Саяси мәдениет - әлеуметтік институт ретінде

КІРІСПЕ 3

1 САЯСИ МӘДЕНИЕТТІҢ ҚАЛЫПТАСУЫ СОЦИОЛОГИЯЛЫҚ
ЗЕРТТЕУ НЫСАНЫ РЕТІНДЕ 11

1.1 Қазіргі қоғамның саяси мәдениетін зерттеудің теориялық.
методологиялық принциптері 11
1.2 Саяси әлеуметтендіру нәтижесінде қоғамның саяси мәдениетін
қалыптастыру 27
1.3 Саяси мәдениеттің қоғамды модернизациялаудағы ықпалы 42

2 САЯСИ МӘДЕНИЕТТІҢ ЖАЛПЫӨРКЕНИЕТТІК ҚЫЗМЕТІ 61

2.1 Азаматтық қоғамды қалыптастыру және дамыту контекстіндегі саяси
мәдениет 61
2.2 Қоғамның азаматтық мәдениетін қалыптастыру жолдары 79
2.3 Қазақстандық қоғамның әлеуметтік.экономикалық дамуы
және рухани қайта жаңаруы үрдісіндегі саяси мәдениеттің
өзгеруі 101

ҚОРЫТЫНДЫ 123

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ 126

ҚОСЫМШАЛАР 133
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Диссертациялық жұмыс саяси мәдениеттің табиғаты мен өзіндік ерекшелігін әлеуметтік институт ретінде зерттеуге, сондай-ақ қазақстандық қоғамда нарықтық экономиканы қалыптастыру және дамыту, қоғамды демократияландыру жағдайын саяси мәдениет тарапынан социологиялық тұрғыдан сараптауға арналған.
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Саяси мәдениет күрделі әлеуметтік феномен ретінде қоғамдық құрылымның, оның ішінде адамдардың мінез-құлығы мен әр түрлі мемлекеттік ұйымдардың, сонымен бірге әлеуметтік институттардың қызметтеріне барлық жағынан тікелей немесе жанама түрде де әсер етеді. Саяси мәдениет ел азаматтарының ішкі және халықаралық саясатты, жекелеген және топтық саяси көшбасшыларды басқаратын саяси жүйе мен тәртіптерінің бағасын дұрыс түсінуге, адамның қоғамдық өмірдің саяси саласындағы өз орнын анықтауына мейлінше кең ауқымда көмектеседі. Саяси мәдениет білімі саяси хал-ахуалды болжау үшін қажетті көріністерді ашады.
Нақты саяси-басқару шешімдерін қабылдауда және оны жүзеге асыруда, саяси курстарды жете зерттеу процесінде саяси мәдениетті есепке алу ерекше маңызды. Аса қажетті жұмыстарды алдын ала қарастыруға, оларды мейлінше оңтайлы және тиімді жүзеге асыруды қамтамасыз етуге мүмкіндік беретін, қабылданатын саяси шешімдер, тұрғындардың қарым-қатынасына, демек олардың саяси мәдениет деңгейі мен жағдайына тікелей байланысты.
Саяси мәдениетті әлеуметтік институт ретінде социологиялық сараптау, саяси жүйенің тұрақтылығын нығайтудың әлеуметтік-саяси тетіктерін, сонымен бірге оның әлеуеті әлсіз, деструктивті элементтерін айқындауға, қоғамдағы саяси мәдениет пен ағымдағы саяси тәжірибедегі сәйкестілікті немесе айырмашылықты анықтауға мүмкіндік жасайды. Шамасы, шетелдік саяси-социологиялық әдебиеттерде саяси мәдениеттің құндылығын, адамдардың саяси әрекетін алдын-ала болжай білу қабілеттерімен, саяси тәртіптің тұрақтылығын азаматтардың саяси бағыттарымен тікелей байланыстырып қарастыратындығымен түсіндірілсе керек.
Кез келген қоғамда оның әлеуметтік әр тектілігінің күшінде үстемдік етіп жатқан билік жүйесіне қарсы бағытталған, қоғамдағы саяси құндылықтар мен қондырғыларға қарсы басымдық танытатын, саяси өмірде тұрақсыз және деструктивті, яғни қалыпты құрылысы бұзылған рөл атқаратын контрмәдениет элементтері мүмкін екендігін ерекше атап өткен жөн. Бұл контрмәдениетті зерттеу, оның қоғамдық өмірдегі тұрақтылыққа, тепе-теңдікке ықпал ететін теріс әрекеттерінің болжамын жасап, ескерту үшін тиесілі маңызы бар екенін де көрсетеді.
Таңдалып алынған зерттеу пәнінің саласы өте күрделі және көп салалы. Сондықтан да диссертацияда «саяси мәдениет», «саяси сана-сезім», «саяси мінез-құлық», «саяси қарым-қатынас», «саяси қызмет» және т.с.с. түсініктер бөлініп алынады.
1 Гердер И.Г. Идеи к философии истории человечества. – М., 1977. – С. 339-368.
2 Алмонд Г., Верба С. Гражданская культура и стабилность демократии // Политические исследования. – 1992. – № 4. – С. 122-124.
3 Pye L.V. Polіtіcal culture // Іnternatіonal encyclopedіa of sosіal scіence. – 1961. – Vol. 6. 12. – Р. 3-15.
4 Kavanag D. Political science and Political Behavior. – London., 1983. – P.50.
5 Шаран П. Сравнительная политология. В двух частях: пер. с англ. – Ч I. – М., 1992. – С. 46.
6 Андрухов Н.Р. КПСС о повышении политической культуры масс. – М.: Знания, 1985. – 64 с.
7 Житенев В.А. Политическая культура: опыт формирования и проблемы. – М.: Политиздат, 1990. – 142 с.
8 Кейзеров Н.М. Содержание термина «политическая культура» // Социологическое исследование. – 1981. – № 4. – С. 31-34.
9 Комаров Е.Г. Политическая культура молодежи: Проблемы формирования и развития. – М.: Мысль, 1986. – 155 с.
10 Лисенков М.М. Политическая культура советского человека. – М.: Моск. рабочий, 1983. – 203 с.
11 Бурлацкий Ф.М., Галкин А.А. Современный левиафан. – М.: Мысль, 1995. – С. 174-197.
12 Гаджиев К.С. Политическая культура: концептуальная аспект // Полис. – 1991. – № 8. – С. 72.
13 Иовчук М.Т., Коган Л.Н. Советская социалистическая культура: исторический опыт и современные проблемы. – М., 1979. – С.31.
14 Бабосов Е.М. Роль культуры в формировании личности. – Минск, 1990. – С. 98.
15 Щегорцев В.А. Политическая культура: модели и реальность. – М., 1990. – 230 с.
16 Биекенов К.У. Методологический и социологический анализ политической культуры хозяйственного руководителя: автореф. дис. доктора социол. наук. – Алматы, 1993. – 40 с.
17 Кiшiбеков Д. Қазақ менталитетi: кеше, бүгiн, ертең. – Алматы: Ғылым, 1999. – 200 б.
18 Шалабаев Г.К. Евразийство как национальная идея и социальная стратегия // Саясат. – 1999. – № 9. – С. 46.
19 Абдикерова Г.О. Социологический анализ проблемы политической социализации личности: автореф. дис. канд. социол. наук. – Алматы, 1997. – С.12.
20 Добреев П.А. Молодежь как субьект политического процесса: теоретико -методологический аспект: дис. канд. полит. наук. – Алматы, 1993. – 138 с.
21 Зырянов В.И. Особенности процесса формирование политической культуры учащейся молодежи: дис. канд. социол. наук. – Алматы, 1997. – 123 с.
22 Нысанбаев А.Н. Казахстан: от выживания к устойчивому развитию // Казахстан на пути к устойчивому развитию. – Алматы: Ғылым, 1996. – С. 19.
23 Габдуллина К.Г. Қазахстан и современный мир. – Алматы. 2001. – 108 с.
24 Әбен Ерлан. Ұлттық идея: мұң мен мұқтаждық // Саясат. – 1999. – № 9. – 15 б.
25 Тажин М., Тажимбетов М. Реогиональная социология: (учебное пособие). – Алматы: Атамұра-Қазақ университеті, 1993. – С. 6-60.
26 Саликжанов Р.С. Социологический анализ политической культуры студентов: автореф. дис. канд. социол. наук. – Алматы, 1999. – С. 11.
27 Губайдуллина М. Ш. Проблемы политической культуры в философско-исторической концепции Гердера // Международный симпозиум семинар. – Алматы, 1992. – С. 212.
28 Савельев В.П., Фарукшин М.Х. Несостоятельность буржуазных концепций политической культуры социализма. – Киев, 1986. – С. 10.
29 Васильев В.П., Щегорцев В.А., Яковлев А.И. Политическая культура трудящихся: Понятие, содержание, структура и функции. – М.: АОН, 1981. – С. 38-39.
30 Осипов Г.В. Социология. – М.: Мысль, 1990. – С. 352.
31 Бирюков Н., Сергеев В. Парламентская деятельность и политическая культура // ОНС. Общественные науки и современность. – 1995. – № 1. – С. 70.
32 Манхейм К. Идеология и утопия. – Ч . 1. – М., 1992. – С. 27.
33 Баталов Э.Я. Политическая культура как социальный феномен // Вестник МГУ – 1991. – № 5, серия 12. – С. 68.
34 Фарукшин М.Х. Политическая культура общества // Социально-политические науки. – 1991. – № 4. – С. 103-112.
35 Гаджиев К.С. О политической культуре // Политические исследования. – 1991 – № 4. – С. 71.
36 Демидов А.И., Федосеев А.А. Основы политологии. – М.: Высшая школа, 1995. – С. 168.
37 Иконников С.Н. История культурологии, идеи и судьбы. – СПб., 1996. – С. 49.
38 Комаров М.С. Введение в социологию. – М., 1994. – С. 41.
39 Оболенский С.А. Влияние политической культуры на развитие политических систем (сравнительный анализ современного политического развития стран Центральной Америки и Карибского бассейна).: Дисс. канд. филос. наук. – М., АОН, 1989. – С. 7-12.
40 Политическая культура социализма. – Фрунзе: Илим, 1984. – С. 9.
41 К вопросу о политической культуре социал-демократии: Научно-аналитический обзор. – М., 1987. – С. 5.
42 Вебер М. Избранные произведения: Пер. с нем. / Сост., общ. ред. Ю.Н. Давыдова. – М.: Прогресс, 1990. – 804 с.
43 Парсонс Т. Система современных обществ / Пер. с англ. Л.А. Седова, А.Д. Ковалева. – М.: Аспект-Пресс, 1998. – 270 с.
44 Основы политической науки. Учебное пособие. / Под. ред. В.П.Пугачева. В двух частях. – М.: Общество «Знание» России, 1993. – ч. II – С. 55.
45 Пугачев В.П., Соловьев А.И. Введение в политологию. – М.: Аспект Пресс, 1996. – С. 17.
46 Beer S.N. and Ulam A.B. Patterns of government. – New York, 1957. – Р. 7.
47 Macridis R. Interest groups in comparative analysis // Journal of Politics. – 1961. – № 2. – P. 40.
48 Almond G., Verba S. The Cіvіc culture polіtіcal attіtudes and demokracy іn fіve Natіons. – Вoston, 1965. – P. 171.
49 Мир политики: Суждения и оценки западных политологов. – М., 1992. – С. 69.
50 Almond G. and Powell G. Comparative politics: A. Development apporoach. – Boston, 1966. – P. 55.
51 Вятр Е. Социология политических отношений. Пер. с польск. / Под. ред. и с предисл. Ф.М. Бурлацкого. – М.: Прогресс, 1979. – С. 259.
52 Шаран П. Политическая система // Политология вчера и сегодня. – М.: РАУ, 1992. – Вып. 4. – С. 6.
53 Липсет С.М. Политическая социология // Американская социология. Перспективы, проблемы, методы. – М., 1972. – С. 203.
54 Актуальные проблемы современной зарубежной политической науки. – М., 1990. – С. 238.
55 Political culture and political development // Td. buy Pue L. and Verba C. – Princeton, 1965. – № 7. – P. 518.
56 Москаленко В.В. Социализация личности. – Киев: Вища шк., 1986. – С. 191.
57 Тард Г. Общественное мнение и толпа. – Спб., 1902. – С. 19.
58 Смелзер Н. Социология. – М.: Феникс, 1994. – С. 94.
59 Осипов Г.В. Социология. – М.: Мысль, 1990. – С. 86.
60 Кон И. НТР и проблемы социализации молодежи. – М.: Знание, 1987. – С. 37.
61 Кон И. Социология личности. – М.: Политиздат, 1967. – С. 22.
62 Шестопал Е.Б. Личность и политика / Критический очерк западных концепций политической социализации. – М.: Мысль, 1988. – С. 5.
63 Almond G. Comparative political systems. – Journal of politics. Gainesville. – 1956. – vol 18. – № 3. – Р. 391-409.
64 Маслова А.Г., Маслова О.А. От социального конформизма к политическому участию // Вестник МГУ. – № 2, серия 12. – 1992. – С. 30.
65 Кейзеров Н.М. Методологические аспекты критики буржуазных концепций политической культуры // Вопросы философии. – 1982. – № 1. – С. 94-101.
66 Сердюков Г.Н. Политический выбор в общественных отношениях и управлении (Социально-философский анализ): дис. д-ра филос. наук. – М., 1992. – С. 212.
67 Лисенков Н.М. Политическая культура советского человека. – М.: Московский рабочий, 1983. – С. 9.
68 Соловьев А.И. Политическое сознание и политическая культура. – М., 1991. – С. 40-60.
69 Современное политическое сознание США. – М., 1980. – С. 18-19.
70 Плотникова И.В. Социально-философский анализ проблемы политической культуры: дис. канд. филос. наук. – Барнаул, 1994. – С. 92.
71 Бабосов Е.М. Две культуры – два образа мысли. – Минск, 1985. – 230 с.
72 Социальная психология. – М., 1975. – С. 68.
73 Гаджиев К.С. Политическая культура: концептуальная аспект // Полис. – 1991. – № 6. – С. 69-83.
74 Икенов А.И., Марков Н.В. Социология рыночных отношений. – Алматы, 1993. – 172 с.
75 Щегорцев В.А. Политика: Поиски пути к утраченной культуре. – М., 1991. – С. 20.
76 Баталов Э.Я. Политическая культура: понятие и феномен // Политика: проблемы теории и практики. – М., 1990. – Ч.2. – С. 101-144.
77 Политология на российском фоне. – М., 1993. – С. 262.
78 Боднар А. Политическая культура общества и ее обусловленности // Мир политики. – М., 1992. – С. 76.
79 Бессонов Б.Н., Жовтун Д.Т. и др. Философия политики. Книга ІV. – Социокультурные и психологические детерминанты политических отношений. // Отв. ред. Ю.В. Ирхин, В.В. Крапивин. – М., 1993. – С. 18.
80 Апостолов В.Г. Культура как основа обновления общества: автореф. дисс. канд. филос. наук. – М.: РАУ, 1993. – С. 14.
81 Хайдеггер М. Время и бытие: статьи и выступления. Пер. с нем. – М.: Прогресс, 1993. – С. 71.
82 Вишневский Ю.Р., Шапко В.П. Политическая культура как система // Сущность и особенности формирования политической культуры в условиях развития социалистического общества: Межвузовский сборник научных трудов. – Челябинск, 1985. – С. 15.
83 Шацкий Е. Утопия и традиции: Пер. с польс. / Общ. ред. и послесл. В.А. Чаликовой. – М., 1990. – 284 с.
84 Матвеев Р.Ф. Теоретическая и практическая политология. – М., 1999. – С. 141-147.
85 Поппер К. Чары Платона // Поппер К. Открытое общество и его враги. В двух томах: Пер. с англ. / Под ред. В.Н. Садовского. – Т. I. – М., 1992. – С. 330
86 Назарбаев Н.А. Сохранить свое национальное «Я» // В потоке истории. – Алматы: Атамұра, 1996. – С. 46-52.
87 Назарбаев Н.А. Демократия – наш выбор., Демократия наша судьба // Мысль. – 1999. – № 5 – С. 9.
88 Турен А. Что такое демократия? // Проблема и перспектива демократии в Европе. – М., 1995. – С. 13.
89 Абенов Е.М., Арынов Е.М., Тасмагамбетов И.Н. Казахстан: эволюция государства и общества. – Алматы: ИРК, 1996. – 313 с.
90 Әбен Ерлан. Ұлттық идея: мұң мен мұқтаждық // Саясат. – 1999. – № 9. – 12-15 бб
91 Попов А.П. Цели и средства в политической деятельности // Дайджест-информации. – М., 1992. – С. 3.
92. Тасмагамбетов И.Н. Социально-политичесское обновление Казахстана: тенденции и приоритеты. – Алматы: ИРК, 1996. – С. 9.
93 Касабек А., Касабек С. Искание истины. – Алматы, 1998. – С. 5.
94 Шалабаев Г.К. Евразийство как национальная идея и социальная стратегия // Саясат. – 1999. – № 9. – С. 46.
95 Лебон Г. Психология народов и масс. Пер. с франц. – М., 1996. – С. 6.
96. Тасмагамбетов И.Н. Социальная политика в условиях независимости Республики Казахстан // Саясат. – 1997 – № 9 – С. 21.
97 Статистический ежегодник Казахстана // Нац. стат. Агенство Министерства экономики и торговли Республики Казахстан. – Алматы, 2001. – С. 7.
98 Пуздеменко Д.Д. Политическая культура: теории и национальные модели. – М, 1994. – С. 313-349.
99 Политика. Толковый словарь. – М., 2001. – С.117.
100 Красин Ю.А. Долгий путь к демократии и гражданскому обществу // Политические исследования. – 1992. – № 5. – С. 97.
101 Арнольдов А.И. Человек и мир культуры: Введение в культурологию. – М., 1992. – С. 111.
102 Дюркгейм Э. О разделении общественного труда. Методы социологии. – М., 1991. – С. 59.
103 Кадыржанов Р.К. Консолидация политической системы Казахстана. – Алматы, 1999. – С. 105.
104 Конституция Республики Казахстан. – Алматы, 1995. – С. 116.
105 Голендухин Е. Местное самоуправление в Республике Казахстан. Местное самоуправление в Казахстане: анализ механизма реализации: итоги, преграды, перспективы. – СКОФ РОО «СУИС», Петропавловск, 2005. – С. 58.
106 Казахстанцы за выборность акимов – Интернет ресурс: Сайт «Центра Социальных Технологий» http: // www google kz
107 Актуальные проблемы современной зарубежной политической науки: Реферативный сборник. – М.: ИНИОН АН СССР, 1990. – 103 с.
108 Сиверцев М.А. Российская политическая культура в перспективе многопартийности // США. Экономика. Политика. Идеология. 1993. – №1. – С. 49-60.
109 Чеботырев А.Е. Специфика участия политических партий Казахстана в государственном управлении // Вестник КазГУ. Серия политология. – 1991. – № 8. – С. 117.
110 Фёдоров А. Эволюция авторитарных режимов на Востоке. – М.: Наука, 1992. – С. 140.
111 Политология. Учебник для студентов высших учебных заведений / Под общ. ред. А.Н. Нысанбаева. – Алматы: Ақыл кiтабы, 1998. – С. 124.
112 Буржуазные партии и политическая борьба в странах Востока. – М.: Наука, 1985. – С. 15.
113 Юдин Ю.А. Политические партии и право в современном государстве. – М., 1998. – С. 190.
114 Отчет о результатах социологического опроса населения по теме: «Поствыборные оценки казахстанцев» – Интернет ресурс: Сайт «Центра Социальных Технологий» http: // www google kz.
115 Эффективность избирательных кампаний партий Казахстана в парламентских выборах 2007 года – Интернет ресурс: Сайт КИСЭИП http: // www google kz
116 Шоманов А.Ж., Черкасов Ю.П. Уровень социальной напряженности в Казахстане накануне парламентских выборов // Международный летний университет «Менеджмент избирательной кампании». Материалы международной научно-практической конференции (г. Алматы, июнь 2004 г.) – Алматы, 2004. – 225 с.
117 Сморгунов Л.В. современная сравнительная политология. Учебник. – М.: РОССПЭН, 2002. – С. 339.
118 Абай. Қара сөздері. – Алматы: Жазушы, 1983. – 224 б.
119 Кусмангалиева Ж., Королева Е. Социальное самочувствие и политические ориентации в современном казахстанском обществе // Саясат. – 2007. – № 7. – С. 63-66.
120 Өмірсейтова А. Ценностные ориентации казахстанцев // Саясат. – 2001. – № 1. – С. 13-17.
121 Токарев С.А. Ранние формы религии. – М., 1990. – С. 41.
122 Гаджиев К.С. Политическая культура общества и ее обусловленности // Мир политики. – М., 1992. – С. 72.
123 Конев В.А. Философия культуры и парадигмы философского мышления // Философские науки. – 1991. – № 6. – С. 27.
124 Соловьев А.И. Социокультурное измерения политического процесса (методологический аспект): дис. д-ра политических наук. – М., 1994. – С. 163.
125 Артемьев И.А., Молдабеков Ж.Ж. Философия религии: тенденции и перспективы специальности // Вестник КазГУ. Серия философская.– Алматы: Қазақ университеті. – 1998. - № 6. – С. 8.
126 Черненко К.У. Авангардная роль партии коммунистов. – М.: Мысль, 1992. – 340 с.
127 Шаукенова З.К. Социальное взаимодействие этносов в современном Казахстанском обществе. – Астана, 2002. – С. 106.
128 Засурский Я.Н. Роль средств массовой информации в обществе // Вестник МГУ. – Серия журналистики. – 1995. – С. 3-19.
129 Френе С. Избранные педагогические сочинения. Пер. с фр. / Сост., общ. ред. и вступ. ст. Б.Л. Вульфсона. – М.: Прогресс, 1990. – №3. – 145 с.
130 Шаукенова З.К. Об отношении казахстанского общества к реформам в системе образования // Саясат. – 2005. – № 5. – С. 43-44.
131 Сатпаев Д., Спанов М. Национальная безопасность Республики Казахстан // Евразийское сообщество. – 1998. – №4. – С. 75.
132 Абдираиымова Г.С. Система ценностных ориентаций молодежи в современном казахстанском обществе: социологический анализ: дис. д-ра социол. наук. – Алматы, 2006. – С. 168.
        
        Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті
ӘОЖ ... ... ... ... ... ... - әлеуметтік институт ретінде
22.00.04 - әлеуметтiк құрылым, әлеуметтiк институттар
мен процестер
Социология ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесiн
алу үшiн дайындалған ... ... ... ... Республикасы
Алматы, 2009
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ
3
1 САЯСИ МӘДЕНИЕТТІҢ ҚАЛЫПТАСУЫ СОЦИОЛОГИЯЛЫҚ
ЗЕРТТЕУ ... ... ... ... ... мәдениетін зерттеудің теориялық-
методологиялық ... ... ... ... ... саяси мәдениетін
қалыптастыру
27
1.3 Саяси мәдениеттің ... ... ... ... МӘДЕНИЕТТІҢ ЖАЛПЫӨРКЕНИЕТТІК ҚЫЗМЕТІ ... ... ... қалыптастыру және дамыту контекстіндегі ... ... ... ... қалыптастыру жолдары
79
2.3 Қазақстандық ... ... ... ... қайта жаңаруы үрдісіндегі саяси мәдениеттің
өзгеруі
101
ҚОРЫТЫНДЫ
123
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ... ... ... ... Диссертациялық жұмыс саяси мәдениеттің
табиғаты мен өзіндік ерекшелігін әлеуметтік институт ретінде ... ... ... нарықтық экономиканы қалыптастыру және
дамыту, қоғамды ... ... ... ... ... ... ... арналған.
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Саяси ... ... ... ... ... құрылымның, оның ішінде адамдардың ... әр ... ... ұйымдардың, сонымен бірге ... ... ... ... ... ... жанама түрде де
әсер етеді. Саяси мәдениет ел ... ішкі және ... ... және ... саяси көшбасшыларды басқаратын саяси жүйе мен
тәртіптерінің бағасын ... ... ... ... ... ... өз ... анықтауына мейлінше кең ауқымда көмектеседі. Саяси
мәдениет ... ... ... болжау үшін қажетті көріністерді ашады.
Нақты саяси-басқару шешімдерін қабылдауда және оны ... ... ... жете ... процесінде саяси мәдениетті есепке алу ерекше
маңызды. Аса қажетті жұмыстарды алдын ала ... ... ... және ... ... ... ... етуге мүмкіндік беретін,
қабылданатын саяси шешімдер, тұрғындардың қарым-қатынасына, демек ... ... ... мен ... ... байланысты.
Саяси мәдениетті әлеуметтік институт ретінде социологиялық сараптау,
саяси жүйенің ... ... ... ... ... оның ... ... деструктивті элементтерін айқындауға, қоғамдағы
саяси мәдениет пен ... ... ... ... ... анықтауға мүмкіндік жасайды. Шамасы, ... ... ... саяси мәдениеттің құндылығын, адамдардың саяси
әрекетін алдын-ала болжай білу қабілеттерімен, саяси тәртіптің тұрақтылығын
азаматтардың саяси бағыттарымен ... ... ... ... ... қоғамда оның әлеуметтік әр тектілігінің күшінде үстемдік
етіп жатқан билік ... ... ... ... ... ... қондырғыларға қарсы басымдық танытатын, саяси ... ... ... яғни ... құрылысы бұзылған рөл атқаратын контрмәдениет
элементтері мүмкін екендігін ерекше атап ... жөн. Бұл ... оның ... өмірдегі тұрақтылыққа, тепе-теңдікке ықпал ететін
теріс әрекеттерінің болжамын ... ... үшін ... ... бар ... ... алынған зерттеу пәнінің саласы өте күрделі және көп салалы.
Сондықтан да ... ... ... ... ... ... ... қарым-қатынас», «саяси қызмет» және т.с.с. түсініктер
бөлініп алынады. Саяси мәдениет түсінігі мейлінше кең ауқымда қарастырылып,
оның құрамы ... ... ... ... болса да, өзінің
түпнұсқалық мазмұны жағынан ... ... ... ... ... ... ... мәдениет әлеуметтік институт ... ... ... ... байланысынан тыс түсіндіріледі.
Демек, кейбір әдебиеттерде қоғамның саяси мәдениетін анықтаудың
сараланбаған ... ... ... ... ... ... деп аталатын жағдайдың кездесетінін атайды. Әрине, әңгіме тек
пікірталастар мен ұстанымдардың қарама-қайшылықтарында және ... ғана ... ... ... ... құрылымындағы саяси
мәдениеттің шектеулігі, ұғымды субъективті және психологиялық ... алып ... ал ... ... бұл қоғам өміріндегі өте маңызды
ұғымды тұйыққа тіреп, әрі маңызды ... ... ... ... ... ... ... түрі өзіне тиесілі қызметтік, әрекеттік
аспектісіз көріне алуы мүмкін ... Кез ... ... ... ... мінез-құлықтық элементтерінің табиғи байланыс бірлігі ретінде
танылады. Бұл ... ... ... ... ... ... сапалы
сипаттамаларын көрсетеді, сондықтан бұл ортадағы қоғам өмірінің аса маңызды
құбылысы ... оны жеке алып ... ... Аталмыш жағдайда әңгіме
тек саяси сана-сезім туралы және оған сәйкес саяси мінез-құлық туралы ... ... ... ... өзі ... ... ... мен саяси
мінез-құлықты көрсетпейтінін, бар болғаны сол қоғамның немесе ... ... тән ... ... ... бұқарасынның саяси сана-
сезімі және мінез-құлығының, яғни әдетке енген тұрақтылығын, ... ... ғана ... ... атап ... ... ... саяси мәдениет барынша кең әлеуметтік ... оны ... ... деңгейінде түсінуге болады.
Тақырыптың ғылыми-зерттелу деңгейi. Социологиялық зерттеулер
контексінде саяси ... ... ... ғана тән ерекшеліктері бар. Ол
жалпы мәдениет жүйесімен, яғни материалдық және рухани мәдениетпен бірге,
салыстырмалы түрде саяси мәдениеттің ... ... ... іс-әрекет саласындағы ерекшеліктерімен анықталады,
әрине, бұл ... ... ... қызметтер мен оның барлық ішкі құрылымдық
құрамдары туралы болып отыр. Сонымен ... ... ... және тұтас
қоғамның нақты тіршілік ... ... ... ... атап өткен орынды. Сондықтан саяси биліктің жүзеге ... ... ... ... ... ерекшеліктерін, оның шекарасын ... ... үшін өте ... Сондай-ақ, бұл өзіндік ерекшелікті
жете бағаламау немесе естен шығару, оның ... ... ... ... ... жоқ ... мәдени құбылыстармен теңестірулерге,
ақталмайтын кеңейтілулерге, оның үстіне тіпті саяси мәдениеттің өзіне ... ... ... ... ... да ... ... отырған мәселенің барабар жауаптарына арналған белгілі бір
ғылыми зерттеулердің саны, басқа елдердің өздерінің ... ... ... ... сатыларындағы әр алуан тәжірибесіне сүйене отырып, олардың
түбегейлі жаңаруында және тіпті қоғамдық өзгерістердің алғашқы ... ... және ... ең ... ... факторы» шешуші рөл атқаратыны
анық деген қорытындыға ... Ол ... ... ... ... ... ... Сонымен бірге құндылық
бағыттарының маңызын, менталдық қондырғыларын және саяси мәдениетін ерекше
бөліп ... ... ... ... шамадан тыс ұлғайтудың қажеті жоқ,
дегенмен ол радикалды реформаларға баратын ішкі дайындықты қалыптастыруға
және тіпті қоғамда ... ... ... жүзеге асыру барысында тарихи
процестегі ... ... ... бір ... ... ... ұғымының алғашқы түсінігі бір нәрсенің жасалуы, өңделуі, дамуы
процесін белгілейтін терминді түсінуге тікелей ... ... ол ... ... ... байланысты болса, кейін біртіндеп
адамның өзін қамти отырып, ... ... ... ... ... ... бастады. Дегенмен де, қалай болғанда да, мәдениетті
түсіну кейбір ерекше субстанциялар ... ... ... ... ... ... құбылыс ретінде түсінуден басталған. Бұл контексте
адамды табиғатпен және социуммен бірлікте ... ... ... Нақ осы көріністер шеңберінде мәдениет ұғымы табиғат әлемінен өзгеше,
ең сапалы нәрсе ретінде және адам өзінің белсенділігімен ... ... ... ... ... те, бұл ... ... барысында
XVIII ғасырдың соңында мейлінше ... бола ... ... ... ... ... ... тұрғысынан ұғынудың нақты
көзқарастары негізделген және мәдениет компоненттерін эмпирикалық ... ... ... ... тарихындағы философияға идеялар»
атты мәдениет жөнінде өз еңбегін шығарғанына байланысты еді. Ол ... ... ... және ... ... ... терминін енгізді. Мәдениет терминінің бұл ... ... ... де қолданылып келеді [1].
О. Шпенглер, А. Тойнби, Г. Гумилёв еңбектерінде ... ... бір ... ғана дамытылмайтыны, олардың «параллельдігі»
жеткілікті ... ... ... одан әрі ... ... алды.
Олар мәдениет эмоционалды тарихи бірізділікте ... ... ... ... ... ... өзіндік ерекшелік түрлері және
әдістері ыдырамайтындығын, олардың ... ... ... бар ... ... ... ... түрде көз
жеткізіп берді. Бұл алғышарттың біздің зерттеуімізде белгілі бір маңызы
бар, өйткені саяси ... үшін ... және ... ... ... ... саяси ойлау мен мінез-құлықтың типтерін қалыптастыруға ықпал
ететін ... бір ... ... ... ... бағыттың өкілдері (Э. Тайлор) мәдениетті тіптен өзгеше
түсіндіреді. Түсіндірме тәсілі негізінде, яғни ... ... ... құбылыстар бір-бірінен ең алдымен символдық сипаттамалары
арқылы ажыратылуын дәлелдеуге ұмтылу ... ... ... өзі ... әр ... әрекеттерде, мағыналық объектілерде ... ... ... ... болып шығады. Бұл, өз кезегінде,
жеке адамдарға ... ... мен көз ... ... мүмкіндіктерін қамтамасыз етеді. Бұл тұста мәдениетті зерттеу
символдар мен символдық іс-әрекеттердің мағынасын ұғындыруға ... ... К. ... теорияларында да жеткілікті дәрежеде
өзіне тән деңгейде сарапталады. Мұнда мәдениеттің ... ... ... адам ... ... әрекетімен тікелей ... ... ... ... ... ошағы болып табылады.
Сонымен бірге бұл жерде ... ... ... даму ... ... ... Нақ осы мәдениетте, ең соңғы есепте,
қоғамдық еңбек үдерісіндегі адам ... ... тән жеке ... ... ... ... ... қысқаша талдануы ... ... ... ... мүмкіндік жасайды. Оның үстіне
қазіргі шынайылық пен нақтылық әлемдегі ... ... ... ... ... саясатқа үлкен ықпал ететінін көрсетіп отыр.
Мәдениет – әлеуметтік-экономикалық, идеологиялық ... ... ... нәтижесі және мәдениеттің қоғамның басқа салаларымен –
саясатпен және ... ... ... әрі көп қырлы сипаттарды
алып жүреді. Саясат саласындағы социомәдениет факторларының ... ... ... мәдениеттің үстемдігіне сүйенеді. Саяси мәдениет
тұтас мәдениеттің ажырамас бөлігі болып табылады. «Саяси ... ... рет ... ... И.Г. ... өзінің «Адамзат тарихындағы
философияға идеялар» (1784 ж.) атты ... ... ... ... ХІХ ғасырдың аяғы мен ХХ ғасырдың басында аталмыш ... ... ... мектептерде кеңінен пайдаланылды. Американдық ... ... ... ... ... (1956 ж.) атты ... саяси
мәдениетке мейлінше терең мән берілді. Одан әрі ... ... ... ... С. ... Л. Пай, Д.К. Каванах, П. Шаран және басқалар
[2-5] негізгі үлестерін ... ... ... ... ... зерттеудің әлеуметтік-саяси
мәселелеріне ерекше назар аударғандар арасынан Н.Р. ... ... Н.М. ... Е.Г. ... М.М. ... Ф.М.
Бурлацкий, А.А. Галкин, К.С. ... М.Т. ... Л.Н. ... Е.М.
Бабосов, В.А. ... ... ... ... ... және саясаттану ғылымдары контексінде саяси
мәдениеттің кейбір мәселелерін ... ... ... ... ... Д.К. Кішібеков, Ж.А. Шалабаев, Г.А. Абдикерова, П.А.
Добреев, В.И. Зырянов, Ә.Н. Нысанбаев, К.К. ... Е.М. ... ... Р.С. ... [16-26 ] аттарын атай аламыз.
Қазақстандық ғалымдардың зерттеулеріне назар ... ... ... ... ... да, ... мәдениеттің
әлеуметтік институт ретінде тақырып етіп таңдалуын және ... ... ... ... ... ... деп айта алмаймыз.
Зерттеу жұмысының нысаны және пәні. Зерттеу нысаны ретінде саяси
мәдениет ... ... ... пәні ретінде осы объектінің тарихи даму
процесінің ... ... ... мен ... ... ... ... мәндік мазмұнының айқындалуы болып
табылады.
Зерттеу мақсаты мен міндеттері. Диссертациялық зерттеудің мақсаты саяси
мәдениеттің ... мен ... оның ... ... ... ... ... зерттеу болып табылады.
Алға қойылған мақсаттың жетістігіне жету үшін төмендегі ... ... ... ... саяси мәдениет мәселесінің қойылуын зерттеу;
− саясат пен мәдениеттің генетикалық өзара байланысын ашу;
... ... ... ... қажеттігі ретінде пайда болуы және
қалыптасуы;
− саяси мәдениеттің бағыттылық және институтционалдық сипаттамаларын
айқындау;
− қоғамдық өмірдің өзгеше ... ... ... мәдениеттің құндылық
маңызын анықтау;
− Қазақстандағы саяси мәдениетті қалыптастыру ... ... ... ... ... тенденцияларын орнықтыру.
Зерттеудің теориялық және методологиялық негіздері. Әлеуметтік шындық ... әр ... ... ... ... ... ... Олардың
арасынан өзгеше әлеуметтік институт формасы ... ... ... ... орын ... Саяси мәдениет біздің алдымызға екі тұрғыдан
көрінеді: рухани білім және әлеуметтік институт ... ... ... үшін ішкі ... ... ... ... ғылыми әдістер
қажет. Олар мыналар – қисындылық және ... ... ... ... ... мәселесі бұл екі ... ... және ... негізінде зерттелетін пән ... ... ... ... ... ... ашудан тұрады. Сондықтан аталмыш зерттеу пәні адамның өзінің
саяси мәдениетінің өзіндік ... ... ... Осындай көлемде саяси мәдениеттің өзі билік жүйесінің
саласы мен адамдардың өзара ... және ... ... ... адам ... «кристалдануы» және мінез-құлық үлгісінің жиынтығы
ретінде көрінеді.
Саяси мәдениет ... ... ... ... тарихи-
социологиялық, диалектикалық, компаративистік, ... ... ... ... әдістерді пайдалану саяси мәдениеттің
нақты-тарихи және ... ... ... ... жасайды.
Ұсынылып отырған диссертациялық зерттеудің теориялық негіздері ... ... ... ... ... социология қызмет етті.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы. Диссертацияда жаңалық статусын иеленген
төмендегі ... ... ... ... жүйеден демократиялық жүйеге өту жағдайында адамның
саяси мәдениетіне институттандырылған ... ... ... ... теориялық-методологиялық негіздік қызметін
орындайтын саяси мәдениеттің «институциялық ... ... ... концептуалдық қасиеттері айқындалды;
− қазақ халқының дәстүрлі саяси мәдениетінің институттандырылған
ортасын қалыптастыру үдерісінде белгілі бір ... ... ... өркениеттердің маңызы дәлелденді;
− ұлттық мемлекет ... ... ... ... ... бар ... саяси мәдениетінің ... ... ... және ... дәстүрлі және жаңадан
қабылдауға болатын өзара әрекеттеріне қол ... ... ... ... ... ... ... жалпы және өзіне тән
сипаттамалары белгіленді және олардың ... ... ішкі ... ... ... ... ... тұжырымдары.
1. Өзінің тарихи дамуында осындай сатыдан өткен басқа елдердің әр түрлі
тәжірибелерін зерттей отырып, зерттеудің таңдалған пәндік ... ... ... ... аталмыш мәселеге барабар жауапты іздестіруден
басталды. Диссертацияда саяси мәдениеттің табиғатын социологиялық зерттеу
негізінде қоғам өмірінде ... ... ... ... алғанда, жалпы
қабылданған аксиомалық ережені жоққа шығармай, оның әлеуметтік институттағы
қалыптасуы және ... бір ... ... ... ... негізделген іргелі және өтпелі ... ... ... «қол ... ... және «азаматтығы»
институттандырылған «үлгісінің» қалыптасуы және даму ... ... жеке адам мен ... ... ... рөлі
туралы тезис шығады. Осы жерден адамның тәжірибелік қызмет ... ... ... ... ... ... ... саяси мәдениетінің негізделген табанды қажеттілігі туындайды.
3. Жеке адамның үйреншікті және теориялық сана-сезімінің арақатынасы
объективті шындықты танытып қана ... ... ... ... және ... модернизациясы формасында
айқындалатын адамның шығармашылық қызметінде нәтижеленетін қоршаған әлемнің
қайта жасалуына мүмкіндік тудырады. Бұл ... ... ... ... адамның қайта жаңарған қызметінде жүзеге асырылған ... ... ... ... ... ... бағытталған
нысаналардың, моделдердің динамикалық жағдайында табылады.
4. Тарихтың қайталанған сәттерінде ... ... ... ... ... ... ... қалыптастыру
үдерісінің өзіне сәйкес заңдылығы шығады және керісінше адамдардың
бағдарының өзі ... ... ... ... табанды
сипаттамалары үдерісінде айқындалады. Бұл ... ... ... тұрақты ұдайы өндіріліп, орнықтырылған қалыптар жүйесінде мүлдем
өзгеріп, ... ... ... ... ... ... тән
институттандырылған ортаны жасайды.
5. Саяси мәдениет бағыттар қызметін орындап, ... ... ... ... бір ... ... отырып, қоғамдық-саяси жүйе
құрылымын ретке келтіру элементіне үлес қосады. Оның үстіне ... ... ... ... ... ... және ... бір
мезгілде ықпал етеді және ... ... ... ... ... көбірек кіріп, өз кезегінде, саяси мәдениеттің
өзінің институттандырылу үдерісін анықтайды. Бұл ... ... ... ... ... ... талдауға жүйелік
компонент ретінде кіреді.
6. Жеке меншіктіктің пайда ... және ... ... қызығушылықтар саяси
сана-сезім мен мінез-құлықты, қоғамдық қажеттіліктер мен мақсаттарды
ығыстырып, оның ішкі әлемін ... ... алып ... ... ... өміріндегі экономикалық ... оның ... ... ал ... ... олар ... болуы мүмкін. Бұдан шығатыны
посткеңестік қоғамның саяси мәдениетінің ... ... ... нығаю міндеттерін тарихи толық ойдағыдай шешу, ұлттық мемлекетті
құру ... ғана ... ... жұмысының теориялық және практикалық маңыздылығы. ... ... не, ол ... ... ... ... түседі,
қоғам және әрбір адам өміріндегі оның маңызы қандай, оның ... мәні ... ... ... мағынасынан басқа неге міндеттейді,
қандай тәжірибелік ... бар ... ... ... ... ... сондай-ақ қолданбалы әдістерін қолдану қоғамдық
тұтастық ... ... ... ... ... даму ... ... қоғамдық құрылымның түбегейлі
қайта жасалуы үдерісінде мемлекеттік және жеке адам бастауының ішкі ... ... ... ... ... ... қазіргі адам өмірінде болып
жатқан түбегейлі өзгерістерге сәйкес Қазақстан Республикасы ... ... ... ... негізін құрады.
Зерттеу нәтижелері ғылыми-идеологиялық және идеялық-саяси жұмыстардың
барабар және ... ... үшін ... база ... қызмет ете алады,
сондай-ақ ЖОО-да тарих, саясаттану, философия және социология ... ... да ... ... ... бойынша дәрістер курстарын оқу
және ... ... ... пайдалануға болады. Диссертация
мемлекеттік қызмет саласымен айналысатын адамдар үшін ... ... ... ... алады.
Зерттеудің негізгі қорытындыларын талқылаудан өткізу.
Диссертациялық зерттеудің негізгі жағдайлары мен тұжырымдары мақалалар
мен тезистерде ... ... ... ... 20 ... ұсынылып, «Саясат-Policy»
ақпараттық-аналитикалық журналында, қазақстандық «Ізденіс», «Қазақстанның
жоғары мектебі», «Ұлт тағылымы» ғылыми-теориялық ... ... және ... ... ... ... ... нәтижелері әр түрлі деңгейдегі ғылыми-
теориялық және ғылыми-практикалық конференцияларда автормен ... ... ... атындағы ХҚТУ профессор-оқытушылық құрамының ғылыми-
практикалық конференциясында (Түркістан қаласының 1500 жылдығына арналған)
«Понятие структура и характерные ... ... ... ... 2000 ж.); ... және ... Азия – ... және ғасырдағы дамудың
көкжиектерi» халықаралық конференциясында: «Бұқаралық ақпарат құралдарының
(БАҚ) саяси ... ... ... ... қ., 2001 ж.);
«Қазақстан 10 жыл iшiнде: ... бiлiм және ... ... ... ... ... ... жаңа үлгiсi» (Түркiстан қ., 2001 ж.); «М.Әуезов оқулары – 3»
халықаралық ғылыми-теориялық конференциясында: «Саяси мәдениет ... ... ... қ., 2001 ж.); ... кадрларды
даярлаудың сапасын арттырудағы инновациялық технология мәселелері және даму
ерекшеліктері» халықаралық ... ... ... оқушыларының бойында саяси мәдениетті қалыптастыру» (Алматы қ.,
2008 ж.); ... ... беру ... ... ... мен ғылым: бәсекеге
қабілеттілігінің факторы» халықаралық ... ... ... тән ... мен ... ...... жаңа нұсқасын қалыптастырудың субъективтік көрсеткіштері»
(Тараз, 2008 ж.) ... ... ... мен ... ... жұмыс кіріспеден, 2
бөлiмнен (6 бөлімшеден), қорытындыдан, пайдаланылған әдебиеттер тізімінен
және қосымшалардан ... ... ... ... – 140 ... ... ... ҚАЛЫПТАСУЫ СОЦИОЛОГИЯЛЫҚ ЗЕРТТЕУ НЫСАНЫ РЕТІНДЕ
1.1 Қазіргі қоғамның ... ... ... ... ... ... ... мәдениет» ұғымы туралы, оның мазмұны, құрылымы,
қызметі және қоғам өміріндегі орны мен рөлі төңірегінде ғылыми ... жиі ... жүр. Бұл ... өзі ... ... ... ... тек ғылыми әдебиетте ғана емес, күнделікті өмірде де, бұқаралық
ақпарат құралдарында да ... ... ... ... бұл ... ... қоғам өміріндегі қызметі мен маңызын анықтаудың терең теориялық
әрі практикалық маңызы бар.
Басқа кез келген ғылыми ... ... ... ... ... ... нақты тарихи шындықтарға сәйкес және олардың мейлінше мәндік кескін-
келбетін бейнелейтін кейбір ... ... ... ... оны біз социология білім жүйесін ... бірі ... Осы ... біздің зерттеуіміздің пәндік зерттеу саласы ... ... ... ... ... орны мен ... оларды
құрайтын мазмұны мен генезисі, қоғамдық қарым-қатынастардың белгілі бір
түрлерін жүзеге асыру шеңберіне сәйкес саяси ... ... ... ... әлеуметтік контекстегі саяси мәдениетті зерттеу болып табылады.
Осыдан біздің зерттеуіміздің пәндік саласы ... ... ... ... мәдениеттің орны мен рөлі, оларды құрайтын мазмұны мен
генезисі, ... ... ... бір түрі ... ... кең ... әлеуметтік контекстке сәйкес әлеуметтік институттарды
өзгерте отырып, саяси мәдениетті зерттеу болып табылады.
Дей ... ... ... және ... ... ... ... туралы 50-ге жуық әртүрлі анықтамалар кездеседі.
Олар көбейген сайын олардың мән-мағыналары да сан ... ... ... да ... себебі бар. Анықтамалардың әртүрлі ... ...... ... ... құрылымының күрделілігін
әрі ұғым мазмұнының өзі уақыт сұранысына, нақтылы тарихи шындыққа сәйкес
үнемі өзгеріп, ... жаңа ... ... ... мазмұны
кеңейіп отыратындығын көрсетеді.
Егер саясаттану әр түрлі саяси мәдениеттің иерархиясы мен ... ... ... ... аймақтық және діни
өлшемдері мәселелерімен шұғылданса, ал социология төмендегі үш ... ... ... ... және ... жасайды:
а) қоғам мен саяси мәдениет арасындағы байланыстарды;
б) саяси мәдениетті тұтас жүйе ретінде дамытудың әлеуметтік тетігін;
в) адамдардың саяси белсенділігін;
г) мамандардың ... ... ... ретіндегі басқару жүйесін;
д) адамдардың саяси белсенділігінің реттеушісі ретіндегі мәдениеттін.
2. Нақты-социологиялық зерттеулер жүргізу.
3. Саяси ... ... ... ... ... ... ... оны жетілдіру жөнінде кепілдеме береді.
Көріп отырғанымыздай, әлеуметтік көзқарастар жалпысоциологиялық
теорияларға, әр ... жеке ... ... мен ... ... ... Социологияны аталмыш саяси идеяның, теорияның және
т.с.с. ақиқаттығының көрінісі ғана қызықтырмайды, сонымен бірге оны ... ... ... ... элементі объективті шындықта қандай кері әрекет
көрсететіні де қызықтырады.
Адамзат қоғамының ... даму ... ... ерекшелік мәдени
және саяси процестердің ... ... ... ... ... ... пен саясат субординациясына олардың бірлігі мен өзара әрекеттері
шеңберіне назар салсақ, онда мәдениет саласындағы ... ... ... сфераларындағыдай адамдардың әлеуметтік қызметін бағыттайды. Өз
кезегінде, ... ... ... ... ... әлем туралы
түсініктерімен, құндылықтарымен, мінез-құлық үлгілерімен саясатқа аса зор
ықпал жасайды. Саясат мәдениеттің бір ... ... ... ... ... белгілі бір құндылықтар мен белгілі бір мінез-құлық үлгілері бар.
Ал саяси жүйе үшін ... ... ... өмір ... ... ... ... мойындау) қамтамасыз етуге байланысты міндетін
орындайды. Мәдениеттің құндылық қондырғылары, ... ... ... ... қажеттіліктерін өтеп, биліктің заңды институттарының
негізі ретінде қызмет етеді. Кез келген саяси ... өзін ... ... ... ... мен ... нормаларының қалыптасқан
жүйесіне сәйкестенуге ұмтылады.
Демек, саяси мәдениет ерекшеліктерін ... ... ... ... әр ... ретінде саясат категориясы да
шешуші маңызға ие. Мұның өзі саясат сферасымен - бұл ... ... ... ... қызмет мазмұнының формасын, міндетін
анықтауға қатысу екендігімен байланысты.
Басқа сөзбен айтқанда, мәдениет – әлеуметтік-экономикалық, саяси және
идеологиялық ... ... ... ... нәтижесі. Және
мәдениет пен қоғамның басқа саласының арасындағы қарым-қатынас – саясат пен
экономика – күрделі және ... ... ... ... ие. ... әрқайсысы басқасының қолдауына мұқтаж, өйтпесе, олардың кез-
келгені тиімді жұмыс ... ... ... ... ... ... әрекеті көп жағдайда
қоғамдағы үстемдік еткен саяси мәдениетке жанамалайды. Саяси мәдениет тұтас
мәдениеттің ажырамас бөлігі ... ... ... отандық және шетелдік
саяси ғылымда саяси мәдениет өзі арқылы нені танытады ... ... ... де сан ... Бұл терминді алғаш рет неміс философы
И. Гердер қолданған еді. Ол өзінің сонау 1784 жылы жазған ... ... ... атты ... ... рет ... мәдениет» деген сөз
тіркесін ғылыми айналымға енгізді. ХІІ кітаптан ... ... ... ал ... ... ... қолданушылар туралы ескерту табылады
[27, 212 б.].
Осыдан кейін, әсіресе, ХІХ ... аяғы мен ХХ ... ... ... ... ... мектептерде белсенді түрде ... ... ... ... ... ... американдық оқымысты Г.
Алмондтың «Салыстырмалы саяси жүйе» (1856 ж.) еңбегінен оқуға ... ... ... ... ... ... С. ... Л. Пай, А. Липсет, Т.
Парсонс, Х. Файер, М. Дюверже, М. Крозье, К. Фон ... және т.б. ... ... ... және М.Х. Фарукшин өз зерттеулерінде шетелдік саясаттану
ғылымында кездесетін «саяси мәдениет» ұғымына берілген ... ... Д. ... ... және барлық анықтамаларды
негізгі төрт топқа бөліп қарастыруды жөн деп ... ... ...... ... мен ... саяси
психология шеңберінде шектелетін ішкі бағдарлар жиынтығын сипаттайды;
ә) интерпретацияның көлемділігі, ... – өзі ... ... ... және соған ... ... ... ... объективтік интерпретация – азаматтар мен топтардың мінез-құлқындағы
саяси жүйе үшін қабылдауға болатын жарамды және рұқсат етілген үлгілер мен
нормалар арқылы ... ... ... ... ашып беруге ұмтылады;
в) эвристикалық – «саяси мәдениет» иесі ... ... ... ... ... ... ретінде көрсетеді [28].
Төрт көзқарастың барлығында да авторлар өз ... ... ... ... ... саяси түсінігі, ұстанымы мен сана-сезімдеріне
тәуелді екенін дәлелдеу деп санайды, яғни соңғы түсініктеме принципін саяси
жүйенің ... ... ... ... ... ... жеке
өзгешеліктерін ескермегенде, біздегі саяси мәдениет ... ... ... ... біріктіруге болады:
1) Әдетте «тұлғаның саяси, экономикалық және мәдени өмірінің сипаты мен
мемлекеттік пайымдау деңгейін ... ... ... ... (В.П. Васильев, В.А. Щегорцев, А.И. Яковлев) [29, 38 ... ... Г.В. ... те ... пікірді қолдайды, ол саяси
мәдениеттің негізгі құрылысын құрайтын – ... ... ... ... ... [30, 352 ... Саяси мәдениет – бұл әдетте қоғамның басым бөлігіне арналған, нақты
саяси жағдайлар мен тәртіптерді түсіндіретін ... өмір ... ... ... (Н. ... В. Сергеев) [31, 70 б.]. Және олар
неміс социологы Манхеймнің ... ... ... ... ... деу – тіпті қате. Ол өзінен әлдеқайда бұрын пайда болған әлдебір
ойлану процесіне ... ... ... ... еді. ... қалған
оқиғалардағы ойлану модельдерінде өзін байқап, мұрадағы ... ... ... ... ... ... ... мен қимылдардан туып
жатқан жаңа айқасқа белсенді әрекет ету үшін өзге жауаптармен алмастыруға
тырысады» [32, 27 ... ... ... – бұл ... ... ... ... және саяси процесс субъектілерінің тікелей іс-әрекеттерінен
байқалатын тәртіп модельдерінің тәжірибесіне негізделген, ... ... ... ... (Э.Я. ... [33, 68 б.]. ... ... М.Х. Фарукшин де ... ... ... ... ұқсас
элементтерді көрсетеді [34, 103 б.].
4) Ф. Бурлацкий мен А. Галкин ... ... – бұл ... пен ... ... түрлі қабаттарындағы түсініктері мен білім деңгейлері,
және сонымен анықталатын олардың саяси белсенділік деңгейі» деп жазады ... ... ... – бұл қарым-қатынастар жүйесі және бір ... ... ... ... мен ... жандандыру процесі. Тар ... ... – бұл ... ... ... немесе саяси процесс емес,
әлдебір ұлттың түсініктер кешені ... ... ... оның ... мен ... жайындағы әлеуметтік-саяси ортақтығы (К. Гаджиев) [35,
71 б.].
5) Саяси мәдениет – бұл адамның саясатқа кіруі мен ондағы әрекетін ... ... ... ... ... ... Онда ... амалдары мен әрекеттердің детерминациясының арнайы ... ... ... ... ... А.И. ... А.А. Федосеевтер [36]
ұстанады.
Саяси мәдениетті анықтау ... ... ... ... ... ... түсініктің болмысын толық ашуға ықпал ... ... біз ... тек ... мен ... ... ... білуі ғана емес,
сонымен қатар саяси әрекеттер жөніндегі ұстанымдар мен көзқарастарды іске
асырудың шешімдерін қабылдаудың ... ... ... саясаттану ғылымында жаңа саяси мәдениет ... ... өз ... ... ... ... стереотиптік
қағидалық тұжырымдарға өзгеше әсер етті. ... бұл ... ... ... дәстүрлерге сәйкес олар жұмыс істеуге мәжбүр
болған саяси ... ... ... ... ... ... шықпау керек деп ... ... ... ... ... ... ... өз жиынтығындағы іс-қабілеттілігін қамтитын басқа да құрамдас
бөліктеріне ерекше ... ... Яғни ... ... мен ... ... ыңғайдағы схемаларды пайдалануды ұсынатын талдау
ракурстарында ғажайып өзгерістер болды. Ең ... ... ... ... шет ... жататын «саяси адамды» (немесе саяси жеке
тұлғаны) ... ... ... аударылды. Бұл талдауларда, әсіресе,
маңызды рөл ... ... ... ... қысымдар және саяси
үрдісті құрайтын әртүрлі ... мен ... ... ... құбылыстардың
мән-мағыналарын екшеуге айрықша назар аударылды. Сонымен, саяси мәдениет
туралы жаңа теорияларының пайда ... ... ... түсіндірудегі
институцияланған ресми әдістерді сырып тастап, жаңаша әрекет етуге, ресми
және нақты ... ... ... ... ... саяси мінез-
құлқы мен саяси шешімдерді қабылдау үрдістерін байланыстыруға бет бұрғызды.
Сонымен, ... ... ... туындауы саясатты зерттеудің
институционалдық, формалдық әдістерін ... ... ... ... ... саяси жүйелерді біріктіру, халықтың саяси мінез-құлқы мен ... ... ... ... ... ... әлеуметтік өзгерістердің маңызды факторы болып саналады. Ол
қоғамда ... ... ... өзгерістерді мұқият қабылдайды және өзі ... ... ... қалыптастыруға және анықтауға қатысу арқылы
әлеуметтік өмірге елеулі түрде ықпал етіп ... ... ... ... ... ... факторы ретіндегі рөлі ерекше болады.
Осыған байланысты поляк зерттеушісі К. Добровольский мынадай пікір
айтқан: «Әрбір ... ... ... ... дәрежедегі өткен
мұраларға сүйенеді. Оның құрамына алыс және ... ... ... ... ... Дегенмен, әр ... ... ... ... ғана ... ... мұқтаждықтан туған жаңа
мінез-құлық пен мәдени әрекеттердің пайда болу ... ... ... ... рөл атқарады. Сондай-ақ, өзгеріп жатқан
жағдайлардың әсерімен өмірде әлі де ... ... жаңа ... ... қалыптасады. Осыған байланысты ... ... жас ... ... мұраларға өзінше қарайды» [38].
Мәдениеттің әлеуметтік рөлі әртүрлі әлеуметтік топтар мен ... ... мен ... ... ... ... ... жинақталған бағдарларды жою науқаны жүріп
жатқандай. Мәдениет әлеуметтік ... ... ... салатын
реттеушілік көрсетуге лайықты ... ... ... ... ... ... ... және мінез-құлық пен қызметтің жаңа ... ... ... ... ... ... саяси-социологиялық зерттеу шеңберімен берілетін
саяси мәдениетті аталмыш зерттеудің өзіндік ракурсын ... алу ... ... ... ... ... міндеттеріне саясат пен
қоғам арасындағы, әлеуметтік және саяси институттар арасындағы, ... ... ... ... ... байланыс пен арақатынасты зерттеу
және түсіндіру кіреді. Оның үстіне назарымыздың бірінші фокусы ... пен ... ... ... ... мен ... мүмкіндік беретін жақтарына аударылады.
Сонымен саясатты түсіну жоспарында бұдан әрі ... ... ... ... ... ... қозғайтын және әр ... ең ... ... ... ... ... мен ... сөз болады. Мұны назарда ұстап отырып,
мәдениетті түсіну жоспарында бізді саясат ... ... ... қондырмалар, мінез-құлықтық бағдарлар қызықтырады. Оның ішінде
бізді осы туындылардың ішінде тек тұрақты сипаттағылары ғана, яғни ... ... ... ... жеке бір ... ... ... айқын
немесе айқын емес мойындалғандары ғана қызықтырады.
Енді саяси ... ... ... ... ... мәселеге келеміз. Міндет (мақсат) саяси мәдениет феномені әлемдік
қоғамтануда сан түрлі зерттеу ... ... ... байланысты да ерекше өзектілікке айналады.
С.А. Оболенский өз еңбегінде ... ... ... мәдениет
мәселесіне деген кемінде үш көзқарасын атап көрсетеді. Оның ... ... А.И. ... Ф.М. Бурлацкий, А.А. Галкин, С.К. Рябов аталмыш
саясаттанулық категорияны ... ... ... ... ... мен ... тарихи тәжірибесі мен дәстүрлерінің
бірлігі (жиынтығы) ретінде қарастырады. Ю.П. ... Ю.А. ... ... үшін ... мәдениет адамның жалпы мінездемесін, оның саяси
дамуы мен белсенділігінің дәрежесін, саяси білімдерді ... ... ... Ал ... үшінші тобы үшін, мұнда С.А. ... ... Г.О. ... М.Т. Иовчукты, Н.М. Кейзеровты, Л.Н. Коганды
жатқызады, саяси мәдениет адамның күш-қуатын, оның білімдерін, қоғамдық-
саяси ... ... іске ... процесі, әдісі, формасы ретінде
түсіндіріледі [39, 7 б.].
С.А. Оболенский берген ғалымдардың саяси мәдениет ... ... ... келісе отырып, бұл жіктеу толық деп таныла
алмайтынын атап өту қажет. Өйткені саяси ... ... ... саяси
сана призмасы арқылы «адамдардың санасы мен мінез-құлқының ... ... ... ... ... ... мен ... сапалы қасиеті
ретінде» қарастыратын бірқатар ғалымдар бар [39, 12 б.].
Саяси мәдениетті зерттеудің ... ... ... тағы бір бағытының барын атап өту керек.
Марксистік бағыттағы қоғамтанушы ғалымдардың шетел саясаттанушыларымен
идеялық күресі жағдайында апологетикалық тұрғыдағы ... ... ... ... болды. Мұнда авторлар қалай болса да саяси мәдениет
мәселелерін түсінуде өздерінің «идеялық-айтылған» ... ... ... Оның ... ... ... бүкіл идеологиялық
майданда жүрді.
Бұл ... ... ... ... нысаны социализмнің саяси мәдениеті
мәселелері болды. Бұл жоспардағы көрсеткіштік саяси мәдениет қоғам, ... ... ... ... ... ... элементтерін қандай
дәрежеде меңгергендігін белгілегені туралы көзқарас болып табылады және
осылайша саяси ... ... ... ... сипаттамасы
болып табылады. Одан басқа мұнда саяси мәдениет «қандай дәрежеде саяси
қызмет атқарып, оның ... ... ... ... ... ... және оның азамат ретінде қалыптасуына себепкер болады» [40] деген
жағдай баса айтылды.
Өткен ғасырдың бірінші жартысында американдық ... ... ... ... ие болған зерттеудің өзіндік саласы бөлініп шықты.
Саясаттанушылар батыстық саяси ... ... ... бас
тартты және әртүрлі саяси жүйені, мәдениетті, идеологияны ... ... ... ... ... жасайтын категориалдық
аппараттар мен қолданбалы техникаларды ... ... ... та, ... ... талаптанулары саяси жүйенің ... ... ... ... және ... ... ... ескермегендіктен ойлағандарындай нәтиже бере алмады
[41].
Салыстырмалы-тарихи зерттеулердің қайта өрлеуіне ... ... Э. ... В. ... Г. ... және
М. Вебердің социологиялық теориялары да болды. Саяси мәдениет проблемасын
талдауға мейлінше күшті әсер еткен ... ... М. ... ... Оның батыстық социологияға ... ... ... атты ... ... ... да кіргізілді
[42]. Мысалы, Т. Парсонс Батыс социологиясына кеңінен белгілі ... ... ... ... үшін веберлік категория түрлерін
пайдаланды. Онда саяси іс-қимыл ... үш ... ... ... және бағалаушылық бөлініп алынған. Т. Парсонста ... ... ... сияқты «нормативті мәдениетті маңыздылық» рөлінде
ойнайтын моралды-бағалаушылық аспекттегi мейлінше ашық және ... ... ... ... ... ... ... бәрінен келіп адам
мінез-құлқының мотивациялық саласынан кез-келген әлеуметтік әрекеттің
құрылымы ... оның ... ... ... ... жүйесі
табылатындығын айтуға болады. Осылайша, Т. Парсонс жеке ... ... ішкі ... ... ... ... етіп ... да, кез-келген
әрекеттің өте-мөте жекеленген сипатын атап көрсетеді [43].
Мәдениетті парсонстық түсіну айналасында әлеуметтік жүйе ... ... ... ... ... қоғамның әлеуметтік-саяси
институттарының батыс саясаттанушылары ... ... ... ретінде көрінеді.
Әлемдік саясаттанудағы саяси мәдениет ... ... ... ... ... В.П. ... ... батыс саясаттануында алғаш рет
«саяси мәдениет» категориясы американдық теоретик Х. ... ... ... ... ... (1956 ж.) атты еңбегінде пайда болды
деп көрсетеді. Бірақ Г. Алмондты бұл құбылысты концептуалдық ұғынуға әрекет
еткен ... ... ... [44, 55 б.]. ... ... ... жіктеу міндеттері мен саяси жүйелерді салыстырумен анықталды. Ол
былай деп жазды: «Әрбір саяси жүйе ... ... ... ... ... нақтылы жиынтығында жеделдетілген болып ... ... ... ... ... ... сай ... [45, 17 б.].
Қазақстан Республикасының социологиялық әдебиеттерінде саясат пен
мәдениет ... ... ... және осы ... көзқарас
белгілі шектеуліліктен зардап шекті. ... ... ... ... ... ерекшелік пен мәдени дәстүрлерден алшақ
түсіндірілді. Оның ... ... не тым ... ... ... ... таптық қақтығыстың сектанттық схемаларының тұтқынында қалды.
Қоғамның жеткіліксіз түрдегі дамыған және ... ... ... ... ... ... мен ... ықпалымен қалыптасқан
идеологиялық постулаттар механикалық түрде көшірілді. Саяси мәдениет үшін
өте маңызды ... ... ... ... қалды немесе
ескерілмеді [16, 23 б.].
ХХ ғасырдың 90-жылдары Ресейде және ТМД ... жаңа ... ... құбылыстар төңірегінде көптеген зерттеулер жарық көрді. Мысалы, ... ... ... қазақстандық саяси әдебиеттерді ... ... ... ... ... ... ... олардың мәнін,
құрылымын және қызметін түсініп, ұғынуға ... ... ... байқағанымыз, шетелдік саясаттанудағы ғалымдар арасында
«саяси мәдениет» ұғымын ... ... жоқ, ... оның құрылымдары да әртүрлі және қызметін анықтауда да әртүрлі
көзқарастар бар. Саясат саласындағы «мәдениет» мәселесін ... ... ... ... терминологиялық қателiктер де, былықтар да аз емес
деген тұжырымдамамен толық келісуге болады.
Бұл бағыттар Г. ... пен оның ... ... ... ... ... салыстырмалы талдау жасау кезінде басшылыққа алған негізгі
ұғым-түсінік ... ... Г. ... ... ... парсонстық
концепцияларын жалпы қабылдағанымен, оған кейбір өзгерістер енгізді. Оның
түсіндіруінде саяси ... ең ... ... ... ... ... категориясын енгізудің маңыздылығы туралы айта
отырып, ол саяси жүйені эмпирикалық бақыланған мінез-құлықпен… нормалар мен
институттар ... бір ... ... ... ... ғана ... байланыстырылатынын түсіндіреді. Т. Парсонстағы сияқты мұнда да
«әрекет» ұғымы оның барлық құрылым ... ... ... және өзара тәуелділікте екендігін есепке ала отырып, саяси мінез-
құлық жүйесін де зерттеудің маңыздылығын ... осы ... ... ... ... ... ... да еңбектер пайда бола бастады. Х. Бирдің пікірі бойынша: «…қоғамның
жалпы ... ... бір жағы ... ... басқаруы тиіс және ол не
істеуі керек деген мәселелерге қатыстылығында. Біз мәдениеттің бұл саласын
саяси ... деп ... ... тұтас мәдениеттегі сияқты саяси
мәдениеттің негізгі құрамдастары құндылықтар, ... ... ... ... табылады» [46]. «Саяси мәдениет басқа
анықтаманың шеңберінде саяси жүйенің ішіндегі ... ... ... ... мен ... ... асырылып, жеке адамдар мен топтарды
бөлетін мақсаттар мен жалпы қабылданған ережелер ретінде ... ... ... ... ... ... мәдениеттерін,
тәртіптерді салыстыруға акцент жасалды. Кейінірек, ... ... ... саясаттану шеңберінде пәнаралық зерттеу, зерттеудің
тарихи, нормативтік, құрылымдық және аксиологиялық ... ... ... ... ... ... және жан-жақты аспектілері
басым болды.
Сонымен бірге, саяси ... ... өзі ... ... ... ... ... және, бәрінен бұрын, қазіргі
тереңдетілген ... ... ... ... ... ... әлеуметтік қондырғыларын зерттеудің жаңа әдістерін
кірістіруге ... ... Оның ... бұл концепцияны
жақтаушылардың өзі саяси жүйенің ресми және ... ... ... саяси психология, саяси ... және ... ... ... ... бірге, саяси мәдениет концепциясының басты мақсаты – тұтас
жалпыұлттық ... аса ... ... ... және ... ... алу еді. К. ... Р. Мертонның, Т. Парсонстың
және басқа да ... ... мен ... ... ... Г. ... ... саяси жүйе «саяси әрекеттегі ерекше форма
бағдарына» сүйенеді ... ... ... Бұл ... немесе «саясатқа
бағдар жасауды» ол «саяси мәдениет» деп атады.
Саяси мәдениет ... ... ... ... және ... мысалы
Г.Алмонд пен С.Вербаның «Азаматтық мәдениет: ... ... және ... демократия» деген еңбегі болып табылады. Ол қазіргі саяси-
социологиялық әдебиеттің классикасына айналды. Саяси ... ... ... авторлар оның төрт негізгі немесе базалық сипаттарын бөліп
көрсетеді.
Біріншіден, «саяси мәдениет» ұғымы халықтың тұтас немесе белгілі ... ... тән ... ... ... ... ... мәдениеттің құрылымдық компоненттері ... ... және ... ... Бұл ... ... өз құрамындағы білімдер мен ... ... ... ... ... ... тән ... саяси
құндылықтарды тартуды көздейтінін көрсетеді.
Үшіншіден, саяси ... ... ... факторлардың: балаларды
әлеуметтендіру үрдістерінің, білім беру, бұқаралық ... ... ... ... ... ... ... әсер етуі ықпалымен қалыптасады.
Төртіншіден, саяси мәдениет саяси және үкіметтік құрылымдарға және
олардың қалыптасуына әсер ... ... ... ... ... де
детерминттемейді. Саяси мәдениет пен саяси құрылымдардың қызметтік
ерекшеліктері арасындағы себепті ... екі ... ... табылады [48].
Зерттеушілер стратегиясын анықтайтын және осы күнге дейін әлемдік саяси
ғылымда ... ... келе ... ... – демократиялық жүйені қолдайтын
немесе соған лайықты ... ... ... ... ... ... ... мүмкін және ол қандай деңгейде болады деген сұрақ. ... үшін ... ... аталған авторлар АҚШ-та, Ұлыбританияда,
Германияда, Италияда және Мексикада салыстырмалы эмпирикалық зерттеулер
жүргізген. ... ... ... ... ... ... ... тұрғын халықтың қандай көзқараста екендігін білуге ... ... бір ... ... саяси жүйесін топтастырып қарастыру
үшін олар өзара тәуелді саяси құрылымдар мен мәдениеттерді ... ... ... ... ... өз ... Т. Парсонс тұжырымдаған
реттік қатарға негізделген саяси іс-әрекеттегі қызмет бағдарлары енгізілді.
Әрбір актер (жеке адам немесе топ) ... ... ... рөл ... актер кейде өзара бірін-бірі толықтырып отыратын бірнеше ... ... ... ... ... бір-біріне сөзсіз сәйкес келетін
нормалар мен күтулер болатындықтан олар бір-бірімен дауласып та ... ... төрт ... ... бар. ...... деңгейі. Бұл жерде жеке адамның тарих ... ... мен ... ... пен ... жүйенің биліктік ресурстарын бөлудің
конституциялық сипаттары жөніндегі мәселелер қарастырылады. Екінші ... ол ... ... айтқанда «кіру үрдісі» ... ... ... Бұған
қоғамның мемлекеттен талап ететін құндылықтық бағдарларын ұйымдастыратын
және бұл құндылықтық бағдарларды ... ... ... ... ... ... ... саяси партиялар, кәсіподақтар, басқа да
саяси топтар, сондай-ақ, бұқаралық ақпарат құралдары кіреді. Төртіншісі –
«шығудағы ... ... ол ... ... ... ... бюрократтықтың, сот және басқа да ... ... ... ... ... ... ... элементтері мен жеке
тұлғаның ара қатынасы жүйесінің ерекшеліктері қарастырылады.
Осылайша, ... ... ... ... ... ... жалпы саяси жүйеге, оның әртүрлі кіріс және
шығыс сипаттамаларын құрайтын бөліктеріне, сондай-ақ саяси ... ... ... өзіне қатысты әртүрлі когнитивті, эффективті бағдарланулардың
көрінісі жиілігіне көңіл қою арқылы белгілеуін ұсынды [49].
Ғылыми ... Г. ... және Г. ... тән ... ... ... жиі ... Мысалы, мынадай: «Саяси мәдениет
саяси жүйе мүшелерінің арасында байқалатын ... ... ... мен
бағдарлар үлгісі ретінде қызмет етеді. Ол субъективті және ... ... ... Дара ... өз ... бірнеше төмендегідей құрамдас
бөліктерді енгізеді:
а) танып-білу бағдарлары – саяси объектілер және сенімдер ... ... қате ... ...... объектілерге қарым-қатынасқа әбден
берілгендік сезімі;
б) ... ... ... объектілерге қатысты пікірлер
ережедегідей, саяси тақырыпқа және оқиғаларға ... ... ... [50]. Бұл ... ... ... ұғымының мейлінше
кең тараған нысаны болып табылады.
«Саяси мәдениет» ұғымына С. Вятр берген анықтама ... ... ... – бұл ... пен азаматтардың өзара қатынасын білдіретін
айқындамалардың, құндылықтардың жиынтығы және мінез-құлықтар үлгісі». Саяси
мәдениеттің мінез-құлықтық сипатына баса ... ... ... ... бұл ... төмендегі құрылымын бөліп көрсетеді:
а) саясат туралы білімдермен, факторлармен танысу, оларға ... ... ... ... ... өкімет не істеуге міндетті деген
пікірді бағалау;
б) саяси позицияның эмоциональдық ... ... ... ... ... ... өшпенділік;
в) саяси өмірді қалай ойдағыдай жасауға ... ... ... мойындалған саяси мінез-құлықтың үлгісі [51, 259 б.].
П. Шаран «саяси мәдениет» ұғымының негізгі өзектік арқауын ... ... ... жүйедегі адамдардың субъективтік бағытын қояды, нақ
осы саяси мәдениет өзінің негізгі ... ... ... ... ... атқарады [52].
Тұтас алғанда, саяси мәдениет концепциясын жақтаушылардың көпшілігі
әрбір қоғамдық-саяси жүйеде және саяси мәдениеті ерекше елде ... ... ... оның осы ... ... ... мен ... бар екенін
мойындауда бір жерден шығып жатады. ... ... ... ... түсінігіне әртүрлі мазмұн беруде. Мәселен, С. Верба ... ... ... қимылдар орыны бар жағдайда айқындайтын эмпирикалық
сенім жүйесінен, экспрессивті ... мен ... ... ... ... ... қамтамасыз етеді» деп түсіндіреді.
С. Липсет саяси мәдениетті «әртүрлі демократиялық қызметтің заңдылығын
сақтауға қызмет ететін» ... да бір ... ... ... [53].
Қоғамдағы саяси мәдениеттің зерттейтін тақырыбы саяси жүйені
құрастырушы ... ... ұлт ... ... ... ... ... үлгілерін бөлу ерекшеліктері» түсінігіндегі ұлттық
саяси мәдениет мәселесіне көңіл бөлмеуі мүмкін емес.
А. Дитмер осы терминнің көмегімен ... ... ... ... ... өзгешелікке әсер етуін, сондай-ақ, мемлекет пен
азаматтар ... ... ... ... ... ... ... болады деп болжайды [54].
Барлық категориялардың қай-қайсысын болса да қамти келе Л. Пай «саяси
мәдениет» ұғымына өте кең ... ... ... ... ... ... ... идеология, ұлттық мінез және рух, ... ... және ... ... ... ... ... концепциясының тұтас методологиясына екі танымдық акцент
тән екендігін атап өтеміз. Олардың бірі ... ... ... ... ... ие. Саяси мәдениеттің концепциясын
салыстырмалы пайдалану астары жай оның ... ... ... бағыттылығын емес, бәрінен бұрын оның ұлттық саяси
құрылымдардағы және ... ... ... өзіндік
факторы ретінде қарастырылады. Әлеуметтік акцент бірнеше саяси мәдениет
ішіндегі өзара ... ... ... ... ... ... табылады. Бұл жағдайда негізгі нақты талдау объектісі ұлт
емес, жеке адам немесе топ болып саналады.
Ф.М. Бурлацкий мен А.А. ... ... ... ... ... ... ... «саяси мәдениет – бұл ... ... ... оның ... бірінші кезекте, таптық және әлеуметтік ... ... ... ... және ... ... әбден
айқындалған жады», - деп санайды [11]. Саяси мәдениеттің қалыптасуына ... ... ... факторлардың шоғырлануына көңіл бөле отырып, олар
оның нақты компонеттерін, оның мазмұны мен құрылымын құрайтын жиынтықтарды,
оның нақтылы шекараларын және т.б. ... ... ... көзқарасқа К.С. Гаджиев те ... ... ... ... ... және бір мезгілде оның элементтерін құрайтын өндіріс
процесінің және ... ... ... ... ... ... ... элементерінің жүйесі. Саяси мәдениеттің ерекшеліктері
оның адамдық субъективтілікпен тығыз байланысынан тұрады және өзі ... ... ... екенін көрсетеді. Тар ұғымда алсақ, саяси
мәдениет – бұл олардың ... іске ... ... ... ... ... ол осы ... басқа ұлттық немесе әлеуметтік-саяси қауымның
саясат, саяси әлем туралы, оның қызметтік заңдары мен ... ... ... [12].
Саяси мәдениетті айқындауға байланысты көзқарастардың айырмашылығы
әлеуметтік ... ... ... ... ... Мәселен, жоғарыда айтып кеткеніміздей, Ф.М. ... ... және К.С. ... саяси мәдениет жөніндегі түсініктері
материалдық және рухани ... ... ... мәдениет
бағыттарынан келіп шығады. Ал, М.Т. ... пен Л. ... ... ... субъектінің қайтадан жасалған шығармашылық қызметінен
алады. Олардың ұғымында ... ... ... ... ... ... шеңберде жатыр.
Бұдан сәл басқаша көзқарас білдірген Е.М. Бабосов былай деп жазады:
«Саяси ... ... ... қоса өрілген және белгілі бір таптардың
саяси қызметінің, олардың партиялары мен жеке адамдар мәдениетінің ... бір ... Ол ... мазмұнында тұтас қоғамдағы заңдардың,
әдет-ғұрыптардың және таптық сананың тәжірибелерін, олардың саяси билік пен
саяси қатынастары туралы білім ... ... ... ... баға беру ... ... ... және онда белгілі бір
саяси позицияларымен орын ала білетіндігімен айқындалады [14].
Яғни, саяси мәдениет қоғамның саяси өміріндегі ... ... ... Ол ... ... субъектілік сипаты ретінде, мекемелердің
(мемлекеттік және қоғамдық) әртүрлілігі секілді ... ... ... ... ... арқылы көрінеді.
Қазіргі социологияда саяси мәдениетті жалпы ұлттық мәдениеттің ... ... ... және ... ... ... мәдениет бөлімшесіндегі
саяси білімдерді, құндылық бағдарларын жүзеге ... ... ... ... бір ... ... субъектілер (жеке адам, тап,
қоғам) мінез-құлқының үлгілері деп түсіндіреді.
Қазақстанда ... ... ... ... ... ... ғалымдар ортасы жеткілікті деңгейде қалыптасып үлгергенін атап
өткеніміз орынды.
Қазақстандық қоғамтанушылар арасынан ... ... ... ... ... К.У. Биекенов, Т.Т. Мұстафин, М.М. Сужиков, ... М.Ш. ... Ж.А. ... Н.П. ... П.А. ... ... Г.О. Абдикерова есімдерін атаймыз.
М.М. Тажин мен М.Тажимбетов еңбектерінде саяси мәдениет пен мінез-
құлықтың территориялық ... ... жаңа ... құндылықтар мен әлеуметтік ортадағы бағдарлар
тәсілдерін әкелген нарықтық қатынастарға ауысу ... Г.Г. ... ... Б.Г. ... М.Ж. Әбділдин, С.З. Зиманов, К.К. Ғабдуллина,
С.З. ... А.А. ... Ә.Н. ... Л.А. ... ... Л.П. ... М.Б. Тәтімов, Е.Ж. Бабақұмаров секілді
қоғамтанушылардың ... ... ... ... ... пікірі бойынша, саяси мәдениет өзінің ... ... рөлі ... ... барлық рухани мәдениетінің ядросы
болып табылады. Оларға ... ... бере ... оның ... ... ... ең ... адамдардың саяси шығармашылығын жүзеге
асырудың құралы болып табылады. «Саяси мәдениеттің қазіргі көрінуі – ... адам ... ... ... ... мен сипаты болып
табылады. Саяси мәдениет – бұл саяси құндылықтар мен институттар түрінде
өмір сүретін, ... ... мен ... ... осы
құндылықтарды игеру деңгейін анықтайтын және олардың қатынастарында ... ... ... ... және ... тәсілі» [16,
23 б.]. Оның айтуынша, саяси мәдениет адамдардың, ұлттардың, әлеуметтік
топтар мен ... ... ... ... деген көзқарасын
бейнелейді. К.Ү. Биекенов саяси мәдениеттің институционалдық және жеке
тұлғалық жақтарын ... ... ... мәдениеттің институционалдық
жағына құндылықтар, әлеуметтік нормалар, әлеуметтік институттар ... ... ... жеке тұлғалық жағы үш түрлі қырынан ... Ол, ... ... ... ... қамтиды. Екіншіден, адамның қызметін
өзгерту нәтижесінде жаңа саяси мәдениетті қалыптастыру. ... ... ... ... ... ... ... сіңуі. Ал,
саясаттанушы Ж.А. Шалабаев саяси мәдениетті ... ... ... ... және ... іске ... саяси мінез-құлық кодексін
құндылықтық көріністермен шарттастыру арқылы түсіндіреді [17, 46 б.].
Зерттеушілер Т.П. Рязанова мен В.Х. Албетовтердің пікірлерінше: «Саяси
мәдениет ... ... ... ... және оның іс ... ... ... ой-пікірі, мінез-құлық кодексі немесе саяси биліктің
субъектісі ретіндегі қызметінің ұғым-түсініктерімен байланысы. Бұл ... ... ... бір ... адам саяси қызметтің мойындалған
үлгілерін ... ... және ... ... ... ойлау
нормалары мен тәжірибелік қызметтің қаншалықты өскендігін көрсетеді».
Ғалым Г.О. Абдикерова «саяси мәдениет» ұғымының ... ... ... мәдениет – бұл тарихи тәжірибені пайдаланатын ... ... ... ... нанымдар мен көзқарастардың болуы
ғана емес, бұл, сонымен бірге, шешімдерді қабылдау және оны жүзеге асыру
сапасы, ... ... Оның ... саяси мәдениетті берілген саяси
жүйеде әлеуметтік-саяси қатынастарды жүзеге ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік-саяси белсенділік дәрежелерін бейнелейтін көрсеткіш
ретінде қарауға болады [19, 12 б.]. ... ... жаңа ... ... бұл ... ... немесе басқа да айырмашылықтардың ерекшеленуіне
емес, керісінше, көп ... орын ... ... ... ... ... ... негізгі қызметі – әлеуметтік-саяси дамудың басты
әдісі ретінде қақтығыстарды, ... ... ... ... ... ... Р.С. ... өзінің зерттеулерінде «саяси мәдениет»
терминін азаматтардың қоғамдағы саяси ... ... ... ... ... ... түсіндіреді. Себебі, оның
пікірінше, «саяси мәдениет» ұғымына азаматтардың осы ... тән ... мен ... саяси тәжірибесін, саяси әлеуметтенуі мен саяси
үрдісті ... ... ... ... мен ... ... жиынтығын,
саяси өмірдің негізгі құқықтары мен дәстүрлерін меңгеру мен ... ... ... ... [26, 11 ... Қазақстанда қазіргі кезде саяси мәдениеттің келесі ... ... ... ... ... ... ... Қатынасу, араласу мәдениеті.
4. Аймақтық саяси мәдениет.
5. Этно-лингвистикалық өзіндік мәдениет.
6. Әлеуметтік-экономикалық ... ... Діни ... ... ... және жыныстық мәдениет.
Саяси мәдениет туралы ұғым-түсініктер кейбір ... ... ... ... динамикасын есепке алуды талап етеді. Әрбір нақты
саяси жағдайда саяси мәдениетті бақылау оның қалыптасу, жұмыс ... ... ... өзгеше синтезін көрсетеді. Сондықтан да, саяси мәдениетті,
негізінен, «бастапқы берілген» күйінде қатып қалған, сыңар жақты ... ... ... ... ... ... үшін нақты, мазмұны жаңа
жағдайларға байланысты үнемі толығып, ... ... ... ... ... ... ретінде қарастыру қажет.
Саяси мәдениетті белгілі бір құрылымдық жүйе, басқа әртүрлі құрылымдық
элементтерден тұратын тұтастық ретінде анықтай ... ... ... жаңа үрдістер мен құбылыстардың, саясат субъектілері мен бұқара
көпшілік арасындағы жаңа байланыстардың көріну қажеттілігі бұл ... ... ... жаңа ... ... болуына сөзсіз алып
келетіндігін атап көрсете кетеміз. Себебі, әлеуметтік ортаның, бәрінен
бұрын, саяси ... ... іс ... асып ... ... ... өз ... аталмыш саяси процестерге қатысушылардың барлық
саяси жүйедегі позициясы мен бағдарларына ықпалды әсерін ... ... ... ... барлық салаларындағы ... ... ... секілді саяси мәдениет ұғымына сүйене отырып,
саяси мәдениеттің өзгешелігі оның саяси өмірмен ажырамас тығыз ... ... ... ... ... ... ... саласын сипаттайды. Ал, мәдениеттің бұл түрінің ерекшеліктерін
анықтау, оның шекарасын ... ... үшін ... ... ... ... ... топтарымен, саяси билікті жүзеге асыру
тетіктерімен органикалық байланысын есепке алу ерекше маңызды.
Зерттеуіміздің ... ... айта ... ... ... ... ... қарастыратындай осындай ... ... ... ... ... ... ... бөліп аламыз.
Аталмыш принципті қолданудың объективті жағы саяси мәдениетті әлеуметтік
шындықтың құбылысы сияқты ... және ... ... ... ... тұтастықты көрсетіндігі болып табылады.
Саяси мәдениет туралы ұғым ... ... ... ... динамикасын да есепке алу қажет деп ұйғарады. Cаяси мәдениетті
бақылаудың әрбір нақты ... ... ... қалыптасу, жазып қою және даму
сәттерінің өзіндік синтезін көрсетеді. Сондықтан кез-келген ... ... ... ... ... бір тарихи кезеңнің
нәтижесі үшін нақтылы сипатта, принципті түрде қарастыру маңызды.
Қазіргі қоғамның саяси ... ... ... ... ерекшеліктері оқып-үйренудің бірнеше деңгейі, бірақ уақытша макро-
және ... ... ... табылады.
Әдетте, макроыңғайлылық дегенде өзінің дамуындағы белгілі қоғамнан
шығып, содан ... ... ... ... ... жүйелік тұтастық ретінде қоғамдық қолдауға (немесе керісінше
бұрмалаушылыққа) ... бір үлес ... ... ... ... тең құқықта қарастыру қажет деп айтуға болады. Мұнымен
бірге, ... ... ... ... ... ... ... құрайтын
факторлардың қозғаушы механизмдерін ашып қою қажет.
Саяси мәдениеттің ... ... ... ала ... ... көп ... көп деңгейлігінде болатын ... екі ... ... ... атап өтуді дұрыс деп есептейміз.
Себебі, олардың ... ... ... ... ... байқалады. Олардың біріншісіне кейбір объективті құбылыстар
мен феномендер, қоғамдық және саяси ... мен ... ... ... ... ... ... мұндай көрінісі, ең алдымен, саяси
жүйенің жұмыс істеу ... ... ... институттарының
қызметтерінің өзгешеліктеріне байланысты. Бұл ... ... ... ... ... істейтін саяси институттардың жұмыс істеу үрдістерінде
байқалатын ұйымдастырушылық-басқарушылық, басқаша да саяси ... ... ... мен ... ... туралы сөз болады.
Саяси мәдениеттің екінші көріну деңгейі ол азаматтардың топтық ... дара ... мен ... ... ... ... Бұл арада саяси
мәдениет белгілі бір қоғамдағы саяси сананың тұрақты ... ... ... ұғым-түсініктер арқылы көрінеді. Дегенмен, саяси
мәдениеттің осы көріну деңгейі тек саяси ... ... ... одан да кем ... яғни ... ... сипаттамалары,
«параметрлері», «модельдері», «үлгілері» арқылы да көрінеді.
Әрине, саяси мәдениеттің бұл екі негізгі ... ... ... екіншісінің арасында байланыс жоқ деген пікірді ... ... ... ... ... мол, ... байланысты.
Саяси мәдениетті зерттеу методологиясындағы топтық және ... ... ... ... тоқталып өтелік. Мысалы, ... ... бір ... ... бір ... ... ... біз
әлеуметтік ортаны сипаттаудан дара адамға, оның санасы мен ... өзі өмір ... ... ... саяси және басқалай да
әлеуметтік жүйесіне қатысуын саралаймыз, әрі зерттеу барысында ... ... ... оған тән ... жеке дара ... ... ... жиынтық түрінде емес, интеграциялық сапалы жүйе, бірлік
ретінде қарастырамыз. ... ... ... жеке ... ... ... ... болып келеді. Әлеуметтік топтардың
да, жеке адамдардың да саяси ... ... ... ... ... жеке саяси тәжірибе және соған ... ... де ... мен ... ... ... мүмкін емес.
Бұл мәселелер келесі тарауда толық талданады.
Сонымен қатар, әлеуметтік әлем ... ... ... ... ... ... ... және көшірме еместігі болып
табылады. Сондықтан саяси ... ... ... оның ... мен ... ... ... де аса маңызды емес. Өйткені дәл осы
тарихи ... ... ... ... мен ... болуын бағалаудың негізі
болып есептеледі.
1990-2007 жылдар аралығындағы тарихи кезеңнің бізді қызықтырған ең
маңызды ... бірі ... ... ... еді. ... ... өмірінің барлық саласына – саясатқа, экономикаға, мәдениетке
қатысты болатын. Қазіргі қоғамның саяси мәдениет мазмұнын осы өзгерістерден
тыс түсіндіру ... ... ... ... ... ... ... мәдениетін
қалыптастыру
«Саяси әлеуметтендіру» маңызын мәдениет пен ... ... ... ... үшін ... категориясының өзінің маңызын
қарастыру және айқындау қажет. Аталмыш ұғымды талдау «адамзат өмірінің мәні
мен мағынасын ... ... ... ... ... ... қызмет процесіндегі адам дамуының барлық күрделі және көп қырлы
қоғамдық және жеке дара бірлігінің қарама-қайшылықтары синтезделген» [56].
Философиядағы, социологиядағы, ... және ... оның ең ... ... ... жағдай мен салаға
байланысты өзгеретін жеке адамның қалай дамуымен, оның ... ... ... түсіндіріледі.
Жеке тұлға қалыптасуының күрделі процесі ретінде әлеуметтендіру жеке
адамның биологиялық сипаты ... ... ... ... мен ... ... ... және игеру, әлеуметтік үйрену
эволюциясын болжайды. Яғни, «әлеуметтендірудің» мейлінше ... ... ... оның жеке адам мен ... ... әрекеттері мәселесін әлеуметтік
қалыптасу және жеке ... ... ... аспектісінде қамтуы болып
саналады. Әлеуметтендіру – бұл жеке адамның ... ... ... және ... көп ... және ... ... Жеке адам
табиғи сферада өмір сүреді және дамиды, бұл оның ... ... ... ... ... рөл атқарады.
Әлеуметтендірудің қазіргі теорияларының қайнар көзі Г. Тардудан ... ол бұл ... ... өзара әрекеттестік ретінде суреттейді.
П. Сорокин әлеуметтендіруді әлеуметтік ... ... ... ... ... талаптарын меңгеру процесі ретінде түсінеді [57].
Н.Дж. Смелзердің айтуы бойынша әлеуметтендіру – бұл ... мен ... ... ... ... сәйкес тауып алатын жолдардан өту
[58]. «Социология» оқу ... ... ... ... ... институттардың, ұйымдардың) әр ... ... ... ... мен ... ... ... олардың негізінде әлеуметтік маңызды ерекшелігі ... адам мен ... ... ... ретінде ашылады [59].
В.В. Масколенконың (мәдениет пен ... ... ... К.У. ... ... жетекшісінің саяси әлеуметтендіру
мәселелері), Н.А. Аитовтың (нарықтық шаруашылық ... жеке ... Ф.М. ... ... ... әлеуметтендіру мәселелері),
Г.О. Абдикерованың (жеке адамның саяси әлеуметтену мәселелері) еңбектерінде
жеке ... ... ... аспектілері түсіндіріледі.
Әлеуметтендіру процесінің мазмұны мен бағыттары екі негізгі – ... ... ... ... ... бір ... жеке адамның
шынайы әлемде пайда болатын ... ... ... ... нормаларды, идеяларды, олардың субъективті-идеалдық әлемде
қайта жасалуын) игеру ... ... және ... ... оның ... мінез-құлқында мәдениеттің объективті иделдық формасының
өзгеруі ретінде айқындалады. ... ... ... идеалдық
формасындағы жеке адамның дербес мінез-құлықтық тәжірибесінің қайта
жасалуымен және ... ... ... ... ... жеке
адамның субъективті әлемдегі, субъективті идеалдылығының ... ... ... және ... ... ерекше
байланыстарын сипаттайтын әр түрлі формада жүзеге асырылады.
Адамды әлеуметтендірудің қайнар көзі ретінде мыналар шығады:
− ерте балалық кезеңмен байланысты бастапқы тәжірибе;
... ... ... ... ... және ... беретін
мекемелер, еңбек ұжымдары және басқа ұйымдар) арқылы қызмет формасы ... ... ... ... және адамдардың бірлескен қызметіндегі
олардың өзара ықпалы;
− жеке адам ... ... ... ішкі ... ... ... әлеуметтік мүдделер мен жеке адамның белсенділігінің
дамуына қатысты ... ... ... [60].
Әлеуметтендіру жүзеге асырылу уақыты бойынша бастапқысы және ... ... ... ... ... ... тікелей
қатысты және ең алдымен отбасы мен достарын қамтиды, ал ... ... ... ... ... ... және ... институттардың ықпалынан тұрады.
Көптеген психологтар мен социологтар әлеуметтендіру ... ... ... өн бойында жалғасатынын атап көрсетеді және ересектерді
әлеуметтендіру балаларды ... ... ... ... ... ... ... жылдам өзгертсе, ал
балаларды әлеуметтендіру ... ... ... ... ... ... көмектесу үшін белгілі бір дағдыларды
иемденуге есептелген болса, балалық шақтың әлеуметтендірілуі мінез-құлық
мотивациясынан үлкен мөлшерде орын ... ... ... мен ... ... ... тарихи
сиаптқа ие, бір қоғамнан екінші қоғамға өткенде түрленіп, сол қоғамдардың
әлеуметтік-экономикалық құрылымдарында айқындалады.
Әлеуметтендіру, бір ... ... ... оның ... сақтай отырып, өзін-өзі қайтадан жетілдіре бастайды, ал екінші
жағынан жеке адамдардың ... ... ... ... және
әлеуметтік байланыстардағы жеке адамның өзін-өзі іске асыру ... ... ... жеке адам әлеуметтік қызметтен және ... бола ... Тек ... ... ... жеке адам әлеуметтік мәнді
тудырады, әлеуметтік қасиеттерді қалыптастырады, құндылық бағдарларды жасап
шығарады. Жеке адам ... ... ... ... ... біріктіру процесі әлеуметтендіру механизмін көрсетеді.
Жеке адамды әлеуметтендірудің негізгі факторлары ретінде әлеуметтік
сфераның ... ... ... жеке адам - ... ықпал ететін рөлдер мен статустар жиынтығы;
− жеке адам - белгілі бір әлеуметтік ... іске ... және ... әлеуметтік статустары шекарасындағы әлеуметтік институттар, қоғамдық
ұйымдар, әлеуметтік қоғамдастықтар жиынтығы;
− қоғамның қажеттіліктеріне сәйкес тиесілі рөлдерді ... ... ... ... қолдайтын адамдар меңгерген құндылықтар,
әлеуметтік нормалар, білімдер, дағдылар, шеберліктер, қасиеттер ... ... ... ... әлеуметтік институттар мен әлеуметтік
технологиялар және мәдени ... ... ... беру ... жеке адамның дүниетанымын өзгертетін және құндылықтарын белгілі бір
деңгейде қайта бағалауға шақыратын ... ... ... ... ... бір ... ... ықпал ету
арнасына оның нақты адамды әлеуметтік реттеу жүйесіне, екінші жағынан,
қоғамда оның өмір ... ... мен ... ... ... [61].
Әлеуметтендіру табысы жеке адамның өз топтарының, қауымдастық тарының
талаптарын қаншалықты ... оның ... ... ... өзара ықпал ету актілеріне қаншалықты қатысу қабілетімен, оның
жекеменшіктік Меніне «топтық» ... мен ... ... ... ... Ішкі ... ... іске
қосылуы әлеуметтендіру табысын қамтамасыз етеді және жеке адамның ... ... ... ... жеке адамның әлеуметтік толысу
жетістігі кезінде − жеке адамның интегралдық әлеуметтік ... ... ... бір ... ... қол ... мәдениеттің қалыптасу және даму заңдарының ерекше пайда ... және ... ... ара қатынасы ретіндегі саяси ... ... ... ... бір ... ... табылады.
«Саяси әлеуметтендіру» ұғымы «әлеуметтендіру» ұғымдары аналогиясымен
бірге ... ... ... аяғынан бастап әлеуметтендіру ұғымы
саясатқа жеке ... ... ... үшін ... ... ... ... адамға қоғамның толық құқылы мүшесі ретінде жұмыс
істеуіне мүмкіндік жасайтын білімдер, ... мен ... ... ... меңгеру процесінен тұрса, онда саяси әлеуметтендіру мәнін жеке
адамның ... ... ... өмірге қосылу процесі
ретінде айқындауға болады. Саяси әлеуметтендіру өзі арқылы балалар мен
жасөспірімдердің ... ... ... ... тән ... өмірлік
ұстанымдарды және мінез-құлық үлгілерін меңгеруіндегі ... ... ... ... ... ... құбылысы әлеуметтік зерттеулердің
(батыстық социологтар соңғы қырық жыл көлемінде зерттеп келсе де) пәні бола
бастағанын және ... ... бар ... ... одан әрі талдауды және нақтылауды қажет ... ... мен ... (схемалар) ұсынып отырғанын атап өткеніміз орынды.
Саяси әлеуметтендіру процестерін зерттеуге ... ... ... адам ... ... сфераға тәуелді емес өз алдына бірлік ретінде
түсіндіріледі.
Г. Алмонд саяси әлеуметтендіруды «саяси мәдениет кіріспесі ... ... ... [63]. Оның ... ... ... азаматын саясатқа деген оның қызығушылығының пайда болуы, саяси
пікірталастарға елігуі, ... ... ... ... бір
танымының болуы, құзыреттілігі, үкіметтік қызметке ... ету ... ... ... ... ... бұл ... «белсенділігі,
еліктірілуі, рационалдылығы» деп жинақтауға болады.
Жеке адамның саясат субъектісі ретінде ... ... ... ... ... оның ... ... мөлшерінде
өтеді. Саясатқа қосылу ... ... өз ... жеке ... ... ... қатары рекрутқа алғанда басталады, оларды
қарапайым саяси функцияларды орындауға үйретеді, әрбір ... ... ... тиіс белгілі бір мәліметтерді береді.
Саяси әлеуметтендіру адамның өз азаматтық құқытары мен ... және ... ... ... әлеуметтік құрылымындағы орнын сезіну
және меңгеру, жеке ... ... және ... ... ... ... ... жеке өзінің
қосылу процесі ретінде танылады. ... ... ... адам-
азаматтың бүкіл саналы өмірі бойында үздіксіз жалғасады.
Жеке тұлғаның ... ... ... жұмыс істеу түсініктері
әлеуметтендірудің әмбебап тәсілі ... ... ... мәдениет
жағдайындағы жеке адамның белсенділігіне және саяси ... ... ... ... ... байланысты. Жеке тұлғаның
құндылықтық-нормативтік ... жеке адам мен ... ... интеграциялық нәтижесі бола отырып, әлеуметтік қоғамдастықтың,
саяси жүйенің, салаутты өмір ... ... ... ... ... психологиялық және эстетикалық толысуына байланысты.
Саяси әлеуметтендіру бағыттылық пен айқындылықты игере отырып, барлық
кезде тарихи, ... ... ... ... ... ... ... типтерін, қоғамдық істер мен әлеуметтік
басқаруға қатысу тәсілін айқындайтын жеке адамның өз социомәдениеті, ... ... және ... ... бар ... өмірлік қызметін қоғам
шеңберінде жүзеге асырады. Саяси ... ... ...... ... ... ... және экономикалық құрылымдар,
заңдылықтар, қоғамдық және мемлекеттік мекемелер, азаматтар мен институттар
өзара ықпал етеді.
Әлеуметтендіру ... адам ... жеке өмір ... ... ... ... құндылықтарды, тәжірибені меңгеріп қана қоймайды, сонымен
бірге ... ... ... бір ... ... ... өзінің жеке
саяси мәдениетін қалыптастыру ... ... яғни ... ... ... ... ... болып шығады.
Бірінші және екінші саяси әлеуметтендіруді ажыратуға болады. Біріншісі
саясаттың дербестігімен ... ... ... жататын кейбір
тұлғалардың басқа адам үшін, саяси ... ... ... бола ... Екінші
әлеуметтендіру адамның саяси ақпараттарды игеру формалары мен ... ... ... ... мен ... әр ... ... өндіру мүмкіндіктеріне байланысты.
Отбасы, білім беру жүйесі, бұқаралық ақпарат құралдары, мемлекеттік,
партиялық, сондай-ақ діни ... мен ... ... ... ... ... маңызды институттары болып табылады. ... ... ... рөлі мен орны ... ... ... отыруы мүмкін.
Саяси әлеуметтендіру механизмі адам мен саяси жүйенің бірнеше
деңгейдегі ... ... ... ... Г.О. ... ... еңбегінде
мына төмендегі 3 деңгейді бөліп қарастырады:
... мен ... ... ... жеке ... жұмыссыздық,
сайлаушылардың параға сатылуы, күштеу, терроршылдық және ... ... ... ... ... қаупі, экологиялық апаттар
және басқа да ғаламдық мәселелер қазіргі уақытта саяси ... ... ... ... ұлт деңгейінде ықпал етуде;
− әлеуметтік-психологиялық деңгейінде саяси мақсаттар мен құндылықтар
жеке адамның үлкен және кіші ... ... ... ... ... бұл ... мейлінше маңыздысы жеке адамның басқа
саяси мақсаттарды жұқтыруы, ұйюы, теңестіруі, саяси үйренуі, еліктеуі болып
табылады;
− ішкі жеке ... ... ... әлеуметтендіру механизмдері
ретінде саясаттағы жеке адамның мінез-құлқы мен сана-сезімін басқаратын
қажеттіліктер, мотивтер, құндылық бағдарлар, ... ... [19, ... ... үш ... ... ... «символикалық»
әлеуметтендірудің тәжірибесін беру арқылы саяси әлеуметтендіруді тікелей
үйрену.
Саяси әлеуметтендіруды ... ... ... ... жеке ... ... және әлеуметтік рөлдердің бұйрығын орындауға, алуға мүмкіндік
жасайтын білім беру ... ... мен ... ... ... ... бұл ... процесте жеке тұлға саяси және
құқықтық нормаларды таниды, саяси және қоғамдық институттар туралы, олардың
жұмыс ... ... ... ... ... ... пен қоғам
мүшесінің жұмыс істеуін жүзеге асыру ... ... ... әлеуметтендіру тәжірибе арқылы айқындалған саяси қарым-қатынастар
мен саяси ... ... ... ... мен ... ... орындау нәтижесінде басталатын әлеуметтік-саяси ... ... ... жеке ... ... Жеке тұлға практикада нормалар
мен құндылықтардың өмір сүру қабілеттерін тексереді, ал бұл процестің өзі
оң ... және ... ... ... ... өмірлік
және саяси ұстанымдарды ... ... ... ... ... ... ... отбасынан және микроортадан алып ... ... ... ... ... істеуін иемденетін бұқаралық ақпарат
құралдары арқылы «символикалық ... ... ... ... ... ... ... қуатты арнасы болып табылады.
Сонымен бірге саяси ғылымда саяси әлеуметтендіру бірнеше түрлерге
бөлінеді: үйлесімдік ... ... ... ... (конфликтілік). Әлеуметтендірудің үйлесімді түрі тек ... ... ... жеке ... ... ... қарым-қатынасын
бейнелейді. Гегемонистік түрі адамның «өзінікінен» басқа кез ... ... ... ... ... ... Плюралистік түрі жеке
адамға өзінің ... ... ... ... мүмкіндіктерін, қоғамдағы
басқа құндылықтардың бар екендігін ... ... ... ... ... шамалайды. Дау-жанжалдық түрі, ережедегідей,
қарсы ... ... ... ... ... ... ... мен В.И. Теплов атап көрсеткеніндей, ... ... ... оған ... ... ... бұл жеке тұлғаның өзі жоғары бағалауымен айқындалатын дау-жанжалдық
бастаудың ... ... ... Бұл жағдайда жеке тұлға әлеуметтік,
саяси, отбасылық, мәдени және ... ... ... ... ең әр ... кейде өзара ... ... ... ... ... ... ықпалдарынан бос болмайды. Сондықтан да
саяси жағдай көбінесе қарама-қайшылықтармен, дау-жанжалдармен, әлеуметтік-
саяси ... ... ... ... ... ... ... құндылықтарды қайта ұғынуға, мінез-құлықтың,
қызметтің және араласудың өзгеше, топтық нормаларына, үлгілеріне ... ... ... ... ... жеке ... тәжірибе
мен саяси мәдениет болып табылады. Саяси әлеуметтендіру процесіне барлық
уақытта орныққан немесе ... ... ... ... ... жеке ... барлық кезде сайлау процесінен ғана
табылмайды, сонымен қатар қысымда да ... ... ... пен ... негізделеді, бірақ құндылықтар мен мінез-құлық
үлгілерінің жай ... ... ... ... әрбір
субъектісі олардың жеке, саяси тәжірибесін, ... ... ... ... ... қолдану тәсілдері мен мазмұнын өзгертеді.
Саяси әлеуметтендіру саяси мәдениет ... ... ... ... ... ... ... құрал.
Қоғамдық дамуды қирату кезеңі әлеуметтендіру процесіне, сондай-ақ саяси
мәдениетті қалыптастыруға ерекше күшті әсер ететіндігін көрсетеді. Өтпелі
сатыда пайда ... ... ... ... ... ... ... Саяси өмірдегі өтпелі саты мәні бойынша айқындалмаған,
босаңсыған кезең болып табылады. Өтпелілік ... ... ... есеп ... ... Социологтар транзиттік немесе өтпелі
кезең деп аталатын жағдайдағы ... ... адам ... ... ... ... бекітіліп тасталғанына қатысты жайттарды жазды.
Аталмыш мәселенің бара-бар жауабын іздестіруге арналған зерттеулердің
басым бөлігі өзінің ... ... ... ... ... ... ... қырлы тәжірибелерін зерттей отырып, әлеуметтендіруде, бәрінен ... ... ең ... ... ... мәдениет атқарады деген тұжырымға келді.
Сонымен бірге саяси мәдениеттің өзі қоғамның ... ... ... ... ... құрайтын құндылық бағдарлар, менталдық
қондырғылар мен басқа да рухани білімдердің контекстінде қарастырылады.
«Саяси әлеуметтендіру» ұғым ... ... ... мәдениетінің
институциялық талдауының өзгеше теориялық-концептуалдық ... ... ... ... ... ... ... саяси әлеуметтендіру жүйелік ұстанымдар тұрғысынан алғанда
саяси мәдениеттің ішкі ... ... ... ... кең ... ұғым ретінде қарастырылады. Нақ осындай көзқарас адам сана-
сезімі мен мінез-құлығының ... ... ... Өз ... ... және институционалдық талдау
қызметтік көзқарастарды қосу арқылы бір ... ... ... институционаланған факторларын синтездеуші, ... ... ... ... ... ... мәдениет бағдарлық көзқарастар тұрғысынан алғанда өз мазмұнына
дәстүрлерді, құндылықтарды және ... ... ... қоса ... ... тыс ... ... көрінеді.
Бірақ, саяси мәдениетті қамтымай, әр түрлі елдердегі бірдей институттар
неге басқаша жұмыс істейтіндігін, неге жаңалықтар бір ... ... ... қиын жағдайда телінетінін түсіндіру мүмкін емес екен. Солай
болғандықтан, адам тетікті ... ... ... ... емес, қоғамдық
нормаларды белсенді түрде игерген және оған ... ... деп ... ... мәні ... шығады. Өйткені оның
қоршаған ақиқаттардың қайраткерлік қайта ... ... ... ... факторы болады және институционалдық жүйе
қалыптастырған табиғи ... ... ... ... ... ... ... қажетті компонент ретінде шығады.
Аталмыш контексте институционалдық ... ... ... ... ... зерттеуде қайраткерлік тәсіл ретінде қолдануды
көрсетеді.
Осы күнге дейін зерттеушілердің ... ... ... ... ... ... саяси мәдениеті» құбылысын ... атап өту ... ... ... өлшем
жолдарымен адамның әлеуметтік қасиетін ашу мүмкіндігі өзінен өзі болжанады.
Алайда, жалпыға мәлім, адамдық кескін-келбет ... ... ... болып табылмайды. Олардың арасындағы байланыс тік сызықта емес,
жанама кеткен. Қоғамның «сыртқы әсерінің» әр алуандығы жеке ... ... ... ... ... емес ... ... өкілдері бұрынғы кемшіліктерді жою және құрылымдық-
функционалдық және ... ... ... ... әрекеттерді қолданып отыр. Институционалдық емес социология мен
политологияның негізгі идеялары мен ... ... ... ... сондай-ақ Бендикс, Блау, Дюверже, Гидденс, Норт, Полсби, Хантенгтон
және тағы басқалардың еңбектерінде ... ... бұл ... өкілдері бұқаралық сана-сезім мен мінез-
құлық социумның тіршілік әрекетінің ... ... ... ... ... ... Сондықтан, тарихи тәжірибе көрсетіп
отырғанындай, дербес-жеке адам ... мен ... ... ғана ... ... ... қоғамдық дамудың инновациялық тенденциялық
компоненттері де табылады. Тарихтың өзгерісті кезеңдерінде инновациялық
тенденция жеке адам ... мен ... ... тенденциясын
«қораның артқы жағына» айдап жіберіп, қоғамның саяси мәдениеті мирасқорлық
жолымен және бұрынғы байланыстардың ... ... ... ал ... ... байланыстардың өзгеруі мен жаңалану жолы бойынша жылжығанды
тәуір көреді.
Демек, Қазақстан Республикасы қазір бастан ... ... ... ... ... ... ... мәдениеті қайта жасалып жатқан
институционалдық модернизацияның қайнар көзі болып ... ... ... ... ... ТМД ... қайта
жасау қуатын алып жүрушілер кім болып табылатындығымен ... ... ... ... ... және саяси кеңістігі кімнің
күшімен өзгертіледі? ... ... ... ... яғни өзінің өмірлік практикасында ықпал ететін, саяси
және басқа құрылымдарды қайта жасайтын қоғамдағы нақты адамдар ... ... ... «адамның саяси мәдениеті» феноменін танымның өзгеше пәні
ретінде қарастырудың ... ... туып ... ... ... ... өзінің әр түрлі пайда болуында зерттеуге үлкен көңіл бөліп
отырғандарына қарамастан, мәселенің көрсетілген ракурсы жинақтап қорытылған
зерттеулердің пәні бола ... жоқ. Және ... ... ... ... ... мен ... шекарасынан тыс қалып отыр.
Саяси институт кез келген берік бекітілген, өзін белсенді түрде тудыра
алатын, өз қызметін мекемелердің белгілі бір ... ... ... ... ... функцияларды меңгерген және биліктік қарым-
қатынастардың (билік жасау қарым-қатынастары) көп тармақты және ... ... ... ... ... орындайтын процесті немесе
құбылысты атай алуы керек. Институционализация – бұл қандай да бір ... ... ... ... ... айналуы, формализмденген,
қарым-қатынастың белгілі бір құрылымымен ретке келтірілген ... ... ... және басқа белгілердегі биліктің иерархиясы. Біздің
пікірімізше, осы тұста әлеуметтік ... ... ... ... ... ... факторы» сол немесе басқа институционалдық
сфераны табиғи құраушыға айналатынын белгілеп алу қажет. Бұл деңгейінде ... ... ... мәдениетін институционализациялау процесі өтеді. Саяси
мәдениет ... ... ... ... ... құрылымдық
бірлігіне айналады. Саяси мәдениетті басқаратын аталмыш ... ... ол осы ... ... жетістіктерімен бағдарлық және
институционалдық рөлді ... ... ... орындай отырып, яғни
адамның сана-сезімі мен ... ... бір ... ... ... мәдениет қоғамдық-саяси жүйенің құрылымына ұйымшылдық және ... ... ... ... ... өзіне бағдарлық рөлді
ала отырып, саяси ... ... ... ... ... жасайды. Сонымен бірге ол өзі қоғамдық
жүйенің ұйымдастырушылық құрылымына көбірек қосыла отырып, ықпал етеді және
өзгерістерге ұшыратады. ... ... мен ... ... ... процесі ретінде басқаны емес, саяси мәдениеттің
өзін көрсетеді.
Бұл процесте саяси мәдениет ... ... ... ғана ... ... және оның әрекет етуші ... ... ... факторы болады. Институционализациялау процесіндегі
саяси мәдениеттің формализмденбеген негізі болып табылатын құндылықтар
жиынтығы аздап формализмденген ... ... ... ... ... ... ... табиғи бөлігіне айнала отырып, өзі ... ... бұл ... тұжырымдалған міндет басқа
құрылымдарды институционализациялау процесіндегі орындалған адамның саяси
мәдениетінің рөлі мен ішкі механизмінің өзара ... ... ... адамның өзінің саяси мәдениетін институционализациялаудағы бұл
құрылымның рөлімен түсіндіріледі. Аталмыш контексте ... ... ... ... бір ... және ... ... беріктілігін және
биліктік қарым-қатынастар жүйесінің тиісті ... ... ... ... концептуалдық ұғыну төтенше күрделі ... ... ... ХХ ... екінші жартысында, яғни дағдарыс айқын
болғанда, ... ... ... ... мәдениет» концепциясының
теориялық және методологиялық негіздерін терең талдауға ... ... ... ... оның ... ... көп маңызды күшінде өте
тартымды болды. Бір жағынан, ол ... жеке ... ... Ал ... ... онда ... ... түбірімен кететін
саяси жүйенің тарихы бейнеленді.
ХХ ғасырдың 90-жылдарында батыстық авторлардың методологиялық және
теориялық ... ... ТМД ... ... Г. ... ... Л. Пай, Р. Фейген, Р. Такер, С. ... Е. Шейх және ... ... ... ... адамның саяси мәдениетінің табиғатын
мейлінше терең ұғыну саласында негізгі концептуалдық принциптері мен ... ... ... мойындады. Саяси мәдениет мәселелері жөніндегі ағылшын-
американдық әдебиеттер барынша кең және көп ... ... ... ... жеке ... сипаттамаларымен, өзара байланысымен саяси мәдениет
мәселесінің теориялық және ... ... ... ... аз емес [65]. ... ... ... жалпы
теориялық және методологиялық мәселелерді талдау процесіне ... К. ... Н. ... К. ... В. ... Д. Гудименко,
О. Елизарова, Г. Каменская, Ю. Пивоваров, В. Пугачев, В. ... ... А. ... В. ... және т.б. ... ... қосылды [66].
Диссертациялық жұмыстың тіректік алғышарты экономикалық және саяси жүйе
қоғамдық институттардан, ал ... ... ... ... саяси
мәдениеттен өсіп шығады деген ережеге сәйкес айқындалған. ... ... үш ... ... ... ... ... бір жақты анықтау болып табылмайды. Керісінше, элементтердің әрқайсысы
біршама өз бетінше болып табылады және ... ... ... жағдайынан табылады. Оның үстіне, олардың әрқайсысы басқаларына
терең әсер ... ... ... ... ... ... саяси мәдениет
атқаратыны даусыз. Алайда, қоғамдық даму процесі өзі арқылы экономика мен
саяси құрылымның, ... ... ... ... арасындағы
өзара әрекеттің күрделі динамикалық жүйесін көрсетеді. Мұндай тығыз ... және ... ... ... ... ... ... мәдениетін институционализациялау процесі іске асады.
Саяси мәдениетті институционалдық талдау мемлекеттік және жеке адамдық,
дәстүрлі және инновациялық бастауындағы өзара ... ... ашу ... ... ... ... ... деңгейдегі жеке тұлға қоғамдық-саяси жүйеде интеграцияланады және
өз рөлін белсенді орындайды, адам саяси мәдениетін институционализациялау
функциясын ... ... ... ... қоғамның институционалдық
жүйесі күлі көкке ұшып шашылған тарихтың қатал қиратылғанында, дәл ... ... ... өз мәні ... ... ... және
әзірге зерттелмеген жолмен жүруге қабілетті. Қазіргі тарихи тәжірибе
көрсеткендей, ... ... ... жасалулардың мақсаттары мен
міндеттерін терең түсінуі және оларды практикада жүзеге ... ... ... ... ... ... ... жасап шығаруды
қамтамасыз етеді. Қоғамдық институт ... ... ... әсері жекелік және мемлекеттік, дәстүрлі ... ... ... ... ... біршама деңгейде
қамтамасыз етіледі.
Әрине, бұл жерде басқа да өмірлік факторлар өз рөлін ... ... ... ... саяси мәдениетін институционализациялау
мәселелерін зерттеуде ең үлкен практикалық-танымдық маңызға ... ... ... және ... бастаулар бірлігі факторлары
иеленеді. Жеке адам мен ... ... ... ... ... адам ... мотивациялық сферасын; екіншіден, уақыт пен
орынның белгілі бір кезеңіндегі аталмыш мемлекеттің қалыптасуының тарихи
доминатын; үшіншіден, ... ... ... ... ... ... қарастыру қажет. Ал бұл, өз кезегінде, ... ... ... ... ... мен ... бағалауларын, сондай-ақ
мемлекеттіліктің белгілі бір ... ... алып ... ... ... ... міндетті түрде алып шығады.
Жүйе пайда болып және орныққан кезде ол адамдар мінез-құлығы үшін ереже
жасайды. Ал жүйе әлі ... ол үшін ... ... ... Егер жүйе тұтас болса, даму оның ережесі бойынша жүреді. Ал егер
ол құласа, даму адамдарға байланысты болады. ... ... ... ... (консерватизмнен) қоректенеді. Және, керісінше,
инновация жеке тұлғаны ... ... және ... ... ... ... өзін-өзі айқындауға итермелеп, өз мәнінде
дербестік сана-сезімде туады.
Саяси мәдениеттің ... ... оның ... ... мұрагерлік сәттерін қолдау механизмін иеленгенінен және
дәстүрлі ... ... мен ... ... ... ... ... талдай отырып, бірқатар зерттеушілер әлеуметтік және ... ... ... тек ... яғни ... ... бөлігінде әдеттегі шаршаған ережелерден алыстатылса ғана,
оларды мәселе етіп қою үшін ... ... ... ... қабылдаса
ғана мүмкін болады.
Инновациялық механизмдердің екі типін бөліп қарауға болады. Біріншіден,
бұл ... ... ... архитекторлары, инженерлері
және менеджерлері функциясына ұқсайтын элиталық топтың ... ... ... да ... ... ... ... немесе қайта жасалуы,
сондай-ақ мұндай институционалдық процестердің сипаты мемлекеттік ... ... ... ... түрде бейімделген «саяси элита», ... яғни ... ... ... ... партия көшбасшысы, заңды
органдардың депутаты, эксперт-социологтар және т.б. ... ... ... мен топтардың белсенді күшінің ауқымды деңгейіне байланысты.
Екіншіден, әрине, ... ... ... қоғамдық өмірдегі барлық
институционалдық негізін сөзсіз ... ... ... ... мен ... ... ... адамның саяси мәдениетін институционалдық модернизациялау
жағдайында әлеуметтендіру мемлекеттік және жекелік бастаулары ... ... ... өзгерту, кеңестік дәуірден посткеңестік ... ... ... ... және ... ... ара-қатынасының
сипаттарын ауыстыру процесін талдау жолымен жүзеге асырылады.
Әрине, өзгертілген ... ... және ... ... және
инновациялық бастаулардың өзара әрекеттесу тәсілдері қайта ... ... ... ... ... ... Ол тоталитарлық-
авторитарлықтан болашақта біртіндеп либералдық-демократиялыққа ... ие ... ... ... модернизациялау процесі
ең қиын және қарама-қайшылықты, иректі ... және ... ... ... ... ... – жалғыз жоғары құндылық. «Жеке меншіктік» формасындағы
әкімшілік билікті иеленеді, бұл жеке тұлғаны одан әрі ... ... ... ... ... ... ... Демек, «екі жүзді
Янус» деп ... ... ... бар ... адам типі ... ... Бір сөзбен
айтқанда, Әкімшілік Жүйенің ішінде ол бір жүзімен бұрынғысынша ... ... ... берілген. Бірақ өзінің басқа жүзімен ол Әкімшілік Жүйенің
мұқтажынан тыс ... ... Оның ... бәрі ... өзінің жеке
меншігіне, эгоистік мүдделеріне ... ... ... Жеке ... ... қажет. Дегенмен, оған қолы ... ... де ... ... ... жекелік көрінісіндегі билік пен жеке меншіктіктің
институционалдық өзара әрекеттесуі танымастай ... және ... ... ... ... ... логикасы социалистік жүйенің тосыннан қирауына
және капиталистік ... өтуі ... ... ... ... ал ... принципінің «жекешелендіру» принципіне
ауыстырылуы барысында өзінің заңды негіздемесін және шынайы ... ... ... ... қатар бұл өзгеше «біртіндеушілікті үзу» принципі
жаңа өмір саласын бұзу, демек революциялық қирау болды. ... ... ... институционалдық-құндылықтық тәртіпте өзгерістерге
ұшырады. Бұл жердегі бағдарлық ... ... ... ... ... орнықтыру және оны бекітуге алып келеді. Мұндай тарихи
жағдайлар қоғамдық өмірдің, бір ... ... ... және оның ... ... ... ... жағынан, керісінше, жеке меншікті «реинституционализациялайтын»
сәттерімен айқындалады. Жеке меншікті ... ... мен ... «сынап көру және қаталесу» әдісімен
орнықтырылған. Жекешелендіру процесінде көптеген институционалдық нормалар
әлі легитимдік (заңды деп ... ... ... ... Өтпелі саты
жағдайындағы тым ерте жүргізілген жекеменшіктік қарым-қатынастар ... мен ... ... ... ... Жеке ... ... шығып, қоғамдық қажеттіліктер мен мақсаттар адамдық сана-
сезім мен ... ... ... ... Кеңестік дәуірдегі
салтанат құрған «мемлекет ... ... енді ... ... өз ... ... ... беріп жатыр. Адам мәні ... ... ... істердегі кездейсоқ оңай олжа мен жеке баюшылардың
эконмоикалық ... ... ... сана-сезімі мен мінез-құлығының ... тұр. ... ... ... сөйлеушілер қоғамдық қажеттіліктер мен
мақсаттар үшін ... ... ... Міне, нағыз «екі еселі
стандарт».
Әрине, номенклатура билеген мемлекеттік меншіктен ... ... жеке ... өтуі ... арынды тәбетін «қыздыруда».
Олардың бюрократиялық қызметіндегі тіректік мотив түбірімен қайта жасалуда.
ТМД елдеріндегі ... ... ... ... ... мемлекеттік меншіктерді «жеке меншікке иелену» үшін күрес
жүргізуде. ... ... ... ... ... жағдайдың мұндай
қарама-қайшылықтарындағы айқынсыздық жекешелендіруді жүзеге ... ... ... ... ... болмағандықтан, ТМД елдерінің өмірдің
жаңа жекеменшіктік жолағына спонтандық жолмен түсуі ... одан ... ... ... ... мұндай жағдайды, посткеңестік адамдар
«жанында күйзеліс және ойында қақ жарылғандық» етіп ... ... ... ... ... әрекеттері мен істері жалғасуда.
Өкінішке орай, «екі еселі стандарт» институты посткеңестік кеңістікте
қалыптасқан елдердің ... ... ... ... ... ... ... да сыртынан өтіп кеткен жоқ. ... ең есте ... ... ... ... ... ХХ және ХХІ ... посткеңестік адамдарға тән сана-сезімі мен мінез-құлығындағы
екі жақты ... әлі де ... ... бар ... ... өзгерістерінің қысымымен баяу шайылуда, сорылуда. Тоталитарлық
дәуірдегі қорқыныштың институционалдық механизмі ... ... ... ... ... туа ... жоқ деп болжам жасауға болады.
Адам жаңа уақытқа орай қажетті деңгейде неге ... Ал ... де, біз ... ... ... емес. Мұндай жағдайдағы әрекетті
елдегі демократиялық институттарға жүктеу керек. ... ... ... мен ... ... және экономикалық жүйенің өзінің
радикалды жаңаруы ескі мазмұнды сақтау кезінде жаңа форманың ... ... алып ... Оның ... ... еш жерде қоғамдық ... ... ... ... қолдау, шеттен алу арқылы, бірақ меншіктік
ұлттық-мәдени ... ... ғана ... ... ... жоқ. Әзірге адамдардың қоғамдық қарым-қатынастарының өз мәні
түбегейлі түрде қайта ... жоқ, ... ... радикалды жаңаруы
туралы айту қиын. Көріп отырғанымыздай, тіпті саяси институттар ... да және ... ... байсалды қайта жасалуларға қол
жеткізілгенде де, саяси мәдениеттің «цементтелген» жүйесі адам сана-сезімі
мен мінез-құлығында табанды түбірімен ... ... ... ... ... ... ... социалистік дәуірдің тоталитарлық
институттарынан қол үзсе де оның саяси мәдениетінің аманаты болуын әлі ... ... деп ... ... адамның ойлауы мен мінез-құлығы бейнесін айқындайтын «екі
еселі стандарт» институты, әрине, өз түбірімен кеңестік дәуірге ... бұл ... ... ... ... ... ... берекелі топырағы болмаса, онда қарқынды көктеуін де ... ... жеке ... ... шектен шыққан, қалыптан тыс ... тыс ... ... ... ғана ... ... ... Және керісінше, қоғамдық қажеттіліктер, ұлттық
мүдделер посткеңестік адамдардың ... мен ... ... Жеке ... ... ... мен ... арасында қарама-қайшылықтар туындады. Сөз жүзінде қоғамдық
игіліктер туралы айтылса, ал іс ... жеке ... ... алды.
Посткеңестік адамның жеке мүдделерінде терең екіге бөліну жүріп жатты.
Қоғамдық қажеттіліктер мен жеке меншіктік ниеттер арасындағы бір тепе-
теңдік, баланс ... ... ... кеңес адамының саяси
мәдениетін қоғамдық-пайдалы күштер толық салтанат ... ... ... өсуі ... ... ... Дербестілік
зұлымдықты тудырушы ретінде қуылды, ал ұжымшылдық әлемдік жақсылық сияқты
әйгіленді. Бірақ тағы да «екі еселік ... ... жүзі ... ... ... ... ... насихатталса, екінші
жағынан өмірлік тәжірибеде дербестік-эгоистік мақсат ізге түсті. Және
сондықтан да ... ... ... институционалдық
маңыздылығы имитация, мимикрия, екі еселі ... ... ... ... ... ұзақ ... бойы жеке тұлғаның тарихи дамуында
ұжымшылдық оң нәрсе, ал ... ... ... тенденция деген
қондырғы билік құрды. Олар әр ... ... ... ... ... рөл ... ... құлау реакциясы ұйымдастырушы бастауы мемлекет
болып шығатын адамдық әлеуметтің кез келген формасын − корпоративтік-топтық
және дербестілік ... ... ... ... ... ... «қоғамдық өмірді жекешелендіру» деген шықты. Барлық ... ... ... ... ... ... қоғамдық жүйе эгоист адамның жеке ... ... ... деәлеуметтендіретін қарама-қарсы ... ... ... сана-сезімі мен психологиясында әлі де
екі жақтылық қалып отыр, бір жағынан ол мемлекеттік адам ... ... осы ... ол ... ... мен ... ... қорғауға
міндетті. Ал екінші жағынан, ол әлі азаматтық қоғамның мүшесі, яғни жеке
тұлға болып саналады. Жеке ... ... ол, ... осы ... ... ... жеке, эгоистік мүдделерін арттырады. Оның жүзі қарама-қарсы
жаққа қарайды. Мұндай қарама-қайшылық, ... ... ... ... ... бір рұқсат етіледі. Бірақ бүгінгі тарихи жағдай,
шамасы, оның жеке тұлғасы ... ... сол ... ... ... ... ... бюрократияның мінез-құлығының ... және ... ішкі ... ... ... ... тіректік сәт. Қазіргі
уақыттың объективтік логикасы ... және ... ... ... еш ... жоқ. Міне осындай немесе осыған ұқсас бұрынғы
уақытта да ... ... ... Адам ... сирек бірыңғайлығы
үшін, оқиғаның объективті логикасы келеді.
Он алты жылдан астам өздігінен даму оқиғалары ... ... ... ... ... Орталық Азия қоғамы тарихи ... ... ... ... ... болуының бәріміз
үшін айқын шынайы бейнесін көрсете ... Оның ... ... ... ғана ... ... ... посткеңестік кеңістігінде дамудың
батыстық моделі өзін нақтылы түрде көрсету үшін бара-бар ... ... Бұл ... ... демократиялық институттар жақсы, ал посткеңестік
адамдар нашар екендігі туралы емес. Мұнда өлшем жазықтығы басқаша. ... ... ... сол ... ал ... басқа. Кеңістікте екі
жақты «түйістіретін» бірлік жасалған жоқ. Неге бұлай болады? ... ... ... ... келіп тұр, ал қоғамдық мақсат «бұрышқа ... ... жеке ... ... ... ... елдердегі қазіргі жағдай елеулі айырмашылықтарына ... даму ... ... ... ... ... Ол ... поскеңестік елдерде,
оның ішінде Қазақстанда формалді және формалді емес ережелер, нормалар мен
құндылықтар арасындағы ... ... ... неге ... соғады? Оның үстіне ТМД елдеріндегі ... ... ... және ... ... егер ... ... болса,
«мінез-құлықтық вакуумнан» зардап шегуде. Демократия ... ... ... ... және «кристалданған» кеңестік саяси мәдениеттің
үлгісінің призмасы арқылы қабылдануда. Ол әдетте, ... ... өте тез ... бірақ оның қалыптасқан мазмұнына, оның дәстүрлі
өмір салтына ... пен ... ... ... ... ... жиі ендіреді. Басқаша айтқанда, дәстүрлі адамның қазіргі адамнан
айырмашылығы нақ осы оның өз ... ... ... ... «өзгерту», «төңкеру» принциптерінен тұрады.
Осылайша, неге жаңа саяси мәдениеттің институционалдық ортасы ... және ... ... ... және ... ... ... тарихында, сондай-ақ ТМД-ның басқа елдерінде тұңғыш
рет қоғамдық жүйеде дәстүрліден қазіргіге өту ... ... ... ... ... ... жүйені қирату және демократиялық
институттар мен мекемелерді тудыру процестері өтуде. Үшіншіден, адам ... мен ... ... жүйесінің ауысуы өте баяу, ... ... ... ... ... ... бұрынғы жүйесінде
ешқандай либералдық-демократиялық мәдениеттің дәні өсіп-жетілуі үшін шынайы
институционалдық топырақ болмаған. ... ... мен өмір ... ... болмаған.
Бірақ, біртіндеп су тамшысы тасты қайратқаны секілді уақыт өз керегін
алады және ... ... ... ... ... қарама-қайшылықтар бар екені, және ... ... ... ... ... ... болады. Сонымен бір мезгілде
ескі саяси мәдениет қатарында баяу ыдырау жүріп жатыр. ... көз ... ... өмірлік тәжірибе бұл процестің өте қарама-қайшылықта жылжып
жатқанын және оның ұзақ уақытқа созылатынын дәлелдейді. ... ... ... ... ... ... ... Қазақстанда қолданылған маңызды
реформаторлық қадамдарға қарамастан, егер ... ... онда ... ұзақ уақыт кеңестік саяси мәдениет рецидивтерінің ... ... Біз одан әрі ... да ... ... жаңа саяси
мәдениет элементтерінің өте баяу «қатпарлануының» және біртіндеп ескі саяси
мәдениет элементтерін ығыстыруының куәсі боламыз.
Біздің көз алдымызда саяси ... ... ... екі ... «қол ... ... мәдениеті және «азаматтық» мәдениеті,
тоталитарлық-авторитарлық мәдениет және ... ... көп ... ... ... ... ... модельдерінің типологиялық
қарама-қарсы бұл екеуімен шектеліп қоймайды. Өмір бұл сызбадан (схемадан)
әлдеқайда бай, ... және ... ... және бола ... ... ... сипаттайтын тарихи жағдайларда нақ осылар арасында
күрес жүріп жатқан қоғамдық ... ... ... қалаушы,
айқындаушы болып табылады. Сондықтан да ... ... ... бейнелерін тану процесіндегі мүшелеу тәсілдерінің жемісті болуы
мүмкін екен.
1.3 Саяси мәдениеттің қоғамды модернизациялаудағы ықпалы
Саяси мәдениет – қарым-қатынастар жүйесі ретінде және бір ... ... ... өндіріс пен ұдайы өндіріс процесіндегі бірін-бірін
орнын ауыстырушы ұрпақ ... ... ... ... ... ... өзгерістерін реттеуші құбылыс екендігі мүмкін түсінікті шығар.
Сондықтан саяси мәдениет ... ... ... қоғамның әлеуметтік
сферасының мәндік жағын айқындайды. Жалпыұлттық мәдениеттің құрамдас ... ... ... мәдениет негізінде қоғамдағы «саяси ... ... мен ... ... өзі арқылы көрсетеді.
Нақтырақ айтсақ, ол біздің қоғамда болып ... жаңа ... ... ... реалистік және ... ... ... асыру мәдениеті. Бұл мағынасында саяси мәдениет
қоғамдық өмірдің барлық ортасына орасан зор ықпал ... ... ... саяси жүйесінің бөлінбейтін элементі болып
табылады. Саяси жүйе мен ... ... ... ... бір-біріне тәуелсіз
қосалқы құрылымдық элементтері болып табылғанымен, ... ... ... жоқ. Олар ... ... ете ... ... тығыз байланыста дамиды, жеке дара өмір сүре ... ... ... саяси жүйенің сапалылығын білдіреді.
Саяси мәдениеттің өзіндік бір ерекшелігі - ол адамның ішкі ... ... ... ... және ... шығу тегі ... ... жиынтығы сияқты болып көрінеді. Саяси мәдениет
заңды тұлғалардың, азаматтардың, қоғам мүшелері мен саяси қайраткерлердің
саяси және заңды ... және ... ... ... ... ... және ... институттардың жұмыс істеуіне зор әсерін
тигізеді, саяси үрдістеріне маңыздылық береді, ... пен ... ... ... білдіріп, анықтайды.
Кейбір зерттеу нәтижелері көрсетіп отырғандай, қоғамдық-саяси ғылымда
«саяси мәдениет» ұғымының пайда болуына қоғамды басқару ... ... ... ... болған саясаттың мәні мен маңызы туралы жүйелі
білімнің, ой-пікірлердің және саяси қатынастардың, жеке ... ... ... ... ... қоғам өміріндегі орны мен рөлі
жөніндегі мәселелерге деген көп ... ... ... ... ... Мысалы, Қазақстанда да көп партиялықтың қалыптасып, дамуына
байланысты отандық зерттеушілер саяси партиялар және ... ... ... ... ... ұғымының мазмұны мен мәнін анықтау үшін оның құрылымын
талдаудың мәні зор. «Саяси мәдениет ұғымы интегралды сипатқа ие және саяси
өмірдің ... ... ... ойлаудан бастап жеке адам мен әлеуметтік
топтардың саяси ... ... ... ... ... [67].
Саяси сана қоғамның саяси мәдениетімен тығыз байланысты, соның
туындысы, саяси ... ... ... ... және бір ... ... бөлігі болып табылады. Қазіргі отандық және шетелдік ғылыми
әдебиеттерде саяси сана жекелеген азаматқа тән құбылыс түрінде танылып, ... ... ... ... ... және ... ... тән
құбылыс ретінде қарастырылады. Себебі, зерттеушілердің пікірлеріне
қарағанда, этикалық, құқықтық, ... діни және т.б. - ... ... ... формаларының жиынтық бейнесі – «қоғамдық сана»
пайда болады. Ал, ... ... ... бір ... - ... ... іс-әрекетіне тікелей ықпал жасайды және барлық таптар мен қалың
бұқара топтың мемлекетпен және ... ... ... қамтиды» [68]. Шын мәнісінде саяси сезім, толқулар және т.с.с.
арқылы бұқара көпшіліктің саяси, әлеуметтік-экономикалық ... ... ... аудартады. Басқаша сөзбен айтқанда, қоғамдық сана, соның
ішінде саяси сана тек материалдық факторлар ... ғана ... ... ... өзіндік даму заңдылықтары, әртүрлі әлеуметтік топтардың
көзқарастары әсерімен қалыптасады. Сондай-ақ, саяси сананың ... ... ... мен ... ... ... партиялар, бірлестіктер, т.с.с.) қызметі ықпал етеді.
«Қарама-қарсы жақтардың әлеуметтік күштерінің ... ... ... ... нақты қоғамдық өмірдің тоқайласпалы
өзіндік адамгершілік, діни, саяси ... ... ... ... ... ... Оның өрісіне тек саяси талаптар ғана емес, сонымен қатар,
белгілі бір жағдайда тікелей үстемдік ... ... ... ... басқару, жекеменшіктік табыстарды бөлісу, т.с.с., сондай-ақ, бір
қарағанда тек саясатқа жанамалы қатысы бар жеке ... ішкі ... және ... діни ... ... көріністері бар
мәселелер де қатынасады. Толықтырып айтқанда, бүгінгі ... ... ... ... және жеке ... ... тіршілік әрекеті толық
ықпал етеді» [69].
Саяси сана адам бойындағы бүкіл білімділік пен ... ... жеке ... саяси салада жұмыс істей білу қабілетін анықтайды,
оның саяси тұрғыдан икемділігіне, басқару ... ... ... ... тұлға ретінде заң алдында өз сөзі мен іс-әрекетіне жауап беру
және тағы сол сияқтыларды ... ... ... болады. Бұған қосымша
айтарымыз, саяси сана қоғамның саяси ... ... мен ... ... сананы екі құрамдас бөліктен тұрады деп есептейді:
қарапайым күнделікті сана және ... ... ... ... сана.
Дей тұрғанмен, Қазақстанның демократиялық қоғамға бет бұрысында біздегі
теориялық саяси сана қоғамдық ... ... ... ... ... тұжырым жасауға «үлгере» алмай жатады. Оның ... ... ... сұрыптап, бағалы нұсқаулар беруде эмпирикалық
қарапайым пайымдаулардан аспайды. ... бұл ... ... ... саяси тәжірибесін ұғынып, түсіндіру саяси білімнің теориялық
негіздерінің бірін құрайды. ... бұл ... ... ... ... тез ... ... қажет етеді.
Енді саяси мәдениет пен саяси сана ... ... ... ... бағамдалық:
Біріншіден, «саяси мәдениет» ұғымының мазмұны «саяси сана» ұғымының
мазмұнынан анағұрлым кең, себебі, көп жағдайда саяси ... өз ... қана ... ... мен ... ... ғана ... саяси идеяны, сонымен
қатар, әлеуметтік тәжірибені сіңіріп алады.
Екіншіден, «саяси мәдениет» ұғымына қарағанда «саяси ... ... ол тек ... ... ... ғана ... ... ал «саяси
мәдениет» ұғымы барлық қоғамның саяси өмірін сипаттайды.
Үшіншіден, саяси мәдениет өз мазмұнына қоғамдық сананың бір ғана ... ... - ... ... ... ... алады.
Қазіргі ғылымның пайымдауларына қарағанда, белгілі бір әлеуметтік топқа
немесе тұтас қоғамға тән ... ... көп ... ... ішкі ... ... мінез-құлыққа айналғанында, әрі оның қызметі белгілі бір
әлеуметтік маңызға ие болғанда ғана ... ал, оның ... ... ... компоненттік элементтері: субъект, іс-әрекеттің нақты
өту жағдайы, іс-әрекет мақсаты және қызметтену объектісі болып табылады.
Саяси ... ... ... және ... ... белгілі
бір типін қалыптастыруын қарастырғанымызда, біздің ... ... екі ... ... алып ... ... Олар: нақтылық пен
ауызекілік.
Саяси мінез-құлық - бұл ... ... ... ... мен ... мінез-құлық ішкі әсерлер (саяси сезім, қабылдау, түсіну, ой жүгірту,
көз жеткізу) және соның негізінде пайда ... ... ... ... білдіру, жиналысқа қатынасу, ... ... ... ... ... ... ... жүйелердің іс-әрекетін қолдау немесе қолдамау негізінде
немесе белгілі ... ... ... өзінен-өзі туындайды. Дегенмен,
саяси қызмет үстіндегі ... ... ... ... шартты түрде айтқанда, олардың ... ... ... түсінуге негіз қалайды, әрі іс-әрекетті нәтижелі етеді.
Саяси мінез-құлық өз ... ... ... ... толық қамтып,
түсінгенде ғана қалыптасады. Саяси ... ... ... ... ... жеке тұлғаны (немесе топтарды) өзіне ... ... ... ... мүдделерін жоғары деңгейде насихаттап, білдіруге
байланысты да қалыптасып, дамиды.
Саяси мінез-құлық пен ... ... ... ... екі ... ... ... Бір жағынан, саяси мәдениет әрқашан саяси мінез-
құлықтың мазмұны болып табылады, ол, оның ... ... ... ... тек ... ... бағытты бейнелейді. Дегенмен, саяси
мәдениеттіліктің мінез-құлықтың барлық түрлерінде байқалмайтынын, ... бір ... ... ... ... ... ... еске салғымыз келеді. Екінші жағынан, саяси мәдениеттілік тек
мінез-құлық арқылы ғана емес, сана ... сол ... ... ... ... ... Бұл мағынада «саяси мәдениет» ... ... ... ... ... ... құрылымында саяси мінез-құлық оның
құрамдас бөлігі, компоненттік элементі болып табылады. Дей тұрғанмен, саяси
басым бағытты ... ... ... ... ... ... жетекші
индикаторы болып табылады.
Саяси мәдениет - қоғамдық өмірдегі тек қана саяси саланың сапалық
сипаттамасы болып ... ... ол ... барлық құбылыстарды
жинақтап топтастыра алмайды, атап айтқанда, ... ... сана мен ... тән ... ... ... тек олардың саясатқа қатысты
құбылыстарын ғана өзіне қосып алады.
«Саяси мәдениет» ұғымы бұрын айтып өткеніміздей, жәй ... сана ... ... ғана емес, дұрысында оларға қосымша нақтылы ... әдет пен ... ... ... ... ... қандай бір үлгілі түрін өзіне қосып алады. Бірақ, ... да ... ... ... ... толық ашып көрсете алмайды.
Оның мән-мағынасын анықтау үшін құрылымдық мазмұнын құрайтын ... ... ... алып ... ... Плотникова өз еңбегінде «саяси мәдениет» ұғымының ... мына ... ... элементтерді енгізеді:
1) әлеуметтік-саяси негіздер;
2) саяси өмірдің, саяси сананың субъектілерін сипаттау;
3) саяси сана.
Бірінші топқа төмендегі құрылымдық элементтер:
1. Қоғамның саяси жүйесі, ол - ... ... ... ... мен ... ... ... орталықтары мен ұйымдар,
сонымен қатар, саяси өмірдегі әлеуметтік механизмдер және ... ... ... ... яғни ... ... істеп тұрған саяси
институттардың жиынтығы;
2. Қоғамның саяси ұйымдары, яғни саяси партиялар мен бірлестіктердің,
мемлекеттік және ... ... т.б. ... ... және ... ... ... [70].
Екінші топтағы құрылымдық элементтерді негіздегенде саяси мінез-құлық
аспектісіне ерекше көңіл аудару ... ... ... ... ... бір ... партияның немесе белгілі бір қоғамдық топтың, не
жеке адамның саяси мәдениеті туралы айтуға ... ... ең ... атап ... олар:
- қоғамның саяси дамуының әлеуметтік бағыттылығы;
- билеуші партияның саяси өмірдегі мәні мен мазмұны;
- ... ... ... ... ... ... жүйедегі
қалыптасқан және дамушы саяси дәстүрлер.
Саяси мінез-құлықтың қалыптасу үлгілерінде қоғамдық, таптық, басқа да
әлеуметтік қауымның, жеке ... ... ... ... рөл ... дегеніміз – бұл ұрпақтан ... ... және ұзақ ... ... ... және ... мұра ... Міндеттелген
дәстүрлер әлеуметтенудiң нақты формаларына қатысты хабарлар. Бұл, ... ... ... ... әлеуметтік ортада, біріккен әлеуметтік
қауым арасында қалыптасады және бір-біріне беріледі. ... ... ... және ... ... ... ... елеулі ықпал
етеді. Саяси дәстүрлерді сақтау және дамыту – қоғамның саяси тұрақтылығының
және оның ... ... ... ... бірі. Атап айтқанда,
саяси дәстүрлер адамдардың ... және ... ... ... ... ... ... Саяси дәстүрлерді сақтау және дамыту –
қоғамның саяси тұрақтылығының және оның үдемелі дамуының алғы ... ... ... ... ... ... саяси қондырғы
топтары үшін тиісті маңызды аспектісі болып табылады. Саяси қондырғы – бұл
субъектінің ... ... ... ол ... мен
құндылықтардың ауысуына, олардың практикада жүзеге асырылуына ... ... ... ... ... ... ... беретін
саяси қондырғының үлгісі саяси көшбасшыларға қарым-қатынасы болып табылады.
Әрине, ... ... ... оның ... ... ... субъектілік маңызы, өлшемі және мәнісі, айтылу ... ... ... бұл ... ... бір ... саяси
мәдениеттің нормалық мазмұнын қамтиды.
«Саяси мәдениет» ұғымының құрамына саяси сананың компоненттері ... ... және ... психология кіреді. Өзінің саяси мәртебесінің
билік субъектісін жете ... ... ... ... ... және саяси ретке келтірудің құралдарына, ең соңғы ... ... ... ... ... де ... Егер
бастапқысында саяси көзқарас билікпен өзара байланысты болса, онда барлық
саяси саланың ... мәні ... ... ... құрылымдық
компоненттерінің қалыптасуы мен дамуын анықтайды.
Саяси идеология - бұл қоғамдық ... ... бір ... бір ... ... тұжырымдамасы. Саяси идеология әр таптың
немесе әлеуметтік топтың, ... бір ... ... ... ... саяси мәдениетті қалыптастырып, дамытуға бағытталған ... ... ... Қазіргі ғылыми әдебиетте идеология үшін ... ... ... ... және ... қабілеттерінің
толықтығын бағдарлау болып табылатыны мойындалуда.
Егер идеология саяси сананың сапалық көрсеткіші ретінде белгіленсе,
онда қоғамдық ... ... сала ... ... сананың сезімдік
уәждемесі тұрғысынан сипатталады. Е.М. Бабосов саяси өмірді қабылдаудың
сезімдік ... ... ... бөліп-бөліп көрсетеді:
І. Әлеуметтік-саяси нақтылықтың мәнерлі (эмоционалды-экспрессивті)
меңгерілуі, ... ... ... ... сезгіштік (интуиция);
б) саяси құбылыс пен саяси оқиғаны эмоционалды бағалау;
в) саяси саладағы жеке адамның ... ... ... ... ... ... пен ынталылық жиынтығы түрінде көрінуі.
ІІ. Саяси қондырғы мен жеке тұлғаның және ... ... ... ... саяси мұраттары (идеалдары);
ә) саяси мүдделері;
б) саяси құндылықтық ұсыныстары (көріністері);
в) саясат саласындағы ... ... ... ... ... ... құрамдас құрылымдық элементі - жалпымәдениеттік
бағдарлар: дүниетанымдық бағыт, билікке және ... ... ... ... ... табылады. Жалпымәдениеттік бағдарлардың сипаты ... ... ... жеке адамның құндылық құрылымындағы саяси
құбылыстың ... ... ... ... ... ... оған ... бағдардың маңыздылығын жоғары бағалауына, «батыстық немесе
шығыстық өркениет нормаларын басшылыққа ала ма, әлемдік немесе діни сананың
айрықша ... ... ме, ... ... ... ... қондырғыларды мойындай ма немесе жоққа шығара ма» деген
секілді жекелеген ... ... ... ... ... ... деген көзқарастарының да әртүрлі болатыны анық. ... ... ... ... ... ... ... қалыптастыра
отырып, заң шығарушы билік деңгейіндегі нормаларды атқаруға мәжбүр ететін
жерде және сотта ... ... ... ... ... ... ... субъектінің саяси құндылығының арасында барлық
әртүрлі саяси құбылыстардың ... ... ... ... ... ... ... болады. Мұнда қоғамдық
қатынастар адамдардың күнделікті ... ... ... ... озады. Қоғамдық психологияның пәрменділігі мейлінше бейімділігіне және
белгілі дәрежеде жағдайға байланысты болады. Саяси психологияның мазмұнында
сезімталдықтың және эмоционалдық элементтердің үстем ... ... ... ... ... ... ... бас көтерулерде билікке қарсы
адамдардың бақылауға алынбайтын ішкі эмоциялық белсенділіктерін көтеруге де
қабілетті.
Атап ... ... ... ... ... ... бойына
өктемдік қатынастарды саяси психология өзімен бірге кіргізеді. Егер
идеологияны жүйеленген ... ... алып ... ... тұрғыдан
таптардың қызметі, соның ішінде, азаматтардың белсенділігі тікелей ... ... ... және ... ... ... қалыптасады. Ал,
саяси психологияның мазмұны адамдардың мүддесінде қаншалықты ... ... ... ... мен ... бар ... көрсетеді және идеологияның
ықпалында болады. Дегенмен, тап немесе белгілі бір әлеуметтік топтардың
идеологиялық доктринасы ... ... ... ... Кей ... ... ... мазмұны әртүрлі саяси идеологиялардың
қарама-қайшылығының негізінде қалыптасады, саясатпен айналысатын адамдардың
іс-тәжірибесіне дем ... ... ... ... да, ... ... саясат сипаттамасының нақтылы мүмкіншілігі ретінде,
субъектінің өзінің субъективтік және ... ... ... ... ... ... ... [72].
Саяси мәдениеттің ерекше белгісіне – символдар да жатады. Әр халық
өздерінің ... бойы ... сай ... ... Оған ең ... ту, елтаңба, әнұран, Ата заң, ақша белгілері және
т.б. жатады.
Саяси мәдениеттің өзіндік ... мен ... ... және оның ... ... ... қабілеті таптық немесе топтық
феноменнің танымындағы қажетті ... бір ... ... көрсетеді.
Бірақ, бұл тұрғыдағы белсенділік пен қабілеттіліктер – ... ... ... ... ... болып және саяси мәдениеттің белгілі бір
әлеуметтік мазмұнын ... және оның ... ... ... белгілі бір әлеуметтік маңызды ... ... ... Себебі, кез-келген саяси мәдениет белгілі бір ... ... бір ... ... ... ... даму ... бейнелейді [73].
Саяси мәдениеттің танымдық мазмұнының нақты міндетті шарты айтарлықтай
шектелген ... ... ... ... ... және ... жеке тұлғасына тәндігі болып табылады. Олар мағынасы және
құрылымы бойынша дәл ... ... ... ... осы жалпылықты
білдіретін саяси мәдениеттердің қосындысы емес. Ол мейлінше тұрақты типтік
белгілер, саяси жағынан ... ... ... ... ... түпкілікті назарын қамтып көрсетуші және оның мақсаттарын бойына
сіңіруші элемент. Сонымен бірге, жеке ... ... ... сол ... мүше болып табылатын әлеуметтік топтың саяси ... ... өзін ... ... ... тыс, саяси мәдениет тіршілік ете
алмайды. Жеке тұлғаның саяси ... өзін ... ... ... ... бір ... ... және саяси мәдениеттің жалпы
қоғам мүшелері қабылдап, мақұлдаған мазмұнын ... ... ... ... ... ... ... білмей тұрып, оны ұғындырып-
түсіндіруді жүзеге ... ... ... ... ... жалпы
мәдениетінен, оның адамгершілік ... ... ... ... атап ... жөн. ... саяси мәдениеті жәй ғана оның жалпы
мәдениетінің құрамдас ... ... ол ... өз бойында негізделіп дамиды.
Жеке тұлғаның саяси мәдениетінің мазмұнын, оны қоршаған саяси ... ... ... деп ... ... ... ... тұлғаның менталитет мәселесімен тығыз байланыста түсіну керек.
Көпшіліктің саяси санасының шеңберінде ... ... ... ... ... сана жеке тұлғаның ... ... ... және ... жиынтығы болып табылады деген ... ... ... [74]. Оның ... ... саяси өмірде болып
жатқан үрдістер, ... және ... ... ... ... саяси мағлұматтылық болып табылады. ... ... ... – бұл оның ... ... туу және көрсеткіш деңгейі. Ал,
белгілі бір саяси қалыптың мәнін ашу ... ... ... «байланып-
маталып» жүреді. Осы екі түсінік те жеке тұлғаның саяси ... ... ... – бұл ... ... ... адамның жеке тұлғасын қалыптастыруда сол қоғамға ықпал етудің
ұйымдастырылмаған және ... ... ... ... саяси
әлеуметтену қоғамда жинақталған топтық және жалпыұжымдық ... ... ... жеке ... ... және саяси
тәжірибесін игеруге тікелей байланысты екендігін айтады. Белгілі бір ... жеке ... ... ... ... саяси қарым-қатынастың
субъектісі ретінде қамтиды. Оның аралық және соңғы ... жеке ... ... ... ... және ... шығармашылық белсенді әрекетіне бейімделген ... ... жеке ... ... ... ... бір ... болып саналады.
Оны зерттеу саяси әлеуметтендіру, саяси секуляризация және политизация
мәнін ашпай жүзеге ... ... ... Жеке ... саяси мәдениеті
астында адамның оны қоршаған саяси ... ... ... Бұл мәселе жеке адам менталитеті мәселесімн тығыз жанасады.
Жеке тұлғаның ... ... ... мен ... ... сана-сезім фонында қалыптасатын адам менталитетінің жиынтығы, сосын
инивидуммен бейтараптайды деген тұжырыммен келісуге болады [75, 20 ... ... ... ... ... өтіп ... ... құбылыстар мен
процестер туралы саяси мәліметтеудің жоғары деңгейі болып табылады. Басқаша
айтқанда, адамның саяси ... – бұл оның ... ... деңгейінің
пайда болуы және көрсеткіші. Саяси сана-сезім жоғары болған сайын саяси
мәдениеттің де деңгейі жоғары болады. Ал ... ... ... ... оны ... ... «қиыстыра» жүргізу керек. Бұл екі ұғым жеке
адамның саяси мәдениетімен тікелей байланысты.
Тиесілі бөлімдерде айтып ... ... ... ... ... ... жеке адамды қалыптастыру мақсатымен индивидке
қоғамның ұйымдастырылмаған және ... ... ... ... ... осы ... ... саяси әлеуметтендіру
қоғамда шоғырланған және мәдени ... ... және ... ... ... және саяси тәжірибені жеке адамның
иеленуіне шарасыз ... ... ғана атап ... ... Бұл
контекстегі саяси әлеуметтендіру саяси ... ... ... ... ... бәрін қамтиды.
Отбасы, мектеп, ЖОО, БАҚ, мемлекеттік, партиялық, дін, ұйымдар және
елімізде өткен саяси оқиғалар ... ... ... ... ... ... ... бірінші және екінші кезектегi деп ажыратуға
болады. Алғашқысы саясаттың ... ... ол үшін ... ... осы ... ... тұлғалар саяси жүйемен байланыс
жасаудың үлгісі ретінде болады. Екіншісі ... ... ... ақпаратты меңгеру ... мен ... ... мен ... өз бетінше өндіре алатын жеке ... ... Олай ... ... ... негізгі міндеті
азаматтың саяси жүйеге ... ... ету деп ... ... ... және Г. ... ... секуляризацияны өз тұжырымдамаларында
жеке адамның саяси қызметіндегі мейлінше оңтайлы өзіндік үрдісі ретінде
түсіндіреді.
Политизация (оның ... ... ... қоғамдағы саяси жүйенің
тепе-теңдігін сақтауға ықпал ете алады және кедергі де жасай алады. Дәл осы
саяси жүйенің беріктігіне ықпал ... ... бірі ... ... ... саяси мәдениетке мақсаттылық кезінде әсер етеді. ... ... ... ... әр ... ... арқылы өтетін қоғамның өз
құрылымдарына тікелей ықпал жасайтын және әсер ететін өз ... ... ... ... жүйе үшін ... жоқ ... ... бір қоғамдағы белгілі бір саяси мәдениет нысандары өзінің
тарихи даму барысында белгілі бір ... ... ... бір ... ... ... топтың мүдделерін насихаттайды, әрі сол қоғамның саяси
жүйесінде үстем ... ие ... Дей ... ... ... өзгеруімен үстем әлеуметтік топ мүдделері ... ... ... ... ... тез ... Мұндай
жағдайда саяси құндылықтар, қондырғылар және саяси мінез-құлық нормалары
тереңдетіліп, нығайтылып, жаңаланып ұсынылады.
Шындығында, белгілі бір ... ... ... ... сол саяси
жүйенің тұрақтылығын қамтамасыз ... ... ... ... ... өзгерістерге қабілеттілігі оның қосалқы саяси мәдениеттермен
қарым-қатынастары арқылы, әсіресе, бойына ... ... ... ... мазмұнымен толығып отыруымен анықталады.
Әртүрлі саяси ... мен ... ... ... саяси
мәдениеттің де бір-біріне қарағанда әртүрлі, өзгеше үлгілерін туғызады.
Қоғамдық ғылымдарда саяси субмәдениет ... ... ... ... немесе мәдени бағдарлардың ерекшеленіп тұратын көптеген адамның
саяси бағыттарының жиынтығы ретінде ... ... ... ... төмендегі типтер айрықша
ерекшеленіп тұрады. Олар мыналар:
- Аймақтық субмәдениеттер, елдің жеке ... ... ... бір ... ресурстардың болуымен және т.с.с.
айырмашылықтарымен шарттастырылған. Бірінші кезекте, ... ... сол ... ... өмір ... ... жалпы
деңгейіне, соған орайлас, олардың саяси-мәдени дәрежесіне әсер ... ... ... ... өзіндік саяси
мәдениетінде - сол аймақтың экономикалық мамандандырылуы, оның жалпы еңбек
бөлінісі ... орны ... рөл ... ... ... ... бір ... қарым-
қатынастар жүйесінде өзіндік экономикалық үстем мәртебелері бар, әрі сол
қоғамда аса ... ... рөл ... ... ... ... ... болуымен шарттастырылған;
- Этнолингвистикалық субмәдениеттер белгілі бір ұлттық ... ... ... ... ерекшеленеді. Бұл ұлттық топтардың саяси
мәдениетіне этникалық сана-сезім мен ұлттық ... ... ... бір деңгейде өз ықпалдарын тигізіп отырады. Мұнда жалпылама саяси
құндылықтар, бағалаулар мен қондырғылар этникалық ... ... ... тұрады;
- Діни субмәдениеттер дін белгілі бір ... ... ... ... құраған жағдайда пайда болады;
- Өспелі субмәдениеттер әр кездегі ұрпақ өкілдерінің әртүрлі саяси
құндылықтар ... ... ... Жоғарыда аталған
субмәдениеттер, негізінен, саяси тұрғыдан реформаланған қоғамдарда ... Аға ... ... ... ... нақты әрі ертерек
қалыптасады, олардың көзқарастары жастардың саяси ... ... ... ... қазіргі жастар кешегі саяси тәртіптің қиыншылықтарын
көрген ... ... ... мәдениеті саяси субмәдениеттердің жиынтығы емес.
Ол өзіне көптеген халықтардың саяси санасы мен мінез-құлықтарын сипаттайтын
ең тұрақты ... ... ... тап осы ... басым болған
стереотиптерді қабылдайды. Әрбір саяси субмәдениет өзінің ... ... ... ... ... саяси мәдениетті және өзіне тән субмәдениеттік
ерекшеліктерді сіңіреді. Субмәдениеттің ондай өзіндік ... ... орны ... ... және ... ... ... қатар, этникалық, діни, білім, т.б.
белгілерімен ... атап ... ... бір ... жүйеде үстемдік
етуші саяси мәдениет өзінің қорғаушылық ... ... ету үшін ... ... ... саяси мәдениеттің атқаратын қызметі
біріншіден, оның ... орны мен ... ... ... ... элементтерінің тұрақты жұмыс істеуімен түсіндіріледі.
Саяси мәдениеттің қызметі жайлы айтқанда, оның дербестігіне айрықша
тоқталу қажет, өйткені, оның өз ... ... ... ... ... оны ... себептің ең басты көрсеткіші болып табылады.
Саяси мәдениеттің қызметтерін анықтаудың қиындығы сол, ол бізге бір
ерекше, өте күрделі, әрі оның ... және ... ... ... ... ретінде көрінуі. Саяси ... ... ... және іштей әрекеттесуі, оның жұмыс ... ... ... ... ... салыстырмалы дербестіктің негізі
болып саналады.
Саяси мәдениет қызметтерінің өміршеңдігінің тағы бір себебі – ... ... ... ... бұл саяси мәдениет қоғамдық қатынастарды
реттеуші рөлінде көріне білді деген сөз. Дегенмен, саяси ... ... ... нақты көрсете алатынын есепке ала отырып, оның ... әсер ... және ... ... ... бағыттарын
анықтап алу орынды. Олардың ішінен ең маңызды қызметтерін атап көрсетелік:
танымдық ... ... ... ... ... қызметі, тәрбиелік қызметі, қорғау ... ... ... ... мен ... ... өмірде бір-
бірінен ажырағысыз өзара тығыз байланыста болады. Дегенмен, оларды жеке-
жеке алып талдаудың өзіндік практикалық ... ... ... ... ... ... – қоғам мен саясаттың дамуын
айқындайтын заңдылықтар мен принциптерді танып-білуге, ... ... ... ... істеуге керекті біліммен, қоғамды басқарудың әдіс-
тәсілдерімен қаруландыру. Бұл функцияның міндеттерінің бірі ... ... бір ... ... білімдердің, көзқарастардың,
сенімдердің және саяси құзіреттіліктердің болуы, қалыптасуы.
2) Саяси мәдениеттің реттеушілік қызметі – ... ... ... ... және ... ... қамтамасыз ету, әлеуметтік-таптық,
ұлттық қатынастарды реттеу. Саяси ... ... ... ... ... саяси құндылықтардың, қондырғылардың,
мақсаттардың, себептердің және мінез-құлық ережелерінің ... ... ... Олар ... нормативтік саяси шешімдерінде іске
асырылады және ... ... ... ... ... шеңберінен
шықпай іс жүзіне асырады.
3) Саяси мәдениеттің тәрбиелік ...... ... әрекетке, саяси белсенділікке ынталандыру, табандылыққа,
кемшілікке төзбеушілікке, ... ... ... ... ... ... ... тұрғыдан әлеуметтендіру үрдісі) жеке адамның саяси
тұрғыдан азамат ретінде ... ... ... ... ... мәдениеттің қалыптасуына саяси білімдер де қызмет етеді. Ал ... ... ... жеке адамның ой-қабілетінің дамуына, оның ой-өрісі
шеңберінің кеңеюіне мүмкіндік ... ... ... ... жеке ... ... ... ықпал жасайды, саяси білімдерді меңгеру оның бойында
мүдделердің қалыптасуымен, ... ... ... ... ықпалымен
жүзеге асырылады.
4) Саяси мәдениеттің біріктірушілік қызметі – қазіргі өмір сүріп
отырған саяси жүйені ... ... ... топты, таптарды біріктіру,
оларды мемлекет пен қоғамдық жұмыстарға араласуға ... ... ... қызметі белгілі бір қоғамда үстемдік етуші саяси
жүйенің және қоғамда қабылданған ... ... ... ... ... ... келісімдер мен құндылықтар негізіне
жүгінеді.
5) ... ... ... ...... ... алға ... келетін саяси құндылықтарды, қазыналарды сақтау.
6) Саяси мәдениеттің сабақтастық қызметі – ... ... ... ... ұрпаққа өткізе отырып, ... ... ... ... ... ... дамуын қамтамасыз ететін
тарихи сабақтастық.
7) Саяси мәдениеттің коммуникативтік қызметі мыналардан көрінеді: ол
саяси ... ... ... санада және практикада үстемдік етуші саяси
сана мен мінез-құлықтың стереотиптері ... бір ... жас ... ... және оқу ... жеткізіледі, жас ұрпақ үстемдік
етуші саяси мәдениеттің қалыптасқан эталондарын тікелей практика ... ... ... тек ... ... тудыратын белгілі бір
қағидаларға және нормаларға сәйкес жүзеге ... ... яғни ... ... ... негіздері болып табылады.
Саяси мәдениеттің аталмыш қызметтері ... ... ... ... ... ... арасындағы қалыптасқан барлық қарым-
қатынастар жиынтығын екшейді.
Саяси мәдениетті толығымен сипаттау және баяндау ... ... ... ... ... бірі ... ... саяси-мәдени
құбылыстарды типтендіруге негіз қалайды. Бұл бізге әртүрлі елдердің және
халықтардың саяси-мәдени ... ... ... ... ... саяси мәдениеттің мазмұнына жеке социумдардың және топтардың саяси-
мәдени өркендеуін бағалау критерийлері, ... ... ... жекелей
ойлау және мінез-құлық параметрлері де кіруі мүмкін.
Саяси мәдениетті типтендіру саяси ғылымда ең кең ... бірі ... ... ... ... ... типтерге
бөлгенде негізінен үш негізгі түрін атап көрсетеді, олар: патриархалдық
саяси мәдениет, азаматтық саяси ... және ... ... мәдениет.
Саяси мәдениеттің патриархалдық түрі былай сипатталады: ... ... ... жүйесі мен оның басты қозғаушы күштері жайлы
түсінігі жоқ, қолында байлықтары бар ... ... ... ... азаматтық түріне тән қасиет - жеке адамдардың нақты
деңгейде қоғамның саяси ... ... ... ... ... пен ... ... саясатқа және қоғамдық өмірге аз қатысуы.
Саяси мәдениеттің белсенді түрін жақтаушылар саяси іс туралы жақсы
хабарландырылған және ... ... ... қоя ... әртүрлі
саяси жетекшілердің қолдауына ие болғандығымен ерекшеленеді.
Егер саяси мәдениеттің бір түрі демократияны ұлғайтуға ... ал ... оған ... ... ... ... ... және жеке адамды біртұтас етіп ... ... ... «тоталдық» саяси мәдениет бөгет жасайды және ... ... ... мемлекеттен тәуелсіздігіне жол бермейді.
Биліктің иерархиялық жүйесі деп ... ... ... ... ... ... ... тұра алады. Және керісінше, қоғамдағы плюрализмге
рұқсат ететін және адамның құқын, оның ... мен ... ... ашық саяси мәдениет демократиялық процестердің ... ... ... ... түрі артта қалған елдерге тән. Азаматтық
саяси мәдениет тоталды және авторитарлық тәртіптерімен ерекшеленеді. Саяси
мәдениеттің ... ... ... ... ... ... ... үстемдік етеді. Практикада саяси мәдениеттің бұл үш
түрі өзара әрекеттесіп, белгілі бір ... ... ... ... ... компоненттерінің басымдылығымен әртүрлі аралас формаларды
құрады.
Э.Я. ... атап ... көп ... бойы ... іс ... ... ... маңызды әрі жан-жақты ықпалын тигізетін әмбебап
өркениетті екі механизмнің бар ... ... алу ... Бұл ... ... және ... ... қызметі мен құрылымының бейнесі мен көрінісі
қоғамның саяси ... ... ... емес ... ... ... қатынастардың реттеушісі деп көп айтады.
Бірақ, нарық ... ... ... қана ... Ол ... пайда болған және бар саяси институттар мен қатынастардың ... ... ... ала ... Ол ... ... тудырады және
анықтайды, бұл анықтамаға ешқандай оң және теріс құндылықтарды ... ... ... ... деп те ... ... мемлекет тек «қысым машинасы» ретінде көрінбейді, ол сонымен
қатар, ... ... ... салаларда реттеуші қызмет атқарады. Ол да
нарық сияқты, бірақ нарық туғызғаннан өзгеше, жеке ... ... ... ... айқын түрлерін қалыптастырады. Оның
нарықтан өзгешелігі сол - ол ... ... бір ... «этатистік
(бюрократтық) саяси мәдениет» түрін жинақтайды.
Нарықтық саяси мәдениет - саяси үрдістерді «сатып алу-сату»қатынастары
арқылы және ... ... ... ... ең ... мақсаты ретінде
қарастырылады. Саясат бизнестің бір түрі, саясаткердің өзі не ... ... ... ... - ол ... келісімінің» нәтижесі. Бұл мәдениет
«бәсекелестікке» саяси жүйенің жан-жақты ... ... ... Бұл индивидуалистік жеке мүдделер үшін ең жоғары мақсат болып
табылады. Мемлекет және басқа да саяси құрылымдар тарату ... ... және ... ... мәдениет» деп атаған идеалды-типологиялық үлгінің ең
маңызды элементтері, ... ... Бұл ... ... ... ... жүйелермен толық қабысады.
Этатистік (бюрократтық) саяси ... - бұл ... ... ... ... ... мен бақылау механизмдерінің іс-
қимылымен байланыстырып тұратын мәдениет. Ол ... ... шек қою ... ... бейімделген. Жеке мүдделерге қарағанда мемлекеттің мүдделері
жоғары қойылады. Ұтымдылық, тәртіп, ... пен ... ... тәрізді қабылданады.
Олар осылай, екі жақты - олар таза түрінде ешқайдан және ешқашан ... ... ... ... ... жақтарды құрастырады,
осылардың аралығында біресе бір ... ... ... ... ... нақты
саяси мәдениеттер орналасады.
Айта кететін бір жәйт, әртүрлі саяси мәдениет нысандарын қарастырғанда,
таза күйінде жоғарыда аталған ... өте ... ... ... ... ... айтқанда, тек қана, оның бір түрін немесе басқа түрлері
басым болады.
Социологияда саяси ... бес түрі ... ... түрі ... осы немесе басқа саяси ... ... ... ... Оған ... ... ... саяси мәдениеттер
жатады. Саяси мәдениеттің екінші түрі әлеуметтік прогреске көзқарас бойынша
туады: тұйық, ашық, ... ... ... ... Үшінші түрі
социалистік, социал-демократиялық, либералдық, консервативті саяси
мәдениеттерді туғызатын идеологиялық белгілері ... ... ... ... ... бойынша айқындалады: еуропалық,
батыстық, ... ... ... ... түрі ... арасындағы
байланыс сипаттары бойынша анықталады: конфронтациялық, консенсустық, сенім
білдірушілік, компромистік, үмітті саяси мәдениеттер.
Саяси мәдениеттің шынайы көрінуі үшін ... бұл түрі ... ... ... сондай-ақ оның бейнелену формалары үлкен маңызға
ие болады. Саяси мәдениетті қалыптастыруда қоғамның тарихи даму кезеңдерін,
елдің ... ... діни ... географиялық факторларды
ескеру керек. Қазіргі уақытта саяси ... ... өте ... ... плюрализм, адамдардың белсенділігі ойнайды.
Сонымен жоғарыда айтылғандардан біз саяси ... ... ... ... де ... ... ... көреміз. Саяси мәдениет
ұжымдық және дербес, ... және ... ... ... айна ... ... ... белгілі бір нормалары мен
формаларының ізбасарлығын қамтамасыз етеді. Саяси мәдениет саяси ... және ... ... ... ету және өзгеру тәсілдеріне,
саяси процестердің бағыттылығына, ... және ... ... қатыстыруға тікелей ықпал етеді.
Саяси мәдениет саяси және басқа да қоғамдық құрылымдарда жинала отырып,
ұрпақтан ұрпаққа саяси ақиқатты қабылдау тәсілдерін, ... сана мен ... ... ... ... ... ... қызмет етуін және
азаматтардың, әлеуметтік және ... ... ... ... ... ... мәдениет саяси дамудың маңызды факторы ретінде келеді.
Онда саяси әсердің ең нәзік тетіктері қалыптасады және ... ... ... ... ... мемлекет посткеңестік саяси мәдениеттің
институционализация факторы ретінде ... ... мен ... ... нақтылы-тарихи шарттарымен өз ерекшеліктерін
табады. Ең алдымен, институционалдық ... ... ... ... ... сөз ... ... Осы процестің барысында құрамдас
бөліктері қалыптасады.
Социализмнің күйреуінің себебі оның ... ... ... ... ... мен жеке мүдделеріне қарсы келуі болды. Тарихи тәжірибе
елдегі адамның жеке ... ... ... ... ... қоғамның шынайы тұрақтылығы мен ... ... ... ... ... бізде қалыптасқан қазіргі өтпелі жағдай
сонымен бірге ... ... ... ... ... ... ... басқа шектіліктің құшағына енді. «Мемлекет деспотизмі» қазір
«тұлға деспотизміне» орын берді. ... ... ... ... және жеке ... ... әрекеттесудің әлеуметтік-саяси тәсілі
түбірлі түрде қайтадан өзгере бастады. ... ... ... ... және «жекелік-эгоистік» бағдарлардың
арасындағы институционалды коллизиялар кеңейіп, тереңдей түсуде. Бұл жерде
мәселе бірін бекіту үшін екіншісін жоюда емес! ... ... ... ... ... қабылдауға болатын тетіктерін табу жөнінде сөз болып
отыр. Дәл осы мәселе қазіргі ... ... ... ... ... табылады.
Орталық Азия республикаларында соңғы жылдар оқиғаларымен тікелей
байланыста қоғамдық өзгерістердің негізгі индикаторларының ... ... ... ... ... ... Орталық Азия елдеріндегі тіршілік
әрекеттерінің қалыптасқан тарихи жағдайларында тек демократиялық мемлекет
қана қоғамның бүкіл ... ... ... ... ... ... ... қызмет етуге қабілетті екендігі анық болды. Тиімді
экономикалық даму әкімшілік-саяси басқарудың сапасын ... ... ... ... ... болды. Және де керісінше, әлеуметтік-экономикалық
бақуаттылықтың белгілі бір деңгейінің ғана ... ... ... ... етеді. Сонда посткеңестік елдеріндегі мәселе неде?
Мүмкін, бар мәселе қоғамның ... ... ... ... ... ... ... шығар, ал дәлірек айтсақ, ... ... ... ... ... ... ақиқатта дәстүрлі және қазіргі
өркениетті қарама-қарсы жаққа бөлуге болмайтындығында болуы керек.
Демократияның дамуы саяси мәдениетке ... Егер ол ... ... қабілетсіз болса, соңғылардың табысқа жету мүмкіндігі көп
емес. Саяси институттар тек ... ... ... ... ... ғана қалыпты түрде қызмет етеді. Бұл ... мен ... да ... Азия мемлекеттерінің кейбір мәселелері
ұлттық мемлекет құру жолында шешілуі мүмкін секілді. ... ... ... ... деп қабылданатын ұлттық мемлекетті
құру кез келген елдің дамуында ... ... ... ... ... ... ... құрылыс кезеңінен өтпеген ел өзінің
жетілуінде жеткілікті дәрежедегі кемелдену мен ... ... ... ... мемлекет – бұл Батыс Еуропаның Жаңа ... ғғ.) ... бір ... даму ... ... ... ... өзіндік ерекшелігі бар түрі. ХІХ-ХХ жүзжылдықтар
бойында мемлекеттіктің бұл формасы континенттер мен аймақтардың ... ... ... ... ... ... мейлінше ұзақ тарихы
бар. Қазіргі заманғы философиялық-саясаттану және ... ... ... ... ... ... ұғым тарады.
Азаматтық ұлттың қалыптасуының тарихи ... ... ... ... ... ... және концептуалдық-
методологиялық жоспарда олардың арасында дәл шекара ... ... ең ... ... ұғымының екі маңызы өмір сүреді.
Біріншіден, ұлттың саяси концепцияларымен байланысты және ... ... ... ... мен теңдігінің бәріне бірдей ортақ заңдары мен
заңдылықтарының ... ... ... ... ... жағдайда әңгіме этникалық және әлеуметтік тиістілігі астарына қарай
және оны алмастыратын адам ... ... мен ... ... ... ... либералдық-демократиялық түсіндірілуі туралы болып
отыр. Екіншіден, «ұлттар-мемлекет» концептуалдық негізіндегі көпұлттық
мемлекетті жасайтын этникалық бірліктер ... идея ... ... ... ... ішкі шоғырлану жоспарындағы әлсіздігінің
алдына келеді. Этникалық сана-сезім жеке ... ... ... ... ... өте жиі ұмтылады. Ішкі қоршалауды алып тастау және ішкі
шекаралардың тұрақты жағдайы – бұл ішкі ... ... ішкі ... ... ... «ұлттар-мемлекеттің»
негізгі сызығы. Өйткені ұлттық сана-сезімнің қалыптасуы азамат ретіндегі
адамдардың еркіндігін, сондай-ақ олардың мемлекеттің қол ... ... ... ... білдіреді.
Мұнда «азаматтықтың» саяси мәдениеті осындай «ұлттар-мемлекет» тіршілік
әрекетіндегі қайраткерлік азаматтық қатысуы ретінде, ... ... ... ... ... мазмұнды сипаттамалармен толығуда. Бір жағынан,
«қол астындағы азаматтықтың» саяси мәдениеті қол ... ... ... және ... ... ... көңіл
білдіруі табиғи байланыста қоса өріліп жатқанда осындай ... ... ... бұл жерден біз азаматтық қоғам мен мемлекет мүдделерінің дәл
сәйкес келуінің алғашқы ... ... ... ... дамуының «ұлттық
мүдде» атауын алған тарихи ... ... ... ... ... бойынша
мемлекет барлық ұлт азаматтарының жалпы мүдделерін қорғауы тиіс ... ... ... ... бір ... Қазақстанның қарым-қатынастарындағы
жағдайды айтсақ, үстіміздегі өтпелі сатыда ... ТМД ... ... ... дамудың тенденцияларын көрсетуде. Мемлекетке азаматтық қоғамның
институционалдық қалыптасуына ... тура ... көз ... ... ... ... мемлекеттілік өзінің өзгеше
ажарын иеленгені сөзсіз. Біздің тәуелсіз дамуымыздың алғашқы жылдарының
өзінде ...... ... үйіміз» идеясы енгізілген болатын.
Республикадағы этноұлттық топтар ... ... ... азаматтық
бірлігін сезіне бастады. Бұл, өте сақтытқпен айтқанда, республикада әр
түрлі этноұлттық топтардан ... ... ... бастауыш нұсқасын
қалыптастыратын институционалдық процесс жүріп ... ғана ... ... ... пайда болуы тіпті барлық қолайлы ... ... ... бойынша ұрпақтар қатарынан ... ... ... ... бағытталуы және реттелуі тиіс. Азаматтық ұлт идеясы, сондықтан,
мемлекеттегі барлық ішкі шекаралар мен қоршаулардан бас тартады, ... ... мен ... ... діни ... және ... ... азаматтар үшін бірдей мүмкіншілікті ұстайды. Және ол
мемлекет тұрғындарының аса үлкендеу ішкі бірлігін, яғни ... ... ... ... белгісі – бұл оның бөлінбейтіндігі. Ұлттың тууы мен
өсіп-жетілуі мемлекеттік-территориялық шекараға жаңа статус ... ... ... мен ішкі ... ... ...... принципі.
Этникалық бірліктердің азаматтық топтасу тенденциялары жағымды
көрсетулер қатарында болғанымен де, ... ішкі ... ... және ... ХХ ... 90-жылдарындағы батыстық және отандық
зерттеушілер атап көрсеткен әлеуметтік топтардың негіздік ... ... Ең ... ... ... ... ұлттық
мемлекеттің либеральдық-демократиялық мәдениетін институцио нализациялауға
мүмкіндік туғызу әрекеттілігі елеулі деңгейде өз ... ... ... жеке ... үшін және болып жатқан процестердегі өзінің рөлін
жеткілікті көлемде сезінбей, қоғамды нығайту жолдарында ұлттық мемлекеттегі
шынайы жүзеге ... ... ... ... ... бола ... жою тек дәстүрлі қоғамды қазіргіге ... ... ... ... ... сонымен бірге Қазақстан үшін кеңестік жүйеден қалған
тоталитарлық-авторитарлық ... ... ... ... ғана ... ... ... Азия елдерінде
дәстүрліден қазіргі қоғамға өту үшін көп ... ... ... ... ... тарап кеткен. Бұл тұрғыдан қарастырғанда, Орталық Азия елдерінде
дәстүрлі қоғамнан қазіргі қоғамға өту, ... өзі ... жай ... ... ол аса зор ... айырмаға тең «өркениеттілік сыйымсыздықтың» пайда
болуы төтенше күрделі ... ... ... Азия ... ... мен ... ... елдердің қазіргі қоғамы арасындағы мұндай
«өркениеттілік сыйымсыздықты» қандай да бір жолмен «сыйғызуға», қысқартуға,
азайтуға бола ма деген ... ... ... Азия ... сипаттайтын «қол
астына қарайтын азаматтықтың» дәстүрлі саяси ... ... ... ... ... заманауи, даму формасында «жазып»,
индивидуалды-демократиялық бағдарларымен қоса «азаматтықтың» қазіргі саяси
мәдениетімен сыйыстыруға бола ма? ... ... Әр ... ... тәжірибесіне қарау қажет.
Қазіргі саясаттанушылар мен экономистер шеңберінде үлкен танымалдылыққа
ие болған «капитализмнің баламалы ... ... ... ... ісі бар ... капиталистік экономика европалық жолдың идеалдық
көрінісін көрсетеді. ... ... ... Батыс керемет десек те,
ол әмбебап емес! Оған бүгін тек қана ... ... ... ... бірге
кейбір мәндік ерекшеліктер де тән капитализм түрінде әр түрлі ... іске ... ... Капитализм теория жүзінде ғана әмбебап
шаруашылық ретінде ... ал ... ... нақты және көптеген
«экономикалық жүйелер» іске қосылады.
Әр түрлі елдердегі өзінің ... ... ... капитализм орнына «бәсекелестік-корпоративті капитализм» деген
пайда ... Ф. ... әділ ... ... ... және ... Азия ... елдеріне тән кландық құрылым және оның «қол астына
қарайтын азаматтығы» мен «борышы» мәдениетіне тиесілі «қазіргі ... ... ... ... деп аталатын кескінінің
бірі уақыты бойынша сәйкес ... ... ... ... ... ... ішкі ... топтар, этикалық құндылықтар мен психологиялық
мотивацияларды біріктіретін ұжым ... ... ... ... ... ... индивидуалистік және эгоистік ұмтылыстарын
теңестіріп, сенімділікті қамтамасыз ... ... ... ... ... ... ... Бірақ іске қосылған нарықтық
жағдайдағы отбасы мүшелерінің ... ... ... ... ... қарағанда мейлінше тиімді болады.
Фактілер көрсеткеніндей, қазіргі капитализм бір мезгілде ұжымданады әрі
дербестенеді. Индустриалдық қоғамдағы ... ... ... ... ... да бір ... және «дербестік-эгоистік»
бастамалардың табиғи сәйкестігі байқалады. ... ... ... аталатын, ал соңғы ... ... ... ... ХХ ғасырдың 50-жылдарынан бастап
батыс авторларының көптеген зерттеу еңбектерінде жасалған. Дамыған елдерде
жеке ... ... ... күннен-күнге кейінге қалдырылып, еңбек
қызметінің әрекетіне орын ... Және ... ... ... ... ... бір ... оның кері түрі де болады. Шамасы,
тарихта бірінші рет К. Маркс пен В. Ленин заманының не ... ... жеке бас ... не әлеуметтік әділеттілікті, не ... ... ... кете ... шынайы социализм мен классикалық
капитализмнен айырмашылығы қазіргі капитализм бұл ... ... ... ... қазіргі капитализмнің
қарқынды өсуі көп ... ... ... ... ... ... ... сәйкес келетін бірқалыпты жинақтау мақсатында
ақысы төленбеген еңбектің мүлкін алумен түсіндіріледі. Қазіргі капитализмге
тән ... жеке ... ... ... ... отырғандығымен тұжырымдалады. Бұл әлеуметтік-экономикалық тенденция
бізге көрініп отырғанындай, ... ... ... ... өсіп ... ... ... әлемнің озық елдерінің қоғамдық өзгерістерінің
тарихи әлеуеттілігі мен біздің барлық ... ... ... даму ... неокапиталистік (постиндустриалдық) сатысына
өткізудің қажеттілігі туралы ... ... ғана ... ... ... құрылып жатқан ұлттық мемлекет бұл қозғалысты басқаруға
қабілетті. Нақ осы ... ... ... ... ... көп немесе аз ауыртпайтындай институционалдық қайта жасау
мүмкіндіктері туралы ойларды ... ... ... ... ... тән құрылымдық өзгерістер контекстіне жазылған мүмкіндіктерінде
біздің ... ... ... бар. Және бұл ... ... ... ... саяси мәдениеті институционалдық ... ... ... ... ... ... МӘДЕНИЕТТІҢ ЖАЛПЫӨРКЕНИЕТТІК ҚЫЗМЕТІ
2.1 Азаматтық қоғамды қалыптастыру және дамыту контекстіндегі ... ... ... әлеуметтік институт ретіндегі ... ... ... және теориялық-концептуалдық мәселелері
кең ауқымды контексттік жүйеде қарастырылды. Екінші ... ... ... ... ... ... мәдениеттің шынайы
әлеуметтік процестегі жұмыс істеу тетіктері ... ... ... мәдениет адамның жалпы өркениеттік дамуының элементі ретінде
адамзаттың прогресс жолымен қозғалуында маңызды рөл ... ... ... ... қалған мұрасы тәрізді мәдениеттің негізін құрайды.
Саяси мәдениет – бұл азаматтардың саяси ... ... ... ... ... ... принциптер мен әдет-
ғұрыптардың жиынтығы. Ол қоғамдық өмірдің саяси саласымен ... ... ... ойлау мәдениетін, жеке адамдардың, топтардың, ұлттардың саяси мінез-
құлық мәдениетін, саяси институттар мен ... ... ... өмір ... жатқан мәдениет белгілерін де қамтиды.
Саяси мәдениеттің бірегейлігі ... ... ... мен ... ұлттық және т.б.) арқылы көрінеді. ... ... елде ... ... ғана тән базистік моделі болады, ол ... ... ... ... ... ... ерекшеліктері
Қазақстанның Оңтүстік аймағы үлгісінде қарастырылады. Қоғамдық ... ... мен ... ... ... ... қауым
көлемінде жүзеге асырылып жатқан адамдардың жан-жақты және ... ... ... ... ... ... Нақ осы
территориялық қауым, кез-келген мемлекеттің негізін жасап ... ... ... ... ... ... әлеуметтік ағза ретінде ерекше және
кейбір ... ... ... ... ... ... ... өзіндік өзгешеліктері, оның
адам субъектісімен үздіксіз тәуелділікте болатындығын және өзі ... ... яғни ... ... ... атап ... ... Сондықтан ол әр ... ... ... ... ол тар ... ... ... немесе саяси процестен
тұрмайды, саясат әлеміндегі жұмыс істейтетін заңдар мен ережелерден, басқа
ұлттық ... ... ... ... ... ... ... ортадағы біршама маңыздылық сол немесе ... ... ... ... пен ... шынайы ықпалдары мен іс-шараларын
ғана емес, сонымен бірге, ... ... ... ... ... ... және т.б. иеленеді. Оларды жүзеге асыру формалары,
тұрғындардың басым бөлігінің, оларды қабылдауы ... ... ... ... ... ... ... болады.
Саяси мәдениет өзіндегі қоғамдық-саяси процестерге байланысты қоғамдық
сана-сезімнің ... кең ... сол ... ... ... ... элементтері мен құбылыстарын ендіреді, мемлекеттік және мәдени
институттардың дамуы мен оның жұмыс істеуіне, қалыптасу формасына ... ... ... ... және жеке ... ... және ... мінез-
құлығындағы саяси процестерге бағыт беріп, олардың маңыздылығын арттырады.
Саяси мәдениетті ... ... жан ... ... ... «шоғырланған көрінісі» ретінде саяси мәдениет қоғамдық
ағзаға толықтай сіңіп қана қоймайды, сонымен қатар оның түбірімен ... ... ... ... ... Сондықтан «саяси мәдениет» мүлде
тәуелсіз және ... ... Оны ... ... ... тыс ... болмайды. Саяси мәдениет табиғатын тану үшін оны
қоғамның экономикалық, материалдық және өндірістік ... ... де ... ... ... ... ... табиғаты мен
өзгешелігін тұрпайы бір ... ... алып ... ... ... қатынастарға көшуге байланысты өзгерістер жекелеген ... ... ... орындар арасында белгілі теңсіздіктердің болуына
және бола беретініне қарамастан қоғамдық ағзаның барлық орталарына өтті.
Өзгерістерді ең аз ... ... ... ... ... ол ... жойылмайды.
Нарықтық қатынастарға көшудегі өзгерістер аймақ ... ... да ... Ал ... ... ... айырмашылық тұрғындардың саяси мәдениетін қалыптастыруда өз
белгісін білдірмей қоймайтын саяси ... де, ... ... ... ... да саяси мәдениетті әлеуметтік институт ретінде зерттеу
қазақстандық қоғамның өзгеру барысындағы ... ... ... ... ... анықтауға мүмкіндік береді. Өзінің ғылыми
қызығушылығының айналымында саяси-мәдени ... ... ... де бұл ... ... ... емес. Қазіргі социологияда,
әлеуметтік философияда, саясаттануда саяси мәдениетті қалыптастыру ... ... ... ... Бір ... ... мәдениетті жасап
шығаруды сипаттайтын спонтанды факторлардың бар екендігі атап ... ... ... ... ... мен ... негізінде, оның
қалыптасуына мақсаттылық және ұйымдастырушылық ықпалдың ... ... ... бұл процесс ұзақ, ал өзінің мәні жағынан
динамикалық, белгілі бір күрделіліктер мен қарама-қайшылықтарға бай. ... ... ... мәдениетті әлеуметтік институт ретінде зерттеу нақ
осыдан тұрады және теориялық-социологиялық ... ... ... етеді, өйткені объект қалыптасу сатысында ... ... ... ... ... ... әдістерін толық көлемде қолдану мақсатқа сай келмейді.
Саяси мәдениетті қалыптастыру факторларының негізгі ... ... ... ... ... идеологиялық, қызметтік,
институционалдық, эмоционалдық. Саяси мәдениетті қалыптастырудың жоғарыда
аталған факторларымен ... ... ... ... ... ... әскери-саяси іс-қимылдарды жатқызса
да, әсте қателеспейді [77, 262 б.]. Бұл ... ... ... ... ... ... ... индивидиум немесе
әлеуметтік топтың саяси ғылым мен ... ... ... ... ... Бұл біздің пікірімізше, мемлекет, саяси ... ... ... ... жағынан институтционалдық емес ықпалда өтеді.
Екіншіден, белсенді саяси мәдениет әдеттегі деңгейде ... ... ... ... ... ... саяси оқиғалар, басқарушы
элита өкілдерінің жеке қасиеттері және т.с.с. туралы пікірлесу ... ... ... ... ... мәдениетін, ал соңында
тұтас қоғамның ... ... ... ... ... әсер ... аталған факторлардан басқа саяси мәдениетті қалыптастыруға
ықпал ететін факторлар қатарына мыналарды да жатқызуға болады:
1. Саяси ғылым ... ... ... даму ... ... ... даму деңгейіндегі саяси негіздерін оқып-үйрену.
2. Қоғамның саяси өміріндегі қызметтік пікір-таластар.
3. Белгілі бір және ... ... мен ... мемлекеттегі
айқындалған саяси дәстүрлерді, анықталған ... мен ... ... отыру үрдісі.
4. Саяси мәліметтердің хабарлануын, ... ... ... ... ... ... үнемі жетілдіріп ... ... ... ... ... ... ... қалыптастыруға ықпал ететін компоненттердің әрқайсысы
бір-бірімен өзара тығыз байланысты және ... ... ... ... ... бір ... ... қайта жасалудың ең басты мақсаттарының бірі қоғамдағы саяси
мүдделердегі басымдықтарды жүзеге ... ... ... жаңа ... ... ... табылады. Сонымен бірге саяси мәдениет ... ... бірі бола ... өзінде азаматтар мен
әлеуметтік топтардың саяси мінез-құлығының ... бір ... ... ... ... ... ... беріктік деңгейін, ал
соңында реформалау мақсатының жетістік мүмкіндігін алдын ала анықтайды.
Саяси ... ... ... ... мен ... ... мақсаттылықпен әсер етіп, ... ... ... де ... ... мүмкіндіктеріне жол ашуға үміттендіреді.
Біздің түсінігімізде, саяси мәдениеттің өзі ... ... ... тек
қана құндылықтарды (бәрінен бұрын, саяси) қалыптастыру ... ол сол ... ... ... ... өміріндегі жеке
әлеуметтік маңызын ашады. ... бір ... ... ортаның элементтері
бола тұра, саяси мәдениет құндылықтарды жүзеге асыратын кеңістік ... мен ... ... ретінде көріне алуы мүмкін. ... ... ... мен ... оның ... ... ... өзгерістерге ұшырайды. Бұдан шығатыны дәстүрлі-құндылықтық
фактордың ... ... ... ... ... сипатта болады, өйткені
құндылықтар мен дәстүрлердің өзі ... ... ... ... ... ... ... қайта жаңғыртуға, эрозияға шалдығуға, яғни
белгілі бір ауытқуда болатындығын атап өтеміз. Мүдделерді ... ... ... ... ... мақсаты бар реформалар, бірқатар ... ... алып ... ... ... ... туады: құндылық деп нені түсінуге болады,
саяси мәдениетті ... оған ... мен ... ... ... ... әсер етеді, саяси ... ... мен ... ... ... ... ... қаншалықты әсері бар, ол
қалай көрініс табады?
Қазіргі мәдениеттануда ... ... деп ... ... ... ... жеке ... қарастырылады. Осыған
байланысты, А. Боднар: «Мәдениет құрылымын құрайтын шеңберлердің ішінен
негізгі үшеуі тұтас ... ... ... ... ... ... ... жалпы мәдениет, ұлттық мәдениет, таптық мәдениет», - деп
жазды [78]. Саяси әдебиеттерде бұл ... ... да ... ... ... әлемдік мәдениет, өркениетті мәдениет, ұлттық
мәдениет, таптық мәдениет және т.б. [79].
Біз зерттеу объектісі ретінде ... ... ... ... бір ... ... социология, саясаттану шеңберіндегі
«торапта» орналасқан саясат туралы ұғым-түсініктерді адам ... ... ... үшін ... ... ... байланысты,
В.Г. Апостолов былай деп жазады: «Адам болмысы ... ... ғана ... ... ... ... туып жатады, ол жеке
бастың орнықтылығын қамтамасыз етеді. ... ... ... ... ауытқуынан пайда болып, өзіндік жеке ... ... ... ... ... кей ... ... барлық құндылықтардың құлдырауы. Рухани дағдарыс ... ... ... құндылықтық бағдарлау жүйесіне кері әсер ... ... ... ... ... жекелеген әлеуметтік топтарға да
және бүтін қоғамға да әсер ... осы ... ... ... ... оның нақты «толығуы»,
саяси ... ... ... ... ... ... мен түрлері. Қоғамның өзгеру жағдайында бұл ереженің принциптік
маңыздылығы бұрыннан орныққан, тұтасқан құндылықтар ... ... ... ... ... сүйрелеуші көптеген субмәдениеттер (мүмкін,
контрмәдениеттер) пайда болды.
Біздің түсінігімізде, құндылық ... ... ... ... ... өзара қарым-қатынастарында ашылады, яғни, ... ... ... ... ... тұрмысында орын алады» [81].
Саяси құндылықтар «жеке» сипаттан ... оның ең ... ... ... ... ... Бірақ, кез-келген өкімет бәрі үшін құндылық
болып табыла бермейді. Бұл тұста, С. Вятрдің ... ... ... арқылы
қандай өкімет қандай дәрежеде, қашан, кім үшін қандай дәрежеде құндылық
екенін, сондай-ақ, әртүрлі ... ... ... ... ... пен жекеменшік арасында, өкімет пен бедел, өкімет пен діни
әулиелік, өкімет пен әдеп ... ... ... ... ... ... ... береді дегені есімізге түседі. Бұл пікірді
Ю.Р. Вишневский мен В.Т. Шапконың саяси мәдениет құрамында ... оған ... ... білімі, ілімі, дәстүрі, тәжірибесі,
жаңашылдығы, шеберлігі бар деген тұжырымдарымен толықтыруға болады [82].
Сонымен ... ... ... ... ... «дәстүрлі
құндылықтар» шоғыры да аса маңызды ... ... Бұл ... ... ... ... дәстүрлермен, құндылықтармен қабаттаса,
қатарласа жүреді.
Дәстүр туралы сөз ... ... бұл ... түсініктің бір жақты
еместігін атап өткіміз келеді. Осылайша, В. Виндельбандтың, Э. ... ... К. ... Ф. ... М. Вебердің, Э. Дюркгеймнің және
басқалардың көзқарастарын талдадық. Мәселен, Е. ... ... ... туралы былай деп жазады: ... ... ... деп ... ... ... ... құндылығы осы немесе
басқа (негізінен, ... ... ... ... ... ... мүдде
бірлігінің орталығы болып тұрады. Екінші түсінікті объективті деп атаймыз,
өйткені ол зерттеушінің ауыстырылған назарымен ... бұл ... бұл ... ... ... да ... жататын болып саналады.
Үшінші түсінікті ... деп ... ... ол ... ... функциясы тұрмайды, ол алдыңғы объект емес, ... ... ... ... ... ... немесе оған қарсы
наразылығы» [83]. Қоғамның өзгеру ... ... ... ... талдағанымызда, саясатшылар ұрпағының ауысуы,
біз үшін объективті жағынан неғұрлым жемісті.
Дәстүр, мұрагерлік, салт, шарттылық, саяси ... ... мен жады ... ... ... мен айырмашылығын талдай
келе, Р.Ф. Матвеев, ... ... ... ... ... ... Оның ... дәстүр, жеке алғанда, «қандай да бір бірліктің –
отбасы, әлеуметтік топ, тап, ... ұйым ... ... ... ...... ұзақ ... бойы белсенді түрде
берілетін ұйымдасқан ... ... мен ... бұл ... мен ... тұрақты жан-жақты ойландырады және ... ... ... ... ... ... ... сақтау
мәселелерін қарастыра отырып, Р.Ф. Матвеев одан әрі ... ... ... ... ... ... [84, 141 ... К. Поппер дәстүрдің тағы бір ерекшелігін атап көрсетудің аса
қажеттілігін айтқан еді: қоғамдық дәстүр тек ... ... ... ... жеке ... ... жеке ... институттар
арасын байланыстыратын дәнекер ретінде қызмет етеді. Саяси ... ... ... ... сипаттарын толықтыра отырып, тағы
бір маңызды жағдайды көрсетеміз: нақ ... ... ғана тән ... – тарихи (демек – және саяси) ... ... ... ... [85].
Біздің пікірімізден мынадай қорытынды шығаруға ... ... ... ... ... ... ұқсас, тепе-тең түсінікте емес. Дәстүрді
құндылықты сақтау мен ... ... ... ... процесі дей аламыз.
Сонымен бірге, құндылық дәстүрдің бір «дәні» сияқты анықталады. ... ... ... бір ... екіншісіне берілетін мемлекет пен
азаматтық қоғамның ... ... ... ... ... ... барлық аймақтардың социомәдени дамуының негізі болып
табылады. Өйткені әр түрлі аймақтардың тұрғындарының саяси сана-сезімінде
саяси мәдениет ... ... ... зерттелген аймақтың саяси
мәдениеті деңгейіне байланысты.
Қазіргі Қазақстандағы қоғамдық өзгеру моделі нарықтық экономиканы және
демократиялық қоғамды ... ... Бұл ... әрі ... ... және ... сипат алып отыр. Түпкілікті өзгерту және қоғамды
модернизациялау процестері әлеуметтік-гуманитарлық және ... яғни ... өмір ... мен ... ... ... рухани, этникалық, әлеуметтік, экономикалық тұрмысының және т.б
ізденістерін күрт күшейтіп жіберді. Сонымен ... ... ... ... ... ... ... ойдағыдай жүргізу үшін
дәстүрлі ұлттық мәдениетті, ұлттық менталитетті, ұлттық ... ... ... ... қажеттілігін ескертеді. Соның
нәтижесінде бұл ... ... ... өсу мен ... ... қол жеткізді. Демек, жаңа саяси құндылықтың қалыптасуы экономика
жүйесінде, адамдардың өмір сүру ... жаңа ... мен ... ... ... ... ... өркениеттік құндылықтарын халықаралық саяси ұйымдардың
ықпалымен әмбебап сипатқа ие ... күш ... ... ... өмір
салтында бұл құндылықтар реттеу ... ... ал ... олар басқа халықтарды басу құралы болады.
Дегенмен, бөгде мәдениет құндылықтарына ештеңемен қарсы шыға алмайсың:
оларды өз еркіңмен ... ... ... ... ... ... құндылықтарын өркениетті қоғамда қабылдай салу мүмкін емес.
Сондықтан, әртүрлі қоғамдық ... ... ... ... ... ... сол ... қалып отыр. Бұл күрделілікті азайтуға болмайды.
Егемендікке ие болып, ... ... ... ... бір мемлекетте
құндылықтардың батыстық үлгілерінің бар болуы олардың өзін-өзі басқаруға
ұмтылысын одан әрі жандандыра ... ... жаңа ... жүйедегі
дәстүрлі құндылықтар қаңқасы өзгермейді. Жаңа құндылықтар ... ... ... және ... ... ... ... рухани және мифологиялық негіздерге) терең контекстті
қабатқа сәйкес бір мезгілде мақұлданады. Міне, ... да ... ... ... ... Н. Назарбаев: «Бұл әрбір адамға - ... ... ... ... мәні мен ... ... баға. Бұл
құндылықтар әлемі» - деп көрсетеді [86].
Дәл қазіргі уақытта біздің мемлекетіміз ... ... ... ... ... болғалы, ол орталықтандырылған экономиканың
тоталитарлық ... және ... ... ... ... пен ... плюрализм кезеңіне өтуде. Мұндай кезең
қиындықтарға толы, әрі бұл қиындықтар Қазақстанның бұрынғы өткен кезеңінде
белгісіз ... ... ... да, олар ... ... ... ... тудыруда. Бұған қарамастан ел басшысы Н.Назарбаев
айтқандай: «Біз толық шешіммен ... ... ... ... ... ... ... отырып, күшті - өмір
сүруге икемді, демократиялық қоғам құруға дайынбыз» [87].
Саясаттанушылардың пікірлері бойынша, демократизация ... ... ... демократияның қалыптасуы, оның жүзеге асырылу үрдісі,
халықтық биліктің жаңа ... ... ... мен ... ... адамның әлеуметтік жағдайына, жынысына, жасына, ұлтына және діни
сеніміне қарамастан абыройы мен ... ... ... [88]. Көріп
отырғанымыздай, демократия заңда ... ... ... ... ... біз ... идеалдандырғымыз келіп отырған жоқ, бірақ нақ
сол және оның құндылығы, тарихи тәжірибе дәлелдегеніндей, қоғамның (немесе
жеке ... ... үшін ... ... алғы шарт ... ... ... жас, бірақ ол жаңа саяси жүйе құру үшін
тиімді қозғалыс жасауға ұмтылуда. Әрине, біздің қоғамымыздағы демократияның
дамуы өзіміздің ... ... ... ... жатпауы мүмкін.
Дегенмен, көптеген жалпы маңызы бар парадигмалар біртіндеп мазмұны ... ... ... ... ... ... отыр. Яғни, қоғамдық
сананың маңызды бөлігі «рухани өзгеруден» өтуде. Модификацияланған мінез-
құлық, ... ... ... ... принциптері негізінде іске
асуда. Нарықтық құндылықтарды тез ... ... ... ... жаңа
өмірді бастап та кетті. Қоғам күн өткен сайын ауыр ... жүк ... өз ... ауырлата түсуді әдетке айналдырғандай. ... ... ... ... ... орай ... ... де
өзгеруде.
Қазақстандағы демократияландырудың маңызды мақсаттарының бірі ... тән ... ... ... ... атап өткеніміз
орынды. Әйтсе де, бұл сатыда қоғамның саяси мәдениеті ... ... ... ... ... дәстүрлі қоғамға қарсы бағытта жүріп келеді
[89].
Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... өзгерістерге ұшырау үрдістері жекелеген сипаттамалық
ерекшеліктермен түсіндіріледі. ... ... ... ... ... ... түскен барлық әлеуметтік құрылымдары бастан өткізіп
жатқан қиындықтар күшті деформацияға ұшыраса да, ол әлі де өмір ... ... ... ... да, ... да ... ... шолу жоспарындағы Қазақстанның саяси мәдениеті мен ... ... ... ... ... ал ... қазақстандық
қоғамның дәстүрлі қоғамның ішіне кірген құндылықтар, бағдарлар, таптаурын
ойлар ықпалынан құтылмағанын айтуға мүмкіндік береді. Яғни, ... ... ... ... қоғамның дәстүрлерімен бірге таң
қаларлық қорытпа қалыптастырған өткен кеңестік дәстүрлер ... ... Және бұл ... институттар мен Қазақстан қоғамына тән мұндай
өзгеше құбылысты ... ... оның ... сана-сезімі мен саяси
мәдениетіндегі екі жанама - көшпелі ... пен ... ... ... байланыстың дәстүрлік менталдылық пен барлық
саяси жүйелерің қазіргі жағдайын ... ... ...... ... ... ... олардың өмірінің тарихи, геосаяси, климаттық, этнографиялық
тұрмыстық жағдайынан шығатын ... ... ... Ол ... оны басқа этникалық білімдерден ажырататын дербес
келбеті ... ... ... ... ... ... бір ... жүйесіне негізделеді, ал олар құндылықтық жоғары бағалаулар
формасында шығады. Сондай-ақ ол нығаюға, баюға және ... ... атап ... жөн.
Менталитет объективтік жағдайлардың ауысуына байланысты ... ... ... ... ... ... ... мазмұны да
жан-жақты дами түседі. Халықтың білім деңгейі, саяси сауаттылығы, саяси
мәдениеті артқан сайын, ... ... ... ... ... ... ... пен ептілік танытады.
Мәселен, еліміздің Президенті өзінің Қазақстан халқына Жолдауында,
«Қазақстан-2030» ... ... ... ... тұсы ... «Біздің менталитетіміз коммунистік принциптер
рухыменен тәрбиеленген адамдардың бірнеше ... ... ... қиындықтарды жеңуге, өзінің күш-қуатымен, тілегімен жұмыс істеуден
айыратын» кедергілер жасайтын философия мен көзқарастардан» тұрады», – ... ... еді. ... нақ осы ... кейін қазақ менталитеті қазіргі
дамудың бірінші келеңсіз көрінісін айқындайды. Ал, қазақ ... ... ... Әбен ... ... айтқанда, «Көшпенділердің саяси
мәдениеті руаралық, тайпааралық тепе-теңдікке ұмтылдырып, кей ... ... ... кейде таразы басын қауымшылдық басып кетеді.
Қазақтың өркениеттілік менталитетінің ... ... [90]. ... бұл ... ... ... этникалық тарихында қалыптасқан
трайболизм туралы болып отыр.
Кеңестік Қазақстандағы ... ... ... ... ... ... ... әсіресе, Оңтүстік Қазақстанда ерекше
сезілді. Кеңес Одағы құлағаннан ... оның ... ... ... ... ... өсуіне байланысты ескі қазақ қоғамына тән дәстүрлі
рулық-тайпалық қатынастар жаңа күшпен саясат ... ене ... ... трайбализм қазақ қоғамы үшін ең қауіпті жау болып тұр. Себебі, ... ... ... ... ... ... өзгеше қолтаңбасын қалдырып
келеді. Басқаша айтсақ, қазақ қоғамының дамуында елеулі рөл атқаруға ... ... және ... ... ... ... әлеуметтік-саяси
өзгерістеріне кедергі келтіру қызметін атқаруда.
Дегенмен, трайбалистік факторлардың рөлін үлкейтіп көрсетуге тағы ... ... ... ... ... бұл фактор өзінің
елжандылық ... ... ... ықпал етеді, себебі таза түрінде
трайбализм өзін көрсетпейді.
Н. Назарбаев қазақтардың рулық-тайпалық саяси жүйесін талдай ... ... ... ... ... ... әртүрлі жағдайда
бағалайды: «Колониялды тұрпаттағы саяси институттардың ішкі байланыстылығы,
содан ... ... ... ішкі ... қажеттіліктерге жауап бере алмайды.
Рушылдық қатынастар жүйесі бұл функцияны стихиялы түрде орындайды. Ол бүкіл
ұлтты ірі бөлімшелер дәрежесінде: жүздерді, ... ... - ... бөлімшелерді, локальды-жеке меншіктік руды, отбасын және ... ... жеті ... ... ... ... болып шықты. Ал бүгінгі
таңда рулық-тайпалық идентификация – «бұл ... ... ... кезеңдегі
этногенетикалық дамуындағы инерциялық құбылыс. ... ұлт ... ... ... ... ... үшін ... ететіндей
деңгейге жеткізуі тиіс» [86].
Шынында да, қазақ этносы барлық ... ... мен ... ... деңгейде жеткілікті иелене алған, демек, ол трайбалистік
тенденцияны (беталысты) да жеңуге қабілетті болып ... Ал, ... ... ... ... ... ... тұратын жеріне және ішкі этникалық
қажеттіліктеріне тәуелсіз мінез-құлықта ... ... ... ерекшеленеді. Яғни, билік, оның жетістіктері мен пайдалану
жолдары ... ... ... ... ... мен
құндылықтардың мойындалуы болып табылады.
Көріп отырғанымыздай, қазақ қоғамындағы саяси ... ... ... ... ... де, ... ... жағын
қалыптастыруға тікелей ықпал етеді Бұдан белгілі бір қоғамдық ... ... ... ... ... қол жеткізу, өзгерістердің даму
процестерін шешу мүмкін емес деген ... ... ... ... бұрынғы жүйесінің (бірқатар дәстүрлердің ұмытылуы,
әлсіреген нормалар мен қабылданған ережелердің бір бөлігінен бас ... және ... мен ... жаңа ... ... ... жоқ көпшіліктің есінен шығуы және жаңартпашылығы
(инновациялығы), біздің менталитетімізге, өмір салтымыз бен әдет-ғұрпымызға
мүлдем жат ... орын ... жол ... ... ... ... ... дәстүрлі түрде бекітілген құндылықтар саяси
компоненттің маңызды компоненті, көбіне, соңғы есепте, саяси ... ... ... ... ... ... параметрлері анықталмаса, егер, демократиялық тәртіптің негізі
секілді консенсус (бәтуаластық) саяси ... ... ... құндылықтар
бір-бірімен күресте болса, мінез-құлықтың теңгермелілігін талап ету ... ... ... ... жүйенің өзгеруі саяси мәдениетті қайта
құрмайынша, өз кезегінде, келісім негізінде қажетсіз ... және ... ... ... ... ... қалыптастырмайынша
мүмкін емес.
Модернизацияның барлық үрдістерінде ... ... ... ... ... ... Саяси мақсаттар сипаттамасы төмендегідей болып
келеді: «Бұл саяси субъектілердің қажеттілігі мен ... ... ... ... өзі емес, тек олардың қызметінен материяланған болашақ
әлеуметтік-саяси ... ... Ол үш ... ... ... ... мен ... қызықтырған мән-маңызы туралы
білім; б) саясат мәселесінің өз негізіндегі қасиеті; в) ... ... ... ... [91]. ... мақсаттың қалыптасуы жаңа
құндылықтар жүйесінің пайда болып, даму үрдістерінен ажырағысыз бірлікте,
дәлірек айтсақ, ... ... ... ... ... керек.
Қазақстан тәуелсіздік алысымен Конституциясында басты міндет – болашақ
дамуының стратегиялық ... мен ... ... ... ... құқықтық және унитарлы (бірыңғай) мемлекет құру,
әлеуметтік-экономикалық және саяси реформаларда бағдарланған ішкі ... ... ... мен нарықтық қатынастарды қалыптастырып, дамыту,
бейбітшілікті және ұлтаралық келісімдерді сақтау және ... ... ... бойынша халықаралық байланыстарды кеңейту
және дамыту болып табылатындығын паш етті. Сөйтіп, жаңа ... ... ... ... ... ... фиксациясы
(белгіленуі) мемлекеттік саясаттың басым бағыттары ретінде мәлімденді.
Жоғарыда атап өтілгеніндей, саяси мәдениет бірнеше құрайтын имплициттік
бірлігі ретінде ... Және ... ... дәл ... басқа
компоненттерінің сипаттамаларын алдын ала айқындайды. Сол немесе басқа
құндылықтардың жолын қуу, ... ... ... ... ... ... мінез-құлығындағы материализациясын табатын саяси ... ... ... үлгілерді үйлестіру мүмкін еместігі
даусыз. Алайда, ... жүйе ... ... субъектілерінің қатар өмір
сүруі, ... және ... ... реттегіш әрекеттеріне
мүмкіндік туғызатын мұндай ... ... ... ... ... мен ... ... бізге саяси жүйеде құрал
ретінде түсіндіріледі: себебі, адамдардың алға ... ... ... іс ... ... ... ... партиялар мен бірлестіктер
көмегімен, екіншіден, анықталған тәсілдер мен саяси ... ... ... ... ... ... Бірінші бөлік үшін қызметтік
функциялардың салаларға бөлінуімен анықталған ... ... ... жаңа ... ... ... ... мен бірлестіктер
қызметінің жүйелілігі дұрыс келді. Екінші жағдайда, сөз ... ... ... ... ... ... қоғамның саяси
жүйесінің дамуы мен жетілу деңгейін сипаттайтын ... ... ... ... ... ... және ... қоғам» түсініктеріне жақын, біз
сөз етіп отырған құндылықтар ... ... ... ... ... ... ... тән құндылықтар болуы шарт. Өйткені, кез-келген
саяси жүйенің орталық әрі басқарушы институты мемлекет ... ... ... ... ... ... ... және отандық саясаттану өкілдері көбіне көп ... ... ... ... оның ең жалпы анықтамасы
қалыптасады, яғни белгілі бір құрылымы, белгілі бір саяси ... ... ... ... ... ... басқаратын саяси орталық
ретіндегі мемлекеттің мәні мен маңызының саяси ұғым-түсінігі қалыптасады.
Сонымен бірге, мемлекет тек ... ... ... ... ... қоғамның
мүдделерін білдіреді. Басқа сөзбен айтқанда, мемлекет әртүрлі саяси
күштердің орнықты тепе-теңдігін ... ... ... арасындағы қарама-
қайшылықтар мен келіспеушіліктерді реттейтін ... өзін ... ... түсінісушілік пен келісім, бірлесе өмір ... ... ... ... ... ... Мемлекет қана
қоғамдық қатынастарды реттейтін заңдар қабылдайды және оларды іс ... ... ... ... ... ... оның
әлеуметтік-экономикалық және мәдени-рухани қатынастарынан туындайды.
Қазіргі кезде ... ... ... ... ... және дамытушы жүйе ретінде анықтайды, әрі оның негізгі
құрылымдық элементтері ретінде төменде көрсетілген факторларды ... ... ... мен ... барлық салаларындағы мемлекеттік емес
еркін құрылған қоғамдық құрылымдар (бірлестіктер, ұйымдар, ассоциациялар,
одақтар, қорлар және т.б.) ... ... емес ... ... яғни экономикалық, саяси,
әлеуметтік, рухани, діни және т.б. қатынастар ... ... ... ... ... пен ... қоғамның өзара
әрекетін және олардың ынтымақтастығының ... ... ... ... кету ... ... пен ... қоғамның өзара әрекеті туралы мәселе - ең ... Ол ... ... пайда болуына орай туып отыр. Сол күннен
бастап даулы болып отыр. Демократиялық ... ... ... ... ... ... ... ол, сірә: кімнің қолында саяси билік ... ... ... ... ... ... қоғам - мемлекет онымен санаспай
тұра алмайтын аса ірі қоғамдық күш екенін атап ... ... ... мен ... ... бір-бірімен ыңғайласа, түсіністікте
дамиды. Азаматтық қоғам идеяларында үздіксіз қозғалыс ... ... ... ... негізгі ядролық өзегі ретінде: үштік құрылым - экономикалық,
саяси және рухани бірлік алынған. Азаматтық қоғам дамуының бұл ... ... - ... ... тән ... Оның құқықтық негізінде
саясаттың, идеологияның және мәдениеттің дамуына ықпал ... ... ... ... ... ... Бұл ... өзегі әрекеттің белгілі бір тәртібін орнықтырады. Өйткені,
азаматтық қоғамның ... ... ... адамзаттық құндылықтардың
басымдылығымен сипатталады.
Бүгінгі Қазақстанда нарықтық ... ... ... ... ... ... біз оның тек азаматтық қоғамға тән ... ... ғана айта ... ... елімізде қоғамдық өмір өзінің қатал
әкімшіл-әміршіл жүйесінен ... ... ... өту үстінде. Соған
қарамастан, шығыс Европа елдеріндегіден гөрі бізде ... ... ... күшті сақталған, оның үстіне бұл мұралар тығыз түптелген
және біздер үшін ... орын алып ... ... ... ... мен ... жүйе формаларының өктемдігі айқын көрінеді.
Дегенмен, Қазақстанда қалыптасып келе жатқан азаматтық қоғам өз ... ... ... ... ... ... аз да ... келе ... ... ... ... ... және тіпті оны сынап жатқандығын, яғни қоғамдық ... ... ... ... байқауға әбден болады.
Қазақстан қоғамының азаматтық қоғам жағдайына өтуі өзімен бір мезгілде
оның құндылықтық-бағдарлық жүйесіндегі әртүрлі: жеке тұлғалық, әлеуметтік,
топтық ... ... ... ... және ... салаларының радикалды түрде модернизациялануын талап етеді. Әрі
бұл ... ... ... ішкі қаңқасын ғана өзгертіп
қоймайды, ... ... ... да, ... ... ... жаңа ... деген ұмтылысын тудырады. Тиісінше бейімделу
тетіктері де, ... ... ... ... байланыс формалары да
өзгеріске ұшырайды. Бұл ... ... ... екі ... ... біріншіден, өзінің бұрынғы саяси-әлеуметтік, экономикалық,
мәдени және идеологиялық ... ... ... ... ... мәні бар ... жаңа мүдделік құндылықтарды меңгеруге
байланысты өзін идентификациялау арқылы жаңа қоғамдық-нарықтық қатынасқа
көшуге талапты ... ... ... көп ... ... ... орай жаңа ... субъектілерімен бірге жеке «Менінің» жаңа
мазмұнын іздестіру.
Азаматтық қоғам мен мемлекет ... ... жаңа ... және ... ... ... ... органдары да жаңа саяси
мәдениетке ... ... ... осы ... жаңа саяси ұғым-
пайымдаулар, ... ... ... яғни ... жаңа ... жаңа ... ... сипаттауға ұтымды ықпал ететінін
атап кетеміз. Өйткені, саяси ... ... ... ... ... ... ... батыстық тәжірибеден көшіріп алынған мифтер қандай болса, біздің
еліміздегі барынша ауыз толтырып айтарлық идеологиялық орынды алып ... ... ... та ... Біз әлі ... ... толық ажыраған жоқпыз, мүлдем жат этномәдениет ортасы мен
әлеуметтік-мәдени ... ... ... идеология мифтері жүйесіне
біртіндеп кіріп келеміз. Және ... ... ... ... ... ... нақтылы мемлекеттік идеология жоқ деп айтуға болады.
Өйткені, жоғарыда айтып ... ... ... ... ... тоталитаризмнен нарыққа, саясаттан демократияға ауысу
кезеңін ... ... ... ескі идеологиядан тазара бастаған
тұста, қазақстандықтар үшін жаңа идеологияық құндылықтар жүйесі және ... ала ... ... - ол жалпыдемократиялық, жалпыадамзаттық және
ұлтаралық татулық пен ... ... ... ... ... ... мен үрдістер жүйесі ғана қазіргі жағдайда бүкіл
Қазақстан халқын ... іске ... ... ... ... демократияны жүзеге асыруға өту
іске асырылды. Декларативті-еліктегіштік сипаттағы 1993 жылғы ... жылы ... ... мен ... мемлекет құру перспективаларын
ашқан жаңа Конституциямен ауыстырылды. Бірақ, біздің ... ... ... ... ... ... әлі де болса өздерінің
толық көлемінде айқындалмаған. Бұл тек демократиялық және құқықтық мемлекет
құру мақсатын орындауға жақындай түсу ... ... ... ... ... айрығында тұр және жекеменшіктік құндылықты әлі толық түсініп болған
жоқ. Бір сөзбен ... ... ... құру ... ... ... қатарына қойылуы заңды нәрсе.
Сондай-ақ, қазіргі Қазақстандағы ... ... ... ... бірі - ... пен ... ... өкілдіктерінің арасын
бөліп тұратын, оның әрекет етуіндегі ... ... ... ... ... ... ... атап өткеніміз жөн. Өйткені,
мемлекет пен қалыптасқан азаматтық қоғам арасындағы ... бір ... ... ... керек. Бұл процесс қоғамдағы саяси
мәдениеттің ауысу мәселелерін де ... яғни ... ... пен ... ... ... ... формаларын анықтауға
көмектеседі. Және бұл жерде жаңа құндылықтар жүйесі базистік негіз болып
табылады. ... ... мен ... ... нақ осылайша
салыстыру жалпыұлттық идеяларды игеруге көмектеседі.
Яғни, әрбір ұлттың өзіндік ... ... ... қалайтын,
өмірлеріне мән-мағына беретін ... ... ... ... Нақ ... идея ... мемлекет қолдайтын, азаматтық қоғамға тән
құндылықтар ... ... ... табылады. Өйткені, «Халықтық
(қазақстандық) идея - мәдени-әлеуметтік доктрина» [92]. Ол халық, ұлт ... ... ... ... өмір ... өткен жолын сынап, бағалауға
ықпал етеді. Ол қоғамның өзінде пісіп, миллиондаған адамның өзінің ... ... ... ... ... ... олар ұлттық санадағы бар
идеялардың ... ... ... ... мен ... ... түзілу болып табылады. Бұл жерде сөз ... мен ... ... ... ... ... ... бұрынғы дұрыс тәжірибенің ... ... жаңа ... ... мүмкін жиынтығының тарихи мұралары туралы болып отыр.
2001 жылы «Қазақстан – біздің ортақ үйіміз» идеясы жалпықазақстандық
идея болды. Бұл ... ең ... ... ... ... кейін еліміздің мықты дамуы жолына өтуінде тығырықтан шығу үшін
қажет болды. Бұл жалпыхалықтық ... ... ... жаңа
рухани-адамгершілік кеңістікті қалыптастырудың символы және әрбір халықтың
ұлттық сана-сезімін ... ... ... пен ... ... күшті қазақстандық мемлекеттілікті құрудың идеясы еді.
Көріп отырғанымыздай, гуманистік халықтық идеяның ... ... ... ... ... ... саласындағы,
рухани әлемдегі, өмір қызметінің еркін, шығармашыл жағдайындағы ... ... ... аса ... ... пен үкімет алдында тұрған
барлық міндеттер тарихи даму ... ... ... және ... санасы, барлық әлеуметтік топ және жеке адамның ... ... ... ... Ал, идеология (жоғарыда айтып өткеніміздей) барлық
бұқара мен әлеуметтік топтардың, халықтың мұқтажындағы ... ... ... ... ... экономиканы құруға және
демократияны бекітуге ... ... ... ... ... ... ... асырумен бір мезгілде азаматтық қоғамды, құқықтық
мемлекетті, экономикалық еркіндікті, жеке меншіктікті, орта ... ... ... ... ... ... ... пайда болуы қазіргі қоғамның қалыптасуымен, ұлттық саясаттың
жаңаруымен қатар жүреді, ал ... ... ... тек ... ... қана ... сонымен бірге, жалпыұлттық назардағы
қайшылықтарды болдырмайды. Демек, модернизациялау жалпылық сипат алуы ... ... ... ... ... өзгеру экономикалық, әлеуметтік және
мәдени өзгерулерді алып ... ... ... ... ... саяси мәселелер шиеленісе түседі. Бұрын ... ... ... ... ... өздері туралы мәлімдей бастайды. Бүгінгі
күндері де ... ... ... ... ... ... бір
былықтардың болып жатқанын айқын көріп жүрміз, оның астарында тек құқықтық
мәдениеттің ғана ... ... ... саяси мәдениет деңгейінің төмендігі,
әрекеттенуші саяси субъектілердің дамымағандығы жатыр. Қоғамдық ... алып ... ... кемшіліктердің біріне тоқталып ... ... ... ... ... және ... бірі ... саяси мәдениеттің жаңа нұсқасын қалыптастыру
қажеттілігін негіздеу үшін ... ... ... оның ... ... ... ... жалпы заңдылықтары мен өзіндік ерекшеліктерін ... ... ... ... даму ... байланысты республика
халқының аз бөлігінің маргиналды топ болып табылатындығын да ... ... ... түбегейлі өзгеруі нарық жағдайында жұмыс
істеуге қабілетті әлеуметтік ... ... ... ... ... санын көбейтіп, меншік атаулыдан жұрдай, қоғамдық өндіріске
қатыспайтын, ... ... күн ... топтарды тудырады. Әрі олардың
аянышты хал-ахуалдары ... ... ... ... ... ... көзі болып отыр. Демек, маргиналдық рухани жағдай
әлеуметтік құбылыс ретінде ... бір ... ... тудыруға негіз
қалай алады. Маргиналдыққа жаңа саяси мәдениет негізінде баға бере отырып,
біз ескі ... ... тән ... ... ... жаңа ... ... әлі анық көріне қоймағандығын, әрі
соның нәтижесінде туындаған процесс болып саналатынын байқай аламыз. ... ... ... сол – ол ... тобы ... ... ... жағында тұр, әрі олар «барлығына қарсы ... ... ... ... деструктивтілігін негіздейді [93]. Қазіргі
Қазақстанда маргиналдық топтардың пайда болып, өсу ... ... жеке ... үшін ... ... жоқтығын, саяси, азаматтық
мәртебенің біртіндеп жоғалуын, оның ішінде еңбекке қабілетті азаматтардың
жұмыссыздығы, ... ауыл ... ... ... ... ... қарай ағылу процестерін ... Ал, бұл, ... ... ... ... қала тұрғындарының арасында
маргинализациялану процесінің интенсивтенуіне әкеліп соғады. Маргиналдар
өзіндік ... ... ... ... тұрғындардың бір шама
бөлігінің маргинализациялану процесінің өзі-ақ аймақ тұрғындарының ... ... жаңа ... қалыптастыруға келеңсіз әрекет ететін
елеулі ... ... ... ... ... ... халқының бойында жаңа саяси
құндылықтарды қалыптастыру ... ... ... ... қайта
құруға, адамдардың жаңа өмір салтын қалыптастырумен тікелей байланысты.
Қоғам көп ... бойы ... бір ... ... ... өмір ... ол жағдайдан ірі қиыншылықтармен ... ... ... ... бері бұл ірі ... ... өмір сүретін адамдар
бойында белгілі бір психологиялық дағдарыстар ... ... ... айту
керек, социализм халыққа аз нәрсе берген жоқ. ... жоя ... ... ... сақтау мекемелерімен, әлеуметтік қамсыздандырумен
қамтамасыз етті. Және біз кішкентайымыздан ... пен ... ... жасауға тиіс деген түсінікпен өстік. Біз, ... ... ... ... бөбегім, бүкіл ел жауап береді,» - деген ... ... ... ... да, ... ... ... социалистік билікке сенді. Социалистік мемлекетке зор сеніммен
қарады. Көріп отырғанымыздай, қоғамдық ... ... ... ... ... ... ... ізсіз қалған жоқ. Қазақстан
қоғамы да өз қалауының жаңа ... сол ескі ... ... келді,
әрі ескі саяси мәдениетті өзгертіп, жаңасын бірден бекітуге қабілетті күш
те жоқ. ... да, ... ... ... ... бұрынғы
социомәдениеттік дәстүрлер мен әдеттердің күші тым мықты.
Қазір біздің өмірімізде ... ... ... ... оның
идеологиясы мен құндылықтарынан бас тарту процесі жүзеге асырылып жатыр.
Социомәдени ортадағы сияқты жеке ... да ішкі ... ... ... Жаңа өмір мен оның ... ескі ... теріс белгілерінің
негізінде бекітілуде. Шамасы, қоғамдық ағзаның қайта жасалуы мен ... мұны ... ... ... ... бұл ... ... атап өткеніміз орынды.
Өйткені маңызды өмірлік қондырғыларға қатысты ... ... ... ... ... ... кіреді. Бұл жерде өте
қиын, тіпті әрекет ету де ... емес деп ... ... ... ... ата-баба өсиеттерінен, белгілі бір дәстүрлерден
бас тарта отырып, шиеленістіруші жақ ... ... ... ... қалыптасқан өзінің салтын жоғалтады.
Принциптерден бас тарту ... ... ... өзі арқылы басқа топпен
дауласу жағдайында жүрген келесі ... ... ... соғады. Мұның
бәрін біз еліміздің саяси өмірінен, адамдардың ... не үшін ... ... оған ... ... және не үшін ... ... деген
түсініктерінен көріп отырмыз. Яғни, философия ғылымдарының докторы Г.К.
Шалабаев айтқандай: «Құндылықтар ... - өз ... ... ... гуманитарлық диалогының басты мәселесі» [94, 46 б.].
Дау-жанжалға қатысты қажеттіліктер мен мүдделерге ... ... ... дау ... бір ... ... ... ие.
Бұл жерде әр түрлі, дәлірек айтқанда, тұтас қоғамдық дамудың ... ... Яғни ... ... ... ... ... диалектикасында бір нәрсенің екіншісімен қарама-қарсы келуі және
бірі бірінің орнын ауыстыру процесі ... ... ... Ол ... ... атқа ие. ... ... менталдығының мазмұнына
сәйкес дихотомикалық ажыраған құндылықтардың ... ... ... ... күн ... ... жеке ... айналуда,
теңестірушілік әлеуметтік теңсіздікке ауысуда, топтасқандықтың ... ... және ... ... басуымен түсіндіріледі. Көріп
отырғанымыздай, нақ осы жаңа ... ... ... ... шыңын алып тұр.
Көптеген онжылдықтарда кез келген формасындағы индивидуализм қоғамдық
пікірталасқа айналды және адамдар үшін құндылықтардың ең ... ... ... ... ... ... ... адамдардың жеке
мүдделерініе деген қайта бағдарланудан қашпауы, дербестілік құндылығына
өтуі өте ауыр ... ... ... ... ... гетерогенддік
сипаты – ұжымдықтың және дербестіктің сан ... ... ... ... ... ... ... өте баяу жүреді. Бұл мағынасында Г.
Лебон «идеялар өз ықпалын ... ... ... өте баяу ... және ... енуінен кейін, демек, адамдар идеясымен,
сезімімен, өнегесімен басқарылатын ес-түссіздіктің қараңғы саласында ... деп ... атап ... [95]. Яғни ... ... деп ... ... зұлымдық ретінде сезіледі және керісінше.
Біз қазір мәдени релятивизм жағдайында өмір ... ... ... ақиқатқа жоғалғанда, әрбір адам қалай да бір өз ... ... ... ... Біздің әрқайсысымызда еркін ... бар: ... және ... ... және ... ... жасай
алмайды. Бірақ сайлау жағдайындағы парадокс соншалықты қарапайым емес
амалмен түсіндіріледі. Өмірлік ... мен ... ... болған
нәрсені белгілі бір деңгейде ұғыну талап етіледі, сонымен ... жеке ... ... ... ... ... ... мен
бәсекелесттікке қабілеттілікті де иеленуі қажет. ... ... ... және ... – орта буынның эгоцентризмімен
келісілетін жаңа ... ... көзі ... ... ... біз – ... дәстүрлі түрде қалыптасқандығымызды ұмытпағанымыз жөн сияқты.
Өйткені тек ұлттық бірлік, ұжымдық идеология ғана ... ... ... аса ... емес жағдайдағы тірі қалуымызды қамтамасыз етіп тұр.
Көптеген азаматтардың өмір қалпы жақсы жағына қарай өте баяу ... да, ... ... бір ... бұл жаңа құндылықтарды
бөліспейтінін атап ... ... Оның ... олар әдеттегі
дүниетанмымдық таптаурындар мен ... ... ... ... ба ... уайымдайды. Ал бұл негізінен ересек және орта жастағы адамдар, яғни
өмірі мен әлеуметтендіру процесінің басым бөлігінде коммунитарлық ... ... оның ... ... ... мен ... ... экономикалық қарым-қатынастармен, жеке адам мен
топтарға ... ... ... ... ұмтылған ұжымшылдық
басымдықпен болады. Яғни дағдарыстық ... ... ... әлеуметтік депрессия мен психологиялық дискомфорттың
барлық белгілері ... ... Ал ... бәрі ... ... ... ... нарықтық бәсекелестік және тұтас нарықтық жүйе
құндылықтарына сүйенеді және олардың қондырғыларымен макроэкономикалық тепе-
теңдік жетістіктері күтілген ... ... ... Бұл курс ... ... қол сұғу ... ... әлеуметтік саланы мемлекеттік реттеу ортасын бірталай қысқартуымен алып
жүрілді. ... ... ... жалпы мемлекеттік бақылауда тұратын
әлеуметтік сала аса ауыр ... ... ... ... ... адамы мен
барлық тұрғындарды әлеуметтік қорғау елеулі төмендетуді ... ... ... ... бюджеттің дотациясымен әлеуметтік сақтандыру
жүйесін әлеуметтік сақтандырудың: зейнеткерлік және ... ... ... ... ... өзгерту қажеттілігі шақырған әлеуметтік
бағдарлық нарықтық ... ... ... ... ... ... тиісті методологиялық және ... ... және ... және әлеуметтік процестермен буып-түйілуінсіз
өтті [96]. Мұның ... ізі ... ... жағдайдың жалпы
нашарлауымен таңылған қазақстандық қоғамның өмір деңгейінің төмендеуінің
күн өткен сайын өсуі ... ... ... ... ... ... тұрғындардың әр жанына шаққандағы ЖІӨ-нің ... да ... және 1998 ... ... ол 40%-ға ... ... басынан
өткізген экономиканың мұндай құлдырауы сұрапыл соғыс кезеңінде де болған
емес еді. Ал 2003 жылы ЖІӨ ... ... ... ... 6,3%-ға
өсті. Үкімет өз алдына ЖІӨ-ді 2015 жылға дейін 3,5 есеге арттыру міндетін
қойды. Яғни біз бұл ауыр ... жай ... қана ... ... ... ... өсуін қамтамасыз еттік. Жаппай және ... ... (40 мың ... 390-ға ... ... жақындап, күшейді. Кейбір
ұлттық сарапшылар пікірінше, шын мәнінде ... ... 20% ... Оның ... ... мүгедектер, әйелдер мен жастар құрайды.
Қазақстан Республикасының оңтүстік аймағы - Алматы, Жамбыл, ... ... ... мен ... ... ... ... алып жатқаны белгілі. Мұнда тұрғындардың 40,6% ... оның ... ... ... ... біз бұл төрт ... тек ... -
Жамбыл, Қызылорда, Оңтүстік ... ... ... жағдайларды сөз етеміз. Нақ Қазақстанның оңтүстік аймағында
адам мен еңбек потенциалы біршама жинақталған. Мұның өзі ... ... ... ... отыр. Мәселен, осы үш облыстың ішінде
жұмыссыз әйелдер саны Оңтүстік ... ... (2001 ж. - 13.706 ... өте көп. Оның ... ... 1994 ... салыстырғанда бұл
көрсеткіштің күрт екі есеге өсіп кеткенін айтады. ... ... ... ... ... ... Оңтүстік Қазақстан облысында
байқалып отыр - 47%, (ал, жалпы республика ... 2001 жылы - ... ... ... ... дені - ... Сондықтан да
болар, республикалық статистика агенттігінің мәліметтеріне ... және ... ... ... ... ... ... болып отыр. Атап көрсеткенде, Қазақстанның оңтүстік аймағында үш
адамның екеуі (шамамен, 69,1%), ал солтүстікте - он бір ... ... ... өмір ... ... ... кедейшілік оңтүстік және
солтүстік аймақтарда ... ... 26,4% және 1,9% ... ... ... ... осы аймақтар бойынша да қалалық және
ауылдық жерлер ... ... да ... ... ... ... Соңғы жылдары агроөнеркәсіп секторын қамтыған терең
тоқырау, қалалықтармен салыстырғанда, ауыл тұрғындарының отбасылық бюджеті
мүмкіндіктерінен өте төмен екенін көрсетіп ... ... ...... ... ... және ... (меншік атаулыдан жұрдай, қоғамдық өндіріске
қатыспайтын, кездейсоқ табыспен күн көру) жайлаған ... ... ... ... ғана ... ... қорғау жүйесінде күйреу,
ауыл шаруашылығындағы ... ... ... ... ... ... мәселелер де аз емес. Сонымен бірге, қоғамдық
өміріміздің ... орын алып ... бұл ... ... ... ... ... жетелейтін саяси партиялар мен оппозициялық
қозғалыстар қызметін өрістету үшін алғы шарттық негіздерді құрап ... ... ... ... ... мен ... ... де саяси
тұрақсыздықтың көзі болып тұр.
2.2 Қоғамның азаматтық мәдениетін ... ... ... ... тұрғыдан модернизация-лаудың
құрылымы мен нәтижесінің бір қыры азаматтық қоғам мен азаматтық мәдениеттің
пайда болу құбылысы мен ... ... ... ... шындық
белгілі қалыпта реттелген, өзіндік мәні бар кеңістік - адамның жасаған және
таныған болмысының ... ... ... ... мәні осыған байланысты, мұнан тыс қоғам мен ... мен ... ... ... ... ... басым бөлігінің саяси ... ... ... ... ... ... мейлінше күрделі және
жанама сипатқа ие. Тарихи тәжірибе дәстүрлі қоғамнан қазіргі қоғамға өту
кезінде ... ... ... ... шығудың екі жолы туралы
айтады.
Бірінші жол өзін Европа елдерінің ... ... ... көрсеткен-
ді. Мұнда бірінші рет ... ... ... ... дәні ... ... ... адамға өзінің жеке
меншіктік абыройын, ар-ожданын сезінуге, оның шын мәнінде биліктің қайнар
көзі бола бастағанын және ... ... ... тең дәрежеде екенін
ұғынуға, «заңды сыйлағыш азамат» ретінде көрінуіне мүмкіндік береді. ... ауыр ... ... ... ... ... мен ... Одағы
жүріп өткен екінші жолды атамақпыз. Олардың тарихында билік еткен ... ... ... ... сана-сезімі мен мінез-құлығына
азаматтық ... ... ... жағдайға душар етті. Онда ... ... ... мен ... ... демократиялық
процедурада өзінің жетекшілерін сайлап жатса да, адам бәрібір өзін биліктің
қайнар көзі ретінде сезінбейді, ол өз даусын ... ... ... үшін ғана ... ... сыйлағыш азамат» қалпында қалып қояды.
Азаматтық мәдениет – бұл аралас ... ... Оның ... ... ... белсенді болуы мүмкін. Алайда, көпшіліктері қол
астындағылардың бәсең рөлін ойнайды. Саясатқа қатысатын адам ... ... та, ... ... да ... алуы ... саяси жүйе үшін ең лайықтысы азаматтық ... ... ... ... ... яғни ... ... мектепте, жұмыс орнында, сонымен бірге саяси
жүйелердің қызметімен арнайы танысатын ... ... ... ... қарапайым адамның тарапынан назар салатын нәрсе болып саналмайды,
ол саяси мәселелер туралы отбасы ... ... ... ... ... ... араласу барысында ересек адамдарға сенуіне
немесе сенбеуіне байланысты билік туралы түсінігі болады. ... ... ... ... онша ... ... ... алғашқы түсініктер
біртіндеп жетіліп, жеке адамның, топтың, ұрпақтың, қоғамның саяси мәдениеті
қалыптасады.
Азаматтық мәдениет саяси ... ... ... ... ... мемлекеттік билікті қабылдауы; ә) азаматтық міндеттерді орындау
қажет ... ... ... ... ... – бұл ... саяси мәдениет. Ол саясат
мәселелерімен танысуды қажет етсе де, қарапайым адамның ... ... ... ... ... де, саясатқа араласуы айтарлықтай деңгейде
емес. Мұндай саяси ұстанымдар тек салыстырмалы ... ... ... ... ... ... ... жауларға қарсы өз мүдделерін қорғау
үшін ... ... етіп ... үшін ... ... ... ... болатын жерде ғана пайда болуы мүмкін [2, 128 б.]. Қоғамдық
құрылымның бір түрден екінші түрге өту ... ... ... ... ... күрт ... Әдепкі ұғымдар бұзылып, жаңалары
қалыптасады. Бұл ... ... ... ... ... бейнеленеді. Қоғам күштерінің қайта топтануы жүреді.
Демократиялық қайта жасалулар негізінде билеуші ... ... ... ... акцияларымен ғана ауыстыруға болмайды. Бұған Ю.А.
Красиннің ... ... ... Ол ... ... «Демократия саясат
принциптері мен нормаларға, әсіресе, ұрандарға ... Ол ... ... ...... қалыптасқан азаматтық қоғамда және
салыстырмалы ... ... ... ... құндылық бағдарларда,
қоғамдық тәртіп нормалары жүйесінде тамырын жаятын институттарда, қарым-
қатынастарда, мәдениетте жүзеге ... [100, 97 ... ... ... ... ... ... маңызды ықпал етеді. Олар қоғамның елеулі ... ... ішкі ... ... ... ... ... қалайтын демократиялық құндылықтардың
таралу формасы әр түрлі болып келеді. Оған жоғары саяси сенімділік, ... ... ... ... ... ... топтармен
әрекеттесуіне, режимнің легетимдігіне сенімі, саяси маңызды институттарды,
мемлекеттік рәміздерді сезінуі және оларды ... ... ... жеке ... ... біріккен топтарға теріс немесе оң ... ... ... ... ... мен ... ... бағдары,
өкімет саясатына қанағаттануы, өкіметке ықпал ету тәсілдерін, өзінің және
өзгенің саяси міндеттерін білуі; өкімет адамдардың пікірімен ... ... ... белсенділігі пен қатысуы жатады.
Жоғарыда айтылып кеткендей, құндылықтар жүйесі оның қолдауы немесе
қабылдамауы көп жағдайда ... ... ... ... ала ... ... үшін жоғары саяси мәдениет қажет қой, дәл ол әлеуметтік
көру мен ойлаудың ашықтығын, саяси әрекеттің иекемді баламалы нұсқасын ... ... ... оңтайлы түрі - азаматтық келісім мен консенсус
мәдениеті», яғни келісім мәдениеті азаматтықтың қоғамның ... де, ... ... мен ... ... пен билеуші элитаның қарым-қатынасында
да қажет. Бірақ бұл тек ... ал ол ... ... ... ... ... емес. Дегенмен, бұған қарамастан саяси қарым-қатынастар
үйлесімділігінің жоғары дәрежесі болуы мүмкін. Мұндағы жолдардың ... ... ... ... ... ... ... ықпал ету
болып табылады.
Диссертациялық зерттеудің аталмыш тақырыбының бірқатар аспектілерін
мейлінше терең ашу үшін ... ... ... көзқарас тұрғысынан
бағалауға тырысамыз. Мысалы, А.И. Арнольдов саяси мәдениеттің мәдени және
аксиологиялық ... ... оның ... ... ... ... құндылықтарымен байланысын атап көрсете отырып, біз ... ... ... ... ... саяси мәдениет жекелеген
әлеуметтік топтар мен саяси бірлестіктер, партиялардың әлеуметтік ... ... ... қоғамдық мақсаттары мен міндеттерін ... ... ... жүйесін көрсетеді. Ол сәйкес ұйымдардың
қызмет ету сипаттарын, адамдардың қоғамдық-саяси қызметін, ... ... ... анықтайды [101, 111 б.].
М. Вебер саясатты сипаттай отырып, ол «өзіне тән құрал – биліктің
көмегімен ... ... оның ... ... ... деп атап
көрсеткен [42]. Біздің пікірімізше, кез келген реформалау егер, ... ... ... ... ... ... жасау арқылы ұласатын
болса, оның ... ... ... ... онда ... Демек, саясатта күштеу тетігін ғана емес, басқа да алға қойылған
мақсаттарға жету ... ... ... ... бүкіл саяси
жүйенің демократизмін сипаттай алады және сипаттауы қажет. Саяси ... ... ... ... ... ... ... мәдениеттің
қалыптасу процесіне саналы түрде ықпал ету социумдағы процестерге үстем
түрде ықпал етуді күштеусіз жолмен ... ... ... деп ойлаймыз.
Осылайша, өзгеріп отырған қоғамның саяси мәдениетін ... ... ... ... ... да бір ... саяси басқарушылық
феномен ретінде ықпал ету тетіктерінің бірі ... ... ... ... ... ... өзі арқылы көрсете отырып басқару
әлеуметтік және саяси салаларда қоғамдық және мемлекеттік ... ең ... ... ... ... және реттеу
процестеріне саналы түрде ықпал ету ретінде сипатталуы мүмкін. Стихиялық
басқарудан ... ... ... ... ... ... басқарушылық ықпал институциаланған субъектілермен
жүзеге асады. Әлеуметтік басқарудың жалпы жүйесінің бір ... ... ... ... ... заңды түрде рәсімділген
императивтер болады, оның көрінісі көп ... ... ... элитаның саяси мәдениетіне ... ... ... ... саяси басқарушылық ықпалының векторы идеялар
тепе-теңдігін түзету, ... ... ... ... ... қажет. Э. Дюркгейм өзінің ... ... бір ... бұл ... ... нақты және толық қалыптастыру: «мемлекеттік
адамның борышы қоғамды идеалға күштеп итеру емес, оның рөлі – ... ... ол ... ... ... пайда болуының алдын
алады, ал ол анықталғанда оларды жазуға тырысады» [102, 59 б.]. ... ... ... негізі олардың жоғары адамгершілік
өлшемдерінде ... ... мен ... жалпы адамзаттық
құндылықтармен сәйкес келу дәрежелерін өлшеу ... ... Енді ... ... ... ... ... қалыптастыру
процесіне тиесілі саяси басқарушылық ықпалды қамтамасыз ететін жағдайларға
қысқаша тоқталмақпыз.
Қазақстандық қоғамда азаматтық мәдениеттің ... ... ... ... ... қамтамасыз ететін шарттарды қысқаша
атамақпыз.
Егемендік алғаннан кейінгі Кеңестер ... ... ... ... ... ... экономика мен ... бет ... ... ... ... ... ... дамитын саяси мәдениет түріне бетбұрыс жасайды деп
күтілген болатын.
Оның басты алғы ... да бар: ... ... ... база ... де ол ... сипатында болды. Екіншіден,
Қазақстан халқының білім деңгейі алдыңғы шептегі Батыс ... ... ... ... ... және экономикалық жүйесін қайта құру
халықтың азаматтық белсенділігін көтереді деп күтілді.
Бірақта, ақиқатында, саяси және ... ... ... бағытта
дамыды. Қазіргі Қазақстанның саяси мәдениеті тоталитарлық ... ... ... ... ... де, ... саны автоматты
түрде көбейген жоқ. Керісінше, патриархалдардың ... ... ... ... ... және азаматтық мәдениет өтпелі авторитарлы және
индустриалдыққа дейінгі демократиялық саяси мәдениет белгілерін ... 105 ... ... ... және республика егемендік алған соң оның
орталықтанған билігімен қатар, билікті ... деп табу ... ... ... ... билікті заңды деп табу органдардың әлеуметтік саяси
процестерге, оның ... ... ... қалыптасуына да ықпал ету
мүмкіндіктерінің бір шарты болып табылады. Және де ... да бір ... ... іске қосылған заң актісінің заңдылығына кішкене де болса
сенімсіздік таныту мүмкіндігінің өзі нигилистік көңіл-күйді, қандай да ... ... ... бағалауды тудырады. Себебі билік ... ... ... ... ... ... жоғары сатыға жатады.
Өзгеріске ұшыраған қоғамның саяси мәдениеті азаматтық мәдениет негізіне
кіретін құндылық ... ... ... ... ... ету
мүмкіндігі барлық деңгейдегі билік органдарының заңды деп табылуында
көрінетінін тұжырымдауға ... Және де ... ... сәт ... енгізу болып табылады. Себебі дәл осы сайлау ... ... мен ... билікті біріктіру көпірі бола отырып, саяси жүйе мен
оның айналасындағылардың арасындағы интеракцияның күшеюіне себепкер болады.
Бірақ бұл үшін ... ... ... ... ... қолдауы
ғана емес, сондай-ақ сайлау ... ... ... заңды түрде реттеуге бірдей тәсілдерді қалыптастыруы да қажет.
Демек, бүгінгі таңда еліміздегі саяси билікті және ... ... ... ... ... бірі жергілікті
мемлекеттік басқару жүйесі мен ... ... ... ... ... ... ... «жергілікті өзін-өзі басқару» органдары оның екі
түрімен: әкімшілік-территориялық белгілі бір ... ... ... ... ... ... мәселелер жөніндегі шешімдерді қабылдайтын
жергілікті өкілетті органмен, сондай-ақ, өкілетті ... ... ... және ... ... ... асыратын атқарушы
органмен анықталады.
Әлемнің көптеген елдерінде жергілікті өзін-өзі басқару институттарының
икемді нысандары тұрақтанған барлық ... ... үшін ... бар. ... ... ... ... қызметінің
барынша демократиялық формасы ретінде қарастырылады. ... ... ... ... ... ... бөлінеді. Онда Мемлекеттік
Думаның белгілі бір ... ... ... ... ... үнемі
өз бақылауында ұстайды. Ал, Ресей Федерациясы Президенті ... ... ... ... ... бар. ... Конституциясында жергілікті өзін-
өзі басқару туралы Ереже бекітілген, «РФ-дағы жергілікті ... ... ... ... ... өзін-өзі басқарудың кепілдіктері
туралы» Президент Жарлықтары қабылданған.
Қазақстан Республикасының өкіметі 17 жылда заң шығару базасын ... ... ... ... ... ... 2010 жылға дейінгі
Қазақстан ... ... даму ... ... ... ... 2002-2006 ж.ж. Жергілікті саясат ... ... ... ... ... ... Республикасының заңы) мемлекеттік басқаруды реформалауға
бағытталған, ... ... ... және жеке ... ... ... ... мемлекеттік органдарға заңмен анықталған өз құзыреті
төңірегінде өздігінен басқаруға еркіндік беру көрсетілген.
Ал, біздің республикамызда, ... ... ... ... ... ... ... негізінен мемлекет басшылары
мемлекеттілігімізді тұрақтандыру, халықаралық құқықтық негіздерді мойындау,
әлеуметтік-экономикалық саланы реформалау ... ... ... ... ... КСРО-дан мұрагерлікке қалған жергілікті өзін-өзі
басқару жүйесі реформалауға келмеді. ... ... ... ... ... ... ... ал жергілікті
сайланбалы органдардың рөлін жаңадан құрылған ... ... ... Сонымен бірге, тәжірибе көрсеткеніндей, жергілікті әкімдер
жергілікті ... ... ... ... ... ... жергілікті мәселелерді шешуде көбінесе шет қалып, бас шұлғудан
аса алмады.
Республика Президенті ... ... ... ... қала және астана әкімдерін қызметке тағайындайды.
Басқа әкімшілік-территориялық бірлік әкімдері қызметке Президент белгілеген
тәртіппен тағайындалады немесе сайланады және жаңадан ... ... ... ... әкімдік қызметтен босатылады [104, 116 б.].
Жергілікті және орталық биліктің мұндай қатынас ... ... ... ... ... ... ... халықтың
алдындағы емес, өздерінен жоғары тұрған бастықтар алдында өздерінің
жауапкершілігін ... ... ... ... болады. Жергілікті
әкімнің тағдыры мен мансабы одан жоғары тұрған басшыға ... ... ... ... ... осыған сәйкес мінез-құлығын
тудырады.
Мысалы, Қазақстан Республикасы Конституциясы ... бір ... ... ... ... ... ... сенімсіздігін
жергілікті орган - мәслихат өкілдері арқылы ... ... ... оны практикада іс жүзіне асыру өте қиын. Біріншіден, мәслихат
аймақтық деңгейде (облыстар, республикалық ... ... және ... ... өмір ... ... ... облыстық және аудандық
маңызы бар қала, поселке Әкімдеріне сенімсіздік білдіру тым қиын, себебі,
жергілікті мәслихаттар тұрақты ... ... ... ... ... ... үшін жәй көпшілік қана емес, үштен екі дауыс керек,
сонда да ол ... ... ... алынбайды, бірақ, жергілікті мәслихат
республика Президенті немесе жоғарыда тұрған әкім алдына оны қызметтен
босату ... ... қоя ... [104]. ... ... ... ... жүйесі өте күрделі, әрі бұл мәселенің толық ... ... ... ... ... ... ... дауысымен
сайланғанымен, алайда, Қазақстанда ... ... және ... ... ... ... органдары шешуші ықпал етеді.
Сондықтан да ... ... ... ... ... ... саналады. Бұған қосымша, мәслихат оған материалдық тұрғыдан
да тәуелді. Мекен-жай, көлік, байланыс, ... ... тұру ... өткізу және т.б. секілді мәселелер ... ... ... ... жергілікті әкімдерге сенімсіздік білдіру туралы
Қазақстан Республикасы Конституциясы ... ... ... Мұның дәлелі ретінде Қазақстанда көп жылдан бергі жұмыс істеп
келе жатқан мәслихат институттары ... ... рет ... ... ... болмағанын айтуға болады. Әкімдердің
көпшілігі өзінің ... ... ... ... ... ... өзіне тірек-сүйеу болатын адамдарды іріктеуі
көпшіліктің талабына кереғар. Осы ... ... ... ... бола ... яғни ... ... Сондықтан да маслихатқа көпшіліктің
сенімі төмен, оған ... саны да аз. ... ... ... ... ... қағаз жүзінде қалып, жергілікті атқарушы
органдарға шынайы ықпал етуге мүмкіндігі де болмайды. Дегенмен де ... ... ... ... ... ... ... енгізіп, көпшілік тұрғындардың қолдауын қамтамасыз етуі
тиіс.
Соңғы уақытта ... ... ... және ... ... ... қатты байқалады. Дәл өкілетті органдарды қалыптастыру
міндеті, олардың қызметіндегі ұжымдық және ... ... ... ... асыру, бұл органдарға сайлаушылардың мүдделерін іске ... ... ... ... беру ... және еріксіз түрде басқа
басымдықтарға орын берді.
Бүгін әкімшілік басшысының қызметі, оның одан әрі ... ... ... болып саналады. Сондықтан да, жергілікті тұрғындардың
әлеуметтік-тұрмыстық жағдайын жақсарту ... ... ... дамыту
шаралары жергілікті әкімшілік қызметінің басты әрі басым бағыты ... ... ... ... ... жылжытылады. Әрине, 2-3 жыл ғана бір
облысты ... сол ... ... ... ... емес, оның үстіне,
біздің әкімдер өз орындарында 2-3 жылдан артық отырмайды да. Ал, әрбір
жаңадан ... әкім өз ... ... ... ... тағы ... ... жиі-жиі орын алмастыру жағдайында ... ... ... ... ... сөз ... болады?
Бұдан мынадай қорытынды жасауға болады: Қазақстанда бүгінгі таңда аймақ
мүдделерін есепке алу ... өз ... ... ... пен ... қатынаста үйлесімділік, сабақтастық деген жоқтың ... ... ... орталық мемлекеттік және жергілікті әкімшілік басқару
институттары арасындағы қызмет ... анық ... ... нақтылы өкілеттіліктері әлі айқындалмаған, жергілікті өкілетті
және атқарушы органдардың ықпал ету ... ... ... ... ... ... ... мен орталық өкіметтің
құзіретінде қалып отыр. Оның көптеген құрылымдық ... ... және ... ... ... ... және ... органдарын қалыптастыру және олардың қызмет ету ... ... ... ... ... ... ... өкіметке
өтеді және қоғамның барлық жүйесіне енгізіледі. Ал, ... ... ... нақтылығы болмағандықтан, біздің пікірімізше, халықтың
кейбір топтарының бойында оларға сенімсіздік тудыруы мүмкін.
Ресми органдардың ұстанымы қазіргі ... ... ... ... ... жүйені қайта құру туралы айтылғанымен де, әкімдерді сайлау ... ... ... ... ... ... эксперимент түрінде
сайлау ( 2001 жылы қарашада 28 селолық, 2005 ... ... ... 4 ... ... ... жылғы жергілікті өкілетті органдарға ... ... ... ... ... ... бөлігінің ең
электоралдық белсенділігін көрсетті. Дауыс берушілердің ерекше төмен пайызы
қалаларда көрінді – 30-36 %. ... ... ... 50 ... ... ... сайлаушылардың есебінен болды [105]. Мұндай
жағдай бірқатар себептердің нәтижесінде ... ... ... қызметінің жеткілікті дәрежеде болмауы және таза еместігі,
атқарушы билік ... ... ... ... ... ... ... болмауы, сайлаушылардың электоралдық білімдерінің,
жалпы құқықтық және саяси ... ... ... ... ... деген сенімнің және халықтың электоралдық белсенділігінің төмен
деңгейі байқалды.
2003 жылғы жергілікті ... ... ... ... жүргізуге кедергі болатын ... ... ... кандидаттардың «лас сайлау технологияларын» белсенді түрде қолдануы
халықтың сайлауға, оның нәтижелеріне деген сенімінің деңгейіне айтарлықтай
әсер ... Лас ... ... қолдану сайлау институтының жұмыс
істеуіне кері әсер етеді. Соңғы жылдары ... ... ... ... мен ... ... ... технологиялар арқылы электоратқа
кейіннен олардың сайлауда жеңіске ... ... ... ... ... ... құрған мәселелер мен модельдерді телиді. Егер
ұлттық заңдылық сайлау комиссияларының қызметін бірте-бірте тазаласа ... ... ... үшін ... ... да, ... өзі жиі ... бұзады, өз мақсаттарында сайлауды ұйымдастыру
бойынша барлық деңгейдегі ... ... ... ... ... (округтар мен учаскелер шекарасының аймақтық
беймәлімдігі, сайлаушылар тізімдерінің ... және анық ... ... ... ... ... тұрғындарының бұл мәселелерді қалай қабылдайтынын ... ... не ... 2005 ... ... ... ... жүргізген социологиялық зерттеу нәтижесінен, яғни кезекті
өткізілген сайлау нәтижесінен байқауға ... ... ... ... ... басқаруды жақсартады; 55,4 % тұрғындардың
әлеуметтік мәселелерін шешеді; 54% ... ... ... артады деп санайды. Сұралғандардың ... ... 48% ... ... ... ... ... тудырады дегенге
келіседі.
Әкімдерді сайлау арқылы коррупцияны төмендетуге болады деген
респонденттер саны тең ... ... 38,3 % ... ... ... береді десе, ал респонденттердің 36,5% оған сенімсіздік
білдірді.
Тұрғындарды сұрау ... ... ... ... ... ... мен кемшіліктер жайлы қоғамдық санада оптимистік
күтілулер орын алады. Сонымен, респонденттердің 37,8 % ... ... ... ... ... ... беделді, жергілікті
тұрғындарға танымал, шынайы жағдайды білетін, халық мұқтаждығын түсінетін
адам келуі тиіс деп ... ... ... ... ... бір ... %), ... сайлау жергілікті жердің экономикалық дербестігін
қамтамасыз ететінін, өйткені әкімнің ... ... ... ... ... 25,4 % ... жоғары органдарға
тәуелсіздігі, өзіндік еркіндігі, оның ... және ... ... ... Әкімдер сайланған жағдайда олардың қызметі ... ... 24,4 % ... ... мемлекеттік басқару және жергілікті басқару жүйесіндегі жұмыс
туралы, жергілікті бюджет ... жаңа ... ... оларды өмірге
ендіру кешіктірілмеуі қажет. Мұның өзі жалпыұлттық маңызға ие және ... ... ... ... ... ... ... туралы жаңа
заңда Қазақстан қоғамының саяси-этникалық, оның рулық-тайпалық қатынастарға
байланысты ... ... бір ... ... мен ... айырмашылықтарын, ең бастысы, белгілі бір аймақ
және жергілікті тұрғындардың өзіндік ... ... ... ... ... ... ... оны институттандыру -
ұзақ және күрделі процесс екенін ескеруіміз қажет. Ол тұрғындардың және
сайлау ... ... және ... ... ең ... ... жауапкершілік сезімін, қажетті экономикалық және ... т.б. ... ... пен ... ... өз ... әр ... толеранттық,
құқықтық қызығушылықтарының мазмұнына, формасына және бостандық
құндылықтарына ... ... ... ... ... ... ... бас тартуы, сайлау институтына сенімнің өте ... ... өзі ... ... ... күрделі
кедергілер келтіреді. Сайлау процесінің барлық ... ашық және ... өтуі ... ... ... мен ... сайлау институтының
демократизациялануының және жалпы Қазақстан қоғамының басты жағдайы ... ... ... үшін ... ... енгізу
ұсынылды. Біріншіден, сайлау орталығының кейбір қызмет түрлері мен өкілетін
жергілікті деңгейлерге жүктеу ... ... ... ... ... сатысына
кейбір қызмет түрлерін, лицензиялау құқықтарын беруге аударылды. Жергілікті
органдардың өкілеттігін кеңейту үшін ... мәні бар ... ... ... қарастырылды. Екіншіден, әлеуметтік мәселелерді
шешуде аудандық ... ... ... мен ... үшін ... ... бекітілген кейбір қызмет түрлері мен
өкілеттерді аудандық басқаруға беру көзделді. Үшіншіден, аудандық, ... ... ... ... ... ... ... жетілдіру мәселелеріне ерекше көңіл бөлу қажеттігі көрсетілді. 2004
жылдан ... ... ... ... ... ... қаладағы
аудандарда Әкім аппаратарын қалыптастыру, оларға құқықтық қалып ... жылы ... ... ... маслихаттардың рөлін
жоғарылату және 2007 жылдан қалдырмай қала Әкімдерін сайлауды еңгізу
тапсырылды. ... ... ... мен саяси жүйені жетілдіру үшін
Президент жарлығымен демократия және азаматтық қоғам ... ... ... комиссия құрылған болатын.
Сонымен, қарастырылған мәселелер республикадағы өкіметтің ... ... ... алу салдарынан, демократияның тетіктері тек құрылу
кезеңінде екенін айтуға болады. Легетимдікті ... рөлі ... және ... қоғам тәрізді факторлардың ықпалына ... ... ... ... ... ... үдерісіне теріс әсер етеді.
Мәселен, жоғарыдан ... ... ... үшін ... ... әзір ... ... тәртібі, бірақ, соған
қарамастан, сайланған депутаттардың сайлау алдында ... ... ... ... сайлау процедурасына сайлаушылардың аз
келуіне әкеліп соқтыруда. Мысалы, «Жергілікті билік ... ... Сіз үшін ... ма?» ... ... ... ... астамы (51%) – «өте маңызды емес», 35,8% – «тіпті де маңызды емес»,
2,7% - «жауап беруге ... тек 10,5% ғана «өте ... деп ... Ал, ... ... – демократиялық қоғам құруға бет бұрғандығымызға
қарамастан әлі ... ... ... ... ... ... туып жатыр.
Айталық, республиканың басқа аймақтарына қарағанда Қазақстанның оңтүстік
өңірінде не бір қиын ... ... оны ... ... ... айтып
кеткеніміздей, мәслихаттарда, негізінен, әкімнің сенімді адамдары отырады ... ... ... да ... ... азаматтары әзірге сайлау
нәтижелерінің ақиқаттылығына сене бермейді.
Әрине, электоралды зерттеу мәліметтері ерекше көзқарасты қарастыруды
қажет ... Оның ... оның ... көп ... қоғамдағы жалпы саяси
мәдениет деңгейімен анықталады. ... ... ... ... ... қатысып, араласу саясатқа ... ... ... тығыз байланыста қарастырылады. Сондай-ақ, бұл процесс
сайлау, партиялық жік, саяси қозғалыстар және т.с.с. ... ... ... ... талданады.
Бұл тұрғыдағы сараптаудың басты міндеті – жұртшылықтың саясатқа деген
қызығушылығының қандай ... ... ... ... ... ... жеке ... әлеуметтік мәнділік ретінде қарастырылып, оның саясатқа
деген қызығушылығы әлеуметтік өмірінің аса маңызды ... ... ... ... ... ... назар аудару,
сонымен бірге, азаматтың саясат жүйесіне ... ... ... ... ... өзі ... институттардың тиімділігін бағалауда
негізгі көрсеткіш ретінде қарастырылады. Сондықтан да, ... ... ... қызығушылық мәселесі саяси енжарлық пен саясаттан шеттеу
сияқты проблемасымен де ұштастырыла зерттелді.
Саясатқа қызығушылық деңгейінің төмендігіне ... ... ... ... зерттеулердің негізгі зерттеу объектілері ... әрі бұл ... ... себептерінің қатарында – халықтың
ақпараттандырылуы мен насихат жұмыстары ... ... ... ... билік тетіктерін түсінбеу, олардың әртүрлі көріністерін
талдамау, қамтамасыз ету тетіктерін білмеу, ... оған ... ... алмайды. Бұл процестерде қызығушылықты туғызу үшін
озық тәжірибе мен білім қажет.
Дегенмен, саясат туралы ұғым-түсініктің әртүрлілігі барлық ... ... ... алғы ... ... ... ... Өйткені, саяси
өмір мәселелері барлық кезде ... ... ... ... ... ... ... қызығушылықты қалыптастыру қиыншылығы көбінесе
жеке адам үшін оның тез әрі ... ... ... ... дамыған елдерде де тұрғындарының басым көпшілігі
саясатқа қызығушылық таныта ... ... ... ... жоғары деңгейі ерлер арасында тек 4-6% құраса, ал әйелдер
арасында бұл ... ... да ... Ал, АҚШ ... ... сұрақтарына жауап берген американдықтардың 75% мемлекеттік
істерді шешу үшін өздерінің білімі мен ... ... деп ... дауыс беруге құқы бар американдықтардың жартысы сайлау учаскелеріне
бармауды дәстүрге айналдырған [107].
Қоғамдық ... ... ... ... мәнін, жалпы адамзаттық
моральдық қалыптарды төмендетпеуі, бостандығын шектеп, адам болмысына зиян
тигізбеуі тиіс ... ... Осы ... А.И. ... ... тоқтауға тура келеді, саяси өмір – адамның ең маңызды ... ... ... ... ... деп ... отанда неғұрлым саясат
қанат жайған ... ... өмір ... ... ... ... рухани
күшін жоймауы тиіс және халықтың бос уақытын ... жөн. ... өте ... ... ... ... ... барлық саяси мәселелерге баға беруге ... ... ... ... сөзсіз.
Енді Оңтүстік Қазақстан облысы тұрғындары арасында жүргізілген ... ... ... ... ... ... ... оңтүстік өңірінде де қалыптасқан. Оңтүстік Қазақстан облысында
саясатқа деген ... ... «Сіз ... ... ба?» ... ... респонденттердің 6,6% - «өте қызығамын», 27%- «қызығамын»,
44% - «аз қызығамын», 22,4% - ... де ... ... ... Осы ... реті ... тұрғанда айта кеткен жөн, сұраққа ... ... орта ... және орта ... ... ... деңгейінің саясатқа қызығатындары бір жарым, екі есеге аз екені
де анықталды. Әрі бұл ... ... мен ... ... ... ... отыр. Саясатқа қызығудың артуы жас шамасына да ... ... ... ... ... ... ... тым
белсенділік танытатындар ер кісілер ... ... Ал ... ... ... ... ... барынша айқын көрінеді.
«Сіз қалай ойлайсыз, адамдар осыдан 5-7 жыл бұрынғы ... ... көп ... ма, әлде аз ... ма? Және бұл ... ... деп ... деген сұраққа жауап ... ... яғни ... көбі ... ... ... ... айтады. Әрі оны олар әлеуметтік-тұрмыстық жағдайдың төмендігімен
байланыстырады. Келтірілген осы немесе басқа көзқарастардың негізді ... ... ... ... ... ... ... ретінде мысалға
келтіруге болады. Негізгі себептер арасында бәрінен бұрын респонденттердің
саясатқа ... ... ... ... ... ... саяси партиялар мен қозғалыстарға деген сенімнің
жоғалғандығынан, жақсы ... ... ... ... ... ... ... пікірінше, «Көпшілік сенбейді. Саясаткерлер айта ... ... ... «Біз ... демократияға, бас бостандығына
ұмтылдық, осы жаңа жағдайда ... ... деп ... ал
шындығында біз ойрандалған күйде қалдық». Саясатқа қызығушылықтың төмендігі
тұрмыс жағдайының нашарлағанына да байланысты ... де неге ... ... ... үшін ... ... ... басты маңызды мәселе
саясат мәселесі емес, қалай күн көру ... ... ... ... ... ... айтпағанның өзінде, ең алғашқы қажеттіліктер - тамақтану,
киіну үшін қаржыны қалай табу ... аса ... ... ... ... да, олардың саясат туралы ойлануға мұршасы да, уақыты да
жоқ.
Саяси ... ол ... ... ... ... ... ... болсақ, мемлекет өз территориясында тұратындардың басын
біріктіреді. Жеке адамдардың азаматтық ... ... ... ... ... ... ... етеді. Мемлекет өз қызметін
атқару барысында ерекше ағза ретінде, өзіне тән ... ... ... ... ... ... ... Азаматтық мәдениеттің пәні, ол
жалпыға міндетті мәні бар, әлеуметтік ... ... ... ... саяси партиялардың атқаратын рөлінің маңызы артады, олардың әр
түрлі әлеуметтік құрылымдар мен топтардың ... ... ... ... ... билігіне таласу барысында өз мүдделерін жалпы ... ... ... өмірімізде саяси партиялар ... ... ... кең көлемді саяси жұмыстарға бұқара
көпшілікті жұмылдырудың маңызды тетігіне айналды. Олардың ... ... ... ... ... ... процеске белсенділікпен қатысуға
бағыттау [109]. Сонымен бірге, саяси партиялар мен бірлестіктер ... мен ... ... байланыстыратын негізгі буындардың біріне
айналды.
Партиялар мен ... ... ... қоғамдық үрдіске қоғам
мүшелерінің барлық қабаттары мен ... ... ... ... қазақстандық вариантында әлі де болса әлсіздік көп. Дей
тұрғанмен, бұл ... ... ... өткір
проблемалардың кең ауқымы жатқаны анық: ұйымдастыру жұмыстарының әлі де
болса баяу жүргізілуі мен ... ... ... ... біржақтылығы мен айқын еместігі, бағдарламалық тұжырымдама лардың
ұқсастығы, белсенділіктің төмендігі және тіпті қызметсіздігі. ... ... ... ... бағдарламаларын талдап көрелік. Олардың
қызметінің шын ... өте ... – жеке бір ... ... ... ... ... қазақстандықтардың наразылықтарын
көрсетуге ұмтылушылықтары болып саналады. Бірақ, өкінішке ... ... ... елімізді дағдарыстан шығарудың нақты әлеуметтік-экономикалық
тұжырымдамасын ұсына алмай отыр. Бұған қарамастан, отанымызда ... ... ... ... ... ... елеулі фактор
болып саналады.
Ел басшысы Н.Назарбаев айтқандай: ... ... ... ... ... ... екендігіне қарамастан, еліміздің
дамуына байланысты». ... ... ... ... татулық пен
келісімді тұрақтандырудағы орны мен рөлі бүгінгі күні айрықша болып отыр.
Яғни, саяси партиялар мен ... ... ... ... жолмен
дамуындағы тиімді шарттылық болып табылатындықтан, қоғам өмірінің өзгеше
бір ... ... ... ... ... република болғандықтан партиялар санының
көптігі көппартиялықты классикалық мағынада сипаттай алмайды. ... мен ... ... ... ... қарап, отандық
париялардың саяси шешімдер қабылдаудағы рөлінің төмендігін байқауға болады.
Осы жәйт барлық Шығысқа да тән, « ... ... ... ... ... рөлі өлшеусіз төмен, шынайы саяси өкімет партиялар мен
Парламент – мемлекеттік ... ... ... емес [110, 140 ... алғанға дейінгі біздің республика тоталитарлық мемлекеттің
құрамды бөлігі ретінде дамығаны бәрімізге мәлім. Соның нәтижесінде ... ... ... ... ... бар ... ... кейін Қазақстан Республикасының егемендік алуы ... ... ... ... ... қалды. Осы жәйт институттардың,
сол сияқты партиялар мен ... ... ... және ... ... ... [111]. ... ресми өкімет осы сәтте
Қазақстанда көппартиялы жүйе бар деп ... ... ... ... ... мемлекеттерінің
партиялық жүйесінің жалпы даму схемасымен бірдей. Дей тұрғанмен де, өзіне
тән ... бар, ... ... дамитын елдердің әлеуметтік-саяси
дамуына байланысты ... ... ... мен ... ... ал жеке ... ... елдердің саяси
межелік бөлінісі таза экономикалық факторлардан басқа (басымдылық деңгейі
сирек) көптеген ... ... ... мәдени-
психологиялық және қоғамдық өмірдің т.б. ... ... ... 15 ... ... ... ... көп партиялық жүйе шығыс
мемлекеттеріндегі ресми саяси партиялардың ... мен өмір сүру ... ... ... ... – электоралды қызмет, ол мемлекеттік
билікті жеңіп алып, оны жүзеге асырудың мәнін ұйымдастырумен анықталады.
Демократиялық ... бұл ... ... ... қол жеткізуге болады, яғни
саяси партиялар сайлауға қатысады, ең алдымен ... ...... ... мен парламент сайлауына қатысады [113].
Сайлаудың өзі бізге төмендегідей көрініс береді:
-тұтас демократиялық процестің бір ... ... ... ... ... ... ... қоғамдық санаға да ... әсер ... ... институт;
-жеке адамның еркін айту актісі, демократиялық мемлекеттің түп-қазығы;
-қоғамның саяси мәдениет деңгейін ... ... ... ... саяси партиялардың саяси мақсатқа жету
құралы ретіндегі баламалы сайлау үрдісін өмірге алып келді.
Электораттың сайлауларда ... ... ... ... ... жалпы қоғамның саяси мәдениетін анықтауға болатынын тағы да атап ... ... ... ... ... ... ... оның жекелеген
страттары мен саяси партиялардың саяси ... ... ... да ... ... ... Қазақстан қоғамының қазіргі саяси өмірін талудаға
бірегей мүмкіндік береді.
Қазақстанда мәжіліс сайлауы бүгінгі күні ... ... ... ... жүзеге асырылады. Бұл сайлау жүйесінде сайлаулар бір
мезгілде партиялық тізімдер ... ... ... ... бойынша көп
мандатты және бір мандатты округтерде жүргізіледі. Мұндай сайлауларда
пропорционалды ... ... ... ... ... және ... ... алынған нәтижелер тәуелсіз болып табылады. Бұл сайлау
жүйесіне сәйкес мәжілістегі 77 ... ... 67-сі бір ... ... жүйе бойынша сайланады, қалған 10 депутат ... ... ... жүйе негізінде сайланады. ... ... сан ... ... ... жаңа ... ... сайлау
заңдылығына либералдық өзгерістер ... ... ... ... ... ... принципі негізінде жұмыс істейді.
Екі палаталы парламент тиімді әрекет етеді. Онда әр ... ... ... ... та ... ... ... өзінде әр түрлі ... жаңа ... ... ... заңына либералды өзгерістер енгізілді.
Қазақстанның партиялық-саяси кеңістігі белгілі өзгерістерге ұшырап,
жаңа субьектілердің жоғалуы мен пайда болуына, ... ... ... ... әсер етті. Партиялық жүйені қайта құру, республиканың
саяси партияларын сайлау ... ... ... айналдырып,
партияға ҚР Мәжіліс парламентіне депутаттыққа кандидаттар ... ... ... ... ... ... ... саяси
париялардың статусы жоғарылап, азаматтық қоғамның маңызды ... ... ... осы ... ... ... әлеуметтік
тұрақты база қалыптастыруын және ... ... ... ... күні ... 7 ... ... бар. Олар саяси партияларға
қойылатын заңдар мен барлық қатаң талаптарды орындап, құқық министрлігінде
тіркеуден өтіп, саяси ... ... ... ... ие ... ... құрылымы «Әлеуметтік технологиялар орталығы» (ӘТО) ҚР
Мәжілісінің өткен сайлауына (18 тамыз, 2007 ж.) ... ... ... ... ... негіздеген материалдар ұсынды.
Тұрғындарға жүргізілген сұрау нәтижесінде сайлаушылардың ... ... ... ... ... ... ... дауыс беретін
күні келіп, дауыс бергендер республика азаматтарының 48,9% құрайды. Сайлау
учаскесіне келмеген қазақстандықтар ... ... ... ... (63,8%), ... (62,3%), Ақмола
(60%) және Солтүстік Қазақстан (55,4%) обылыстары көрсетті. Сайлауға ең ... ... ... (21,5%), ... (35,1%), ... ... ... (42,6%), Павлодар (43%) және Алматы обылысы (46,6%).
Кесте 1 – ... ... ... белсенділіктің жергілікті жерлерде
бөлінуі (жалпы сұралғандардың %, жауап бермегендердің саны есептелмегенде)
|Жергілікті жерлер |Иә, ... ... |Жоқ, ... ... ... ... |60 |40 ... обылысы |56 |41,8 ... ... |46,6 |53,4 ... обылысы |62,3 |37,7 ... ... |60,5 |39,5 ... ... |57,1 |42,9 ... ... |39 |61 ... ... |42,6 |56,9 ... обылысы |63,8 |35,4 ... ... |46,8 |53,2 ... ... |48,9 |51,1 ... ... |43 |56 ... |55,4 |44,6 ... | | ... ... |50,2 |49,8 ... | | ... ... |21,5 |78,5 ... ... |35,1 |64,9 ... ... 56% ... ауылдық жерлерден. Әлеуметтік-кәсіби
категориялар тұрғысынан мәдениет қызметкерлері, білім беру, ... ... ... ... ... құрылыс, байланыс және
ауылшаруашылық саласының жұмысшылары басымдылықпен ... ... ... ... бойынша дауыс берген күні тұрғындардың ХДП
(Нұр Отан) 49,9%, ... ... ... ... 29,6% ... ҚДП «Ақ жол» 7% ... ... 9,1% қолдау тапты.
Региондық корреляцияның көрсетуі бойынша өкімет партиясын қолдағандар
Батыс-Қазақстан (75%), ... (68,1%), ... ... ... (66,7%) мен ... ... (63,3%). «Нұр ... портреті былайша сипатталады: басым көпшілігі ауылдық елді
мекендедің тұрғындары, олар мемлекетті басқару, ... ... ... беру мен ... ... сақтау құрылымдарының қызметкерлері мен
студенттер.
Кесте 2 – ҚР ... ... ... ... ... ... Сіз ... саяси партияға дауыс бердіңіз (дауыс беруге қатысқан
дар ... ... ... ... жерлер ... |ХДП |ППК |
| | ... | |
| | ... | ... бәрі жеткілікті, барлық қажетімізді |1,1 |5 |6 ... ете ... | | | ... бен қажетімізді қанағаттандыра аламыз |17 |33 |47 ... ... ... ... ... |38 |41 |35 ... ... | | | ... әрең ... көп ... |29 |12 |7,4 ... жетпейді | | | ... өте ... ең ... ... |11 |6 |1,3 ... жетпейді | | | ... 2002 ... ... ... ... ... отырып,
субьективті баға бойынша қазақстандықтардың тұрмыс ... ... ... ... ... жағдайларының сапалық тұрғыдан
жақсарғанын көруге болады. ... ... ... ... саны үш есе артқан және қажеттіліктерін қамтамасыз ететіндер
саны төмендемеген, бірқалыпта сақталған (кесте №3).
Әлеуметтік ахуалдың негізгі ... – оның даму ... ... ... ... оның ... өсу ... және тиісінше,
жағымды өзгерстерге бағытталған саяси белсенділік деңгейін анықтайды. ... 40% ... ... ... ... респонденттердің
жартысының тұрмыс деңгейінің сол қалпында сақталғаны, тек 9,4% ... ... ... Осыдан тұрғындардың саяси өкіметті, оның
органдарын жоғары деңгейде қолдайтыны көрінеді және осыған орай электоралды
іс-әрекет өлшемдері де ... ... ... ... өз ... ... саналы түсінуі соңғы президенттік ... ... ... ... ... ... тіпті
қазақстандықтардың бақуаттылығының өсу тенденциясы туралы түйіндеуге
болады.
Мемлекеттің нарықтық әлеуметтік-бағыттық жолды ... ... ... ... ... ... санының артып, сенім
білдірмеушілердің санының төмендеуі дәлелдейді.
Құндылықтар маңыздылығы оның қоғамдық ... ... ... байланысты екенін айтпай кетуге ... Ал ... ... ... ... ... мен ... жағдайын мойындау негізінде құрылуы тиіс. Яғни, жаңа ... ... ... сөз ... біз ... ... жасау қажеттігін атап өтеміз. Бұл жерде ... ... ... өз ... ... ... ... емес, олардың жаңа
мазмұнының қаншалықты толықтығында, оның құрылымдық ... ... ... ... ... жалпыадамзаттық мүдделер мен құндылықтарға, сондай-ақ,
тиянақсыз, ... және ... ... ... ... ... ... бөлуде. Біз үшін құндылықтар әлеуметтік-мәдени
тәртіпті, қазіргі эволюциялық процесті құрайтын маңызды, ... - ... ... ... ... ... Мәселен, ХХ ғасырдың 70-ші
жылдары социологтар В.А. Ядов пен оның ... көп ... ... ... ... құндылықты жасаудың «ядросын»
негіздеуге, терминалдық құндылықтың деңгейі туралы ... ... ... ... ... ... «шетке» негізделген
жаңа методологиялық жол қалыптастырылды. Алынған ғылыми нәтижелерге ... ... ... бейбіт өмір мен елімізді, отбасын, жұмысты,
денсаулықты толық қанағаттандыратын жақсы жағдайлар жатқызылды. ... өмір ... - ... сұлулық, махаббат, еркіндік, шығармашылық
қамтылды.
Қазіргі социологиялық өлшемдер ... және ... ... ... тенденцияларын анықтауға мүмкіндік жасайды. Қазақстанның ... ... ... ... ... құндылық бағдарлар
иерархиясын анықтауға мүмкіндік тудырып отыр. ... ... ... ... ... ... «отбасылы болу», «адамдарға
қайырымдылық жасау», «денінің сау болуы» және т.б. өмірлік ... ... ... жан-жақты дамыған батыс мемлекеттерінде жеке адамның ... мен ... ... ... ал ... жағдай мүлдем
басқаша. Мысалы, жоғарыда атап ... ... ... ... ... отбасылы болу деп санайды, өйткені, еркектер және
әйелдер үшін де (тиісінше 48,4% және 49,8%) бұл ... ... ... Ал, ... 14 ... ... ең жоғары бұл көрсеткіш
Қызылорда облысы тұрғындарында – 59,2% болды. Одан кейін Оңтүстік ... – 57%, ... ... – 54,3%. ... өзі адам – ... ... және қарым-қатынастағы жағдайда тіршілік ететін әлеуметтік жан
екенін білдіреді және де жасы ұлғайған сайын ... ... да арта ... ... отбасы адамның қорғалғандық, өзінің
қажеттілігіне қарай қанағаттанарлық сезімін оятады.
Қазақстандықтардың құндылық жүйесінде мінез-құлықтың моральдық-этикалық
эталонының ... ... бар. ... ...... және оның территориясында тұратын халықтар барлық уақытта ... ... ... ... ... ... келеді. Сондықтан, терминалдық құндылықтар деңгейінің ... ... ... ... да ... Оның үстіне тарихи
тәжірбиеде қазақтар ... ... ... деген ыстық
мейірімділігімен ерекшеленеді. Бұл, ... ... ... көп ... ... ... тұрғындары үшін де жоғары қалпын сақтап
қалған. Мысалы, жергілікті халық этносы Қызылорда облысында - 98%, ... - 67,83%, ... ... – 65% ... ... мәлім болғандай, құндылықтар сапасына қарай екі ... ... және ... ... – 2030» – ... басты мағлұмдау приоритеттерінің басым бағыттарының бірі –
«салауатты өмір салтын қалыптастыру». Және респонденттердің 39,5% ... ... ең ...... ... ... ... Аталмыш приоритеттік бағыттың қажеттілігі объективті, өйткені,
өтпелі ... ... сала ... ... ... дамыған саласы
болып отыр. Яғни, осыған байланысты халықтың денсаулығы нашарлауы, ... ... ... табиғи өсімінің төмендеуі, өмір сүру деңгейі
мен оның ұзақтығының күрт түсуі – яғни өмір сүру ... 68,5 ... - ... ... ... ... ... Сонымен қатар, бұл көрсеткіш қоғамдағы
экологиялық мәдениеттің төмендігінің және ... ... ... ... ... де ... ... Халықтың
денсаулығының төмендеуі, әсіресе, Қызылорда облысында (55,%) мейлінше ... ... ... ... өте нашар.
Аталмыш сауалнаманың талдау нәтижелері мынаны анықтады: еркектерге
қарағанда әйелдер өз ... ... ... ... Ал, ... ... аспектідегі көзқарасымен қарастырсақ, онда қазақстандық
қазақтар (37,2%) мен басқа ұлт ... ... орыс ... гөрі ... аса мән бере ... Халық арасындағы (әсіресе
дәрігерлер арасында) «Еврейлер өз денсаулығын ... үш жыл ... үш ай ... ал ... үш күн ... ... емдетеді» - деген
сөз тегін айтылмаса ... ... ...... дейтін қазақтардың
дәстүрлі құндылығы шынайы ақиқатқа айналмай отыр. Ал, орыс немесе ... ... ... қарағанда денсаулықтарына көбірек мән беретіні белгілі
жәйт.
Терминалдықтың қасында жалпы құндылықтар иерархиясы ... – бұл ... ... ... айлық, жалақы, мол ақша табу. ... ... ... ... құндылықтарды
әйгілілік деңгейінен де шығарып жіберді. Өйткені, ... ...... өмір ... ... ... салыстырғанда бірінші сатылы
маңызға ие. Еңбекпен қамтылу және соған байланысты экономикалық ... ... ... адам ... ... рөл ... ... «жайлы жұмыс» ұғым-түсінігіне тек әлеуметтік
мәртебенің кепілдігін ғана енгізбейді, сонымен бірге, көп ақшалы болуды ... ... ... жауап берген қазақстандықтардың 19,7% бұл
құндылықты бірінші сатылы маңызға қояды. Сондай-ақ, сауалнамаға ... 18,9% ... ... ... үшін ... ... жалақы алуды»
басты фактор санайды. Статистика жөніндегі Агенттіктің мәліметтері ... 74% үшін ... ... көзі – ... ... ... Ал, ... халық үшін негізгі табыс көзі болып табылатын ... бәрі ... ... әрине, өкінішті. Көбінесе қазіргі
экономикалық ахуал тұрғындардың тапқан табысы ... ... ... ... ... ... болуы, коммуналдық қызмет ... күн ... ... ... толық қанағаттандырмайды.
Сондай-ақ қазақстандықтар үшін рухани бағдарлар да ... ... ... ... ... ... төмендегідей дәстүрлі
құндылықтар бар: адалдық (25,7%), білімділік (26,5%), тәрбиелілік ... ... ... ... (29,2%). ... де, бұлардың соңғы жылдары
төменге біршама ысырылғанын ... ... ... қазақстандықтардың
нақты мәдени деңгейін осы құндылықтар сипаттай ала ма?
Бүгінгі қазақстандықтар жоғары адамгершілік қасиеттермен сипатталады,
дей тұрғанмен, ... ... ... ... бағдарлар жүйесінде
тәрбиелік шаралар деңгейінің төмендегені байқалатынын атап ... ... ... үшін тәрбие үрдісі - қоғамды гуманизациялау, жалпыадамзаттық
құндылықтарды қайта түлету ... ... ... әрі мұны ... да,
тұтынатын да адамдардың өздері емес пе?!
Ерекше атап көрсететін нәрсе - құндылықтар өзінен-өзі пайда болмайды
және ешнәрсе ... ... ... ... ... бұл ... ... категориялардың «ядросы» жоғарыдан төменге
«шетке» ысырылып немесе, керісінше, араласып ... ... ... ... ... ... ғана ... сонымен бірге, олардың
мәдениеттің ... ... ... ... әсер ... бағыттары
арқылы өтеді. Басқаша сөзбен айтқанда, мемлекет алдында бірінші кезекте,
халықтық рухани ... ... ... жалпыұлттық приоритеттердің
басым бағыттарын күшейтетін бағдарлар мен беделдік құндылықтар ... ... тұр. Бұл ... ... ... ... ... халықтарының дәстүрлері мен әдет-ғұрыптарын, ауыз әдебиетін қайта
түлету, ... ... ... асыруға болады.
Әрине, құндылықтар түп-төркінінде жатқан рухани дүниелер арқылы жылжыту
негізіндегі мінез-құлық мотивациясын өзгерту, өз кезегінде, ... ... ... ... ... ... сол ... көшіріледі.
Бұл қайта құруды, жеке тұлғалардың мінез-құлық сипатына тез өзгеріс беретін
немесе әлеуметтік топтардың мүдделерін бір ... ... ... тануға
болмайды. Бұл процесс өте күрделі әрі уақыт жағынан да өте ұзақ.
Қазақстандық ... ... ... ... ... пен ... өзара
әрекетін зерттеуге алып келеді.
Бүгінде біздің қоғамымызда, аталып өткендей, әлеуметтік шындықты тұтас
көрудің біршама ... ... ... ... өтпелі кезеңінің
күрделілігінің салдарынан, әсіресе адамдар санасы саласында эклектикалық,
мозаикалық, ... ... ... ... ... өткенді нигилистік
қарсылау және әдеттегі немесе декларативті ... мен ... оң ... ... болу ... ... ... Сәйкесінше
саяси партиялар мен қоғамдық-саяси ұйымдар ... ... ... ... ... ... Осымен бірге бір мезгілде діннің
қоғамдық санаға ықпалы да өсті. Мұның бәрі ... ... ... ... ... қоғамның модернизация процесінде үлкен мәнге ие ... ... ... қызметі сияқты діни істер де саяси мәдениеттің
қалыптасуында тәп-тәуір рөл атқарады. Дінмен байланысты ... ... ... ... бір ... немесе ұлттың саяси
мәдениетінің мазмұнына ... ... діни ... ... бір
қоғамның тарихи дәстүрлерінің бөлігі ретінде оның мәдени мұраларына ... ... ... деңгейлеріне де әсер етпей тұра алмайды.
Дін белгілі бір ... ... ... және ... ... ... ... ұзақ мерзімде өзара
әсер етісу барысында олардың әлеуметтік-экономикалық жағдайларына да ... атап ... ... әдебиеттер де дінді қоғамның саяси ... ... ... ... туралы көзқарастар баршылық. ... ... ... әлеуметтік байланыстың айқын бір формасы деп
түсіндіреді. Оның түсіндіруінше, ... ... ... бар ... ... ... бір көрінісі ғана» болып табылады [121, 41 б.]. ... ... ... ... ... ... құрылымдарының бірі деп
қарастыруды ұсынады [122, 72 б.]. Ал, біз үшін дін ... ... ... ... өзгеруіндегі құндылықтар жүйесіне нақты
ықпал ететін (әсіресе қазіргі қазақстандық қоғамда) қоғамдық сананың өзгеше
формаларының бірі ... ... ... де емес. Дәстүрлі ... ... ... ... әсер ету ... мазмұнға ие болуда.
Яғни, қазіргі саясат атаулының өзара шиеленісті жағдайында, саяси өмір
ұмтылыстарының қарама-қарсы шоғырлануы, жақында ғана ... ... ... ескі ... ... мен дәстүрлердің тұрақтылығы күмән
тудырып жатқан мына заманда, азаматтардың біршама бөлігі дін аясынан жылу
мен пана іздеуде. Өйткені, ... ... ... ... ... ... Және
бұл туралы көрнекілікке, діни наным-сенімге қызығушылыққа діни сананың
өсуі, еліміздегі мешіттер мен ... ... ... ... ... ... ... да, саяси мәдениетті қалыптастыру
мәселелерін екшелегенде, діни ... ... ... ... ... ... ... көпұлтты қоғам екені белгілі, әрбір этностың өздерінің
салт-дәстүрлері, моральдық және діни ... бар. ... ... ... үшін ... ... сипаттары жөнінде айтуға мүмкіндік
беретіндей қандай да бір ортақ рухтың ... ... ... ... баға бере отырып, оң және теріс сәттерді атап ... ... ... ... ... ... ... барлық жаңа
атаулыға, белгісіз нәрселерге, бөгде текті құбылыстарға сақтықпен ... ... ... ... ... әлеуметтік өзгерістер
бағытталған қоғамдық өмірдің динамикалық нарықтық қоғамның ... ... бір ... ... ... принциптеріне
кереғар дәстүрлі авторитарлық құндылықтардың сақталуы; рулық табиғаты бар
құдалық және жерлестіктің ... т.б. ... ... ... ... мінез-құлқын әлеуметтік реттеу концепциясын жасай отырып, өткеннің
дәстүрлі адамгершілік құндылықтарын қалай сақтап, адамдар санасында қазіргі
демократиялық, нарықтық ... және ... ... ... ... ... алу керек.
Қазақстанда баяғыдан-ақ әртүрлі дінге сенушілік бар, олардың арасында
ежелден христиан діні де, буддаға табыну діні де ... Ал ... ... жол ... ... ... ... жыл бойына атеистік
рухта тәрбиелеу салдарынан, сондай-ақ, адамгершілік және діни ... ... ... және оның ... онша мән бермеуге әдеттендірді.
Өткен кезеңде атеизм мемлекеттік саясат және көпшіліктің өмір ... ... ... ... ... да бір ... ... қатынасы, сенімі
ұмытылған керітартпа, ескі бастаулардың ынталы қорғаушысы делінді. Ал дінге
сенушілер үшін атеист барлық ... ... ... жоқ ... ... ... ... саясатты ұстанушылар жалпыадамзаттық
адамгершілік бағдарлардың діни сипаттарын жоққа ... ... ... ... ... ... ... іс-әрекеті деп түсіндіреді.
Біздіңше, осы тұста А.А. Коневтің «әрбір мәдени құбылыстың өзіне тән ... бар және ол әр ... ... ... ... жаңа ... дәл ... шешуге мүмкіндік береді, адам ... ... ... ... ... ... ... құбылыс бүгінгінің
проблемасын қаншалықты шеше алса, ол соншалықты ... ... ... ... деп ... [123]. Демек, атеистік көзқараста өз уақытында кеңестік
өмір салтының аса қажетті алғы шарттарының бірі ... ... ... дін ... ашық ... да әрбір адамның жан жүрегінде Жоғарыда
тұратын (бәрібір әрбір адам жоғарыдағы бір ... ... ... ... ... еді. Ал қиын ... адам торыққанынан өзінің
санасынан тыс Құдайға сыйынып, онысын өзі де ... ... рас. ... ... әлдебір беймәлім әрі қайырымды нәрсеге бас ұратындай, яғни
оның сенімі жоғары тұрып және дана бір тірі ... ... ... көз ... одан әрі өмір ... күш беріп және оны мейірлендіре түсетіндей.
Өйткені, «сенім өзін ішкі ... ... ... ... ... ... сөз бен іс ... алғы шарты
ретінде қалыптастырады. Құндылықтық-бағдарлық қызметке бірқатар жаңа рең
қосады, діни ... ... ... шешу ... серіктері алдында, сараптаушы алдында жауапкершілікті оятады»
[124]. Діни-моральдық күнделікті жазылған «ұрлық ... ... ... ... ... ... ... керек» және т.с.с. талаптары
адамдарды әдеп нормасынан аспауға ұмтылуға ... ... ... ... кезде адамдар қайырымды, адамгершілігі мол болған
сияқты. Көріп отырғанымыздай, бұрын адамдар Құдай туралы көп ... ... ... ... ... арқа сүйейтін. Ал, қазір,
керісінше, шын мәнінде ... ... ... ... рухани құндылықтарға, қарама-қарсы бағыттылықтағы мақсаттарға
саналы түрде ... ... дін ... өте көп ... көп ... ... ... іс жүзінде әрбір үшінші адам тіпті соны әдейі мақсат ... ... ... ... бойы беріліп келе жатқан ... ... ... бір-біріне ызалы, ашулы, ... ... ... секілді, әркім айналасымен ісі жоқ, өзімен-өзі ... ... ... ... ... көбіне жағымсыз жәйттердің «зорлық-
зомбылықтың, алдап кетіптінің» төңірегінде болып жатады.
Біздің елімізде ХХІ ғасырдың басында дін халықтың рухани ... ... ... ... ... ... ... діни қайта
өркендеумен қатар бір мезгілде ... ... ... ... ... ... дін ... уақытта дәстүрлі құндылықтардың көзі болып
келеді. Ол ... өмір ... бір ... ... ... дәстүрлермен де
тығыз байланыста дамиды. Яғни бұл ... ... ... ... ... ... діни ... дәстүрлі және дәстүрлі емес деп
бөлініп, діни конфессиялардың ала-құлалығымен ажыратылады. Қазір бізде төрт
мыңнан астам діни бірлестік бар деп ... және ... ... жуығы
тіркелген [125]. Қазақстандағы діни ... ... ... ... және ... ықпал етеді.
Өткен ғасырдың 70-80-жылдарындағы әлеуметтік зерттеулер мәліметтері
бойынша еліміздегі дінге сенушілер саны ... ... ... жуық ... астам) 10% аспаған [126]. Ал, енді 1996 ... ... ... 39,7% жеткен. Сараптаушылар қорытындысы
көрсеткендігіндей, мұндай секіру кеңес ... ... ... немесе діни көзқарастарға байланысты пікірлердің қаншалықты
алға жылжығанын және ... ... ... үшін ең маңыздысы
діннің мазмұндық жағы емес, діни нанымның психологиялық ... ... ... өзі» ... ... дінге бет бұру үрдісі артып келеді. Мұны ... ... ... ... ... ... ... [127, 107].
Кесте 4 – Дінге қатысы
| ... ... ... |
| | | | ... | | | ... | | | |
| | |
| ... ... ... |30,4 ... бірі |47,3 ... ... ... қатардағы емес |16,9 ... ... емес |3,6 ... ... ... |1,8 ... ... қазақстандық қоғамда білім беру өте жоғары бағаланады.
Тұрғындардың білім беруді құндылық деп ... ... ... ... ... жоғары деңгейде алаңдаушылығымен дәлелдеуге
болады. Білім беруді қайта құру өзгермелі ... ... ... ... ... Қазақстандағы білім беру реформасы ... ... ме ... ол ... ... дұрыс емес бағытта жүргізілуде
ме?» (әр басқыш бойынша ... ... ... ... ... ... құру ... бағытта жүргізілуде (45.5% - орта білім,
44,8% - кәсіби білім және 40,9% - ... ... ... ... ... ... үлкен бөлігі (22,2% - 30,9%) берілген ... ... ... ... ... ... ... жартысына жуығы,
білім беруді қайта құру дүрыс бағытта жүргізілуде деп есептейді [130].
Соңғы жылдары жүргізілген нақты социологиялық зерттеулер ... ... ... ... санатында өзіндік басым қалпын, ұстанымын
сақтайтынына көз жеткізді. Сауалнама ... ... ... ... білім – адамның саяси, әлеуметтік тұрғыдан қалыптасуының шешуші шарты
болып табылатындығы туралы бұрыннан келе ... ... ... ... Осы тұрғыдан ер адамдарға қарағанда әйел затының ... ... ... ... ... Сонымен бірге, суалмайтын құндылықтар
секілді білім және білімді адам ... ... ... ... ... орны мен рөлі туралы ой-пікірлердің дұрыстығын барынша
айқындай түсті. Дей ... ... ... оқу ... ... ... ... бітірісімен жоғары оқу ... жас ... ... саны ... ... қалып отыр. Егер
Жапонияда мектеп ... 97-98% ... ... ... – 80% жуық, ал
Қазақстанда бітіруші түлектердің жалпы санының үштен бірі жоғары оқу орнына
түсе алады [120]. ... өзі ... ісін одан әрі ... ... ... ... керек. Себебі, соңғы уақытта, әсіресе, ... ... ... білім алу деңгейі төмендеп кетті. Білім беру
саласының жаппай коммерциялануының білім ... кері ... тиіп ... ... фактор қазақстандықтарды қатты алаңдатуда, өйткені республиканың
серпінді, әрі ілгері ... үшін ... ... ... ... даму ... ... бойынша республикада білім беру
деңгейінің 2-3% төмендеуінің өзін қайта қалпына келтіру үшін 30 ... ... ... екен ... ... демократияландыруға негіз қалайтын білім беру жүйесін
жетілдіру ... ... ... республика тұрғындарын саяси тұрғыдан
ақпараттандыру жүйесінің республикалық және аймақтық нысандарын ... ... ... ... ... ... және ... әрекеттер
бұрынғы жастар одағын – комсомолды ... ... ... 150-ге ... мен ... қоғамдық бірлестіктері, одақтар мен көптеген биресми
бірлестіктердің пайда болуына септігін тигізді. ... ... ... ... ... ... жастардың саяси оқиғалар туралы хабардарлығы үлкендерден кем
қалмайды, бірақта, толық мәнде саясатқа «кіріскісі» келмейді. Соңғы ... ... саны ... де, өкінішке орай, олардың дамыған ұйымдық
құрылымдары мен ... ... ... және ... ... ... «Сіз саясатқа қызығушылық танытасыз ба?» деген сұраққа
Қазақстан жастарының 43,5% сенімді ... «иә, көп ... 31% ... дәрежеде, сұралғандардың 11,9% «аз дәрежеде» және 13,6% - ... ... деп ... ... сіз ... қызығушылық танытқан ... ... ... ... сұраққа (сұралғандардың % саны, кім саясатқа
қызығушылық танытады) 25-29 жас ... ... 48,0%, ... ... ... ... тыңдайтынын», 20-24 жас аралығындағы топтағылардың
22,6% «достарымен анда-санда ... ... ... ... ... ... ... жалпы санының 1,0% ... ... ... ... ұйымдастыру және өткізу
жұмыстарына араласқандарын айтты.
Корреляциялық ... ... ... ... ... саяси
үрдістерді 18-19 жастағылардың 57,3% және 20-22 ... ... ... екен. Осыдан байқалатыны, 20-22 ... ... ... ... ... ... ғалымдарының пікірінше, 2004 жылдың басында жастар ... мен ... ... аз ... қолдаған. Өйткені,
Қазақстанның қоғамдық-саяси күштері барлық ... ... ... ете ... оның ... тек қана әлеуметтік статустық
ұстаным тұрғысынан мейілінше саралануына байланысты ғана емес және ... ... ... ... болды.
Қ.А. Яссауи атындағы ХҚТУ-дің Социология және ... ... ... ... ... ... мақсатында нақты социологиялық
зерттеу жұмыстарын жүргізген болатын. Сұралған 300 респонденттің ... 3,3% ғана ... ... ... ... жоғары деп бағаласа,
саяси мәдениет деңгейі орташа дегендер – 28,7%, ал, ... деп ... ... ... ... ... сұралған респонденттердің басым
көпшілігінің саяси мәдениет деңгейі ортадан төмен. Бұл жастардың саясатқа
деген ... ... ... ... оның объективті ... ... де жоқ ... ... қатарында тиісінше саяси білімді
алуға уақыттың жетіспеушілігін, ғылыми тұрғыдан негізделген және тиісті
бағдарлық жастар саясатының жоқтығын, ... ... ... ... ... алмау және оған дұрыс баға бере алмау, еліміздегі әлеуметтік-
экономикалық, әлеуметтік өзгерістерді және т.б. ... ... ... жастардың саяси мәдениет деңгейінің төмендігі,
сонымен ... ... ... ... біліміне, хабардар болу
нысанына, жынысына байланысты ... де ... ... ... ... жастардың саяси мәдениет деңгейі басқа, әсіресе,
ауылдық жерлерде тұратын ... ... ... деңгейінен екі есе
жоғары, яғни тиісінше 2,3% және 1% екенін көрсетті. Сондай-ақ, жалпы облыс
орталығы ... ... ... ... жер ... ... 15% жоғары.
Сондай-ақ, зерттеу нәтижелері саяси мәдениет деңгейі мығым адамдардың
басым ... ... ... және ... жоғары екендіктерін
көрсетті. Жалпы сұралған респонденттердің ішінен өздерінің саяси мәдениет
деңгейі орташа дегендердің саны басқаларына ... 3 есе көп ... және 7,3%). ... ... өздерінің саяси мәдениет деңгейі орташа
деп есептейтін респонденттердің көбісі саяси ... ... ... – 12,7% ... ... мәдениет деңгейі олардың жас шамасына да
байланысты. ... ... ... ... ... сұралғандардың
жасы ұлғайған сайын олардың саяси мәдениет деңгейі де ... ... жас ... ... респонденттердің саяси мәдениет деңгейі де
төмен ... ... ... ... ... ... ... деңгейінің жас
ерекшелігіне байланыстылығы, %-бен.
Кесте 6 – Жастардың саяси мәдениетінің деңгейі
| ... ... ... % ... ... | |
| ... ... ... ... ... категория (15-18 жас аралығы) |1,3 |12 |86,7 |100 ... ... (19-22 жас ... |4 |32 |64 |100 ... категория (23-26 жас аралығы)|4 |34,7 |61,3 |100 ... ... (27-30 жас ... |4 |36 |60 |100 ... ... саяси білім деңгейіңізді қандай шамада деп бағалай
аласыз?» деген сұраққа жауап ... ... ... ... ... жауап бергендердің 62% өздерінің саяси
білімдерінің шамасы орташа деп ... ... ал ... ... деп ... ... жас азаматтардың ойынша олардың бойында саяси
мәдениеттің қалыптасуына ... ... ... ... қатарына мыналар
жатады:
1. БАҚ - 55%;
2. Мектеп, институт – 50,7%;
3. Отбасы – ... ... ... сұхбат, саяси тақырыптар төңірегінде пікір-
таластар – 36%;
5. Саяси партиялар мен қозғалыстар, ... ... ... ... ... әлеуметтік институттар (мектеп, жоғары оқу орны)
және БАҚ тұтас алғанда отбасы және т.с.с. қарағанда ... ... ... ықпалды. Яғни, нарықтық қатынастарға негізделген азаматтық қоғам
құру үшін ... беру ... ... ... тағы да ... біздің пікірімізше, бұқара көпшілікті саяси тұрғыдан ақпараттандыру
көздерін одан әрі күшейту керек екендігін ұмытпағанымыз жөн. Әрине, әңгіме
партиялық ... ... ... қайта өмірге әкелу туралы болып отырған жоқ,
идеологияландырылған саяси ақпараттарды монополизациялау құқығы туралы да
емес, әңгіме ... ... ... ... ... ақпараттар ұясының тармақтарын көптеп құру туралы болып отыр.
Елде жүргізіліп ... ... ... ... ... ... ... қатар жүрді. Халықтың ... ... ... ... ... құбылыстардың барлық
ауырлығын сезінді.
Сонымен жоғарыда айтылғандар саяси көңіл-күйлердің бұл жағы олардың
ағымдағы, ... одан ... ... ... ... ... байланысты болғандығын тұжырымдауға негіз болады. Соңғы он
жылдықтағы көңіл-күй ... ... ... бұл ... түрдегі депривация феномені үлкен мәнге ие болғанын көрсетеді.
Зерттеу нәтижелері әлемді қабылдаудың сапалық жақтан әр түрлі көп ... ... ... бар ... ... ... мүмкіндік
береді. Бір жағынан, бұл индивидуализм, көп жағдайда қандай да бір ... ... ... ... бағдарлану, нақты
құбылыстарды олардың «индустриалды ... ... ... ... ... ... қарастыру басымдығы, экономикалық ұтымдылық
айқын көрінетін құндылық өлшемдерінің жиынтығы. ... ... ... ... бағалаушылар үшін қызықты, адал жұмыс, әлеуметтік
кепілдіктер, ... ... ... ... түрдегі бақуаттылық;
рухани өмір басымдықтары секілді категориялар басты ... ... ... айтылған көрініс арқылы қазіргі қазақстандық саяси мәдениеттің әр
түрлі типтерінің д саралану негізін, «батыстық» және ... ... ... үлес ... ... ... ... анықтауға
болады. Сондай-ақ, зерттеу барысында бүгінгі таңдағы саяси ... ... ... ... ... бейтарап
сипаттағы пайымдалуы атап көрсетілді.
Біз айтып өткендей, соңғы жылдардағы реформалар халықтың ... ... ... ... ... «Сіз ... ... деңгейін 8-10 жыл бұрынғымен салыстыра аласыз
ба?» деген сұраққа мынадай жауаптар алынды. ... ... ... жақсы өмір сүре бастадым» - 16%, «Бұрынғыдай» - 13%, «Айтарлықтай
нашар» немесе «біршама нашар» - 71%. ... ... ... айырмашылықтар осылай байқалды. Көпшіліктің тұрмысының нашарлауымен
қатар, ... ... аз ... ... бағалауы оң болды. Ең
қызықтысы, халық санасында күнделікті өмірде ... ... ... ... «кінәлілерді» нақты көруінің қалыптасуы. Ең көп
номинацияларды алғандар: ... ... ...... жоғары,
жергілкті билік өкілдері – 30-42%, көлеңкелі экономика – ... ... ... келе ... ... ... басынан
кешіріп жатқанда адамдар нарықтық қатынастарға ... күрт ... ... ... мәселені жиі ойлайды, ... ... ... кепілдіктер беретін тұрақты қоғамға деген сағыныш (дәлірек
айтқанда, ол ... ... ... ... ... Әсіресе, өмірінің елеулі бөлігі және әлеуметтену үрдісі, ... ... ... мен ... ... жеке ... ... теңестіретін экономикалық қатынастар, ұжымдық ұмтылыстардың
жекеліктерден басымдығы тән коммутарлық ... ... ... ... ... ... жатырқау сезімі терең сезінеді және олар өздерін жаңа өмірдің
«сыртында» қалғандай ... ... өзін ... ... ... ... кез ... жолмен қазіргі барлық өзгерістердің ... ... ... ... ... ұрпаққа қатысты әлеуметтік
әділдікті қалпына келтіруі қажет. ... ... ... ... ... құрметтеу және сыйлау парызы өтелмейді. Этикалық контексттен
басқа бұл ... ... ... бар, ... ... ... ... қайта құрудың тарихи ақталуы, өмірлік ... ... ... ... әлем ... ... ұғыну, даму бағыттары мен
болашағы бойынша мақсатты және ақталған шешімдерді қабылдауымыз қажет. Ал
бұл келісім мен ... ... жаңа ... ... ... ... ... сананы тәрбиелеу негізінде мүмкін болады.
Соңғы жылдар кезеңіне қатысты халықтың ... ... ... жаңа ... ... бейімделу тенденциясы туралы айтуға
болады. Бұл процестің маңызды сипаты адамдардың ... және ... жеке ... ... болып табылады.
Бірінші тармақшада айтып өткеніміздей, Қазақстан көпұлтты мемлекет ... оның ... ... ... ... мәдениетке, әдет-
ғұрыпқа, бір-біріне толеранттық қатынас ... тән ... ... көптеген елдерден айырмашылығы, халықтар арасындағы тәуелсіз
бейбітшілік пен ... ... ... ... ел ... ... ... және өзара түсінісу құндылықтары бізге
КСРО идеологиясынан мұраға қалғанын ұмытпауымыз қажет. Мысалы, әр ... олар ... ... табады. Кейде өте шиеленісті жағдайға ... ... ... ... арасындағы қақатығыстарға алып келеді. Бұл
құбылыстың қазіргі әлемде мысалдары жеткілікті.
Қазіргі ... ... ... ... ... ... ... қатынастар саласында мақсатты, ойластырылған ... ... ... ұлттық мәселелердің өзіндің ерекшеліктері барын
атап өткен орынды. Көптеген этностар мұнда ... ... ... ... ... ... байланысты Қазақстан көпұлтты мемлекетке
айналды. Демек, мәселелер де дәстүрлі емес, яғни әлі тарихи ... ... ... ... ... ... күрделі ұлтаралық
қақтығыстар көрініс таппады. Дау-жанжал болған күнде де, олар ... ... ... Ал ... ... ... де, түрлі
этностар бір-біріне өте шыдамдылықпен қарайды.
Биліктің міндеті барлық ұлттар мен ... ... ... және рухани-
әлеуметтік жандануы үшін тең мүмкіндіктерді қамтамасыз ету болып табылады.
Ұлттық саясат саласында ... ... ... ... ... ... ... қателік күтпеген жағдайларға алып баруы ... ... ... үкіметтік және жергілікті билік органдарының
белгілі бір әлеуметтік-экономикалық ... ... ... ... туындауы мүмкін. Сонымен қатар негізінен ... ... ... ... ... де ... екінші тарауында біз саяси сана мен мінез-құлықтың
оңтүстік аймақ халқының саяси ... ... ... ... ... ... Және саяси мәдениетті социологиялық зерттеудің
танымдық мүмкіндіктерін байыту ... ... ... ... ... талдаудың ерекше әдісін қолдану маңызды болып табылады.
Мұнда салыстырмалы түрде үлкен ... ... емес ... ... ... ... бастапқы ақпаратты жинаудың құрылымдық емес
тәсілдері қолданылады, эмпирикалық мәліметтерді өңдеу және талдау ... ... емес ... ... Бұл ... ... ... мен формасының байлығында түрлі эмпирикалық
көріністерінің ... ... ... береді.
Оңтүстік аймақ халқының саяси мәдениетінің құндылық ... ... ... ... ... ... ... Қоғамда саяси-идеологиялық жікке бөліну, оның ... ... ... ... ... ... бөліну жағдайы
айтарлықтай өзгермегені көрінді – адамдардың көптеген базалық саяси
құндылықтарға ... ... ... Оның ... ... ... бөлігі
құндылық - саяси бағытынан адасқан болып ... ... ... ... ... ... сананың
тұрақты сипаты және сәйкесінше қазіргі қоғамның саяси мәдениеті ... ... ... ... жөнінде айтуға мүмкіндік берді. Сондай-ақ
билік институттарының қолдау деңгейіне адамдардың ... ... ... ықпал етеді.
Осылайша, түбегейлі өзгерістер кезеңінде нақты саяси мәдениетте
қалыптасатын өткен мен болашақты көру ... ... ... ... айналады. Осыған байланысты сапалық талдау әдістемесін
қолдану ... ... ... тізбегінің координататрында әлемді
қабылдаудың іргелі саналуан, көп ретте бір-біріне қарама-қарсы түрлері мен
әдістерінің ... ... ... ... ... ... пікірімізше,
жалпы тіркелген көрініс шеткі полюстерін радикалды «батыстық» және
«дәстүрлі кеңестік» ... ... ... ... мен ... ... ... қазақстандық саяси мәдениеттің түрлі ... ... ... ... қызығушылық жөніндегі мәселе де зерттелген. Себебі
дәл осы ... ... ... көріністерді саяси
мәдениеттің құндылық ... ... ... ... бірі болып табылады. Оңтүстік тұрғындары арасында саясатқа деген
қызығушылық дәрежесі жоғары адамдар үлесі - ... ... ... ... ... ... ... төмен. Анықталғандай, бұл адамдардың
шаршаңқылығымен, саяси институттарға деген ... ... ... ... ... өзгермеуімен байланысты.
Екінші тарауды қорытындылай отырып, негізгі тұжырымдарды былайша
түйіндейміз:
Біріншіден, қоғамдағы демократиялық ... оның ... ... ... ... ... ... - саяси мәдениеттің қайта жасалуы болып табылады. Ол ... ... ... ... ... ... «ядросынан»
«шетке» және керісінше орын ауыстыруы, ұзақ мерзімді үрдіс ретінде жүруі
мүмкін.
Екіншіден, қазақстандық қоғамның өзгеруі саяси мәдениеттің ... ... ... ... ... ... кодтық құндылықтық
сипаттамалары дәл сонда берілген. Және қазіргі өмірде бұл ... ... бір ... жолы ... болуы мүмкін. Азаматтық қоғам
мен мемлекеттің құндылық бағдарларының ... ... ... мәдениетіне өзгеретінін, олардың бірге өмір сүруінің оңтайлы нұсқасын
табу, модернизацияның табысты болуына кепілдік бере ... ... ... ... кері ... ... ... үрдісі мемлекеттік салада ғана жүргізілмеуі
керек, сондай-ақ азаматтық қоғамның ... ... ... ... ... ... сұрыпталуына әсер еттін ... бірі - ... ... ... ... ... іс-
әрекеті болуы мүмкін. Уақыт өте ... ... ... құрылымдардың
маңыздылығы азаматтар, әлеуметтік топтар мүдделерінің артикуляциясында өсе
береді деп ойлаймыз.
Төртіншіден, саяси мәдениеттің қалыптасу үрдісі спонтандық емес, сондай-
ақ ... ... ... ... ... Біздің зертеу объектіміздің
өзгеру процесінің өзіне мемлекеттік ықпал ету, ... ... ... ... ... ... ... қабілетті ерекше саяси
басқарушылық феномен ретінде қарастыруы мүмкін.
Бесіншіден, ... мен ... ... ... ... ... келу тәртібімен берілмейді. Бұл үрдіс азаматтық қоғам мен
мемлекет арасындағы «өзара түсінісуді» дамытуды, мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... талап етеді.
Алтыншыдан, басқарушы аппаратта үстемдік ететін трайболистік көңіл-
күйлер ... ... жоқ. Яғни ... билігіндегі жүзге бөліну
идеологиясы қоғамдық өмірді демократизациялауға кедергі болатын ... Және оны жою ... ... ... ... бағдарланған нарық, ұлтаралық және конфессияаралық шыдамдылық,
әлеуметтік ынтымақтастық пен ... ... ... ... өмір ... қабілетті, демократиялық, азаматтық қоғам құру).
ҚОРЫТЫНДЫ
Отандық әлеуметтану ғылымында саяси ... ... ... алғаш рет талдап, оның әлеуметтік заңдылықтары мен нормаларын
негіздей, зерделей ... ... ... қазіргі кезеңдегі
қолданылуының қажеттіліктерін жан-жақты зерттей отырып, ... ... ... төмендегідей тұжырымдауға болады:
1. Саяси мәдениеттің әлеуметтік ... ... ... зерттеу контекстінде оның табиғаты мен өзгешелігін айқындауға
мүмкіндік берді. Бәрінен бұрын, олар транзиттік қоғам жағдайында ... ... ... Бір жағынан, саяси мәдениет ғылыми талдау
объектісі ретінде шығып, жүйелік байланыстан тыс, ... ... ... ... ... бұл ... жүйелік өзара
әрекеттестік контексінде ғылыми зерттеу объектісі болып ... ... жеке ... ... өз ... бар ... бағыттық
сипаттамаларды айқындауға мүмкіндік жасайды, бірақ сонымен бірге өте кең
әлеуметтік контексте ол мүлдем жаңа интегралдық ... ... ... ... жүйенің институционалдық-ұйымдастырушылық факторы
рөлінде көрінеді.
2. Концептуалдық-теориялық көзқарас тұрғысынан ... ... ... мәдениет әлеуметтік институт ретінде таңдалды. Адам мен қоғамның
өзара қарым-қатынастары ... ... тек ... ... жасалған жоқ, сонымен қатар адамның ... ... ... институционалдық ортаның даму тенденцияларының негізін қалаушы
ретінде ... және ... ... ішкі ... өзара
байланысын қатарға тұрғызды. Сонымен бірге танымның әр түрлі объектілерін
институционалдық жағынан қарастыру, оның ... ... ... ... ... деңгейінде аналитикалық рефлексияны алып шығады.
Мұндай адамның этносаяси мәдениеті ретіндегі құбылыс тарихи үдерістердің
болып ... ... ... ... ... нақ ... ... құқық) контексте нығайтатын күшке ие болады.
Сондықтан да ол әр ... ... ... ... ... ... Постқазақстандық қоғамның әлеуметтік-саяси трансформациясы жолында
өте қиын шешілетін міндеттердің бірі ... ... мен ... жүйесі) құрылымының модернизациясы, мінез-құлықтық
бағдарлардың әлеуметтік-саяси көріністері және ... ... ... ... ... қоғамды демократияландыру үдерісінде көпшілік сана-
сезімі мен мінез-құлығы атқаратын рөлге байланысты. Әрине, ... ... ... ... ... мүмкін, алайда олар
көпшілік ... ... және ... өз ... өмір сүре
алмайды. Дәл осы мағынасында барлық негіздер демократияның шоғырлануы
демократиялық ... ... оның ... ... ... ... ... мен дағдылануына қатысты екенін айтады.
Мұндай құндылықтардың маңыздысы тұлғааралық ... ... ... ... ... ... сену, саяси
қатысулар, одан ең маңыздысы ... ... ... ... ... ... ... қоқан-лоққы қолдану арқылы шешу
емес, оның басқа жолдарын іздестіру болып ... Бұл ... ... ... ... критерий қоғам топтарының,
бәрінен бұрын, дағдарыстық жағдайдағы ... ... ... ... ... селқостық бұрынғы келісімдерден, келісім-шарттардан
және ... ... ... ... бірдей, бұл қоғамның саяси
инфальтивтігін, тежеушілігін, саяси қызметтің ... ... ... ... ... ... ... да мысалы,
орталық-азиялық «парламенттерді», «партияларды», «президенттік институтты»,
«атқарушы және сот ... ... ... ... дәстүрлі
саяси қарым-қатынастардың белгілі бір мөлшерде панасы болып табылатынына
қарамастан, қабылдауға болмайды деген көзқарасқа қосылуға болады.
4. Қазақстан ... ... ... ... ... да ... Азия ... сияқты өте күрделі, және
әрине мұқият ғылыми зерттеулер мен ... ... ... ... ... ... Азия ... өз дамуларының әлемді жаһандандыратын
контекстегі жеке өзінің тәжірибесін ұғынуды қажет ететін ... ... ... ... ... ерекшеліктерден шығатын және сонымен бірге
қоғамның жеделдету ... ... ... дамудың тарихи
варианттарын табуда болып отыр.
5. Жұмыстың ішкі ... ... ... ... ... және либералды-демократиялық ахуалдар арасында
жазылған терең шыңырауды бір секіріспен жеңуге болмайтындығына ... ... ... ... ... қарама-қайшылығы посткеңестік
адамдар қызметіндегі «мінез-құлықтық вакуум» деп аталатын институционалдық
коллизияларда анық айқындалған. Бұл құбылыс «қос ... атын ... ... ... және ... ... ... күрделілігі сонда, бұл дағдарыстық жағдайдан шығудың
жолы, ең алдымен, біз үшін ... өмір ... жаңа ... жасаудан тұрады. Дәл осы жол «қираған» қоғамды нығайтудың
перспективасына жол ... және ... адам ... ... ... ... ... саяси мәдениеттің әлеуметтік
институт ретінде қалыптасуы адамдардың жаңа ... мен ... ... ... ... және жаңарудың жасампаздық сәттерін
айқындауға шығады және сол арқылы қоғамның тоқырауын ... ... ... параметрлердің барабар өзгерістерінің ... ... ... ... ... ... пен ... өзгеру
талаптарына сәйкес әсіресе, өз тарихының реформалану жағдайына алаңдайтын
елде ерекше өзекті болады.
Диссертациялық жұмыстағы қазіргі ... ... ... ... ... іргелі рөлін ашатын ... мен ... ... ... ... ... ... дәрежеде сенімді демеу және жақсы материалдар болып табылады.
Зерттеу барысында алынған нәтижелер ғылыми-идеологиялық және ... ... үшін ... бола ... мәдениетті әлеуметтік институт сияқты одан әрі зерттеудің негізгі
бағыттары ретінде төмендегі жайттарды атап өтуге болады:
Біріншіден, ... ... ... ... ... ... үшін барабар заттанған салаға сәйкес ... ... ... ... қажет етеді.
Екіншіден, диссертациялық жұмысты орындау көбінесе ... ... ... және ... да оның ... ... жан-жақты, нақты-социологиялық зерттеулерлер жолдарын талап етеді.
Үшіншіден, Қазақстан Республикасындағы саяси мәдениеттің маңызын талдау
кезінде гуманитарлық ғылымдар тоғысында туындаған ... ... ғана ... ... бірге қазіргі социомәдениет теорияларының
дамуына да назар аудару қажет. Сонымен бірге қазақ ... көп ... ... ... ... ... ... де ескерген абзал.
Демек, Қазақстандық ақиқат жағдайындағы әлеуметтік институт ретіндегі
саяси мәдениеттің теориялық-социологиялық ... ... ... ... ... ... құрылымдық компоненттерінің
қайта құру кезеңінде өлшеусіз өсіп отырғанын ... ... ... әр түрлі орталарындағы тиісті формалары мен мінез-құлық ... және ... ол ... мінез-құлықтың жаңа ... ... ... ... жеке ... ... кезеңі жағдайында мінез-құлықтың оңтайлы варианттарын және барабар
амал-тәсілдерін береді. Қоғамның транзиттік ... ... ... ... өзгертіліп жатқан ... ... ... ... (үлгілерге) бағытталған динамикалық жағдайлардан
табылады, ... ... жаңа ... ... оның
институционализацияланған сипаттары мен шаралары туралы ... ... ... пен ... ... ... ғана ескеріп қоймай,
сонымен бірге ... ... ... социомәдени сипатын, олардың
әлеуметтік институт ретінде ... келе ... әр ... ... де ... ... қажеттілігі пайда болады. Саяси мәдениет
дәстүрлі қоғамнан ... ... ... әлі ... дейін одан
табылады. Біздің тарихи өткенімізді өшіруге болмайды, оның тәжірибелерін
тәуелсіз қазақстандық қоғамды ... ... ... ... ТІЗІМІ
1 Гердер И.Г. Идеи к философии истории человечества. – М., ... С. ... ... Г., ... С. ... ... и стабилность демократии //
Политические исследования. – 1992. – № 4. – С. 122-124.
3 Pye L.V. ... culture // ... ... of ... – 1961. – Vol. 6. 12. – Р. ... Kavanag D. Political science and Political Behavior. – London., 1983.
– P.50.
5 Шаран П. Сравнительная ... В двух ... пер. с ...... – М., 1992. – С. ... ... Н.Р. КПСС о повышении политической культуры масс. – М.:
Знания, 1985. – 64 ... ... В.А. ... ... опыт ... и проблемы.
– М.: Политиздат, 1990. – 142 с.
8 Кейзеров Н.М. ... ... ... ... //
Социологическое исследование. – 1981. – № 4. – С. 31-34.
9 Комаров Е.Г. ... ... ... ... ... ... – М.: Мысль, 1986. – 155 с.
10 Лисенков М.М. Политическая культура советского человека. – М.: Моск.
рабочий, 1983. – 203 ... ... Ф.М., ... А.А. ... ... – М.: ... 1995.
– С. 174-197.
12 Гаджиев К.С. Политическая культура: концептуальная аспект // Полис.
– 1991. – № 8. – С. ... ... М.Т., ... Л.Н. ... социалистическая культура:
исторический опыт и современные проблемы. – М., 1979. – С.31.
14 Бабосов Е.М. Роль ... в ... ...... ... С. ... Щегорцев В.А. Политическая культура: модели и ...... – 230 ... ... К.У. ... и ... ... политической
культуры хозяйственного руководителя: автореф. дис. доктора социол. наук. –
Алматы, 1993. – 40 ... ... Д. ... менталитетi: кеше, бүгiн, ертең. – Алматы: Ғылым,
1999. – 200 б.
18 Шалабаев Г.К. Евразийство как ... идея и ... // ... – 1999. – № 9. – С. ... ... Г.О. ... ... проблемы политической
социализации личности: автореф. дис. канд. социол. наук. – Алматы, ... ... ... П.А. ... как ... политического процесса: теоретико
-методологический аспект: дис. канд. полит. наук. – Алматы, 1993. – ... ... В.И. ... ... ... политической культуры
учащейся молодежи: дис. канд. социол. наук. – Алматы, 1997. – 123 ... ... А.Н. ... от выживания к устойчивому развитию //
Казахстан на пути к ... ...... ... 1996. – С. ... ... К.Г. ... и современный мир. – Алматы. 2001. – ... Әбен ... ... ... мұң мен ... // ... – 1999. – № ... 15 б.
25 Тажин М., Тажимбетов М. Реогиональная социология: (учебное пособие).
– Алматы: Атамұра-Қазақ университеті, 1993. – С. ... ... Р.С. ... ... ... ... ... дис. канд. социол. наук. – Алматы, 1999. – С. 11.
27 ... М. Ш. ... ... ... в ... концепции Гердера // Международный симпозиум семинар.
– Алматы, 1992. – С. ... ... В.П., ... М.Х. ... ... концепций
политической культуры социализма. – Киев, 1986. – С. 10.
29 Васильев В.П., Щегорцев В.А., Яковлев А.И. ... ... ... ... структура и функции. – М.: АОН, ... С. ... ... Г.В. Социология. – М.: Мысль, 1990. – С. 352.
31 Бирюков Н., Сергеев В. ... ... и ... // ОНС. ... науки и современность. – 1995. – № 1. – С.
70.
32 Манхейм К. Идеология и ... – Ч . 1. – М., 1992. – С. ... ... Э.Я. Политическая культура как социальный феномен // Вестник
МГУ – 1991. – № 5, серия 12. – С. 68.
34 ... М.Х. ... ... ... // ... ... – 1991. – № 4. – С. 103-112.
35 Гаджиев К.С. О политической культуре // Политические исследования.
– 1991 – № 4. – С. ... ... А.И., ... А.А. ... ... – М.: ... школа,
1995. – С. 168.
37 Иконников С.Н. История культурологии, идеи и судьбы. – СПб., ... С. ... ... М.С. ... в социологию. – М., 1994. – С. 41.
39 Оболенский С.А. Влияние ... ... на ... систем (сравнительный анализ современного политического
развития ... ... ... и Карибского бассейна).: Дисс. канд.
филос. наук. – М., АОН, 1989. – С. ... ... ... ... – Фрунзе: Илим, 1984. – С. 9.
41 К вопросу о политической культуре социал-демократии: ... ... – М., 1987. – С. ... ... М. ... произведения: Пер. с нем. / Сост., общ. ... ... – М.: ... 1990. – 804 с.
43 Парсонс Т. Система современных обществ / Пер. с англ. Л.А. ... ... – М.: ... 1998. – 270 с.
44 Основы ... ... ... ... / Под. ... В двух ... – М.: Общество «Знание» России, 1993. – ч. II
– С. ... ... В.П., ... А.И. ... в ... – М.: Аспект
Пресс, 1996. – С. 17.
46 Beer S.N. and Ulam A.B. Patterns of ... – New York, 1957. ... ... Macridis R. Interest groups in ... analysis // Journal ... – 1961. – № 2. – P. ... Almond G., Verba S. The Cіvіc culture ... ... ... іn fіve Natіons. – Вoston, 1965. – P. 171.
49 Мир ... ... и ... ... политологов. – М., 1992.
– С. ... Almond G. and Powell G. ... ... A. ... – Boston, 1966. – P. ... Вятр Е. ... политических отношений. Пер. с польск. / ... и с ... Ф.М. ... – М.: ... 1979. – С. ... ... П. Политическая система // Политология вчера и сегодня. – М.:
РАУ, 1992. – Вып. 4. – С. ... ... С.М. ... ... // Американская социология.
Перспективы, проблемы, методы. – М., 1972. – С. 203.
54 Актуальные ... ... ... ... ... М., 1990. – С. 238.
55 Political culture and political development // Td. buy Pue L. ... C. – ... 1965. – № 7. – P. ... ... В.В. ... личности. – Киев: Вища шк., ... С. ... Тард Г. ... ... и ... – Спб., 1902. – С. 19.
58 Смелзер Н. Социология. – М.: ... 1994. – С. ... ... Г.В. ... – М.: ... 1990. – С. 86.
60 Кон И. НТР и проблемы ... ... – М.: ... 1987.
– С. 37.
61 Кон И. Социология ... – М.: ... 1967. – С. ... ... Е.Б. ... и ... / ... очерк западных
концепций политической социализации. – М.: Мысль, 1988. – С. ... Almond G. ... ... systems. – Journal of ... – 1956. – vol 18. – № 3. – Р. ... ... А.Г., Маслова О.А. От социального конформизма ... ... // ... МГУ. – № 2, ... 12. – 1992. – С. ... ... Н.М. ... аспекты критики буржуазных концепций
политической культуры // Вопросы философии. – 1982. – № 1. – С. ... ... Г.Н. ... выбор в общественных отношениях и
управлении (Социально-философский анализ): дис. д-ра филос. ...... – С. ... ... Н.М. ... культура советского человека. – М.:
Московский рабочий, 1983. – С. ... ... А.И. ... ... и ... ...... – С. 40-60.
69 Современное политическое сознание США. – М., 1980. – С. ... ... И.В. ... ... проблемы политической
культуры: дис. канд. филос. наук. – Барнаул, 1994. – С. ... ... Е.М. Две ... – два ... ...... 1985. – ... Социальная психология. – М., 1975. – С. 68.
73 Гаджиев К.С. Политическая культура: концептуальная аспект // Полис.
– 1991. – № 6. – С. ... ... А.И., ... Н.В. ... ... ... ... 1993. – 172 с.
75 Щегорцев В.А. Политика: ... пути к ... ...... – С. ... Баталов Э.Я. Политическая культура: понятие и феномен // Политика:
проблемы теории и практики. – М., 1990. – Ч.2. – С. ... ... на ... ... – М., 1993. – С. ... Боднар А. Политическая культура общества и ее обусловленности // Мир
политики. – М., 1992. – С. ... ... Б.Н., ... Д.Т. и др. ... ... ... ... Социокультурные и психологические детерминанты политических
отношений. // Отв. ред. Ю.В. ... В.В. ... – М., 1993. – С. ... ... В.Г. ... как ... обновления общества: автореф.
дисс. канд. филос. наук. – М.: РАУ, 1993. – С. 14.
81 Хайдеггер М. Время и ... ... и ... Пер. с нем. – ... 1993. – С. ... ... Ю.Р., Шапко В.П. Политическая культура как система //
Сущность и особенности формирования ... ... в ... социалистического общества: Межвузовский сборник научных трудов. –
Челябинск, 1985. – С. 15.
83 Шацкий Е. ... и ... Пер. с ... / Общ. ред. и ... ... – М., 1990. – 284 ... Матвеев Р.Ф. Теоретическая и практическая политология. – М., 1999.
– С. 141-147.
85 Поппер К. Чары Платона // Поппер К. ... ... и его ... ... ... Пер. с ... / Под ред. В.Н. Садовского. – Т. I. – М., 1992. ... ... ... Н.А. ... свое национальное «Я» // В потоке истории.
– Алматы: Атамұра, 1996. – С. 46-52.
87 Назарбаев Н.А. Демократия – наш ... ... наша ... //
Мысль. – 1999. – № 5 – С. 9.
88 Турен А. Что такое демократия? // Проблема и ... ... ... – М., 1995. – С. ... ... Е.М., Арынов Е.М., Тасмагамбетов И.Н. Казахстан: эволюция
государства и общества. – Алматы: ИРК, 1996. – 313 ... Әбен ... ... ... мұң мен мұқтаждық // Саясат. – 1999. – № ... 12-15 ... ... А.П. Цели и ... в ... ... //
Дайджест-информации. – М., 1992. – С. ... ... И.Н. ... ... ... и ... – Алматы: ИРК, 1996. – С. 9.
93 Касабек А., Касабек С. ... ...... 1998. – С. ... ... Г.К. ... как ... идея и социальная
стратегия // Саясат. – 1999. – № 9. – С. 46.
95 Лебон Г. ... ... и ... Пер. с франц. – М., 1996. – С.
6.
96. Тасмагамбетов И.Н. Социальная политика в условиях ... ... // ... – 1997 – № 9 – С. 21.
97 Статистический ежегодник Казахстана // Нац. ... ... ... и торговли Республики Казахстан. – Алматы, 2001.
– С. 7.
98 Пуздеменко Д.Д. Политическая культура: ... и ... ... М, 1994. – С. ... ... ... словарь. – М., 2001. – С.117.
100 Красин Ю.А. Долгий путь к демократии и ... ... ... ... – 1992. – № 5. – С. ... ... А.И. Человек и мир культуры: Введение в культурологию.
– М., 1992. – С. ... ... Э. О ... ... ... ... социологии.
– М., 1991. – С. 59.
103 Кадыржанов Р.К. Консолидация политической системы ... ... 1999. – С. ... ... ... ... – Алматы, 1995. – С. 116.
105 Голендухин Е. ... ... в ... ... ... в Казахстане: анализ механизма реализации: ... ... – СКОФ РОО ... Петропавловск, 2005. – С. 58.
106 Казахстанцы за выборность акимов – ... ... Сайт ... ... http: // www google ... Актуальные проблемы современной зарубежной политической науки:
Реферативный сборник. – М.: ... АН ... 1990. – 103 ... ... М.А. ... политическая культура в перспективе
многопартийности // США. Экономика. ... ... 1993. – ... С. ... ... А.Е. Специфика участия политических партий Казахстана в
государственном управлении // Вестник КазГУ. Серия ...... № 8. – С. ... ... А. ... ... режимов на Востоке. – М.: Наука,
1992. – С. 140.
111 Политология. ... для ... ... ... ... / Под
общ. ред. А.Н. Нысанбаева. – Алматы: Ақыл кiтабы, 1998. – С. 124.
112 ... ... и ... ... в ... ...... 1985. – С. 15.
113 Юдин Ю.А. Политические партии и право в современном государстве. –
М., 1998. – С. 190.
114 ... о ... ... ... ... по теме:
«Поствыборные оценки казахстанцев» – ... ... Сайт ... Технологий» http: // www google kz.
115 Эффективность ... ... ... ... ... ... 2007 года – ... ресурс: Сайт КИСЭИП http: //
www google kz
116 Шоманов А.Ж., Черкасов Ю.П. ... ... ... в
Казахстане накануне парламентских выборов // ... ... ... ... ... ... международной
научно-практической конференции (г. Алматы, июнь 2004 г.) – Алматы, ... 225 ... ... Л.В. ... ... ... Учебник.
– М.: РОССПЭН, 2002. – С. 339.
118 Абай. Қара сөздері. – Алматы: Жазушы, 1983. – 224 ... ... Ж., ... Е. ... самочувствие и
политические ориентации в современном ... ... // ... 2007. – № 7. – С. ... ... А. Ценностные ориентации ... // ... 2001. – № 1. – С. ... Токарев С.А. Ранние формы религии. – М., 1990. – С. ... ... К.С. ... культура общества и ее обусловленности //
Мир политики. – М., 1992. – С. 72.
123 Конев В.А. Философия культуры и ... ... ... ... науки. – 1991. – № 6. – С. 27.
124 Соловьев А.И. ... ... ... ... ... дис. д-ра ... наук. – М., 1994. – С.
163.
125 Артемьев И.А., ... Ж.Ж. ... ... тенденции и
перспективы специальности // Вестник КазГУ. Серия философская.– ... ... – 1998. - № 6. – С. ... ... К.У. Авангардная роль партии коммунистов. – М.: Мысль,
1992. – 340 с.
127 Шаукенова З.К. ... ... ... в ... ...... 2002. – С. ... Засурский Я.Н. Роль средств массовой ... в ... ... МГУ. – ... ... – 1995. – С. 3-19.
129 Френе С. Избранные педагогические сочинения. Пер. с фр. / ... ред. и ... ст. Б.Л. ... – М.: Прогресс, 1990. – №3. – 145 ... ... З.К. Об ... казахстанского общества к реформам в
системе образования // ... – 2005. – № 5. – С. ... ... Д., ... М. ... безопасность Республики
Казахстан // Евразийское сообщество. – 1998. – №4. – С. 75.
132 ... Г.С. ... ... ... ... ... казахстанском обществе: социологический ... дис. ... ...... 2006. – С. ... ... ЗЕРТТЕУ БАҒДАРЛАМАСЫ
«САЯСИ МӘДЕНИЕТ- ӘЛЕУМЕТТІК ИНСТИТУТ РЕТІНДЕ»
Зерттеу бағдарламасын сипаттау
Соңғы онжылдықта қазақстандық тұрғындардың ауқымды бөлігінің ... ... ... ... ... нақтырақ айтсақ
олардың саяси құндылықтары мен бағыттарына және ұстанымдарына ықпал ... жәйт ... ... ... ... ... ... Сонымен бірге біз нарықтық қатынасқа көшкеннен бері ... ... ... ... ... ... баға
берулеріндегі белгілері мен қасиеттері, қалаулары мен іс-әрекеттері бүгінгі
күні ХХІ ғасырдағы Қазақстанның ... ... ... ... ... мәдениетін қалыптастыру мәселелері қоғамды
қайта құру кезеңінде ... ... ... ... мен ... және басқа да ғылым
салаларының өкілдерінің зерттеу нысанына айналды. Бұл мәселені ... ... ... ... ... ... ... қоғамның саяси
мәдениетін, екіншісі, саяси бағыттардың өзгеруін, үшіншісі, қазіргі қоғам
жағдайындағы саяси мәдениеттің ... ... ... ... ... тұрғындарының саяси мәдениетін
қалыптастырудың нақты көрсеткіштерінің болмауы, ... ... ... ... ... кедергі келтіреді. Осыған орай
социологиялық зерттеудің мақсаты, нысаны мен пәні ... ... ... мәдениетін зерттеу – ... ең ... ... бірі ... саналады. Бұл мәселе
көпқырлы болғандықтан, саясат тұрғысынан реформаның ... ... ... экономикаға байланысты – еліміздегі экономикалық өзгерістердің
ықпалы, әлеуметтік-психологиялық ...... ... ... ... ... социологиялық тұрғыдан зерттеу, бұл мәселені
тек педагогикалық қырынан зерттеумен шектелмейтіндігін айқын көрсетті. Бұл
байыпты мәселені шешу үшін оны саясаттану, ... ... ... экономикалық және психологиялық қырларын, обьективті және субьективті
факторларының адамдардың ... ... ... ... ... ... ... саяси мәдениеттің көкейкестілігі мен оның ерекшелігін
зерттеу, ... ... ... ... бағыттары мен
ұстанымдарын анықтау үшін ... ... ... ... және ... факторлардың қалыптасуын, белгілі кезеңдегі
құндылықтардың нақты саяси, экономикалық, әлеуметтік жағдайлардың дамуына
қарай анықтауға болады.
Зерттеу ...... ... ... ... ... талдау,
саяси мәдениетті қалыптастырудағы әлеуметтік-саяси, әлеуметтік-
экономикалық, ... ... ... зерттеу;
қазақстандықтардың саяси бағыттарын айқындау; саяси ... ... ... ... ахуалын анықтау.
Белгіленген мақсатқа жету үшін төмендегідей міндеттерді шешу мен оларды
іске асыру көзделді:
– қазіргі жағдайдағы саяси мәдениет мәселесінің ... мен ... ... саяси мәдениетін кешенді түрде зерттеу;
– ұрпақтар қабылдауындағы қалыпты стереотиптерді (ересектер мен жастар)
контекстіндегі «біз және ... ... ... ... ... ... «жанасу нүктелерін»
анықтау;
– қазақстандық қоғамды қалыптастырудағы және мемлекеттің қазіргі ... ... ... және ... ... анықтау;
– социологиялық зерттеу нәтижелерінің негізінде қазақстандықтардың
саяси мәдениет деңгейін арттыруға арналған ұсыныстар жасау.
Осылай қойылған ... ... мен ... ... мәдениет деңгейін саяси, әлеуметтік, моральдық-психологиялық
құндылықтар тұрғысынан бағалауды жүзеге асырады.
Зерттеу нысаны – ... ... ... ... ... пәні – қазіргі қоғамдағы адамдардың іс-әрекетіндегі саяси
құндылық-бағдарындағы бағыттары.
Социологиялық зерттеу жүргізу ... ... ... ... пайдаланылды:
1. Зерттеу мәселесіне байланысты ресми құжаттар мен ғылыми әдебиеттерге
талдау жүргізілді.
2. Зерттеу мәселесіне байланысты ... ж.ж. ... ... ... ... ... контент-талдау жасалды.
4. Зерттеулерде ресей ғалымдары Н.И. Лапин, В.В. Гаврилюк және Н.А
Трикоздардың апробациясынан өткен ... ... ... ... зерттеу аясында саяси мәдениет мәселелеріне арналған
басқа да зерттеулер ... және ... ... ... ... ... ... жүргізу арқылы жинақтау
іске асырылды.
Ақпаратты жинау стандартталған сауалнама ... ... ... тақырыптық блоктар қамтылды:
– қоғам және саясат;
– қоғам және экономика;
– қоғам және дін;
– қоғам және білім;
– отан ... ... ... ... ...... ... аралас (кездейсоқ элементтерді
пайдалану мен ... ... ... ... оңтүстік Қазақстанның 3 аймағы
алынды. Әр географиялық аймақта мақсатты топтар «қала-ауыл» принципімен
қарастырылды. Екінші сатыда ... ... ... ... ... ... арқылы алынды. Квоталау мынадай белгілер арқылы
жүргізілді: елді мекен, жыныс, жас мөлшері,білімі, ұлты.
Зерттеу географиясы
Зерттеу оңтүстік Казахстанның 3 ... ... ... ... ... жүргізілді.
Мақсатты аудитория
Зерттеуге 17-70 жас аралығындағы тұрғындар қамтылды. Таңдалып алынған
барлық респонденттер көлемі 1000; 600 адам – қала ... 400 адам ... ... ... ... әр ... 70-73 адам, бір ауылдан - 54-55
адамнан сауалнама алынды. Сауалнамаларды талдау барысында респонденттердің
мынадай сипаттары ескерілді:
– Жынысы.
... ... ... ... ... ... ... белсенділігі
– Психологиялық ахуалы.
– Құндылық бағдары.
БIРIНШI САУАЛНАМА «Қазақстан тұрғындарының саяси бағдарлары»
Сәлеметсіздерме!
Сізді біздің зерттеуімізге қатысуға және сауалнамадағы сұрақтарға жауап
беруге ... ... ... ... ... ... ... анықтауға және олардың деңгейін арттыруға көмектеседі.
Сізден өтініп сұрайтынымыз, ұсынылған ... ... ... және адал ... ... ... сұраймыз.
Сауалнаманы толтыру ережесі
Сұрақтарды және оларға берілген жауаптардың варианттарын мұқият оқыңыз.
Сіздің жауабыңызға сәйкес келетін варианттың санын ... ... ... ... бос ... ... ... Сiздiң ойыңызша, қазiргi уақытта қандай саяси құндылықтардың маңыздылығы
зор ? (3 жауапқа дейiн)
|Билiктiң тиiмдiлiгi және конституцияны құрметтеу |46,7% ... ... және ... |54,7% ... |24,3% ... ... |34,3% ... Тiл ... ... ... асуы |27,3% ... ... ... |23,3% ... ... |33% ... ... қатысу мүмкiндiгi |31% ... беру қиын |0,3% ... ... |2,3% |
2. ... ... ... Республикасында қандай саяси режим тиiмдi?
|Демократиялық, күштi президенттiк билiк |41,3% ... ... ... ... |37,3% ... ... |7% ... ... |8,7% ... беру қиын |15% ... жауап |0,7% |
3. ... ... ... ... ... ... тиiс?
|Саяси режимнiң формасы ұлттық-мәдени дәстүрлердiң ерекшелiктерiн|62,7% |
|ескеруi тиiс | ... ... ... сай ... тиiс |27,7% ... ... |9,6% |
4. ҚР ұлт ... ... ... қандай мiндеттер басымдылық танытады? (3
жауапқа дейiн)
|ҚР территория тұтастығы сақтау және ... ... жол |57,3% ... | ... ... ... ... және терроризмге жол |64% |
|бермеу | ... ... ... және ... ... |37,7% ... ... Заңды сақтау және жүзеге асыру |39,3% ... ... ... көбейту |32,3% ... ... ... ... ... |22,7% ... органдардағы әрбiр этнос өкiлдiгiнiң пропорциясын |20% ... | ... беру қиын |1% ... ... |1,3% |
5. ... ... ... беретiн бағаңыз?
|Оң, әйелдердiң саяси белсендiлiгiне қоғамның демократиялануының |38,7% ... | ... ... ... ... |36% ... ... әйелдердiң қоғамдағы дәстүрлi рөлiне сәйкес |18% ... | ... беру қиын |6% ... ... |1,3% |
6. ... ... ... ... өмiрiнде қандай өзгерiстер
болуы ықтимал?
|Мемлекеттiң дамуы этнократиялық қоғамға қарай бейiмделуде |21,7% ... ... ... ... ... ... ... |23% |
|түсуде | ... - ... пен ... ... бiрiктірген |27,3% |
|Еуразиялық мемлекет | ... ... |16,3% ... беру қиын |10,7% ... ... |1% ... туралы мағлұматтар
7. Жасы
8. Жынысы
9. Ұлты
10. Сiздiң отбасыңыздың айлық табыс көздерi
11. Сiздiң отбасыныздағы адамдар саны
12. Жоғары оқу орнына дейiн тұрған жерiңiз:
а) ... в) ... ... Б
САУАЛНАМА «Қазақстан тұрғындарының саяси белсенділігі»
Сәлеметсіздерме!
Сізді біздің зерттеуімізге қатысуға және сауалнамадағы сұрақтарға жауап
беруге шақырамыз. ... ... ... ... ... мәдениет
мәселелерін анықтауға және олардың деңгейін арттыруға көмектеседі.
Сізден өтініп сұрайтынымыз, ұсынылған барлық сұрақтарға ... және адал ... ... ... ... толтыру ережесі
Сұрақтарды және оларға берілген жауаптардың варианттарын мұқият оқыңыз.
Сіздің жауабыңызға сәйкес келетін варианттың санын дөңгелекпен ... ... ... бос ... ... жазыңыз.
1. Өзiңiздiң саяси қызметке катынасыңызды анықтаныз.
|Қатысамын |21,7% ... ... ... ... ... |12,3% ... ... шараға араласпаймын, қажет деп есептемеймiн |28,7% |
2. Сiздiң ойыңызша азаматтар саясаттың ... ... ... ... ... ... сайлауға қатысу |23% ... ... ... ... |12% ... ... қоғамдық қозғалыстарға қатысу |12% ... ... ... |5% ... ... ... |13,3% |
3. ... ... ... ... ретiнде қалыптасуыңызға қандай
факторлар ықпал етедi ? (3 жауапқа ... |44,3% ... ... |50,7% ... ... таныстарым |36% ... ... ... ... ... ... ... және |25,7% |
|секциялар | ... ... ... ... ... ... |55,7% |
4. Сiз ... саяси ахуалды қалай бағалайсыз?
|Тұрақты |24,7 ... ... ... емес |39,7% ... мазасыз, қайшылықты |7% |
5. ... ... ... ... |37% ... |38,7% ... |34,3% |
6. ... ... ... материалдарды оқимын
|Жүйелi түрде |32% ... |53% ... |15% |
7. ... ... ... |37,8% ... |43% ... |18,3% |
8. ... ... ... ... |21,7% ... |48,3% ... |30% |
9. ... саяси хабарларды тындаймын
|Иә |21,7% ... |48,3% ... |30% ... ... ... көрiңiзші, Сiз қандай ... ... ... қай ... ... ... ... қатысатын партиялар тiзiмi жариялана салысымен |15% ... ... ... ... |14% ... ... бiр апта ... |14% ... ... күнi |10% ... ... ... |10% ... беруге қатысқаным жоқ |37% ... Сiз ... ... ... |75,2 % ... |10,8 % ... ... ... |14 % ... Дiннiң қоғамдағы рөлi?
|Жоғары |75,6 % ... |1,5 % ... |12,9 % ... ... дiнге деген қөзқарасыңыз?
|Дiн арқылы қоғамдық-саяси жағдайдың күрделiлiгiн тану |20,8 % ... ... ... |24 % ... ... құндылықтарға қайта оралу |40,2 % ... ... |1% ... ... ... ... |1% ... Жергiлiктi билiк органдарына сайлау нәтижелерi Сiз үшiн маңызды ... ... |10,5 % ... ... емес |51 % ... де маңызды емес |35,8 % ... ... ... |2,7 % ... Сiз ... ... ба?
| Өте қызығамын |6,6 % ... |27 % ... ... |44 % ... де қызықпаймын |22,4 % ... ... ... Жынысы 01. ер 02. ... Жасы 01. 17-21ж. 02. ... 27 ... Ұлты 01. ... 02. ... ... ... Тұратын жерiңiз 01. ... ... ... ... айлық табыс көзi (теңге) ____________________
21. Сiздiң отбасыңыздағы адамдар саны ...

Пән: Социология, Демография
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 171 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Саяси партияларды құқықтық тұрғыдан зерттеу64 бет
Қоғамның саяси жүйесі4 бет
Ежелгі түркілердің наным-сенімдері10 бет
Жартышарлардың ассиметрия мәселесі. Cөйлеу кезіндегі сол (доминант) және оң (субдоминант) жартышарлардың рөлі3 бет
Н.Назарбаев: «Мәдени мұра» бағдарламасы рухани-мәдени өмірімізде ғана емес, жалпы қоғамдық өміріміздегі белесті кезең6 бет
Педагогтың қарым-қатынастық мәдениеті7 бет
ХХ ғасыр мәдениеті дамуының негізгі тенденциялары9 бет
Азаматтық қоғам институтының түсінігі8 бет
Ақша айналысының заңы және оны реттейтін институттар3 бет
Ақша айналысының заңы және оны реттейтін институттар жайлы6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь