... ... ... Жоғарыда айтылған барлық
белдемелер (зоналардың) шекаралары биіктік ярус ... ... ... ... ... әрі ... белдемшелерге
(подзона) бөлінеді.
Нәтижесінде биік таулы 4, орта және аласа – 2 түрге ... ... ... ... ... ... жалпы саны-6.
7 – кесте. Топырақ және геоморфологиялық картаның классификациялық
категориялары және ... ... ... ... ауданы
территориясында ерекшелену белгілері
|Класстар |Белдеме (зоналар)|Белдемше (под зоны) ... ... ... т.д. |І. ... ... және ... тау ... – 3000|2500 – 3600 м.б. |жыныстары бар ... ... ... топырақ|
|м.б.) | | |
| | |ІІ. ... тау ... бар ... ... | ... ... |
| | |ІІІ. ... ... ... шала дамыған |
| | ... |
| | |IV. ... ... қара ... орман |
| | ... ... ... және ... |
| | ... ... топырақты жер |
| ... және ... |І. Шала ... және таулы көгалды сазды |
| ... т.д. ... бар ... қара ... ... |
| ... м.б. | |
| | |ІІ. ... ... ... ... ... ... ... Қарасай ауданының жер беті сулары мен ирригациялық
картасын құрастыру
Ауданның оңтүстік және ... ... тау ... (Іле
Алатауы) тұрады, орта бөлігін өте күрделі суайрық ... ... ... ... – тау алды – тау асты ... ... еңістеу жазық.
Территорияның ең биік нүктесі қар мен мұз ... ... ... ... ... бастауы болып табылады, биіктігі 4029м. Шың
Қырғызстан шекарасы маңында орналасқан. Бұл Іле Алатауының ... ... 3000 метр ... ... ... мен асулар (Үшқоңыр, Тиккия,
Кебеже, Айғайтас, Көкөзек, Көктөбе, Құмбел, ... және т.б.) бар ... ...... қысы – ... ... жазы –
ыстық. Қаңтар айының орташа температурасы - -6,-90С, ... - ... алды ... ... ... қосындысы 300-500мм, ал тауда 1000мм-
ге дейін ... ... ... ағып ... ... ... (Қасқасу), Ұзынқарғалы, Ақсай, Үлкен Алматы /95,/.
Зерттеу нысанында кездесетін барлық өзендер ... ... ... Қарғалы, Үлкен Алматы) бастауынан соңына дейін Іле Алатауының биіктік
зонасы арқылы ағып өтеді. Сондықтан мен Алматы ... ... ... картасы /96/ мен ауданның ирригациялық су ... ... ... негізінде 1:100 000 масштабты „Қарасай
ауданының жерүсті су және суландыру жүйесі” картасы ... ... 79 ... ... ... ... өзен алқабы және төмен ... ... Осы ... құру ... бес үлкен өзенді (Ақсай,
Қаскелен, Шамалған, Ұзын Қарғалы, Үлкен Алматы) және 29 өзен ... ... ... ... Үлкен Алматы), екі каналды (Үлкен Алматы каналы,
Шілік-Алматы каналы) және 40-қа жуық су бөгендері анықтадық.
Енді осы аталған өзендер мен ... ... ... ... ... ... ... қаласының оңтүстігінде активті тектоникалық
таулы аймақта орналасқан. Көл 2510 метр биіктікте жатыр. Көл шұңқыры суға
толған кезде оның ... 0,44 ... ... ... 1,6 километрге,
ені 0,75 километрге дейін жетеді. Көл жағалауының ұзындығы 3 ... ... ... жері 40 метр болады (орташа тереңдігі 30 м), мұнда 14 млн. текше
метр су жиналады.
Көл ... ... әр ... ... ... ... түседі.
Жағалауы жарлауытты, тікшіл біткен, ол тастан, тасты топырақтан тұрады.
Жағалауды бойлай әр түрлі ағаштар, әсіресе, ... ... ... ... ... Алматы өзені құяды. Көлдің негізгі су көзі –
мұз суы. Су ... ... ... ... Қазір көл суын туннель
арқылы бірнеше электр станциясы пайдаланады, сондай-ақ көптеген шаруашылық
объектілерін сумен қамтамасыз етеді. ... ... ... ... ... ең ірі оң жақ ... Іле алабы
бассейініне құяды. Ұзындығы 70 км, су жыйнау алабы 566 км2. Жылдық орташа
су шығыны 0,91 м/с3 ... ... ... және ... ... ... 177 км су жинау алабы 3620 км2. Іле Алатауы Қаскелең
асуынан басталып, Іле өзеніне құяды. Арнасы тік ... ... 6- 8 ... ... ... суымен қоректенеді. Әрқайсының ұзындығы 10- ... ... бар. ... ... ... ... қаласы тұсында 15,8 м/с3/99/.
Ұзын Қарғалы Іле алабына құяды. Ұзындығы 128 км, су ... ... ... Іле ... ... ... Құмбел асуындағы мұздықтардан
басталып, Қарасай ауданы территориясында Күртіге құяды. ... ... тар ... ... Қар мен ... ... ... су шығыны 3,84 м/с3 /100/.
Үлкен Алматы өзені.Алматы қаласы арқылы ағатын ... ... 96 ... жыинау алабы 425 км2. Өзен Іле Алатауының солтүстік беткейінде 3500 м
биіктікте жатқан екі ... ... ... Қаскелең өзеніне құяды. Өзен
аңғары жоғарғы ... ... ... ... жазықпен өтеді. Мұздық
және жауын-шашын суларымен қоректенеді. Басты ірі ... ... ... ... ... ... мен жазда суы мол болады, кейде су
тасқындары болып тұрады. Орташа көпжылдық су шығыны Терісбұтақ сағасынан ... ... 5,30 м/с3 ... ... ... 88 км су ... алабы 526 км2. Шығыс Іле
Алатауының ... ... ... Қасқажол төбесі тұсында Қаскелең
өзеніне құяды. Аңғары таулық бөлігінде тар ... ... ... ... тік және ... ... Қар ... қоректенеді.
Кішігірем 86 саласы бар. Көп жылдық су ... ... елді ... 6 ... ... 1,32 м/с3 /101/.
3.3 Алматы облысы Қарасай ауданының ландшафттық картасын құрастыру
Ландшафттанудың ... ... ... ... ... элементтерінің түрлілігімен ... ... ... ... шығу ... ... уақыт (гетерохронды және тетахронды) және ... ... ... да, ... ... таңдау
кезінде, үнемі жүйелі ... ... ... ... ... ... кеңістікті - уақыттық және ... үлгі ... ... ... ... ... ... ландшафттық карта келесілерден тұрады: ... ... сай, 2) ... 3) ... үш ... ... сай болуы керек; трансляциялық және ... ... ... ... ... /106/. ... картаға сәйкестігін “картаның ақиқаттылығы” ... ... (mar ... ... ... ... орындай
алатын картаның кешенді ... ... ... ... ... ... картаның
безендірілуіне және тағы ... ... ... ... ... құрылысын Н.Н. Солнцев енгізген нақты,
анық пішінде көрсету ... ... ... ... /103,
104, 105/.
Ландшафт морфологиясының жан-жақтылығы келесідей сұрақтарға
жауап ... ... ... /108/ :
- ... бөліністің және қатынастың категориялар (сатылар)
санын анықтау;
- морфологиялық бірлестіктердің ... ... ... ... қамтыған аудан бойынша ... ... ұсақ және ... ;
- ... ... ... ... категория
бойынша жеке) және олардың ... ... ... ... ... ... ... және тәуелді бірліктер арасындағы байланыс;
- ландшафттың морфологиялық құрылымының пайда болуы және ... ... ... және ... ... ... ... территориялық жүйелердің иерархиясын құрайды. Жалпы
табиғи территориялық ... (ТТК) ... ... үш негізгі
бірліктермен көрсетілген: фация – мекен – ... ... ... ішкі ... 5-6 ... ... жетеді: фация –
буын – қарапайым мекен – күрделі ......... ... территориялық кешеннің қай иерархиялық ... білу үшін оның ... ... ... білу ... /103/. Егер территориялық бірлік тек қана
фациядан тұрса, онда ол ... ... Егер оның ... бөлек бірнеше мекендер болса, онда ол ... ... ... ... ... ... типологиясы
мен оның сипаты, жалпы белгілердің ... ... ... ... ... иерархиялық деңгей ... жеке ... ... бөліп қарастыру қажет емес. Себебі
бұлардың ... яғни ... ... сапалық
қасиеті әр-түрлі:
1. Құбылыстың көп өлшемдігі. ТТК ... ... ... ... ... ... ... жиынтығының қасиетіне,
әлі де орындалатын құрылысы мен ... ... Егер ... ғана ... қасиеті бойынша ұқсас және бір ... ... осы ... ... оларды ажыратуға болады. Типизация
кезінде ТТК ... ... ... түсіндіру қажет;
2. Дискреттілік пен үздіксіздіктің ара ... ... ... ... факторлардың жағдайына қарай анықталады.
Олар дискретті, ... және ... ... ... /109/. Егер
құрылымдар үздіксіз болса, онда шекаралар шартты ... ... ... ... туындысы нөлге сәйкес келетін ... ... ... ... Ал егер ... ... болса (үздіксіз,
еш жерде дифференцияланбайтын), шекараның ... ... ... ... ... келеді (мысалы өсімдік жамылғысы).
Табиғатта анық көрсетілген шекаралар ... ... тән. ... ... ... оң және ... ... негізделген
функционирленетін құрылымға сәйкес болады.
Жоғарыда айтылып кеткен ... ... ... ... ... ... ... жеткіліксіз. Осыдан
келіп екі түсініксіздік туындайды. ... ... ... ... ... ... ... және
функционалды ұйымын сипаттайтын түрлі ... ... ... ... ... ... ... түрлілігіне байланысты. Картада жеке ... ... да ... ... ... ... оператордың классификация деңгейіне, мамандануына және басқа
да ... ... ... ... Кешендерді ерекшелейтін негізгі үш үлгі
бар: ... ... және ... ... ... ... ... біртектілік,физиономиялы
сипат) зерттеліп отырған нысандардың ... мен ... Ол ... ... ... ... Классификация процедурасының нәтижелнрі ... ... ... ... ... ... ұқсас еместері
ажырайды. Осындай нәтижелермен ... ... ... ... яғни ... ... ... көрсеткіштер ... ... ... үлгіде зат және энергия ағынымен байланысты
нысандар ... ... ... ... ... біртұтас
болып саналады. Геожүйелердің шекаралары ... ... ... ... шығу ... ... ... Осылайша геожүйелерді ерекшелеу геофизикалық міндет
болып ... ... ... негізге өтуі де ... ... ... ... ... ... ... негізделген. Мәніне қарай ... ... ... ... ... әсер ... табиғи
дифференциациалық құбылыстарға байланысты нақты шешімдер ұсынады.
Сонымен территорияның типі ... ... ... (А.Ю.
Ретеюманның ұсынысы бойынша - ... тип /91/ екі ... ... ... бірдей өзгешелік аудандарға
бөлу; екіншіден ... және ... ... ... ... ең ... табиғи ( “жоғарыдан” ... ) ... ... ... ... ... ... жағдайдың тізбегі келесідей: ... ......... – жеке ... мен ... ... таралған
облыстарды табу. Нысандар есебінде жеке нүктелер, телімдер, ... ... ... ... Олар ... ... кездейсоқ немесе белгілі бір ... ... Ары ... ең ... және оңай ... ... ... да, таңдалған классификация бойынша нысандар
ұқсастығына ... ... ... олар ... ... пайдаланады.
Картадағы әрбір алынған ... ... тән түсі мен ... морфологиялық құрылымының ерекшеліктері мен тегін
сипаттайтын қорытынды ландшафттық ... мен ... ... ... ... ... ... жасаудың әдістемелік негіздерін талдай отырып, оның
негізгі шешетін мәселелерін ... ... ... ... ... ... ... екендігін
ақиқаттылық тұрғыдан дәлелдеу;
• егер бар болса, ландшафттардың түрлі иеррархиялық деңгейлеріне тән
аумақтық кешендердің тізбектік көлемдерін ақиқаттылық ... ... ... кез ... деңгейдегі аумақтық бірлік
ретінде жергілікті мекендерге бөлу;
• аумақтық бірліктерді типологиялық ... ... ... мен ... ... сәйкестендіретін иерархиялық
типологиялық жағынан жіктеу;
• бір үлгідегі түрлі масштабты, бірақ ішкі құрылымының күрделілігі
жағынан ... ... ... ... ... кешендерді
біріктіру;
• түрлі иерархиялық деңгейдегі, түрлі уақыттық бағанадағы
(шкаладағы), ... ... ... ішіндегі адамзаттың
шаруашылық қызметі, егер ... ... ... ... ... ... ... нұсқаларындағы ТАК
(ПТК) өз бетінше даму мүмкіндігін картографиялық үлгіде есептеу
және сипаттап көрсету.
Осы міндеттердің шешімін сандық ... ... ... әрі ... ... деректерді қамтитын, әмбебап материалдарды қолдану ... ... ... ... ... әдістерді және басқа қолданылатын
мәліметтерді, сонымен қатар экспедициялық зерттеу нәтижелерін ... ... ... құрастырылды. Бұл карта Алматы облысы, Қарасай
ауданының жер ... ... ... картасы және топырақ
картасы, территориянық талдау және ландшафттың негізгі ... ... ... ... ... категориялары (8-кесте) негізінде
құрастырылған. Көрсетілген ... ... ... ... ... ... ... түрлер (зонашалар), типшелер (ландшафттар)
енетінін, ландшафттардың ... ... ... ... ... және
бөлінгенін көруге болады. Зерттеу нысанынан екі класс (таулы, ... ... ... ... ... ... ... Іле
Алатауы биіктік ярусын анықтау арқылы мега рельеф деңгейінде жүргізілген.
Берілген жұмыс негізінен 1:100000 масштабтағы топографиялық ... ... ... ... ... таулы территория теңіз ... ... ... ... ... ... үш ... бөлінеді (зоналар): биік (2500-
3600м), орта (1500-2500м), аласа (1000-1500м). Жоғарыда ... ... ... шекаралары биіктік ярус шегінде микрорельеф
деңгейінде анықталады. ... ... әрі ... ... ... Олардың бөлімдері ретінде топырақ түрі және ... ... ... ... ... ... негізгі
белгілері қолданылады. Бұл үшін мен ... ... ... ауданының
жайылым картасы мен топырақ картасын қолдандым. Нәтижесінде биік таулы 4,
орта және аласа – 2 ... ... ... ... ... Қарасай ауданы
бойынша жалпы саны-6 (кесте 7).
В.А. Николаев ұсынған ландшафттың жіктелу критериилері мен бөліну белгілері
негізінде ... түр ... ... ... ... Бұл
классификациялық белгілер ретінде бөлінуді іске ... үшін ... ... ... ... ... болып саналатын топырақ
типшелері мен өсімдік формациясы класшалары деңгейін қолдану ... осы ... ... ... біз зерттелетін аймақтағы әрбір
ландшафттың контурын анықтадық. Олар кестеде нақты ... ... «ҚР ... ... ... ... ландшафттық картасында»
көрсетілген. Аталмышы карта 85 бетте берілген. Жалпы ландшафттардың саны 30-
ын ...... ... ... ... ... ... облысы Қарасай ауданы территориясында ерекшелену
белгілері
|Белдемше (под ... ... ... ... ... және |1. Шала дамыған, толық жетілмеген сазды ... тау ... бар ... ... экспозицияларының |
|таулы көгалды альпілік ... мен ... ... |
|топырақ ... алып ... |
| |2. Тау ... мен ... ... |
| ... ... сазды топырағының |
| ... ... ... |
| ... ... ... өскен |
| |3. Тау ... мен ... ... |
| ... Альпілік сазды топырағы қияқ-түрлі |
| ... ... ... |
| |4. Тау ... мен ... ... |
| ... Альпілік сазды топырағын |
| ... ... ... |
| ... ... |
| |5. ... ... ... ... ... |
| ... ... |
| ... ... ... |
| |6. ... ... және шығыс |
| ... ... ... көгалды |
| ... ... ... ... |
| ... ... ... ... ... тау ... |1. ... ... субальпілік сазды |
|бар таулы көгалды ... ... ... |
|топырақ ... ... алып ... |
| |2. ... ... субальпілік сазды |
| ... ... ... |
| ... ... |
| ... өсімдіктер |
|ІІІ. Таулы ... ... ... ... шала |
|субальпілік шала дамыған ... ... ... ... ... |
|топырақ ... бар ... ... |
| ... |
| ... ... ... шала дамыған |
| ... ... ... экспозициядағы |
| ... және ... |
| ... ... ... |
| ... |
| ... ... ... шала дамыған |
| ... ... ... |
| ... ... ... ... орманды қара |Таулы-көгалды альпілік және ... ... ... ... ... ... топырақ қылқан жапырақты орманмен |
|көгалды және таулы |2. ... ... ... ... қара ... сазды |топырақтың жапырақты ... ... ... жер | ... Шала ... және ... |Барлық экспозициядағы тау баурайлары ... ... ... бар ... ... топырақты саздақта |
|таулы қара топырақты жерлері |миялы-түрлі ... ... |
| ... шығыс экспозициядағы баурайлар |
| ... ... ... ... |
| ... ... |
| ... |
| ... ... тау ... |
| ... ... таулы топырақты саздақта|
| ... ... кей ... |
| |аю ... ... |
| ... ... тау ... |
| ... және тегіс шыңдардағы таулы |
| ... ... ... ... |
| ... ... |
| |Тау ... ... шала ... |
| ... таулы қара топырақта |
| ... ... бар және ... |
| ... өсімдіктер |
| |Тау ... ... шала ... |
| ... ... қара топырақта сұлы-түрлі |
| ... кей ... қияқ және |
| ... ... |
| |Тау ... және ... ... шала |
| ... ... ... қара топырақта |
| ... ... және ... ... |
| ... |
| |Тау ... және ... бойынша шала|
| ... ... ... қара ... |
| ... ... өсімдіктер |
| ... ... тау ... |
| ... ... ... қара топырақта |
| ... ... |
| ... ... ... таулы қара |
| ... тау ... ... |
| ... ... ... ... ... ... ... баурайлары бойынша таулы қара-каштанды |
|топырақ ... ... ... ... |
| ... ... |
| ... және солтүстік-шығыс, |
| ... ... тау |
| ... ... ... қара-каштанды |
| ... ... ... және ... |
| ... ... сәйкес |
| ... ... тау ... ... ... ... ... ... |
| ... өсімдіктер |
| |Тау ... және ... ... |
| ... ... ... қара түстес сазды |
| ... ... |
| ... экспозициядағы тау баурайлары бойынша|
| ... ... қара ... ... топырақтың |
| ... ... ... ... ... ... қорлардағы мәліметтерді және шыққан
әдебиеттерді жүйелей талдау негізінде, ландшафттар ... ... келе ... ... Кеңес одағы кезінде дұрыс пайдаланбау
себептерін ... ... ... Осы ... ... болдырмау жолдарын ландшафттарға
бейімделген егіншілік жүйесінің ауқымында, мал ... да ... ... ... нақтылай анықтауға талпындық.
3. Бұл жүйені іс жүзіне асыру үшін ... ... ... шарт ... ... ... Алматы облысындағы Қарасай ауданының
таулы өңірінің топырақтық- геоморфологиялық, жер бетірің суларының және
ландшафттарының 1: 100 000 ... ... ... ... саны 30 ... шықты.
4. Аталған карталарды құрастыру барысында ... ГАЖ ... ... салыстырмалы талдаулар жасап, ... ... ... ... ... ... нұсқаларын таңдап
алдық. Нәтижесінде карталардың қағаз бетіндегі нұсқаларын шығарып, ал
электрондық түрін ... ... ... іске ... ... К.М.Джаналеева. Антропогенное ландшафтоведение. Алматы ... 2001ж, ... ... А.И. ... ... зон. М: ... -154 ... Мұқашева Ж.Н., Ә.Ғ.Көшімова Антропогендік ландшафттану Оқу құралы
Алматы "Қазақ Университеті", 2004ж, -119бет
4. Владимиров В.В. Микумин Е.М т.б ... и ... М: ... 1987ж, ... Тютюнник Ю.Г. К методологии антропогенного ландшафто-ведения
География и природные ресурсы. Иркутск, 1989ж, ... ... Э.Г. ... исследования в переходных зонах.
М:Наука, 1987ж, ... ... А.Е. ... ландшафтов. М.: Наука, 1996г.
8. Баландин Р.К.
9. Корлева Т.В 1995ж
10. Корлева Т.В 1994ж
11. Төреханов А.Ә. Табиғи жайлымдарды ... ... ... ... ... В.А ... ... об агроландшафтах. Агроландшафтные
исследования. Методология, методика,региональные проблемы М.,
1992ж
13.Toulmin C., Quan J. Evolving Land Rights, Policy end Tenure ... London, 2002. P. ... Pierper R.D. Is ... grasing the answer// ... Conserv. 1988. T. 43, №2. P. ... R., Murray S., Rohweder M. Pilot analysis ecosystems.
Grassland ... ... DS: World ... ... 2002. ... Butler P.R. ... of ... in south Australia //
Rangelands: a resource under siede. 1986. P. 305-306.
17. Lain A. New patterns of Livestock ... London, 2003. ... A.И. ... ... ... ... кормовых угодий. Алма-Ата: Кайнар, 1973. С. 8.
19.Тореханов А.А., Алимаев И.И. Результаты и пути ... ... ... ... в ... //
Кормопроизводство. М., 2004. № 12. С. 6-13.
20. Алимаев И.И., ЖамбакинЖ.А., Прянишников С.Н. ... ... ... ... пастбищ. Алма-Ата, 1985. С. 13-16.
21. Моторика М.Г. Пути укрепления кормовой базы животноводства
// Продуктивность аридных пастбищ. ... 1983. С. ... Robinson S., Мilner Е., Alimaev I. ... ... ... during the Soviet era// Journal of ... London, ... 419-439.
23. Шамсутдинов З.Ш. Адаптивная селекция аридных растений ... 1997. № І-2. С. 47. Р. ... ... с В.Р. Земледелие и кормовая площадь. М.: Ошз-Сельхоз,
1934. С. 57.
25. Евсеев В.И. ... ... ... пастбищ в
жаркой и засушливой степи. Куйбышев, 1938. С. ... И.В. ... и ... ... и ... М.: Колос, 1967, С. 5-11.
27. Раменский Л.Г. Экологическая оценка кормовых угодий. М.,
1956. С. ... ... С.П. ... ... ... М.: Колос,
1996. С. 187-212.
29. Дмитриев A.M. Луговодство с основами почвоведения. М.: Огиз-
Сельхоз, 1948. С. ... ... Н.Т. ... исследований б связи с использованием
экосистем пустынь СССР в пастбищном животноводстве // ... ... ... 1977. № 2. С. ... ... Л.С, ... пастбища Средней Азии.
Ташкент, 1971. С. 300-324.
32. Шамсутдинов З.Ш. Создание ... ... в ... ... Азии. Ташкент, 1975. С. 167-180.
33. Морозова О.И. Пастбища в пустыне и ... ... ... и ... М., 1959. С. 295-306.
34. Амелин И.С. Пастбищсобороты в каракулеводстве ... ... 1943. С. ... ... С.А. ... ... овец / ... база
отгонного животноводства, М.: Колос, 1967. С. 60-62.
36. Курочкин Л.Я. Пастбища песчаных пустынь Казахстана. ... 1973. С. ... ... И.И., ... Ж.А., Прянишников С.Н. Улучшение и
рациональное использование аридных пастбищ. ... 1985. С. ... ... К.Ш. Основы рационального использования
естественных, сеяных и комбинированных пастбищ в пустынной зоне ... ... ... ... с.-х. ... ... ... ... К.А. и др. Пастбищное хозяйство Казахстана. Алма-Ата:
ІЧ.ІЛІ.ІМ, 1992. С. 417-425.
40. Жамбакин ЖА. Пастбища ... ... ... 1995. ... ... С.А. Агрометеорология и лугопастбищное хозяйство.
Л.: Гидрометиздат, 1979. С. ... ... И.К, ... ... М., 1929. С. ... ... Б.А. Освоение пустынь, полупустынь, высокогорий. М.,
І939. 340с.
44. Высоцкий Г.Н. ... / Тр. бюро по ... ... Вып. ... ... Шенников А.П. Принцип геоботаничсского районирования //
Геоботаника. М., 1938. Вып. 4. С. 20-30.
46. ... С.П, ... А.И. ... и ... ... и пастбищ. М.; Сельхозгис, 1959. С. 24-26.
47. Соболев Л.И. К характеристике ... ... ... на фоне его природных ландшафтов/ Землеведение. 1937.
С. 439-441.
48. Тоомре Р.И. Культурные пастбища зоны ... ... ... и ... М., 1974. С. ... Тоомре Р.И. Долголетие культурные пастбища. М.: Колос, 1977.
С. 403.
50. Цаценкын И.А. Геоботаническое изучение пастбищ и ... ... // ... и сенокосы. М., 1974. С. 35-75.
51. Тебердиев Д.М., Котелышкова О.Н. Система ... ... для ... молодняка // Приемы создания и
использования высокопродуктивных ... и ... / Сб. тр. М., ... ... ... И.В. ... и ... хозяйство. М., 1956. С.
551. 43.
53. Жамбакин ЖА. ... ... ... ... / ... ... пастбищ. Алма-Ата: Кайнар, 1983. С. 55-60.
54. Жазылбеков Н.А., Мырзахметов А.И., Кинеев М.А., Тореханов
А.А., АшанинА.И., ... К.П. ... ... рогатого скота в
современных условиях // Справочное пособие. Алматы: Сын, 2005. С. 48-49
55. ... П.П., ... И.П. ... ... ... / ... ... секции «Сенокосы и пастбища»:
отделения земледелия ВАСХНИЛ, 23-27 июня 1964г. М., 1965. С. ... ... З.Ш., ... P.M., ... И.О. ... ... ... огороженных пастбищ в новой технологии содержания
каракульских овец. ... 1980. С. ... Schiil horn van Veen, TW. New ... for the ... in central Asia: ... old legacies and adapting to ... markets and farmers in: Central Asia — regional ... Global ... CRSP, Davis. 2003. P. ... ... ... пастбищ. М.: Колос, 3969. С. 126-
131.
59. Карпов М.С. Пастбищные корма песчаных пустынь ... ... АН ... 1960. С. 245-250.
60. Беннет Г. ... и ... ... ... /
Лугопастбищное хозяйство США. М.: Иностранная ... 1956. С. ... ... И.П. Использование овцами лугово-степных
пастбищ Внутреннего Тянь-Шаня // ... ... и ... сенокосов и пастбищ / Сб. тр. М., 1968. С. ... ... Н.Т. ... ... растительности Каракумов
под влиянием метеорологических условий. Ашхабад, 1996. С. 31-34.
63. Давыдов А.Г. ... ... ... ... ... / Матер, пленума секции «Сенокосы и пастбища»: ... ... 23-27 июня 1964 г. М., 1965. С. ... Robinson S., ... ... ... in ... resulting from state from reorganization. London, 2003. P. 130-
132.
65. Leon K. Pelanties of Heavy Range Use // The American ... journal, USA. 1946. T. 37, № 5. P. ... Smithv. Druland Lucerne Pastunes on deep sauols. Effects ... Rate and Grazing ... // Journal of ... Australia,
1970. T. 73, №5. P. 170-174.
67. Kerven C. Agrarian reform and ... in the wider ... / ... for Pasforalism in Kazakhstan and Turkmenistan. ... P. ... Benke R. ... property rights and land use ... for ... in ... and ... London, 2003. ... Kerven C., Channon /., Behnke R. Planning and ... ... in Central Asia. London, 2001. P. ... Cowling R.M. ... to the new ... science ... in Ecology and ... 2000. № 15. P. 303-304.
71.Арxер С., Банч К. Луга и пастбища Америки. М.: ... 1967.С. ... ... К.А., Якушев Д.В. Биологические основы интенсивного
использования луговых травостоев // ... ... ... М., 1984. Вып. 30. С. ... ... К.К., ... Э.И., ... Н.Э. Справочная
книга по питательности кормовых растений лугов и пастбищ ... ... 1982. С. ... ... И.В. ... ... ... химизма кормовых растений
Казахстана. Алма-Ата: Казгоссельхозиздат, 1926. № 1. С. ... ... Ж.А. ... химического состава и питательность
кормовых ... ... ... ... // Вестник
сельскохозяйственной ... ... ... 1975. № 12. С. ... ... Г.В., ... Н.В., Полев Н.А. и др.
Низкозатратные технологии ... ... ... ... ... ... ... бюл. –НТС МСХ РФ, 2000. -№3.
–с.31.
77. Григорьев Н.Г., ... А.П., ... Н.И. ... ... норм ... ... скота. М., 2002. -88с.
78. Краткий справочник ... ... ...
Казанов: Ноутулись, 2003. -131с.
79. Агроэкологическая оценка земель, проектирование адаптивно-
ландшафтгых систем земледелия и агротехнологии. Под ... ... ... и А.Л.Иванова. изд-во ФГНУ., Росининформагротех, Москва,
2005. – 513-539 с.
80. Жақыбаева Г. Т., Сағатова Н.С., Қауызбаев С.Р. т.б. ... ... ... ... 1999
81. “Алматы облысы Қарасай ауданының 2007- 2008 ... ... ... даму ... жоспары”, Қаскелең қаласы
2006
82. “Заман жаршысы” №8 (7606), ... 12 ... ... ... ... №36 (7606), ... 14 қыркүйек, 2005
84. “Заман жаршысы” №6 (7656), сенбі, 4 ақпан, 2006
85. ... ... №36 (7685), ... 1 ... 2006
86. “Заман жаршысы” №38 (7704), сенбі, 13 қаңтар, 2005
87. “Заман жаршысы” №5 (7706), сенбі, 27 ... ... ... ... ... ... г.Каскелен,
2005
89. Ж.Адаев, Қ.Ахметов, ... ... ... Арыс ... ... ... ... оценка земель ... ... ... и ... ( методическое
руководство) Под. ред. академиков РАСХН В.И. ... и А.Л. ... ... ... 2005г стр ... ... Ф.Н. ... и ландшафты. М., 1973 г
92. Мильков Ф.Н. Антропогенное ландшафтоведение, предмет изучения ... ... ... ... М., 1977 г.
93. Мильков Ф.Н. Рукотворные ... М., 1978 г ... ... 7 том 165 ... ... ... ... 7-том. Алматы, 1975, Б. 534-535
95. Ұлттық энциклопедия 6 том 207 ... ... ... ... ... РК. ... 1:100 000.
Издательство РГКП «Картография». Алматы, 2002.
97. Гуриков Д.Е. Іле Алатауы (Ауд. Х. Өзденбаев) – ... ... – 289 ... ... ... ... ... Алматы, 1975, Б. 15-18.
99. Қазақ Совет Энциклопедиясы, 5-том. Алматы, 1975, Б. 165.
100. Қазақ ... ... ... Алматы, 1975, Б. 198.
101. Қазақ Совет Энциклопедиясы, 12-том. Алматы, 1975, Б. 175 .
102. Ретеюм, 1975.
103. Солнцев Н.А. О ... ... ... ... ... 1949, №16. 61-86 ... ... В.Н. Формы упорядоченности ... В сб.: ... в ... ... М., 1975. 24-34 ... ... Н.А. Системная организация ландшафтов проблемы и
методология. М., изд-во «Мысль», 1981. С. ... ... в ... 1971.
107. Баранов, Берлянт и др., 1999.
108. Исаченко Л.Г. Ландшафтоведение на современном ... В ... ... и ... М., 1982. 98-114 ... ... В.А. Концепция агроландшафта . Вестник МГУ. ... 1982г, №2 стр ... ... В.А. ... ... . Вестник МГУ. Сер.
Географическая. 1982г, №3 стр ... ... В.М, ... А.С. ... принципы формирования
гидромелиоративных систем. М. Наука 1988г, стр 60-68.
-----------------------
Ғарыштық зымырандарды пайдалану
СДМГ мен жер бетінің (топырақтың) ластануы
Ауаның ластануы
Сулардың химиялық құрамын ... ... ... ... ... ... құрамын өзгертуі
Ластанушылардың ауада тұнуы
Ластандырушының өсімдік ұлпаларына енуі
Өсімдіктің қоректенуінің бұзылуы, иммундық қабілетінің төмендеуі
Жем-шөптердің сапаларының төмендеуі, жануар ағзаларына енуі
Адам ағзасына енуі
Адам
Ауылшаруашылық ... ... ... және ... ... танаптарды қалыптастыру
Мелиоративтік жүелер
Шаруашылық құрлыстар
Елді мекен
Малшаруашылық кешендері
Жол торабы мен электр сымдары
А ... ... ...

Пән: Геология, Геофизика, Геодезия
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 112 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
2 IAS халықаралық қаржы есептілігінің стандарты11 бет
«АБДИ» компаниясының қаржысын басқаруды талдау және оның тиімділігін арттырудың кейбір жолдарын ұсыну77 бет
«Шенгел и К» ЖШС63 бет
Аграрлық кәсіпкерлікті құқықтық реттеу52 бет
Аграрлық қатынастарды экономикалық реттеу146 бет
Ауыл шаруашылығы бөлімі36 бет
Ауыл шаруашылығы саласын дамыту89 бет
Бухгалтерлік есеп бойынша есептер жинағы21 бет
Бухгалтерлік есепшоттарының жіктелуі мен жоспары10 бет
Заңды тұлғалардың кейбір түрлерінің меншік құқығы38 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь