Қазіргі қазақ повесть - әңгімелеріндегі лиризм

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3.9

I тарау. Лиризм және психологизм ... ... ... ... ... ... ..10.33
1.1. Т.Ахметжан шығармаларындағы лиризм.
1.2. А.Алтай повестеріндегі психологизмнің берілу әдістері

II тарау. Лиризм және мінез ... ... ... ... ... ... ... ... 34.45
2.1. Т.Нұрмағамбетов әңгімелеріндегі мінез ерекшеліктері.
2.2. Қ.Түменбай прозасындағы ұлттық рух.

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...46.49

Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... .. 50.52
КІРІСПЕ


ХХ ғасыр соңы адам, қоғам санасына өзгерістер, берекесіздік әкелуімен ерекшеленеді. Қоғамдық құрылыстың өзгеруіне байланысты, бұрынғы сана мен бұрынғы идеалдар жойылып, жеке сана пайда болды. Осының нәтижесінде ХХ ғасыр плюрализмі әдебиетте де көрініп, бір-біріне ұқсамайтын жазушылар шығармашылығы дүниеге келді. Бұрыннан жазып жүрген қаламгерлер қазіргі әдебиетте де көрініп, бір-біріне ұқсамайтын жазушылар шығармашылығы дүниеге келді. Бұрыннан жазып жүрген қаламгерлер мен әдебиетке жаңа келген жазушылар арасында түсініспеушілік пайда болды. Тіпті тұстас суреткерлер де бір-бірінің шығармашылығын түсінбейді. Өйткені әр жазушы өз шығармасында өз дүнетанымын бейнелейді, өз қабылдауын береді. Әдебиет – идеология құралы емес, жеке тұлғаның өз-өзін таныту құралына айналды.
Әрбір суреткер әдебиет арқылы өз бойындағы энергиясын шығаруға машықтанды. Көп жазушылар оқырман қабылдауымен санаспайды. Олар үшін тек субьективті дүниетанымын суреттеу ғана маңызды болды. Не болмаса, шығарма терең ойлы, ерекше саналы оқырманға лайықталады. Әдебиет қоғамдағы өзгерістерді жіті бақылап отыр, әйтсе де сол құбылыстарға ілесе алмай қалатын кездер де байқалады.
Әдебиеттануда көркемдік әдістер алмасуы әр кезеңде түрлі көзқарастар тұрғысынан көп рет талқыға түскен еді. Негізгі жетекші әдістер реализм мен романтизм деп, ал модернистік жүйе әдістері керітартпа, декаденттік әдістер ретінде түсіндіріліп келді. Тіпті, әлемдік әдебиет пен өнер тарихы «реалистік өнердің пайда болу, қалыптасу, даму және антиреалистік ағымдармен күрес тарихы» ретінде қарастырылды. Шын мәнінде шығармашылық әдіс суреткердің шындыққа қатысымен анықталатыны белгілі.
Әдебиет жазушы еңбегі арқылы жасалса, жанр да, кезі келгенде сөз суреткерлерінің ізденістерінен туады. Барлық жанрлар да өздерін қызықтырған нәрсені жалаң оқиғалар тізбегімен дәлелдей салмай, образ арқылы көрсетеді, бейнелейді, суреттейді. Суреттеу, дәлелдеу арқылы өздерін тебіренткен, толқытқан жайдың сырын ашып, жазушы жанрды идеялық ой жеткізуге тәсіл, амал есебінде пайдаланады.Қалаған жанрды таңдауға жазушы ерікті, ықтиярлы.
Көркем прозаға қатысты көрікті ой мен кешелі табиғатты толыққанды танып, көңіл көрігіне суара білетін сөз зергері жазар әлемін әдбен зерттеп, зерделеп, иін қандырып, илеуін пісірмей, тақырыбына тағдырын танып, табиғатын түгендемей, тәуекелге бармайды.Орнықсыз ой балалатып, орынсыз күшену, кейіпкерін тізелетіп тезге салу, жалған, жылтыр сөйлеу жазушыға жат.
«Кез келген жазушы психолог бола білуі керек. Ол кейіпкерлердің типтік характерін суреттеп қана қоймай, сол характердің бұлттартпай сендіретін психологиялық мотивировкасын көрсете білген жөн» /1,42/. Демек, әр жазушы үшін кейіпкер жанындағы психологиялық нәзік те сырлы әрі күрделі құбылыстарды аша отырып, характер логикасына сай келетін шешімдер табу басты мақсаттың бірі болуға тиіс, кейіпкердің характері сонда ғана жан – жақты ашылады. Қазіргі әңгіме, повесть, роман болсын олардың бір ерекшелігі кейіпкер саны аз болып келеді. Сондай – ақ, алдымен монологқа құрылады да диалогқа ұласады. (Бұл ойымызды алдағы мысалдарда дәлелдейміз). Терең психологизм дәлдігі, сенімділігі үшін монолог қандай қызмет атқарса, диалогтың да идеялық – көркемдік орны сондай үлкен.
Жалпы прозаның көркемдік сапасы, идеялық мазмны қоғамдық әлеуметтік мәні бар күрделі, қомақты шындықтарды көтеріп, соған байланысты философиялық тың ойлар түйіндеумен өлшеніп таразыланады.
Біз қарастырғалы отырған жазушылардың прозасында жекелеген адамдар тағдыры суреттелініп, бүкіл әлеуметтік өмірдің күнгейі мен көлеңкесіне, даму барысына, жалпы моральдық болмысына философиялық тұрғыда талдаулар жасалынады. Әрине, әлеуметтік шындықты көркемдік шындыққа айналдыруда жазушыға ең қажетті фактордың бірі – суреткерлік екеніне көз жеткіземіз.
Шындығында, көркемөнердің өзі адам көңіл-күйі, ой-қиялы мен қоғамдағы тарихи-әлеуметтік, эстетикалық алғышарттардың бірлігінен өрістегенін жадымызда ұстасақ, “ХІҮ ғасырдың аяғы мен ХҮ ғасырдың басында жазушылардың назарында адамның кейбір пихологиялық жағдайлары, сезімдері, сыртқы әлем құбылыстарына орай эмоционалдық үн қосу сәттері түсті. Бірақ, бұл сезімдер, адам жанының жекелеген шақтары характер болып тұтаспайды”, - деген Д.С.Лихачев тұжырымына ден қою дұрыс. Демек, лиризм мен психологизмнің де негізгі көзі – авторлық экспрессияның идеялық-көркемдік генезисі тереңде жатыр. Бүкіл факторлардың айшықты поэтикалық жүйесі ақын-жыраулардың оттты пафосқа құрылған романтикалық поэзиясы және заманның асқақ идеяларын барынша шынайы әрі мол оптимизм, нақты гуманизммен бейнелеу талаптарынан туған жаңа әдебиеттің лейтмотивіне лирика нақыштары жат элемент болып табылмайды.
Л.И.Залесская кеңес әдебиетінде: “Қаһармандық-романтикалық, алайда типтік характерлер ерекше тосын болғанмен, өмірлік, типтік ахуалдарда ашылатынын” айта келіп, дербес поэтикасына қарамастан, романтизм реализмнің бір стильдік қанатына жатаныны туралы бір пікірге келеді. Осы ретте кейбір мағыналық ұғымдарды анықтап алу үшін ақиқатқа жақын паймдауларға жүгінеміз. “Романтизм қашанда лирикалық табиғатқа ие. Әйтсе де, лирикалық әуенділік шығарманың романтикалық сипатына дәлел емес. Лирикалық өнер әрі реалистік негіздерде өмір сүреді”, - дейтін С.А.Липин лиризмнің белгілі бір көркемдік әдістер мен бағыттарға тәуелсіздігін, психологизм сияқты әдебиеттің “тектік” қасиетіне бейім екенін аңғартады /2.162/.Майтанов.
Адамның мінез – қырларын белгілі бір сәттердегі сезім – күйлерін тапқыр әрі ұтымды, қысқа да мағыналы бейнелеуде диалог ерекше тєсіл. Яғни, автор кейіпкер характерін ашу үшін диалогті қолданады. Әрине кейіпкердің іс - єрекетімен сөйлер сөзінде тамырластық болу шарт. Әдебиет зерттеушісі М.Базарбаев: «Тіл көркемдігінің бір байқалар тұсы диалог пен монолог құруда. Мұнда шеберлік керек – ақ. Өйткені диалог адам мінездерін ашуға бірден – бір қолайлы форма» /3,53/,- деп атап өтеді. Жалпы кейіпкердің сөзі өмірдегі ауызекі тілге мейлінше жақын болып келеді. Әрине, көркем диалог пен ауызекі әңгімелесу тілі толық сай келуі мүмкінде емес. Сөзі өмірдегі ауызекі тілге мейлінше жақын болып келеді. Әрине, көркем диалог пен ауызекі әңгімелесу тілі толық сай келуі мүмкінде емес. Бұл орайда орыс ғалымы Р.Будагов көркем диалогтың ауызекі тілден төрт түрлі айырмашылығы бар екенін көрсетеді.
1.Көркем диалог белгілі бір дєрежеде созылыңқы болып келеді, өмірдегі диалог үшін бұл міндетті емес.
2.Автор көркем диалогты алдын – ала ойластырып алады, табиғи диалогта сөйлеуші оны ойластырып жатпайды.
3.Көркем диалог – оқиғаны дамытып, оның алға жылжуына қызмет етеді, оның барлық элементтері өзара тығыз байланысты, бұл да өмірдегі диалог үшін міндетті емес.
4. Көркем текстегі диалог уақыттың, ырғақ пен қарқынның ережелеріне бағынады. Бұларсыз көркем мәтін болмайды.
Кейіпкер сөзінің тағы бір ерекшелігі туралы Л.Тимофеев: «Кейіпкерлердің өз мінездерінің ерекшеліктеріне жауап беретін, оның мәдени өресін, психологиялық қырларын, жан – дүниесінің жағдайын білдіретін өзіне ғана тірі адам тәрізді әсер етпек» /4,31/ - дейді. Демек, диалогтан кейіпкер ерекшелігі моральдық – этикалық қасиеті, мінез – құлқы, танымы, рухани дүниесі, психикасы, бір сөзбен айтқанда өзіндік болмысы, характері көрінеді. Түйіндеп айтқанда - шығармадағы шешуші сәттің бірі диалог құру. Диалог арқылы да кейіпкер психологиясын көрсете алады.
Әдебиеттегі психологизм дегеніміз – кейіпкердің ойы мен іс-әрекетінің кереғарлығы, сана қақтығысынан тұратын ерекше көркемдік жүйе. “Алайда осы жерде ескерер бір жәйт - әдеби психологизмде автор мен кейіпкердің ой-толғаныстары мен ой ағымдары, сана қақтығыстары қайшылыққа толы болса да жүйеліліктің сақталатындығы, ал модернистік бағыттағы жазушылар пір тұтатын « сана тасқынында» жүйеліліктің ауылы алыс екендігі” /5,74/.
Біз бұл жұмысымызда қазіргі кездегі прозадағы лиризмнің, психологизмнің көріністерін нақтырақ айтқанда – монолог, диалог, түс көру, заттық әлем тұрғысынан талдап қарастыруды мақсат еттік.
Қазіргі қазақ прозасының өкілдерінің нақты бір бағыт ұстанып, мектепке бірікпеуінің тарихи астарлы себептері де бар. ХХ ғасырдың соңы – қандай да бір қоғамдық құрылымдар жойылып, ортақ идеялардан бас тарту заманы болды. Бірнеше адамның бір идеяны ұстануы сирек кездесетін құбылысқа айналды. Әр жазушы аласапыран дүниеден шындықты өзі ғана іздейді, әрі соны жалғыз ақиқат деп дәлелдеуге тырысады. Жазушылар әр қайсысы өз субьективті пікірін ұстанады, өз дүниетанымын өзгелерге танытуға ұмтылады. Сонымен қатар, әлемдік сананың өзгеруі жаңа дүниетанымға негіз болды., жаңа кейіпкер типін жасауға, сол кейіпкер бойына көбіне өз субьективті қабылдаулары мен түсініктерін дарытуға әкеп соқты.
Көркемдік дәстүрге жаңа көзқарас пайда болды. Бұрынырақта айтылған шығармаларға, сол шығармалардағы әлем модуліне, кейіпкер типіне жөнді-жөнсіз сын пікірлер айтыла бастады. Алдыңғы буын әдебиетін мойындамайтын жас толқын мен өзінен кейінгілерді түсінбейтін ағалар, бір-бірін ұқпайтын тұстастар – қазіргі әдеби процесті осылай деп сипаттауға болады.
Дегенмен де, қазіргі қазақ прозасында көркемдік ізденістер жоқ емес. Бүгінгі таңда бұрынғы барлық әдістердің танымдыќ тұрғылары бірге көрінуде. Көркемдік танымның жалпы предметі болып табылатын субьект пен обьект қарым – қатынасы әр дєуірде әр түрлі болған. Орта ғасырлық діни өнері негізгі таным обьектісі етіп адам мен құдай арасындағы, Ќайта өркендеу дәуірі өнері – адам мен табиғат арасындағы, 20 – ғасырдағы сыншыл реализм ең алдымен тұлға мен қоғам арасындағы қарым – қатынасты алып отырса, романтиктер танымдық ізденістерін рухани – ұждандық қатынас аясына, ал натуралистер адам санасы мен єрекетініњ биологиялық алғышарттары саласына бағыттап отырған.
Модернизмде екі басты танымдық бағытта ажыратуға болады: оның бірі өнердің кейде қалыпты, кейде патологиялық типтегі индивидуальды психология микрокосымына сараптай отырып енуінен көрінеді (мысалы, психоаналитикалық романында), ал екіншісі макрокосондық масштабтағы жалпы заңдылықтарды ұғынуға ұмтылады. Көркемдік таным мен шығармашылық әдіс арасындағы байланыстың бір саласы осындай.
Осы танымдығы бағыттар қазіргі қазақ прозасында көркем синтезбен көрінеді. Ал ең басты қатынас – адамның өз - өзімен, ішкі «менімен» қатынасы. Қазіргі кейіпкер типтері – бәрімен келісе бермейтін, бәрін қабылдай алмайтын адам және ештеңемен, тіпті өз - өзімен де келісімге келе алмайтын адам.
Қазіргі кейіпкер қоршаған әлемге салғырт қарай алмайды, ол бәрін де өз бойынан өткізеді. Сыртқы дүниеде болып жатқан өзгерістер кейіпкер санасына керемет әсер етеді, әрбір құбылысқа кейіпкер санасы сезімдік импульстармен жауап береді. Т.Нұрмағамбетов, С.Елубаев, М. Байғұтов, А.Асқар, Р.Мұқанова, Д.Амантай, А.Кемелбаева, Т.Ахметжан, Қ.Түменбай, Қ.Жиенбай, Ж.Қорғасбек, Ә.Асқар, К.Құдабаева, т.б. шығармашылығындағы қазіргі қазақ прозасы осы арнада дамып келеді. Бұл жазушылар үшін ең бастысы – ой қозғалысы, психологиялық күйлер ауысуымен біздің замандасымыз алдында тұрған ең маңызды мәселелерді ашып, анықтау.
«Қазіргі қазақ прозасын саралау ол өз бейнелілігінің түптамырына барып қана қоймай, кері байланыс та болуы мүмкін екенін мойындауға мүмкіндік береді: көркем түсініктерді жања бояулармен жаңартып, кең көлемді метафоралар қалыптастырып, қазіргі прозаның бейнелік қорын ғана емес, оның потенцалды жанрлық – стильдік арсеналында кеңейте отырып, бейнеліліктің бастапқы архетиптері актуальданады» /6,23/.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:

1. Қабдолов З. Сөз өнері. Алматы: Қазақ университеті, 1992 -350 бет.
2. Майтанов Б. Қазақ романы және психологиялық талдау. Алматы: Санат, 1996 -333 бет.
3. Базарбаев М. Замана тудырған әдебиет. – А: жазушы, 1991.
4. Тимофеев Л.И. Основы теории литературы. – М: Просвещение, 1971.
5. Майтанов Б. Суреттеу мен мінездеу. – А: Жазушы, 1991
6. Пірәлиева Г. Көркем прозадағы психологизмнің кейбір мәселелері. Алматы: Алаш, 2003 – 327 бет.
7. Майтанов Б. Қаһарманның рухани әлемі. – А: Жазушы, 1987. – 232б.
8. Ержанова Г. Қазіргі қазақ әңгімесі. Фил. ғылым. канд. дәрежесін алу үшін дайындалған диссертациясы. Алматы, 1999 - 125 бет.
9. Қабдолов З. Жанр сыры. —Алматы: Жалын, 1964 - 214 бет.
10. Әдебиеттану терминдер сөздігі. —Алматы: Ана тілі, 1998. – 321 бет.
11. Омаров Т. Әдебиет жайлы ойлар. - Алматы: Қазақ университеті, 1992. —352 бет.
12. Ахметжан Т. О дүниенің қонағы. – Астана: елорда, 2001.
13. Ақшолақов Т. Шығарманың көркем айшықтарын таныту. —Алматы: Рауан, 1994. —224 бет.
14. Гинзбург Л. О психологической прозе. – Москва: худож литература, 1977.
15. Асылбекұлы С. Қазіргі қазақ повестеріндегі заман шындығы. Филология филология ғылымдарының кандидатығылыми атағын алу үшін дайындаған диссертация. —Алматы, 1997. 120 бет.
16. Алтай Асқар. Қызыл бөлтірік. – Алматы: Жазушы, 1996.
17. Пірәлиева А. Ішкі монолог. - Алматы: 1995 – 170 бет.
18. Сөзстан. 5- кітап. Алматы: Жалын, 1984, 220 бет.
19. Нұрмағамбетов Т. Тұнық су. - Алматы: Жазушы, 1991.
20. Керейқұлов Қ . Теңізге түскен желқайық. – А: жазушы, 1991.
21. Аязбеков Ж. Рух дерті // Қазақ әдебиеті. 07.04.2006.
22. Түменбай Қуандық. Көз . – А: Зерде, 1999.



Қосымша әдебиеттер:

1. Борев Ю. Художественные направления в искуссстве ХХ века. Киев, 1986 131 стр.
2. Храпченко М. Мировозрение и творчество (Проблемы теории литературы. Москва., 1958.
3. Бехер И. О литературе и искусстве. Москва: МГУ, 1981, 200стр.
4. Борев Ю. Эстетика. Москва: Сов.Росс., 1981, 318стр.
5. Майтанов Б. Қазақ прозасындағы замандас бейнесі. Алматы: Жазушы, 1982, 265б.
6. Мақпыров С. Әдебиеттануға кіріспе. Алматы: Ана тілі, 1991, 198б.
7. Серғалиев М. Сөз сарасы. Алматы: Мектеп, 1989, 274б.
8. Храпченко М. Горизонты художественного образа. Москва: 1982, 324стр.
9. Гинзбург Л. О психологической прозе. Москва: Худлит. 1977, 433стр.
10. Тілепов Ж. Тарих және әдебиет. Алматы: Қазақ университеті, 2001, 200б.
11. Исмакова А. Казахская художественная проза. Поэтика, жанр, стиль. Алматы: Ғылым, 1998, 398б.
12. Қаратаев М. Әдебиет және эстетика. Алматы: Жалын, 1970, 244б.
13. Әдібаев Х. Талант, талғам, тағдыр. Алматы: Жазушы, 1971. 256 бет.
14. Щепилова Л. Введение в литературоведение. Москва: Сов. Писатель, 1968 – 280 стр.
15. Гей Н. Время и пространство в структуре произведения. Москва: Наука, 1975 – 232 стр.
16. Жұмағалиев З. Шындық және көркем әдебиет. Қарағанды, ҚарМу, 1993 -215 бет.
17..Борев Ю. Методология анализа литературного произведения. Москва: Наука, 1988 -348 стр.
18. Балтабаева Г. Қазіргі қазақ әңгімесі (1980-1990). Филология ғылымдарының кандидаттығын ғылыми дәрежесі алу үшін дайындалған диссертация. —Алматы, 1999 – 121 бет.
19. Ахметжан Т. Тұма. Астана: Фолиант, 2004 – 124 бет.
20..Нағыметов А. Қазіргі повесть және көркемдік ізденіс. —Алматы, 1961 – 142 бет.
21..Әбдезұлы Қ. Жазушы жєне заман шындығы. —Алматы: Қазақ университеті, 2003. —185 бет.
        
        Қазіргі қазақ повесть-әңгімелеріндегі лиризм
Мазмұны
Кіріспе––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––– 3-9
I тарау. Лиризм және ... ... ... ... ... ... психологизмнің берілу әдістері
II тарау. Лиризм және мінез––––––––––––––––––––––––––––––––34-45
2.1. ... ... ... ... ... прозасындағы ұлттық рух.
Қорытынды___________________________________________46-49
Пайдаланылған әдебиеттер______________________________ 50-52
КІРІСПЕ
ХХ ғасыр соңы адам, қоғам санасына өзгерістер, берекесіздік әкелуімен
ерекшеленеді. Қоғамдық құрылыстың ... ... ... сана ... идеалдар жойылып, жеке сана пайда болды. Осының нәтижесінде ХХ
ғасыр плюрализмі әдебиетте де ... ... ... ... дүниеге келді. Бұрыннан жазып ... ... ... де ... ... ... ... шығармашылығы дүниеге
келді. Бұрыннан жазып жүрген қаламгерлер мен әдебиетке жаңа ... ... ... пайда болды. Тіпті тұстас суреткерлер де
бір-бірінің ... ... ... әр ... өз шығармасында өз
дүнетанымын бейнелейді, өз қабылдауын береді. Әдебиет – ... ... жеке ... ... ... ... ... суреткер әдебиет арқылы өз бойындағы ... ... Көп ... оқырман қабылдауымен санаспайды. Олар үшін тек
субьективті дүниетанымын суреттеу ғана маңызды болды. Не ... ... ... ... ... ... ... Әдебиет қоғамдағы
өзгерістерді жіті бақылап отыр, әйтсе де сол ... ... ... ... де ... көркемдік әдістер алмасуы әр кезеңде түрлі көзқарастар
тұрғысынан көп рет талқыға ... еді. ... ... ... ... ... деп, ал ... жүйе әдістері керітартпа, декаденттік әдістер
ретінде түсіндіріліп келді. Тіпті, әлемдік ... пен өнер ... ... ... болу, қалыптасу, даму және ... ... ... ... ... Шын мәнінде шығармашылық
әдіс суреткердің шындыққа қатысымен ... ... ... ... арқылы жасалса, жанр да, кезі келгенде сөз
суреткерлерінің ізденістерінен ... ... ... да ... ... ... оқиғалар тізбегімен дәлелдей салмай, образ арқылы
көрсетеді, ... ... ... ... арқылы өздерін
тебіренткен, толқытқан жайдың сырын ашып, жазушы ... ... ... ... амал есебінде пайдаланады.Қалаған жанрды таңдауға ... ... ... ... ... ой мен кешелі табиғатты ... ... ... ... ... сөз зергері жазар әлемін әдбен зерттеп,
зерделеп, иін қандырып, ... ... ... ... ... ... ... бармайды.Орнықсыз ой балалатып, орынсыз
күшену, кейіпкерін тізелетіп тезге ... ... ... ... ... келген жазушы психолог бола білуі керек. Ол кейіпкерлердің типтік
характерін суреттеп қана ... сол ... ... ... ... ... білген жөн» /1,42/. Демек, әр ... ... ... ... ... те ... әрі күрделі
құбылыстарды аша отырып, характер ... сай ... ... ... ... бірі ... тиіс, кейіпкердің характері сонда ғана жан ... ... ... ... ... ... ... олардың бір ерекшелігі
кейіпкер саны аз болып ... ... – ақ, ... ... ... ... ұласады. (Бұл ойымызды алдағы ... ... ... ... сенімділігі үшін монолог ... ... ... да идеялық – көркемдік орны сондай үлкен.
Жалпы прозаның көркемдік сапасы, идеялық мазмны қоғамдық әлеуметтік
мәні бар ... ... ... ... ... ... тың ... түйіндеумен өлшеніп таразыланады.
Біз қарастырғалы отырған жазушылардың прозасында жекелеген адамдар
тағдыры суреттелініп, бүкіл әлеуметтік өмірдің ... мен ... ... жалпы моральдық болмысына философиялық тұрғыда талдаулар
жасалынады. Әрине, әлеуметтік шындықты көркемдік ... ... ең ... ... бірі – ... ... көз жеткіземіз.
Шындығында, көркемөнердің өзі адам көңіл-күйі, ой-қиялы мен қоғамдағы
тарихи-әлеуметтік, ... ... ... ... ... ... ғасырдың аяғы мен ХҮ ғасырдың басында жазушылардың
назарында адамның кейбір пихологиялық жағдайлары, сезімдері, ... ... орай ... үн қосу сәттері түсті. Бірақ, бұл сезімдер,
адам жанының жекелеген шақтары характер ... ... - ... ... ден қою ... ... ... мен психологизмнің де
негізгі көзі – авторлық ... ... ... ... Бүкіл факторлардың айшықты поэтикалық жүйесі ақын-жыраулардың оттты
пафосқа құрылған романтикалық поэзиясы және ... ... ... ... әрі мол ... ... гуманизммен бейнелеу талаптарынан
туған жаңа әдебиеттің лейтмотивіне ... ... жат ... ... кеңес әдебиетінде: “Қаһармандық-романтикалық, алайда
типтік характерлер ерекше тосын болғанмен, өмірлік, ... ... айта ... ... ... ... ... бір стильдік қанатына жатаныны туралы бір пікірге келеді. Осы
ретте кейбір мағыналық ұғымдарды ... алу үшін ... ... ... ... ... ... табиғатқа ие. Әйтсе
де, лирикалық әуенділік шығарманың ... ... ... ... өнер әрі реалистік негіздерде өмір сүреді”, - дейтін С.А.Липин
лиризмнің белгілі бір көркемдік ... мен ... ... ... ... “тектік” қасиетіне бейім екенін аңғартады
/2.162/.Майтанов.
Адамның мінез – қырларын белгілі бір сәттердегі сезім – күйлерін тапқыр
әрі ... ... да ... ... ... ... ... Яғни, автор
кейіпкер характерін ашу үшін диалогті қолданады. Әрине ... іс ... ... сөзінде тамырластық болу шарт. Әдебиет зерттеушісі
М.Базарбаев: «Тіл көркемдігінің бір ... тұсы ... пен ... Мұнда шеберлік керек – ақ. Өйткені диалог адам мінездерін ашуға
бірден – бір ... ... /3,53/,- деп атап ... ... ... сөзі
өмірдегі ауызекі тілге мейлінше жақын болып ... ... ... ... ... ... тілі ... сай келуі мүмкінде емес. Сөзі өмірдегі
ауызекі тілге мейлінше жақын болып келеді. Әрине, көркем ... пен ... тілі ... сай ... ... ... Бұл орайда орыс ғалымы
Р.Будагов көркем диалогтың ауызекі ... төрт ... ... ... көрсетеді.
1.Көркем диалог белгілі бір дєрежеде созылыңқы болып келеді, өмірдегі
диалог үшін бұл ... ... ... ... ... – ала ... алады, табиғи
диалогта сөйлеуші оны ойластырып жатпайды.
3.Көркем диалог – оқиғаны ... оның алға ... ... ... ... ... ... тығыз байланысты, бұл да өмірдегі диалог үшін
міндетті емес.
4. ... ... ... ... ырғақ пен қарқынның
ережелеріне бағынады. ... ... ... ... ... тағы бір ... ... Л.Тимофеев: «Кейіпкерлердің
өз мінездерінің ерекшеліктеріне жауап беретін, оның ... ... ... жан – дүниесінің жағдайын білдіретін өзіне ғана
тірі адам тәрізді әсер етпек» /4,31/ - ... ... ... ... ...... ... мінез – құлқы, танымы, рухани
дүниесі, психикасы, бір ... ... ... ... ... Түйіндеп айтқанда - шығармадағы шешуші сәттің бірі ... ... ... да ... ... көрсете алады.
Әдебиеттегі психологизм дегеніміз – кейіпкердің ойы мен іс-әрекетінің
кереғарлығы, сана қақтығысынан тұратын ерекше көркемдік жүйе. ... ... ... бір жәйт - ... ... ... мен ... ой-
толғаныстары мен ой ағымдары, сана қақтығыстары қайшылыққа толы болса да
жүйеліліктің сақталатындығы, ал ... ... ... пір ... сана ... ... ауылы алыс екендігі” /5,74/.
Біз бұл жұмысымызда қазіргі кездегі ... ... ... ... айтқанда – монолог, диалог, түс ... ... ... ... ... мақсат еттік.
Қазіргі қазақ прозасының өкілдерінің нақты бір бағыт ұстанып, мектепке
бірікпеуінің тарихи астарлы себептері де бар. ХХ ғасырдың соңы – ... ... ... ... жойылып, ортақ идеялардан бас тарту заманы болды.
Бірнеше адамның бір идеяны ұстануы ... ... ... ... ... ... дүниеден шындықты өзі ғана іздейді, әрі соны ... деп ... ... ... әр ... өз ... ... өз дүниетанымын өзгелерге танытуға ... ... ... ... өзгеруі жаңа дүниетанымға негіз болды., жаңа кейіпкер типін
жасауға, сол кейіпкер бойына ... өз ... ... ... ... әкеп соқты.
Көркемдік дәстүрге жаңа көзқарас пайда болды. ... ... сол ... әлем ... ... ... ... сын пікірлер айтыла бастады. Алдыңғы буын әдебиетін мойындамайтын
жас толқын мен ... ... ... ... ... ... – қазіргі әдеби процесті осылай деп сипаттауға болады.
Дегенмен де, қазіргі қазақ прозасында көркемдік ... жоқ ... ... ... барлық әдістердің танымдыќ тұрғылары бірге көрінуде.
Көркемдік танымның жалпы предметі болып табылатын субьект пен обьект ... ... әр ... әр ... ... Орта ... діни ... негізгі
таным обьектісі етіп адам мен құдай ... ... ... ... өнері
– адам мен табиғат арасындағы, 20 – ғасырдағы сыншыл реализм ең алдымен
тұлға мен ... ... ...... алып ... ... ізденістерін рухани – ұждандық қатынас аясына, ал ... ... мен ... ... ... ... бағыттап
отырған.
Модернизмде екі басты танымдық бағытта ажыратуға ... оның ... ... ... ... патологиялық типтегі индивидуальды психология
микрокосымына сараптай отырып енуінен көрінеді (мысалы, психоаналитикалық
романында), ал ... ... ... ... ... ... Көркемдік таным мен шығармашылық әдіс ... бір ... ... ... ... ... қазақ прозасында көркем ... Ал ең ... ...... өз - ... ішкі ... ... кейіпкер типтері – бәрімен келісе бермейтін, бәрін
қабылдай алмайтын адам және ... ... өз - ... де ... келе
алмайтын адам.
Қазіргі кейіпкер қоршаған әлемге салғырт қарай алмайды, ол бәрін де өз
бойынан өткізеді. Сыртқы ... ... ... ... ... санасына
керемет әсер етеді, әрбір құбылысқа кейіпкер санасы сезімдік импульстармен
жауап береді. Т.Нұрмағамбетов, С.Елубаев, М. ... ... ... ... ... ... ... Ә.Асқар, К.Құдабаева, т.б. шығармашылығындағы қазіргі қазақ
прозасы осы арнада дамып келеді. Бұл жазушылар үшін ең ...... ... ... ... ... замандасымыз алдында
тұрған ең маңызды мәселелерді ашып, анықтау.
«Қазіргі қазақ прозасын саралау ол өз ... ... ... қоймай, кері байланыс та болуы мүмкін екенін мойындауға мүмкіндік
береді: көркем түсініктерді жања ... ... кең ... ... қазіргі прозаның бейнелік қорын ғана емес, оның
потенцалды жанрлық – стильдік ... ... ... бейнеліліктің
бастапқы архетиптері актуальданады» /6,23/.
І ТАРАУ
Лиризм және психологизм
Жазушы ізденістері, жаңашыл мазмұнды ... ... ... ... басты шарт болғандықтан, әрбір кезеңдегі тұтас әдеби
ағым немесе жекелеген қаламгерлер стиліндегі соны ... ... ... ... ... қатр толғандырмақ. Әдеби процестегі сан алуан тың
сипаттар мен тенденцияларды алдымен ... ... ... ... ... ... ісін ... қалдыратының да таңқаларлық емес.
Алайда ол бекерге сөз бастамасы және ... ... ... ... Бұл ... ... ... еететін таяқша - әдебиетте.
Елуінші жылдардың соңы мен жетпісінші жылдардың бірінші жартысына
дейін көп әңгімеге тиек ... ... ... ... да ... ... бірі – прозадағы лиризм. Кеңес әдебиетінде Ольга
Бергольцтің ... ... ... ... ... атты ... ... туып, тез өрбіп, стильдік ағым,
яки жанрға негіз салған күрделі құбылыстың ... қызу ... ... ... ... бар. Өйткені, біз бүгінгі прозадан лиризм
құбылыстарын жиі кездестіргенмен, аталған дәуірдегі ... ... ... сақтай тұруға қойдық.
Көркем шығарманың белгілі бір әдісте жазылуы дүниетаным мен стильдік
факторлардың тығыз байланысымен ... оған хас ... ... ... ... ... және қаламгерлік мақсаттар тәрізді неғұрлым ішкі
себептермен тамырлас. Әрине, бұл ... кең ... ... ... да ... еді. ... ... өнер иесінің қоғамдық
және интимдік шындықтарға өз көзқарасын ашық ... ... ... ... бейнелеу құдіретінен басқаша, психологиялық суреттеу
амалдарынан өрбиді. Алайда, психологизм мен лиризм ... ... ... жақын
құбылыстар болғанымен, біріншісінде мейлінше терең аналитикалық рух ... ... ... оны негізгі желі етіп алатын жазушы назарының
әралуандығы, ... ... ... ... ... ... соңғысынан (лиризмнен) молырақ ұғым ... ... ... ... ішкі ... аз ... пікір тумаса керек. Кейде автор үшін ... ... ... қажетті шарт болып, өмір шындығын лирикалық
планда жеткізу амалы ... ... ... рас. ... ... ... ... аяғы мен ХХ ғасырдың басындағы шұғыл әлеуметтік
қадамдар шындықтың тек эпикалық кең картинасын ғана ... ... ... ... бере ... ... баяндауларды да
қажетсінеді. Лирикалық романда идеялық салмақ ”эпикалық“ емес, лирикалық
бөлімге, яғни, кейіпкер ... мен ... ... ... ... ... сыр ашу сәттеріне түседі”“, - деп жазады. А.П.Чеховтың
лирикалық проза мүмкіндіктерін танытушы ұлы ... бірі ... ... мақұлданатын қатал реалистік өнерінің тұла бойына лиризм
шуағын жарасымды жинақтай білгені – басы ашық ... ... ... ... орыс ... ... Н. Короленко,
И.А.Бунин сияқты саңлақтар шығармашылығында өзгеше стильдік бедер ... ... ... және адам ... ... нәзіктікпен
мөлдірете суреттеуде романтикалық лиризм оңтайлығын ... ... ... ... ... С.Сейфуллин, Ғ.Мүсірепов, Т.Ахтанов,
Ә.Нұршайықов, Т.Әлімқұлов, Ә.Әлімжанов тәрізді қазақ ... ... ... ... аян. Барлық көркемдік-эстетикалық көріністерінде
де лиризм психологизмнің, психологизм лиризмнің ажырамас өрімі ретінде
стиль ... ... ... ... ... ... ... тамырлас та, психологизм сан ... ... ... жан ... ... ... ... баяндаушылық аялармен
жол салады.
Қаламгердің шын жан сыры халық ... орын ... үшін ол ... ... ... интернационалдық сипаттары болмыс
болары хақ. ... ... ... интеллектуалды-эмоционалдық
сергектігіне сенімнен” (Е.Горбунова) қуат алады. ... да, ... ... басты шеберлік кілті суреткердің дара өмірбаяны мен
уақыттың күрделі тарихи-қоғамдық, рухани құбылыстары ... ... ... ... ... деп ұғады.
Орыс әдебиетіндегі лиризмнің кең өрістеу кезеңі елуінші жылдардың
екінші жартысынан күні ... ... ... ... өзек болып келе
жатқан, шартты түрде “деревнялық проза” аталатын ... ... ... ... ... ... Ю.Казаков, Ф.Абрамов, Е.Дорош,
В.Бубнис сияқты ірі ... ... ... Оның ... ... ... ішкі сезім толғаныстары ... жер, ... ... бетпе-бет ұшырасу сәттерінде қанат жаюында жатса керек.
Бұл ыңғаймен келгенде, негізінен ауыл тұрмысы, бір ... ... ... ... қалған аяулы мекен жайлы жан-жақты көңіл-күй әуендерін толғайтын
қазақ прозаиктерінің де ... ... реті жоқ еді. ... дәуірде
жарияланған туындылардың көбінде жалпыодақтық әдебиеттегі бағдарға сай
адамгершілік, ар-ождан мәселелері дайым көне ... ... мән ... жаңаға оның шын парқын айырмай, ес-түссіз құмартатындығы үшін
сыналуға ... қала мен ... ... асыл ... әдебін әлі де
шын жүректен әлпештейтін ел адамдарының ара-қатынасы, ... ... ... Бір ... ... ... ... осынау
сағыныштан, аңсау, адалдық тазалық, жақсы мұраттарды алыс естеліекьтерден
іздеп, өткенді бағалау сарындарымен тамырлас ... ... ... ізденістері лирикалық прозаның композициясына
өзгерістер енгізуге итермеледі және ол ... ... озық ... ... ... білуге жетеледі. Мысалы, ... ... ... ... “ассоциативтік пен метафоралық”
(А.Бучис) сипаттар дендеп енді.
Мұндай ... ... ... де мол байқалады. Фольклорлық
сарындар, тарих пен бүгінгі таң ... ... ... көне ... ... өмір ... қазіргі шындықтан үндестік іздеу
арқылы психологиялық танымдыққа қол арту – ... ... ... ... стильдік тенденция. Ал, әсіресе, жетпісінші жылдары С.Мұратбеков
туындылары, Ә.Кекілбаевтың “Бір ... ... ... ... Н.Ғабдуллиннің “Өмір, қымбатсың маған”, Ә.Сараевтың “Қараша өткен
соң”, “Тырналар жоғары ... ... ... ... күз еді”, “Ананың ақ
сүті”, О.Бөкейдің “Сарыарқаның жаңбыры”, ... ... ... келмейді”, Т.Әбдіковтың “Күзгі жапырақтар”, “Оралу”, Т.Ахтановттың
“Махаббат мұңы” атты туындылары осы адам жан сырын ізгі ... ... ... ... ... ... арнаның өрістей түскенін
айғақтайды /7.175/.
Ал қазіргі қазақ прозасында жемісті еңбек етіп ... ... ... ... ... ... болып отырған қаламгерлер - Тынымбай
нұрмағамбетов, Талаптан Ахметжан, ... ... ... ... да ... ... ... әдебиеті қалыптасқан, өзінің дәстүрі, шыққан биігі бар ... ... ... ... өзі ... сан ... да, сапа ... кемелдене, толыса түсті. Қоғамдағы жаңалықтарды жіті ... ... ... ... бастады. Алайда өмір тереңіне, қайшылықтарына
бойлау, олардың ерекшеліктерін дәл басып ... ... ... ... ... ... оның ішінде әңгіме жанры да өмір ... ... ... ... тізбектей бермейді, қоғамдық - әлеуметтік орта
шындығына сай, ... ... ... ... Характер жоқ жерде тарихи
орта, әлеуметтік жағдай ... ... ... әңгімеге көшсек “Әңгіме––оқиғасы баяндап ... қара ... ... шағын көркем шыѓарма. Әңгіменің жанрлық
ерекшеліктері алдымен оқиғаны ... ... ... сюжеттік
құрылымы, кейіпкер жүйесі арқылы айқындалады. ... ... ... ... бір ... айтылады (8,89). Сондықтан Тургеневтің,
А.Толстойдың, Чеховтың, ... ... ... классикалық
үлгілер болып табылады.
Әңгіме жазу оңай емес. Әңгіме жазудың екі түрлі ерекшілігі ... ... ... ... екіншіден, шебер жазылуы қажет. Бұл ... ... ... жүз ... ... ... көлемі бес-ақ бет болуы мүмкін. Оны
оқып шығу үшін бір жеті керек емес, ... ... ... ... ... ... сағаттарыңызда қолыңызға алып, қызыға оқып, қызғана қадалып,
көз ала алмай, толқына тебіреніп отыру қандай рақат!” ... ... ... ... ... ... ... ләззат беру тек
шебер жазушыныњ ғана қолынан келеді. Бес-он бет қана ... ... ... ... бір ... жарқ ... жайып тастап, оқырман
алдына қилы-қилы мінездің адамын жетелеп әкеп, жақсысына ... ... ... ... ... ... де көп ... Сюжет желісі бір
арналы, ширақ келіп, таќырыбы мен идеясы айқын болады. ... бір ... ... ... ... ... ұзақ-сонар суреттеме беріп
жатпайды. Бір оқиға тартыс-қақтығысты бейнелеумен ... ... ... ... ... тауып, маңызды ой-түйіндер жасалуы ... ... ... ... көп ... ... ... айрықша көркемдік
шеберлікті талап етеді” (10.73).
Әңгіме—қысқа новелладан көрі сюжет арқауы ... ... ... ықшамдап түйгенімен, оған терең мағыналы идея сыйғызып,
болмысты сәл өрнектеп, ... ... өте ... ... ... де ... пен новелла тәрізді өмірдің шұңыл-шұңғылына үнемі ... ... ... ... ... ... ... тұратын жеке
жағдайын сөз етеді. Негізгі мақсаты бір ғана мәселенің ... ... ... ... ... ... ... өзіне тән басты
қиыншылығы сол, ол қашан да қиыннан қиыстырылып, қысқа жазылады.
Повеске қарағанда әңгіме өмір құбылысын өте тар ... өз ... ... икемдеп алады. Яғни, күрделі бір ғана сәтке негізделеді.
Адам характеріне ... ... екі ... ... ... ... – кейіпкер әлемінде, ой – сезім дүниесінде сол кейіпкер өмір
сүріп ... ... ... ... ... – ар ... ... проблемалары /11,8/. Тұлғаның рухани адамгершілік
әлемі, оның ... ... ...... ... ... беру ... қазақ әңгімесінің тақырыптық ... ... ... ... ... ... ... – оқырманды мүмкіндігінше терең толғандыру, оның
жан жүрегіне неғұрлым күштірек әсер етіп сол ... ... ... ... бір ... – кейіпкердің ұзақ сонар өмір
тарихын баяндамайды. Қайта ... ... ...... ... бір
сәт арқылы ғана ашып отырады.
1. Талаптан Ахметжан прозасындағы ... ... ... қазақ прозасында өзіндік қолтаңбасын қалыптастыра бастаған
жас жазушы Т.Ахметжанның шығармашылығындағы лиризм мәселесіне ... жөн ... ... ... ... және ... ... Одағы
О.Бөкей атындағы сыйлықтардың лауреаты талаптан ... ... ... “О ... ... деп ... Бұл жинаққа негізінен
оқырмандар жылы қабылдаған “Сұлу мен суретші”, ... ... ... ... мен “Шәрбат”, “Тұма”, “Күнәһар”, “Айқасқа”, “Тергеу”
секілді бірқатар әңгімелері мен тың ... ... ... ...... өз ой-сезіміне өзі қарама-қарсы келіп қалатын күрделі
тағдыр иелері. Автор өз кейіпкерлерінің жан ... ... ... ... ... ден ... Ортақ тақырыбы – махаббат, тазалық,
мейірбандық. Қай жағынан ... те, ... ... ... ... адалдыққа үгіттеп отыратыны айқын.
Т.Ахметжан прозасының өзіне ғана тән ішкі үні, ішкі ... ... ... жұп – жұмсақ қоңыр үнмен көкірегіңе сәуле құяды. Өмірдің
өзінен, қарапайым тірліктің ұйтқысынан ой іздейді.
«Тұма» әңгімесінде жоғары оқу орнын ... ... жас ... ...... бетпе – бет ұшырасады. Мамандығы ... ... ... ақын ... ... көп ... толмайды. Арыны басылмаған арманшыл
жігіттің көңілін тоқтап тұрған зауыттың мүшкіл халі мен ... ... ... жүрген өзінің отбасы титықтатады. Пәтерсіз жүрген
жас маман сең соққан балықтай күй кешеді. Осы ... ... ... ... өте ... ... ... көшкелі жатыр екен, - дейді сөз
арасында Раушан.
- Қайда? – дей ... ... ... ... ... ... – ала ... үй алып, енді
жанұясын көшіріп алуға келіпті.
- Ұнаған ғой тегі.
- Ұнаса ұнаған шығар.
- Келіншегі қылт ете ... су ... ... ... ... , ... ... келіп отыр ма?
Осы тұста оқиға екі жастың томсаруымен, үнсіз ренжісуімен,
ішкі бұлқынысымен тынады.
Ал енді келесі ... ... ... ... - деді ... бір ... ... сыбырлап.
- Ұйықтаған жоқсың ба?
- Иә.
- Неге ұйықтамай жатырсың?
- Жәй...ұйықта.
- Нұртас деймін, бері ... – Ол ... ... ... қалған жоқсың ба, Нұртас?
- Ренжідім.
Мен де. Сен бір түрлі өзгеріп ... ... өзің ... ... ... Бір уақыт ... ... ... ... ... ... ... жыным келеді. Сен мені
еркелетші, сүйші...» /12.23/.
«Тұмадағы» осы диалог табиғилығымен, тазалығымен баурайды. Кейбір
қаламгерлердің қызылды – ... ... ... ... ... ... мезі қылып жіберетіндері де бар. Ал ... ... Онда ... ... Оқырман Нұртас пен
Қарлығашты айнадағыдай ап – айқын көреді. Олардың ... ... ... ... махаббатын көріп, біліп, түсініп әрі ... ... ... ... ... ... өмірдегі қоғамды
қазқалпында береді. «Төрт қанден» - деген әңгімесінде Талғаттың ... ... ... келе ... ... қаланың кәрі тұрғыны бір
кемпірмен кездеседі. Бірі – отбасын күйттеп, өмірге жолдама ... ... ... Бірі – ... қуаты қайтқан, қызықтан қағылған ... ... ... үиі ... ... жоқ ... ал ... қызығы бар бірақ үйі жоқ. Яғни қоғамның екі ... ... бәрі де ... ... ... тірліктің, мүшкіл тұрмыстың суреті,
адамдар психологиясы сол қалпында беріледі. ... осы ... дәл ... бере ... Және оны ақ ... айна – ... ... білген.
Кәрі шешесі тұрмақ, өз басын алып жүре алмай ішіп кеткен Сағынышты ... ... ... ... жатпайды, мүсәпір жанның ішіне үңілгісі
келеді, себебін іздейді:
“...Әлде ... ... ... ... ... жан ... алдамшы
әзәзілден тапты ма Жалғандыққа, жауыздыққа қарсы шыға алмаған шарасыз жан
қасыретке ... ... ... өз ... ... ме ... не ... ерте көргендіктен де озбырлардың басынып, оңбаған
- ның мазағына шыдамағандық – тан да ... ... ... ... ме Әлде
намысы мен жігері жоқ ез немесе ағысқа қарсы жүзе алмай, ... ... ... жағаға шығып қалды ма Мұның бәрі Талғатқа жұмбақ, бірақ сол
сұрақтарға жауап ... деп ... ... ауыр ойға шым – ... ... .
Дәл осыған ұқсас «Тозақ отындағы» Күлмәнды да кінәлағың келмейді. Сол
сияқты «Қылбұраудағы» Еділді де түсінгің келеді, ... ... ... ... от ... ... жоқ. Қарынбайдың қармағына кез
болған Айтолқынды қалай кінәлайсың.
Т.Ахметжанның хикаялары мен әңгімелерінде ...... ... ... де, ... да, ... да бірін – бірі қайталамайтын, бірін –
бірі қуып ... ... ... мен ... ... бар. ... де ... психологиясы түс, елес, шытырман тағдырлар
арқылы ашылады. Мәселен, тағдырдың тұңғиығына түсіп, адасып қалған ... ... ... ... ... Қыз ... ... астынан әлденені
сопаң еткізіп алып шықты. Қысқа ғана қыл арқан ... ... қыл ... сұп – суық ... Қыл арқан жыландай жылжып Еділдің қара санына
оратылды. Жігіт қызға не айтарын білмей дал болды. ... Қылбұрау қара ... ... ... есін жиғанда қасындағы орындық бос тұрды. Маржан жоқ. ... аяғы әлі ... ... ... ... қылбұрау батқан жері
буылтықтанып ап – анық білінеді» /12.24/ .
Түсі пе, елес пе? Түсініксіз. ... ... ... ... ... шындыққа жанасуына сенетін құбылыс па, ... ... ... десең қара санда қалған із бар. Яғни, автор адам ... ... бір ... ... бар екенін меңзейтін сияқты. Меңзеп ... сол ... ... сендіретін секілді. «Кезінде ойымызды ашып
айта алмадық, астарлап жаздық, ашық ... ... ... ... ... Ал енді қазір ашылып неге ... ... ... ... арқылы ақиқаты сезілмесе ол сөз өнері болмас еді. Сөз ... ... ... ... ішкі түйсігіңді оятып, іші – ... ... жас, ... мұң ... күрсінтеді, қуантады. Ашылып сайрағаннан
гөрі суреткер дөп ... ... – ақ ... ... ... ашық ... ... оймен меңзеу қасиеті сияқты.
Талаптанның прозасына осы қасиеттер тән /12.26/.
Қазіргі ... ... ... мәселелерін зерттеуші ғалым А.
Пірәлиева суреткер психологизміне тән екі қасиетті атап өтеді: “біріншіден,
күрделі психологиялық жағдай мен ... ... ... ... ... жан ... жиі болатын күйзеліс, психологиялық
қиналысты беру ... Осы ... ... беру үшін ... ... сол ... дәл де ... беретіндей бейнелі, көркем сөздер
пайдалану керек” /6.63/, - дейді. Бұл айтылғандар ... ... ... ... ... ... оның ... бейнелеу
тәслдері: ішкі монолог, портрет, көзқарас ... ... ... ... ... ие ... ... процесте өзіндік өсу заңдылығымен
дамуын біз осы аталмыш авторлардың шығармаларынан көреміз.
Біз сөз етіп отырған ... ... ... ... ... ... ... бүкіл әлеуметтік өмірдің күнгейі
мен көлеңкесіне, даму ... ... ... ... ... ... ... Әрине, әлеуметтік шындықты көркемдік шындыққа
айналдыруда жазушыға ең қажетті ... бірі – ... ... ... келген жазушы психолог бола білуі керек. Ол кейіпкерлердің типтік
характерін суреттеп қана қоймай, сол характердің ... ... ... ... ... жөн» ... әр ... үшін кейіпкер жанындағы психологиялық нәзік те сырлы
әрі күрделі құбылыстарды аша отырып, характер ... сай ... табу ... мақсаттың бірі болуға тиіс, кейіпкердің характері сонда
ғана жан – жақты ... ... бір ... ... саны ... аса қоймайды,
сондай – ақ, алдымен монологқа құрылады да диалогқа ұласады. (Бұл ойымызды
алдағы мысалдарда дәлелдейміз). Терең психологизм дәлдігі, ... ... ... ... ... диалогтың да идеялық – көркемдік орны сондай
үлкен. Адамның мінез – қырларын белгілі бір ... ...... әрі ... қысқа да мағыналы бейнелеуде диалог ерекше тәсіл. Яғни,
автор кейіпкер характерін ашу үшін диалогті қолданады. Әрине кейіпкердің ... ... ... сөзінде тамырластық болу шарт. Жалпы кейіпкердің сөзі
өмірдегі ауызекі тілге мейлінше жақын болып келеді. Әрине, ... ... ... ... тілі ... сай ... ... емес.
Қазіргі қазақ прозасында көркемдік ізденістер жоқ емес. Бүгінгі таңда
бұрынғы ... ... ... ... ... ... Көркемдік
танымның жалпы предметі болып табылатын субьект пен обьект қарым – қатынасы
әр дәуірде әр ... ... Орта ... діни ... ... таным
обьектісі етіп адам мен құдай арасындағы, Қайта өркендеу дәуірі ... ... мен ... ... ХХ ... ... ... ең алдымен,
тұлға мен қоғам ... ...... алып ... ... ... ... – ұждандық қатынас аясына, ал натуралистер
адам ... мен ... ... ... саласына бағыттап
отырған. Модернизмде екі басты ... ... ... ... оның ... ... қалыпты, кейде патологиялық типтегі индивидуальды психология
микрокосымына сараптай ... ... ... ... ... ал ... ... масштабтағы жалпы заңдылықтарды
ұғынуға ұмтылады. Көркемдік таным мен ... әдіс ... бір ... ... танымдық бағыттар қазіргі қазақ ... ... ... Ал ең басты қатынас – адамның өз ... ішкі ... ... ... ...... ... бәрін қабылдайтын
адам және ештеңемен, тіпті өз - өзімен де келісімге келе ... ... ... қоршаған әлемге салғырт қарай алмайды, ол бәрін де өз
бойынан өткізеді. ... ... ... ... ... кейіпкер санасына
керемет әсер етеді, әрбір құбылысқа кейіпкер санасы сезімдік ... ... ... ... ... ерекшелік – кейіпкердің жан ... ... ... ... ... және сол ... бетінен
қайтпай келе жатуында. Адам жанынан түпсіз не бар? Әр адам жаны – ... – бір ... ... ... қойып, адам өмір бойы өзін - өзі ... Адам ... ... ... небір қалтарыс – бұлтарыстарында,
құлыптаулы жатқан құпияларына кездесесіз.
ХХ ғасырдың соңы мен ХХ ... ... ... прозадағы
психологизмнің негізі: тұлғаның суреттеуге ... ... ... да бір ... – еске ... ... түйсіну, сезіну, детальдар
әсерінен пайда ... ... ...... ... ... ... – композициялық ерекшеліктері осыған сәйкес.
Зерттеушілер импрессионистік проза өкілдері ретінде Э.Золя, А.Чехов, Ги
де Моппассан, тіпті М. Прусты да ... ... ... шығармаларында
таза күйінде кездесетін импрессионизм емес, басқа ... ... ... отыратын стиль ретінде көрсетеді.
Әдебиеттегі импрессионизм де фрагментарлы, онда баяндау мен суреттеудің
бірізділігі жоқ. ... де ... ... Онда әр ... – күйін бір шолып шығып, әр қайсысының психологиялық жағдайына кезек
– кезек ... Бір ... бір адам ... бір ғана ... ... ... әр ... тұрғысынан келеді.Осының
нәтижесінде шығарма тұтас полотна емес, бөліктерге бөлінген сурет ретінде
көрінеді. Тіпті, кітап ... ... ... бос орын ... ... жұлдызшамен бөлу де кездеседі. Алайда, әңгімеге түгел «алыстан» ... бір адам ... оның жан ... ... болады.
Кей әңгімелер екі кейіпкердің ... ... де ... ... ... іздеудің диалогтық амалы бәрін білетініне, яғни ақиқатқа
ие екендіктеріне сенімді адамдардың ... ... ... ... бір ... ... ... сонда болмайды, ол ақиқатты ... ... ... ... ... ... қатынасы барысында туылады», -
дегенін еске алсақ, жазушы кейіпкерлерінің шындықты іздеуі сәл ... не ...... ... не ... екі кейіпкер монологы
диалогқа ұласып, ақиқатқа жету жолы ... ... ... ...... ақиқат емес. Бір адам білгенді
екіншісі біле бермейді. Екеуінің ойлары, екеуі білетін себептер қосылып,
ұласып ... қана ... ... ... ... сырласып бар шындықты ашып алуына болады. Бірақ, егер
бар түйткілді ашып алу ... ... онда ... ... ... еді. Әр ... ... шығарғысы келмейтін, ешкімге
білдіруге батпайтын құпия сырлары болатыны ... ... ... ... ... сол сырлар бөгет болады. Сөйтіп, әр адам ақиқатты
өзінен де, өзгеден де өз бетімен іздейді.
Жас жазушы ... ... ...... жан ... ... ... үстінде ашуында және сол алған бетінен
қайтпай келе ... Адам ... ... не бар? Әр адам жаны – ... – бір ... ... ... қойып, адам өмір бойы өзін - өзі ... Адам ... ... ... небір қалтарыс – бұлтарыстарында,
құлыптаулы жатқан құпияларына кездесесіз.
Жалғыз адамның ойындағы ...... ... ... Бір адам ... біле ... ... ойлары, екеуі білетін себептер қосылып,
ұласып барып, қана ... ... ... Алайда, ең соңында ол ақиқат
ешкімге керек болмай қалады.
Адамдар сөйлесіп, сырласып бар ... ашып ... ... ... егер
бар түйткілді ашып алу мүмкіндігі болса, онда ... ... ... еді. Әр адамның сыртқа шығарғысы келмейтін, ешкімге
білдіруге батпайтын құпия сырлары болатыны белгілі. Адамдардың ... ... ... сол ... бөгет болады. Сөйтіп, әр адам ақиқатты
өзінен де, өзгеден де өз ... ... ... ол ... біле
алмайтындықтан, шындыққа жете алмайды. ... ... осы ... ... ... ... Мұны ... отырған себебіміз,
Т.Ахметжан кейіпкерлері де шындықты, тығырықтан шығар жолды іздейді. Алайда
адамдар арасындағы ашық қатынас мүмкіндігі ... олар ... ... Ал оқырман үшін бәрі белгілі, автор монтажының көмегімен әрбір
кейіпкер санасындағы ... ... ... ... ... ... мүмкін
нәрсені болжай алады.
Авторлық баяндау – кейіпкер ойының жалғасы, еске түсіруден, елестен
туындаған оның ішкі ... ... ... ойының жалғасы, еске
түсіруден, елестен ... оның ішкі ... ... Бұл – жазушы
әңгімелерінің стилінің ерекшелігі екендігі байқалады. ... –ақ, ... ... көзқарасы мен автордың көзқарасы қатар беріліп,
оқырманға ой сала ... ... жас ... ... шеберлігі
екендігіне көз жеткіземіз. Яғни, кейіпкердің иррационалды ой ... жай – күйі ... ... шығармаларында кездеседі. Ол
негізінен, түс көрумен, кейіпкердің еске түсіруімен байланыстырылады ... ұрып ... ... ... ... ... Кейіпкер кеудесінде
екі түрлі сезімнің шарпысуы және шығармадағы диалогтар полемикаға алып
келеді.
Сонымен, ... ... ... ерекшелік – кейіпкерлерінің
жан – дүниесін психологиялық толғаныс ... ... ден ... кез ... байқауға болады.
Негізінен, қаламгер шығармалары бүгінгі күннің өзекті мәселелерін
қамтиды. Сондай фонда ... ... ... жасай отырып,
жазушы шығармаларының денін ішкі ... ... ... ... ... ... ... құрайды. Баяндау мен суреттеуде тиянақтылық жоқ,
бір обьектіні әр ... ... ... ... ... сол ... соңғы
тұтастыққа қол жеткізуге ұмтылу бар. Осы ретте жазушының шығармаларын бір
демде жазып, ... ... ... ескеру керек. Стилі жағынан
алғанда жазушы ... ... ... ерекшелігіне назар
аудару керек. Авторлық ... ... ... ... ... ... ... шығармаларының оқиғалық желісі кейіпкерлердің ішкі
монологтары арқылы баяндалатыны белгілі. ... ... ... төл ... ... кіріп қайта шыққанын өзі де байқамай қалады» /13,19/ .
Осылайша, қазіргі ... ... ... ... ... шығармашылығындағы импрессионизм көріністерінің кездесуін атауға
болады. Бұл жүйе жазушы шығармаларында толық, барлық қырымен көрінбесе де,
әңгімелердің жалпы көркемдік ... ...... ... ... те ... ... тапқан.
Қазіргі қазақ прозасындағы психологизм мәселелерін зерттеуші ғалым А.
Пірәлиева суреткер психологизміне тән екі ... атап ... ... ... жағдай мен психологиялық процесті талдау. Екіншіден,
кейіпкердің рухани жан әлемінде жиі ... ... ... беру ... Осы ... атмосфераны беру үшін ... ... сол ... дәл де ... ... ... ... сөздер
пайдалану керек» /6,36/, - дейді. Бұл ... ... ... ... Көркем әдебиеттегі психологизм, оның көркемдік
бейнелеу ... ішкі ... ... ... ... ... ... даралық сипатқа ие болып, әдеби процесте өзіндік өсу
заңдылығымен дамуын біз осы ... ... ... ... ... берілу тәсілдері
Лирикалық прозаны зерттеуші ғалымдар А.Павловский, В.Воронов бұл ағым
туындыларын ... ... ... ... қатарына
жатқызады. Лирикалық проза мен психологизмнің туыстығы ашық айтылмаса да,
Я.Эльсбергтің :“Шын мәніндегі әрі ... ... ... ... ... ... мен ... немесе солардың кейбір қырлары мен
қасиеттері туралы хақы бар адам ... ... - ... ... ... жазушының шындыққа тікелей қатынасы, оның өзі ... ... - ... ... осы екі ұғым ... ... туыстықты
байқатады. Әрине, лирикалық прозаның әдеби тенденция екені, психологизм –
бейнелеу принципі екенін ... ... ... ... ... ... орын алатыны шүбәсіз.
Көркем шығармада кейіпкердің әртүрлі қалыптағы ішкі ... ... ... ... қайшылықтарын тудыратын психологиялық
құбылыстарды тереңдетіп, күрделендіре ... ... ... ... хақ /2,13/. Осы ... ... психологизміне тән екі
қасиетті атап өткен жөн. Ол біріншіден, күрделі психологиялық жағдай мен
психологиялық процесті ... ... ... ... жан әлемінде
жиі болатын күйзеліс, ... ... беру ... ... атмосфераны беру үшін ең алдымен жазушы сол сәтті дәл ... ... ... ... ... ... керек. Сонымен бірге
көркем әдебиеттегі ... оның ... ... ... ... ой ағысының пейзаж, портрет, көзқарас мимикасы (ымдау) ишара түс
көру т.б. бұлардың бәрі ішкі монологтың ... ... ... ... әдеби процесте өзіндік өсу заңдылығымен дамуын біз ... ... ... ... өз ... ... ... өз-өзін талдауы ішкі
монолог, ішкі сөз, сана ... түс көру ... ... ... берілсе, рухани әлемді бейнелеудің жанамамтәсілдері – бейвербалды
ишараттар, сыртқы көріністері, көркемдік деталь, ... ... ... т.б. ... ... ... ... прозадағы әдеби психологизм мәселелерін зерттеуші Г.Пірәлиева
психологиялық шығарманың ... ғана тән ... ... ... былайша жіктеп береді:
Біріншіден, психологиялық прозада оқиға, кейіпкер, кезең, уақыт,
тақырып, идея т.б. ... ... ... ... шыға ... Ол ... та
етілмейді.
Екіншіден, мұнда ең бастысы – жеке адамның ішкі өмірі, өмір мен ... ... ... ... ... ... тағдыр тәлкегі,
кейіпкердің күрделі тұлғаға айналуы көркемдік назарға алынады. ... ... ... гөрі жеке Адам санасындағы сапалық өзгеріс,
рухани ... ішкі ... ... ... ... психологиялық прозаның эстетикалық, көркемдік әлемі өзінің
жанрлық, көркемдік, стильдік ... сай жеке ... ... ... ой ... қайшылықтарын, сөз бен іс сәйкессіздіктерін тереңдеп ... ... ... ... ... – психологиялық бейнелеудің «тура» түрі, бұл кейіпкердің жан
дүниесін көркемдік таным тұрғысынан танып-білу, яғни ішкі сөз, ... ... ... ойша елестету, ішкі монолог, еске алу және елестету
т.б. арқылы психологиялық ... ...... ... ... ... ... көріністерге –
бейвербалды ишараттарға мән беру, оның басқа да ... ... ... – осы екі тәсілді тұтастандыра беретін авторлық психологиялық
баяндау.
Г.Пірәлиеваның ұсынған осындай теориялық тұжырымдарын сараптай келе,
жазушы ... ... ... көріністерін қарастырамыз.
Осы талапқа сай–әркiмге ұнамды, тартымды болып келетiн, А.Алтайдың
қаламынан туған “Қызыл ... ... ... ... Бұл ... ... ... талғап, таңдап қолдануы. Шығарма түсiнiктi
тiлмен жазылса, жеңiл ... ... ... ... ... ... қалдырады. Автор уақиғаны баяндаса да, кейiпкердi сөйлетсе де, табиғатты
суретесе де халық тiлiнiң шұрайын талғап алады да, орынсыз, ... ... ... эпитет, т. б. кiрiстiрмейдi.
А.Алтай повесте аңыз-әңгімелерді араластыра ... ... - ... ... ... ... тырысады. Повесте
негізінен психологизм кейіпкер монологтарындағы философиялық ... ... ... ... ... да анық байқалады. Шығармадағы оқиғаның
шиеленісіп барып, шарықтай түскен сәтінде кейіпкердің көңіл-күйінен, көз
қарасынан ... ... ... ашық ... ... да алып ... шығармадағы психологизмнің табиғатын танытар ... ... сан ... - деп атап ... ... ... ... өз толғаныстары немесе кейіпкердің өз-өзін талдауы, рухани
әлемді бейнелеудің жанама тәсілдері – бейвербалды ишараттар, сыртқы ... т.б. бәрі ... ... ... аркылы беріледі.
Олардың ішінде кейіпкердің ішкі монологы, ішкі сөзі ерекше орын алады»
/14,330/.
А.Алтай ... ... ... ... ... ... ... әлеміндегі ой мен сезім қайшылықтары басым беріледі.
Повесть белгілі бір оқиғаға құрылмай осылайша ішкі ой ... ... ... ... ... ... бітімін ашуда осы
монологтың рөлі әсіресе айрықша.
Суреткер дәрежесіне көтерілген жазушы еш қашан персонаждарына
тікелей авторлық мінездеме беріп, ... тон ... ... ... ... ... ... өздерінің іштерінен жàрып шыққан лебіздері
арқылы танытады. өйткені, адам баласы, жалпы, құлағымен ... ... ... ... сенеді ғой, шын суреткер бұл жайды ескермей тұра
алмайды, сондықтан да ол ... гөрі ... көп күш ... ... ... жеке адам ... ішкі ... құбылыстар
тереңдетіле көрсетіледі. Автор кейіпкерлерін диалог құдіретінің ... ... Осы ... ... ... ... тек ... ғана
тєн психологиялық, мінез ерекшеліктері жарқырай ашаылады.
Көркемдік интерпретацияда өтетін өмір шындығының сенімділігіне айқын
кепілдердің бірі – ... ... ... тек ... тән, ... оның ... ... көрінеді. Бұл әрине, диалогтың эстетикалық
мәнін анықтайды» /7,29/ - деп ... ... ... ... болмысын, ішкі эмоциялық сезімін берудегі
диалогтың роліне кеңінен тоқталған.
А.Алтай ... оқи ... ... ... жан - ... де, ... ... сәтінде байқай аламыз.
Көркем сөз суреткерiнiң қолындағы бояуы – сөз, тiл, бұл - ... ... ... ... шегi жоқ. ... ... ... берсең де олақ суретшi тартымды картина салып шығара алмайды. ... ... ... мөлшерде пайдалана бiлген суретшi ғана жүрек
тебiрентерлiк полотно жасай ... тiл ... жете ... сөз ... ғана ... ... алады. М.Горький айтқандай, қолыңа балтаны жақсы ұстауды ... ... ағаш жона ... ал тiлдi ... ... ... де
қарапайым жєне әркiмге де тартымды шығарма жаза алмайсың
Сыртқы ... үшiн сөз ... ... ... ... ... ... сөзi, сөйлемi жатық, таби ғи ... ... ... ... ... ... ... әсер бередi. Бұл жазушының
шыѓармасында суреттейтiн ... сол ... аса ... ... ... оның тiл ... мүлтіксіз пайдалана отырып, жымдастыра
қалай алтынын дєлелдейдi.
Кейіпкерлердің әр қайсында өзгеге ұқсамайтын өздеріне ғана тән ... ... ... бар. ... ... ... ... деген рухани ұқсастық, бұларда парасат тұтастығы бар, бірін-бірі
толыќтыратын тәрізді. Олар ... тек адам ... ғана ... олар ... ... ... байқап сол арқылы жалпы қоғамдық дамудың
негізгі және шешуші тенденцияларын бақылауға болады. Автор ... ... ... қоғам қағидаларына қанық. Жазушы шығармасына шырай
үстеуге шебер.
А.Алтай повестерінің ерекшелігі – ... ... ... ... ... ... назар аудартып отыратындығында. Адам
болмысына қатысты терең философиялық ... бір ғана ... ... өз ... ... ... Кейіпкерлердің мінезін, қоғамға
көзқарастарын білдіру үшін автор небір қиын ситуацияларға ... да ... ... ... ... ішкі тебіренісі беріліп,
жан сыры ашылады, адам характері дамыйды. ... ...... ... ... тебіренісі, іштей арпалысының ... ... ... ... ойы мен ... ойы ... кеткені байқалады.
Жазушы ой арпалыстарына, сана қақтығыстарына, азапта да ... ... жол ... ... ... ... ... психологиялық
тебіреніске жиі беріледі. Яғни диалогтан қарағанда монолог басымдау ... ... ... ... ... ... кездері болады. Кейіпкер
рухани тығырыққа тіреліп, өз-өзінен күйіп-пісіп жатады. Оқиға ... ... ... ... кейіпкер тебіренісі, іштей арпалысы басым.
Осылар арқылы психологиялық тартыс күшейіп, кейіпкердің ішкі ... ... жан сыры ... ... ... ... ... қатар, автор негізінен сурет, мүсін өнеріне тереңірек үңілуді
мақсат еткен сияқты. «Балшықтан я металдан құйып, тастан не ... ... ... ... ... ... ... жасау өнері – бұл
сымбат өнері болады (европаша ... /15.29/. ... ... ... ... бас ... білімді мүсінші арқылы ашып береді. Әсіресе,
мүсін өнерін философиялық тұрғыда қарастырып, әр қайсысынан ой ... ... зор. ... ... ... ... мүсіншілік
мамандығымен ұластыра отырып, баяндайды.
Көркемдікке құмарлық, ассиметрия мен заттардың ... ... ... көне ... ... ... ... Шығыс пен
Батыстың қайталанбас өрнектері, арман елін елестеткен символ шеруі мүсінші
тілінде жан біте сөйлейді. ... ... сөз ... мен ... ... ... сан ... қатпарлары ашылады.
Сондай-ақ, жазушы әр кейіпкерінің мінез ерекшеліктерін сыртқа көп
шығара бермейтін толғаныстары, ойлары ... ... ... Адам ... ... гөрі ... ... шешуі қиын жұмбаққа толы ... ... ... отырып көрсетеді.
Жалпы А.Алтай ... ... ішкі ... бой ... да, өмір ... ... ой ... көзімен
қарауға шақырып, өткен мен ... ... ... ... ... ... монолог – кейіпкердің ішкі ойы, ... ... ... әсерді байқататын көркемдік құралдардың бір түрі... Формасы мен
мәні адам психикасындағы ғылыми және этикалық ... ... ... ... ... /6.371/, - деп ... анықтама берсе,
профессор Б.Майтанов «Монолог арқылы мінездер ерекшелігі, ... ... ... ... ... ... идеясының не бір нәзік
тұстары, кейде автор мақсатының басты дәні көп ретте ішкі сөздер ... /7,291/, - ... ... ... ... келе. Бұған
қосарымыз - монологтағы кейіпкер сырында көп ешкімге айтыла бермейтін
астарлы сыр ... ... ... ... ... ... ішкі монологтарына негізделген. Онда күйіну, торығу, ... ... ... ... ... ... ішкі монолог психологизмге құрылады.
Келе-келе бұл монологтары абстрактылы ... ... ... композициясында кездесетін монолог, диалогтар суреткердің
стильдік ... ... ... характердің де даралығын
танытады. Кейіпкер сөзі бірде диалог, бірде монолог арқылы көрініп отырады.
Кейіпкерлердің сөзінен оның ... ... ... ... уақыт тынысы да
сезіліп отырады. Ендеше жазушы шығармаларындағы әрбір компонент ... ... ... ... ... да ... пайдаланады:
- монолог – ойлау;
- монолог – армандау;
- монолог – еске ... ... ... ... негізгі компоненттері.
Қандай да бір қақтығыстар, қайшылықтардан ... ... ... ... ... Және өзіне өміріндей ыстық, етене
кейіпкерлерінің қадыр-қасиетін, қай жерде қалай ... ... ... әбден біледі. Сондықтан да қарапайым тіршілік қанға тарап, туынды
табиғаты тонның ішкі ... ... ... ... ... жазушылық шеберлігі – повестегі монологтарды үйлесімді
қиыстырылуынан, кейіпкерлерінің ... ... ... ... көркемдігінен т.б. қасиеттерінен аңғарылады. Сондай-
ақ, жазушы кейіпкерлерінің жанына ... ... Оның ... ...... ішкі ... сан қилы ... шарпысуын,
солардың қайғы-қасіретін, қуаныштарын кейіпкерлердің өз сөздерімен, қимыл-
әрекеттерімен шебер көрсете біледі. ... ... ... ... ... ретінде «түс көруді» пайдаланады.
Бұл повесте кейде баяндаулар бас кейіпкер атынан ... ... ... ... ... ... үшін жеке ... ой-өрісінің,
санасының дамуын толық бейнелеу үшін қажет және мұндай түр кейіпкер немесе
әңгімешінің қоршаған орта туралы ... ... ... ... ... ... ... жеклік көңіл-күй
бастауларымен қоса құрамына алатын ұлғайтылған ішкі ... ... ... ... қарағанда бірінші жақтан баяндаудың екі
түрлі кемшілігі бар. ... ... ... ішкі ... ... ... ... екіншіден психологиялық бейнелеудің бір
сарындылығы. Ал артықшылығы тек адамның ішкі ... ... ... ... өзінен артық кім біледі» /15,82/. .
Жазушы еңбегінен тақырыптық ізденістер, көркемдік-жанрлық
ерекшеліктер, ... ... ... ... ... ішкі монолог пен диалог табиғаты, ... кең ... орын ... ... қаламгер мұратынан – Адам
факторы, адамгершілігі мен ... өмір ... ... ... ... ... жастық, достық сырлары бар қырынан жарқырай көрінеді.
Көбіне лиризм, психологизм басым.
Бірде сатылап, бірде тізбектеліп, бірде бірін баса ... ... ... ... ой ... мен ... ... ішкі сезімдер
жүйесі ашу, ыза, кек, қызғаныш, өкініш, ар-ұят т.б. құбылыстар ықпалымен
еріксіз, бір ... бір ... бір ... бір ... ... жол жөнекей талай
жауыздықты ойлап, пішіп, сол мезетте жүзеге асырып та үлгереді. ... ... ... ... ... иірімдердің жазушысы, соған
орай оның кейіпкерлері көп ойланады, сол ойға жауапты да ... ... ... қарт аңшы мен ... ... аң аулауға шыққан сәтінен
басталады. Бала ... ... ... ... ... ... құлшынады.
Осы арада жазушы атасы мен әжесінің аузына ескі аңыздарды сала отырып
оқиғаны ... ... Яғни ... ... ... ... ... тарихи-философиялық тұрғыдан екшеп отырады, сол аңыз-
әңгімелерден күллі адам баласына ортақ адамшылық тамырларды тауып ... ... ... ... күннің жарық сәулесін түсіреді. Жазушы
қазіргі кездің балаларына аңыздардың көп ... ... ... ... тоқтала кетуді жөн көреді.
«Бұл қайғылы аңызды қазіргі күнде Алтайда ескі көздер ғана білетін.
Кейінгі ... ... Олар ... ... ... ... олар ... алдында шудамен ойнап, ертегі тыңдап отырмайды қазір. ... ...... дайын қазір. Ал теледидарда қандай қызық ... көз ... кең ... ... ... ... Оған да
шүкірлік. Әйтпесе сәбилер қайтер еді?!» /16.12/ - деп ... ... ... ... айта ... Бала ... ... сезінуге
жетелейтін жазушылық шеберлік, стильдік өрнек осы болса ... Бұл ... ... дөп ... дәл ... оңтайлы жол ретінде жазушының
шығарма оқиғасын бірінші жақтан баяндатып, бала ... ... ... жатыр.
Ал, А.Алтай болса баланың ішкі жан ... ... ... ... ... ... ... ашуға тырысады.
Түс көру процесі - жалғыз А.Алтай туындысында ғана ... ... ... ... өзін-өзі ақтаған көркемдік-символдық қолданыстың
бірі. А.Алтай әсіресе, түсте өз ... өте көп және зор ... ... ... ... Ал түс – ... ... үздіксіз жүріп жатқан прцестің бір сәтін белгілейтін көркемдік
тәсілдің бірі. Қазақ прозасында түске ... мән ... одан ... ой, ... мәселе көтеру алпысыншы, жетпісінші жылдардан
басталып, қазіргі ... ... де ... күрделі рухани әлемін, ішкі сезімін тереңдеп талдап ... мән ... ... ... ішкі ... аналитикалық
психологизм, яки монолог, ішкі монолог, ой мен ... ... ... бейсаналы сәттегі түс көру, сандырақтау, елес, елестету т.б.
секілді ... ... ... динамикалық психологизмге жататын
мінездеу – сыртқы психологиялық қимыл көріністері, бейвербалды ишараттар,
портрет, пейзаж, заттық ... ... ... т.б. /6,83/ - деп ... ... зертеушісі Г.Пірәлиева. А.Алтайдың бұл повесінде
психологиялық бейнелеу құралдарының бірі – түс көру ... де ... көру ... кейіпкердің ішкі жан әлеміне тереңдей еніп, оның ойлау
жүйесінің ерекшелігін айқындайтын психологиялық бейнелеу құралы ... ... бір ... ... тоқталып, ондағы оқиғаны, тіпті
табиғатты ... ... ... ... ... ... та,
А.Алтай түсті жоруды мақсат етпеген. ... ... яғни ... ... ... ... өзіне қалдырады. Мәселен, баланың түсіне мән
берейік:
«Бала мен атасы көгілдір таулардың арасында қалыпты. Иә, ... ... ... көк түсті матамен тыстағандай көгілдір. Аспан ... ... ... ... рас. ... ... алдындағы көгілдір төбе
басында қан қызыл бөлтірік таутекедей секиіп тұр. Бұл «көзім ... ... па» деп ... ... ... сүртіп, қайта қарайды. Жоқ, шынымен
қызыл күшік.
- Ата, ... ... – деп ... ол ұшты-күйлі жоқ. Бала
таңырқай, жан-жағына қарады. ... ... ... ... ... бөгіп тұр: жер де, көк те, алтын күн мен ... ай жоқ. ... ... ... ... ... Жұдырықтай жүрегі көктемгі
қатқақта шапқан аттың тағалы тұяғындай тарсылдап зәресі ... Зар ... мен ... ... Қай жақ – ... қай жақ – ... ... Ауыл
қай маңда? Кеседей төңкерілген керең, көгілдір дүние. ... ... ... бар өлке бос ... ... өлке суық, жан шыдамас жалғыздық
жайлаған жапан. Есі шыққан бала ... ... ... төбеге ерексіз қарады.
Көзінде моншақтаған жас. Шымқай көк төбе ... қос ... ... ... Мына дүбірсіз дүлей дүниеден олар да бейхабар сияқты. Құдай-ау, ... ... емес пе еді? ... ... қос ... Мұны ... шақырғандай. Біздің артымыздан ер дейтін іспетті. Бұл көзінен
жасы сорғалай төбеге қарай жүгірді. Ағыл-тегіл аққан жас ... жуды ... ... ... де ... Табан асты әжесінің оюлай салған сырмағындай
жұп-жұмсақ, жып-жылы. Өзіне сәлден соң қанат ... ... ... ... ... ... төбе жеткізетін емес. Жақындаған сайын көгілдір дүниеге
сіңіп ... ... ... ... де ... ... кетті. Таулар
жылан жалағандай жоқ болып, төңірек ... ... ... Бала тоқтап
қалыпты. Қос бөлтірік те ғайып болған. Қайда тастап кетті олар мұны?.. Бұл
бала ғой! ... ... ... ... жаны ... ... үрей ... бола ма? Тек соқыр тұман – билік құрған»/16.8/.
Бұл түс әңгіменің идеялық қазығы болумен қатар кейіпкердің ... шын ... ішкі ... ... ... ... адам жанының болмысын ашудағы ролі өте зор. ... да ... түсі ... дәл ... жолаушылап келе жатқанда атасы көз жұмады ... ... бала өзін ... қалғандай сезінеді.
Повесте түс көркемдік қызметте атқарып тұр. Яғни автор түсті
шығарманың басында астарлы ой ... ... ... ... ... ... ... сөйлеген сөзін қорыққан, ... ... ... түс ... ... анық береді. Автор
түстің арманнан, қиялдан туындайтынында ескертіп отырады. Повесте ... мен түсі ... ... әсер ... «Түс – ... бүкіл шығарманың
идеясын, сюжеттік – композициялық, көркемдік тұтастығын құраудағы ең ... ... ... ... Түс ... болмыс-бітімін, ішкі ой
иірімдерінің құпия қалтарыстарының психологиялық, сезімдік ... ... ... қоса атқарады» /6,88/.
Түс – біздің көркем әдебиетімізде күні кеше ғана ... ... ... болып қолданылған жоқ. Оның түптамыры – тереңде, сонау
халық болып қалыптасып, ой-мұңы, ... ... ... келген
қадам заманда-ақ, жыршы-жыраулар, ақын-шешенднр оны дастандарға, әсіресе
батырлық («Қобыланды», ... «Ер ... т.б.) ... мен лиро-
эпостық жырларға («Қыз Жібек», «Ләйлі-Мәжнүн», «Еңлік-Кебек» т.б.) ... ... ... өздерінің айтар ойларын айшықтау үшін пайдаланған.
Шынында да түс көру ... ... ... ... ... Әрі қазақ
халқында өзінің болмыс-бітіміне лайық түс жорудың дәстүрі де ... Күні ... ... түс көру мен түс жору ... ... кез келген жанрында әбден қалыптасқан көркемдік тәсіл
ретінде ... ... ... адам бар ... ... және еркіңнен тыс
болатын психологиялық құбылыстардың болуы заңды. Ал, түс адамның шындықты
санамен бейнелеуіне тікелей қатыспайтын психологиялық қүбылыс.
Кейіпкерлердің ... ... ішкі ... ... ... ... тән қасиет. Оның ең бір үздік
үлгісі де осы «Қызыл бөлтірік» ... ... ... прозасында өз шығармашылығымен көп нәрсе айта
білген А.Алтай әр ... ... тән ... ... Олардың кейіпкерлері тап болған психологиялық жағдайын ... де ... ... ... ... ішкі ... бой ұрады да, өмір құбылыстарына байсалды ой парасат көзімен
қарауға ... ... мен ... ... ... ... түсінуге көмектеседі.
ІІ ТАРАУ
Лиризм және мінез
Мінез – адамның ішкі болмысы, белгілі ... ... ... құлқы, барлық психологиялық ерекшеліктерінің жинытығы. Авторлық
мінездеме дегеніміз біздің түсінуімізше автордың төл ... ... ... ... анықтамасы. Мінез жоқ жерде, Л.И.Тимофеевше
айтсақ, ақиқатты «адамдандыру» мүмкін емес. Ал біз ... ... тек ... ... ғана ... ... ... өз
шығармасында «өндірістік процестерді суреттеудің тасасынан болар – ... ... кері ... ... емес ... қанды көркем
образдар жасағысы келген суреткер бар шеберлігін өмір шындығын ... адам ... ... ... ... үшін ... қиын ... жаны мен жүрегіндегі көзге ілінбес көп иірімдерді» (Гоголь) ... және ... ... тілі – бір ... ... тіл. Сол тілсіз сезімге
тіл бітіргендей, ... ... ... ішкі ... ... ... ... - суреткерден қаншылық нәзіктікті, ... ... ... ... ... ... ... бір тармағы болғандықтан, көркем
көркем туындыдағы авторлық мінездемелердің орны бөлек. Әдебиет сабағында
осы ... ... ... аудару қажет, - дейді ғалым Б.Майтанов /13. 8./
А.Г. Цейтлиннің зерттеуіне қарағанда, ... ...... ... – Жорж ... ... келмеген нәрсе де,
Писемскийдің ең осал жері. Пушкин Вольтерді «алпыс жыл ... ... ... ... жоқ, оңды – солды лепірген құр сөз ғана бар» деп ажуалаған. ... ... ... Ал Лев ... үшін «ең ... ... – адамның жан
тіршілігі». Сондықтан ол «Соғыс пен бейбітшілікті» жазу ... ... ... алдын ала жан – жақты «мінездеме» ... ... ... ... ... ... Қызық жері - әр кейіпкердің
мінез – құлқындағы алты ... ... ... ... ... ... семьялық) ерекшелікке баса назар аударған. Мінездеу, жанама ... тән ... ... ... ... адамның өз сөзін (монолог)
немесе өзгемен сөйлесуін (диалог) келтіру – осылардың бәрі жеке – ... ...... ... жоқ дара ... ... нәрселер емес.
Керісінше, бірін – бірі толықтырып, бірінен – бірі ... ...... ... ... ... бірліксіз бұлар адам мінезін де,
тұлғасында жасай ... ... еді. Бұл – ... ... ... «Сөз ... кітабында берілген анықтама. ( 1. 95 )
Жазушы өз ... ... жеке – дара ... оның ... ... суреттеп, оған өзінің авторлық ... ... ... еді, бұл ... кім екенін, қандай мінез – ... ... ... ... ... ... ... тасқа таңбалағандай білдік
те алдық.
Қазақ әңгіме-повестеріндегі ерекше назар ... ... ... бірі – осы мінез мәселесі. Өйткені, көркем шығарма, оның ішінде
әңгіме жанры да өмір ... ... ... ... ... ... жағынан
негізсіз етіп алмай, белгілі бір жайды белгілі бір қоғамдық-әлеуметтік орта
шындығына сай, ... ... ... алып ... ... ... жоқ
жерде тарихи оқиға, әлеуметтік ... ... ... де, ... ... оның ... ашылмаған жерде мінез жоқ.
Лирикалық проза көркемдік ағым ... ... ... ... ... ... деп, авторлық позиция роайында бейнелеу
принципі ... ... ... ... ... ... ... стильдік құбылыс, мазмұндық-құрылымдық аяда компонент
есебінде танып-қабылдауға болатын тәрізді.
Бүгінгі қазақ әңгімелерін барлағанда байқалатын тағы бір ... ... өз ... ... ... кетпей, олардың
ішкі жан-дүниесіне зер сала бастағандары, ... ... ... ... алып ... ден ... ... бұл басқа
жанрларға қарағанда шағын әңгімеде кейіпкердің бүкіл рухани әлемін ашып
тастау әлдеқайда ... ... ... ... ... ... жанрында кейіпкер психологиясын терең де толымды ашу мүмкіндігі
повесть-романға қарағанда әлдеқайда шектеулі. ... ... ... де жоқ ... ... ... “Жәрдемші”
әңгімесінің өзегі – бас ... ... өз ... қамшы жұмсап,
орнынан босауы, содан байырғы әріптесі Алдашбекке жәрдемшілікке келуі. Бұл
жерде ... ... ... – екі түрлі жағдайда суреттелетін Қабылдың
мінезіндегі өзгеріс, Қабыл психологиясындағы ... ... ескі ... азап шеккен Қабылдың қайшыласқан
сезімдері, асып-тасыған көңілінің сабасына түсуі, рухани ... ... Бұл ... қабыл психологиясы бір күйден екінші
күйге ауысып, құбылып отыруымен ... ... екі ... ... тапқанына риза бас шопанның алғашқы ойы: “баяғының құл жұмсаған
байлары да осындай рахат көре алды ма? Жоқ па?... Әй, дәл ... ... ... ... бола ... ... бе? Кітаптардан оқып жүрміз
ғой... ... ... ... - деп ... ... ... ... түскен
кездегі ойы: “Ол болғанда қолтығымнан демеп ... ... ... жинап, ердің басына өзі ... ... ... ... ... ... ... бұл психологиясы, бұдан кейінгі жүріс-
тұрысы, ірі-ірі шыға бастаған сөздері, өрісте өзі ... бас ... ... ... Сырдың суы сирағынан келтірмейтін әңгімесі,
ферма меңгерушісі мен совхоз директорын құйысқанына ... ... ... ... ... ... юмормен, ұтымды диологтармен
берілген. Ал мұндайда ... ... ала ... оның ... ... ... әңгіменің аяғы бір пәлеге ұшырап жүрмесе етті”
дегендей түсі қашып отырады“, - деп суреттейді. ... ... ... ... жуас жан ... ... ... жөніндегі әңгімеден
тартыншақтап, сақтанып отырғандығын, яғни мінездеріндегі ерекшеліктерді
аңғарамыз.
Осылайша әңгіме ... ... ... мен ... ерекшеліктері нақтылы ситуациядан, сыртқы жағдайдан туындап жатады.
Олардың рухани дүниесіндегі ... ... ... ... қиял ... байланыса келіп, бірін-бірі ... ... ... ... ... ... ... жеткізетін әдемі өрнек
құрайды. Тіпті осындағы ... ... ... өрлеуді көрсету
үстінде бүгінгі әдеби шығармамызда көп ... ...... ... бұл әңгіменің табысы. Мұның өзі ... тек ауыз ... ғана ... ... ... де
шығармашылықпен пайдалана білгендігінің нәтижесі.
“Қабыл Алдашбектің қолынан жетелеген күйі зорланғандай етіп, ... ... ... ... өтіп, америкаға апарады. “Қабылжан-ау,
Америка менің не ... ... ... дегенін тыңдамайды. Және білмейтіні
жоқ. “анау Ақ үй, мынау Көк үй” деп жағалап көрсете жүріп, ... ... ... пәле осы ... ... біліп қой” дегендей сол үйге
қарай Қабыл саусағын шошайтып тұрып алады.
...Қайтарда тағы да әлгі ... ... ... кешіп өтіп, Египет
пен Израильдің жеріне соғып, Ирак пен Иранның шекарасына келеді. ... бір ... ... ... ... Ирак ... жайып тұрып, оларды
мүсіркегендей “Ау, мына бейбақтарға не жоқ” дейді.
Мұнда ауыз әдебиетіндегі үлгі сол ... ... ... ... сапалық өзгешелік бар. Эпостық жырда құтан мен Қарабай,
құлан мен бұлан, алты ... жер ... тиек ... бұл әңгімеде
метеориттер, астероидтер, галактика, Мұхат, Ақ үй, ЦРУ, Египет пен израиль,
Иран мен Ирак секілді ... ... тән ... ... /20.15/.
Қазіргі таңда жазушы Тынымбай Нұрмағамбетовтің қазақ әдебиетінде ... төл ... бар. ... ... жеке дара бір ... болып отыр. Жазушы шығармаларының қай-қайсысы да үлкен жүк ... ... Атап ... “Қош бол, ата”, “Қарлығаштың ұясы”, “Он төрт
жасар жігіт”, ... ... ... арғы ... ... су” секілді
бірнеше повесть және “Қауын иісі”, “Әже”, “мазасыз ... ... ... ... ... ... ... қоныс”, “Әлі шалдың қыздары”,
“Сушы”, “Шашубай”, “Таңғы жауын”, “Жаздың қысқа ... ... ... мая ... т.б. ... ... дәлелі.
Т.Нұрмағамбетов шығармаларындағы туған жерге деген махаббат, еңбек
адамдарының толыққанды мүсіні, терең реализм мен ... ... ... ... ... характерлерді ашу – міне ... ... ... Ол - өз тақырыбы бар, айтары бар жазушы. Ол
өзінің ... бол, ... ... бастап концепциялы жазушы болып келеді. Ол
не концепция. Ол – ... ... ... ... ... еңбек
адамдарының ұлылығын жырлау. Сол себепті де оның кейіпкерлері – пәк, таза
ойлы жеткіншек, басына тағдыр тауқыметі ... жол ... ... бала
Көктембай (“Қош бол, ата”), Шорман(“қарлығаштың ұясы”, Елжан ... ... Бала ... ... ... ... жер топырағына тәу етіп, ел
дәстүрін жалғастырып, адамгершілік ар, ... үшін бас ... ... ... ... бол, ... ... – (“Қауын исі”), Қамқа кемпір (“жүрек
жылуы”), тағы басқалары. Т.Нұрмағамбетовтың ту етіп ...... жер ... ... ... ... бұл мен ғой, Көктембаймын. Саған бүгін кімдердің
келгенін білесің бе? Толасбай, Шодыр көкем... қабылдама, олардың құранын,
ата, қабылдама... Тыңдама... ... ... мені ... ... ... мен оларды жек көремін. Бәрін де.. Шодыр өз тайқыларымды ... ... Мен әлі ... оған ... ... ... үй соғу ... дегенін естідің бе? Мен
естідім, керегі жоқ. Керегі жоқ, күмбездеген үйінің. Мына ... ... таза ... ... ... ... атасы моласының басында отырған бала Көктембай
үлкендердің ... ... Осы ... өз ... де аяп отырған жоқ.
Қадірлері – туған жердің тап-таза, жұп-жұмсақ ... ... ой, ... ...... ... ... болған. “Қарлығаштың ұясы”, “Үшінші кластың ... ... ... арғы ... ... ... ... су”, “Бойтұмар”
повестерінде де, жазушының барлық әңгімелерінде де ... ... ... ... жер. ... ... күн туса да, Тынымбай Нүрмағамбетов
кейіпкерлері туған жерден кетпейді, ... ... ... /18.94/.
Т.Нұрмағамбетовтың қарапайым бала, жігіт-қыз, егде-ересек, шал-кемпір
кейіпкерлерінің бәрі дерлік – дара, дана адамдар. Халықтың қалың ... ... ... ... жаралған типтік тұлғалар. Қазақы, халықтық
хараетерлер.
Жазушының көрнекті шығармасының бірі – “Тұнық су ” ... ... ... – бала ... суық ... ... Салияны, сұлу
астананы тастап, Мұңсызбай ауылына келуінде де ... Ол ... ... ... ... табиғат-ананы сүюге баулитындығында. Ол туған жердің
табиғатын тамаша ... ... ... ... ... ... эпизоды, детальдары, пейзаждары, диалог, монологтары
Т.Нұрмағамбетовтың қарапайым, кішкентай нәрселер арқылы ... ... ... ... ... ... әлеуметтік ірі, күрделі ойлар
айта білгендігіне дәлел.
Бір қызығы – “Қош бол, ... ... су” ... ... кейіпкері
балалар болса, “Бойтұмар” повесінің басты кейіпкерлері – ересектер, орта
жастағы ... ... өзі де ... ... бір ... ... байқатса керек.
Т.Нұрмағамбетовтың “Қарлығаштың ұясы” ... ... ... тәсіл ретінде пайдаланса, кейінгі шығармаларында мұндай әдіс-
амалдарды, әдебиетте бұрыннан бар, пайдаланылған үлгілерді қолдану ... ... таза ... психологиялық зерттеу алдыға шықса,
“Тұнық суда” тағдыр тартысы, драматизмі қоюланып, ащы да ауыр ... ... ... ... ... – қаршадай баланы тығырыққа тіреген. Оның
табиғатты ая-ауқым ретінде суреттеу, ... ... ... ... ашы ... шығарманың шынайылығы, шымырлығы арта
түсетіні түсінікті /18.91/.
“ Түкпірдегі ауыл” – ... ... ... ... да бұлшық еттей
түйілген шымыр шығарма. Онда дәстүрлі тартыс, ... ... ... емес. Шағын ауылдың төрт түрлі аптал азаматын алу арқылы ... ... ... алға ... Повесть керағар да қызықты, қатпарлы ... ... ... ... бригадир, ауыл бас көтерері Әлібек, қырсық, бірақ ер, мәрт
мінезді жігіт Қиғашбек, ерке ақылды, ... ... ... ауыл ... жұлыны мен даналығы тектес Тәукебай қарт ... ... ... ғана ... ... кешелі-бүгінді қазақ
прозасындағы тың, тосын, ... ... ... соны ... ... ... ... шығармаларынан Б.Майлинге еліктеуді, Шыңғыс Айтматов
әсерін көрсек, кейінгі туындыларынан Тынымбай Нұрмағамбетовтың ...... ... атты ... ... көрсетсе керек. “Ең парасатты проза, - дәл және ... ... - деп ... ... ... ... ... көтерер жүгі үлкен бір жанрына айналып отыр. Жыл сайын ... ... ... беттерінде көптеген әңгімелер жарияланып
келеді. Мәселен, Тынымбай Нұрмағамбетовтың “Тұнық су” атты ... ... ... ... ... жазушы түсіндіруге, ұзақ-сонар
баяндауға ден қойып кетпеуге, кейіпкер мінез-құлқын, ... ... ... тіл арқылы жеткізуге құмар. Кейіпкерлер табиғатын олардың
өз сөздері арқылы танытады. Характер мен орта ... де ... ... ... қарағайдай қатқан қырсық шал базарға барысымен
ол мінезімен қоштасады. ... ... рет кеп ... кемпір-шалдың
“нарық” дегенді білмей дағдарулары да қызық. Қамқа кемпір сатып алушыларға:
“Шырағым, өзің ... ... ... тұр. Сол ойыңдағыны берсеңші” десе,
Қаратемір қартттың ... мен ғой, ... ... ... деп емес, бұл
жұрт менің тілімді тапсын” деп тұруы, тәкаппарсынуы әрі табиғи әрі күлкілі.
Осы сөйлемдерден-ақ, олардың ... елес ... ... ... ... детальдар арқылы да таныта алған.
Адам образын жасау – көркем шығармаға қойылар негізгі талап екендігі
белгілі. ... жоқ ... ... жоқ. Ал адам ... туындыда
өмір тынысы, тіршілік ағымы бар деп айта ... ... ... ... ... ... ... табиғатын танытуға ғана емес,
өмірлік материалдың, оқиға-әрекеттің ой саларлық қырларына көбірек үңілуін
де айту ... ... ... ... ебі жоқ ... қарттарды алдап,
жер соқтырар жантасқа байланысты ситуациялар ... ... Ал, ... ... ... келген балалы әйелге жаны ашып, ... ... ... бергеніне де сенесіз. Өйткені, бұл автордың қисынсыз, күшпен
қиыстырғаны емес, характерлердің бойына сиымды,. ... шақ ... де, ... ... ... ... қуыс-қуысына кей-кейде негізсіз көп үңіліп, әңгіменің әлеуметтік
салмағын жеңілдетіп алатын тұстары да бар. ... ауыл ... ... деп ... тіл ... ... де көңілге қона ... ... ... ... он ... ... бар ... аузына
“деректеріміз” деп сөз салуы сенімсіздеу. Мұндай сөздерді бұзып ... ... ... ... ал ... ... әрі аудан орталығында тұратын
бүгінгі жастардың сөзді бұлайша бұзып сөйлеуі ерсі секілді.
П.Пикассоның “И среди людей больше ... чем ... ... ... жаны бар. Бәлкім сондықтан да төл ... ... ... ... ... шаш ... Көбі ... ұқсас. Ұлт мінезі ғой деп ақтап та ... ... еді, ... ... ... ... ... Адам жұмбақ, өнер
жұмбақ, ендеше жан сезіміңді қозғар, ой-санаңа түрткі ... ... ... ... ... ұлттық рух
Осындай ізденімпаздықты, жанкештілікті Қуандық ... ... ... ... хақ. ... ... ... осындай қасиеттерінен табасыз. Хикаяттары, әңгіме-повесттерінің
кейіпкерлері ... тән ... тым ... ... ... өз ... беделді, алдыңғы саптағы адамдардан бөлектеу. Мүлдем
ондай емес деу ... ... ... ... ... ... бірі “Алтын жылды армандарым” (1999ж.) әкесі жоқ, шешесі бар
шала ... ... ... ... ... Ш.Айтматовтың “Ақ
кемесіндегі” баланы еске түсірердей болғанымен, ішкі психологиялық болмыс-
бітімі, тағдыр-талайы ерек. ... ... ... жазушының өзегіндегі ащы
жалын дәл осы туындысында лаулаған ... ... ... ... ... ... ... кесапат-қиянатын, иман-сауптың тоза бастағыны, оның
үстіне қаламгердің өз өмірбаяны бедерленген тұсын ... ... ... жаны мен жалыны өн бойыңызды екіұдай күйге бөлейді /21.10/
Мінез – ... ішкі ... ... ... жағдай
қалыптастырған қоғамдық құлқы, барлық психологиялық ерекшеліктерінің
жиынтығы ... ... ... , ... ... ... болмысы қазіргі қоғамдағы күнделікті кездестіріп жүрген адамдар
десек те болады. Жазушы ... ... ...... сұрыптай
отырып, рухани – психологиялық табиғаттын аша түседі.
Қосағынан 25 ... ... ... ... ... ... ... Темірханның шешесі Насиха мен Жапардың жеті түнде төсектегі күбір-
сыбырын құлағы ... ... ... ... кетті. “Апам осы кісіге тисе ғой. ... ... жоқ, ... жоқ, неге өзі ... ... жеңгесін алмайды
екен. Қайныағасына қосылып, жатысы анау”
Он жасар Тәңірханның туған шешесі туралы ойы. Сенесіз бе? Анайы ... ... ... ... ... ішкі ... ... көрейік. Өмір.
Туған әке мейірімін көрмеген, бір ... ... ... ... ... ... он жасар Тәңірханның кеудесі толған
қайрауықтың ащы үніндей ызылы шер. ... шер. ... ... ... осы күй бала ... ерте ... Әдебиетімізде ауылдағы адамдар
тағдырын ... дәл ... ... ... Қ.Түменбайға
дейінгілер де білді, көрді. ... ... жаза ... ... ... ... еді. ... жүгінсек, қанша жерден ащы
болса да, жазушы шындықты оқырманға тура айтуы керек
Қ.Түменбайдың ... ... ... ... ... ... ... көзіне тура қараған батылдық.
Хикаяттағы бас кейіпкер шерлі ғана емес. ... ... ... ... ... ... ... көкірегі қарс айрылса ... ... ... ... ... Шерхан “желтоқсан көтерілісіне”
қатысып, түрмеге ... ... ... ... ... ... Атасы
Жүзжасардың басына барғанда: “Ата, батаңызды беріңіз”, - деп ... Біз ... ... ... ... кір келтірмейміз.Біз
емес, біздің қолымызда не тұр, уақыт, заман ғой кірлетіп жүрген. Енді бәрі
дұрыс болар /21.16/
Сіз ... ... ... ата! Сөйтіп, ұрпағыңызды құтқарып
қалыңыз. Шерхан оқуды бітіріп, агроном болып, ... ... ... ... ... ... әулеттің атын тазартып, ауылдың атын
әлемге паш етемін деп жүр ғой”/22.42/. Он ... бала ... ... ... ... тұр. ... көз жасы жанын есейтіп жіберген.
Иланасыз.
Көркем әдебиет атаулының өзегі – рух дертін көрсету. ... пен ... ... ... ... ... ... қалай сүзуінде. Қ.Түменбай
прозасы мен ... тұла ... ... мен ... – адам рухы.
ТӘН-ЖАН-РУХ”. Ана құрсағында таза жетілген мен ... ... ... етіп ... ... екі періштенің – Қалиман мен ӨҚатиманың жазуы.
Оны қадағалайтын жазушы, суреткер. Қ.Түменбайдың ... ... ... ... ... әңгімесі – “Адам”. Қазақстан Компартиясы Орталық
комитеті осы әңгімесі үшін шақырып ... ... ... ... ... ... ... етіп көрсетті”. Әңгімені әркім әр қырынан тұщынуы заңды
еді. әсіресе, сол тұсиағы ... ... ... ... ... ... тиіп, тікендей қадалғанг. Ауған соғысында дұшпандар екі аяқ, ... ... ... ... бөренедей тастап кеткен офицер жігіттің достан
да дұшпаннан да көңілі қалып, көрген қорлығы жан түршіктіреді.
Адам неге ... ... ... ... рух ... ... ... офицер Арарат Кайранасов әскери училищені бітіріп, қызыл диплом алды.
Мәскеу округінде взвод командирі болды. ... ... өзі ... ... ... ... маған. Орден керек болды. Олар пәле. Тау, тас – бәрі
өздерінікі, бәрінің тілін ... Біз ше, ... ... таумен де,
таспен де табыса алмай ақырында, өзіміз сорлаймыз. Кім ... ... ... осы ... ... - ... кейіпкер дұшпандар тұтқынында
өзін-өзі жұлып жеп. Дәл осы ... жаны мен тәні ... ... ... ... ... ... күйіп бара жатты. Сонда ғана дүние жалған екенін,
өзі құдайдай сенген Отанының саяси билігі үшін бұл бар ... адам ... ... жай ғана ... ... жай ғана зат ... сезді. Туған Отанының
ең үлкен марапаты, көргшен жақсылығы – орден, темір екен. Адамның адамдық
қадір-қасиеті биік ... ... ... ... ... ... ... шыққан құрыштай денесі жары үшін де түк емес. Теріс
айналып, қайырылмай кетті. Тоталитарлық идеология қанына сіңген, “Отаным”
деп ... ... ... ... ... күлі көкке ұшты” ...жылтыр үстел
үстінде жатқан Надямен ... ... сот ... ... сәтте басын
көтерместен еліміздің кң ... ... ... ... ... бөлігіне ауыз салғанда күректей ... тіс ... ... ... тиді /22.264/.
“Ол ең болмаса жалғыз қолы болмағанына өкінді. Қолы болғанда жүрек
тұсында салбыраған темірді жұлып алып, ... ... ... лақтырсам
деп армандап отыр. Тағы да басын төмен иді, отыз екі тіс қарш-қарш ... ... ... ... А-а-а-й!
Мүгедек жігіттің адамдық рухы күйреді. Сол сәттен-ақ, ... ... ... бас көтеріп, лап қойды. Кәді мгі ет пен сүйектен жаралған
пенде емес пе?
“ – Маған орден керек емес, әйел керек, ... ... ... баласының өзегіне у төккен ... ... қарс ... ... да мына ... күдер үзіп:
“ – Ұлым, тілегіңді мен орындасам қайтеді”, - деуден басқа ... мен ... ... Қуандық “өтіріктің балын жалап, тірі жүргенше,
шындықтың уын ішіп өлген артық” (Б.Момышұлы) деп ... ... ... сол сұрқай күйінде берді.
Қуандық Түменбай бұл туындысын дүнеден озып бара жатқан Кеңес заманының
сұп-суық темірдей жүйесіне әдейі ... ... ... ... ... ... салып, аяғы жоқ, қолы жоқ. Арараттың қасына сүйген қызы
Надеждасын күндіз-түні отырғызып, ... үшін ... ... ... ... ... ... мәңгілік, сен үшін бәрін де тәрк етемін”
дегізіп, табындырып, қаһарман етіп қоюына ... еді. ... ... ... асып ... ... ... жуық асығы алшысынан ... ... ... ... ... ... ... санаға осылайша ши
жүгіртіп көрді.
Жазушы хикаяттары мен әңгімелерінде өз заманының құлқын, ... ... ... ... ... де, басты ерекшелігі – көз
қиығын, көңіл-күйін артөқан, ... ... ... босататын – адамның
рухы. Осы орайда жазушының “Жігіттің көктөбесі”, (Жазушы,1995) жинағындағы
“Ұры” хикаяты – ... ... ... да сүбелі, қазақы тірлік-
тыныстық, сана-сезімнің, тағдыр-талайының иісі аңқып ... ... ... ... ... басқандай сомдалған кәдімгі қазақ ауылының
адамдары – ұры Ұлтарақ, ... ... ... ... ... төрткүл
дүниенің бар жаңалығын іліп тастап” жатқан соғыс ардагері ... ... ... несібесін ұрлықпен теріп жеп, жетім-жесір, шал-кемпір демей,
жолына кездескеннің азын-аулақ ырыздығын аузынан ... жеп, зар ... ... ақыр соңы ұрлық пиғыл жолында тоққа түсіп өледі. Тіпті бүкір кемпір
Алтынайдың ұлы ... ... ... ... ... ... қайтыс болып,
қасірет тартып жүргенде жан сақтап отырған жалғаз ала бауыр ... ... ... ... ... есіңнен кетпейтіні – осы екі кейіпкердің жан-
дүниесі, мінезі, іс-әрекеті. Алтынай осы күнге дейін ... ... ... ... бар, ... тақсіретін көрсе де, иманын жоғалтпаған кемпір.
Кемпір болғанда да, бүкіл саналы тірлігін сараптап, ... ... ... ... атаулыға қарсы тұрар арлы адамдардың
бар екенін ұғындырып өткен адам. “Құдай да зымияндардың ... ... ... - ... ... кемппір. Осы бір ауыз сөз ... ... ... ... ащы ... Рух ... ... “тірілермен
түсінесе алмай, өлілермен тілдесіп жүрген жағдайым бар. “Таза адамдар ... ... ... Ал сен ... ... ... ... Өйткені, сен
таза адамсыңі. Жер бетінде сен сияқтылардың жүруәі қиын” (Алтынай кемпірдің
монологы.) Қ.Түменбайдың ... ... ... ... ... ХХ ... соңы мен ХХІ ғасыр басындағы замана табы-тынысы бар.
Қысқасы, ... адам ... ... ... ... көп және әр ... ... – ақ, жазушы шын мәніндегі шебер,
зергер болуы шарт, сонда ол қолданған әрбір амал адам ... ... ... ... ... ішкі бітімімен қатар сырт келбетін (портретін)
де осы тұрғыдан ... жөн. ... ...... емес. Оқырман
өзі оқыған белгілі бір көркем шығармадағы геройлардың мінезін біліп, сөзін
ести тұра сырт ... ... ... де ... келеді. Портрет тәсілі
осыдан ... ... ... ... көз алдымызға кескін өнеріндегі
(живописьтегі) портрет елестейді. Бұл – ... ... ... ... ... - ... қозғалмайтыны, қашан көрсек те бір
қалыпта ғана тұратыны белгілі. Ал сөз өнеріндегі портрет бұлай емес, ол ... ... ... ... ... ... қозғалатын жанды келбет, тірі
кескін. (1. 110 ) Міне, біз көркем туындыны талдау, ондағы кездесетін өнер
адам тұлғасын сомдау ... ... ... әдіс – ... ... ... пәнінің негізгі предметі – адам болғандықтан, оның сыртқы
дүниемен ... ... ... адамгершілік сапасы және
басқа да қасиеттерін бейнелеп көрсетудің сан ғасырлық тәжірибесі бар. ... ... алға ... ... өзгерген сайын танымы қиын жаратылыс – ... жаңа ... ... ... жаңа көзқарастар туады.
Қоғамды жасақтаушы адам тұлғасын, оның ішкі ... ой ... ... ... зерттеп қана қоймай, жеке тұлғаның жан-жақты
қалыптасуына, ... ... ... жинақтауға ықпал ететінімен
ерекшелетіні рас.
Адам – қоғамдық та, рухани да құбылыс. Қоғамның дамуындағы өзгерістер
адам санасына ... ... ... Сол ... адамның қоғамдық қыры мен
индивид ретіндегі жеке ... ... ... ... жеке ... ... жататын мінездік ерекшеліктер, ішкі қайшылықтар
өміріндегі кейбір ... ... ... ... ... ... өзі мұрат еткен идеяны жеткізуге тырысады. Сондықтан да
кейіпкер бойындағы авторға тән кейбір ... ... ... ... ... ішкі ... ... сезініп, бағалап, жүйелеп,
типтендіріп алып сомдайды. Адам табиғатына уақыт ағымы мен қоғамдығы ... ... ... ... ... ... ... қоғам аясында жеке тіршілік ете бастайды.
Жұмысымыздың негізгі арқауы ретінде қарастырылған ... ... ... Қ.Түменбай шығармаларында жекелеген
адамдар тағдыры суреттелініп, бүкіл әлеуметтік ... ... ... даму ... ... ... болмысына философиялық тұрғыда
талдаулар ... ... үшін ... ... ... те ... әрі ... күрделі құбылыстарды аша отырып, характер логикасына сай
келетін шешімдер табу ... ... бірі ... ... ... ... ғана жан – жақты ашылады. Сонымен ... ... бір ... кейіпкер саны екіден аса қоймайды, сондай – ақ,
алдымен монологқа құрылады да диалогқа ұласатынын ... ... ... ... ... үшін ... қандай қызмет атқарса,
диалогтың да идеялық – көркемдік орны сондай үлкендігіне көз ... ...... ... бір ... сезім – күйлерін тапқыр әрі
ұтымды, қысқа да мағыналы бейнелеуде ... ... ... екендігіне мән
бердік. Жұмысымыздың екінші тарауында:
Аталған ... ... ... ... жан
әлемінде жиі болатын күйзеліс, психологиялық қиналысты беру ерекшеліктерін,
сол сәтті дәл де ... ... ... ... ... ... қарастырдық. Сонымен бірге көркем әдебиеттегі психологизм, оның
көркемдік бейнелеу тәсілдері, ішкі монолог, ой ... ... ... ... (ымдау) ишара түс көру т.б. бұлардың бәрі ішкі монологтың
элементтері даралық сипатқа ие ... ... ... өзіндік өсу
заңдылығымен дамуын біз қазіргі қазақ прозасынанда байқай аламыз. Аталмыш
авторлардың ... ... бір ... ... ішкі ой ... ... мән ... Сондай-ақ, жазушы әңгіме -
повестерінде түс көру тәсілін ... ішкі жан ... ... ... ... ... ерекшелігін айқындайтын психологиялық бейнелеу құралы
ретінде қолданатындығын мысал арқылы дәлелдеп отырдық.
Характерология жалпы ... бір ... ... ... ... ... мінездемелердің орны бөлек. Әдебиет сабағында
осы мәселеге арнайы көңіл аудару қажет, - дейді ғалым ... ( 13. ...... ішкі ... ... ... жағдай қалыптастырған
қоғамдық құлқы, барлық психологиялық ерекшеліктерінің жинытығы. Авторлық
мінездеме дегеніміз ... ... ... төл ... ... кейіпкерлерге берген анықтамасы. Мінез жоқ жерде, Л.И.Тимофеевше
айтсақ, ... ... ... ... Ал біз әдебиетте ... тек ... ... ғана танитынымыз белгілі. Сондықтан өз
шығармасында «өндірістік процестерді суреттеудің тасасынан болар – ... ... кері ... ... емес ... ... ... жасағысы келген суреткер бар шеберлігін өмір шындығын жинақтаумен
қатар адам мінезін даралауға ... ... үшін ... қиын ... жаны мен ... көзге ілінбес көп иірімдерді» (Гоголь) табу,
тану және ... ... тілі – бір ... ... тіл. Сол ... ... ... қағаз бетін адамның ішкі күйінің суретіне, ... ... - ... ... ... шеберлікті қажет
ететіні түсінікті болуға тиіс.
А.Г. Цейтлиннің зерттеуне қарағанда, адамның мінезін – сезім
«иірімдерін» ... – Жорж ... ... ... ... ... ең осал жері. Пушкин Вольтерді «алпыс жыл жазса адамында жібі
түзу мінез жоқ, оңды – солды лепірген құр сөз ғана бар» деп ... ... ... ... Ал Лев ... үшін «ең ... ... – адамның жан
тіршілігі». Сондықтан ол «Соғыс пен ... жазу ... ... әрқайсысына алдын ала жан – жақты «мінездеме» ... ... ... паспорт» толтырып отырған. Қызық жері - әр кейіпкердің
мінез – ... алты ... ... ... махаббат, ақындық, парасат
және семьялық) ерекшелікке баса назар аударған. Мінездеу, ... ... тән ... сүйініш сезімдерді суреттеу, адамның өз сөзін (монолог)
немесе өзгемен сөйлесуін (диалог) келтіру – осылардың бәрі жеке – ... ...... қатысы жоқ дара мақсатты (самоцель) нәрселер емес.
Керісінше, бірін – бірі толықтырып, бірінен – бірі ... ...... жатқан дүниелер.. Мұндай бірліксіз бұлар адам мінезін ... ... ... ... еді. Бұл – академик, ғалым ... «Сөз ... ... ... ... ( 1. 95 )
Жазушы өз геройының қимылын жеке – дара алмай, оның ... ... ... оған ... ... ... (эстетикалық
бағасын) білдіріп еді, бұл геройдың кім екенін, қандай мінез – құлықтың
адамы екенін, қандай мінез ... ... ... тасқа таңбалағандай білдік
те алдық.
Қысқасы, әдебиеттегі адам образын ... ... ... көп және әр ... ... – ақ, ... шын мәніндегі шебер,
зергер болуы шарт, сонда ол қолданған әрбір амал адам образын ... ... ... ... ішкі ... ... сырт келбетін (портретін)
де осы тұрғыдан түсінгшен жөн. Әйтпесе, портретте – самоцель ... ... ... ... бір ... шығармадағы геройлардың мінезін біліп, сөзін
ести тұра сырт пішінін, кескін кейпін де ... ... ... тәсілі
осыдан туған. Портрет дегенде біздің көз алдымызға ... ... ... ... Бұл – ... ... портрет. Бұл
портреттің ерекшелігі - өзгермейтіні, қозғалмайтыны, қашан көрсек те ... ғана ... ... Ал сөз ... ... бұлай емес, ол –
бір қалыпта қатып тұрып қалмайтын, өзгеретін, қозғалатын ... ... ... (1. 110 )
Біө бүгінгі бітіру жұмысымызда қазіргі қазақ әңгіме-повестерін, оның
бүгінгі хал-ахуалын, өзіндік ерекшеліктері мен ... ... ... ... қазақ шағын прозасында жаңалықтар ... ол ... ... ... оның бір ... көрстсе де, бірегей
көрсетуімен, басқаша айтсақ, көркемдік-идеялық ... ... ... ... ... ... прозасы - өсу, толысу, даму үстіндегі
жанр. сөз еттік.
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... З. Сөз ... Алматы: Қазақ университеті, 1992 -350 бет.
2. Майтанов Б. Қазақ ... және ... ... ... ... -333 ... Базарбаев М. Замана тудырған әдебиет. – А: жазушы, 1991.
4. Тимофеев Л.И. Основы ... ... – М: ... ... ... Б. ... мен ... – А: Жазушы, 1991
6. Пірәлиева Г. Көркем прозадағы ... ... ... ... 2003 – 327 ... ... Б. ... рухани әлемі. – А: Жазушы, 1987. – 232б.
8. Ержанова Г. Қазіргі ... ... Фил. ... канд. дәрежесін
алу үшін дайындалған диссертациясы. Алматы, 1999 - 125 бет.
9. Қабдолов З. Жанр ... ... ... 1964 - 214 ... ... ... ... —Алматы: Ана тілі, 1998. – 321 бет.
11. Омаров Т. Әдебиет жайлы ойлар. - Алматы: Қазақ университеті, ... ... ... Т. О дүниенің қонағы. – Астана: елорда, 2001.
13. Ақшолақов Т. Шығарманың көркем айшықтарын таныту. —Алматы: Рауан,
1994. —224 ... ... Л. О ... ...... ... литература,
1977.
15. Асылбекұлы С. Қазіргі қазақ повестеріндегі заман шындығы. Филология
филология ғылымдарының кандидатығылыми атағын алу үшін ... ... 1997. 120 ... ... ... ... ... – Алматы: Жазушы, 1996.
17. Пірәлиева А. Ішкі монолог. - Алматы: 1995 – 170 ... ... 5- ... ... Жалын, 1984, 220 бет.
19. Нұрмағамбетов Т. Тұнық су. - ... ... ... ... Қ . ... ... желқайық. – А: жазушы, 1991.
21. Аязбеков Ж. Рух ... // ... ... ... Түменбай Қуандық. Көз . – А: Зерде, 1999.
Қосымша әдебиеттер:
1. Борев Ю. Художественные направления в ... ХХ ... ... ... ... Храпченко М. Мировозрение и творчество (Проблемы теории литературы.
Москва., 1958.
3. Бехер И. О ... и ... ... МГУ, 1981, ... ... Ю. ... ... Сов.Росс., 1981, 318стр.
5. Майтанов Б. Қазақ прозасындағы замандас бейнесі. Алматы: ... ... ... С. ... ... ... Ана ... 1991, 198б.
7. Серғалиев М. Сөз сарасы. ... ... 1989, ... Храпченко М. Горизонты художественного образа. Москва: 1982, ... ... Л. О ... ... ... Худлит. 1977, 433стр.
10. Тілепов Ж. Тарих және ... ... ... ... ... ... А. Казахская художественная проза. Поэтика, жанр, стиль.
Алматы: Ғылым, 1998, 398б.
12. Қаратаев М. ... және ... ... ... 1970, ... Әдібаев Х. Талант, талғам, тағдыр. Алматы: ... 1971. ... ... Л. ... в ... ... Сов. ... – 280 стр.
15. Гей Н. Время и пространство в ... ... ... 1975 – 232 ... ... З. ... және ... әдебиет. Қарағанды, ҚарМу, 1993
-215 бет.
17..Борев Ю. Методология анализа литературного ... ... 1988 -348 ... ... Г. ... қазақ әңгімесі (1980-1990). Филология
ғылымдарының кандидаттығын ғылыми ... алу үшін ... ... 1999 – 121 ... ... Т. ... Астана: Фолиант, 2004 – 124 бет.
20..Нағыметов А. ... ... және ... ... 1961 – 142 ... Қ. ... жєне заман шындығы. —Алматы: Қазақ
университеті, 2003. —185 бет.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 46 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ахмет Байтұрсынов - әдебиеттанушы12 бет
Берқайыр Аманшиннің шығармашылық ізденіс саласы188 бет
Бөкей Оралхан9 бет
Ж.аймауытов шығармашылығы. ғ.қарашев шығармашылығы. б.күлеев - лирик ақын. с.сейфуллин, і.жансүгіров, б.майлин шығармашылықтары26 бет
Оралхан Бөкей (1943-1993)19 бет
Әдеби жанрлар11 бет
Әдеби тек. эпос. лирика,драма13 бет
Әдеби тек.драма.эпос.лирика10 бет
Өлең бунақтарының таңдамалы және талғамалы орындары (А.Байтұрсыновтың "Әдебиет танытқыш" еңбегінің "Өлең ағындары" тарауы негізінде)4 бет
1950-1960 жылдардағы қазақ прозасындағы кейіпкер сомдау дәстүрі13 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь