Тарих философиясы

КІРІСПЕ
І ТАРИХ ФИЛОСОФИЯСЫНЫҢ МӘДЕНИ НЕГІЗДЕРІ
1.1 Батыс тарих философиясының негізгі мәдени.өркениеттік қайнарлары.
1.2 Көшпелі мәдениетті тарихи.философиялық талдау ерекшеліктері.
2 ҚАЗАҚ ТАРИХ ФИЛОСОФИЯСЫ ҚАЛЫПТАСУЫНЫҢ ҮРДІСТЕРІ МЕН ФОРМАЛАРЫ
2.1 Қазақ тарих философиясы қалыптасуының алғышарттары.
2.2 Қазақ хандығы дәуіріндегі тарихи сана және деректану мәселелері.
2.3 XІX.XX ғасырлардағы Қазақстан тарихы мен мәдениетінің тарихнамалық мәселелері.
ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Зерттеу тақырыбының өзектілігі және оның мемлекеттік бағдарламалармен байланысы. Бұрынғы КСРО орнына тәуелсіз жаңа мемлекеттер пайда болып, олар егемен әлеуметтік-экономикалық, мәдени дамудың арнасына түскен уақытта бұл сапалы өзгерістерге лайық тарихи сананы қалыптастыру қажеттігі өз-өзінен түсінікті. Н.Назарбаев Қазақстанның ХХ ғасырдағы басты даму жолын белгілеген “Қазақстан-2030” атты стратегиялық бағдарламасында халқымыздың рухани жаңару процесінің егемендікпен келген рухани бостандық, ұлттық дүниетаным мен тарихтағы дербес танымдардың қалыптасуы нәтижесінде болғанын атайды [1]. Бұл үрдістерді ары қарай тереңдету тек ұлттық мәдениет аясында ғана жүзеге аса алады және батыстық дайын философиялық үлгілерді қабылдау еліміздің алдында тұрған тарихи мәселелерді шешуге негіз бола алмайды.
Алайда, мәселенің басқа жағынан алғанда, ұлттық тарих философиясын деконструкциялау тек партикулярлық ұстанымдармен шектеле алмайды және бұл қазақ халқының ғасырлар бойы жинақтаған тарихи тәжірибесіне сай келмейді. Зерттеу тақырыбының өзектілігі қазіргі озық өркениеттерде жүріп жатқан әмбебап гуманитарландыру үрдістерімен де байланысты. ХХ ғасырдың басында мәдениеттанушы О. Шпенглер батыс тарихы аяқталып, тек техникалық құндылықтарға сүйенген өркениет рухани мәдениетті күйзелтіп жібереді деген еді. Батыс зиялылары К.Ясперс, А.Тойнби, Э.Фромм, И.Хейзинга, Х.Ортега-и-Гассет ж.т.б. индустриалдық қоғам, бұқаралық мәдениеттің әсерінен рационалдық енді мәдени дамудың тежеуішіне айналды, сол себепті тарих философиясының түбегейлі жаңа концепциясы алдынғы қатарға шығу керек деген пікір айтты. К. Поппер айтқандай, “бәріне ортақ ешбір тарихи заңдылықтар болуы мүмкін емес… Әрбір жаңа ұрпақ тарихты өз еркінше талдау құқына ие. Тіпті, өзіңнің күнделікті қажеттіліктерін өтеу үшін, белгілі бір мағынада, солай ету тиіс те! Меніңше, адамзаттың ортақ тарихы жоқ, оның орнына адам өмірінің түрлі қырларымен байланысқан шексіз көптеген тарихтар бар…” [2, 305, 310, 311, 312 бб.].
Кеңес дәуіріндегі жетпіс жыл бойы халқымыздың өзіне лайық тарихы тұмшаланып айтылмай келгені, айтылса да саясаттың ыңғайына қарай бұрмаланып, теріс түсіндіріліп келгені белгілі. Шынайы тарихи дамуды түсіндіру амалдары тек қана тап күресімен шектеліп қарабайырландырып жіберілді. Қазақстан мен Орталық Азиядағы көшпелі мәдениет алғашқы қауымдық, жабайылық ретінде қарастырылып, ұлттық тарихтағы мемлекеттік дәстүр жоққа шығарылды. Қоғамдық және мәдени дамудың батыстық үлгіден түбірлі айырмашылықтары ескерілмеді.
1. Назарбаев Н. Ә. Қазақстан – 2О3О. Барлық қазақстандықтардың өсіп-өркендеуі, қауіпсіздігінің артуы: Ел Президентінің Қазақстан халқына Жолдауы. – Алматы: 2002. – 96 б.
2. Поппер К. Ашық қоғам және оның жаулары. Т. 2. – Алматы: Раритет, 2005.- 544 б.
3. Культура и цивилизация. – Саратов: Изд. СарГУ, 1989. - 118 б.
4. Геродот. Скифия и поход Дария на скифов (кн. 4, гл. 1) . Подгот. фон-Гаазе. – СПб, 1893. -144 б.
5.Гердер И.-Г. Идеи к философии истории человечества. - М.: Мысль.- 1977. - 754 б.
6. Kіerkegaard S. Book of the Judge // Поппер К. Ашық қоғам және оның жаулары. Т. 2. - Алматы: Раритет, 2005.- 544 б.
7. Ғарифолла Есім. Қазақстандық өркениет және өркениеттік сана // Жаһандану контексіндегі Қазақстандық өркениет және мәдени айқындалу жолдарындағы ізденіс: Халықаралық ғылыми конференция материалдары. -Алматы. -2003. –338 б.
8. Шпенглер О. Закат Европы. - М.: Мысль, 1998. Т. 1. - 663 с.
9. Дильтей
10. Яковец Ю.В. Ритмы смены цивилизаций и исторические судьбы России. М., 1994. 19 б.
11. Данилевский Н.Я. Россия и Европа: Взгляд на культурные и политические отношения славянского мира к Германо-Романскому. 6-е изд. –Санкт-Петербург: Глаголь, 1995. –552 с.
12. Тойнби А. Постижение истории. - М.: Политиздат, 1991.- 736 с.
13. Ясперс К. Смысл и назначение истории. М.,1991, 527 с.
14. Хантингтон С. Столкновение цивилизаций. – М.: 2003. – 603 с.
15. Фукуяма Ф. Это ли конец истории? // Философия истории. Анталогия. – М: Аспект-пресс, 1995. – 351 б. – 105-110 б
16. Тоффлер О. Третья волна. – М.: ООО АСТ, 1999. – 784 с.
17. Дюркгейм Э. О разделенин труда. Метод социологии. – М.: Наука, 1991. – 451 б.
18. Фромм Э. Анатомия человеческий деструктивности. – М.: Аст- Атд, 1998. – 672 б.
19. Делез Ж, Гваттари Ф. Номадология туралы трахтат // Тамыр. – 2001. - № 2(4). - 94-97 б.
20 Мұқатаева А. Қазақтың әлеуметтік мәдениеті – Алматы: ҚазМУ, 1999. – 48 б.
21. Ыбраев Ш. Эпос әлемі. – Алматы: Ғылым, 1993. – 206 б.
22. Ғабитов Т. Х. Ежелгі мәдени мұраларды зерттеудің әдістемелік мәселері //Қазақстанның мәдени мұрасы. - Алматы: Абай ат. ҚазҰПУ, 2005. – 964 б.
23. Уалиханов Ш. Ш. Таңдамалы шығармалары. – Алматы: Жазушы, 1985. – 560 б.
24. Масанов Н. Кочевая цивилизация казахов. – М.: Горизонт, 1995. – 150 б.
25. Акатаев С. Мировоззренческий синкретизм казахов. Вып. ІІ. – Алматы: РИПК РК, 1994. – 188 б.
26. Артықбаев Ж. Қазақ этнографиясы: Этнос және қоғам. XVІІІ ғ. – Қарағанды: ҚМУ, 1995. - 266 б.
27 Эволюция восточных обществ
28. Хасенов Ә. Қазақстан мәдениеті мен өнерінің тарихы. 1- т. – Алматы: ҚазМУ, 1987. - 138 б.
29. Бичурин Н.Я. Собрание сведений.. – М.-Л., 1950. Т.1
30. Қазақ ССР тарихы. Т.1. – Алматы, 1957
31. Акинжанов М.Б. Происхождение и формирование 0азахского народа. Автореферат. Алма-Ата, 1971
32. Гумилев Л.Н. Хунну. М., 1960
33. Маркс К., Энгельс Ф. Соч., Т.21
34. Гапуров Б.Г. Таджики. – М., 1972
35. Артамонов М.И. История хазар. – Л., 1962
36. Өтенияз С. Аттила (Ғылыми зерттеу). – Алматы: Арыс, 2000. – 216 б.
37. Әуезов М. Әдебиет тарихы. – Алматы: Жазушы, 1991. – 67 б.
38. Марғұлан Ә.Х. Ежелгі жыр, аңыздар. Алматы,, 1985
39. Тұрсынов Е. Истоки тюрского фольклора. Қорқыт. – Алматы: Дайк-Пресс, 2001. – 168 б.
40. Бартольд В.В. Очерки истории туркменского народа. – Соч., Т. 2. Ч.1
41. Хасенов Ә. Көне сөздердің көмескі мағыналары. - Қазақстан мұғалімі. – 1984.- 3 тамыз
42. Рашид-ад-Дин Сборник летописей. Т.1. Кн. 1.- М., 1952
43. Моңңғолдың құпия шежіресі - Өлгий, 1979
44. Хасенов Ә. Қазақстан мәдениеті мен өнерінің тарихы. 1- т. – Алматы: ҚазМУ, 1987. - 138 б.
45. Сүлейменов М. – Х. Класическая нацональная идея казахов. – Алматы, 1997. – 30 б.
46. Данияров К. История Чингиз хана. – Алматы, 2001. – 404 б.
47. Ыбраев Ш. Эпос әлемі. – Алматы: Ғылым, 1993. – 206 б.
48. Манас //Ежелгі көшпелілер дүниетанымы. – Астана: Аударма, 2005. – 480 б.
49. Гумилев Л.Н. Древние тюрки. – М., 1967
50. Шу батыр // Екі мың жылдық дала жыры. – Алматы: Қазэнциклопедия., 2000. – 752 б.
51. Қазақ ССР тарихы. Т.3. – Алматы, 1982
52. Материалы по истории Казахских ханств XV-XVІІІ вв. Алма-Ата,1969.
53. Қоңыратпаев Ә., Қоңыратпаев Т. Көне мәдениет жазбалары. Алматы
54. Ақатай С.Н. Жыраулық философиядағы тарихи әлеуметтік болмыс
// Қазақ өркениеті. -2002. -№ 2-3.
55. Ғабитов Т. Қазақ мәдениетінің типологиясы. – Алматы: ҚазМУ, 1998. – 203 б.
56. Хасенов Ж. Ұлыс еліндегі әкімшілік жүйесінің құрылымы // ҚР Әділет министрлігінің хабаршысы – 1996. — № 4. – 50 б.
57. Есім Ғ. Сана болмысы: Мәдениет пен саясат туралы ойлар. – Алматы: Эксито-Верена, 1994. – 224 б.
58. Рубрук //Портреты. Степь глазами извне: От Геродота до Гумбольдта. – Алматы, 2000. – 148 с.
59. Сәнік Зейнолла. Қазақтың тұрмыс-салт білімдері / Дайындаған Қ. Ғабитханұлы. – Үрімші: Шырақ, 1998. – 117 б. КАУ (архив).
60. Валиханов Ч.Ч. Киргизское родословие // Собр. соч. в 5 т. Т. 2. – Алма-Ата: Қаз. Энцикл., 1985. – 416 б. /148-166/
61. Өзбекұлы С. Көшпелі қазақ өркениетіндегі құқық, – Алматы: Мектеп, 2002. – 224 б.
62. Юдин В.П. Переход власти к племенным биям и неизвестной династии тукатимуридов в казахских степях в XІV в. (к проблеме восточных письиенных источников, степной устной историографии и предыстории Казахского ханства) / Утемиш-хаджи. Чингиз-наме. Алма-Ата, 1992. – 296 бет.
63. Кәрібаев Б. Қоғамдық-тарихи дамудың нәтижесі// Қазақ тарихы, 1993, №2, 31-38 беттер.
64. Пищулина К.А. Юго-Восточный Казахстан в сер. XІV – нач. XVІ вв.(вопросы политической и социально-экономической истории). – Алма-Ата, 1977. – 328 бет.
65. Абай. Біраз сөз қазақтың қайдан шыққандығы туралы // Қазақ тарихы, 1993, №1, 31-34 беттер.
66. Сатершинов Б.М. Қазақстан мәдениеті тарихы мен теориясының кейбір мәселелері. – Алматы, 2002. – 160 бет.
67. Ауэзов М. Энкидиада: К проблеме единства миров кочевья и оседлости// Кочевники и эстетика: Познание мира традиционным казахским искусством. – Алматы, 1993. – 296 бет.
68. Кодар А. Очерки по истории казахской литературы (с древнейших времен до раннего творчества М.О. Ауэзова). – Алматы,1999. – 152-бет. 69. Қазақтың көне тарихы / Дайындаған М. Қани. – Алматы: Жалын, 1993. – 400 б.
70. Аристов Н.А. Заметки об этническом составе тюркских племен и народностей и сведения об их численности // Живая старина. Год шестой. СПб., 1896. Вып. 3-4.
71. Бартольд В.В. Отчет о командировке в Туркестан (летом 1902) //Соч.: В 9 Т. М.,1973. Т.8.; История Туркестана. Т.2. ч.1. М.,1963.
72. Босворт К. Мусульманские династии. Справочник по хронологии и генеалогии./Пер. с англ. и прим. П.А. Грязневича. Под ред. И.П. Петрушевского М.,1971.
73. Вельяминов-Зернов В.В. Исследование о касимовских царях и царевичах. СПб.,1864.
74. Веселовский А.И. Хан из темников. Ногай и его время. Пг.,1922.
75. Каль Е. Персидские, арабские и тюркские рукописи Туркестанской публичной библиотеки. Ташкент,1989.
76. Левшин А.И. Описание киргиз-казачьих, или киргиз-кайсацких орд и степей. Спб.,1832.ч.1.
77. Стенли Лэн Пуль. Мусульманские династии. Хронологические и генеалогические таблицы с историческими введениями. / Пер. с англ. с примечаниями и дополнениями В.В. Бартольда. Спб.,1899.
78. Потанин Г.Н. Отрывки из киргизского сказания о Идыге // Живая старина. СПб., 1891. Вып. 4.
79. Радлов В.В. К вопросу об уйгурах. СПб.,1893.
80. Тизенгаузен В.Г. Сборник материалов, относящихся к истории Золотой Орды: извлечения из сочинений арабских. Спб.,1884. Т.1.; Извлечения из персидских сочинений. М.;Л.,1941. Т.2.
81. Чулошников А.П. Очерки по истории казак-киргизского народа в связи с общими историческими судьбами других тюркских племен. Оренбург,1924.Ч.1.
82. Тарақты А. Ауызша тарихнама // Қазақ. Жоғары оқу орындары студенттеріне арналған оқу құралы. Алматы, 1994. – 176 б.
83. Валиханов Ч.Ч. Собрание сочинений в пяти томах. Алма-Ата, 1961-1972. Т.1.
84. Марғұлан Ә. М. Хайдар қазақтың тұнғыш тарихшысы .- Әдебиет пен өнер. – Алматы, 1941. - № 4. 79 б.
85. Утемиш-хаджи. Чингиз-наме. / Факсимиле, перевод, транскрипция, текстологические примечания. Исследование В.П. Юдина. Комментарии и указатели М.Х. Абусеитовой. – Алма-Ата, 19992. – 296 б.
86. Марғұлан Ә. Оразмамбет кітапханасы. Білім және еңбек. 1982. №1.
87. Жиреншин Ә. Қазақ кітаптары тарихынан. – Алматы, 72-75 бб.
88. Барг М.А. Эпохи и идеи: становление историзма. - М.,1987.
89. Ерофеева Н. Европейское Просвещение XVІІІ в. и становление научной историографии Казахстана // Вопросы историографии и источниковедения Казахстана: дореволюционный период. – Алма-Ата: Наука, 1988. – 264.
90. Халиди Қ. Тауарих-и хамса (бес тарих). - Алматы, 1992. – 165.
91. Кроче Б. Теория и история историографии. – М., 1998. – 192.
92. Зар-заман: жыр-толғаулар. Алматы: Жалын, 1993. – 176.
93. Шацкий Е. Традиция: обзор проблематики // Проблемы философии истории: традиция и новация в социокультурном процессе. – М.,1989. – 165(23-47 бб.).
94. Ленин В.И. Полн. собр. соч., т.26, 58-бет.
95. Нысанбаев Ә., Әшімбаев М. Ұлттық идея// Егемен Қазақстан 25 наурыз 2005ж.
96. История Казахской ССР с древнейших времен до наших дней. Алма-Ата, 1943; История Казахской ССР. 1949; История Казахской ССР. Алма-Ата, 1957.
97. Асфендияров С.Д. История Казахстана (с древнейших времен). Алма-Ата, 1935; Вяткин М.П. Очерки по истории Казахской ССР: сдревнейших времен по 1870 г. Ленинград, 1941.
98. Советская этнография (СЭ). 1947. № 6-7.
99. Бернштам А. Памятники старины Таласской долины. Алма-Ата, 1941; Маргулан А.Х. Археологические разведки в Центральном Казахстане// ИАН КазССР. Серия историческая. 1948. №1.; Кызласов Л.Р., Маргулан А.Х. Плиточные ограды могильника Бегазы// Краткие сообщения КСИИМК XXXІІ, 1950. 126-135-беттер; Киселев С.В. Древняя история Южной Сибири. М.,1951; Толстов С.П. По следам древнехорезмской цивилизации. М.,1948; Грязнов М.П. Северный Казахстан в эпоху ранних кочевников// КСИИМК. 1956.№11.; Кадырбаев М.К. Памятники кочевых племен Центрального Казахстана (VІІ в. до н.э. - VІ в.н.э.). Алма-Ата, 1959; Воеводский М.В., Грязнов М.П. К истории усуней// ВДИ. 1938. № 3(4). 162-179-беттер; Черников С.С. Роль андроновской культуры в историиСредней Азии и Казахстана//КСИЭ. 1969, 28-33-беттер.
100. Акишев К.А. Курган Иссык: Искусство саков Казахстана. М.,1978.
101. Акишев К.А. Отчет о работах Илийской археологической экспедиции 1954 года// Тр. ИИАЭ АН КазССР. Т.1. Археология. Алма-Ата, 1956. 5-32-беттер.; Зуев Ю.А. К этнической истории усуней //Тр. ИИАЭ АН КазССР. 1960. Т.8.; Умняков И.И. Тохарская проблема// ВДИ. 1940. № 3-4.
102. Бернштам А.Н. Очерки истории гуннов. Л.,1951; Зуев Ю.А. Квопросу взаимоотношениях усуней и канцзюй с гуннами и Китаем// ИАН КазССР. Серия обществ. наук, 1957. Вып. 2(5). 62-72-беттер.; Гинзбург В.В. Материалы по антропологии гуннов и саков// СЭ. 1946. №4. 207-210-беттер.
103. Жирмунский В.М. Тюркский героический эпос. Л.,1974; Кляшторный С.Г. Древнетюркские рунические памятники как источник по истории Средней Азии. М.,1964; Кононов Н.А. Родословная туркмен. М.,1958; Малов С.Е. Памятники древнетюркской письменности: тексты и исседования. М.;Л., 1951; Құрышжанов Ә., Томанов М. Орхон-енисей ескерткіштерінің зерттелу тарихы мен грамматикалық ескертпелері. Алматы,1964.
104. Материалы научной сессии, посвященной истории Средней Азии и Казахстана в дооктябрьский период. Ташкент, 1955.
105. Толыбеков С.Е. Общественно-экономический строй казахов в XVІІ-XІX веках. Алма-Ата, 1959; Шахматов В.Ф. О формах феодальной эксплуатации в казахстане в XІX веке// ВАН КазССР. 1951. №11. 93-108-беттер.
106. Зиманов С.З. Общественный строй казахов первой половины XІX века. Алма-Ата, 1958; Кшибеков Д.К...........; Масанов Н.Е. Кочевая цивилизация казахов (Основы жизнедеятельности номадного общества). Алматы-Москва, 1995.
107. Дахшлейгер Г.Ф. В.И. Ленин и проблемы казахстанской историографии. Алма-Ата, 1973; Дулатова Д.И. Историография дореволюционного Казахстана. Алма-Ата, 1984; Ерофеева Н.В. Европейское Просвещение XVІІІ века и становление научной историографии Казахстана (середина XVІІІ - первая половина XІX вв.)// Вопросы историографии и источниковедения Казахстана (дореволюционный период). Алма-Ата, 1988; Касымбаев Ж.К. Основные проблемы и задачи классовой борьбы казахского крестьянства в советской историографии (конец XVІІІ – начало XX вв.)// Вопросы историографии и источниковедения Казахстана (дореволюционный период). Алма-Ата, 1988;
108. Қараңыз: Павловская А.И. Симпозиум по проблеме перехода доклассового общества в классовое. – Вестник древней истории, 1967, № 4, 199-бет.
109. Захарук Ю.Н. Проблемные ситуации в археологии. – Сов. археология, 1973, № 4.
110. Рыбаков Б.А. Историзм археологии. – Вопросы теории и методологии археологической науки. М., 1978, 6-7-беттер.
111. Қараңыз: Данилов В.И., Якубовская С.И. Источниковедение и изучение истории советского общества. – Вопр. истории, 1961, № 5, 6-бет; Устиньянцев В.Б. Историческии источник как специфицческая форма отражения действительности// Ленинская теория познания и современная наука. Саратов, 1970.
112. Қараңыз: Пушкарева Л.Н. Классификация русских письменных источников по отечественной истории. М., 1975, 1519-бет.
113. Қараңыз: Массон В.М. Экономика и социальный строй древних обществ. Л., 1976, 15-17-беттер; Генинг В.Ф. Объект и предмет науки в археологии. Киев, 1983, 130-133-беттер.
114. Қараңыз: Барг М.А. Категории и методы исторической науки. М., 1984, 62-98-беттер.
115. Гуревич А.Я. Категории средневековой культуры. М., 1984.
116. Гумилев Л.Н. Этногенез и этносфера. – Природа, 1970, № 1; Бородай Ю.М. Этнические контакты и окружающая среда. – Природа, 1981, № 9, 85-бет; Долуханов П.М., Микляев А.М. Культурные ландшафты на северо-западе Русской равнины в голоцене// Изыскания по мезолиту и неолиту СССР. Л.,1983.
117. Бромлей Ю.В. Очерки теории этноса. М., 1983, 213-215-беттер.
118. Вернадский В.И. Биосфера. М., 1967, 349-359-беттер; Сукачев В.Н. Проблемы изучения истории современных биогеоценозов. М., 1984.
119. Плахов В.Д. Традиции и общество. Опыт философско-социологического исследования. М., 1982.
120. Колеватов В.А. Социальная память и познание. М., 1984; Ребане Я.К. Принцип социальной памяти. – Филос. науки, 1977, № 5.
121. Ерасов Б.С. Социально-культурные традиции и общественное сознание в развивающихся странах Азии и Африки. М., 1982; В поисках культурного самоопределения. – Вопр. философии, 1983, № 7; Традиция в истории культуры. М., 1978.
122. Барг М.А. Историческое сознание как проблема историографии. – Вопр. истории, 1982, № 2; Гулыга А.В. Искусство истории. М., 1980; Есипчук Н.М. Историческая реальность как предмет познания. Киев, 1978; Левада Ю.А. Историческое сознание и научный метод// Философские проблемы исторической науки. М., 1969; Ракитов А.И. Историческое познание. М., 1982.
123. Бахтин М.М. Проблема содержания материала и формы в словесном художественном творчестве// Вопросы литературы и эстетики. М., 1975, 25-бет.
124. Данияров К. История отечества. Алматы, 2000; Кузембаев...........
125. Қоңдыбай С. Арғықазақ мифологиясы. 1-4-томдар. Алматы, 2004; Гиперборея: түс көрген заман шежіресі. – Алматы,2003. – 592б.
126. Ғабитов Т.Х. Қазақ философиясының ерекшеліктері// әл-Фараби. Философиялық-саясаттанымдық және рухани-танымдық журнал. №1(9). 76-84-беттер.
        
        КІРІСПЕ
Зерттеу тақырыбының өзектілігі және оның мемлекеттік бағдарламалармен
байланысы. Бұрынғы КСРО орнына тәуелсіз жаңа мемлекеттер пайда болып, ... ... ... дамудың арнасына түскен уақытта бұл
сапалы өзгерістерге лайық тарихи сананы қалыптастыру ... ... ... ... ХХ ... ... даму жолын
белгілеген “Қазақстан-2030” атты стратегиялық ... ... ... процесінің егемендікпен келген рухани бостандық, ұлттық
дүниетаным мен ... ... ... ... ... болғанын
атайды [1]. Бұл үрдістерді ары қарай тереңдету тек ұлттық мәдениет аясында
ғана жүзеге аса ... және ... ... философиялық үлгілерді қабылдау
еліміздің алдында тұрған тарихи мәселелерді шешуге негіз бола алмайды.
Алайда, мәселенің басқа ... ... ... ... ... тек ... ... шектеле алмайды және бұл
қазақ халқының ғасырлар бойы жинақтаған тарихи тәжірибесіне сай келмейді.
Зерттеу тақырыбының ... ... озық ... ... ... ... ... де байланысты. ХХ ғасырдың басында
мәдениеттанушы О. Шпенглер батыс ... ... тек ... ... ... ... ... күйзелтіп жібереді деген
еді. Батыс зиялылары К.Ясперс, ... ... ... Х.Ортега-
и-Гассет ж.т.б. ... ... ... мәдениеттің әсерінен
рационалдық енді мәдени дамудың тежеуішіне ... сол ... ... түбегейлі жаңа концепциясы алдынғы қатарға шығу керек деген
пікір айтты. К. Поппер ... ... ... ... тарихи заңдылықтар
болуы мүмкін емес… Әрбір жаңа ұрпақ тарихты өз еркінше ... ... ... ... ... қажеттіліктерін өтеу үшін, белгілі бір мағынада,
солай ету тиіс те! Меніңше, адамзаттың ортақ тарихы жоқ, оның орнына ... ... ... ... шексіз көптеген тарихтар бар…” [2,
305, 310, 311, 312 ... ... ... жыл бойы ... өзіне лайық тарихы
тұмшаланып айтылмай келгені, ... да ... ... ... ... ... ... белгілі. Шынайы тарихи дамуды
түсіндіру амалдары тек қана тап ... ... ... ... мен ... ... ... мәдениет алғашқы
қауымдық, жабайылық ретінде қарастырылып, ұлттық тарихтағы мемлекеттік
дәстүр жоққа ... ... және ... дамудың батыстық үлгіден
түбірлі айырмашылықтары ескерілмеді. Қазақстанның Ресейге кіруінің себеп-
салдары ... ... оның ... саясатының тұжырымдары
бүркемеленді. Қазақ ... ... ... ... ... ... Тек тәуелсіздік тұсында ғана халық өз тарихы мен ... ... ... алды. Осыған орай отандық тарихты саралап танудың басты
бағыттарының ... ... ... ... этникалық-саяси және
рухани-мәдени тарихының мәселелерін тиянақтап талдау қажеттілігі туындайды.
Қазіргі отандық ... ... мен ... ... ... бірі ... ... ғылым ретіндегі Қазақстандық тарихнама
саласының жеке бөлініп шығуы екендігі сөзсіз. ... ... ... ... ... ғылымның бір бөлігі ғана болып келген бұл
тарихнама ғылымы ... ... ... ... ... жағдайында үстемдік етіп келген идеологиялық қондырғылардың
шеңберінде ғана зерттелген және аз ... ... ... ... ... ... Бұл көкейтестілік бірнеше ... ... қол ... ... ... ... жағдайының өзгеруіне байланысты мұқтаждықтар, жаңаша
пайымдауды талап ететін жаңа ... ... ... ... ... ... ... және отандық тарих философиясының
әдістемелік негізін және оның жаңа тұжырымдамалық тәсілдерін ... ... ... мен практиканың даму логикасы және т.б.
Ғасырлар тоғысындағы 2000 жылдың елімізде «Мәдениетті қолдау жылы ... ... ... пен ... болашағы, оның мәдениеті мен
білімділігінің деңгейі ... ... ... іргетастың беріктігіне
байланысты. Бұл шара сол бір жылдың ішінде өткізілген ... ... ... өзінің заңды жалғасын тапқаны көңілге қуаныш ... ... ... бұрын Елбасы Н.Назарбаевтың ұсынысымен ... мұра ... ... алына бастап еді. Енді міне оның ... ... ... тиіп ... ... ... ... қазіргі деңгейі және зерттеу қажеттілігі. Әлемдік және отандық
тарихи үрдістерді мәдениеттанулық тұрғыдан зерттеу, мәнісінде, ХХ ... ... ... ... Жаңа ... жаңа ... жаңа кезең жаңа
түсініктер мен ұғымдарды талап етті. Енді ... ... ... өз ... тарихи санасына аудара бастады. Философия классикалық онтологиялық
және гносеологиялық мәселелермен ... ... мәні мен ... ... қоя ... Батыста тарих философиясы мен мәдени антропология
алғашқы ... ... Бұл ... қалыптасуында төмендегідей
философтар мен ойшылдардың рөлі ерекше ... ... ... ... Э., ... И., ... В., Риккерт Г., ... Ф., ... М., Фуко М., ... Ж., ... К., ... А. және т.б.
Егеменді ел болудың арқасында, қазақ халқының тарихын қайта қарап,
саралау, ... ... ... ... ... пайда болды.
Тарихшыларымыз бұл салада объективті түрде біршама тарихи туындылар бергені
аян. Кәсіби тарих ғылымын қалыптастыруда және ... ... ... ... ... екінші дүниежүзілік соғыстан кейін
құрылған Қазақ КСР ғылымдар академиясы құрамында Ш.Ш. ... ... ... және ... институты үлкен рөл атқарды. 1930-шы және
1950-ші ... ... ... ... төңкерісіне дейінгі де,
кеңестік ... де ... ... арналған тарихи зерттеулер пайда
болды [96]. Ең алғашқы мұндай еңбектердің қатарына С.Д. Асфендияровтың және
М.П. Вяткиннің ... ... ... ... мен Орта ... ... және ... процестер
туралы білімдердің тереңдеуіне А.Н.Бернштамның, А.Х. Марғұланның,
С.В.Киселевтің, ... ... ... М.В. Воеводскийдің, М.Қ.Қадырбаевтың, С.С.Черниковтың [99]
және т.б. археологиялық ғылыми ізденістері көп ықпал етті. ... ... мен даму ... ... ... ... ... тарихшылар қатарына
мыналар жатқызылады: М.Х.Әбусейітова, ... В.В. ... ... Н.Н.Мингулов, М.С.Мұқанов, К.А.Пищулина,
Т.И.Сұлтанов, ... және т.б. ... ... қатынастары
мәселелері С.З. Зимановтың, Д.К. Кішібековтың, Н.Е. Масановтың көлемді де
терең монографияларында ... ... ... ... ... ... ... кеңестік дәуірдегі Қазақстанның
тарихына байланысты еңбектер көп ... осы ... ... ... саусақпен санарлықтай. Бұл, бір жағынан, тарихнаманың
дербес ғылыми сала және арнаулы ... пән ... ... ... ... Қазақстандық тарихнама ғылымының танымал өкілдері
қатарына Г.Ф. Дахшлейгерді, Д.И. ... Н.В. ... ... және т.б. ... ... ... есімдері белгілі
М.Қозыбаев, К.Байпақов, К.Нүрпейісов, М. Қойгелдиев, ... ... ... ... ... ... мамандар
тәуелсіздік тұсында ұлттық тарихты реконструкциялауда қыруар жұмыстар
атқарды.
Батыстық және ресейлік ықпалмен қатар, Қазақстанда ... ... ... үлкен рөл атқарды. Осы бағытта мынадай философтарды атап
өтуге болады: ... ... ... ... ... ... ... О.Сегізбаев, Т.Ғабитов, Ж.Молдабеков, М.Хасанов,
Г.Нұрышева, Ж. Мүтәліпов, Ә. ... ... ... ... Ғ.Ғ., ... Қ.Ә., ... М.С., ... Т., Кішібеков Д.К.,
Нұрмұратов С.Е., Нұрланова Қ.Ш., Шүлембаев Қ., т.б.
Зерттеудің мақсаты мен ... ... ... ... ... ... мен ... теориялық үрдістерді
қарастыра отырып, Қазақстандағы осы ... ... ... және ... ... ... диссертациялық ізденістің
негізгі мақсаты деп анықтаймыз. Осы мақсатты жүзеге асыру үшін ... шешу ... ... ... пән ... ... ... өркениеттік
және теориялық факторлардың арасалмағын анықтау;
- тарих философиясының Батыс өркениетіндегі қалыптасу қисынын зерделеу;
- қазақ халқының өз ... ... яғни ... ғана тән ... ... тарих философиясын пайымдау және де сол жүйенің
халқымыздың қоршаған табиғи және әлеуметтік ... ... ... ... ... ... жүйесі мен
ұғымдарын көшпелі мәдениет кең мәтінінде талдап, оларға ... ... ... тарих философиясы қалыптасуының алғышарттарына шолу жасаудың
негізінде Қазақ хандығы дәуірінде қалыптасқан тарихи сананың ... жаңа ... ... ... мен ... ... шыға отырып,
отандық деректану мен тарихнама ғылымдарының қалыптасуын сипаттау.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы. Диссертациялық ... ... ... ... ... жаңа әдістемені қолдану және осы
мәселеге арналған әдебиетте кездеспейтін ... ... мән ... ... мен ... ... ... Диссертацияда мынадай жаңа
ғылыми нәтижелер алынды:
– Тарихи рефлексия және оған сай ... ... ... ... ... ... оның ішкі ... эмоциялық
күйінің, сезімдерінің, ... ... ... ... ... ... Қазақтың тарих философиясын философиялық ойлардың ... ... ... тарихи ұстындардан өзгеше, Шығыс
дүниетанымы мен көшпелілік мәдени-рухани кеңмәтінінде ... ... ... ... ... ... терминдері жаңаша
сарапталады, өзіндік ... ... ... ... озық үлгілерімен үндестігі танытылады, қазақ мәдениеті
тарихының архетиптері мене хронотоптары ... ... ой ... ... ... Ұлттық тарих философиясы қалыптасуының ...... ... шежірені, сондай-ақ араб, парсы, түркі тілдеріндегі
жазба деректерді ... ... ... ... ... ... үрдістері айқындалады.
– Отаршылдық, кеңестік және тәуелсіздік кезеңдеріндегі қазақ тарихы
мен мәдениетінің даму ерекшеліктерін ... ... ... ... ... ... ... түйінделеді.
Зерттеудің қорғауға ұсынылатын негізгі тұжырымдары:
1. ... ... ... ... және ... ... пен деректілікке ауысу үлкен рөл атқарды. ... ... ... ... ... тағдыры мен әрбір адам ... ... ... ... және олар ... ала ... ... құдайдың аяны, тағдыр, жазмыш, астрологиялық карта, ... ... өз ... ... тағдыры алдында дәрменсіз. Оның күші тек қана өз
тағдырын тани білуге талпынуға ғана жетпек. Тарих ... ... ... ... түсіндірушілер және шежірешілер, бұрынғы заманның
алхимиктері іспеттес, қоғамның тарихи заңдарын өз қалауынша ... ... ... ... философиясының пәндік парадигмасын құрастыратын принциптерге
жататындары: әмбебаптылық және мәдени төлтумалық, ... ... және ... ... мен ... ... адам
мен тарихтан мән және мағына іздеу, ... ... ... ... ... ... ... және гуманитарлық
білімнің жаңа деңгейге көтерілуі, рационалдық және ... ... ... Көшпелі қазақ қоғамының тарихи санасын зерделегенде, оның ... ... ... естен шығармаған жөн. Сондықтан ... ... ... ... бен даму ... ... дара дискурс үлгілеріне ерекше мән ... ... ... ... барысындағы этномәдениет ерекшеліктерін ... ... ... ... түркі халықтарының тарихи санасындағы
өзгерістерді концептуальды сараптау ерекше рөл атқарады. ... ... ... ... ... идеяларына иек арту және
өзге тарихи-мәдени кең ... ... ... ... таңудан алыс
болған дұрыс.
4. XІX ғасырдан бастап Ресейдің қол астындағы қазақтардың тарихына
қатысты жазылған, ... ... ... жарияланған мақалалармен
сипатталатын материалдардың көп мөлшерде болуы ... ... ... ... Жергілікті халықтың тарихы мен мәдениетіне
деген бұл қызығушылық патшалық өкіметтің ... ... іске ... бағындырылды. Жарияланған ... ... ... ... ... ... алмады және көбіне білгір мамандардың
еңбектеріне ғана жүгінетін компилятивті және тенденциялық сипатта ... ... ... ... кәнігі зертеушінің өзге тарихи
деректерде кездеспейтін сол ... үшін де, ... ... үшін де ... ... білуімен сипатталады.
5. XX ғасырда Кеңес дәуірінде Қазақстандағы тарих ғылымы мейлінше
идеологияландырылған сипатымен ... ... да ... ... ... тақырыптарын елдегі тап күресі, қазан төңкерісінің тарихи
рөлі, социалистік ... ... өмір ... сынау,
интернационализм, мәдени төңкеріс және т.б. ... да, ... ... ... ... ... ... халқының этногенезі мен
этникалық тарихы, дәстүрлі шаруашылығы мен ... ... да ... олар ... ... зор ... жинақталып, тарихи ғылымының дамуына оң ықпалын ... айта кету ... ... негіздері. Диссертацияда қолданылған басты әдіс-
тәсілдерге жататындары: тарихилық пен логикалықтың бірлігі, ... ... ... ... талдау және т.б. Мұнан
өзге тарихи зерттеулердің барысында мойындалған ... ... ... ... психоталдау, салыстырмалы-тарихи және, сонымен
қатар, қарастырылып отырған мәселенің күрделілігіне орай, жан-жақты ... ... ... ... яғни ... тәсілдермен
қатар, тарихтың этнография, археология, деректану, тарихнама сияқты арнаулы
салаларының әдістері мен принциптері де ... ... Осы ... ... ... ... ... мамандардың қолданған әдіс-
тәсілдері де назардан тыс қалған жоқ.
Зерттеудің теориялық және ... ... ... ... ... ... мен ... қазіргі заман талаптарына сай,
«шәкірттіктің және «елігушіліктің ... ... ... ... айқындалады, ұлттық құндылықтар тек ... ... ... ... ... басым қоғамда ұлттық мәдени
құндылықтарды қорғау және олардан ... алу ... ... ... өтуі. Кандидаттық диссертация әл-Фараби атындағы Қазақ
ұлттық университетінің философия және саясаттану факультетінде орындалып,
осы ұжымның ... ... және ... ... талқылауға
ұсынылды ізденістің негізгі қағидалары мен тұжырымдары ... мен ... ... ... ... жарияланды.
Диссертациялық жұмыстың құрылымы. Зерттеу ... ... ... (бес ... қорытынды және пайдаланылған деректер тізімінен
тұрады. Жұмыстың көлемі бет.
І ТАРИХ ФИЛОСОФИЯСЫНЫҢ МӘДЕНИ НЕГІЗДЕРІ
1.1 ... ... ... ... ... ... ... философиясының батыстық және шығыстық үлгілерінің бар
екендігі даусыз мәселеге жатады. Сонда да батыстық тарих философиясын ... ... ... ... ... ұшырайды. Солардың
арасында төмендегідей ой желілеріне басты назар аударғымыз келеді:
1. Тарихи сананың батыстық формалары мен ... ... ... өздерін бірден-бір мүмкін ақиқат деп жариялап келеді.
2. Батыстық тарих ... ... ... ... ... деген ұмтылысының өзіндік санасын түйіндейді.
3. Қазақ және басқа түрік халықтарының тарихи санасы отаршылдық қысым
жағдайында қалыптасты.
Осы жағдайларды ... ... ... ... ... ... ой түзілімдеріне назар аударайық.
Тарихи үдерістердің онтологиялық қырларын ... мәні мен ... ... пен табиғат, тарихи прогресс, және т.б.) ... ... ілім – ... ... негізінен Жаңа заманда
қалыптасып, толысты. Оның басты өкілдері Дж.Вико, Ш.Монтескье, Ф.Вольтер,
И.Гердер, Гегель христиандық ... ... ... ... ... ... ... бере білді.
Зерттеудің өзіндік мақсаттарын ескере отырып, ... ... ... ... ... ... ... жіктеп) көрейік.
Алдымен көзге түсетіні - барлық халықтардың тарихты жеке иеленіп, оны
тек ... деп ... ... заманындағы бөлінулер: грек-римдік және
варварлар, христиандар және «жабайылылар», Робинзон мен Жұма, еуропалық
саяхатшылар ... ... ... ... ... ... жақын аборигендер» - осылардың бәрі тарихтың ... ... ... ... ... ... идеясы орнықпай әмбебапты тарих туралы айту мүмкін емес еді.
Басқаша айтқанда, тарихты аңғару үшін адамзаттың өзін ашу ... ... ... ... тек ... ... адам, ал басқаларын жай ... деп ... ... ... ... XVІІІ ... ... көзді, тарбиған мұрны бар, қызыл шашты» ... ... ... ... да ... ... ... пайда болуы, алғашқы әмбебапты тарихи сана Геродоттан
басталатыны белгілі. Гректерден бөтендерді ол ... ... ... атағанымен, олардың істері мен ... ... ... ... ... ... ол біршама әділ, ерекше ... ... Іс ... ол ... ... ... және сол себепті оны кейін Плутарх «патриот емес» деп жазғырады.
Алайда ... ... ... ... ... атасы» деп
құрметтейді.
Үлкен әріппен жазылатын «Тарих» тек ... ... ... ... ... ... Ол неге осылай болды?, соның себептері ... ... ... ал ... ... да» бар және біздің
отанымыз – аса үлкен әлемнің тек бір бөлігі ғана делінеді.
Тарих философиясы ... ... ... Рим ... ... ... өркениет пен варварлық құндылықтарының ара қатынасы мәселесін
көтерген Публий Корнелий Тациттің ... ... ... ... бере ... ... Рим тарихшыларының ізденістері дұрыс бағытта.
Онда азаматтық, идеалдарға деген сенімділік, ... ... ... ... мәні бар ... өнегелік құндылықтар бар, бірақ сонда да
адамның ішкі ... жан ... бір ... сезімі сезілетін секілдің
[3, 118 б.]- дейді Тацит. Оның көптеген ... әлі ... ... өз ... жоқ. Қай кезеңде болмасын тек ізгілікті ойға негізделген идея ғана
мәңгілік болмақ, ізгіліксіз ой ... ғана ... ... Оған ... ... бола ... Социализм тұсындағы марксизм-ленинизм атты тұтас
ілімнің бүгінгі күні ... ... яғни ол ... ... ... өктем ой
ретінде қала берді. Ойымызды жалғастырар болсақ, Тацит әртүрлі халықтардың
өмір сүру ерекшеліктерін қарастыра ... ... ... ... тек ... ... олар ... әрі өз бетімен кеткен…
арабтарда тәртіп жоқ, египеттіктер ырымшыл». Бірақ Тацит Рим экспанциясын
қолдады. ... ІІ ... ... ... ... алу саясатын ақтау
шаралары басталған еді. Сол кезеңде Римнің саяси ... мен ... Рим ... алу ... ... ... жоқ, ... халықтар достығын жариялап жүр [3, 118 б.] деп ... ... ... ... ... «мәдениет, өркениет»
идеяларын ұстанып, осы саясатты жүргізіп ... деп ... ... немесе «өркениет» теориясы шын мәніндегі мағынасын аша ... ... ... ... ... ... жоғарыда аталған әртүрлі
көзқарастардың қалыптасуына мүмкіншілік туғызды.
Антикалық тарихтың жоғарғы үлгілері Қайта өркендеу гуманистері ... ... ... ... белгілі дүниежүзілік тарихтың
антик, ортағасырлық және Жаңа замандық кезеңдері бөліп ... ... ... тарихты тоғыз Музалардың бірі - Клионың қамқорлығында болады
десе, гуманистерде тарих ... бір түрі ... ... XV ... Леонардо да Винчи тарихты оқу әдемі мәнер мен жоғары сүйсінуді
қалыптастырады ... ... бұл ... өзінде тарих нәсілшілдік тұғырдан
және діни-мифологиялық сана ықпалынан шыға алмады. Мысалы, «қара ... өз ... ... ... ... ... көзқарас сол кездегі
озық ел Италияда да кең тарады. Батыста да, ... да ... ... ... жүреді деген дәстүрлі мәдени көзқарас үстемдік етіп
келді.
Жаңа заманда ... ... ... ... мүлдем басқа
әдістемелік негіздерге сүйене бастады. Біріншіден, Ф.Бэконның индуктивтік
таным әдістемесі ... ... ... ... ... ... ... тарихи сана тек болған, не болуы мүмкін, нақтылы хроникалық
тұрғыдан тіркелген ... мен ... ... ... ... ... пен генеологиялық шежірелердің ... ... ... тарих философиясына енген екінші маңызды ұстаным прогресс
идеясы ... XVІІІ ғ. ... ... Г. ... біз тек ең ... әлемде
ғана емес, сонымен бірге тұрақты жетілетін және үйлесімді дүниеде өмір
сүреміз, ал бұл ... ... ... бағытын көрсетеді деген болатын.
Француз революциясы ... бірі ... ... тарихты
төменнен жоғарыға қарай құрастырылған баспалдақ ... ... ... ... үшін үш ... ... ұсынды: ұлттардың арасындағы
теңсіздікті жою, сол халықтың әлеуметтік топтарын бір-біріне жақындату және
жетілген ... ... ... философиясының қалыптасуында маңызды рөл атқарған
факторларға тарихты мифологиясыздандыру жатады. «Тарихтың атасың ... ... онда ... ... құдайлар немесе тағдыр айқындап,
отыратынын аңғаруға болады. Бүкіл ... ... ... ала ... ... ... ... «Құдай барлық арамзаларды түбінде
жазалайды» және бұл тарихтың мәні мен мағынасына ... ... ... ... да ... ... көрсеқызар , қызғаншақ, өш алушы болып
табылады, ал сондықтан тарих кездейсоқтарға толы [4, 9 ... ... ... ... ... Гердердің «Адамзат
тарих философиясының идеяларына» [5] деген ... ... рөл ... рационалдық тұрғыдан түсіндірудің шешуші қадамдарын Гегель өзінің
«Тарих ... ... ... ... ... ... санадағы
шеруі деп қарастырды. ... ...... ... ... ... ... айтсақ – ол ұзақ шекспирлік пьеса ... ... ... осы «ұлы ... ... немесе абстрактылы адамзаттың
пьесасының кейіпкерлері есебінде елестетеді. Көрермендер өздерінен былай
сұрайды: «Мына пьесаны кім ... және ... деп ... ... ... ... деп пайымдайды. Бірақ олар қателеседі. Олардың жауабы
– бұл таза құдайға тіл тигізу, өйткені пьесаны Құдай ... ... ... қадағалауымен тарих профессорлары жазған болатын [2, 327
б.].
Дж. Макмаридың пайымдауынша, осы ... ... ... ... ... ... ... бірдей молшылықты туғызу керек. ... ... заңы ... ... Сол бой ... ғана ... ие
болады» [2, 325 б.]. Бірақ та ... ... ... ... моральдық футуризмге апаруы керек. «Заңның бұзылуы ... ... да, біз ... біз ... ... ... та, бәрібір сол
бір нәтижеге ... ... ... өзі ... ... ... ... сенімді болуымыз керек. Ақырғы ... ... ... ... ... біздің жауаптылығымыз
туралы алаң болудың ешқандай да қажеттілігі жоқ. Егер ... біз ... ... ... ал ... – соңғы болуына» сенімді
болатынымызды ... ... өзі ... ... ... ар-ұятты
ауыстырудың өзі емес пе? Мұнда қарастырылып жатқан теория ... ... ... ... бол және христианшылдықтың негізін салушы не
айтса, соны жүрегіңе қабылда, өйткені ол адамзат табиғатының ұлы ... ... ұлы ... Жеңіске жеткен бой ұсынушыға уақытында қосыла
біл, әйтпесе, ... ... ... ... ... сәйкес, бұл –
биіктерге жетудің ең дұрыс әдісі! деген сақтандырумен ... ... ма?» ... дейін де тарихты... түсіндіруге тырысқан философтар болды ... ... С. ... — Олардың әрекетін көрген құдіретті күш тек қана
жымиюы мүмкін. Бірақ, бұл ... ... адал және ... құдірет күш ашық күлген жоқ. Бірақ, Гегель! Мұнда ... ... ... қалай қарқылдап күлді! Мынау жағымсыз кішкентай
профессор, қулықпен ақылгөйси, жалпыға да және неге де ... ... ... өзінің шарманкесінде барлық тарихты ойнай бастады:
Тыңдаңыздар, сіздер, ... ... ... ... ... ... сынағанына [6, 331 б.] көңіл ... ... ... ... оқуы мені ... жеткізе алмайтын рахатқа
кенелтті. Оның айтқандарының бәрі ... және ... ол– ... де сол ... — ол ... ғана ... дөрекілік көрсеткен»
[6, 332 б.]. Бірақ Кьеркегордің өз пікірі де ... сөзі ... ... ... «бұл ... ... ... рух» деп
атайтын, гегелшілдік, «барлық ... ... ... ең ... табылады деген емес пе.
Гегельдік тарих философиясындағы ... ... ... ... ... ... емес философия тарапынан
тарих философиясының принципті жаңа ... ... ... ... мен ... редукционизмді ХІХ ғасырдың ортасынан бастап «өмір
философиясының» принциптері ауыстыра бастады.
Егер батыстық тарих ... ХХ ғ. ... ... кең ... ... онда АҚШ пен ... ... тарихты
лингвистикалық талдау және қазір бүкіл ... кең ... келе ... атап өтуге болады. Аналитикалық тарих философиясы мен «мета-
тарихи талдау» тарихи мәндердің құрылымын айқындауға үлкен мән ... ... ... ... ... ... Мәтінде тарихи білім «әңгіме,
хабарлау» түрінде объективацияға ұшырайды. Мәтіннің ... ... ... тек ... кең ... ... соңғысының
мазмұндық өрісін құрастырады. Бұл жерде феноменология мотивтерінің
лингвистикалық талдау кең ... ... есте ... жөн. ... ... жанр ... тарихи баяндау «фабуланы енгізу» арқылы мағыналы
бола бастайды, оқиғалардың ретсіз жиынтығын жүйелейді. ... ... ... өз ... ... отырып, тарихшы оқиғаның
аяғын біледі, деректердің хронологиялық тізбегін ... ... ... ... ... ... социологияның қолжаулығы
болудан да, «рух патшалығы» ретіндегі таза тарихшылдықтан да сақтайды.
Тарихтың жағдайы, ... бір ... ... ... ... ... ... Бірақ та, егер біз «көзқарастың» тарихтағы рөлін
оның физикадағы рөлімен ... онда ... ... бар ... ... «көзқарас», әдетте, жаңа деректер көмегімен тексеруге
болатын, ... ... ... ... Ал ... бұл мәселе
соншалықты қарапайым болып көрінбейді.
Басқаша айтқанда, біз, бақыланатын деректермен дәлелдене алатын жаңа
болжамдарды, (қандай да бір ... ... ... таптаурын әмбебаптық
заңдардың көмегімен) шығара отырып, сол нақты гипотезаларды тексереміз.
Біздің бұндай ... ... ... заңдарға қатысты
күмән келтіруіміз өте сирек. Тек қана, қандай да бір жаңа ... ... үшін оғаш ... ... ... ... оқиғаларды бақылаған
кезде ғана күмәндануымыз мүмкін. Егер ондай оқиға жаңа гипотезаны жасауға
және тексеруге мүмкіндік жасайтын болса, онда ол ... ... да ... ... ... қызықты болуы мүмкін. Алайда, егер біз
нақты оқиғаларға және оны ... ... онда ... ... ... көптеген әмбебаптық заңдарды сеніп, қабылдаймыз.
Нақты, арнайыланған, оқиғаларға және оларды түсіндіруге ... ... ... ... ... ғылымдар деп атауға
болады. Тарихқа мұндай көзқарас, ... және оның ... ... ... қандай да болмасын әмбебаптық тарихи
заңдылықтар емес, жеке ... ... не үшін ... ... Біздің көзқарасымызша, шындығында ешқандай
тарихи ... ... ... ... Қорытындылау, жеке оқиғаны
талдаудан және оған себептік түсінік беруінен қатаң ... ... ... ... ... өзі осы жеке ... ... олардың себептерін түсіндіру болып табылады. Кімдерді заңдылықтар
қызықтырса, қорытындылаушы ғылымдарға ... ... ... ... көзқарасымызды басшылыққа ала отырып, неге тарихты,
әдетте, «өткен оқиғаны қаз-қалпында» сипаттау деп ... ... ... ... бұндай ұғынуда – тіпті біз оған қарсы амалсыз
белгілі бір ... ... ...... және ... ... ... қарама-қарсылығы айқын көрінеді. Осы ... ... ... гөрі ... ... тақырыбының бітпейтіндігі»
мәселесімен неге жиірек кездесетініміз түсінікті де.
Ең алдымен ... ... ... ... ... ... қарастырғанда тарихи білімнің ерекшеліктерін сараптау алдыңғы
қатарға шықты. ... ... ... философиясының түбегейлі ұғымы –
«мәдени-тарихи тип» ... ... ... ... және басқалары
христиандық провиденциализмге сүйенген бірегей дүниежүзілік ... ... ... ... Егер ... ... процесс
идеясы ақыл-ойдың шексіз прогресіне негізделген болса, тарихи-мәдени
шектелген типтер ... ... ... ... сүйенді [7
].
Шектеулі, тарихи мәдениеттердің арнаулы, жеке типтері концепциясының ең
көрнекті ... ... ... «Еуропаның ақыры» еңбегінде ұсынды. Бұл
еңбектің шығуына, әрине, І ... ... аса ... ... әсер
етті. О.Шпенглер тарих философиясының ... ... ... ... ... ... ... типологиясын құрастыра
отырып, О.Шпенглер бірегей жалпы адамдық мәдениет бар ма деген сұраққа,
теріс ... ... ... бұл ... ол ... онда әрекеттің қайсыбір
түрінің басымдық ... ... жеке ... оны ... ... сол функционалдық рөлінен іздегігенінен басқаша ... өз ... ... ... оқшау екендігін мойындаудан
және өздерінен кейін еш ... ... сол ... әрбір индивидуалды
мәдениет кеңінен туындайтын, гүлденетін және ... ... ... осы ... мойындаудан іздейді.
Шпенглер бойынша, мәдениеттердің өмірлік циклі - бұл кез келген тірі
организмнің ... ... ... мәдениеттің өлімі және оның басқа
мәдениеттерден оқшаулығы мәдениет және адамзаттың тұтас ... ... ... ете алмайды. Бұл ... ... ... жеткен, 8 мәдениеттер типін атап көрсетеді, олар: қытайлық,
вавилондық, ... ... ... ... батысеуропалық,
майялық. Туындау сатысында, оның пікірінше, орыс-сібірлік мәдениет тұр [8,
]. Егер ... ... ... критерий рөлін
адамның әрекетшіл табиғаты, шығармашылық әрекет атқарса, онда ... ... ... ... жанының ішкі, психологиялық құрылысы
жатады. Шпенглер ... ... ... – бұл ... ... ... білдіруге ұмтылысы. Әрбір ұжымдық жанға (халыққа) өзіндік көңіл-күйі,
сезімталдық әлемі, оның ... ... жан өмір ... ... одан ... ... ... байлығы шығатын, өзіндік психикалық
ілкі рәміз (прасимвол) тән. ... мына ... ... ... бұл ... ... ... кім бұл мәдениетке жататын
болса, тек соған әбден түсінікті, дүниені сезінудің ... ... ие. ... ... үшін, индустық жанға ие болу ... оның ... пен ... ... ... – ал атап айтқанда – шексіздікке ұмтылыс
жатыр” [8] . Антикалық мәдениетте, О.Шпенглер, көрінетін шекара ... ... ... ... ... үшін ... ... үш
өлшемді кеңістік бар болды.
О.Шпенглер, тарихи мәдени тип ... ... ... қабылдамай, оқшау өмір сүреді, сондықтан мәдени сұхбат мүмкін
емес деп пайымдады.
Батысеуропалық тарих ... ... ... ... ... ... ... да жалғаса берді.
Солардың арасында Ш.А.Гобиноның «Адамдық нәсілдердің теңсіздігі туралы
тәжірибе» ... атап ... жөн. ... мен Гердердегі тарихи прогресс
идеясын терістей ... ... ... ... ... «нәсіл
тазалығы» деген жатады дейді. Оның ойы ... ... ... ... әкеп ... ал мұның салдарына адамзаттың
«азғындауың және бүкіл әлеуметтік жүйенің қарапайымдалуы ... ... қара және сары ... тек ... факторлар болған және адамзат
өркендеуіне оң әсерін тигізген ақ нәсілді 10 ... атап ... ... ... адамзаттың ортақ тарихи түп-тамырларын да ... ... ... ... сары ... синантроптардан, ал ақ нәсіл
кроманьон адамынан тараған дейді.
Әрине, осындай ашық нәсілшілдік пен еуропалықтық тарихишылдану батыстың
озық ойлы ... ... ... әділ сынға алынды. Батыстағы
гуманистік бағыттағы тарих философиясының қалыптасуына үлкен әсер ...... жаңа ... ... Оның ... ... «Тарихи таным қалай бола алады?» ... ... ашық ... ... ... ... және гуманитарлық білімнің айырмашылығы
анық талданады.
Тарихи білімнің мүмкіндігі ... ... ... ... үш ... атап өтуге болады: «өмір философиясы» мен ... ... ... мен ... ... ... ... пен ойлау тепе-теңдігінің жаңа гегельшілдік
концепциясы (Кроте, Джинтиле және т.б.). Бұл ілімдер ... ... ... ... ... зерттеулерде тарихи-философиялық бағыттың
шектерінде жинақталған білімдердің маңызы зор болды. Олар Кант, Гегель,
Гумбольдтан ... ... ... бұл мектептің көрнекті өкілдері ретінде О.
Шпенглердің, А. Тойнбидің, К. Ясперстің, Н.Я. Данилевскийдің ... ... жөн. ХХ ... ... ... батыстық мәдени антропология
шеңберінде мәдени-тарихи мектеп пен ... ... ... ... ... динамиканы инновацияларды қабылдап алу
және тарату арқылы мәдениеттердің өзара әсерінің ... ... ... ... ... Этнограф Ф. Гребнермен, сол
немесе басқа мәдениетте пайда болатын, суға тасталған тастың толқыны сияқты
таралатын, ... ... ... ... ... ... соларға сәйкес тұжырымдалды.
Мәдени-тарихи мектеп өз әдіснамасында неміс мәдени антропологиясының
бастаушысы В. ... (1833 - 1911) ... ... ... ... ... сәйкессіздігі туралы тезисіне сүйенеді. ... мен ... ... үшін өте ... ... “өмір
философиясы” категориясын В.Дильтей ұсынды. (Неокантшылдықта ... ... ... ретінде көрініс табады, онымен В.Дильтей
мүлдем келіспейді). Мәдениеттанулық білім үшін келесі ... ... ... - ... ... жатады: түсіну шындықты
интуитивтік игеру, ал ...... амал ... [9, ... ... мектебі” (Ле Февр, М. Блок, қазір олардың ізбасары
М. Бродель және т.б.) адамзаттың әлеуметтік-мәдени ... ... ... ... ... пайдаланды. Олардың
жетістігіне макротарихи құрылымдар мен оқиғаларды емес, ал “күнделікті
тарихтарды” - өмір ... ... әлем ... ... ... ... ... ерекше, олар шаруа мәдениетін
емес, ал қалалық тұрғындар ... ... ... ... ... әлеуметтік ғылымдар әдістеріне көбірек сүйеніп келеді.
«Аннал» француздық тарихи мектебі қоғам тарихындағы циклдердің сан алуан
түрлерін ... ... үлес ... ... ... үш ... -
аграрлық, индустриалды және постиндустриалды - ... ... ... ... ... тарихшысы Ю.В. Яковец пікірінше, тарихи цикл идеясы жаңа емес.
Біздің дәуіріміз басталғанға дейінгі рим ... ... 40 ... ... және ... тарихшысы Сыма Цяньнің «тарихи жазбалары» қоғам
тарихын ... ... ... ретінде қарастырды. Үлкен тарихи циклдер
идеясын біздің дәуіріміздің ... ... ... ... ... ғасырдан соң осы идеяны Тунистен шыққан Ибн ... ... ... ... ... ... цикл ... француз тарихшысы Дж.
Вико қарастырды, ал неміс философы әрі тарихшысы ... ... ... ... ... ... ... философиясына деген ойлар» еңбегінде
тарихтың генетикалық бастамасы мен ғарыштық масштабтағы дәуірлер арасындағы
кезеңдік ... ... ... [10, ]. ХІХ ... ... К. ... пен Ф. Энгельс тарихи прогрестің түпкі негізі ... ... ... ... идеясының негізін
қалады. Локальды өркениеттің мәдени-тарихи типі туралы идеяны 1869 жылдың
өзінде-ақ орыс тарихшысы Н.Я. ... ... ... бұл идея ... 1918 жылы ... ... ақыры» атты кітабында жарияланды.
С.А. Вайгачев пікіріне ... ... ... ... ... Н.Я. Данилевскийдің аты О. Шпенглер, А. Тойнби, Ф. ... ... П.А. ... сынды ойшылдардың қатарында. Бірнеше еуропалық
тілге аударылған «Ресей және Еуропа» еңбегінің авторына, батыс ... ... ең ... ... ... ... ... арналып
жазылды. 1964 жылы Н.Я. ... ... ... ... ... қоғамына қосқан үлесі бағаланды, есесіне ғалым
мұрасының тағдыры өз отанында құрметке ие болмады. 1895 ... бері ... осы ... ... мен ... да ... ... бір ретте
қайта басылып шықпады, ал оның аты ұмытылуға ... [11]. ... ... ... ойы, ... ... бірақ еңбектің жазылу
барысында ол ... ... ... ... ... отырады,
сондықтанда кітаптың кейбір тұстарындағы ұлттық нигилизмге тән ойлар В.
Соловьев ойымен ... ... ... Ол ... ... ... үш
әлемдік күш анықтайды, олар: Шығыс, Батыс және славяндық әлем – ... ... ... және айналмалы тарихи формаларды К. Поппер ерекше
маңыздылықпен зерделеді. Бұл пікірді негіздеу үшін, ... ... ... ... тұрған, әуелі «тарих» ұғымы жайында айту қажет.
Осы кезге дейін мен де «тарих» туралы ешқандай түсініктің қажеті жоқ ... ... ... қазір олай істеуге болмайды, өйткені менің түсіндіргім
келетіні, көптеген адамдардың айтып жүрген ... ... ... дәл осының өзі менің оның мағынасы жоқ деген тұжырымымның себептерінің
бірі болып отыр.
Көптеген адамдар «тарих» терминін ... ... жүр? Бұл - ... деп ... ... ... ... кітап туралы айтқандағы «тарих»
термині түсінігі. Адамдар осы тарих ... ... де ... де ... Олар ... ... кітаптарды оқиды, олар «дүние
жүзі тарихы» немесе «адамзат тарихы» атты кітаптардың не ... ... және ... ... көпті анықталған деректер легі ретінде қарауға
дағдыланады, сондай-ақ осы ... ... ... ... сенеді.
Бірақ та біз, деректер саласының шексіз бай екенін көреміз, сондай-ақ
мұнда іріктеу қажет болады. Біздің, ... ... ... ... ... ... ... ішудің әдет-ғұрыптарының тарихын, немесе
тіпті бөртпе сүзектің тарихын жаза алар да ... ... ... ... ... ең ... біреуі де, адамзат тарихы бола алмайтыны анық.
Сондықтан да адамдар адамзат тарихы туралы айтқанда, Египеттің, Вавилонның,
Парсының, Македонның және Рим ... т.б. ...... ... ... тарих туралы айтады. Басқаша айтқанда, олар адамзат
тарихы туралы айтады, бірақ та шындығында олардың ... ... ... ... де ... ... ... тарихы болып табылады [2, 326 б.].
К. Поппер ... ... ... ... жоқ, тек ... әр ... жәйттерімен байланысқан шексіз көптеген тарих бар, және
олардың арасында – саяси үкімет ... Оны ... ... дәрежеге
көтереді, бірақ мен, бұл кез келген байсалды ... ... ... ... деп ... Мұндай ыңғай, ұрлық, тонау тарихын немесе
адамзат тарихын улау сияқты баяндаудан еш артық емес, ... ... ... ... ... ... қылмыс және жаппай өлтіру тарихы сияқты
(оларды болдырмауға ... ... ... ... ... мектепте
оқытады және онда кейбір атақты баскесерлерді оның ... етіп ... ... ... ... ... ... тарихтың болмайтыны рас
па? Әдетте-жоқ. Менің пайымдауымша, ... ... бұл ... ... адамның және әсіресе әрбір христианшылдықтың жауабы осылай болуы
керек. Шынайы ... ... егер ... болатын болса, барлық адамдардың
тарихы болуы керек, ал ол – ... ... ... ... ... ... ... кез келген адамның басқа, адамнан еш артықтығы
жоқ. Әрине, мұндай шынайы тарихтың ... ... ... Біз ... ... бір нәрсені жаратпауымыз керек, сұрыптау
жасауымыз керек. Сөйтіп барып біз ... ... ... және ... – әдетте адамзат тарихы деп жарияланатын, халықаралық қылмыстар
мен жаппай өлтіру тарихына келеміз [2, 326 ... Дж. ... ... – ағылшын философы және тарихшысы. Ол оқшау
өркениеттер концепциясын ... ... ... ... ... ... салыстырғанда, ол жалпыәлемдік тарихи процестің
мәнін теріске шығармайды, бірақ жекелеген оқшау өркениеттердің өмір сүруін
де мойындайды. ... ... ... бұл ... қалыптасуы
мен өмір сүруінің ішкі заңдылықтарын анықтауға ... ... ... ... ... ... ... бірлігі мәдениет емес,
өркениет болып табылады. Ол оны ... ... ... ... ... ... бар қоғамның жағдайы ретінде ... ІІІ ... ... ... өркениеттер технология
саласындағы секірісті ғана білдірмейді, құрамында шығармашылық ... тобы бар ... ... ... ... ... өсуі
оның прогрессивті және қорытушы түрде өзіндік ішкі сара ... ... яғни діни сана мен ... ... ... және күрделі
формаларына өтуді білдіреді. Ғалым “жоғары” ... ... ... зороастризм, иудаизм, буддизм, христиандық және ислам.
Оқшау өркениеттердің типологиясының өлшемінің негізінде ... ... ... ... ”мәңгі адамның” төрт
универсалды белгілері болады: сана және ... ... өз ... білдіруге
деген адами қабілет, қайырымдылық пен ... ... ... ... ... ... ... – бұл әлеуметтік және табиғи
ортаның талабына деген жауап: табиғи- ... орта ... ... “жауап” талап етеді, ал тарихи көршілер тарапынан
төнген қауіп, діни кемсітушілік және т.б. ... ... ... ... ... Тойнби өзінің өткен жетістіктерін көшірумен ғана
айналысып шығармашылық шарасыз күй кешкен шығармашылық ... өз ... ... Бұл қоғамның барлық жағдайына зиянды әсерін
тигізеді. Мұның нәтижесінде өркениет өзінің ішкі бірлігі мен ... ... ... айрылды. Өркениеттің құлдырау фазасы үш кезеңнен тұрады:
өркениеттің тоқырауы, ... ... ... мен ... ... ... мыңжылдықтарға созылуы мүмкін. Мысалы, ... ... ... XVІ ... орын ... ал оның ... б.з. ... сәйкес келеді. Екі мың жыл бойы ол “өмірдің тас ... ... ... өмір ... ... ... де ұзақ өмір ... белгілеу үшін А.Тойнби осы “тас болып қалған” ... ... ... екі мың жылға қатып қалса, ал Қытай мың ... ... ... Бұл өзге ... де ... ... типологиялық тұрғыда ажыратылатын отыз алты өркениет
бар деп ... [12]. Ол ... ... ... іске асқан” және
“іске аспаған” (мысалы, христиандық несториандық, христиандық монофизиттік,
христиандық қиырбатыстық және т.б.) деп ... ... ... іске асқан
өркениеттердің өзі тәуелсіз және сателлиттер деп ... ... ... ... бөлінеді: өзгелермен байланысты емес ... ... ... ... ... ... эгей
және т.б.); өзгелерден туындайтын (сириялық, африкандық, православиелік-
христиандық және т.б.). Өркениеттердің көпшілігі ... ... ... ... ... қосылып кетеді.
А. Тойнби тарихшы ретінде салыстырмалы терең зерттеу жүргізе отырып, өз
бетінше әр қоғамға сипаттама беруге тырысты. Ол ең ... ... ... ... ... ... «Біз бұл қоғамға ... ... аса көп ... ... себебі, әмбебапты
мемлекет, әмбебапты шіркеу және тайпалардың қозғалысы - ... ... қана ... ... ... өйткені, батыс қоғамының тарихи
негізін зерттеу барысында біз ... ... ... христиан қоғамы батыс христиандығымен сәйкес, яғни Эллиндік
қоғаммен «бауыр-туыстық» қатынаста, ал мұнан ... ... бір ... ... ... «отандық-туыстық» қатынаста бола алады. Мұны
дәлелдеу үшін географиялық факторларға ... ... ... [12, 42 б.].
Тарихшы-ғалым өркениеттердің немесе өзі атаған қоғамдардың георгафиялық
орналасуына, тарихи мәліметтерге, археологиялық ... ... ... ... мен ... және жас ... дәлелдеуге
тырысты. Мысалы ислам мен иудаизмнің дамуы туралы А. Тойнби былай дейді:
«православтық христиан ... ... ... дала ... ... ... иудаизм мен ислам тарихи аренаға шығып кетті. ... ... ... Дон ... мекен еткен орта хазарға жайылды, ал
ислам - Орта ... ақ ... ... кең тарады. Мұндай жағдай
Солтүстік-Шығыстағы православтық ... ... ... ... [12,
43 б].
А. Тойнби бойынша «Құдіреттілік ... әзірге адам жалғыз кезде еш мүмкін
емес. Ол өз жанынан шығын мен ... ... да, ... ... ... ... ... басқаларды өзімен бірге жетілдіру жолына табанды
түрде алып келуге міндетті». ... өмір ... өзі ... ... ... ... таңдауын қояды. Бұл серпіліс ... ... «өте ... интеллектуалды одақ және өте тығыз жеке дара
араласу» ... ғана бір ... ... бір ... ... ... ... жарық сәуле» тәрізді құдіретті от бере алады. Бірақ бұл
жол басқалардың қатысуын талап ... ... ... ... ... ... ... қатар, ішкі рухани игілік беруші - қасиетті, ... ... ... әрі ... ... ... әлемдегі қасиеттіліктің пайда
болуы тәріздес. Әлем - шығармашылықты тұлғалар өмір сүріп, ... ... Бұл жәй, ... ... ... Шығармашылықты тұлғаның міндеті
қарапайым адамдардың тобын өздерінің ізін қуушылар қатарына ... ... ... ... оны мақсатқа бағыттау болып табылады, ал
мұндай міндетті тек мимесис немесе еліктеу арқылы ғана ... ... ... - ... ... ... «Бір адам ... еркін импульсті қалай алады? Мұның екі жолы бар. Бір ... ... ... мистицизмде ... Бірінші тәсіл өнегелілікті
дәстүр арқылы таратуды ... ... ... толық идентификацияға
түсе алатын басқа тұлғаны, тіпті рухани ... ... ... ... ... ... ... Платон сөзімен айтсақ, керең құлақ
Орфейдің баға ... ... ... естуге қабілетті болмаса да,
командирдің бұйрығын лезде қағып ... ... ... ... бұл жол оны ... ... да, өз ... артынан соқырларша
ілесе беруі мүмкін. Сонымен қатар, ... ... ... ... мен басқа ережелер кездеседі. Егер мимесис жаттығу түрі болса,
демек ол белгілі бір дәрежеде адамды ... А. ... ... ... ... ... ... тіпті болмаса «шебер
механика» деп айтқан ... бұл ... ... ... ... жалпы
триумфалды идеясын бере алады, әсіресе, адамзаттық еркіндік пен табиғат
аясындағы ойлар триумфі ерекше аталады деп ... ... ... мәнінде қоршаған ортаға деген адамның үстемдігін кеңейтті. Осылайша,
жансыз объектілер өз мақсатына жетуге ұмтылған ... ... ... ... өзі ... бере ... взводттан механикалық дағдылар
жинай бастайды, бұл дегеніңіз адамдардың ... ... ... өзі ... ... ... пайдалануға дайындай
отырып, ойлаптапқыштық қабілет берді. Адам үшін шығармашылықтың шебер
туындысы - ... ... ... ... Онда өзі ... екі ...
жүрек пен өкпе бар, машиналардың жетілгендігі ... олар ... ... ... ... ... ... сезім мен ойлау,
шығармашылықты қайталанбас жұмыс қозғалысын орындау үшін бұлшық ет ... ... ... Табиғат органикалық өмірдің эволюция жолымен
барынша өте жұқа ... ... ... Ол алға ... ... де ... ... қимылдады [12]. Табиғат өте көп қайталанатын
жаттығулар қосқан, басқаша айтқанда, ол автоматизмге ... ... ... ... ... ... ағза өз ... шығармашылыққа бейім азшылық
пен керісінше көпшілікті ұстайды. Өсіп келе ... ағза да, өсіп ... ... тәрізді көпшілік жетекшілік етіп отырған азшылықтың нұсқауымен
жүріп-тұрады және соларға еліктейді.
А.Тойнби тұжырымдаған келелі ойды түйіндер болсақ, адам ... де өте ... Адам ... ... ... және ... аса ыждахаттылықпен қиыстырылған. Адамның әрбір дене мүшесі
өздігімен керемет, олар өз қызметтерін еш ... ... ... А. ... ... мүшелердің автоматты қызметі мәселесі өте дұрыс,
демек адам ... ... ... ... ... ... ... сезім мүшелерінің болуы тіпті ғажап. Бұл мүшелер ... ... Олай ... ... ... ... ... алысқа кетпесе керек. Олар әуел ... ... ... ... ... алға ұмтылуға, өздерінің табиғатынан
берілген жаратылыстық қасиетіне, яғни басқа дүниелерді ... ... ... жаратуға бейімделген. Осы жаратылу ... ... ... ... ... даму ... ... жетіп отыр. Адам жаңа нәрселерді жаратудан еш жалыққан емес,
себебі бұл дәстүрдің ... оның ... ... қасиеті. Ал
жаңашылдық - ол тарихтың өзегі, мәдениеттің мұрасы.
Неміс философ-экзистенциалисі, ... ... мен ... ... адамзаттық мәдениет пен тарих идеясына көңілін бұрады. Ол ... ... ... сын ... және ... альтернативті, мәдени типология ілімін қалыптастырады. Ясперс
ұжымдық жанның қайталанбас шпенглерлік ілімі тек ... ... ...... ... ... тек өнердегі стильді ғана
түсіндіре алады деп есептеді. Оның үстіне Ясперстің пікірінше, Шпенглер
тірі жүйелердің ... ... тым ... ... және ... пен ... ... жіктемесіне фаталистік сипат берді.
К.Ясперс Шығыс пен Батыстың ... және ... ... ... ... ... ... ал олардың ортақ рухани тамырлары
коммуникация тәсілдерін, жанжалдарды шешу мен бірегей мәдени кемелділік
қалыптастыру әдістерін ... ... ... ... ... ... әмбебапты даму мүмкіндігі, К.Ясперс бойынша, әлі жүзеге ... ... мен ... ... ... ... ... белдеуліктен
кейінгі империялық уақыт дәуіріне енді, сонда Батыста, Үндіде, Қытайда
және т.б., өркениеттердің шектелген ... ... ... ... ... ... ... мәдениеттердің бірегейленуі мен ... ... ... бұл ... ХХ ғ., ... ... жойылу қаупінің алдына жеткізеді. Қалай адамзатты құтқару
керек және ол ... ма? Осы ... ... ... ... ... ... оның бастапқылығына қайту керек, келе жатқан
ұлы мәдениеттер екінші ... ... үшін ... ... ... ... негіздерді орнықтыруы қажет [13, 53 б.].
Сонымен бірге, К.Ясперс, онда ... пен ... ... негіз ретінде тек экономикалық факторлар мойындалатын,
мәдениеттің ... ... ... ... ілімін де дұрыс емес
деп есептеді. К.Ясперс сенімі бойынша, тарих пен ... ... ... ... ... ... ... ие болады. Марксизммен
пікірталаста ол ... ... ... рөлін, ал Шпенглермен
пікірталаста – халықтардың мәдени бірлігін жақтайды. Дүниежүзілік тарих
пен ... ... ... ... отырып, К.Ясперс шектелген
өркениеттер ... ... ... тіпті келіседі. Сонда да, ол
мәдениет тарихы тура бағыттық сипатқа және мағыналық аяқталуға ие ... ... ол ... пен ... жалпы бейнесі сияқты, адамдық
тіршіліктің “бастаулары” және ... ... ... ... ... келе, К.Ясперс дүниежүзілік тарих пен ... ... ... ... уақыты, К.Ясперс бойынша - бұл
өзінше тарих “орталығы”. Оған дейін адамзат қоғамының мәдениетті ... ... ... ... ... ... адамзаттың әмбебапты,
бірегей мәдени-тарихи дамуының мүмкіндігі ашылды.
Осыған сай ... ... ... ... келе, К.Ясперс тарихтың
төрт гетерогенді кезеңдеріне сәйкес келетін, төрт ... ... ... ... ... ... дейінгі алғашқы қауымдық кезең – мәдениеттің прототарихи
типі;
ІІ) ежелгінің “ұлы мәдениеттері” дәуірі;
ІІІ) ... ... ... ... дәуірі - өзіндік белдеулік
уақыт және шектелген тарихты бірегей дүниежүзілік мәдени-тарихи ... ... ... ... ... ... белдеуліктен кейінгі, ғылым мен техниканың дамуына негізделген
және адамзат пен оның ... ... ... ... жартылай қайтарылған, “империялық дәуір”. ... ... төрт рет ... жаңа ... ... шыққандай болады [13, с.
54].
Тарихқа дейінгі дәуірді құрастыратын прототарихи ... ... ... ... 5000 ж. ... және ... болмысының
негізгі қасиеттерінің” қалыптасуын, “адамның түр ... оның ... және ... [13, с. 53]. ... болуын және оның
мәндік ... ... ... ең ... ... ... ... адамға айналуын көрсетеді. Бұл дәуірдің өзіндік ... ... ... “от пен еңбек құралдарын пайдалану”, тілдің ... ... мен ... ... ... ... ішінде, өзін
шектеу формаларында (мысалы – табу) қалыптасуы, бірлесе өмір ... ... ... ... ... 56 б.), ... типтегі
қауымдастықтардың, мифология, сана, ... ... мен ... ... қалыптасуы. Міне осы әлеуметтік-мәдени қабылдаулар
мәдени-тарихи дамудың да бастамасы, оның бірінші ... ... ... табылады.
К.Ясперс бөліп көрсететін мәдениеттің екінші ... типі – ... ұлы ... ... Олар бір мезгілде барлық үш ... ... ... ... Қытайда, Үндіде және Батыста
(оған ... тек ... ... ... ... ... Таяу
Шығысты да жатқызды) пайда болды. ... – бұл ... ... ... ... 4000 ж. ... - Шумермен байланысты,
арийлікке дейінгі мәдениет, шамамен б.з.д. 3000 ж және ... ... ... 2000 ж. пайда болды Осы типтегі мәдениеттердің
негізгі типологиялық белгілеріне ... ... ... ... ... арнаулы – техникалық жаңашылдық қалыптасуы, ... ... ұлы ... ... ... ... ... мәдени процесте,
аса маңызды құбылыс бола тұра, “ежелгінің ұлы ... ... ... ... ... ... ал шектілік және
автономиямен сипатталады. Батыс, Үнді, ... ... өмір ... ... ... ... қойды. Ежелгі ұлы мәдениеттер дәуірі
Шығыс пен Батыс мәдениеттерінің шығуы және ... ... ... ж) ... олардың негізінде мәдениеттердің рухани бастауларында
жатқан ... ... алға ... ... де ... ... ... пен параллельділікті байқауға болады; өздерінің
ұлттарына қарамай, өздерінің қойнауларында, өздерінің ... ... ... ... ... ... кеткен, болашақ белдеулік уақыт
мәдениетін ... ... бұл ұлы ... шарасыз жойылды.
К.Ясперс бөліп көрсететін, үшінші мәдениеттің ... типі – ... ... ... ... белдеулік уақытта бірінші, бірақ
тарихи-мәдени процесте соңғы емес). Хронологиялық ... бұл ... 800-200 жж. ... Бұл ... барлық мәдениеттер үшін
типологиялық сипатты (әрбір мәдениет үшін ортақ және ... тип ... ... ... өзіндік санасының қалыптасуы табылады, сонда, қалай
К.Ясперс жазғандай, адам болмысты ... ... және ... ... мен ... ... және азаттық алу мен құтқарылу
туралы ойлай ... Бұл ... ол ... алдында жоғары мақсаттарды
(еске алыңыз: тарих - бұл оның бастаулары мен ... ... ... өзіндік сана қойнауларында тани бастайды. ... бұл ... ... іске аса ... адамзаттың ортақ
рухани негіздері қалыптаса бастайды. Батыста, Грекия мен ... ... ... ... ... ... ... және т.б.; Шығыста,
Қытайда – Конфуций, Лао-цзы, Үндіде – Будда, Таяу Шығыста – ... ... ... ... және т.б. – ... бәрі ... бір ... идеямен жігерленеді: болмысты тұтас және жеке
адамды тану. Белдеулік уақыт дәуіріндегі ... ... ... ... ... адам өмірінің рухани негіздерін құрастыратын, ... ... ... бұл ... ... біз ... қолданып
жатқан, категориялық-логикалық ойлау элементтері, дүниежүзілік ... ... ... ... әмбебаптылыққа, жалпыламалыққа өту
басталды. Атап айтқанда, әмбебаптылық рефлексиясы ... ... ... ... жатыр.
К. Ясперс өз ойын былай жеткізеді: өткен дәуір адамзаттың ... ... ... ... сауалға емес, бүгінгі дамуға өткеннің берген
мүмкіндігі қандай деген сауалға жауап беру керек. ... ... ... ... адам ... ... ... алып келеді… Жалпы, тарих
бар, тарихтың ... ... ... ... қаланады…, демек,
аталмыш фактілер баршамызды төмендегідей сауалдарға итермелейді: Тарих
қайдан ... ... ... нені ... ... ең ... ... тегі мен даму жолы бір болып табылады деген қорытындыға келеді [13, ... ... ... үшін ... орын алып ... ... ... болып сақталады. Ал, тарихы жоқ халық болмайды. Халықты тарихынан
айырсаң бір ғасырдан кейін олар тобырға ... енді бір ... ... отар сияқты басқаруға болады… Олай болса өткенімізге, яғни, түп-
төркінімізге ... ... ... ... ... ... ... мәдениетіміздің тарихи-тамырыларын қайта қазып,
өткенімізді еске түсіру біздер үшін артық болмас деп ... ... ... қоғамдық тарихи процесс. Себебі, "адамның адам
екенін ... ... ... ... бір ... ... қарым-қатынасынан
байқаймыз. Адам – адамдардың бір-бірімен өзара ... ... ... ал, қоғам дегеніміз – қоғамдық қатынастарды
жүйелендіретін адамдар бірлестігі, тұтастығы". Демек, ... ... ... ... жеке ... тарихы". Адамзат атаулы ... ... ... ... ... ... болып қала бермек.
Тарихта және кез-келген қоғамдық ... екі ... ... ... басты орын алып келді. Әрбір қоғам осы әлеуметтілік пен ... ... ... ... болып табылады. Осы екі өлшемнің
өзгешелігі мен ... ... ... ... пен өркениет
арасындағы айырмашылықты көрсететін негіз. ... ... ... қалыптасуымен абсолюттік қозғалыс тенденцияларын байланыстырса,
өркениет – ... ... ... ... ... Жалпы алғанда, бұл өлшемдерді мәдени-әлеуметтік және өркениетті-
социумдық деп айта аламыз, осылай айтуымыз ... те ... ... ... ... болуы мүмкін өркениеттер қақтығысы мен
өзара ... ... ... ... отыр. Осы орайда белгілі
американдық ғалым С. Хантингтонның алға тартқан ... ... ... ... ... ... отыр. Ғалым өркениеттердің
әлемдік картасында сегіз: батыстық, православиялық, исламдық, ... ... ... ... ... атап өтеді. С.
Хантингтонның пайымдауынша ... ... ... ... санын
(Қытай) немесе аз ғана арал адамдарын топтастырып, (кариб бассейніндегі
ағылшын ... арал ... ... ... мемлекеттерді (Батыс
Европа, Латын Америка, т.б.) немесе бір ғана мемлекетті ... ... ... өз ... ... ...... және солтүстік
американдық, ал, исламдық өркениет болса – ... ... және ... ... деп ... атап өтеді. Ол өзінің "Өркениеттер ... ... ... атты ... ... ... төнген дау-
жанжалдардың басты көзі де, негізгі себепкері де ... ... ... отырған сегіз өркениеттің өзара тығыз қарым-қатынастарының негізінде
қалыптасады деген ойға келеді. С. Хантингтонның пікірінше, ең ... ... ... осы ... ... ... ... бойында етек
алады, ал, өркениеттер қақтығысы әлемдік саясаттың ... ... ... және ... басты себептері төмендегідей:
• Өркениеттер арасындағы айырмашылықтардың арнасы кең, ол ... ... ... салт-дәстүрлер мен дін саласында айқын байқалады және бұл
өзгешеліктер бірден жойылып кетпейді. Ғасырлар бойы ... ... ... ... ... қарама-қайшылыққа немесе
қайшылықтар міндетті түрде күш жұмсауға алып ... ... ... ... және ... ... тән қомақты қайшылықтар осы
өркениеттер арасында туындаған.
• Дүниенің ... ... ... ... Түрлі өркениеттер
өкілдерінің арасында қарым-қатынастардың арнасы барған ... ... Өз ... бұл ... ... сана-сезімді
күшейтіп, өркениеттер мен қауымдастықтардың арасында өзгешеліктерді
мойындаушылық ... ... ... ... ... ... ... рөлі барған сайын күшейе түседі.
• Өркениеттік сана-сезім "мәдени тамырларға қайта оралу" ... жаңа ... ... Мәдени ерекшеліктер мен айырмашылықтар тұрақты болғандықтан, оларды ... және ... ... шешуге қарағанда әлдеқайда күрделі
болып келеді.
Демек, осы айтылған ойды ... ... ... қақтығысы екі
деңгейде өтеді: ...... ... діни ... ... ... үстемдік ету, жерге таласу сияқты қақтығыстар ... ...... ... ... және экономикалық салаға
байланысты туындаған бәсекелестік қақтығыстар. С. Хантингтонның пікірінше,
тарихи дамудың ең ... ...... және ол ... ... ... бірлестіктердің ең жоғары сапалы түрі. Ол ойының
соңында мынадай тұжырымға келеді: "Егер үшінші ... ... ... бұл қақтығыстар өркениеттер арасында өтеді. Болашақта тіпті біртұтас
өркениетте болмақ емес" [14, 15 б.]. Иә, дамыған өркениетті ел ... ... ... ... деп жан-тәнімізбен ұмтылудамыз, бірақ осы
бізді неге апарады, сол мәселені ойластырып көрсек қандай болжамға келеміз?
Қорыта айтқанда, ... ... ... ... элементі ретінде
қарастырып отырған жалғыз С. Хантингтон емес, аталмыш теориямен айналысқан
өркениет ... ... ... ... С. ... ... ... саласынан күтсе, американдық социолог
Ф. Фукуяма бұл ... ... ... ретінде жүйелейді. Тарих тек
"алтын миллиард" өмірдің деңгейіне жетпеген ... ғана өз ... ... ... ... ... Ф. Фукуяма былай
түсіндіреді: ... ... ... ... мәселелер, экологияға
қамқорлық және тұтынушылардың әртүрлі сұраныстарын қанағаттандыру". Бірақ,
қоршаған ортаны қорғау мен ... ... ... ... ... ... келеді ме?! Жоқ! "Тұтынушы мәдениеттің" "алтын
миллиардына" ... өзі ... ... ... табиғи ортаға
антропогендік күш түсіреді, ал ол ... ... ... ... ... ... барлық адам өміріне тигізетін жағымсыз салдарларға әкеліп
соғады. Өркениеттік тұрақтылық, Ф. ... ... – бұл ... ... үшін ... ... қазірде куә болып отырғанымыз, жәй ғана ... соңы ... ... да бір ... ... тарихтың кезеңі емес,
бірақ тарихтың ... ... яғни ... ... ... және ... ... соңғы түрі. Ф. Фукуяма тіршілік ететін тек
бір ғана мәдени қоғамдастық ... ... Оның ... ... ... өзі инстутционалды және адамгершілікті бедел де ... ... ол ... ... ... оның ... бойынша, қалған
халықаралық жүйенің қатысушылары жақтайды ма жоқ па, ... ... Ол ... ... ... ... ... жоспары ретінде қарастырды.
Ғалым ойына жүгінсек, басқа үлттарда ... ... даму ... үлгі ... басқа таңдау қалмайды [15, 16-18 бб.]. Басқаша
айтқанда Ф. ... ... ... ... ... ... ... емес қоғамның әлемдік тәртіптегі жаңа нәрселерді жасаудағы ролін
шектеуге қызмет етеді. Батыстық ... ... ... ... ... ... Ф. ... үлесі "ауысу
реакциясындағы қорқыныш" секілді бір ... ... ... Аталмыш идеяны батыс ғалымы "Тарихтың ақыры осы ма?" атты
еңбегінде жан-жақты негіздеген. Бұл ... ... ... ... ... ... ... саяды. Ғалымның ұсынған
үлгісі бойынша тарихи шегіне жетіп дамыған жаңа ... ... ... ... ... де, мұндай қоғамда барлық мәселелер алдын-ала
шешіліп ... ... ... ... ... толық
қанағаттандыратын біртұтас механизм қалыптасады. Алайда, өркениеттің арнайы
негізін қалаушы зерттеушілер және оның ... ... ізін ... ... жеке ... ... ... толысқан және өшу
тәрізді циклды процесс ... ... жүр. ... және ... ... ... ... тірі және жойылып кеткен өркениеттердің /6-20
аралығында/ санын анықтайды да, соның негізінде өз аргументтерін ұсынады.
Қазір ... ... ... өркениеттерді және олардың ... ... мен даму ... ... ... ... ... отыр.
Бүгінгі күннің тарих философиясында К. Поппердің рөлі ерекше. Ойшыл
бірінші ... ... ... ... әйгілі. Тарихта
тоталитаристік әдіснама «тарихилылық» деп ... ... ... ... К. ... ... – әрі ... әрі саяси, әрі
моральдық философия, сондай-ақ біздің өркениетіміз басталған ... ... ... ... ... болатын. Сондықтан да, қоғамның, саясат пен
моральдың іргелі мәселелерін талқылап алмай тұрып оның тарихына түсініктеме
беру өте қиынға соғады, оның ... ... ... ... ... ... элемент (оны қатыстыруға бол ма жоқ па, соған қарамастан) бар
болады [2]. Тарихилылық, К. ... ... ... ... мен
теорияның арақатынасын бұрмалайды. «Тіпті, ғылымның өзі жәй ғана «жаппай
деректер» болып табылмайды. Ол, ... ... да, ... ... ... және сондықтан да, ... ... ... ... ... ... ... көзқарасы ғылыми
теориямен негізделеді. Шексіз көп деректерден және олардың аспектілерінен
тек зерттеушіге қызықтысы ғана ... ... ... олар оған ... таныс, қандайда бір ғылыми теориямен байланысты болады [2].
Конвенционалистер философиясы мектебінің өкілдері ... ... ... да ... ... ... қорытынды жасады, себебі, өз
деректік тәжірибемізден, тек оған өз теориямыз ... ... ғана ала ... Бұл, ... дұрыс тұжырым емес, - дейді К.
Поппер. «Сонымен бірге, біз, бұрыннан құрастырылған қандай да бір ... бар ... ғана ... ... та, ... сол ... түрін дәлелдейтін немесе қайталайтын, деректерді таңдайтынымыз
дұрыс ... ... ... ... жоққа шығара алатын деректерді табудан
тұрады. Біздің теорияларды ... деп ...... ... ... ... жасау. Сонымен, деректер
теорияның тұрғысынан таңдалатынына, сондай-ақ, теориялар ... ... ... ... деректердің теорияларды ... олар ... да сол ... ... ... жәй ... одан да ... маңызды болып табылады» [2].
Поппер бойынша, тарихта да, ... да біз ... бір ... қабылдаудан аулақ бола алмаймыз, ал біздің осылай ... деп ... ... ... алдауымызға және заттарға
сыни көзқарастарды ... ... ... Әрине бұл, біз өзіміздің
қалауымыз бойынша, кез келген нәрсені жалғандыққа шығара ... ... ... ... ... қарауды білдірмейді. Деректерді тарихи
баяндаудың әрбірі, олардың ... ... ... ... ... ... қаншалықты қиынға соғатынына қарамастан, не ... ... ... ... ... ... немесе әмбебаптық заңдары, сол
ғылымға төмендегідей мағынада біртұтастық береді, ол әрбір ... ... ... ... ... оның ... ... зерттеулерінің, логикалық құрылымының және білімді қалыптасыру
әдістерінің түйінін анықтайды. Тарихта ... ... ... ... біз ... ... ... таптуарынды әмбебап заңдар
ғана бар. Бұл заңдар ешқандай іс ... ... ... және ... ешқандай да тәртіп енгізуге қабілетсіз. Осыны ... ... ... ... ... «Егер біз Польшаның 1772 жылы ... ... ... ... мен ... ... ... төтеп
бере алмағанын көрсете түсіндірсек, онда мынадай қандай да бір таптаурын
әмбебаптық ... ... ... ... ... «Егер бірдей қаруланған
және полк басшылары да ... екі ... ... ... күші ... басымдау болса, онда екіншісі оны ешқашанда жеңбейді» [2]. ... ... ... ... заңы деп ... ... ... ол
әлеуметтануды зерттеушілер алдына байыпты мәселелер қоюға немесе олардың
қызығушылық танытуына жарамайтындай тым таптауырынды болып ... ... ... ... оның ... мен ... Рубиконнан
өтіп кету шешімін түсіндірсек, онда тіпті психологтарда да қызығушылық
таныта ... ... ... ... ... қолданар
едік [2].
Сонымен, тарихи түсіндірмеде қолданылатын әмбебап заңдар, ешқандай да
селективті немесе біркелкілеуші ұстанымдардан, ... ... ... ... көруге болады. Бірақ та егер тарихты тіпті де
қарастырмай-ақ, мысалы, саяси үкімет, ... ... ... ... математика тарихымен шектеп қойса, онда дүние жүзілік
тарихына кейбір көзқарастарды, осы ... өте тар ... ... ... ... әдетте, біздің мүддемізді көрсететін, қосымша сұрыптау
ұстанымы мен қосымша көзқарас қажет болады. ... ... ... дәрежеде әмбебаптық заңдармен ұқсас, бұрын өзіміз қабылдаған
идеяларда бар. Ондайлар, ... «ұлы ... ... ... ... немесе экономикалық жағдайлар және т.б. тарих үшін ... бар ... ... бола ... көптеген «тарихи теориялардың» өздерінің сипаттары жағынан ғылыми
теориядан біраз ерекшеленетінін түсіну керек, ... ... ... ... ... оның ... ... геологияны қосқанда) біздің
иелігіміздегі деректер, әдетте, қатал шектелген. Айтылғандардан, әрине,
барлық түсіндірмелеулер тең деп ... ... ... ... уақытта
дерекке сәйкес келмейтін, түсіндірмелеулер табылады. Екіншіден, тарихи
мәліметтің көмегімен ... ... ... ... ... не ... ... қосымша гипотезалар талап ететін түсіндірмелеулер
де бар. Одан басқа, аясында бір ... ... ... ... ... де болады, оның үстіне, бұл деректер ... ... әрі олар ... ... ... ... ... салдарынан, тіпті, тарихи түсіндірмелеулер саласының өзінде біраз
өрлеу болуы ... ... ... ... не ... әмбебап «көзқарастармен»
және нақты немесе жеке тарихи гипотезалармен қатар, көбіне, әмбебаптық
заңдардың емес, ... ... ... ... ... әртүрлі
типтегі гипотезалар немесе аралық жорамалдар жиі қабылданатынын атап ... ... ... ... ... ... сол ... де,
ғылыми теориямен салыстыруға да ... ... ... ... деп ... ... ... немесе арнайыланған
түсіндірмелеу» деп атауға ... ... ... өте ... да ... ... нақты түсіндірмелеуді» қолдайтын деректік
куәліктер, қандай да бір әмбебаптық «көзқарастарды» қолдайтын куәландырулар
тәрізді, көбіне көп дәл ... ... ... бола ... Шындығында,
біздің өзіміздің мүддемізден шыға отырып, біз, ... ... ... келісілетін, белгілі бір оқиға туралы тек сол
ақпаратты қолданамыз. Бұл жағдайда деректерді түсіндірмелеудің бәрі – ... ... ... ... ... дәлірегі де – осы деректерді
алғашқы сұрыптағанда қолданған, түсіндірмелеуге сәйкес келу ... ... ... болады. Бірақ, егер деректі материалға, біздің
мүддемізден шыға отырып, біз ... ... ... ... онда біз ... ... ... гипотеза
түсіндірмелеуімен кейбір ұқсастықтарға ие болады. Сондықтан біз, түптеп
келгенде, ... ... ... ... ... ... жеңіл
қолданылады және біз білетіннің бәрін түсіндіре алуы, оның пайдасына, ... ... ... ... ... тек оған ... ... табуға
мүмкіндік болғанда ғана тексеруге болады ғой. Бұл ... ... ... ... ... ... әлеуметтік
талдаушылар және тарихи талдаушылар, барлық уақытта көзден таса етіп алады.
Оларды ... ... қай ... барлық жерде қолдануға болатын
жеңілдіктері қызықтырады.
Бірақ тарихты өрлеу ретінде ... ... ... ... үдеріс ретінде түсіндірмелейтіннің «көзқарасымен»
сыйыспайтындығы міндетті емес. Сондықтан біз ... ... ... ... күрес туралы әңгімеден тұратын) өрлеу тарихын, сондай-
ақ адамзаттың кері кету және қаналу (мысалы, ақ ... ... ... ... ... ... ... болады) тарихын жаза алар едік.
Бұл екі тарих біріне бірі қарама-қарсы емес, ... бір ... ... ... ... екі ... сияқты, қайта бірін-бірі толықтырады
Айтылған пікірлер өте маңызды. Әрбір ұрпақтың өз ... ... ... жеке ... және ... ... өз ... бар,
және сондықтан да әрбір ұрпақ тарихты өзінше қабылдауға, келер ұрпақтың
көзқарасын толықтыратын, ... ... ... хақы бар ... Ең ... тарихты біз өз мүддемізді қанағаттандыру үшін, ... ... ... мәселелерімізді түсіну үшін оқимыз. Бірақ,
біз, егер ғылыми обьективтіліктің жеміссіз идеяларының ... ... ... өз көзқарасымызбен көруді шешпесек, осы екі мақсатқа да
жете алмаймыз. Егер біз сол не ... ... ... ... ... және оны ... сыни түрде жасасақ, онда
біздің тарихи оқиғаларды түсіндірмелеуіміз, ештеме де ... ... ... ... ... ... ... мүмкіндік
беретіндей, обьективті деңгейге жеткеніне аңғалдықпен сенген, ... жол ... деп ... ... ... да мен, осы ... тіпті өте субьективті сияқты пікірлер де, олар тарихи әдіспен
келісілетіндіктен ғана толық ақталған деп ... ... ... ... жете ... және ... ... немесе тарихи
деректерді ұғынудағы шамасы жеткенше, ... және ... ... қашудан тұрады. Кез келген басқа жағдайдағы түсіндірмелеу
өзі үшін айтуы керек, және оның ... оның ... ... ... ... ... ... негізінде осы күннің
мәселелерін түсіндіру мүмкіндігі болып табылады.
Сонымен, «ол шынында, сол түрінде болған, өткен» тарихтың болуы ... тек ... ... ... ... және олардың біреуі де ақырғы
болып табылмайды. Әрбір ұрпақ тарихты өзінше түсіндірмелеуге құқы бар, ... құқы ғана ... ... ... аса ... ... үшін,
қандай да бір мағынада оны жасауға міндетті. Біздің білгіміз ... ... ... қандай байланысы бар, және біздің
таңдауымыз бен біздің сезімімізге ... ... ... ... ... жол табу. Дәл осы ... егер оны ... ... ... ... тарихи түсіндірмелеуді туғызады.
Соның ... ... ... сұрақты ауыстырады: «Біз қандай жолмен
келеміз? Бізге тарих арнаған, ... рөл ... ... тарихшының тарихты өзінше түсіндірмелеу құқығын қабылдауыма
бола ма? Мен қазір ғана кез келгеннің бұған құқы барын ... емес ... бұл ... ... түсіндірмелеуі ерекше түрдегі түсіндірмелеу
болып табылады деп жауап бергім келеді. Мен, сол ... ... және оның біз ... ... ... ... болады дегенмін. Біз оны өзіміздің өткенімізге бағыттаймыз және
қазіргіні оның ... ... ... көре ... ... ... тарихшының түсіндірмелеуін, біздің өзімізге бағытталған
прожектормен салыстыруға болады. Бұл прожектордың жарығы кедергі ... ... ... ... – біздің айналамызда болып жатқандарды ... ... және ... ... берекесін кетіреді. Бұл
астарды былай түсіндіремін. Тарихшы, біздің ... ... ... және реттейтінімізді жете түсінбейді, ал «тарихтың өзі»
соның өзіне тән заңға сәйкес, бізді қалыптастырады, ... ... ... және ... ... ... анықтайды дегенге
сенеді. Бізге өмірде кездесіп қалатын, практикалық мәселелерді шешуге
біздің ... ... ... ... ... жете
ұғынудың орнына, ... ... ... ... ... ... сырттай қарай отырып, адамзат тағдырының мәнін,
құпиясын ашуға болатынына сәйкес терең түйсіктің ... ... ... ... ... ... ... жолды көрсетуден де,
және тарихқа (оны Дж. ... ... ... тарих мағынасы
құпиясына кілт табудан да өте алыс жатыр.
К. ... ... ... сұрақ: тарихтың қандай да ... бар ма? Ол бұл ... ... ... ... ... терең
тоқталмайды, өйткені көптеген адамдар, «тарих мағынасы» туралы немесе
«өмірдің мағынасы мен ... ... ... оның не ... өте ... оны өзінен-өзі белгілі нәрсе деп есептейді. «Мағынаның»
осындай түсінігін есепке ала отырып, ол ... ... ... ... ... ... болмайды» [2].
«Неліктен әртүрлі көптеген тарихтардың ішінен, айталық, дін ... ... ... ... билік тарихы таңдалады? Оған әртүрлі ... ... ... поэзия тек азғана адамдарға ғана, ал ... ... ... ... ... ... Басқа бір себеп, адамдар билікті
пір тұтуға бейім болады деп тұжырымдайды. ... жоқ, ... ... ... ... ... табынушылықтағы ең жаман түрі, қанаушы мен құлдық
уақытынан қалған сарқыншақтары. Билікті ... ... жек ...... ... Біз ... ... «жетекші әртістері»,
кейіпкерлері боламыз, аз ғана қауіп-қатерде үлкен мадақтау аламыз. Бұл сол
кезеңдегі күмәнді мораль, ол ... ... ... ... ... ... және ол кезде, жәй адамдар ешкімге де керек ... ... ... ... және ... зиялылар, тарих оқулығына кіруге
мүмкіндік алды. Бірақ та ... ... ... және тең ... үшін ... ... жоқ. Тарихи даңқ, әдетте, қисынсыз болады,
және оған тек ... ... ғана қолы ... ... сансыз адамдар
олар – тұрарлық және тіпті аса тұрарлық болса да әрқашан ұмытылып ... [2] ... ... жоқ дегенде, Поппер, әрине, тарихи билікті шектен тыс
жек көруіміз керек немесе біз оны ... әзіл ... ... ... ... Өзіміздің қазіргі кездері шешуге тырысып жүрген ... ... ... ала ... ... ... ... Біз
саяси биліктің тарихын, ашық қоғам үшін, парасатты билік үшін, әділеттілік
үшін, бостандық, ... және ... ... ... үшін ... тұрғысынан түсіндірмелей аламыз. К. Поппер мынадай ... ... ... ... да, біз оған ... ... ... және тарихтың өз мағынасы болмаса да, біз оған мағына бере ... та, ... та ... не істеу керек екенімізді шешіп бере
алмайды. Мемлекеттік тәрізді адамзат ... ... ... бірақ біз, олардың одан да гөрі рационалдылығын көтеру үшін
күресеміз деп шеше аламыз. Біздің өзімізде және ... ... ... ... рационалдылықтан гөрі сезімшілдік басым, бірақ, біз аздап
болса да рационалдылау болуға ... ... және ... ... ... ... ғана емес, рационалды коммуникация құралы ретінде
пайдалануды үйрене аламыз. ... ... ... мақсаты да, мәні де
жоқ, бірақ оған екеуін де беру біздің қолымызда. Соған сәйкес, біз тарихты
осындай ... ... ... ... ... ... ... мағынасы» туралы да осыны айтуға болады. Өз ... ... ... неге ұмтылу керек екендігін шешуге, біздің күшіміз жетеді
[2].
К. Поппер бойынша, ... ... ... ғана ... ол, сондай-ақ, ар адам өмірінде маңызды рөл атқарады деп үйрететін
кез келген ... де ... ... деп ... ... дін біздің өз
әрекетіміз үшін және оның тарихтың барысына ... үшін ... ... ... беру керек деген тұрғыдағы тарихқа
рационалдылық көзқараспен ... тиіс қой. Адам ... өмір ... өмір ... әрекет жасау біздің қолымыздан келмейді. Бірақ біз
көпті қажет етпейміз және бізге көп беру ... емес те. ... ... ... Эльвин Тоффлер тарихи ... ... ... сипаттайды. Ғалымның пікіріне сүйенетін ... ... ... бастау алады. Осыдан барып біртіндеп индустриалды
өркениет пайда болады. Ал, ... әлем ... ... ... ... ... ... Демек, Э. Тоффлер ғылым мен техниканың дамуын өз
терминологиясы бойынша – ... деп ... ... толқынның өмір сүру
мерзімі болады, бір ... ұзақ өмір ... ... бір ... ... ... ... Оның барлығына сол қоғамда өмір сүріп ... ... ... ХХ ... орта ... ... толқын өз күшінен айырылып,
жер бетіне индустриалды өркениет орнайды. Бірақта бұл ... ... ... ... Оның орнына үшінші толқын өзіндік құндылықтарымен әлемді
баурай бастады. Э. Тоффлер "Үшінші толқын" деген еңбегінде: "Жаңа ... ... ... ... ... яғни ... сүю және құрметтеу,
сондай ақ жұмыс істеудің өзгеше тәсілін жаңа ... ... ... ... айтқанда, өзгертілген сананы дүниеге алып келді. Сол
жаңа өркениеттің қалдықтары әлі күнге дейін біздің ... ... ... келе жатыр. Тіпті миллиондаған адамдар өз өмірлерін ертеңгі күннің
ығына орай ... Ал, ... ... үрей ... енді ... тобы ... жоқ ... сенімсіздікпен қарайды. Олар өздерін
дүниеге алып келген әлемді ... ... ... қайта
жандандырғылары келеді. Адамзат атаулының көнеден бүгінгісіне дейін көз
жүгіртсек екі үлкен ... ... ... кешірді, және олардың
әрқайсысы көбінесе ерте мәдениеттерді немесе өркениеттерді жойып, ерте ... ... үшін қол ... мүмкін емес болып табылатын өмір ырғағымен
аралыстырып отырды. Демек, ... ... ......... ... үшін ... жылдарды қажет етсе,
өнеркәсіптік өркениет деңгейінің ... ... ... ...... бар жоғы 300 жылдай уақытты ғана алды. Ал, бүгінгі заманның жаршысы
үшінші толқынның жедел дамығандығы сонша, ол ... ... ... Жер ... өмір сүретін әрбір адам үшінші толқынның ықпалын айқын
сезіне алатын болады, өйткені ол соны жаңалықтарға толы мүлде жаңа ... Жаңа ... іс ... ... жаңа кодексін өмірге
келтіреді, ал оның өзіндік бағыт-бағдары мен өзіндік дүниетанымы бар. Уақыт
пен кеңістікке байланысты ... ... ... бұл ... басқару принциптері де өзгеше болып келеді" – ... ... [16, 31-34 бб.]. ... үшінші толқынның үлесіне жаңа технологияны
игеру, асқан ... ... жаңа ... ... сияқты өркениеттік
құбылыстар тимек. Демек, әрбір ... ... тән ... ... ... ... отырған батыс өркениетшілерінің
негізгі ойлары бір арнаға тоғысады, ... ... ... ... ... ... ... өркениет зерттеушілердің тізбегіне исламдық
өркениет, соның ішінде түрік өркениеті деген атаумен енген.
1.2 Көшпелі мәдениетті ... ... ... ... ... ... ... көшпелі мәдениеттегі
өркениеттілік деңгейі туралы кемсітушілік көзқарастардың бар ... ... тура ... ... ... ... ... тек
батыстық типін мойындайтын еуропоцентристік тұғырнамалардан бастап, көшпелі
қауымнан тек қиратушылық пен ... ... ... ... айтып өтуге болады. Еуроазиялық даланың ... ... ... ... ... ... ... тұлғалық ерекшеліктері бөлінбеген,
организм сипаттас ... ... ғана өмір сүре ... ... ... ал ... ... бөлек болса, Шыгыста барлық адамдар бір-
біріне ... ... [17, 110 б.], — ... Э. Дюркгейм.
2. “Ет жеушілер“ тілінде агрессия мен ... ... ... [18, 177 б.] ... ... өмірде тек “соғыс машинасын“
ойлап ... ... бен ... [19, 94-97 ... Қазіргі номадологияда көшпелі қоғам кеңістік пен уақыттан, тарихтан
тыс, олар тек отырып ... ... ... символында бейнеленеді.
Ризома деп орталығы жоқ (басқаша айтқанда, тоталитарлы, ... ... ... ... ... - ... ... түп-тамырсыз (тереңдетілген тамыр тек отырықшыларда бар) әлеуметтік
құрылымды айтады. Көшпелілер кеңістікті ... олар ... ... бөлінеді («Кочевник ... ... ... ... так ... ... множеств). Осы
бейнеге мағынасы жақын тағы да бірнеше мәдени-әлеуметтік ұғымдарды ... ... ... ... ... ... (М.Мид),
“сегментарлық қоғам” (Э.Дюркгейм) т.т. Сонда номадалық адам тарихтың келте
бейнесіне айналып кетеді. Оған “варвар” немесе “туземец” ... ... ... ... Тым болмаса үйреншікті марксизмдегі “азиялық өндіріс тәсілі”
мен “дала феодализмі” құлаққа жағымды естілер. Немесе, Г.Гачевтің номада ... ... ... ... ... тыс ... ... неге
турады?.
4. Көшпелі тарихи мәдениеті ерекшеліктерін отырықшы-аграрлық үлгілердің
бұрмаланған түрі ... ... Осы ... ... сөз тіркестерін
атап өтуге болады: “тұйыққа тірелген, үзілген, тоқтаған, кешеуілдеген
өркениет” (А.Тойнби), “далалық феодализм” (Б.Владимирцев, Толыбеков,
Асфандияров), ... ... ... (Каутский, Аристов), “алғашқы
таптық қоғам” (Хазанов), “патриархалдық қоғам” (Румянцев) т.т. ... ... мен ... ... ... туралы ойда
байқалады [20, 19 б.]. Алайда бұл пікір негізсіз. Біріншіден, мүлдем
оқшау “таза ... ... ... ... ... М.С. Орынбеков
“нағыз көшпелі ғұндардың ежелгі атамекенінде ағаштан ... ... ... Н.Масанов қазақ өркениеттілігінде отырықшы және
көшпелі мәдениеттердің ... ... ... ... атап ... ... және ... әлеуметтік мәдениет пен менталитетте
керағар түсініктер де жеткілікті болған.
“Көшпелілер қоғамына – ... ... ... ... да ... ... олардың шаруашылык типі, жерді пайдалану тәртібі,
қала салу мен еркін көшіп-қону ... ... ... ... ... ... ... көшпелілер де отырықшыларға солай
қараған” [21, 32 б.].
Мәдениет пен өркениет арасындағы ... ... ... А.А. ... адам мәні мен ... мәнінің белгілі бір кезеңдеріне
әкеліп ... ... ... ... ... пен ... ... адам туралы идеялардың микрокосмостық сипатынан бастау алады. Адам
бастапқыда ... ... ... ... ... ... ие болса, эквиваленттілік деп отырғанымыз, ... соңы бар ... ... тек қана ... ... ... ... тарихы перманентті /үздіксіз/ антропогенезис болып табылады. Ал,
оның негізгі онтологиялық мәні жоғарыда айтылған ... ... ... ... қоғамының тарих философиясын ... ... Х. ... өзінің «Ежелгі мәдени мұраларды зерттеудің ... атты ... бұл ... ... ... ... ... тікелей қатысы бар ... ... жөн ... ... ... тарихи сананың үш бітімін атап өтуге
болады дейді:
1. ... - ... ес. ... ... ұрпақтарының жадысында
сақталған уақытқа дейін өмір сүре ... ... ... ... ... ... ұл ... деген нақыл сөз
осыған мегзейді.
2. Шежірелік (генеалогиялық) немесе ... ... ес. ... жеке-дара кісілік естің ... ... ... ... ... ... құндылық т.б.) ... ... өз ... айырылып қалуы мүмкін. ... ... ... тарихи шежірелер кейін мұсылмандық арғы
тектермен ... ... түп – ... ... ... арабтардан бастау беделді болып есептелді.
3. Тарихи ес. ... мен ... ... ... түп –
негізі жаратушының адамзатқа ... сыйы деп ... ... ... ... ... ... құндылықтардың сақталуының
кепілі. «Ырық бітіг» мен ... ... ...... ... ата ... т.б. осындай функцияны атқарады. Рухани
мәдениет үшін ең ... ... ... есті жоғалту болып табылады.
Ш.Айтматов оны ... деп ... ... адамзат өзінің
мәдени мұраларын қорғауға, ... ... ... ... мән ... ... позициядағы ғалымдар көшпелі қауым туралы ... ... ... ... ... “ет жеушілерге тән қиратушылық”
жөнінде белгілі ғалым Э.Фромм мол деректерді талдау ... ... ... ... ... Садизм адамға туа біте тән
қасиет емес, ол әлеуметтік ортаның жеке ... ... ... жағдайында
пайда болады.
Егер көшпелілерге келсек, олар өз ... ... ... ... тіршілікке асқан қастерлікпен қарап, оны ... ... деп ... деректер Т.Гоббстың атақты “адам адамға қасқыр” ... ... ... ... ... жағдайында болады” дегенін
бекерге шығарады.
Э.Фромм М.Саллинстың мына бір ойына сүйенеді: “Қатал ... ... ... ... ... тән ... мен өзара күресті
шектей алды. Жаулық орнына кооперация мен туысқандық қатынастар ... ... ... ... жоғары болып шықты [18,
185 б.]. Батыс ... ... ... мына бір ... ... ... “Далалы ортаның тұрғыны – қазақ өзінің моральдық қасиеті, ақыл-
ойы, ... ... ... ... ... ... шаруаларына қарағанда
әлде қайда жоғары тұр… Осынау дала көшпенділердің ақынжанды ... ... ... ... бітетіні мұңсыз-қамсыз көшпелі тіршіліктің арқасы
болу керек немесе ұдайы ашық аспан астында, шет-шегі жоқ ... ... ... кешкен соң табиғат шіркінді Тәңірі тұтқандықтан да ... ... ... арасында өзінің ақылдық қабілеті-дарынды жөнінен
қазақтар бірінші орында болса керек” [23, 560 ... ... ... ... және екінші көшпелік –
номадизм) пайда мен ... табу ... ... ... ... ... Қонақжайлық осының бір көрінісі болып табылады.
Табиғи ресурстар қауымының ... ... ... эгоистік мүдде
қалыптаса алмайды. Егер ... ... ... ... ... ... ... ашқан “Аналық құқықта” қауымшылдық пен
жалпылық алдыңғы қатарға шығады. Алғашқы адамдық ... ... ... ... негізде пайда болады [18, 192 б.]. ... ... ... ... ... ... шешіліп
отырған. Қазіргі кең тараған айтыс бір замандарда адамдар ... ... ... ... шешуге бағытталған.
Тарихи және этнографиялық деректер туысқандық қауымды қазақ әлеуметтік
мәдениетінің ... деп ... ... бола ... Әрине, тарихи
үдерістерге қатысты генеалогиялық қауым потестарлық (ассоциативтік)
топтармен ауыса бастады [24, 150 б.]. Жеке ... ... ... ... ... болуы себебін тигізді. Мал, қазіргі
терминмен айтқанда, басты ... ... ... ... қаншама рөл
атқарғанымен, қазақтың арғы тектеріндегі әлеуметтік ... ... ... құрастырды және олар, әдетте, қырқыншы буынға ... ... ... ... ... кейін қазақтың этникалық кеңістігінде
қалыптасқан, тарихи сананың мәдени негіздері ... ... ... ... ... ... тарихи-этнографиялық және
фольклортанушылық әдебиетте бұл мәселе Ш. ... Ә. ... ... Ә. ... Х. ... Н. Масанов, С. Ақатай, Н. Шаханова т.т.
еңбектерінде ғылыми негізде қарастырылған.
Көшпелі ауылды минимальдық қауым деп ... ... және оның ... ... ... шаруашылық шектілігіне тәуелді). Жайлауға
көшкенде туысқандық қатынастары анық ауылдар қатар ... ... ... ... деп қарастырудың жөні жоқ. Өйткені ол шаруашылық
мүдделерімен қалыптасады және ... ... ... ... ... ... баласы да жылқышы). Көшпелі ауылдың рулық-туысқандық
белгілеріне жататыны:
1. Генеалогиялық сегментарлық құрылымдар. Кейбір ақсақалдар 77 атасына
дейін жатқа білген.
2. Арғы ... ... ... ... ... сана.
3. Ру мүшелерінің ортақ зираты, ұраны, таңбалары және иерархиялық
туысқандық құрылымы (аға және іні ... ... ... ... бір ... ... жеке ... пассивтілігі жөніндегі кесімдер жатады. Бірақ, осындай тұжырым,
баяғы А.Солженицынның “көшпелі мал ... ... ... ... ... жүре
береді” сияқты сөздеріне ... ... Шын ... ... ... ... ... қоршаған орта, көшпелілік пен шаруашылық
мәдени-типтің бағытына байланысты. Зерттеушілер көшпелі қауымдағы адамның
белсенділігі ... және ... ... факторларымен
айқындалып отырғанын атап өтеді. Индустриялық қоғам пайда болғанға дейін
аридтік аймақта ... ... орта мен оның ... ... әрі экологиялық детерминацияланған әлеуметтік-мәдени үлгі деп
қарастыруға болады [24, 6 б.]. ... ... ... және ... ... ... ... қалыптасқан. Ал осы өркениетте ... ... ... ... ... немесе қаруланған халықтың
барлығынан оны “варварлық ... деу ... ... ... ... ... қалыптасуында малға
деген жеке меншіктен басқа ... ... енші беру ... Қазақтың және оның арғы тектерінде минореттік (кіші ұл - қара
шаңырақтың ... ... ... ... ... Осы жөнінде грек тарихшысы
Геродот та жазып кеткен. Геродоттың тарихи ... ... ... ... ... береді. Мысалы, С. Ақатай скиф жеріне
түскен алтын заттарды патшаның тек кіші ұлы ... алды және ... ... ... дейді [25, 50-51 б.]. Ж. Артықбаев көктен ... ... ... назар аударды:
“Көктен түскен алтын заттардың сақ этникалық құрылымына қандай қатысы
барлығын анықтау қиын. Негізінен олар ... ... ... ... ... керек. Алтын заттар қоғамның әлеуметтік
страттарын ... ... ... белгілі бір идеалдық модельді тиянақтауға
негізделген, сол ... ... ... ... Мәселен – мойынтұрық пен
соқа – егіншілікті, айбалта - жауынгерлерді,. Бұл ... ... ... ... ... ... - қамшы, қауға, найза
дәйектеріне ұқсас” [26, 59 ... ... ... сазайы, шынтуайттап келгенде,
эскимостардан ешбір кем емес. Олар бұғаулар бағындыруға тура ... ... ... ... ... емес, құлы қылды. Эскимостар ... де ... ... ... төрт мезгілінің тұтқыны болды.
Қырмен байланысты ... ... деп ... олар өзге ... қол үзіп қалды.
Олао ауық-ауық өз жерін тастап, көрші отырықшы өркениет иелеріне басып
кіріп, ... ... ... ... ... ... ... тастап
отырды. Шынтуайттап келгенде, бұл ... ... ... ... ... де ... ... күш екі түрлі: біріншіден, қырдың ауа-
райы өзгеріп, көшпенді одан не ... не өріс ... ... ... ... ... ... көзге түспес кеңістік пайда болып бірін-
бірі жақындатпауы олардың зығырданын қайнатып, төтен қимылға ұрындыратын.
Осыдан келіп қырғын ... ... ... ... ... ... ... айбарлы тартылғандықтан оларды тарихы бар қауым деуге
болмайды» [12, ] деп ... ... өзін таза ... деп деп ... да осы ... ... біз көшпенділер, жабайылар есебіеде «тарихы
жоқ» халық қатарына біржолата жатқызылғанымыз қашан. «Тарихы жоқ ... ... ... ... тағы қоғам, қайдағы бір томаға тұйық ортада
қозғалысы жоқ, дамуы жоқ ... ... ... және жаңа ... ... өзгерістерді бастап кешіп жатты, ал ... ... ... өмір ... ... баяу ... тарихын зерттеушілерінің бір тобы Еуразия даласындағы
көшпенділерді ... даму ... ... алып ... болмайтынын
көрсетеді. Өйткені, ол көшпенділер, біріншіден, басқа көршілес қауымдармен
арақатынаста болды, ал ол қауымдар болса отырықшы-егіншілер, қала ... ... ... ... ... өз ... жартылай
көшпенді, жартылай отырықшы малшылар болды. ... ... ... ... ... ұштасу, түйісу тенденциясы тарихта
орын алды. Таза көшпенділік Евразияның сайын даласында болған ... ... дала ... ... пен ... ... ұштасып, бір-біріне
кірігіп, байланысып жатты. ... да ... ... ... ... емес дала мен қала ... ұштасқан Дала өркениеті
дамыды. Тарихшылар әулетінің бір тобының көшпенділерді динамикада қарап,
олардың көшуден ... ... ... ... орнығуын, тайпалық
одақтардан мемлекетке өтуін қарастыруы тарихи әділдік. Тарихи процесстер
территорияға, хронологияға, ... ... ... мал ... ... ... салынуына, әлеуметтік бөлінушілік тууына, қол өнері мен
сауданың дамуына, этностық бірліктің қалыптасуына, күшті ... ... ... ... ... ... ... эпос пен жазудың
болуына байланысты [12, 13-14б.].
Қорытып айтқанда, тарихқа белгілі бес таптық формациялық көзқараспен
ғана ... ... оған ... ... қарайтын
кез келді. Осы тұста цивилизацияға-өркениетке қандай анықтама ... - ... ... ... ... ... обществ: синтез
традиционного и современного» ... ... ... оған ... деп жауап
берді: «Өркениет дегеніміз белгілі бір ... ... ... және рухани мәдениеттің бірлігі» [27, 29 б.]
Көшпелі қазақ мәдениетінің ... ... ... ... ... ... К.А.Ақышев, М. Орынбеков ж.т.б.
еңбектерінің мәні зор. Бұл мәдениет ... ... ... ... ... Х-VІІІ ғасырлар) мәдениеттерінен бастау алады.
Қазақстан тарихындағы Қарасу, Таштық, Пазырық, Беғазы-Дәндібай мәдениетін
жасаған ... дәл ... те, аса ... ... жазба деректерге
сүйеніп, олар туралы шамалап айтуға да болатын сияқты. Ол тайпалардың Иран
тас жазуларындағы сақ-массагеттер, тарих ... ... ... ... бері 1000 жыл ... бар деп ... ... Ассирия,
Лидия елдері ишкуз, не үшғұз атаған, ал ... ... ... ... ... ... жоқ. Бұлай дейтініміз, өздерін ... ... ... ... (сол кезде скифше атауы Қарғалық) Азия
құрлығынан келген. Тарих атасы скиф елінде болған кезде ... өз ... ... ... ... үш руға және ... ... паралат,
аухат, т.б. тарамдарға ажыраған [28, 23 б.].
Қарасу, Беғазы-Дәндібай мәдениетін жасаған көшпелі ... ... ... ... жалпы атпен мәлім. Хундардың аса айбынды өміршісі
Баудүнның Модэ (әкесі Тұман шаньюйге дейін ... арғы ... ... 1000 жыл ... ... ... біз.б. 209 жылдар шамасында ... ... ... ... аса зор ... көшпелі мемлекетінің
шаңырағын көтеріскен Сюйбу (Сүбік), Хуньюй (Құнғыр), Кюеше (Қыпшақ) Динлин
(Телес), Гэгумь (Қырғыз), Цайлы (Қайлы) тайпаларын дәл сол ... ғана ... деу ... ... еді. Бұлар да, өзінің тегін кемінде мың ... ... өте көне ... ... ... ... ... Геродот, Аристей, Страбон, Ктесий, Ксенофонттар
- массагет, парсылар - ... деп ... біз. б. ... ... ... ... атты ... шығара алатын, Жетісу, ... ... ... ... ... ... ... мыс,
қалайы метал мен малахит, лазуриттердің сырын жетік білген көшпелі қауым
болғанында күмән жоқ [,29, 47-48 ... ... ... ... ... бір, ... бір ... дербес
жетілуіне жол ашты. Көшпелі аса зор ордалар орналасуы бойынша, ... ... ... ... ... ... ... шет қала
алмады. Мұндай тарихи ... ... ... тілін, әдет-ғұрпын,
тұрмысын біркелкілікке қарай ойыстырып отырды. ... ... ... ... ... ... ... да, олардың орналасуын Ариапейф (Арияби) патшаның
шежіреге ... ... ... айтуы бойынша: Танаис (Дон) өзенінің
шығысқа ... ... ... ... (бессақаты), сармат (сарман):
түстікте егінші скифтер, ... ... ... ... ... ... ... ага фристер (ағаберіс)
тұрғындары деп көрсетеді. Геродот ол кезде Скиф ... арғы ... ... да мән ... [4, 23-108 бб.].
Рим ғұламасы Үлкен Плинийдің жазуынша, «дайлар - скифтердің бір тармағы
... Скифке: сақ, ... дай, ... ... қам, қамақ (қимақ), т.б.
енген. Бұлар Кавказды «Қаз тауы деп ... [16]. ... ... ... массагет одағына – дербик, аппасиақ, аттаси,
хорасми, аугаси (ауғал), 5 ... ... ... ... ... ... ... Сыр бойын ... ... ... ... ... аби, исседон, карат, комар ру-ұлыстарын да қамтыған
[30, 37 б.]. Бұл ... ... ... мен ... ... да дай ... әйгілі болған. Бұлардың мекенін қытайлар «дахья»,
парсылар «дейстан» десе, ... оны ... ... ... ... Арал теңізі мен Сырдарияның қырлығында, Каспий мен
Амудария аралығында көшіп жүреді дейді. Дай ... ... ... ... ... (Бессүр) руларына бөлінген. Помпени Мела өзінің б.з.б. 44
жылы жазып біткен «Жердің ... ... ... ... ... ... қалпақ киеді. Садақ, қысқа семсер, айбалта ұстайды. Каспий шығанағында
қастар (қаз), ... ... ... ... ... өрге ... (даг), Каспий шығанағынан өрде көмарлар, (корат), массагет (массағата),
ийрктер тұрады. Массагетпен көрші қалың ... ... ... ... тіршілік көзін аңшылықтан келтіреді», [31, 54 б.] деп сипаттап
жазды. Помпени Мела келтірген Сақ ... ... ... ... ... рет ... скиф тайпасы қатарында еске алынады. Бұдан
аталмыш тайпалардың пайда болу, өсу-өну тарихының тіпті арғы ... ... ... ... ... ... ... кездейсоқ коссак1 этникасы
да қытай жылнамаларындағы Хэс (Хаз) аймағына қатысы ... ... [32, ... ... металы әрі еңбек құралы, әрі соғыс қаруы ретіндегі маңызын
Ф.Энгельс: «...Металдардың ішіндегі ең маңыздысы мыс пен ... ... ... қола ... қола іске ... құрал мен қару берді»
[33, 161 б.]. деп жете ... ... Бұл ... ... ішінде ерлер
басқарған, шаруашылықты өз бетімен жүргізген патриархалды үлкен ... ... Көп әйел алу да осы ... ... ... ... қорған-
обалардан күйеулерімен бірге тірідей жерленген әйел сүйектерінің шығуы
қоғамда көп әйел алу ... ... ... ... ... ... ... мен ғылыми теориялық
болжамдардың арасалмағын байыпты қарастырған жөн. Тарихи деректерді біздің
еркімізбен шығаруға немесе ... ... оның ... олар ... бар ... ... ... Тіпті, тарихи «дерекнама»
(көздер) деп аталатындар, тек қайта шығаруға ... ... ... ... ... Сондықтан, сол дерекнамаларда кейбір алдын-ала
құрастырылған ... ... ... ... ғана ... ... біз
ешқандай да қосымша деректер таппасақ, онда белгілі бір тарихи теорияны
тексеру мүмкін болмайды. Сол ... де, ... ... ... ғылыми теорияға әділетсіз кінә таққандай мағынадағы, ... ... ... болады. Ондай тарихи теорияны ғылыми теориядан
ерекшелеп — «жалпылай түсіндірмелеулер» деп ... ... бір ... ... де, ... маңызы
өте зор. Бірақ біз, тарихи зерттеулерде қандай да бір көзқарас міндетті
түрде ... ... ... ... ... ... ... ғылыми сипат алатын, теорияны құру өте қиын екенін анықтадық.
Шындығында, тіпті, ... ... ... ... анықталса да,
кез келген жалпы түсіндірмелеуді дәлелдеу ... деп ... ... оның ... ... сол ... ... келісетін,
барлық уақытта да бір ... ... да ... ... керек. Физикадағыдай, шешуші эксперимент ... ... жаңа ... ... ... ... мүмкіндігі аз. Тарихшылар,
әдетте, деректерге, дәл өздерінікіндей, өте жақсы сәйкес келетін, ешқандай
да басқа түсіндірмелеуді көре ... ... ... көп ... ... өте көп ... қоры бар ... саласында да, барлық уақытта жаңа
шешуші эксперименттер қажет, өйткені барлық бұрынғы эксперименттер — екі
бәсекелес және бір ... ... ... ... ... сәйкес
келе береді Сондықтан, біз, ... бір ... ... ... тек жалғыз әдіспен ғана түсіндірмеленуі мүмкін деген аңғалдық
сенімнен бас тартуымыз керек [2].
Көшпелі ... ... ... ... ... соғыста үстем
жағдайды қамтамасыз еткен шарттардың бірі болса да, екінші жағынан қоладан
жасалған сайлы қару-жарақтың да зор ... ... Бұл ... ... ... ... және табиғи қоспа түріндегі мыс, қола ... ... ... ... ... Атасу, Сайқапшағай, Мыңшұқыр
қатарлы жерлерден өндіріп тұрған. Көшпелі тайпалар қоладан соғыс ... ғана ... ... ... қақтау, ойып өрнектеу, егеу ... ... қола ... ... ... ат ... ... түйреуіш,
т.б. әшекей бұйымдарын да келістіре жасауды білген.
Хань әулеті жылнамаларында ... ... ... темір дәуір
мәдениеті қалдырған тайпалар қатарында үйсін, қаңлы, ғұндарды жазады. Мұнда
қытайлар өзге көшпелілерден де өздеріне үнемі шабуылдап тұрған ... ... ... ... жете ... ... біз. б. 209-126 ... барынша дәуірлейді. Бұл орда Орта Азиядағы ең қуатты ... ... ... 176 жылы ... шаньюдің жеңгенінен кейін өте-
мөте күшейеді. Баудұнның ұлы Лаошань (Лашық) 174 жылы юезжилерді ... ... ... ... ... де, оның бас ... шарап ішетін
тостаған жасатады. Юезжилер ғұн ордасының ... ... ... ірге аударады. Кейін үйсіндердің тегеуірінді ... ... ... ... өтіп ... қоныс тебеді. Мұнда өздерінің көп
тайпасының есімімен Тохарстан аталады. Дегенмен ұлыстарын іштей арыс деп
атап ... ... ... бұл ел ... ... делінеді. Жапон
оқымыстысы И.Кувабарнның есебі бойынша, юезжилердің Хюми, Шуанми, Гүйшуань,
Хисе және Думи деген бес ... ... [34, 128-130 бб.]. ... Чжан-
цьяннің мәліметі бойынша 100-200 мың атты әскер шығара ... ... ... ... Европа ғұндарының әміршісі Аттиланың Хайлындур
(Хайландыр) руынан шыққаны жөнінде хабарлайды. ... ... мен ... ... ғұн ... ... ... деп әр түрлі
жазылған бір рудан ... көз ... ... емес. Ғұндар ата мекеніне
93 жылы қозғала ... да, ... ... ... ... ... олардың скифтермен бірге 160 жыл Арал теңізі маңын қоныстанғанын
растайды. Аммиан Марцеллин: көсе, мал ... ... ... ... ... ... 370 жылы алаңдарды бағындырып, 371 жылы гот королы
Германарих иелігіне ... ... ... [57-61 ... ... Аттила ордасындағы елшісі Ромулдың жазуына қарағанда
ғұндар 406 жылы Галлияға ұмтылған. 434 жылы Константинопольді қоршаған. Бұл
кездегі ғұн ... ... ... ол ... соң ... Аттиланың тегеуірінді
шабуылынан үрейі ұшқан император Федосий ІІ Қара ... ... сөз ... ... ... ... ... Император осындай
дипломатия арқылы ғұндардың күшті де көп руы ... ... ... ... ... өзі өлгенінше герман тайпаларынан да басқа елдерді де
уысынан шығармайды. Аттилак өлген соң (454 ... ...... ... ... ... және Шығыс Рим империясының ... Қара ... ... шегініп кетеді. Осындай бір шайқаста
469 жылы империя қолбасшысы ... ... ... ... ... туралы деректерге қарағанда, олардың дүниежүзіндегі құл иеленуші
тәртіпке тегеуірінді соққы бергенін мойындамасқа болмайды. Айталық, ... ... ... Баудұн шаьюй (Шоңұлы) б.з.б. 200 жылы ... ... ... тауы ... ... және ... 51 б.] ... қол қоюға мәжбүр етті. Мұнда империяның 320 мың әскерін
Баудұнның боз (батыста), сүр ... қара ... құла ... 400 мың ... ... тұрды [27] . Империя Баудұнға жібек, мақта-мата,
шарап, күріш салығын ... ... ... 650 ... соң, 452 ... ... Италияның терістігін ойрандап, Падуя, Милан ... ... ... 447 жылы ... Рим, 452 жылы ... ... ғұндарға салық төлеп тұратын болды. Ғұндар бұл империялар
сияқты ... ... ... де ... ... іргесін
шайқалтты. Европа халықтарының бұғаудан құтылуына жол ... Бұл ... ... ... ... ... болады.
Ата мекенінде – Азия далалығында ... ... ... ғұн
тайпалары да бүкіл Орта Азияның көне өркениетін дамытуға үлес ... ... ... ... ... т.б. ... ... құрамын
толықтырды, сол халықтардың қалыптасуына ықпал жасады. Бұл жерде ... тек ... ... ... ... мен ... тұжырымдарға ерекше көңіл аудару «прогресс» сияқты
идеяға қатысты зерттеуші позициясын да ... ... К. ... егер біз, ... ... бара жатыр немесе біз өркендеуге
мәжбүрміз деп ойласақ, ... ... біз ... оның ... ... бар ... ... жіберген қателерді біз де жібереміз.
Өйткені, өркендеу дегеніміз ... ... тән ... ... да ... ... ... деген сөз. «Тарих» үшін, ол мүмкін ... Жеке ... ғана ... ... ... ... сонымен бірге, алға
өркендеу де тәуелді болатын демократиялық ... ... ... ... оны біз ғана ... ... Егер алға басу ... біздің
қырағылымызға, біздің талпынысымызға, біздің мақсатымызға және сондай
мақсаттарды ... ... ... ... ... ... терең сезіне алсақ, біз ... ... ... ... ... ... біз ... тағдырымызды өзіміз
жасаушылар болуымыз керек. Біз бәрін де мүмкіндігінше жақсы істеуге және
өз қатемізді ... ... ... Саяси билік тарихы бізге төрелік
айтады дейтін идеясын ысырып тастап және ... ... ... ... ... ... біз, мүмкін, билікке бақылау ... ... Тек ... ... біз, өз ... ... ... Бұны ерекше негіздеу қажет те болмас.
Әрине, адамның материалдық болмысынан туатын әлеуметтік-мәдени факторлар
тарихи дербестіліктің қалыптасуына үлкен әсер ... ... ... ... да еңбектің бөлінісі, меншіктік қатынастардың ... ... ... ... ... ... адамды тарих
сахнасына шығара алады. Алайда, қоғамдағы бірінші әлеуметтік бөлініс -
жыныстық бөлініс ... ... ... ... ... ... тұлғалық мәдениеттің қалыптасуында әлеуметтік-экономикалық
факторлардан кем рөл ... жоқ. Сол ... ... және оның ... тарихын сипаттағанда тек “патриномиялық ру” төңірегінде айнала
беру жеткіліксіз. Қазақ мәдениеті ... ... ... ... ұзақ ... бойы ... басты түрі болды ... ... ... аналарының қасында жерленгенін
дәлелдеуде.
Орталық Азияны алғашқы ... ... ... осы ... патшалығы“ туралы деректер келтіреді: “Онда лақабы Суби, аты Могйе
әйелдің елді 20 жыл билегені айтылады. Әйелдер ... 10 мың ... ... бірыңғай аң аулаумен айналысқан. Могйе ханша ... 9 ... ... ... Ол бес күн ... ... ... ісі жөнінде кеңес өткізіп тұрған. Әйелдер мұнда
өздерін жоғары ... әрі ... ... ... еркек,
әйелі түгел бетін күніне бірнеше дүркін опалап, бояп ... ... ... ... – таза мыс, ... ... тұз болып есептелген. Патша
әйел өлгенде оның ... ... ... ... мен ... ... Осыдан кейін темір табытқа салынып жерленген. Жан иесі - Асюла,
“Орман тәңірі” болады деп ... ... ... ... не ... ... болған. Патшалық жерінде (Тянь-Шань тауының түстігі,
Үндістан жағында) өсетін қырғауылға ұқсас құстың жемсауынан дән шықса ... ... құм, ... ... қуаншылық болады деп жорыған” [30, 88 б.].
Көшпелілердің тарихи санасы уақыт пен ... ... ... олар ... төртбұрышты горизонталды моделін жасаған. Ол күннің
айналымына байланысты, Күншығыс – Күнбатыс, Күнгей – ... ... ... жиі ... ... қиыр ... ... тіркес осы
модель көрінісі. Мұның бәрі уақыт категориясын айқындау үшін ... еді. ... Күн ... ... ... Күн ... ... да сол маңда көрінді. Біз бұлан олардың уақытты бір шеңберге қамап,
қоймен қоса айдап отырғанын ... Міне осы, ... – Күн ...... ... ізденісте болған отырықшы елдерден мәңгіге
бөліп тастады. Түркілер шеңбер ішінде қалды да, басқа халықтарды ... ... ... Өйткені, олар өздерін Уақыттан жоғары санады.
Отырықшылар өзіне Уақыт көрінісі ретінде қараса, ... өзін ... деп ... ... кеңінен кешкендей, Уақыттан да өте
шыққысы келді. Бұл – Жер мен ... ... және күн ... ... ... көрінісі еді. Әрине, бұл адамзат тарихының
төменгі ... ... ... ой кескіні. Бірақ, көшпелілер тарихына
үңілетін болсақ, осы оймашықтың еш өзгеріссіз, басқа ... ... ... ... ... ... ... таңқалдырады. Демек, бұл кездейсоқ
емес. Бұл біздің заманымызға дейін сол қалпында ... ... ... ... ... ... ... жүйелі ой ағымы.
Әрине, мәдени қаһарманның (“кульурный герой”) теріс ... ... ... ... ... абзал. Алайда, негізі ілкі тектен,
мәдени ... ... ... ... ... мифологиялық,
генеалогиялық, тарихи жадында Құдай ... ... ... ... “әр ... ... мен ... арқылы өлгеннен кейін аруаққа
айнала алады” ... ойын еске ... ... Мәдени қаһарман Прометей
адамзатқа от сыйласа, Толағай тауды арқалап ... ... ... ... ... аман алып ... көп ... ұлы тұлғаның бірі – Еділ батыр (Аттила). Оны
нағыз соғысқұмар, “құдайдың дырау ... ...... ... көп ... ... Аттиланың христиан болмай, басқа мәдениеттің
өкілі екендігінде. ... ... ... ... ... – адам
табиғатына жат құл иеленуге қарсы болуы. Аттила туралы арнаулы еңбек жазған
Самат Өтенияз былай ... ... бұл ... ...... мақсаты
Еуропаны басып алып, бағындырып, байлығына ие болу сияқты болған жоқ. Оған
тек атадан қалған мұра – Хун ... ... ... ғана жүктелді.
Алайда Хун империясын сақтау үшін Рим мен герман тайпаларына қарсы тұру
қажет ... Ол ... ... өлім мен өмір тайталасы еді. Өмір сүру үшін
Аттилаға Рим мен ... ... ... ... Хун ... күннен-
күнге нығайту қажет болды. Қорыта айтқанда, Аттила басқа тарихи ... ... ... ... Рим ... құлатқан жоқ. Шын мәнінде, 410
жылы Рим қаласына ... ... ... соң Рим ... ... еді.
Билеушілері германдық төрелер болғандықтан 476 жылға дейін тек ... аты ғана бар еді. ... ... ... да, оның байлығын
хундардан қызғанып ... ... ... да – ... корольдері” [36, 72-74
б.].
Сонымен, еуропалық тарихи әдебиеттен көшпелі ... ... ... ... сол ... ... өркениеттілік
ерекшеліктерін ескерген жөн. Қысқаша осыны “еуропоцентризм” деп ... ... ... ... ... Еділ үлгі ... ... ... ... әлі ... анықталмаған қазақ жырауы Еділ
туралы былай толғанады:
“Сонау бұрынғының көп елін,
Түгелдей тізе ... көп ... ... ... ... көп ... ... етем деп
Мынау сұм жалған дүниеден
Еділ батыр, бұл ... ... ... ... ... екен ырқына
Сонау, төменгі жатқан көп елді.
Қарсыласқан талай батырлар
Ат артынан теңделді.
Кезекті күні ... бес ... ... да өтіп ... [36, 139-140 ... ... тарихи қаһармандар ретіндегі елбасылардың орны мен қызметін
әсірелеуден аулақпыз. Бір орталыққа бағындырылған биліктің жеткіліксіздігі
ру-тайпалық сепаратизмді ... ... ... Бұл ... ... ... ... тайпаларының тарихи қарғысы – рулар қақтығысы ... ... ... ... хан, ... бек, ... ру басы,
мырза, бай, би ... ... ... ... олардың қоғамда
атқаратын қызметімен қоса рухани-мәдени факторлармен де негізделіп
отырылған және бұл ... ... ... ... ... ... ... пен уақыт өрісінде әрекет етіп ... ... ... өмір ... Тарихы оқиғалар аңыздық қосымшалармен
тұтасып ... ... мен ... ғажайып өмірге келеді, тез ержетеді,
тұлпарымен сөйлесе алады, тылсым күштерге иелік етеді, ... Ерен ... ... Баба ... ... пірлер мен аруақтар оларға қолдау көрсетіп
отырады. Өткен уақыт пен баяғы кеңістік қайтадан келгендей болады. ... ... ... ... төңірегінде қоюланып тоғысады. Осы жөнінде М.
Әуезов мына бір ойын алға ... “… ... ... бірсыпырасы
белгілі бір хан мен патша немесе бір ... ... ... ... болады. Ескілік әңгімелерін кейде бір үлкен тарихи дәуірге әкеп те
жинап қояды. Орыс жұртының ескіліктегі батырлар ... ... ... Владимирдің” айналасында жиналған. Араб жұртының ескіліктегі әңгіме,
ертегісінің көбі Арон Рашид патшасының айналасында жиналған. Қазақ ... ... ... ... ... көбі ... би”
заманының маңызына жиналған. Онан соң қазақтың ноғайдан бөлініп ... ... ... ... ... жүрген заманнан қалған ... көбі “Әз ... ... ... болды“ [37, 67 б.]. Тарихи
инверсия бұрынғы мәдени қаһармандарды бізге жақындатады, тіпті ... әсер ... Сол ... ... мен ... та, Еділ ... де, Жәнібек пен Абылай да біздің замандастарымыз сияқты. ... ... ... ... ... де жақсылық пен жамандықтың
арасындағы таңдауда үлгі мен ... ... ... ... ... бұл қыры ары қарай талдауды қажет етеді
Көшпелілердің ... ... ... ... зор ... белгілі.
Тарихтан көшпелілердің монотеизмге (бірқұдайылық) жетіңкіремей, ... ... ... ... ... де, ... де, Айға да, ... де тағзым еткені рас, бірақ олардың діни нанымының негізгі өз
орталарынан ұлы тұлға ... ... ... ... еді. Бұл ... ... де емес, политеизмнің бір жалғасы ... Бұны ... ... балаң сана иесінің өзін басқа құбылыстардан айырып, өз-
өзіне сүйсіне таңдауы деуге ... ... бұл ... ... ... ... ... жазбаларында ол
кездегі ғұн, үйсін, қаңлылар өздерінің қоғам қорғайтын ... ... ... ... деп ... болған. “Тәңірі” ескі үйсіндердің
тілінде “мықты”, “ер”, “құдіретті” деген мағынада жұмсалып, кейін ... ... ... айналады” [38, 71б.].
Күлтегін жазуында түркі қағаны “Тәңірідей, тәңіріден ... ... Бұл тек ... өмір ... ... ... еді. ... қол-өнері сияқты, діни-нанымдары да тек өмір қажеттіліктерін
атқаруға ... ... ... діни ... таза діни
мағынасы аз және олар көшпелілердің ой өрісіне аса әсер етпеген. Өйткені,
егер қола ... ... ... ... ... деп ... оның ... емшілік пен болашақты болжау болған. Ал көшпенділер өмірінің бар
мағнасы елдік идеясының астамшылығында еді. Олар ... үшін ... ... ... ... де, өз елін ұмытпаған. Елдік пен Ерлік жолында
келелі үлгі көрсеткен тұлғаларды ... ... ... деп ... тірісінде Тәңірі деп табынса, өлгесін әруақ деп дәріптеген, өзіне
демеу күткен,медеу ... ... ... ... сөзі ... ... ... алдымен көшпелілер ортасында қалыптасқан. Осы дәстүрдің ... біз ... ... ... ... Өтеміс қажының
“Шыңғыснамесінен” көреміз. Мо-Дэ, Шыңғысхан, Темір, Едіге – бұлардың бәрі
табыну ... ... ... ... ... сөзі ... ... қалып қоймай, бізге кітапта жазылғандай ап-айқын, анық түрінде
жетіп отыр.
Осы тақырыпта диссертация қорғаған Е. ... ... ... ... ... І ... басы мен көне ... заманы
арасында пайда болып, үстіміздегі мыңжылдықтың басында өзінің таза ... ... олар ... мен ... міндетін атқарған, өлген ата-
бабасына жыр арнап, оны бейіт басында орындап, әруақ ретінде ... ... ... ... еді. Өйткені олар әруақтан өз ... ... сол үшін оның ... ... [39, 72 ... ... есте қалғаны – жерді жаз жайлау мен қыс қыстауға бөлуі ... ғұн, ... ... ... тайпаларынан қалған дәстүр. Халықтың бас
қосқан жиылысында, мереке, той ... ... оң ... сол ... алқа-қотан отыру тәртібі, оларға қонақасы беру, мүше тарту әдеті,
ардақты адам өлгенде аза тұту, қара жамылу, ас ... ... ... ... ... адамның тұсынан желіп өтпеу, қарияға алыстан жаяулап
келіп сәлем беру, шашу шашу,... барлығы қазақ халқы өмірінен кең орын ... ... ... ... Сондай дәстүрлердің бірі – ... ... ... шүлен тарату мал семірген жаз айларында өткен.
Шүлен ... қол ... ... ... ... ... мәні терең болған. Мұнда ат шаптырып, ойын-сауық құрған. Тойға
келген тайпа ... ... ... мүше ... Мүше тайпа
басшыларының әскери күшіне, беделіне қарай тартылды. Ең сыйлы ... ... ... асық ... ... жілік, сүбе, жауырын, кәрі жілік, ... ... ... Рабғұзидың баяндауынша, Оғыз хан Арқадағы
жайлауында шүлен тартады. Жылқыдан айғыр, қойдан қошқар, ... ... бура ... ұлы мереке жасайды. Оғыз алтын шатырда отырады. Оң
жақта алты ақ орда, сол жақта алты ақ орда ... Оң ... ... ... бар қырық құлаш бағана, сол жағына күміс тауығы. Содан бері
міне осы ... ... оны ... ... иемденеді. Бұл тарихи оқиғалар 893
немесе 898 жыл шамасында болады. «Х ғасырда Жанакент (Янгикент) ... ... ... ... және ... (Қыпшақ) болып
бөлінген. Батысқа кеткендері әуелгі ғұз (оғыз) аталып, ... ... ... ... оғыз ... ... қырдағы қыпшақ, Еділ
бойындағы бұлғар пешенелері де қараған... Алалық әуелі осы ... ... ... тайпаларының арасында туды. 1043 жылы Абу-Хамид әл-Гертани
(1164 жылы өлген) Еділдің ... ... ... Саксин қаласын Оғыздың
қырық руы мекендеген» [40, 314 б.]. Бұл ... ХІІ ... ... Европа
далалығына жеткенінен дерек береді.
Қорқыт хикаясында әдемі айтылатын салтанатты кезең – Оғыз ханның дәуірі.
Сыр бойын жайлаған оғыз-қыпшақ ... екі ... ... жасаған. Оның
біреуін - үш оқ, біреуін бозоқ деп ... ... ... оғыз ... кең өріс алған халық дәстүрінің көбі бергі
кезге дейін қазақ халқының рухани тіршілігінде ... ... ... жеке ... сонау көне бағзы замандардан оғыз,
қаңлы, елімен көрші отырған, оғыздар сияқты бұқа мен өгізді, ... ... ... тұтқан. Арыстан тұқымдас аңдарға құрмет білдіру, оларды
қастерлеп, ... ... ... ... ... ... деуге
болады. Айталық, якут (сақа), тұба, хақас тілдерінде най – үлкен, өзгеше
деген сөз де, ман – ... ... ... ... аңның бір түрі. Сонда най ... ...... ман ... ... ... ... байланысты қараман,
ақман, сарман, көкемен, тайман ... ... еске ... ... атының
түркі тілінде тұрғанына көз жетеді [41]. Олай ... ... ... тіл ... үшін де, ... ... ... үшін де ғылыми зор маңызы бар.
Өйткені, В.Я.Владмирцов, Н.А.Аристов және Л.Викторова ... ... ... ... ... монғол тіліне калька жасалуы деген ... ... Шын ... ... ... ... ... тілінің ешқандай элементі жоқ, таза түркі тіліндегі атау екені ... ... ... ғалымдарды мұндай бір жақтылы тұжырымға әкелген
жайт, олардың түркі тілін білмеуімен ғана түсіндіруге болады.
Дәл осы мағынада ... ... ... ... ... туыс
орда екеніне мұсылман тарихшыларының ешқайсысы ... ... ... ... сияқты аса зор территорияны алып жатпаса да, ... ең ... және ... ... ... бар ... Тарихи жазбаларда Керей елінің Шыңғысқа дейін хандары – Марқұс,
Құршақұс, Гүрхан, Тоғрыл хан. ... ... ... ... ... ...... Тайтемір, Бұқатемір, Илқа, ... ... ... ірі ...... ... Исақ, Борықатар
өзені жағасындағы Хара-Хото, Тендук, ... ... ... ... ... керей – жырқын, қонқайт, сақайт, тұмауыт, албат руларына
бөлінген [42, 130-131 бб.]. ... ... ... Құттықтай көрікті
деген сұлу әйелінің татар ханы ... ... 10 кісі ... саба ... ... ... деп, 100 ... бірнеше жүз жігітті салып апарып, той
тойлап жатқан татарларды ... ... ... ... аса сүйсіне
әңгімелейді [42, 124 б.].
Бұлармен бірге, монғолдар аса қаталдықпен қырып жіберген меркіт ... да ... ... ... ... ... қарамай,
аса жау жүрек ел іспетінде еске алынады. Алғашқыда Азия ... ... ... ... ... ... ... біріккен монғол тайпа ары көп
ұзамай Темучин ... ... ... ... бастайды. Темужин алдымен
Тоғрыл ханның көмегімен монғол тайпаларын бір ... ... ... ... ... жалайыр сияқты шағын ... ... ... бастайды. Оның бұл жойқын жорықтарының тарихы ХІІІ ... ... ... ... ... ... жете баяндалған.
Мұнымен бірге, Рашид-ад-Дин мен монғол тарихшысы Пулад ... ... ... ... ата Мәлік Жувейнидің «Әлемді жаулаушының
тарихы» («Тарихи жиһангуш») кітабында да егжей-тегжейлі әңгімеленеді [42,
116 б.].
Бұлардың ... ... ... ... – «Монғолдың құпия
шежіресінің» мәні зор. Оның қазақ тіліндегі нұсқасы МХР ғылым ... 1979 жылы ... ... Қазақстан тайпаларының монғол жауларына
қарсы күрес тарихын сөз еткендегі осы жылнаманы ... ... тұту ... ... ... дәуірлеп тұрған кезде Шыңғыс хан әулеті оны
өздерінің тегі жазылған, әрі ... ... ... - ел ... ... ... «қасиетті кітап» деп біліп, орданың
сенімді адамдарынан басқа оқуына тиым ... ... ... ... монғол үстемдігінің іргесі сөгіле бастағанда, «әулие кітаптың» ... ... ... Бұл көне ... о баста Шыңғыс ордасына арнап
жазыла бастаған. Бұлай деп топшылауға, ондағы ... ... ... ... ... болса керек. Сондай-ақ, монғол, найман, керей, татар
ордалары арасындағы қатынастар мен ордалардың өз ... ... ... де, ... ... ... және ... ру, ұлыстың мекен-
тұрақтарының атын, ... ... ... ... ... ... ... Орданың сенімді адамы болғаны көрінеді. Осында тарихи ... ... ... ... қайта қоюға болады.
Өйткені тарихи мүддешілдік кейде ұнамдыны дәлелдей аламыз ... егер біз ... ... ... ... бәрі де болады және
бәрі де жақсы болады, біздің жақтан ешқандай ... ... ... деп ... Ол ... ... ... жауапкершілігімізді,
бізден тыс, тылсымдық күштердің әрекетіне аударуға тырысады, ал ... ... тек ... шабыттану мен түйсіктік кезінде ғана
көріне алатын құдіретті ... ... ... ... ... ... сәуегейлік біздің әрекетімізді және біздің өзімізді
жұлдызшы жорамалдары мен ... дем ... және ... ... ... ... ... адам келбетінің деңгейіне ... ... ... ... ... ... ... әрекетіміздің жауаптылығы мен
рационалдылығынан ... ... ... туындайды. Ол ... ... ... мен ... ... табылады. Сәуегейлік, моральдық
құлшыныстан, табысты көзге ілмеуден туындаған адамға деген ... ...... ... ... ... «адам табиғатына» немесе тарихи
алдын-ала ... ... ... сеніммен айырбастауға тырысу
болып табылады. ... ... ... ... бір ... ... ... нақтырақ айтқанда, – деректерді ғылыми сипаттаудың
бәрі көп дәрежеде таңдамалы немесе селективті болатындығы, олардың әрқашан
өздеріне ... ... ... ... Бұл ... ... ... отырып, баяндағаннан жақсысы жоқ Шамшырақтың жарық
түсіруі – оның орналасуына, оны біз қай ... ... ... ... т.б. байланысты, дегенмен де, біздің көретініміз ... оның ... ... ... да байланысты [2].
Кез келген ғылыми баяндаудың таңдап алынуының себебі, жалпылай айтсақ,
біздің әлеміміздің деректік аспектілерінің көп ... ... ... ... ... Осы ... ... баяндау үшін, біздің
қарамағымызда тек ... ... ... ... саны ғана ... да біз ... қанша болса да ұзақ суреттесек те, біздің
баяндауымыз ... ... ... ... сондай-ақ оған әрдайым да
негізінде баяндауға мүмкін болатын, көптеген деректердің ... ... ... ... Бұл тек ... алушылық немесе салыстырмалық тәсілден
қашудың ... ... ғана ... ... оны ... әрекеттенудің қажеті
жоқтығын дәлелдей алады. Егер біз осылай жасауға әрекеттенсек, онда ... ... ... жәй ... ... ... алған болар едік.. Бұл айтылғанның бәрі тарихи баяндаулар ... өте ... ... ... ... ... «Шежіре» авторының білімді, ой-өрісі кең адам екені, оның
жылнамадағы оқиғаларды дәуір-дәуірге бөліп, жүйелеуінен де байқалады. ... ... ...... ... ... өлгенге дейінгі
кезеңі - ХІІ тарауға бөлініп берілген. ... ... ... ІІІ-Х
тарауларының материалдары Байқалдан Ертіске дейін байтақ өлкені ... ... ... ... ... жалайыр, қырғыз, ұйғыр, қарлұқ
сияқты түркі тайпаларымен монғол ордасының қатынасын ... ... ... ... Темужиннің айтылмыш тайпаларды бағындыру жолындағы
жаулаушылық саясатын көрсетеді. Сонымен бірге, монғол-қият тағына ... ... ... ... ... ... ... да шежіреде
тәптіштеле айтылады. Жылнама авторының түсіндіруіне қарағанда, Найман мен
Керей ордалары Жамуханың желіктіруі ... ... ... бұл арада Шыңғыс ордасының жаушылық саясатын шежіре бүркемелік
болғаны байқалады. Тек бұл ғана ... ... ... ... да ... күнәдан пәк, тек көршілерінің «озбырлығына» қарсы аттанушы
тұлға ретінде ... ... ... сын ... ... ... ... 23 б.].
Батырлықтың жаугершілік мүдделері “Моңғолдың құпия тарихында” ... осы ... біз ... ... сірә тыңбайық.
Жетесі жаман меркіттің,
Жебесіз ынжық Тоқтанның,
Шар еткізіп есігін,
Шаңырағын, бесігін.
Сәнді бүйымын күл етіп,
Сұлу жарын күң етіп.
Өсер тұқымын құл ... ... [44, 205 ... ... ... ... жылдары кейбір “жаңалықшыл” авторлардың Шыңғыс
ханнан мұрат тұтар тұлға жасамақшы әрекеттерінің ... ... хан ... және ... ... жиі бейнеленетін тұлғаға жатады.
Автор бұл ұлы тұлғада 500 ... ... дей ... ... ... ввел ... “ак ... и “торе”, как не случайно официально
завел себе 500 жен. По его ... ... ... ... был ... род, ... ... кровно связанных и
традиционных с самого рождения в духе и атмосфере управления народами и
государствами” [45, 11 б.]. ... ... “ақ ... пен ... енгізгені туралы “Моңғолдың құпия шежіресінде де” , Рашид-ад-
диннің тарихи еңбектерінде де ... ... жоқ. ... ... ... ... ... жоғары. Бірақ, бұл талдау ғылыми принциптер
негізінде жүргізілуі тиіс.
Қазақ балама ... ... ... ... ... ... ортағасырлардағы қият, қоңырат, найман, керей, т.б. тайпаларының
Шыңғыс хан құрған мемлекетке байланысты ханның өзін ... деп ... ... болу үшін ... бір ... келтірейік. “Чингизхан не был
разрушителем казахского общества, а наборот объединителем казахских ... ... ... ... ... Если это не так, то ... эти
историки докажут, что это не так. Пусть эти ... ... хотя бы ... род, ... ... в ... время на территории
Казахстана или же проживал до ХХ века, или еще ранее. ... с ... и ... на территории Казахстана и части территории, которая
в настоящее время входит в состав России, только ... ... ... Найман, Меркит, Керей, Конырат, Мангыт, Барын, Шарын, Уак” [46, 361
б.].
Мәселе аталған рулардың ... ... ... екендігіне емес. Тайпалардың
қоныс аударуы, әр түрлі этномәдени ... ... мен ... ... ру-тайпалардың этникалық келбетін өзгертіп
отырған. “Таза ... ... ... тарихи деректер дәлелдеп
берген. Көшпелі қазақ ауылының өзінде ... ... ... қоса ... ... ... ... құрамында соғдылар
(ирандықтар), қалмақтар, башқұрттар, қырғыздардың өкілдері сіңісіп кеткен.
Орыс этносы славяндық, финн-угорлық, ... ... ... ... ... қоныс аударған болғарлар славяндар
арасында ассимиляцияға ... ... ... ... ... хан ұлы ... жатады. Алайда толық дәлелденбеген ой
қисындарынан оны қазақ ету, біздің ойымызша, ХХІ ... ... ... бұл ... партикулярлық сипаты анық байқалып тұр. Мәдени феномен
тек диахрондық зерделеудді ғана ... ... ... оны ... ... аймағында қарастыруды талап етеді.
Көшпелілердің тарихи санасы мен философиясын эпикалық туындылар арқылы
анық ... ... ... ... трагедиясы – олар
империялық құрылымда өмір сүре ... ... ... тірлік қайткен
күнде де отырықшы тұрмысқа алып келеді. Ал көшпелілер үшін ... - ... ... ... ... олар мемлекеттің ғажайып
үлгілерін жасағанмен, оның пайдасын ... ... ... ... ешбір үстемдік пен шектеушілікке көне алмағандықтан жаңа жер, ... ... ... Бұл ... ... пен Асан ... ... ұқсас
болатыны ешкімді таңдандырмау керек.
Яғни, қиын-қыстау кезеңде (әсіресе) "қаһарман" идеалы (әрине, ... ... ... ... сәйкес) жасалып, оны қоғамдық санаға
сіңіру арқылы, жаңа ... ... ... ... ... шығару
мәселесі ең өзекті мәселеге айналады. "Қаһарман – ол фәнилікті жеңуге ... бар, ... ... төзімсіз, шешілмейтін мәселелердің ... ішкі ... ... ... бұғауды бұзып шыға алатын
тұлға" [47, 112 б]. Яғни біз бұл жерде батыр (немесе) қаһарман ... ... ... ... да болсын қоғамда пайда болуға ықтимал ерекше, белгілі
бір өмір ... ... ... ... ... өз міндетіне
алатын тұлғаны айтып отырмыз [47, 111б.]. Тек осындай қаһармандар құбылысы
ғана, ... ... ... ... ... ... ... белсенділігінің энергетикасын, қуатын түсіндіреді.
Эпос кейіпкерлерін тарихи адамдармен, оқиғалармен шендестіре, салыстыра
қарағанда, бұл жырлардың қай-қайсысына да негізгі жұрт – ... ... он сан ... ауыр жұрт ... ... ... «Манас» жырындағы
Көкетай хан өлгеннен кейін Ташкент, Сыр ... ... ... ... ... ... Қара Ертіске, Алтай, Ханғай тауы, ... ... ... беру үшін ... ... ... отырған қазақ
елінің ел ағалары Қосай, Ер Көкше, үрбі, қырғыздың Манасы асқа ... ... ... ... ... бір аймақты мекендеген көп ... ... ... ... Орда ... ... ноянның билігіне
қараған ел, билеушісінің атын ... ... ... ... ... ... ... Өйткені, билеуші атынан халық аты шыға беретін
болса, онда «Жошылы», «Батулы», «Едігелі» деген ел, жұрт ... ... ... ... ... ... қызметі жағынан
ноғайдан әлде қайда асып түсетін, өз ... ... қан ... ... белгілі. Сондықтан, ноғайлы атауы, монғол жаулауынан көп
заман ... ... ... тайпалардың жиынтық атын білдіретін атау
болған. Жырда Манас Ташкенттің, Әндіжан мен ... ... қол ... тұрған сәулетті сарайларын, айбатты қорғандарын жат
жұрттық басқыншылардан қорғау ... ... ... Бұдан бытыранды
ұлыстардың халық болып бірігуі, дербестік жолындағы күрес ... ... ... ... ... ... дін, ... жөніндегі түсініктерінің энциклопедиялық жинағы... түрінде Манас
жырына шығарылған. Жырдағы Ертіс, Алтай, Жетісу, Ұлытау, Кішітауды жайлаған
қазақтар, Ыстықкөл, Іле басы, Талас, ... ... және ... жұрт ... ... ... қалмақ, ойрат, қытайларға қарсы
күреседі. Бешбалық шаһарын жаудан босату жолында сұрапыл ... ... ... ту ұстаған ел ағалары, қазақтан – Ер ... ... ... ... ... бас хан ... ... [48].
Жырдағы «құрманы жиып ел қылған» Көкетайхан тарихтағы Юкук - Көкек ... ... ... Юкук хан Тан империясынан жылнамасында баяндалғанындай,
Ташкент көгалынан Енисейге дейінгі байтақ өлкені билеген айбынды ... ... ... ... бірі – ... қаласының салыну
тарихы да Ілбіс Дулу Көкек хан атымен байланысты. Ол ... ... ... ... ... терістіктегі қырғыз, яғма (найман), қарлұқ,
басмылдардың, түстіктегі дулат, ... ... ... ... ...... (Тянь-Шань) терістік салмауына Бешбалық
қаласын салдырып, олардың сяси-экономикалық кіндігі етпек болады.
Жырдағы басты кейіпкердің бірі Байәды ұлы Бақай, ...... ұлы биі, бас ... Бақай мүмкін тарихтағы Баға тарханның
эпикалы бейнесі болуы ғажап ... Баға ... ... ... ... ... рет ... толқын жасаған кісі, түрештердің ел ағасы. Ол 740
жала Құлан ... ... ... шайқаста Шығыстан келген жолаушы
әскерді талқандап жеңеді. «Он оқ болдым» ... ... ... хан ... ... Ашина Хинь деген ханзаданы өлтіреді. Осы
оқиғадан кейін 741 жылы жансыздар қолынан өзі де мерт болады.
«Манас» – ... қою, ... көп, ұлы жыр. ... ... ... ... ... Кавказға, Айғалханға, Көзкаманға соғыс сапары,
ұлы және Кіші ... ... ... ... ... ... ... еске түсіреді. Соған қарағанда, жырдың о бастағы өзегі
біздің жыл ... арғы ... ... ... ... ма
деген де ой туады. Ал Шығыс Түркістан жерінде Манас қаласы, Манас өзені
деген жерлердің сақталуы, ... ... ... ... Аққұласы
тұрған деп аңыз етісетін Тасақыр, Тасқазан деген жерлердің ... ... ... бір ... өмір ... дәйек береді. Жырда:
Ұлығ Манас батырдың,
Манас атты шәрі бар.
Үрбі деген туғаны,
Үрімшіде тұрғаны.
Манас күткен қырық батыр,
Бейжінге дейін бәрі бар.
Бақай деген қары ... ... ... ... тауы бар,
Ақсу менен тұрфанның,
Аржағында Байы бар [38, 87 б.], - ... ... бәрі ... пен ... ... ... ... немесе, Ұйғырлар мекеніндегі
тарихи жерлер. Бұлармен бірге, қырғыздардың «көкнұрдың ... ... ... кетң ... ... де ... дәуірде қырғыз тайпаларының
Тибет, Қытай ... ... ... ... ... жыры ... тарихи жағынан салыстыра зерттеуді ... ... бірі – ... ... ... Татарда «Алпамша», басқұртта –
«алпапамыш», алтайлықтарда – «алып – Манаш», өзбекте – ... ... ... ... пен ... қарақалпақтарда 5 варианты,
Ә.Марғұлан, Т.Сыздықовтар қазақта 3 варианты сақталғанын құптайды. Дастагды
Ә.Марғұлан қыпшақ заманының, профессор ... мен ... ... ерте ... ... ... дәуірдің әдеби
мұрасы деп қарайды. Бұлардың ішінде алтайлықтарда сақталған жырдың оқиғасы
өзгешелеу. Онда Алыпманаш ... ... ... ... оны ... Ерке ... деген сұлу қызын іздеп кетеді. Онда ... ... ... ... хат ... жібереді. Ақырында тұтқыннан боса, Ақхан
мен Ерке қарақшыны өлтіріп, елін табады. Мұны «ұлы үш түрік» ... ...... ... ... ... ... жолдасы Алып Ел-
етміш батыр Қапаған ... ... 715 жылы ... Қадаз деген жерде
тоғыз оғыз қолын талқандап, ұйғырларды ... [49, 347-349 ... ... ... (байығыр) Толы орманында өлтіріп, басын қытай
астанасына жібергенде, алып Ел – ... ... ... ... ... ... Күлтегін ағасын Білге хан титулымен таққа отырғызады,
оның 70 жастағы қайын атасы, ... ... ... ... өзі қолбасы
болады. Білге хан 727 жылы Сюаньцунның берген уынан өлді. Таққа ... ... ұлы ... тегін отырды, ол 739 жылы қайтыс ... ... ... ...... ... [49, 315, 328 ... Ел-етміш осы оқиғалардың көбінің ішінде болады. Сондықтан да Алып-
манаш ... ... ... ... ... ... ... «Алпамыс жыры» оғыздар ортасында шыққан ерлік дастаны дегенді
құптайды. Әбілғазы Баһадұрханның анықтауынша ... ... Алып ... оғыздардың бегі, әйелі баршын сұлу – Оғыз еліне аты шыққан , ... ... ... Оның күмбезі Сыр суының ... ... ... ... көк ... аталады. «Алпамыс» жырының ежелгі ... ... ... – оғыз елінен тарап шыққан қоңыраттар. Олар Сыр өңірін
және Жиделі – Байсын, Амудария бойын ... ... ... Сарыарқаны жайласа,
қысқа қарай Амударияны қыстайтын болған. «Баршын күмбезінің маңы кейін келе
кент болып кеткен. Оны ... ... ... ... ... ... қалдырған адамның бірі Жамал Қаршы. Ол 1273 жылы ... ... ... қонақ болады. Баршынлығи қонағына Қармыш байдың қызы
баршын сұлу, оның күйеуі Алып Мамышбек туралы, олардың Оғыз ... ... ... ... ... [38, 180-182 бб.].
«Қорқыт ата кітабында» бамсы-байрақ деген тарау бар. Онда Бай бөрінің
баласы Бамсының Бижан қызы ... ... оғыз елін жау ... ... ... түсуі әңгімеленеді байбөрінің өгей ұлы Жарташық пен
оның ... ... елге көп ... ... ән-күй өнерімен
тұтқыннан босанады. Алтын қабақ атып, бәйге алып Бану – Шешекке ... ... ... ең көне аңыз ... ... ... ... Мұнда
Бамсының теңіз жылқысы шұбар айғырын, темір ... емен ... ... Рум ... әкеп ... Ал ... ... Алпамыс жау
жолында қалғанда Ұлтанқұл мен оның әйелі ... ... көп ... Мұндағы тағы бір көңіл бөлерлік жай Алпамыстың да, Гүлбаршынның
да хат ... ... ... ... ... ... сараптауы бойынша, жоғарыдағы мәдени
құрылымдар мен “кейіпкерлер” ғұн ... ... ... ортағасырлық
түркі-моңғол көшпелілерінде шегіне жетті. Соңғы көшпелілерде ... ... т.т.) ... ... ... жаңғыртылып,
партикулярлық сипатта ... ... ... ... ... ... ... “күңгірт” қалған мәселеге тұлғалық
бірегейліктегі отбасы мен ... ... ... болған кезеңін айқындау
жатады. Батыстық әдебиетте (Бахофен, Морган, Мид, Боас, ... т.т.) ... мен ... ... және ... кезеңдеріне
бөлінгенімен, қазақ мәдениеті тарихын зерттеушілер осындай жіктеуді
ескермей, жоғарыдағы ... ... ... ... ... ... тыс ... Біздің ойымызша, дәстүрлі
қазақ отбасы мен ру-тайпалар екінші әлеуметтік жіктелудің ... ... ... ... ... ... мен ... жеті аталық
үрдісті, аруақты т.т. шығару мүмкін емес. Бұл мәселенің нақтылы тарихын
зерттеу мен ... ... ... ... Тотемдер мен нагуалдар
патриархалдық отбасы қалыптасқаннан ... ... ... мен ... әскер
басыларының рухына табынумен (аруақ) алмасады. Көшпелі өмір салтында
қақтығыстар жиі болып тұрған. ... ... үшін ... ... ... ... бөлінеді. Шекарасы айқындалмаған жайылымдарға кім
бірінші жетсе, ол ... ... ... ... ... ... ... жайылымдар үшін қақтығыстар жиі туып отырған (қар: Л. Гумилев.
Қиял патшалығын іздеу). Бұл ... ру ... ... ... ұран ... ... ... қолдауына жеткісі келген. Аты
ұранға айналған әскербасылар мен елбасылардың есімі ... ... ... ... ... ... хан – алаш, Өзбек хан —
өзбек, Ноғай мырза – ноғай, т.т. ... ... ... ... ... ... ... суреттеледі.
Батырлық жырларды тек табиғаттың дүлей күштерін жеңу ерліктің ... деп ... ... ... ... ... Әсіресе, жауды шабу батыр үшін алдын-ала ... ... ... ... ... ... ... ішіне отырып,
Іле суын кештік біз.
Ұйғыр жаққа бет қойып,
Мыңлық жұртқа астық біз.
Байрақ ... ... ... ... ... ... ұштық біз.
Селдетіп бір ақтық біз,
Кент үстіне шықтық біз.
Бұрхан үйін жықтық біз,
Бұрхан үстіне шықтық біз!!!”[50, 93 б.].
2 ... ... ... ҚАЛЫПТАСУЫНЫҢ ҮРДІСТЕРІ МЕН ФОРМАЛАРЫ
1. Қазақ тарих философиясы қалыптасуының алғышарттары. Қазақтың тарихи
санасының қалыптасуына Қазақ хандығы құрылған кезден басталып ... ... ... рухани үрдістер үлкен рөл атқарды.
Хақназар XVІ ғасырдың 70-і ... ... ... Есімхан оны астанасы етіп, мәдени, ... ... ... ... бау-бақ өсіру, суармалы егіншілік
дамыды. Сауда-айырбастық ошағына айналды. Мұны ... ... ... ... ... да ... ... ханда астық,
бидай, арпа да, тары да көп шығады ал астықтан күздік және жаздық
бидай ... [51, 55 б.] - деп ... ... ... ... ғасырда Ұлы жүз жерінде болған И.Б. Георги «Үлкен орданың
қырғыздары... жазда ... ... ... ... егіншілікпен шұғылданады» деп жазды. Бұл ... ... ... ... (XVІ ғ. – аяқ ... ... ... қамалы – күшті бекіністі қамал, оның ... ... ... оны ... деп ... ... жау ол ... жете алмаған. Тамаша қорғаныс құрылыстары, азық-түлікпен
сумен (қамалдың ... ... ... ... ... ... талай айлар бойы қоршауға төтеп бере алатын болған» [52, 288-
292 бб.]. Сөйтіп, Сауранда жерастынан ... ... ... мешіттердің болуы, мұнда егіншілік мәдениетінің тұрақты
болғанын сипаттайды. Бұлармен қатар, Сыр ... ... ... ... ... ... ... Үзкент, Аққорған, Қаратаудың
терістік бөктерінде Созақ, Құлтөбе, Ран, ... ... ... өмір ... ... ... хандығы тұсындағы мәдени
қабатынан 100-ге тарта тұрғын үй орамы шықты. Яғни мұнда ... ... адам ... ... қыш құмырашылар мекендеген, олар құмыра,
саптыаяқ, кесе, тегеш, табақша, ... ... ... ... ... Сыр ... қолөнершілері қыш, мыс, қола, темір
бұйымдарды ұқсату сияқты өнер түрін әлі де ... ... Сол ... ... ... санасына жоғарыда аталған
мәдени үрдістер үлкен әсер еткен.
XV—XVІІ - ... осы ... ... ... ... ... өмір сүру дағдылары ғана емес, сонымен ... ... жұрт ... ... ... Қасым хан
тұсында “Қасым салған қасқа ... ... ... ... бұрыннан келе
жатқан әдет-ғұрпының ережелері ... ... - заң ... ... жөн-
жоралғылары салт-дәстүрі бір ізге түсті. “Есім салған ескі жол” деген атпен
бүгінгі ұрпаққа жеткен ... ... ... киіз ... ... ... мал-мүлікке, іс-әрекетке байланысты
дау-шаралардың шешімдері жетілдірілді. Тәуке ханның жеті жарғысы” қазақ
халқының мәдени-рухани ... ... төл ... одан әрі
шыңдай түсуге қызмет етті. Тәуке ханға кеңесші, ... ... ... ... ... ... шыққан қасиетті билер демократиялық
дәстүрлерді қалыптастыруға елеулі еңбек сіңірді. Осы ... сөз ... ... ... сөз ... ... пен ... бағалайтын болды. Халық арасынан небір жезтаңдай жыраулар
шықты. Өнерпаздық өріс ... ... ... халқының мәдениеті, рухани
тірлігі өзіндік сипат, келбетімен тұлғалана ... ... ... ... ... ... ... мәдениеті араб
әліппесімен байланысты болды. XVІ-XVІІ ғасырларда қазақ хандығының астанасы
Түркістанда, басқа ... мен ... араб ... кеңінен қолданылды.
Оны таратуға қазақ жеріндегі ... ... ... ... ... мектеп,
мешіттер елеулі еңбек сіңірді. Оларда 28 әріптен тұратын араб ... ... ... ... ... одан соң ... ... “Құранды” оқып, үйренетін. Сөздері араб тілінде болғандықтан ... ... бұл ... ... ... Дегенмен діни оқу
орындарының шәкірттері арасынан ... ... ... ... ол ... ... ... мен мәдениетті дамытуға елеулі үлес қосқандар да аз
болған жоқ. Олар онымен де шектеліп ... араб ... ... ... дастандарды халқының рухани игілігіне ... ... ... Араб ... ... бір ... ертегісін, ислам дінінің қағидалары мен
ұғым-нанымдарын насихаттайтын “Сал-сал”, ... ... ... қазақтар арасына алдымен таратқан араб тілін оқытатын жергілікті
медресе, мектептердің түлектері болды.
Сайып келгенде, XV ғасырдың орта шенінде қазақ ... ... ... ... халқын қалыптастырып қойған жоқ, сонымен бірге оның құрамына
енген ру, тайпалардың ертеден келе жатқан рухани ... ... ... ... ... да себебі тиді. Ауыз әдебиеті халқымыздың
төлтума мәдениетінің тарихи маңызды саласы, құрамдас бөлігі ... ... ... ... ... өзінің үздік үлгілерімен бағалы нұсқаларын
ғасырлар бойы ауыздан-ауызға таратып келе жатқан ... ... ... ... мәні зор, ... ... көркем де құнарлы қазына. Одан
әлем халықтарының ауыз әдебиетіндегі саналуан жанрлардың қай-қайсысын да
кездестіруге болады. ... ... ... ... қара ... ... басқа да небір түрлері қазақтың ауыз ... ... ... ... ... әдебиетті дәстүрлі дейтініміз, ол ғасырлар бойы ғажайып
тәжірибе жинаған эпикалық дәстүрдің тарихи ... ... еді. ... ... сақтай отырып, жыраулар өлі адамның даңқын арттыратын жыр
орнына, өз өмірі тұсындағы оқиғаға арналған монолог түріндегі толғау ... ... ... Ә. ... ... ... 7 – 8 ... жыр өлшеуімен айтылған эпика элементі бар лирикалық
поэзия” [53]. Оның дәстүрлі болатыны – көне замандардан келе ... ... ... ... ауытқымайды, кейіннен шыққан “қара өлең” сияқты жыр
өлшемінен жазба поэзиясының өлшеміне ... ... ... ... ... ... ... әулиелер, софылар адам өз бойындағы рух көзін шын оята ... ... ... ... ... өз тәжірибесімен дәлелдеген. Қайрат
пен Ақыл ... ... де, ... мен Хадистеде жоғары бағаланатын
нәрселер. ... олар ... ... ... ... яғни сол сияқты
Пайғамбар мен сахабалар ... де ... жете ... делінеді.
Иманнан, Сенімнен махаббат, ізгілік сезімдері туады. Сөйтіп қана адам кемел
болмақ. Яғни, ... ... ... ... ... ... сусындаған) батыстық қандай да болсын философиядан ... ... ... "ер" ...... ... әсерімен моральдық
тұстары жетік көрсетілген үлгі. Қазақ ... асыл ерді ... ... оның ... содан туындап жатқан адамгершілік, азаматтығын,
сан-қырлы қасиеттерін ... тиек ... Қол ... ... ... бұл философия бойынша, ең әуелі Құдайды ұмытпауы керек, шариғат
қағидаларын қатты ұстанып, иман нұрына бөленумен ... ... ... ... Жоғарыда көрсеткеніміздей, батырлықтың өзі қазақ түснігінде
дінмен, даналықпен тығыз байланысты, себебі батырлар ... ... ... ... ... алады. Жыраулар мұрасы арқылы ... ... ... ... діні ... орын алғанын көреміз. Яғни,
ол менталитеттік, ... ... ... ... Ал ... би, ... ... ерекше белсенділік көрсетіп, тіпті тарихат (суфизм) тәжірибесіне де
көңіл бөліп отырған. Ұлттық мінез-құлықты аңдап, қадағалап, ... ... ... ... көріністерге үнемі тыйым салып, әшкерелеу – бұл да
олардың тікелей міндетіне ... ... ... ... ... ... ... ірі-ірі бірнеше кезеңдерді атап өтуге
болады. Бұлардың ... ... ... мен "Атты көшпелілер”
дәуірлері болса, отаршылдық дәуірі ... биік ... ... ... ... өз ... өзіне құбыжық еткен дәуірге ... ... ... ... ... ... көрсете білді.
Ортағасырлық қазақ мәдениетіне, атап айтқанда ... ... ... әсер ... ... тек ақын ... көріпкел-
әулие, рухани ұстаз, идеолог деп қарауымыз ... ... сол ... ... ... ... ... жыраулар қызметі де полифункционалдық
болып келді. Ал жырау-ақындардың әулиелігінің, даналығының қайнар көзі
суфизм еді. ... ... тек ... ... ... ... діни
сананың иелері еді [54]. Жыраулар ... ... ... тән, ... қызметі кейде бақсылықпен де, сәуегейлікпен де
ұштасып жатты дейді зерттеуші. Осы ... ... ... әдебиетінің дінмен,
суфизммен байланысы әлі де ... ... келе ... тақырып. Шын
мәнінде жырау үлкен философиялық мәселелерді көтергенде "дін ... ... ... ... ... ... осындай тұлғалардың рөлі артып, олардың топтан суырылып шығып
жетекшілік миссия ... ... яғни ... ... да болғаны байқалады. Олар – Алтын Орда мұрагерлері болған әр
түрлі көшпелі ... ... ... ... ... ... соның
ішінде, әсіресе, Ақ Орда – ыдырап, ... ... деп ... жүрген
тайпалардың қайта құрылуы негізінде жаңа мемлекет – ... ... ... енді ... ... ... белгілі бола бастаған жергілікті
тайпалардың этникалық-мәдени саясатымен елі, жері үшін ... ... Осы ... әлеуметтік процестердің ілгері ... ... ... ... жетуі мен ұлт мемлекеттілігінің нығаюына ... ... ... ... ... культін қалыптастырған жыраулар еді. Эпостың
шығу тегі де осыған (әруақтар культіне) ... Ал ... ... түрі ... ... ... басталатын таза жыраулар болмысына келетін болсақ,
оларда діни функциялардан гөрі елдік, билік, ... ... ... ... ... олар ... үшін ... деген
көшпенділердің асқақ дүниетанымын насихаттаушы, дінге мүлдем ... ... ... ... ... ... ... Өзбек хан кезінде
мемлекеттік дінге айналған ислам, далалықтар сана-сезіміне тегеурінді ... ... ... хан ... дала ... пірі – ... қарғысқа
ұшырап, сарай маңынан аласталып, Сыр жағасында “Қорқытқа сенбеңдер!” деген
жазуы бар тас қойылды. Сенуді қоймағандардың, тіпті Шыңғыс ... - ... да, басы ... Осы уақыттан бақсылар болмысы ұсақтап, сәлденің
үстемдігі арта ... ... ... бір ... ... ... дінге
ауыса қоймаған өліара шақта ауызекі дәстүрлі әдебиеттің тамаша ... дала ... ... ... негізінен бұл көшпелі халықтарда далалық суырып-салма
синкретикалық мәдениет болғанын пайымдай аламыз. ... ғана біз ... ... ... ... логикалық реконструкцияға жататын тарихи
құбылысқа ие боламыз.
Көшпенділер өздерін өмір сахнасының майталман ... ... ... рөлдерін мүлтіксіз орындап отырған эстетикалық интуициясы
өте зор көрермен-ойнаушылар болған. Олар бірде өзіне тиісті ролін орындаса,
бірде басқа ... ... ... ... ... Бұл ... халық мәдениеті жөніндегі “карнавализация” іліміне сүйеніп
дәлелдеуге болады.
Қазақ - сырлы сөздің, ... ... ... ... ... ... Мұхтар
Әуезов былай дейді: ... ... ... жырмен айтқан өсиет,
тақпақпен ... дау бір ... ... ... ... жат ... жараса”,
бір кезде іріген елді біріктіріп, ірікшінің шіріген сөзін саф қылуға
жараған. Хан, ... би, ... ... ... ... ... бәрі де
айырмасыз сырлы сөздің қадірін білімге ұстарып зейіні ашылған ... ... ауыз ... белгілі бір кезеңнің ... ... ... ... жағдайларын көркемсөздің әртурлі жанрында ... ... Оның ... ... бірі — ... ... Қазақтан шыққан
қорқу, сескенуді білмейтін тұлғалы батырлардың жеңісті жорықтарын ... ... ... ... ... сияқты дастандар халқымызда
өте көп және олар соншалықты тартымды да ... ... ... ... Әуезов: “Қазақ әдебиетінің өрнектілігіне толық дәлелдер батырлар
өлеңінде бар. Казақ батырлары бәрі бір қалыпқа соққандай ... ... ... ... келіп үнемі жолы болып отыратын Хазірет ұлы Сейтбаттал батыр
сияқты емес. Бұларда қазақ ... ... бар ... ... ... ... ... алдымен ұлтшыл болу, одан әрі діншіл болу”, —
дейді [37]. М. Әуезов атап көрсеткендей, батырлар ... ... ... ... еңселі ерлердің басты қасиеті ... ... ... ... Бұл ... ... ... Ер Тарғын.
Қобыланды, Қамбар, Ер Қосай, Төрехан, Ер ... ... Шора ... ... ... ... ... ауызға тарап, ерлігі жұртты тәнті еткен
батырлардың бәріне тән.
Дүлдүл ақындар мен жыршылар тарихтағы небір елеулі оқиғалар мен ... ... ... ... ... ... ... 18 ғасырдағы жыр-
дастандарында Абылай атының жиі кездесетіні де дәл осыған байланысты.
Эпоста ол ... ... ... ... және Орта Азия ... ... ... көптеген оқиғаларына қатысушы ретінде
көрсетіледі. ... ол ... ... бел ортасында ... ... ... ... де дара ... өткені баршаға аян.
Абылайдың олардың жырлар тізбегіне ортақ тұлға ретінде ... ... бар. Арғы ... ілкі атадан (первопредок), мәдени қаһарманнан
(кульурный герой) ... ... ... ... ... ... батыр бейнесі әлі толық талданып, өзгеге бағынышты кейіпкер
дәрежесіне түсіріліп ... ... ... классикалық эпостың жеке
батырды бәрінен жоғары қоятын көркемдік үрдісі орта ғасырларға тың ... ғана ... ... ...... Ш. ... [47, 225 ... ғасырда класикалық мәдениеттің орнына ... ... ... ... ... ... талдау сияқты
бұрынғы рационализм шеңберінен шығатын жаңа тәсілдер қолданыла ... мен ... ... ... ұшырап, олардағы таңбаланған
мазмұн жаңа контекстіде оқыла бастады. Мәтіндердің тілдік символикасы жан-
жақты болып шықты. ... ... ... ... шамадан тыс
трансформациялау жаңа мифологиялық сананың әсіре бейнелеріне ... ... ... бұл ... ... типке жатады [55,
185 б.]. Мысалы, Буддадан сақ өкілін жасау (Шакья-Муниді Сакья-Муни қылу).
Бұл үрдіс сананы ... ... ... ... ... ... да көрінеді. Арнаулы маманның орнына тарихты көркем әрі
қисынды қиыстыратын жазушы мен журналистің келгеніне таң ... ... адам ... ... ... ... өйткені даналық туралы
пайымдай алды. Алайда ... ... ... ... мен ... ... Сол ... Р.Генон мен М.Аджидің, Г.Гачевтің т.т.
түрік халықтарының әлеуметтік мәдениеті туралы ашқан “жаңалықтары” ... ... ... және ... ... ... ... тән нәрсе.
Бірақ, ақиқат адам жасымен өлшенбейді. Мысалы, Жақыш Хасеновтың ... ... ... ... атты ... ... бір үзінді
келтірейік:
“Ұлыс қоғамы әмбе дарази қоғамы болды. Бұл қоғамда біреуді біреу қанау,
қинау, ... ... ... тиым ... Қылмыс деп танылатын
зорлық, зомбылық, өктемдікке жол ... ... ... ... ... ... Жалқаулыққа жағдай жоқ еді. Әр адам өз
қабілетіне шақ еңбекпен айналысты. Сол еңбегіне балама ... ... ... ... мұң-мұқтажы толық қамтамассыз ... ... ... өзі: қо – озық бет ... ғам - әмбе яғни ... қоғам – озық
беталыстағы масса – бірлестік, әмбе мағынасында. Сондықтан қоғам әмбенің
қамын ... әр ... ... ... ... ... ... үшін не керектің бәрін істеді. ... ... ... ... ... халық алдында жауаптымыз деп санады. Ұлыс ел мыңғырған
малы өрісінде ыңырсып ... ... ... ... ... ... қазынасы асыл заттарға асып жатқан, құрал-сайманы, қару-жарағы
озық үлгідегі, сән-салтанаты жарасқан ел еді. ... ... ... ... ұмтылушы, алдап, арбап, айламен табыс табу ... құн ... ... ... өсімқорлық болмаған. Ұлыс билерінің ... ... ... ... Заң – ... ... шаруашылықты
ұйымдастырып жүргізу шаралары, ғылымды дамыту, ел басқарудың ұйымдық
құрылымы, бәрі-бәрі жеке ... яки ... бір ... ат төбеліндей аз
ғана өктемдердің мүддесі тұрғысынан емес, қарапайым, адал ... ... ... ... Қоғам өзінің барлық мүшелерінің
қорғаны, оның игілігіне негіз қалау бағытын ұстанады.
Ел ... - ... ... білу - ... басқару жұмысын өнер
дәрежесінде жүргізу керек - ұлыс тағылымы солай. Ол тұста халықшылық ... ... Яғни ... ... ... тиісті деген қағида
болмаған. Халықшылық ұранымен партия құрып, пара ... ... ... болымсыз кикілжінді пайдаланып, ел ... ала ... ... ... ұстап, сол ортадан пайда табу болмаған. Көпшілік
дауыс қоғамдық мүддені айқындай алмайды. Өйткені әрбір адамның ... ... ... зерттеп, зерделі ой түюге мүмкіндігі жоқ” [56, 50 б.].
Ұзын сілтеме келтірген мақсатымыз автордың ой ... сол ... ... ... қазақ топырағында пайда болған Т.Мордың утопиясынан
еш жері осал емес. “Қо”-дан озық, ал “ғам”-нан ... ... еш ... ... ... ... ... ынтымақтастықтың өзіндік
тетіктері тиімді әрекет еткенін ешкім ... ... ... ... ... кеткен әлеуметтік құрылымдардан түніліп, “алтын ғасырды” ежелгі
тарихтан іздеудің үлгілері де жеткілікті.
Тағы бір мысал ... ... ... ... идея ... ... кітабында ауызекі аңыздарды талдай отыра,
автор “қазақ” этнонимін “өз еркі өзінде ақ ... деп ... – “іс ... ... - ... ... - “ұры
ісін” т.т. шығара салады [45, 7-9 б.]. Бұл “герменевтикалық” түсіндірмелер
тарихи-мәдени ... тыс ... ... ... ... ... алынғанымен, генотиптік қоғам ерекшеліктерін білдіретін түсінікке
жатады.
Біздіңше, мәселе басқада. ... ... ... ... ... ұлғаюы, аридтік аймақтағы ылғалдылықтың артуы,
мал санының молаюына әкелді. Алғашқы көшпелілерде мал ... ... ... кейінгі әлеуметтік жіктелу мүліктік ... ... беру ... мен ... ... мал саны мол ... ... тәуелді кедейлерді ажыратты. Әрине, бай мен кедейдің болуынан
қазақтарда феодализм болды деген ... ... ... ... ... осы ... талдай келе қазақтың байы мен Еуропадағы феодал ... ... ... ... ... ... ... бай қауымды
ұйымдастырушы, оған тұрақты табыс тауып беруші. Ғалым өз ойын ... ... ... яғни ... ... ішінде екі меншік бар.
Бірі байдың малы, екіншісі ... ... ... олардың жері ортақ. Байдың
малы да ортақ мал, өйткені өзгелер (малы шағын кедейлер, жалға ... ... ... ... айтқанда, ортақ малды бағып-қағып содан еңбек ақы
(бүгінше жалақы) ... ... бұл өмір сүру үшін ... ... ... ... бұл табыс көзі болмас еді. Бай жұмыссыздықты болғызбайды.
Табыстың бұл бір ... ... ... өз малы бар, оған өзі ие. Сөйтіп,
әркімнің жекеменшігі бар және ортақ малға (бай ... ... ... Ортақ мал тұрмыс өзегі. Сондықтан еңбекке қырсыз болу ... ... ... Қауымдық-рулық меншік өз мазмұны жағынан акционерлік
қоғам (меншік) принциптеріне сәйкес келеді” [57, 73 б.]. Еуразиялық ... ... мен ... көшпелі қауымда мал санының орасан зор
болғандығын атап өтеді. Мысалы, Рубрук Алтын Орда ... ... 22 ... ... бара ... ... ал сол ... байдың көп
әйелдерінің біреуі ғана кетіп бара жатқан. “Салмақты ел басылары оңтүстікте
қоныс ұстайды. Қысқа қарай сол ... ұн мен тары ... ... ... ... ... ... алды”, [58, 28-32 б.]. ... Г. ... ... ... салтының көшпелі қауымда ... ... ... ... ... ... еске ... Әр түрлі себептермен әкесінен айырылған кіші ұл осы “алтын мұра”
арқылы аяғына тұра алады және қара ... ... ... алады. ХІХ
ғасырдағы қытай қазақтарының әлеуметтік мәдениетінде минорат дәстүрі толық
сақталып келген. Үрімші қаласында ... ... ... ... ... ... Сәніктің “Қазақтың тұрмыс салт білімдері” атты
кітабынан бір үзінді келтірейік: ... ... бірі тірі ... ... ... енші ... Оның үстінен билік жүрмейді. Егер әке-
шешесінің екеуіде қайтыс болса, онда енші бөлу ... ... ... ер балалар еншіге таласса, олардың санына бір сан қосып малды осыған
бөледі де ... екі ер бала ... 3-ке, 3 бала ... 4-ке тағы ... ... үлес алып, екі үлес және үй-жай, мүлік, шаңырақ кенжесіне
қалады. Үлкен не кіші ... ... оның ... орны ... сол ... ұйытқы болады деп қарайды. Егер ... ... ... ... ... ... болып, бірақ еншілері бөлінбей қалған
болса, олар ... ... ... таласса, үйленгендері
әйелдің төркінінен мініп келген ат, артып келген түйесі қатарлыдан ... ... әр ... ... бірін алып басқа мал-мүлік кенжесінің
меншігінде ... Егер қыз бар ... оған енші ... ... қыз
болса әке-шешесінен қалған киім-кешек, үй мүлкінен мұра алуына ... ... қыз ... ... долы семьясының әл-ауқатына ... ... ... бар. ... ... қыз төркіндеп келген жолы, ат
мінгізіп, түйе жетектетіп, тіпті қысыраққа дейін төрт-түлік ... ... ... ... қыз ... ... ақыретіне дейін беріледі” [59,
9 б.].
Тарихшы-этнограф Ж.Артықбаев көшпелілердегі мал саны туралы мынандай
деректерді алға тартады: ... от ... 50 ... ... ... ... болса, ол тамаша өмір сүре алады – дейді Фальк, – ал ... ... ... ... ... ... қасы. Әдетте қазақтың жылқысы
бірнеше есе көп, тіпті қатардағы қара сүйек қазақтың өзі мың, ... ... ... ... ... ... Бай деген қазақтарда 5 мың, тіпті 10
мың бас ... ... ... ... табындағы жылқысының санын дәл білмеуі
де ... ... ... ел ... қатысты бар адамдарға мал бітсе
мәртебесі тіпті жоғары болады дей келе, “ең қарапайым, өз шаруасына ... кемі 30-50 ... ... жартысындай сиыр, 100 қой, бірнеше түйе,
50-70-тей ешкі болады” дегенді ... [35, 113 б.]. ... ... ... ... сену қиын ... Бірақ мына бір жәйттерді
ескерту қажет:
1. Жоғарыдағы мал саны ... ... ... ... ... тән еді. ... ... шапқыншылығы мен Ресей бодандығынан
кейін қазақтар құнарсыз аймақтарға ығыстырылып, халықтың кедейленуі
басталды.
2. Байдың шаруашылығын ... ... ... ... ... ... болмаған, не мардымсыз болған.
3. Ең бастысы: малға индивидуалдық меншік болғанымен, түбірінде байлық
ру ... ... ... ... Ш. Уәлиханов атап
өткендей, “қазақтардың шыққан тегі ру ... ... 15 ғ. ... ... ... Ордасын жайлаған тәртіпсіздік пен лаңның нәтижесі. Ірі
рулар осы беймезгіл уақытта орындарынан қозғалып, одан әрі ыдырап,
өзге рулармен ... ... және ... ... ... ... өзін
өзі сақтау үшін күштілеріне қосылды ... ... ұсақ ... ... ... құрды. Осылардан барып алғашқы одақтар шықты”
[60, 148-166 б.].
Әрине экономикалық стимулдардың төмендігінің көшпелілер үшін теріс әсері
де ... ... ... бір ... және ... жоқтығы. Бұл көшпелі қауымның ... ... ... ... қарап тұра алмауына әкелді.
Алайда тарихи шындықты ескерсек, онда дәстүрлі көшпелі қауымда тарихи
ынтымастықтың жоғары ... ... ... ... та осыған назар
аударады.
“Тегінде біз әдетте жиі-жиі ... ... ... ... ... ... ... шығарылған заңдарға, мысалы, мұсылман,
қытай және орыстың “Орыс правдасы“ заңына ... ... ... ... жағы ... Қазақ заңында еуропалық жаңа
кодексінде сіресіп тұрған ескертетін, сескендіретін ... жоқ. ... ... ... ... ... Ру заңы бойынша, туыстардың бірінің ісіне
бірі ... ... ... ... да ру ... іс ... көп ... отырған” [60, 149 б.].
Арнаулы зерттеулерде көшпелі қауымдағы әлеуметтік теңсіздікті кемітіп,
адамдық ынтымастықты арттыратын мәдени тетіктер ... ... ... ... ... ... зерттеудегі Сәкен Өзбекұлы Абайдың Шар
съезі Ережелерін талдай келе, “сойыс, ... асын ... ... ... түйе ... ... айып ... дейді [61, 74 б.]. Қазақ даласын
көп ... ... ... ... келтірген: “Қазақ ... мал ... ... ал олар оның ... ырза болып өзінің
қамқоршысының малына көз қырын салып жүреді. Егер ... ... ... бұл ... ... деп кедей адамдарға мал бөледі. Егер
жаңағы мал иесінің болашақта ырзығы толмай ... мал ... еш ... ал егер ... малы қырылса, не ұрлап әкетсе, шауып алса, не
басқа бір қырсықтан малынан айырылса, бұрын ол ырза ... ... ... ... ... өз ... ... қылып жібереді” [26, 68 б.].
Осындай дәстүрлердің қатарында шүлен тарту (байлықтың бір ... ... ... ... таратып беру), қызыл көтеру (мертіккен малды
12 мүшеге ... ... ... ... мал ... беру), жылу (кенеттен
кедейлікке ұшыраған адамға рулық тегін көмек беру) т.т. атап ... ... ... ... ... ... Бұл феномен туралы қазақ
мәдениеті тарихына қатысты ... ... ... ... Біз ... ... ... тұрғыдан әдеп пен әдет
нормасы ретінде ... ... ... ... ... хан ... үш ... бөліп беріп, былай деген екен:
“Көшпелі өмірдің ... ... ... өмірлерін
отырықшылықтан бөлек болғандықтан да оның саудасы мен базарынан әр ... ... да ... белгілі ақыға жатар орын табады: сендердің араларыңда
осындай ыңғайлылықтың жоқтығына байланысты тараған ұрпақтарыңа, олардың бір-
біріне қатынас жасауы қиынға түседі, ... ... ... ... ... ... ал одан алыс ... тіптен алып жүрмейсіңдер ғой, ... ... ... ... ... ... ... барғанда
тамақ үшін ақы алмаңдар, бір-бірлеріңе үнемі қонаққа ... ... ... ... ... асы ... құқықты немесе ақы
төлемей жататын орын және тамақ беруді пайдаланыңдар – осыған менен қалған
байлықтың төртінші ... ... оны тек өз ... деп санамай, жалпы
бөлінбейтін игілік, ғасырға кеткен енші деп таныңдар” [26, 73 б.].
Қазақ тарих философиясы тек ... ... ... ... ... ... ... Қалыптасқан бірыңғай ұлттық тілдің жазба
дәстүрі болуы - ... ... ... дамуындағы алғы
шарттардың бірі. Тіл ... ... ерте ... ... ... ... болмысының құдіретті көрінісі. ... ... ... сол ... ... салт-санасы, әдет-ғұрпы, наным-
сенімі, басынан өткен қилы-қилы заманның ... ... ... оны ... ... айнасы деуге әбден болады. Тілсіз тарих жоқ.
Тіл кез келген халықтың бүгінгі болмысын, ... ... ... ... ... оның ... ұзақ ... бірнеше
ғасырларды, тіпті мыңжылдықтарды алып жатады. Қазақ тілі де солай дамыды.
Ол Еуразия құрылығының керіліп ... кең ... ... ... ... ... алшын, керей, дулат, қоңырат, найман сияқты тегі бір, түбірі
туыс ру, тайпалардың ... ... ... ... сынына төтеп берді.
Оның електен өтіп, артынша сұрыпталып, сындарлы сапаға ие болуында қыпшақ
тілінің айырықша рөлі зор. Осы ... ... ... ... ... жайлаған
халыққа, тайпаларға түсінікті жазба мәдениеттің бір ... XVІ ... ... ... Куманикус” атты еңбек болды.
Бұл кітапқа қыпшақ тілінің әлемдік латын, парсы ... ... ... ... ... ... сипатқа ие болып әлемге
танылуының бір белгісі еді. Бұл ... ... ... ... ... ... мысалдар көп. Солардың бірі – “Жамиғат-тауарих” деп
аталатын шығарма. Ол - қазақ халқының негізін құраған, Қазақстан мен ... өмір ... ... ... мен ... ... XІ-XVІ
-ғасырлардағы тарихын баяндайтын кесек туынды. Кітапта қаңлы, жалайыр.
қыпшақ, найман, керей, қоңырат, алшын, тағы ... ... ... ... айтылады. Сонымен бірге бұл еңбекте қазақ жеріндегі тарихи
оқиғалар, осы жерде қоныс еткен ... ... ... ... ... хан ... мен ... батырлар мен басқа
да тұлғалар туралы көп мағлүматтар берілген. Өзінің ана ... ... ... ... ... білген Қадырғали шығыстың классикалық әдебиетін,
мәдениетін, әлеуметтік ғылымдарын ... ... ... ... ғұлама-
ғалым. XVІ - ғасырдың 40-шы жылдарында ... ... ... ... да ... ... ... баяндауға арналған.
Қазақ жерінде дүниеге келген “Шыңғыснаме” атты еңбек те қазақ жазба
мәдениетінің ... ... ... ... ... даласына ұзақ уақыт билік
жүргізген Жошы әулетінің тарихы арқылы Оңтүстік және ... ... ... тұрмыс-тіршілгіне байланысты бұл қолжазбада мол
тарихи деректер берілген. Бұл ... ... ... ... ... қазақ шежірелерінің жазба нүсқалары да жарық көрген. Қазақ
хандары дәстүр бойынша ата-бабаларының ... ... ... ... етіп келген. Мұндай шежіре түзу ... ру, ... ... да тән ... “ауыз әдебиеті” деген үйреншікті терминнен бас ... ... жоқ Бұл, ... ... өркендеген жыраулық ... ... ... ... құбылысы - ауызекі дәстүрдің
жемісі. Бұл дәстүр ... ... ... эпос тағы сондай дүниелер ... ... ... ... ... бұл дәуірдің біздің заманымызға біршама
жақындығынан да болар) аса құнды ... ... ... ауызекі
тарихнама мен ауызекі дәстүрлі әдебиет туғызған. Осы ... ... ... ... ... ... ... енгізген В.П.
Юдиннің айтуынша: “В совокупности со сведениями ... ... ... ... и ... ... ... (XVІ в.) “Сборник летописей” Кадыр Алибий джалаира (XVІІ в.),
“Шаджара-йи во могул” ... и др., ... ... ... ... ... устного исторического знания кочевников,
которое было достаточно ясно сформировавшимся и ... (Это ... ... ... можно было бы назвать степная ... т.к., ... ... не был бы корректным в ... ... [62, 15 ... қазақ халқының тарих философиясы ғасырлар бойы Ұлы дала ... ... ... ... және ... ... дүниетаным мен ментальдық ерекшеліктердің негізінде қалыптасты.
2.2 Қазақ хандығы ... ... сана және ... ... ... кіріспес бұрын Қазақ хандығы құрылуының тарихи-мәдени
алғышарттарына тоқтала кетейік. ... ... ... ... өзінің
саяси тәуелсіздігіне қол жеткізген қазақ халқының ... ... бірі ... және ... ... тез ... ... тарихи санасын қалыптастыру болып табылады. Тарих өткен шақпен,
жадымен және еспен байланысты болғандықтан, бұған төл ... тану ... ... ... ... ... жыл бойы халқымыздың өзіне лайық тарихы
тұмшаланып айтылмай келгені, айтылса да ... ... ... ... түсіндіріліп келгені белгілі. Шынайы тарихи дамуды
түсіндіру амалдары тек қана тап ... ... ... ... мен ... ... ... мәдениет алғашқы
қауымдық, жабайылық ретінде қарастырылып, ... ... ... жоққа шығарылды. Қоғамдық және мәдени дамудың батыстық үлгіден
түбірлі ... ... ... ... кіруінің себеп-
салдары асыра ... оның ... ... ... ... халқының мәдени тарихына деген нигилистік көзқарас
қалыптасты. Тек ... ... ғана ... өз ... мен ... ... мүмкіндік алды. Осыған орай отандық тарихты саралап танудың басты
бағыттарының ... ... ... ... ... ... тарихының мәселелерін тиянақтап талдау қажеттілігі туындайды.
Еліміздің тарихындағы ең маңызды кезең және ... ... ... ... ең өзекті мәселелердің бірі – төл
мемлекеттілігіміздің қайнар көзі ... ... ... ... пен ... ... ... қоныс аударуы және Керейдің хан сайлануы
сияқты тарихи айғақтармен сипатталатын Қазақ хандығының пайда болу ... ... осы ... ... ... пікірлер тудырып
келеді (бұл туралы «Қазақ тарихы» журналының 1993 жылғы 1, 2 ... ... ... бұл ... ... ... ... нүкте қою
қажеттілігін мойындай отырып, осы ... ... сол ... қатынастарды терең зерттеген тарихшы Б. Кәрібаевтың 1458
жылға тоқтаған болжамымен [63, 47б] ... ... ... ... ... ... болды. Оның
терең рухани-мәдени алғышарттарын қарастырмас бұрын, бұл мәселеге ... ... ... ... ... Дешті Қыпшақта (көшпелі Әбілқайыр
мемлекетінде), ... ... ... және ... ... мемлекеті) қалыптасқан саяси-этникалық жағдайға, ... ... ... мен ру ... ... ... талдау қажет.
Алғашқы қазақ хандарының Әбілқайыр ханнан бөлініп ауа көшуінің кейбір
итермелеуші мотивтері ... ... ... ... ... ... «Ол кезде Дешті Қыпшақта Әбілқайыр хан билік жүргізетін. Ол Жошы
тұқымдарынан шыққан сұлтандарға ... ... ... хан мен ... одан ... ... бет ... [48]. Әбілғазы Бахадүр де осыны
қостайды. Махмұд бен Уәли ... деп ... ... ... ... ... хан мен ... хан бағынудан бас тартты. Олар ата-
бабаларынан қалған ... ... ... ... ... [52, 352-бет]. Бұл
сөздерден қазақ хандарының тікелей Дешті Қыпшақ хандарының ұрпақтары
ретінде көрініп, көшу ... ... ... ... ... үшін болған
әулеттік күрестен туындағаны көрініп тұр.
Бұл күрес Шейбан (Жошының бесінші баласы) мен Тұқай-Темір (Жошының ... ... ... ... ... ... Алтын Орда ханы
Бердібек тұсында батудың тармағы үзілген кезеңнен басталады. ... ... ... ... ... кейінірек Өзбек ханның кезінде барлық Жошы
тұқымдары қудаланған тұста ерекше артық жағдайға ие болды. ... ... осы ... ... ... ... ... 58б]. XІVғасырдың екінші жартысында Алтын Орданың дағдарысы кезінде
бұл әулеттің бірнеше өкілдері Саин тағына таласты. Ал Тұқай-Темір ... жылы ... хан ... ... соң Жошы ... ... қанатында
Орда-Ежен әулетін ығыстырып, билікті қолдарына алды[62, 61б]. Бұл ... (Ақ ... ... ... Барақ Саин тағына да отырды. Демек
алғашқы қазақ хандарының арғы тегі Шығыс Дешті ... ... ... ... ... ... ... сондықтан олардың шейбанидтермен күресі заңды
көрінеді. Барақ хан ... ... ... осы ... өз ... шейбан әулетінен шыққан Әбілқайырдың тұсында (1428-1468) Орыс хан
ұрпақтарының 1457 жылға ... ... ... ... ... жоқ. ... ... байланысты жазба деректер өте аз. Прошейбанидтік бағыттағы
Масғұд бен Кухистанидің «Тарих-и Абу-л Хайр-хани» еңбегінде Әбілқайыр ... ... ... ... аты ... кезеңге байланысты ақтаңдақтың орнын халық арасына тараған тарихи
аңыз-әңгімелермен ... ... ... ғылымында кеңінен
қолданылмағанымен «даланың ауызша тарихнамасы» деген атпен белгіленетін бұл
деректемелер ... Ш. ... В.П. ... А. Сейдімбектің берген
бағалары көпшілікке мәлім. Қазақтың «Ақжол бидің ... ... ... ... мен ... ... сияқты ортағасырлық тарихи айғақтарды
дәлелдейтін аңыздар, сонымен қатар ноғайлы дәуірі мен онан кейінгі кезеңге
қатысты тарихи ... ... Асан ... ... хан және ... ... тенденциялық сипатта жазылған ... ... ... ... ерекшеленеді. Аңыз бойынша руаралық
жанжал қара ... ... ... ... биді өлтіріп кетуінен
басталады. Құн сұраған арғынның сұлтаны Жәнібектің ... ... ... хан ... ... арты ... тайпаның ноғайлы
туысқандарымен айрылысып, ел-жұртынан ауа көшуімен ... ... ... ... ... ... ... Шағатай нәсіліне
көшудің бір себебі Әбілқайыр хандығында бұрынғы қалыптасқан далалық рулық
демократиялық тәртіптің бұзылуымен де ... Бұл ... ... де ... ... ... Бинаидің айтуынша «билік жүргізу
мен сұлтандықтың жарғысы ескі тәртіпке сай ... ... [52, ... келтірілген «Тарих-и Рашиди» және «Бахр ал-асрар фи минакиб ал-
ахиар» шығармаларынан да осы ... ... ... және ... ... жеке ... ұмтылғаны аңғарылады.
Хан билігінің беріктігі хан саясатының анағұрлым ірі ... сай ... ... ... ... мысалдардан
көрінеді. Егер мүдделері сай келмей немесе құқы төмендетілген ... ... ... ... ... ... ... немесе ашық
қарсыласатын. Ол уақыттарда ... ... ... білдіретін және көп
қолданылатын қарсылықтың формасы болып табылатын еді. «Қазақ» сөзінің
семантикалық ... ... ... ... ... пікірлердің орын алғанына
қарамастан «қазақша өмір кешу» бағынбауды, еркін өмір сүруді ... ... ... ... ... институтының кең
таралғаны жазба деректерден мәлім. Мысалы, Тоқтамыстың қазақтары, Ибақ
ханның ноғай қазақтары, ... ... және т.б. Яғни ... пен
Керейдің көші арқылы ғана этникалық мәнге ие болған «қазақ» термині бұған
дейін ... ... ... ... ... ... ... қалыптасуы тарихындағы көп нәрсені этнонимнің өзі айқындап тұр.
Енді хандықтың құрылуы мен бекуіне қалыпты ықпал еткен XV ... ... ... ... ... Жетісу мен Мәуреннахрдағы саяси және мәдени
жағдайларға ... ... ... жыл бойы ... құрғанына қарамастан көшпелі
өзбектер мемлекетінің ішкі саяси жағдайы берік ... ... ... 1457 ... ... өз ішіндегі оппозициялық топтың (Сейтек-хан, Айбақ
хан, Бүреке хан, Мұса, Жаңбыршы, ... ... ... хан) әлсіз
қарсылықтарын басып тастап, көрші елдердегі саяси тұрақсыздықты пайдаланып,
сыртқы экспансия ... ... ... едәуір кеңейтті. Ұлықбек
әскерін Сығанақ ... ... хан ... етіп ... ... билеушілері ұзақ уақыт бойы қорғаныс позициясын ұстанып, қырға
қарай ешқандай жорық ... ... жоқ. ... ... ... ... мен Сыр бойы қалаларын алуға толық құқы бар екендігі,
сондай-ақ ... ... ... ... Жөкі ... және т.б. тимуридтік
«қазақтардың өзіне паналатып, олардың өзара қырқысында қазы рөлін атқарғаны
баяндалады. ... бен ... ... Әбілқайыр хан ... ... ал олар оның ... ... ... ... ... ой-пікірді ұғуға болады[52, 149-151беттер]. Ал
Әбілқайыр хандығы мен ... ... ... пен ... ... ... ... қатынас болмаған. 1457 жылы
Көк кесене ... ... ... ... ... ойрат әскерінен
оңбай жеңілуі мен «қазақтардыңң жаппай қоныс ... ... ... көп ... ... ... 1447 жылы ... өлтірілгеннен кейінгі Темір ұрпақтары
арасындағы билік үшін күресте Мираншахтан тарайтын Әбу Сейіт ... ... ... ... ... ... тұрақтамады. Ақсақ Темірден қалған
империяны сақтап қалу үшін Әбу Сейіт екіжақты ... ... ... ... ханы Есен-бұғаның тонаушылық жорықтарына қарсы өзіне
келіп паналаған оның туған ағасы Жүніс-ханды ... өзі ... көз ... Қара ... әулетінің (Әзірбайжандағы батыс оғыздық
әулет) билеушісі ... ... ... ... Жетісу мен Қашқарда орналасқан Моғолстанның да саяси ... ... ... ... ... ... экономикасымен және тарихи даму барысындағы этногенетикалық
және мәдени байланысы жағынан әркелкі [64] болғандықтан ... ... ... (1423-1462) билікті ұстап тұру оңайға түскен жоқ. Бұл ханның
қазақтарды ... ... ... ... ... ... Шу ... өңірін беруінің» өзіндік себептері болды.Оған тайпа басылары және
әмірлермен қатар, билікке таласқан ... ... ... ... ... ... қарсы шықты. Сондай-ақ XV ғасырдың басынан басталған Жетісу
мен Моғолстанның басқа да ... ... ... үдей ... ... ... ... Исан тайшы біріктірген ойраттардың шабуылына
Қашқарда өзара қырқыстармен айналысып жүрген ... ... ... ... қиын ... ... ... қазақтарды ол батыста Жүніс-хан мен
Темір ұрпақтарына қарсы пайдаланбақ болған, шынында 1462 жылы ... ... ... батыс өлке тынышталды. Сонымен бірге қазақтарды
әскери күш ретінде ойраттарға да ... ... ... ... ... ... қаратқан соң «Алаш алаш болғанда, ... ... біз ... не ... [65] деген халық аузындағы сөз де
осыны дәлелдесе керек.
Осылайша, Орталық ... ... ... ... тұрған
шақта, 1458 жылы Қазақ хандығының негізі салынып, өзінің ... ... орай ... күш ала ... ... пен ... «қазақ» атауы олардың қол астындағы халықтың этнониміне айналды
және олар иемденген территория ... елі деп ... ... бұл тарихи айғақтың орын алуын тарихшылар әртүрлі этникалық-саяси
объективті себептермен түсіндіргенімен, оның мәдени астарларына көңіл бөле
бермейді. Мәдениеттанушы Бақытжан ... ... «бұл ... ... өмірлік бағдар мәселесінің шешілуіне түрткі ғана
болды. Қазақ ... аса ... орын ... бұл ауа көшу ... ... негізгі себептерінің бірі ... ... ... ... көшпенділіктің жалпы дағдарысы мен батыстық
отырықшы өркениеттің экспансиясы барысындағы ... ... ... ... [66, 41-42 ... мың жыл ... қос ... (көшпенді және отырықшы) салыстырмалы
түрде тұйықтығын сақтай отырып, қатар ... ... ... ... ... өркениетті қалыптастырды. Дегенмен Көне өсиеттегі
Абыл мен Қабыл арақатынасы туралы аңызда ... ... бұл екі ... мен ... ... ... зертеуді талап етеді. Белгілі ғалым
М. М. Әуезов өзінің ... ... пен ... ... белдеулік
уақыттың (К. Ясперс: б.з.д. 800-200 жылдар) рухани өміріндегі ... ... ... ... ... ... ауыр ... ауа көшіп,
жеке отау құрғанын осы таңдаумен байланыстырадың[67, 53-бет].
Қазақ халқының санасында алтын заман ретінде сақталып қалған Алтын орда
мен ... ... шын ... ... көшпелі өркениеттің шарықтау шыңы
болды. XVғасырдан бастап Ұлы дала ғана ... ... ... ... ... арта қала бастады.
В.П. Юдиннің еңбегінде Ноғай ордасы Дешті Қыпшақтағы «ең көшпелі
құрылым» ... ... ... ... дала ... ... ... қалалық бағдарға қарсы бағыт ұстанғаны айтылады [62, 55-
бет]. Ноғай ордасының құрамындағы ру-тайпалар кейін көшпелі ... ... ... Кіші ... ... енді ... хан мен Хақназар хан
тұсында). Ал Қазақстанның оңтүстік шығысында орналасқан, кейінірек қазақтың
Ұлы жүзінің этнокомпонентін құраған ру-тайпалар ... ... ... ... ұстанған үрдістердің күресі ... ... ... ... ... ... ... соқты. Қазақтардың нағыз
көшпелі халық екендігі «қазақылық» феноменінен ... ... ... ... ... ... ... айтуынша еріксіз
қалалық өмір мен исламның ... ... ... реакция ретінде пайда
болды[68]. Алтын Орда билеушісі Өзбек ханның мемлекет ... ... ... жерлерде зорлықпен енгізгені белгілі. Күмәнді ... ... ... ... (сол ... ... айғақ пен «өзі бек» деген антропонимдік
семантика оның Шыңғыс тұқымынан екендігіне күмән туғызады) Жошы ... ... ... ... ... ... қолдау көрсеткен.
Өзбек хандары шейбанидтер мен қазақ хандары тұқай-тимуридтер арасындағы
үздіксіз ... ... ... ... ... емес, осы дінге
қатысында да ... боуы ... XVІ ... ... ... ... ... мемлекет құрған Мұхаммед Шейбани қазақтарға қарсы
«ғазауат» ... ... ... ... ... ... белгілі. М.
Шайбанимен Мәуреннахрға кеткен өзбектердің исламды жақтаушылар ... ... ... те ... ... қазақ мәдениетінде төлтума
ататектік діндердін ... діни ... өтуі өте ... ... ... ... ғасырларды қамтыды. Ш.Уәлиханов XІX ғасырдың өзінде
қазақтардың дүниетанымын «қос ... ... деп ... ... ... бет ... ... түрік тілдес тайпалар арасында тез
сіңісіп кетті. А.Н. ... ... ... алу ... ... ... ... жүзеге асады немесе
жеңілдетіледі. Ал ... ... ... өмір сүру ... дүниетанымдық жүйе - ... діні де ... ... жүйе ... ... қарсылық көрсетеді ... ... ... ... «көшпелі» әлем стихиясы пайғамбарларды керек
етпейді [67, 59-бет.].
Қазақ хандығы құрылуының осындай ... ... ... ... бұл ... ... үш-төрт ғасыр бойы дамуы
барысындағы оның тарихнамасы қалай ... және ... ... философиясының
деректанулық мәселелері ғылымда қалай қойылды ... ... ... реті ... философиясы» терминін ғылыми айналымға ең алғаш XVІІІ ғасырдағы
француз ... ... ... ... Бұл ... ... ... түсіндіру мен бағалауды, басым көпшілігінде, тарихты
баяндау мен тарихи зерттеулердің нәтижелерін бағалауды білдірді. Осы ... ... ... ... ... деп атау ... ол ... жазбаша сипатымен айқындалады. Әлемді түсінудің батыстық
парадигмасында жазбаша тарихнама антикалық ... ... ... ... пен Фукидидтен бастау алады. Ал ауызша тарихи шежірелер
мен аңыздар күні ... ... ... тарих ретінде мойындалмай келеді.
Дегенмен тарихты» тарихнамадан (жазба тарихтан) бұрын басталатыны
баршамызға ... Жер ... қай ... ... қай халықты алып қарамасақ
та, олардың кез-келгені - тарихи дамудың ... ... ... кітабы жоқ болуы мүмкін, бірақ тарихсыз халықтың болуы мүмкін емес.
«Тарихнама ең алғашында ауызша тарихи-шежіре, аңыз түрінде басталып, ... ... ... жарыққа шығып, кемелденіп отырған. Жер ... ... ... ... бағзы заманнан үзілмей келе жатқан жазба тарихы бар
жұғоның (қытайдың) да шияшаң дәуірінен ... ... янди ... тарихи аңыз-ертегілерден басталады. Ежелгі Египет, Индия, Иран,
Грек тарихтары да осындай» [69, 39-бет.].
Ал енді осыдан қазақ халқының төл ... XV ... орта ... ... ... ... ... мемлекеттілігін қалыптастырған кезден бастасақ,
оның тарихнамасы қалай түзілді деген заңды ... ... ... ... ғылыми-тарихи тұрғыда зерттелуі XІX ғасырдан
бастау алады. Батыс Еуропаның Шығыс елдерін жаппай ... ... ... елдердің өткенін зерттеу мақсатында метрополия ғылымның шығыстану
немесе ориенталистика деген салаларын қалыптастырды. Қазақтың және ... ... ... өзге де ... ... ... ... қалпына
келтіруде еурославяндық шығыстанушы тарихшылар мен тіл мамандарының едәуір
еңбек ... ... ... болмайды. Олардың арасында ... [70], В.В. ... [71], К. ... [72], В.В. ... [73], А.И. ... [74], Е. ... [75], А.И. Левшиннің
[76], Лэн Пуль Стенлидің [77], Г.Н. Потаниннің [78], В.В. Радловтың [79],
В.Г. ... [80], А.П. ... [81] және т.б. ... атап ... ... ... ... Кеңес дәуірінде онан ары жалғастырылды.
Қазақ хандығының құрылуы мен даму ... ... ... ... ... ... мыналар жатқызылады: М.Х. Әбусейітова, К.М. Байпақов,
В.В. Востров, М. Вяткин, Ю.А. Зуев, Н. Ибрагимов, С.Г. ... ... М.С. ... К.А. Пищулина, Т.И. Сұлтанов, В.П. Юдин және т.б.
Осы ғалымдар өз зерттеулерінде шығыстық ... ... ... ... ... оларды ғылыми айналымға енгізе отырып, отандық
деректану ғылымының ... ... ... қосты. Тарих
философиясымен және тарихи ... ... ... ... тарихшы-медиевистердің бір тобы белгілі шығыстанушы-
ғалым В.П. Юдиннің төңірегіне шоғырланды. Олар ... ... ... ... ... оларды идеялық-саяси және
текстологиялық ... ... ... ... деректанулық
мәселелерге үлкен көңіл қойды. ... ... ... қазақ
тарихына қатысты жазылған он жеті парсы және ... ... ... ғғ. ... хандығы бойынша материалдарң атты ұжымдық аударма-еңбек
жарияланды. Қазақ ... ... ... ... бұл маңызды жазба
ескерткіштер мыналар еді:
1) ... ... ... ... кітабының таңдамалы
тарихтарың, авторы белгісіз);
2) «Фатх-намең («Жеңіс туралы кітапң, авторы – Молла ... ... ... ... ... Камал ад-дин Бинаи);
4) «Зубдат ал-асарң («Жылнама қаймақтарың, ... ... «Та ... ... ... ... ... Мас уд бен
Усман Кухистани);
6) «Бадаи ал-вакаиң («Таңғажайып оқиғаларң, Зайн ад-Дин ... «Та ... ... ... ... Мырза Мұхаммед Хайдар Дулати);
8) «Тазкира-йи Ходжа Мухаммад Шарифң («Қожа ... ... ... өзі);
9) «Шараф-наме-йи шахиң («Шахтың даңқы кітабың, Хафиз Таныш);
10) «Сығанақтан шыққан грамоталарң;
11) ... ... фи ... ... («Ізгі кісілердің биік
қасиеттері құпиясының шалқар көлің, Махмұд бен Әмір Уәли);
12) «Та рих-и Шах Махмуд бен Мирза ... ... ... ... бен ... ... ... авторы өзі);
13) «Та рих-и Кыпчакиң («Қыпшақ тарихың, авторы Қыпшақ-хан деген атпен
белгілі Қожамқұли-бек Балхи);
14) «Та рих-и ... ... ... ... белгісіз);
15) «Ислам-намең («Ислам кітабың, авторы Шаир Ахун деген лақап атпен
белгілі Молла Әбд-әл Әлім);
16) «Фирдаус ал-икбалң ... ... ... ... бен Әмір
Ауаз-бий мираб, лақап аты – Му нис);
17) «Та рих-и амнийаң («Аманшылық тарихың, Молла Мұса бен ... ... ... хандығы мен қазақ халқының ... ... ... ... ... хабар беретін бұл жинаққа енбей ... ... ... ... ... ... ... «Бабыр-намесінң, Фазлаллах
ибн Рузбихан Исфаханидің «Михман-наме-йи Бухараң ... ... ... ... ... «Тауарих-и Хамсасынң және т.б.
жатқызуға болады.
Алайда бұл жазба деректердің басым көпшілігінің тимуридтік, шайбанидтік,
аштарханидтік әулеттердің ... ... олар ... ... ... қарай бейімдеп жазуымен, өздерінің тенденциялық,
компилятивтік сипатымен ерекшеленеді. Олар да, кейінгі отаршылдық ... ... да ... ... ... ... маңызды
даталардың дәлдігін бергенімен, өткенді бұрмалап түсіндіруге жол береді.
Осыдан ғылымда қазақтың төл тарихнамасы ... ... ... ... мал ... үстемдігі ықпалымен қазақы дәстүрде жазба
мәдениеттен гөрі ауызекі мәдениеттің басым ... рас. ... ... ... ... елдермен салыстырғанда, ауызша дәстүрде,
аңыз-шежірелерде ... ... ... ... ... ... тарихшылдығын ұлттық қасиет деуге болады. Бұл, әрине, ерекше артық
жаратылғандықтан немесе ... ... ... ... Қазақ халқының
шежірешілдігін, тарихи санасының ... ең ... оның ... ... ... өмір салтта болуымен сабақтастырған жөн. Ал салт
атты көшпелілер өркениетінің Еуразия ойкуменінде үш мың ... ... ... 31б]. ... мәдениетін зерттеумен терең айналысқан белгілі ғалым
Ақселеу Сейдімбек қазақтың шежірешілдігін көшпелі өмір ... ... ... ... пен қандас-туыстық қатынастармен байланыстырады. «Адамның күні
адамменң деген принципке негізделген бұл жүйе тек моральдық-этикалық ... ... ... және ... ... ... ететін
тетік, әлеуметтік және экзистенциалдық өмір ... ... ... де ... Үш жұрт бойынша (өз жұрты, қайын жұрты, нағашы жұрты)
сараланатын туыстық байланыс шежіренің тарихи айқындамасын анықтап отырған.
Ал осы ... ... ... ... «ата ... ... ... атасын білмеген – жетесіз), «мәңгүртң аталып, өлімнен артық
жаза болып саналатын өз ортасынан аластатылатын ... ... А. ... ... ... ... ... ұдайы кеңейтіп отыруына, шежірелік зердесін ұдайы шыңдап отыруына
себепші болған. Мұның өзі далалық ... ... ...... сақталуына, екіншіден - өзара ... ... ... көп ... ұшырамауына, үшіншіден – субъективизмге
ұрынбауына, өтіріктің айтылмауына себепші болып отырғанң [82, 41б]. ... ... ... ... ... ... Уәлиханов та атап
өтеді: «Қазақ ... көне ... мен ... ... ... сақтай білген. Одан да өткен ғажабы сол, ... ... ... ... ... еш өзгеріссіз, бір қолдан шыққандай
қайталанатынын қайтерсіз. Көшпелі сауатсыз ... ... ... ... бір-бірінен қылдай ауытқымайтыны адам айтса нанғысыз қасиет,
алайда ... ... ... шындықң [83, 390б].
Қазақ тарихына қатысты «даланың ауызша тарихнамасың мәселесін өзінің
еңбектерінде шығыстанушы-ғалым В.П. Юдин ... ... ... және
теориялық деректанудағы кейбір мәселелерді тарих ғылымында ... ... ... ... ... ... ... Ол
шығыстық жазба дерек көздерімен ұзақ ... ... ... ... ... ... даласының тарихындағы кейбір ақтаңдақтардың (тимуридтік
және шайбанидтік жазба деректерде осы дәуірде ... ... ... ... кейіннен Жошының 13-баласы Тұқай-темір ұрпақтарының билікке
келуі ... ... ... ... осы ... ... өзгеше
жіктемелік топты бөліп алып шықты. Олардың қатарына тікелей Дешті Қыпшақ
көшпенділерінің ауызша тарихи біліміне ... ... ... Юдин ... ... көздеріне «Тауарих-и гузида-йи нусрат-намең (авторы
Мұхаммед Шайбани хан болуы мүмкін, XVІ ғ., ... ... ... (XVІ ғ., Хиуа ... ... Әлі би ... ... (XVІІ ғ., Касимов қаласы), Әбілғазының «Түрік және моңғол шежіресің
(XVІІ ғ., Хиуа қаласы) шығармаларын жатқызады.
Енді осы ... ... ... ... ... маңызды
деректерге қысқаша тоқтала кетейік.
Мұхаммед Хайдар Дулатидың (1499-1551) «Тарихи Рашидиң кітабы Қазақстан
тарихын баяндайтын аса құнды шығарма. ... ... туып ... Дулат
тайпасының Пулатшы, Қамар–ад-Дин сиқты ірі ... ... ... ... ол ... «Жамиғ ат-тауарихң, Хожа Хамдуллах
Мустафи ... ... ... Али ... ... «Тарихи манзумң, Ұлығбек мырзаның «Сарбаға улусң (Төрт ұлыс)
кітаптарын пайдаланған. Ұлықбектің ... төрт ...... ... Моғолстан жатқан. Моғолстан мемлекетінің шаңырағын көтерген
Бабыр сұлтанның нағашысы Жүніс хан мен оның баласы Ахмет (қазақтарша ... ... мына ... ... ... ... Оқиға. Сұлтан Сейіт ханның Сүйініш ханнан жеңілгенін баяндау.
2. Ахуал. Қазақ, олардың сұлтандары, «қазақң деп ат ... ... ... хан ... ... оқиғалар. Сұлтан Сейіт ханның Қасым хан
қасына барғаны.
4. Қасым ханнан ... ... ... ... ... өзбектермен
елдестіруі, онда өткен оқиғаны баяндау.
5. Қасым хан өлгеннен кейінгі Моғолстан мен ... ... ... ... екі ... ... ... Шағатай нәсілі
Тұғлық Темір ханның таққа отыруы, ел басқаруы, ... ... ... ... өз ... басынан кешкендері баяндалады. М.Хайдардың
сипаттауына қарағанда, Моғолстан мемлекеті Ертістен ... ... ... ... ... Ақсу ... қамтитын ұлан-байтақ
территория, оны шағатай хан Поладшының әкесі ... ... етіп ... өлке бұл өлке ... деп ... ... Қашғар, Хотан, Алмалық,
Жаркент, Әндіжан, Ақшикент, Ақсу қатарлы ... ... ... ... Іле, Емел, Қаратал, Шу, Ыстықкөл сияты өзен, көлдері бар. Осы ... ... 18 ... хан болады. 24 жасында исламды қабылдайды, ... ... ... ... ... ... ... Темірден
кейінгі хандары, олардың арасындағы ... ... ... ... ... ... бұлармен қатар Қазақ хандығының құрылуы, оның сипаты
хақында құнды деректер бар. ... ... пен ... сұлтандардың
Әбілхайрдан бөлініп Шу ... ... ... ... 1465-66 ... дес, ... зерттеушілер 1456 жылды мегзейді. Моғолстан ханы
Есенбұға олакрға үлес жер береді. 1468 жылы ... ... ... ... ордасында таққа таласудың жаңа кезеңін бастайды. Бақталастар
оның мұрагері Шейх Хайдарды өлтіріп кетеді. Осыдан ... ... ... ... ... мен ... жағына шығады, Қазақ хандығы күшейеді.
Керей 1472-73 жылдары Жүніс хан ордасына бұрыш ... ... ... ... ... одан ... оның ... Бұрындықтың билігі,
Әбілхайырдың мұрагері Мұхаммедшайбани ханмен оның Сыр ... ... ... ... Жошы ... ... Махмұд, Ибақ хандардың
Шайбанимен соғысы, Шайбанидың Орта ... ... ... ... ... хандығының күшеюі Қасым хан ... сай ... хан ... хандық шекарасы – батысы Түркістан, Жайық, Шығысы Іле,
Алатау, солтүстігі Ұлытау, ... ... ... алып жатты, хандықтың
халқы І миллионнан асты. Бұл тұста қазақ ... тек Азия ... ... Москва мемелекеті де таниды. Дулатидың жазуы бойынша Қасым 1518 жылы
өлген. Оның орнына хан болған ... ... ... әбден әлсірейді.
Моғолстан ханы Әбдірашид Шығыс Түркістанда жайылымдықтың ... ... ... мен ... ... ... мақсатында, шабуыл жасайды. Бірақ,
қазақтар мен қырғыздар одақ ... өз ... ... қорғап
қалады.
Сұлтан Махмұд хан мен ... ... ... соғыстары кезінде
Дулатидың әксі қайтыс болады, туыстары оны Кабулдағы Бабырға жібереді. 1512
жылы Бабырдан кетіп, Қашғар ханы ... Сайд хан ... ... ... ... болады. Сайд ханның Жаркентке, Қырғызға, Тибетке ... ... ... ... ... ... 1533 ... отырған Әбу-ад-Рашид сұлтан дулат ... ... ... қатер
төндіргенде Дулати Үндістанға қашады. Мұнда ұлы ... ... ... ... 1551 жылы ... ... ... Бабыр (1480-1530) былай
жазды: «әкесін өзбектер өлтіргеннен кейін менің қарамағыма келіп3-4 күн
тұрды. Артынан ... ... ... Сайд хан ... барады. Не нәрсе
болса да өзінің шыққан тегіне тартатын әдеті ғой. Мәселен, алтын да, күміс
те, қорғасын да ... ... ма. ... ... ол ... көп
өзгеріп, енді жақсы мінезге түскен дейді. өзінің қолы ... ... әрі ... әрі ... ... ... садаққа оқ қадап, оның жебелерін
өзі істейді. Бір жағынан ол ... ... ... ... келген еді, әлпеті еш
жаман емесң [84, ... ... - ... ... – Қыпшақханұлы Хожамқұлбек. Балхи. Ол 1695-1696 жылдар шамасында
Балхта туған. 1713 жылы Лахорға келіп, Пенджабтың ... Сайф ад – ... ... ас – ... ... ... ... болған. Кітап 1722 жалдары жазылған.
«Әбдл – Мүмін хан (Абдолла ханның ұлы) атасынан кейін ... ... ... ... ішінде даңқы мен батырлығы жөнінен оған жетері
болмады. Осы ... ол ... ... 1007 жылы ... ... ... ... Оның немере туысы Хазарэ – сұлтан Ташкентті алуға
ту көтерді. Жәнібек сұлтанның ұлы Рүстем сұлтан оған қосылды. ... зор ... ... ... ... Шайқастардың бірінде Хазарэ-
сұлтанды ұстап, жеңіспен ... ... ... ... мен ... ... ... көрсетті. Тәуекел хан Әбділ – Мүмін хан ... ... ... ... пен ... ... алу үшін ... Алдымен Ташкентті иеленді., оданкеейін Самарқанды алып, Бұхараға бет
алды. Пир – Мұхаммед хан хан ашық ұрысу ... жоқ ... ... ... ... күн шамасындай уақытта Тәуекел ханның қазақтары
Бұхара маңын әбден тонады, күннің шуағына ... ... ... ... Ең ... ... ... бет алды. Тәуекел хан Самарқанға
шегінді. Ол туысқан Есімханмен бірігіп Пир- Мұхаммед ... ... ... Хан ... ... ... ... Осы кезде оған Бақы-
Мұхаммед сұлтан (Дін Мұхаммед ханның ... ... Хан оны ... ... ілтипат көрсетті. Бір ай шамасы екі жақтың әскерлері арасында
толассыз шақас болды. Бірде ... ... ... ... шабуыл жасады.
Қатты шайқас болды. Тәуекел хан ауыр жараланды. Оны Ташкентке алып ... ... ... ... ... ... [52, 395 б.]
«Шараф-наме – йи – шахиң - «Шаһтар даңқың-
Авторы – Хафиз Таныш, 1550 жылы ... ... 1589 жылы ... ... 26 ...... күні Абдаллах ханға Шахым би мен
Жолтай биден кісі келді. Ол ... ... ... сұлтандары шын мәнінде Баба
сұлтанның қолынан азаппен қаза таптың. Ол бұл оқиғаны ... ... ... ... Ол кісі ... ... «Баба сұлтан мәртебелі ханмен бітім
жасау мүмкіндігінен айырылған соң, ол ... ... ... ... ... (бұл оның қайын атасы болатын) жіберіп, Түркістан маңындағы
бір мекенге қол жинап келуін ... ... би Баба ... ... ... ... ... сұлтан, Хақназар хан, тағы басқалары мынандай айла-шарғы
жасауға келіседі. Олар мұнда келген ... ... ... ... ештеңе
білмегендей Жалым сұлтан Бабасұлтанға ... ... ... оны да
өлтіреді. Бірақ, олардың бұл ойы болмай қалады. Жанқұлы биді ... ... оны ... ... ... ... Ол күн-түн демей келіп
Бабасұлтанға жағдайды хабарлайды. Ал бұл кезде ... ... ... ... ... Шарапхана өзенінің бойында онымен
кездесі өткізген. Олар баба сұлтанның өздерімен жүріп, Хақназар ... ... ... алуын хабарлайды. Хақназар ханға бәрі бармақ болып
атқа мініп, жүргелі тұрғанда Баба сұлтан Жалым ... ... ... алып ... ... ... береді. Жалым сұлтанның екі ұлы, Хақназар
ханның екі ұлы бәрі өлтіріледің [Сонда, 253-254 бб.].
«Тарихи Абул хайр ... - ... хан ...... бен Усман Қухистани, 1543-1544 жылдары ... ... ... мен ... ... ұлы және ... ... адамдар,
көсемдер, сұлтандар, - Құл – Мұхаммед сейіт, Қары-Сейіт, Бұзұн жар ... би – ... ... ... ... Темір-оғлан, Сатұғби, Сүйініш би, Дәулет софы-оғлан, Барақ-
оғлан-Қазанбайлы, Мұрат-софы ... ... ... би, ... ... би – қосшы, Мұрат софы – отаршы, ... ... ...... Абабакір - өкіреш найман, Исуфхожа -
өкірешнайман, Хұдайберді тархан, Момын ...... ... хожа ... ... ... ...... Әбділмәлік-қарлұқ, Темір шайх
баһадұр- кенегес, Құдағай және Осман баһалұр – үйсін, Қылышбай – баһадұр –
үйшін, Йағлы хожа – ... т.б. ұлы ... 17 ... ... ... жылы ... ... хан көтерді.
Тара қаласының үстіне жеңімпаз ту өзінің көлеңкесін түсіргенде ... ...... ... ... ... ... Әбілхайыр ордасының алдынан өтіп, оған адал қызмет ететіндерін
білдірдің ... 143-144 ... - ... - ... туралы кітап»
Авторы – Камал ад – Дин Ширали – Бинаи, 1453 жылы Гератта туып, 1512
жылы Қаршида өлген. 1504-1510 ... ... ... ... ... ханның Бұрындық ханмен соғысының хикаясы баяндалады.
«Бұл кезде хан маңында (Шайбанидың) ... ... адам бар еді. ... ол ... ... және оң, сол қанаттарға бөлді. Мұса ... да ... ... ... ... хан да жақын келіп
өзінің әскерінің қатарын түзеді. Осыдан кейін соғыс басталды. ... хан бұл ... ... ... оның бұл қайратын Бұрындық
ханның әйгілі қолбасшысы Қасым сұлтан ... өз ... ... бөгемек
болды. Хазірет хан (Шайбани)шабуылға өтті. Ақырында Қасым сұлтан әскерлері
қаша ... ... ... ... хан ... қарсы тұр еді.,
ол да ... ... ... ... ... бұзды. Мұса мырзаның інісі Хорезми
бекті өлтіріп кетті. Бұдан кейін Мұхаммед ... , оның ... ... ... енді ... қуып кеп олжа ... ... тұтқындады.
Көп тұтқынды өлтірді. Хорезми бекке қайғырып, жылап болған соң, ... күн ... дем ... Мұса ... ... ... Сүйініш хожа ханға
берді, құда түсіп, той жасалдың [Сонда, 104 б.] ...... - ... ... Қадырғали Көшімбекұлы Жалайри, 1530 жылы туып, 1605 жылы өлген,
1589 жылы Москвада қазақ ... ... ... патшасы Борис Годуновқа
тарту етілген. Қадырғалидың жазбаларында ең құндысы – ... ... ... деп көрсетеді академик Әлкей ... – бұл ... ... ... Дастан Құтлық Темірң, «Дастан қазақ
ханларының ... ... ... ... ... ... «Дастан Едігебиң, «Дастан Әбілхайырханң,... ХҮІ ғасырдың
соңында осындай әдемі оймен қазақ тілінде ... сөз ... ... қазақ
халқының тарихын, шежіресін, тұрмысн ... ...... дүниесінің келісті бір түрі деуге болады.... Кітап бойынша
Қадырғали араб, парсы, түркі, орыс ... ... ... білген. Онаың көп
оқығандығы кітаптың әр жерінде «бұл мәселе көп ... ... ... ... ... ... ... Жалайыр тайпасынан шыққан қазақтың
бірінші ойшылы, ғалымы, данышпан жазушысы, өрнек ... ... Оның ... тілді жазушы болғаны Борис Годуновқа арнаған
алғысынан да көрінеді. Падша ... ... ... ұлығ бек, ... ... күшті иесі. Айналасы ... ... ... төрт ... билеген хан, халқын әділлікпен сұраған ... ... ... ... хан – тахт ... тахт Хажы – ... тахт ... тахт
Сарайң. Қадырғали мұндай тарихи зор мұра жазғанда, творчестволық жақтан
жалғыз болмаған. Оның қакбында білімді ... ... жас ... ... ... ... ... арасынан шыққан көп оқыған, көпті
көрген, қазақша, ... ... ... ... ... болған. Ол өзінің
өмірін, кемеңгерлік ісін мемлекетінің күшеюіне, оның саяси ... ... ... Оның бұл адал қызметін жлоғары бағалап Борис
Годунов 1600 жылы Касимов ... ханы етіп ... Оның ... ... ... ... кітапханасы болатын. Ол кітапхана
Оразмамбеттің Мәскеуге баруымен ... ... ... ... ... ... ... күміс сандықта (таза күмісі 71 мысқал –
300 грамм) сақтаған. Оразмамбет қайтыс ... соң бұл ... ... ... тағылып («Серебрянный яшик с книгами и списками на ... ... ... ... ... Бұл жәшік 1736 жылы ғылыми академиясына
сыйға тартылады, Азия музейінде сақталады. Бұл кез Кіші ... ... ... ... (Тевкелев), И.И. Кирилловтың, В.И.Татищевтің
Орынбор ... ... ... кезі еді. 1822 жылы Азия музейі
ашылғанда күміс ... ... ... оны ... суреттеген академик
С.М.Френ. кейінірек зерттеген ... ... ... мұндағы кітаптар
1575-1584 жылдар жинала бастаған. Френнің зерттеуінше күміс ... ... ... «Тарих Түркістан Мұхамед бин Госманң, «Тарих ал- Иамин
Жендғ (Сырдария)ң, «Тарих ал- Чигизханң, «Тарих ал- Жошы ... «Фи ... ... «Фи баян дастан Ақсақ Темірң, Фи баян дастан Едіге
мырзаң, «Тоқтамысң, ... ... ... ... ... мыңың, «Үйсін
Майқыби шежіресің, «Қыпшақ күрлеуіт шежіресің, «Қыпшақ, Ордаш ... ... ... шежіресің т. б. Кейін ... бір ... ... ... жазып алып, баспадан шығарады. Міне, бұл
келтірілген деректерге қарағанда, ХҮІ ғасырда ... ... ... ... ... ... ... пікір алысу қатынасы болғаны, мұның бәрін
араб алфавитінен жүргізіп отырғаны ... Бұл ... ... жазба және
ғылыми тіл стилінің дәрежесіне анықтауды Жалайыри еңбектері мен Оразмамбет
кітаптарының зор маңызы болса керек [86].
«Шежіре ... - ... ... - ... ... Ол 1605 жылы ... 1664 жылы ... ... башқұрт, қазақ халықтарына көп тараған еңбек. «Түрік
шежіресінң кезінде Абай да, Шоқан да, ... да ... ... ... Оны ... ... 1906 жылы ... университетінің
баспаханасында бастырды. Кітап Әбілғазының сөзімен айтқанда түріктің ең
таза тілінде – Хиуан тілінде жазылған. Хиуа ... тілі ... ... ... Бұл ... туралы Әбілғазы: «Мен хиджырының 1073 жылы (1663
жыл) осы кітапты жаза бастадым, она «Түріктің ата ... деп ... ... ... - ... ... оны ... аяқтай алмай, баласы Ануш
Мұхаммедті ... ... соны ... ... ... ... Ануш- Мұхаммед еңбекті толық бітіріп шыққан. Орыс және
шетел ғылымында «Түрік шежіресің 1770 жылдан белгілі бола бастайды. Полтава
соғысында ... ... швед ... ... ... қаласында бұл
қолжазбаны кездестіріп, бұқаралық молдаға орысша аудартады. Одан өзі неміс
тіліне аударып, 1780 жылы ... етіп ... Осы жылы ... ... ... тіліне аударылады. 1825 жылы граф Н.П.Румянцевтің
тапсыруымен ... ... ... ... ... «Түрік
шежіресініңң қолжазба нұсқалары Берлинде, Парижде, ... ССР ... ... ... ... ... ... сақталған.
Оны жазу кезінде Әбілғазының қолында 18 жазба дерек ... ... ... – ад – ... ... ... замандасы Шараф – аддин - әл
– Йезидің «Зафарнамасың т. б. Болған. «Түрік шежіресің - 9 ... ... Адам ... ... ... дейінгі дәуірі, 2- тарау- монғол ханнан
Шыңғыс ханға дейінгі дәуір, соңғы тараулары Шыңғыстан кейінгі ... ... ... ғ.) ... ... көне тайпалар – татар, ойрат, торғауыт,
қырғыз, үйсін, қоңырыт, ... ... ... ... ... ... ... қалаш руларының тарихы баяндалады, кейбір жерлері өлеңмен
жазылған, қазақ халқы, қазақ хан – сұлтандары туралы едәуір ... ... осы ... жазуға көмектескен өзінің үш түрлі қасиетін айтады.
Олар: бірінші, әскерг қолбасшылық етуі, заң шығаруы, ... ісін ... де, ... де ... тіл ... ... ... өлеңмен жазудың
барша түрлерін – меснеби, қасиди, газелдер, мюктаатар, рубайларды меңгеруі,
араб, парсы, түрік ... ... ... ... ... ... ... елінде болған хандардың аты-жөнін, өмір сүрген кезін, ... ... және ... жөніндегі оқиғаларды жақсмы білуі [87, 72-75
бб.].
Келтірілген бұл деректер қазақ ... ... ... ... пайда
болуы жөнінде құнды мағлұматтар екені белгілі. Аталмыш еңбектерде ... ... ... ... ... ... саяси-
әләуметтік қарым-қатынастары, ғасырдан ғасырға үзілмей келе жатқан мәдени
экономикалық желісі, қазақ тайпаларының ... ... ... сол
жолдағы күресі, әскери күш-қуаты түсінікті, нақты баяндалады. өз тұсының
аса білімдар –тарихшысы Қадырғали ... ... бір көш ... ... ең ... мемлекеті Мәскеу мемлекеті билеушісіне тарту етумен
екі ел арасындағы достық пен ... ... ... ұрпақты ізгілікке
бастады.
Ал шындығына келгенде, аталмыш кезеңнің, яғни XІV-XV ғасырлардың тек
қазақ даласының ғана емес, бүкіл Еуразия ... ... үшін ... ... ... Бұл ...... түріктеніп біткен кезеңі; Батыс
және Шығыс Дешті Қыпшақты құрамына енгізген орасан зор ... ... ... ... кезі; қазіргі түркі тілдес халықтардың ... ... ... ... ... және т.б. ... ... Бұл уақытта Бату әулетінің
ұрпақтары жойылып, саяси-тарихи аренаға қазақ, ... ... ... ... тегін құрайтын Тұқай-Темір ұрпақтары мен Сібір мен Орта
Азияға билігін ... ... ... ... Бұл дәуірде қазақ және
өзге ұлттық мемелекеттік бірлестіктер өз алдына ... ... ... ... ... ... ... келтіру үшін екі тарихнаманы
да, яғни көршілес отырықшы елдердің жазба ... де, ... ... ... субъектілерінің өзінің жадын – даланың ауызша тарихнамасын да
қосып біріктіре пайдаланған абзал.
В.П. Юдин «даланың ауызша тарихнамасынң Дешті ... ең ... ... ... ... Дешті Қыпшақ көшпенділерінің жалпы тарихи
білімінің ... ... ... ... ол ... ... де, «аңызң, «әпсанаң сөздерімен де анықтала алмайды. Даланың
ауызша ... ... да, ... да, ... батырлық эпосқа
да теңестіріле алмайды, өйткені фольклордың өзі де ... ... нәр ... Оны ... ... ... ауызша
тарихнамасының қайнар көздері деп белгілеуге болады. Олар ... ...... ... ... ... білімінің
тарауларын білдіреді. Бұл тарау-әңгімелердің арнаулы ... ... ... ... ... Бұл ... ... шығыстық феодалдық сарайлық және
өзге тарихнамалардан айырмашылығы осында... Аталмыш тарихнаманың дерек
көздерін зерттеу ... ... ... ... ... феномен
ретінде, жүйе ретінде, көшпелі мәдениеттің даму деңгейінің индикаторы
ретінде қайта құрастыруға ... ... [62, ... Юдин ... ... ... құбылыс ретіндегі жалпы
тарихнаманың дамуындағы әмбебап кезеңдік-типологиялық ... ... ... оның ... тарихнамамен ұқсастықтарымен қатар қайталанбас
ерекшеліктері бар екендігіне назар аударады. ... ... ... үйрену өзінің пәні мен ... ... ... ... ... ... ... да шығыстанушы-ғалым
ауызша тарихнаманың мәліметтерін жинақтау, жүйелеу, жіктеу, талдау және
тарихи ... ... ... ... ... ... деректанулық профильдегі өзгеше тарихи көмекші пәнді ашуды
ұсынады. Осылайша ... ұмыт ... осы бір ... ... ... ... ... халықтардың ұрпақтарына қайтарып ұсынуға болар
еді. Бұл, әрине, тарихи сананы қалыптастыруды қажет етіп ... ... ... жадын қайта түлетіп қана қоймай, оның тарих философиясын
қалыптастырудың методологиясын да шешуге ықпалын тигізері сөзсіз.
2.3 XІX-XX ... ... ... мен ... ... Қазіргі отандық тарих ғылымы мен тарих философиясындағы өзекті
мәселелердің бірі дербес жалпытарихи ғылым ретіндегі қазақстандық тарихнама
саласының жеке ... ... ... ... Бұрын «орталықтыңң ықпалымен
көшіріліп жазылатын жалпыодақтық ғылымның бір бөлігі ғана болып ... ... ... ... ... ... алуымен ертеректегі
отаршылдық жағдайында ... етіп ... ... ... ғана ... және аз ... ... зерттелмеген мәселелерді
алдыңғы орынға шығарады. Бұл көкейтестілік ... ... ... қол ... ... ... қоғамдық-саяси,
мәдени-рухани жағдайының өзгеруіне байланысты ... ... ... ... жаңа ... ... ... болуы; ескі
маркстік-лениндік дүниетанымның дағдарысы және отандық тарих ... ... және оның жаңа ... ... ... ... теория мен практиканың даму логикасы және т.б.
Кез-келген дәуірдің қоғамдық санасының ажырамас бөлігі ретіндегі тарихи
ойдың қоғамдық-саяси көзқарастар мен ... ... ... рөлі мен орны ... ... белгілі. Тарихи ой сол ... ... ... қалпына келтіріп қана қоймай, оның ... ... мен ... да ... ықпалын тигізері анық.
XVІІІ ғасырдың отызыншы жылдарынан бастап, XІX ғасырдың орта шеніне
дейінгі аралықта ... ... ... ... ... ... Ресей
империясының толық боданына ... XV ... бел ... өз
мемлекеттілігін құрған Қазақ хандығы ... ... ... ... ... Егер ерте замандағы Қазақстанның территориясындағы
саяси тарих ежелгі грек, иран, ... ... ... ... ... мен ... ... кезеңіндегі тарихи
оқиғалар араб, парсы, қытай деректерімен қатар, ... төл ... ... ал ... ... ... ... қазақтың ауызша тарихи білімімен қатар, орыстың
тарихнамалық ғылымы арқылы да ... ... ... ... шешуге ықпал ететіндей өткенді пайымдауда, одан тарихи
тәжірибені алып пайдалана білуде ... ... ... ғылымының да маңызы
зор екендігін ескерсек, онда осы отаршылдық дәуірде жасалған ғылыми тарихи
зерттеулерге көзқарастардың қайта ... ... сыни ... ... ... қажеттілігімен көзге түседі. Біз бұл жұмысымызда ... ... ... ... философиясының кейбір маңызды мәселелерін
қарастыруға тырысамыз.
Қазан төңкерісіне дейінгі тарихи мәселелерді зерттеумен айналысып келген
зерттеушілердің ... сол ... ... ... ... жамылғысын
айтпағанда, аталмыш дәуір авторларының қалдырған ... ... пен ... ... деңгейінде бір-
бірімен байланыссыз, тұйық күйінде қарастырады. Тарихи деректер ... ... сол ... ... ғылыми танымның, философиялық және
қоғамдық-саяси, жаратылыстанымдық-ғылыми және тарихи ойдың ... тыс, ... ... тұрғыда сәулелендіру көп
жағдайда құрғақ ... ... ... ... ... және
танымдық қырларын жемісті түрде негіздеуді қиындатады.
Қазақстанның орысша тарихнамасы жаңазамандық дүниетанымдық және ... ... ... болған ойлау логикасы мен еуроцентристік
дүниетанымдық жүйені ... ... ... мұны ... ... ... ... оны өз танымдық мәдениетіне енгізгенін айта
кету керек. Тарихты ... ... ... белгілі ғалым М.А.
Баргтың атап ... ... ... ... тарихнамасын түсіну «бір
мәдени-тарихи дәуірден ... өту ... ... ... ... ... ... алатын әлеуметтік-тарихи ... ... ... ... ... ұлғая түседің
[88, 18б.]. Ресейде ... ... ... бекіп, капиталистік
қатынастар орныға бастаған бұл дәуірде ... ... ... ... ... және рухани мәдениетімен қатар, бұратана халықтарға қатысты
империялық-шовинистік пиғылдармен де ... ... ... ... тарихына байланысты орыс тарихнамасының сіңірген еңбегін де теріске
шығаруға болмайды.
Еуропалық ғылыми білімнің шығыстану ... ... орыс ... ... ... екі бағытпен сипатталады: практикалық ... Бұл екі ... ... үшін де белгілі бір методологиялық
ұстанымдар ортақ болғанымен, олардың ғылыми әрекеттерінің нақты ... ... ... белгілер табылады.
Қазақстан тарихнамасының академиялық тармағының өкілдері, әдетте,
жаратылыстанымдық және гуманитарлық ... ... бір ... ... ... ... ... болған зерттеушілер еді.
Олардың қатарына В.Н Татищев, Г.Ф. Миллер, П.С. ... И.П. ... ... Х. ... Г.И. ... А.И. Левшин, Я.П. Гвардовский, Г.С.
Карелин, И. Сиверс, К. ... және т.б. ... ... Олардың
көпшілігінің ғылыми-зерттеу қызметтері Ресейдің орталық ... ... ... ... ... мұражай, Петербор,
Мәскеу, Қазан, Харьков университеттері, кейінірек, Орыс географиялық
қоғамы (1845 жылы ... ... ... ... ... ... төңкерісіне дейінгі тарихнаманың келесі – практикалық бағытын
негізінен ресми лауазымды адамдар - әскерилер мен ... ... ... ... ... ... ... қоса, жергілікті жерден тарихи-этнографиялық ақпараттарды
жинауды жүктеді. Өз ... ... ... іздерін қалдырған бұл
тарихшылардың қатарында П.И. Рычков, И.Г. Андреев, С.Б. ... ... ... ... ... ... ғылыми-танымдық мақсаттар мен міндеттерге
жауап бергенімен, отаршылдық саясаттың прагматикалық мүдделерін орындап,
күшті саяси конъюнктураның да ізін ... ... ... ... үшін осы ... ... және ... ресурстарын анықтау, басып
алынған территорияның өндіргіш күштерін зерттеу ... ... ... ... ... жіберіліп отырды. Сол кездері
бұл академиялық экспедицияның материалдары сияқты, жергілікті тарихнамалық
шығармалар да түземдіктердің өмірінің ... ... ... ... сипатқа ие болды.
Шеткері аймақтарды ғылыми зерттеудің ... ... ... сайын
ғылыми әдебиетте саяхаттың беллетристикалық жанры да терең тарала бастады.
Бұл жанрдың кең танымалдығы сол дәуірдің сәнімен ғана ... ... ... ... ... ... кешенді игерумен сипатталатын
отаршылдық пен ... ... ... ... беретін
әлеуметтік-экономикалық мұқтаждықтан да туындаған еді. XVІІІ ... ... ... ... ... ... ... халқы туралы жазған П.С. Палластың (Путешествия по ... ... ... ... ч. 1-3), И.П. ... ... ... Собр. соч. ученых путешествийпоРоссии. Спб.,1824. т.
6.), Н.П. Рычковтың (Дневные записки путешествия в ... ... 1776) ... ... ... шықты. XІX ғасырдың бірінші
жартысындағы ... ... ... ... ... да өз ғылыми
еңбектерін саяхатнама формасында жазды: А. Вамбери, К. ... А. ... ... А.И. ... П. ... Т.Ф. ... П.А. Словцов, Г.Ф. Генс
және т.б. Бұлардың көпшілігінің еңбектері Ресейде ғана емес, шетелдерде
жарияланғандықтан, ... ... ... де ... ... ... орыс тарихнамасында қазақ тарихына қатысты
шығыстанушы-ориенталистердің еңбектерін ерекше атап ... ... ... осы ... ... ... беймәлім болып келген араб, парсы,
қытай деректерін орыс тіліне ... ... ... ... Н. ... ... И. ... В.В. Вельяминов-Зернов, В.В. Бартольд және т.б.
Тікелей қазақ тарихы үшін төмендегі ғылыми ... ... ... ... и ... до нашествия татарң, «Заметки об ... ... ... и ... и ... об их ... Н.А.), «Исследование о касимовских царях и царевичахң (Вельяминов-
Зернов В.В.), «Очерки по истории казак-киргизского народа в ... с ... ... ... ... ... ... А.), «Военно-
статическое обозрение земли киргиз-кайсаковң ... ... ... (Красовский М), «История Сибириң (Миллер Г.Ф.),
«Записки о ... ... ... ... С.Б.) және «Описание
киргиз-казахских или киргиз-кайсацких орд и степейң (Левшин А.И.). ... өмір ... ... ... ... өз халқының және қырғыздардың,
Жоңғария мен Шығыс Түркістанның тарихы мен этнографиясын терең ... жас ... ... ... осы соңғы еңбектің авторын ... ... деп ... белгілі. Қазақ халқының әлеуметтік-
экономикалық ахуалын зерттеу үшін XІX ғасырдың соңында осы өлкеге ... ... ... экспедициясының маңызы зор болды. Сондай-
ақ қазақтардың тілі мен ... ... ... ... Семенов-Тянь-Шаньскийдің, Радловтың еңбектері ерекше болды.
XVІІІ ғасырдың екінші жартысы мен XІX ... ... ... ... ... ... білімдердің жинақталуы бұл зиялы
қауымның өкілдеріне осы ... ... ... ... ... мен ... ... мәдениетінің ерекшеліктері
туралы теориялық ... ой ... ... ... ... халқының
этникалық стереотиптері менпсихологиялық ерекшеліктері И. Сиверстің, Ф.
Назаровтың, А. Янушкевичтің, С. Трофимовтың ... ... ... Қазақстандық тарихшы И.В. Ерофеева Қазақстандағы шетелдік екі
тарихнамалық ... де – ... және ... ... де
философиясы мен әдістемелік негізін француз ағартушылығының идеялары, оның
ішінде ... мен ... ... ... ... [89, ... ... қазан төңкерісіне дейінгі қазақ тарихына қатысты жазылған
орыс авторларының жұмыстарын ... ... ... ... ... болады. «табиғи шектерң теориясы (мысалы, Л.Ф.
Костенко, А.И. Макшеев, М.А. Терентьев және т.б.) ... ... ... ... ... ... ... қозғалысын еуропалық нәсілдің таралуы
үшін адамзат тарихы ... ... ... ... ... ... жақын келесі бір тұжырым Ресейдің жаулап алу ... және ... ... ... ... ... жазық жерге орналасқан орыс мемлекеті үнемі жер бетіне жайылуға
ұмтылады.
Орыс тарихнамасындағы келесі бағыт Ресейдің ... ... ... тағы да ... бұратана халықтарды ағарту деген желеудегі олардың
«өркениеттік миссиясыменң бүркемелейді. Бұл ... өз ... ... ... атап ... оны ... өркениетінен
жоғары қояды. Ал тағы бір келесі бағыт өзінің түп-тамырын тереңнен алады.
Адасқан адамзатқа «ең ... ілім – ... ... дінінң
таратудағы орыс халқының тарихи ұлы ... ... ... ... XVІ ... ... ... «Мәскеу – үшінші Римң тұжырымдамасынан
алады.
Ал либералдық бағыттың өкілдеріне ... олар ... ... ... қарым-қатынасын түсіністікпен қабылдауға ... ... ... ... мен ... ... ... қол астындағы қазақтардың тарихына қатысты жазылған, әсіресе,
әртүрлі ... ... ... сипатталатын материалдардың
көп мөлшерде болуы аталмыш мәселенің көкейтестілігінен туындайды. Бірақ
жергілікті халықтың тарихы мен ... ... бұл ... ... ... ... іске ... мақсатына бағындырылды.
Жарияланған материалдардың көпшілігі арнайы тарихи зерттеу деңгейіне
көтеріле алмады және көбіне тек ... ... ... білгір мамандардың
еңбектеріне ғана жүгінетін компилятивті және тенденциялық сипатта болды.
Көптеген мақалаларда айғақтық қателіктер, нақтылық пен ... ... ... ... Бұл ... ... құндылығы
кәнігі зертеушінің өзге тарихи деректерде ... сол ... үшін ... заман үшін де мәнді айғақтарды аңғара білуімен сипатталады.
Орыс тарихнамасында Қазақстанның ... ... ... Ресейдің қазақ
даласын біртіндеп жаулап алуы екі жаққа не пайда береді деген ... ... ... Патшалық Ресей үшін: орыстардың сауда
айналымының күшеюі; басып алған жерлердің табиғи ресурстарын ... ... ... ... мен Азия арасындағы транзит ... ... ... ... ... рыногын дамыту;
коммуникациялық байланыстарды дамыту;переселендер үшін жер беру. Мұндай ... ... А. ... Ф. ... Ф. ... ... және т.б. ... ұшырасады. Ал қазақтар үшін: орыстардың
қолтығының ... ... ... ... ... ... ... дамытып, отырықшылыққа көшу; әскери міндеткерліктен
босату; өмір деңгейін көтеру; еуропалық өркениетке тартылу (И. ... ... О. ... және ... ... ... бұл кезең мүлдем басқаша реңмен сипатталады.
Көшпелі қазақтардың ауызша тарихи ... ... ... ... ... ... ... бұл дәуірде де маңызын жоғалтпай,
онан ары жалғасын тапты. Аталмыш кезеңдегі ірі ... ... ... ... ... ... ... еңбегінде қазақтың саяси-
этникалық тарихынан біршама мағлұматтар береді. «Бес тарихң деп те аталатын
бұл еңбектің бір тарауы «Ресейдің Шығыс ... аяқ ... деп ... Қазақтың дәстүрлі тарихнамасындағы бұл стильдің кешегі кеңес дәуіріне
дейін азаматтық тарихпен бірге сақталып келді. М.Ж. ... ... М. ... бұл ... дәстүрді қазақтың этникалық
тарихымен шебер ұштастыра білгені белгілі.
Дегенмен, отаршылдық дәуірдегі қазақ ... ... ... ... ... ... ... Кроченің тарихты
филологиялық (компилятивті), поэзиялық (эстетикалық), риторикалық және
тенденциялық ... деп ... бар [91, 18б.]. ... ... ... ... қазақ халқының замана талабына ілесе алмай, бодандық бұғауын
киген бұл ... осы ... ... ... де ... сияқты. Тарих пен тарихнаманың арасынан шыға отырып, жалпылай
айтқанда, қазан төңкерісіне дейінгі ... ... ... ... үш
дүниетанымдық-мәдени бағдарды аңғаруға ... ... ... қазақтың зар-заман ақындары (Шортанбай Қанайұлы, Дулат Бабатайұлы,
Мұрат Мөңкеұлы); ... ... ... ... ... ... ... және тәуелсіздік арқылы модернизация міндетін шешуге ұмтылған
қазақтың ұлтшыл либерал-реформаторлары (Алаш қозғалысы).
Шортанбай Қанайұлы дербестіктен айрылып, бодандық ... ... ... ... ... ... ... түсер ойыңа
Жалмауыз болды өлкенің
Қазақ, сенің сорыңа.
Арқадан дәурен кеткен соң,
Қуғындап орыс ... ... амал жоқ, ... ... торыңа.
Орыс – бүркіт, біз – түлкі,
Аламын деп талпынды.
Орыстан ... ... ... ... ... [92, ... Бабатайұлы метрополиядан енген жаңалықтардың ықпалымен дәстүрлі
құндылықтардың құлдырағанына қынжылады:
«Кешегі бір ... еді хан, ... ... ... ... ...... ханы – арам.
Төсекте жатып керіліп,
Түзге отырса ерініп,
Аяғын буған қойға ұқсап,
Мойынсұнып беріліп,
Қол созбайды ... ... ... ... ... ... орыс ... отаршылдық саясатын жеріне
жеткізе әшкерелей түседі:
«Еділді алса – елді алар,
Енді алмаған нең ... алса – ... ... ... соң нең қалар?
Ойылды алса – ойды алар?
Ойлашы, сонда нең қалар? [Сонда, 160б.].
«Зар-заманң поэзиясының бұл үш ... ... ... ... ... ... Олар ... дағдарысын айшықтап ашып
бергенімен, ата дәстүрді ... ... ... жаңа ... бере ... XІX XІX ... қазақтың рухани мәдениетінің көрнекті өкілдері
Шоқан Уәлиханов, Ыбырай Алтынсарин және Абай Құнанбаев ... ... гөрі ... ... формаларын, Батыстың қоғамдық
институттары мен құндылықтарын игеруге ... Егер ... ... бой ... ... ... енген жаңашылдықтарды
қабылдай отырып, білім мен ... ... ... күш ... ... тұрғыдан алғанда, дәстүр мен жаңашылдық арасындағы тартыстың
кезкелген ұлттың әлеуметтік-мәдени динамикасында, ... ... ... ... орын ... ... де ... мәселелердің қатарына
жататыны белгілі. Олардың өзара әсерінің негізгі үш формасын анықтауға
болады: біріншісі – ... ... ... ... оны теріске
шығару және көне тәртіптерге сүйену; ...... ... ескі ... бұзу; үшіншісі – жаңашылдықты құбылта отырып, оны
дәстүрге сиятындай қалыпқа келтіру. ... ... ... ... ... мен жаңашылдықң деген жинақтың ішінде
қазіргі заманғы поляк зерттеушісі Е. Шацкий «дәстүрң мен ... ... ашып ... ... ... оның екі
формасының – консерватизм (консервация) мен ... ... ... ... бұзыла бастаған кезінде ғана орын алатындығы айтылып, дәстүр
уақыты мен тарих уақытының арасындағы ... ... ... мен
тарихтың көпмәнділігі зерделенеді [93, 41б.]. Бұл екі құбылыстың арасындағы
тартыс Ресейде ... ... ... ... мен ... ... күрестен көрінсе, Қазақстанда да жоғарыда аталған екі
бағдардың айырмашылығынан анық байқалып, бүгінгі ... ... ... ... айтыс-тартыстың созылып келе жатқаны рас.
Сонымен, ағартушылық та тек элитарлық ... ... ... ... ... ... ұлттық бірегейлену мен
ұлттық азаттық мәселелерін шеше алмады. Дегенмен бұл ағартушылық идеялар
реформаторлықпен бірігудің ... ... ... жаңа ... ... ... ... Алаш қозғалысының сипатынан айшықты
көрінетін, отаршылдық езгіде қалған елдердің әлеуметтік-саяси және ... жаңа ... жеті ... ... және ... модернизация үшін
болған күреске жол ашты. «Қазақң газеті мен «Алашң қозғалысының төңірегіне
топтасқан ... ... бір тобы (Ә. ... А. Байтұрсынов, М.
Дулатов, М. Жұмабаев, Ж. Аймауытовтар) ... ... ... ... ... ... үшін күресіп қана қоймай, өз
шығармаларында сол замандағы қазақ тарихының ең ... ... ... ... ... бір қры ... ... да қамтиды. «Оян
қазақ!ң (М. Дулатов), «Тәңірің, «Түркістанң, «Мен кімң, «Тез ... ... ... өкпесің, «Тәні саудың жаны сауң, «Қазақша оқу ... ... ... өзі осыны меңзейді.
XX ғасырдың басындағы қазақ халқы азаттық алу, төл мәдениетті заманына
сай өркендету мүмкіндігінен ... ... ... ... ... ... орнауы себепті айрылды. ... ... ... мүлдем өзге арнаға түсті.
Кеңестік дәуірде тарих ғылымы да бүкіл қоғамдық сана мен барлық ғылым
салалары сияқты ... ... қол ... ... ... ... ... болды. Бұл әдістеме бойынша өткен шақ туралы
ғылым ретіндегі тарихи ... өз ... ... ... ... ... ... оның ішінде әртүрлі қоғамдық
таптардың әлеуметтік-саяси тәжірибесі туралы да ... ... тиіс еді. К. ... пен Ф. ... ... ... партияның
манифесің атты еңбектерінде өмір сүрген барлық қоғамдардың тарихын таптар
күресінің тарихы деп ... ... ... ... ... ... ... тек таптық тәсілді қолданғанда ғана бүкіл-әлемдік ... ... ... ретінде қабылдауға болады деп түсіндірілді немес В.И.
Лениннің сөзімен айтқанда тек сол ғана ... ... ... қайшылықты идеялар мен ұмтылыстардың қақтығысы ... ... ... [94]. ... ... пен таптардың объективті
идеялары мен ұмтылыстары ең алдымен сәйкес қоғамдық қатынастарды ... ... ... ... ... ... материалдық
базиспен анықталады. Қоғамдық қатынастардың барлық жиынтығының органикалық
құрамдас бөлігін әлеуметтік күштердің ... ... ... ең ... ... және моральдық-адамгершілік күштердің өзара әрекетін
өз бойына енгізетін ... ... ... Міне, осы заңдылықтар жалпы
адамзат тарихына ортақ деп есептелді және ... ... ... ... ... қазақ тарихына да таңылды.
Бұл заманда маркстік-лениндік рухтағы философияның тек қоғамдық-саяси
өмірдегі идеологияның негізгі ... ... қана ... ... және ... ... ... болғаны да белгілі. Сондай-ақ ол өмірдің барлық дүниетанымдық
қырларын түсіндіріп беретін ... ... ... ілім рөліне ұмтылды.
Рухани саланың кеңестік дәуірге тән ерекшеліктеріне орай сол ... ... ... ... бұл ілімнің өзіндік орнын жоққа ... ... ... ... ... дәстүрлі мәдениетін сақтау мен
дамытуда орны толмас орасан шығындарға ... ... ... отырып, рухани мәдениеттің ғылым, білім, ... және ... аса ірі ... ... Бұл ... ... ... қазақтың жас кеңестік мәдениеті еуропалық рухани мұраны игеруде
ғасырларды аттап өтіп, жаңа дәуірдің ... ... ... ... ... ... да сөз ... жүр. Бір қырынан алғанда
ол дәуірде ... ... ... жағынан қорғалуының (адамның еңбекке, демалуға, тұрғын үйге, тегін
білім мен медициналық қызметке құқылығы, ... ... және ... ... т.б) ... ... ... ешкімде күмән
туғызбайды. Екі ... ... ... бұғауын басынан өткізген ел енді
ғана өзіне тән төл мәдениетін жандандыра отырып, жалпы әлемдік ... ... ену ... ие ... ... ... дамудың
кеңестік кезеңі оның ажырамас бөлігі екендігін ескерген жөн.
’’Коммунистік бағыт’’ тығырыққа тірейтін жол еді, дегенмен КСРО ... ... ... ... ... ... пайдалы әрекет
коэффициенті өте жоғары болды. Адамзат ... ең әділ ... ... құлшыныс кез келген басқа ойлаушылықты жаныштаумен ... ... ең ... бұқарасында коммунистік аңыз туындатқан ұғымдардың
тұрақтылығын қамтамасыз етті. Осы ұғымдар ұзақ жылдар ... ... ... ... ... ... дейін кеңес адамдарының
бірнеше ұрпағының ой-санасын билеген ''коммунистік идея'' дейтін түрдегі
кеңестік ұлттық идеяның бейнесін құрады [95].
Кеңес ... ... ... ... да ... ... идеологияландырылған сипатымен ерекшеленді. Сондықтан да ... ... ... елдегі тап күресі, қазан төңкерісінің
тарихи рөлі, социалистік ... ... өмір ... ... ... ... және т.б. құрады да, тарихнама барынша
тенденциялық тұрпатта болды. Дегенмен, қазақ ... ... ... тарихы, дәстүрлі шаруашылығы мен ... ... да ... олар ... ... зор ... жинақталып, тарихи ғылымының дамуына оң ықпалын тигізгенін
де айта кету керек.
Жалпы алғанда, кеңес дәуірінде ... ... ... өз ... ... ... жаңа деңгейге көтерілді. Қазан төңкерісінен
кейінгі кейінгі кезеңде қазақ халқының ... ... ... ... ... ... ... айналымға енді, отандық
кәсіби тарих ... ... ... өтті. Кәсіби тарих ғылымын
қалыптастыруда және елімізде ... ... ... ... ... дүниежүзілік соғыстан кейін құрылған ҚазақКСР Ғылымдар
академиясы құрамында Ш.Ш. Уәлиханов атындағы ... ... ... ... ... рөл ... ... және 1950-ші жылдар
аралығында қазақтардың қазан төңкерісіне дейінгі де, кеңестік ... ... ... ... тарихи зерттеулер пайда болды [96]. Ең алғашқы
мұндай еңбектердің ... С.Д. ... және М.П. ... ... ... ... халықтарының, оның ішінде қазақ халқының шығу тегі мәселесіне
деген тарихшылардың, ... ... ... өсе ... 1942 жылы ... қаласында өткен Орта Азия
мен Қазақстан халықтарының этникалық тарихы бойынша КСРО ҒА ... ... ... [98]. Бұл ... осы аталмыш уақыт
аралығында кең көлемдегі тарихи ... ... ... археологиялық, антропологиялық, лингвистикалық) талдау
нәтижесінде ғалымдардың көпжылғы және ... ... ... бір ... ... деп ... ... мен Орта Азиядағы глотто- және ... ... ... тереңдеуіне А.Н. Бернштамның, А.Х. Марғұланның, С.В.
Киселевтің, Л.Р. ... С.П. ... К.А. ... ... М.В. Воеводскийдің, М.Қ. Қадырбаевтың, С.С. Черниковтың [99]
және т.б. археологиялық ғылыми ізденістері көп ... ... ... ... мен Орта ... ертедегі мәдениеті өте жоғары деңгейде
болғандығын және бұл ... ... ... тек ... болып қана
қоймай, субъекті де ... яғни ... ... ... ... ... рухани мәдениет саласында болмасын, дамуға ықпал ... ... ... бірі болғандығын ғылыми тұрғыда
дәлелдеп жазады. Осы зерттеушілердің ... ... ... мәдениеті – андронов мәдениеті туралы көзқарас кеңейіп, дәлдене
түсті. Деректерді ғылыми ... ... ... территориясындағы
көшпелі және жартылай көшпелі мал шаруашылығының сабақтастық ... ... ... ... ... этногенетикалық үдеріс
барысындағы энеолиттік этномәдени субстрат екендігі анықталды.
Аталмыш кезеңде біздің заманымызға дейінгі бірінші ... ... ... кеңістікте болып өткен этносаяси үдерістерде ерекше рөл
атқарған ерте темір дәуірінің сақ тайпаларын ғылыми ... ... ... алға ... ... ... тек ... материалдарға ғана
емес, ежелгі грек және ежелгі парсы ... ... ... ... зерттеудің деректемелік көзін кеңейтіп, бұл этникалық ... ... және ... ... және ... ... ... тарихын қалпына келтіруге
мүмкіндік берді. 1960-жылдардың соңында Есік қорғанынан табылған сақ ... ... ... ... күллі әлемге тарады. Сақ ... ... ... ... мен ... ... К.А. Ақышевтың еңбегі зор
болды [100].
Біздің заманымыздың ... ... ... ... ... ... ... этнониммен белгілі Жетісу жерін ... ... ... ... А.Н. Бернштамның, М.В. Воеводскиийдің
және М.П. Грязновтың археологиялық зерттеу жұмыстарынан кейін ... ... К.А. ... Ю.А. ... И.И. ... ... нысанына айналды [101]. Ю.А. ... ... ... ... ... ... ... белгілі
түрік тілдес мәдени лексиканың этнонимдерін, эпонимдерін, топонимдерін және
өзге де элементтерін, яғни ... ... ... ... ... түркі тілдес этникалық қауым
ретінде анықтауы болды.
Қазақстанның ерте дүниедегі тарихының білгір мамандарына айналған ... ... ... ... ... ... және
саяси үдерістердегі ғұн және қаңлы тайпаларының рөлін, олардың бір-бірімен
гентикалық байланыстары жөнінде, осы ... ... ... ... мен ... ... ... ғылыми еңбектер жазды [102].
Және бұл авторлардың барлығы дерлік ... ... ... ... түрік текті екендіктерін мақұлдайды.
Прототүрік заманы туралы мәселе – ежелгі Қазақстанның ... ең осал ... ... ... ... ... түркі елінің ұйысуының саяси және этномәдени алғышарттары
түзіле бастаған кезеңде әр ... ... ... ... рөлі ... ... ... үзіктілігі деректемелік
көздің әлсіздігімен ғана емес, ғылымда этногенетикалық үдерістің жеткілікті
негізделген әдістемесі болмауымен де түсіндіріледі.
VІ-VІІІ ғасырлардағы түркі ... ... ... ... қол ... ... себебі бұл кезеңге қатысты ... ... ... ... араб ... ... ... табылған жерлеріне орай «орхон-енисейң деген шартты атаумен белгілі
төл алфавитті қолдану арқылы түркі қағандарына, әсіресе, ... ... ... Қапаған-қағанға арнап балбал
тастарға жазылған эпиграфиялық ескерткіштердің ... еді. XVІІІ ... ... енген бұл сына жазуының кілтін дат ғалым В. Томмсен тауып,
оны орыс ғалымы В. Радлов жүргізіп оқып шыққаннан ... бұл ... ... ... ... Бұл ... В.М. ... С.Г.
Кляшторный, Н.А. Кононов, С.Е. Малов, Ә.Құрышжанов, ... және ... мен ... еңбектері ерекше атап айтуға
тұрарлық [103].
Еліміздің тарихындағы ең ... ... XV ... ... ... мен ... ... құрылуы болып табылады. Қазақ хандығының
құрылуы мен даму тарихына қатысты қалам тартқан танымал ... ... ... М.Х. Әбусейітова, К.М. Байпақов, В.В. ... ... С.Г. ... Н.Н. Мингулов, М.С. Мұқанов, К.А. Пищулина,
Т.И. Сұлтанов, В.П. Юдин және т.б. Осы ... өз ... ... ... ... мейлінше көбірек пайдаланып, ... ... ... ... ... ... ғылымының қалыптасуына
елеулі үлестерін қосты. Тарих философиясымен және тарихи зерттеулердің
методологиясымен, ... ... ... ... бір тобы белгілі шығыстанушы-ғалым В.П. Юдиннің төңірегіне
шоғырланды. Олар ортағасырлық ... ... ... ... ... ... ... және текстологиялық ерекешеліктері
бойынша жіктеу сияқты деректанулық мәселелерге үлкен көңіл ... ... ... қазақ тарихына қатысты жазылған он жеті парсы және
түркі ... ... ... ғғ. Қазақ хандығы бойынша
материалдарң атты ұжымдық аударма-еңбек жарияланды.
1950-жылдары ... ... ... ... ... қатынастарының формациялық сипаттамасы мәселесі ... ... ... ... ... ... ... көшпелі қоғамының феодалдық сипаты еш күмән тудырған жоқ, бірақ
ғылыми ізденістер мен пікірлердің ... ... ... ең ... әлеуметтік-экономикалық құрылымының ерекшеліктері
жөнінде болды. Сондықтан болар барлық көшпендітанымдық зерттеулерде күні
кешеге дейін ... ... ... ұғым ... ... ал бұл маркстік формациялық теорияға сәйкес келе бермейтіні белгілі.
Бұл ... ... ... ... екі бастаудың да –
феодалдықтың да, патриархалдық-рулықтың да симбиозын көрсетті.
Осы мәселенің түбіне ... ... ... ортадағы меншіктік
қатынастардың ерекшелігіне байланысты екі қарама-қарсы көзқарас айқындалды.
Көшпендітанудың ... ... және ... белгіленген бұл мәселе әуел бастан ... ... ... беру деңгейі жағынанәр алуан пікірлердің түйіскен тұсы болды.
Мұның ... ... 1955 жылы ... ... ... Орта Азия ... ғалымдарының, сондай-ақ одақтың жетекші көшпендітанушыларының
ғылыми сессиясының ... ... ... ... ... ... жасаған Л.П. Потапов пен оның ... ... ... ... мен жаңа ... ... ... идентификациясының негізгі өлшемі болып табылатын жерге жеке
меншіктің ... ... ... ... тезисті жақтады. Бұл жорамалдың
негізіне Маркстің жерге жеке меншіктің ... ... ... ... ... ... негізгі факторы (принципі) деген белгілі
қағидасы себеп болды [104, 91, 17-42, 71-77, 83-96, 99-103, ... ... ... ... ... ... В.Ф. ... С.Е. Толыбеков, көшпенділік жағдайында феодалдық меншіктің нысаны
ретінде, номадтардың ... ... ... ... ... ... қарастырды [104, 91, 50-59, 60-68-беттер]. Көшпелі
ортада өндірістік үдерісті ұйымдастырудың ерекшеліктеріне орай жер ... ... ... ... ... ... шарты ғана
болып табылады [105].
Осы жылдары көшпендітанудың негізгі мәселесі – ... ... ...... өзегіне айналғанымен мәселенің
әдістемесіне іс жүзінде айқындық әкеле қойған жоқ. ... ... ... ... ... С.З. ... Д.К.
Кішібековтың, Н.Е. Масановтың көлемді де терең монографияларында кеңінен
зерттелді [106].
Қазақ қоғамының дәстүрлі әлеуметтік құрылымын анықтаудағы ... ... ... формациялық кестеге сай келмеуі себепті туындады. Дегенмен,
қазақтың дәстүрлді қоғамындағы ... би, ... ... ... ... ғылыми әдебиеттерде ашылғанын айта кету керек.
Номадизмнің дәстүрлі әлеуметтік ... ... ... күрделі қоғамдық байланыстарында бір-біріне сатылы түрде
бағынатын өндірістік, институционалдық, идеологиялық, ... т.б. ... ... ... ... таптармен қатар, «аралықң
әлеуметтік түзілімдердің рөлін анықтайтын типологиялық тәсіл қажет.
Қазан төңкерісіне дейінгі Қазақстанның ... ... ... ... ... ... халқының дәстүрлі
материалдық және ... ... ... ... ... ... болады. Қазақтардың мәдени мұрасындағы ... ... ... ... бұл ... зерттеулерге тарихшы-
этнографтармен қатар, өнертанушылар мен әдебиеттанушылар да өз үлестерін
қосты. ... Х.А. ... Т.К. ... Ө. ... ... М. Мағауиннің, Ә.Х. Марғұланның, Е.А. Масановтың, ... М.С. ... Қ. ... А.С. ... ... ... ... қауымға кеңінен мәлім ... ... ... ... ... ... және шаруашылық мәдениеті,
қолданбалы өнері, декоративті-монументалды өнері, астрономиялық ұғым-
түсініктері, тілі мен ... ... мен ... мәдениеті ғылымның
әр алуан қырынан зерттеледі.
Қазақ халқының жиырмасыншы ... ... ... ... ... ... Ал шындығында қазақтар осы ... ... ... ... дейін бірнеше ғасырларда көрген нәубетін
жинақтап ... сан ... асып ... ... ... кешірді.
Ғасырдың басында ұлттық сананың оянуы, зиялы қауым мен қоғамдық-саяси
қозғалыстар мен ... ... ... күрестің етек алуы
большевиктердің ... ... ... ... қалды. Голщекиннің
ұйымдастырған «кіші қазаның, коллективтендіру мен ... ... ... үшін «мал ... мен «астық дайындауң
деген желеумен қазақтардың бар ... ... ... ... ... ... ... өкілдерінен бастап ... ... ... және т.б.), Шәкәрім, С.Сейфуллин,
І.Жансүгіров, Б.Майлин, С.Асфендиаров және т.б. ... және ... ... ... ... С.Қожанов, О.Жандосов,
А.Досов, А.Асылбеков, С.Сәдуақасов және т.б. ... ... ... ... ... кеткен саяси қуғын-сүргін, Ұлы отан соғысы –
міне, бұл кезеңде қазақ халқының басына түскен зұлматтың толық емес ... ... Одақ ... ... ... ... ... қатысты қалам тартпаған тарихшы кемде-кем болар.
Мұндағы ... ... ... ... ... болады: Қазан
төңкерісінің рөлі, жаңа экономикалық саясат және оны сынау, азамат соғысы,
тап күресі, партия ішіндегі ... ... ... ... жою және ... ... ... мен ұжымдастыру, ұлы
отан соғысы, тың ... ... ... ... ... ... бәсеке және т.б. Осы тақырыптардың ... ... ... ... коммунистік партия мен социалистік құрылысты
мадақтаумен ерекшеленеді. Соғыстан кейінгі жылдар сталиндік тоталитарлық
жүйенің ... ... ... еді. ... ... ... ... ғылым мен әдебиет, мәдениет пен өнер салаларындағы нағыз «цензуралық
құжатқаң айналды.
Бұл жылдардағы ең даулы ... ... «XІX ... ... атты еңбегінде ... ... ... жалғасын ұстанды деген айып тағылған «Бекмахановтың ісің
болды. Жас ғалымның шыншыл және батыл ... ... ... ... кеңестік тарих ғылымының шеңберіне сыймады және сол
үшін 1951 жылы Ғылымдар академиясынан шығарылып, жиырма бес ... ... ісі ... ... жоқ. ... ... ... Қ.Жұмалиев, Б.Сүлейменов, Е.Ысмаилов және т.б. көрнекті ғалым-
қоғамтанушылар зардап шекті. ... ... ... ... ақын-жазушылар саяси қате жіберді деп айыпталды. ... ... Қ.И. ... ... аса ... ... әрі ... М.О.
Әуезов саяси қуғын-сүргіннің салдарынан Москваға қашуға ... ... жылы КОКП ХХ ... ... ... ... ... туралы
мәселе қойылып, әкімшіл-әміршіл жүйеге қарсы тұңғыш рет ... ... бұл ... ... ... қайта құру дәуіріне дейін кеңестік ел
онан ары қарай тоқырау бағытындағы даму жолына қайта түсті.
Қазан төңкерісіне дейінгі және, ... ... ... ... ... ... көп ... осы кезеңдерге қатысты
тарихнамалық еңбектер саусақпен санарлықтай. Бұл, бір жағынан, тарихнаманың
дербес ғылыми сала және ... ... пән ... ... ... ... Қазақстандық тарихнама ғылымының танымал өкілдері
қатарына Г.Ф. Дахшлейгерді Д.И. ... Н.В. ... ... және т.б. жатқызуға болады [107].
Кеңес дәуіріндегі тарих пен тарихнаманың ... ... ... ... ... және бүгінгі философиялық және әлеуметтік-гуманитарлық
ғылымдарда тарихи білімнің әдістемелік мәселелері мен ... ... ... реті ... ... – бұл ... ... әлеуметтік жады. Жады немесе әлеуметтік ес
неғұрлым терең болған сайын адам да, тұтастай алғанда ... да ... ... ... ... мен ... ... үшін өткенді білу тарихи
білімнің негізгі арқалайтын жүгі екендігі рас. Ал бұл тарихи ... ... ... ... ... ... ... қажетті компоненті
ретіндегі тарихи сананың элементтерін адам бойында ... ... ... ... – бұл ... ... байлығы. Қазіргі адамның
алдыңғы буынның жинақтаған әлеуметтік-мәдени тәжірибесіне тереңірек ... оның ... және ... ... да ... түседі. Тарихи
білім адамның ғылыми дүниетанымының қалыптасуына, оның бойында адамгершілік
мұраттардың егілуіне ықпал етеді. Отанға деген сүйіспеншілік, оның ... ... ... тұту ... деп аталатын сезімдердің құйылысын
тудырады.
Тарихи айғақтар, уақиғалар адамның санасында ... ... ... ... құрастырылады. Ал кеңес дәуірінде жалпы ... ... ... ... теория құрады. Алайда
бұл ілімнің сыңаржақтылығы кеңестік өзге ... ... ... ... да
қайшылықтардың орын алуына негіз болды.
1960-жылдардың соңының өзінде одаққа танымал тарихшы-ғалым Б.А. Рыбаков
өз заманындағы отандық тарихи ғылымның ... ... деп ... ... ... ... мәселелік ахуал оның
бөлімдерінің бірі – археология саласындағыдай дәл айқын түрінде ... [109]. ... ... ... ... ... ... ұрып тұрды.
Олардың қатарына тарихи қосымша пәндердің арасындағы, яғни ... ... ... ... және т.б. ... ... болады. Әсіресе бұл пәндердің материалдарын нақты
қауымдардың немесе ұлттық аймақтардың тарихи үдерістерін ... ... ... ... ... ... Мысалы, Қазақстанның
немесе Орта ... ... ... ... бұл ... дерек көздерінің сипаты олардың ... ... ... ... айқындап тұрады. Әрбір
ғылымда материалды ... ... ... ... ... Және де, ... ... зерттеулерде - заттай
қалдықтар, қоныстар, археологиялық мәдениеттер туралы, ал ... ... ... этникалық мәдениет пен шаруашылық-мәдени типтер
туралы әңгіме қозғалады. Тарихты жазба ескерткіштер бойынша жазу ... мен ... ... ... ... ... Бұл
ғылымдардың өмір сүруі тек ... ... ... ... ... ... ... кезеңдерінің тарихын
қалпына келтірумен ғана байланыстырылды [110].
Кез-келген кезеңдегі тарихи үдерістердің, әсіресе «бұратанаң немесе
«артта ... деп ... ... ... қалпына келтіруде
этнографияның дерек ... мен ... ... бола ма? ... ... ... алсақ келісіп жауап беруге ... ... ... ... ... ... – қоғамдық
қатынастар - әлеуметтік ұйым – қоғамдық қозғалыстар – мәдениет ... ... ... ... ... ... ... зерттеу барысында
тарихшының алдында тарихи пәндердің «алшақтығың мәселесі мен ... ... ... ... ... табу ... Тарих ғылымындағы мәселелік ахуалдың тағы бір белгісі – ғылымның
пәніне, тарихи деректің, тарихи ... ... ... ... арақатынасына, тарих ғылымының категорияларына қатысты
әдістемелік мәселелер бойынша ... Көп ... ... ... ... ... философияға жетелейтіні жиі
кездеседі және мұны ... ... іс деп ... ... және 1970-ші жылдары деректану теориясы саласындағы зерттеушілер
тарихи деректер шынайы тарихи ақпаратты білдіре ме деген мәселені қарастыра
отырып, бейнелену ... ... [111]. Л.Н. ... ... ... мейлі ол жазбаша, заттай немесе этнографтың ... ... ... ... ... ... [112]. Тарихи дерек,
бір жағынан тарихи ... ... ... ... ... осы
нақтылықтың органикалық бөлігі немесе, автордың ... ... ... тұла бойы болып табылады.
Тарихи дерек тарихи үдерісті бейнелейтіндіктен, оған лайықтылық –
мазмұны бойынша ... ... ... тән ... ... ... ... адами бейнелеу шығармашыл сипатқа ие, ... ... ... ... тасып жүреді. Бұл әсіресе жазба дерек
авторларының идеологиялық арындарынан ерекше көрінеді.
Тарихи деректердің келесі қыры – ... ... ... олардың
болмысы – бейнелену принципінің құралдарымен түсіндіруге келмейді және Л.Н.
Пушкареваның жұмыстарында ... ... ... тіл, ... ... шығармалар, ғұрыптар, фольклор көлемді қоғамдық ... бір ... ... ... ... Л.Н. Пушкареваның еңбектері
онда заттық ортаның бір бөлігі – тұрғын үй, киім, тағам және тағы ... ... ... ... тән құбылыстар формациялық
түсіндірменің шеңберінен тыс шығып ... ... ... Осындай
сынға жүйеліліктің философиялық принципіне жүгінген теоретик-археологтар да
тап болды [113].
Тарихи нақтылықты ... жаңа ... ... ... кеңістіктік-уақыттық контиинумның
философиялық ... ... ... тырысты. Мәселен, белгілі
зерттеуші М.А. Барг бұл принцип тарихи сананың координаттары ... ... ... пен дамудың диалектикалық байланысын іске асыруға мүмкіндік
береді деп ... [114]. ... ... ... ... әлеуметтік-тарихи уақыт туралы, әрбір қоғамдық-экономикалық
формация үшін, сондай-ақ нақты тарихи ... ... ... үшін ... ерекшелігі туралы көзқарастарды келтіреді. Әлеуметтік-тарихи
уақыт пен кеңістіктің органикалық байланысы жөніндегі, объективті-тарихи
уақыт құрылымдары мен ... ... ... ... ... танымдық операцияларындағы бейнеленуінің ажыратылуы жөніндегі
идеялары өте маңызды.
Келесі бір ... ... ... әрі ... А.Я. ... нақты өмірін тұтастай реконструкциялаудың құралдарын іздестіруде
мәдениеттің ... ... [115]. Оның ... басым
бөлігі «хронотоптарғаң, яғни ... ... ... ... ... ... ... қозғалысындағы кеңістік пен уақыттың
категорияларына ... Бұл жаңа ... шын ... ... ... өмірінің жаңа қабаттарын көтеруге мүмкіндік берді және тарихи
деректерді зерттеуде мейлінше жемісті ... ... ... ... ... ... ... зерттеу тәсілінің таралуы барысында бірқатар
жетістіктерге қол жетті. Тарихшылар мен ... ... ... ... ... іздеу 1960-жылдардан басталды. Тарихи
зерттеулерде 1970-1980-жылдары экологиялық ... деп ... жаңа ... ... [116]. Бұл ... өкілдерінің еңбектері кейінгі кезеңде
қолдау тауып жұртшылыққа кеңінен танылғанымен, уақтысында бұл еңбектердегі
әлеуметтік ... ... ... ... ... географиялық
детерминизм ұстанымында деп айыпталды. ... Л.Н. ... Ю.В. ... ... марксшілдік тұрғыдан сыналады
[117]. Сондай-ақ ғылым салаларының осы байланысында экожүйелердің тарихи
динамикасындағы антропогендік ықпалдың рөлін ... ... ... әдіс пайдаланылды [118]. Бұл бағыттағы ғалымдар экожүйелер мен
антропогендік фактордың өзара әсерін зерттеу жолындағы ... ... ... ... ... ... ... экология бұл өзара
әсердің негізгі үрдістерін ... ... ... ... пайда
болуымен адамның биогенетикалық жамылғыға ықпалы қомақты ауқымдарға ие
болды, ал кейінірек индустриалдық дәуірде ... ... ... Үлкен тарихи дәуірлер шеңберіндегі қоғамдық және табиғи жүйелердің
өзара әрекетінің ... ...... да, ... да
ортақ міндеті.
Бейнеленудің, жүйеліліктің, кеңістіктік-уақыттық континуумның,
тарихилықтың философиялық диалектикалық ... ... ... тарихшылардың қолдануы тарихи реконструкцияның мүмкіншіліктерін
едәуір кеңейткені ... ... ... және ... ... орын алған ғаламат өзгерістер
адамзаттың алдына ғаламдық мәселелерді қойды. Қоғамдық дамудағы ... ... және ... ... қойылуы мен олардың шешілуі, дәстүр
мен жаңашылдықтың, әлеуметтік ес пен индивидуалдық ... ... ... ... ... ... ... пәндер
салаларымен қатар, тарих ғылымы да тыс қала ... ... ... ... бұл ... жаңа ахуалдың теориялық көрінісі
әлеуметтік зерттеулердің мәселелерін ... ... ... ... [119], ... [120],
мәдениеттанымдық [121], методологиялық-тарихи [122]. Бұлар бағыттардың
соңғысы ... ... ... мәселелерін талдау ... Бұл ... ... екі ... бойы белсенді түрде
талдау әлеуметтік шарттылық туралы, тарихи білімнің қызметі мен ... ... ... ... оны ... ... ... гносеологиялық
тәсілдің шеңберінен тысқа алып шықты. Ғылымның жинақтаған бай ... ... ... ... ... ... заңдылықтарын
бекіту, тарихнамалық сипаттау мен түсіндірудің ғылыми бағдарламаларының,
әдістерінің, ... ... ... түсіну қажеттіліктері туындады.
Шын мәнінде бұл тарих ғылымының ... ... ... ... ... ... ... шешу жолында тарихнамалық жұмыстың
саналы тәсілдері мен эмпирикалық қондырғыларын ... ... ... ... ... ... сана ... пайда болды. Осыдан барып
тарих ғылымының методологиясынан бастау алатын сирек болса да ... ... ие ... ... барып «тарихи санаң ... ... ... ... ... көзқарастармен сәйкес келетін тар
мағынасындағы және дүниетанымдық парадигма сипатына ие кең ... ... ... ... оның тетігі мен нәтижесін білдіреді.
Шындығында, тарихи сананың өзіндік феноменін, оның ... ... бар ... ... табылады. Тарихи сананың тар шеңберден
шығып, тарихнамалық білімдермен қатар, күрделі, жүйелі, ... ... ... ... ... формасымен қатар, алуан түрлі
формаларда өмір сүретін әлеуметтік-мәдени ... ... ... сөз ... мәселенің көкжиегін кеңейте түседі.
Алдымен дәстүрлі «қоғамдық санаңсөзімен қатар, ғылыми айналымға кейін
енгізілген «тарихи ... ... ... мәселені шешіп алу қажет.
Маркстік теорияның ... ... ... ... және ... «санаң сөзіне предикат ретінде қолданылып, көбіне мағынасы жағынан
синоним түрінде көрінгенімен, олар толық сәйкес деп ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік
өмірдегі статикалық пен динамикалық, синхронды және диахронды бастаулардың
өзара тәуелділігі мен сәйкессіздігінің нақты ... ... ... сана тарихи айқындалған (қоғамдық сана), қашанда бар ... ол ... ... ... ... оның ... мен ... рефлексия болғандықтан да ол тарихи. Демек, «қоғамдықң және
«тарихиң терминдерінің семантикалық ... ... ... ... ... ... ол бұрын теориялық мәнге ие болған
жоқ, ал «тарихи санаң ұғымының және ... ... ...... ... ... ... берді.
Тарихи сана – қоғамдық сананың, оның барлық элементтерінің, формалары
мен жүйелерінің маңызды ... ... оны ... көп ... ... арқылы анықтау (А.Ю. Левада, А.И. Ракитов) дәл келмейтіндей
көрінеді. Шын мәнінде, ... ... ... ... ... оның
құбылмалылығының шешуші сипаттамасы болып табылады. Өткен жолын белгілей
отырып, адам ... ... ... да, оның ... да аңғарады.
Сонысымен ол өзін әлеуметтік үдеріспен бірегейлендіреді және онан ... ... сана ... ... ... ... ... бірі түрінде көрінеді.
Бірақ қарастырылып отырған ... ... ... Бұл ... ... беру үшін М.М. ... мәдениетке қатысты «жоқ
болудыңң ерекше сапасы туралы әдістемелік ... ... ... және
мойындалған ескертпесіне сүйенген абзал: оның ішкі ... ... жоқ, оның ... тұла бойы ... өсіп ... Олай ... мәдениеттің түзілімі ретіндегі тарихи сананың
шекаралылығы ... ... ... ... ... және шешіліп
отыратын айырылыстың, адамдардың ... ... ... ... (өзекті) тәжірибесінің айырылуының көрінісі болып табылады.
Адамзат буындарының алмасуы – ... ие болу мен ... ... «ұқсас емес – ... ... ... Осы
тізбекті, оның байланыстылығын сақтау – тарихи сананың арқалайтын жүгі.
Алшақтықтың табиғаты сол арқылы көрінетін ... ... ... ... ... ... өзіндік антиномияларында алуан түрлі
болып көрінеді. Ең ... бұл ... шақ – осы шақң ... ... шақ ұзақ ... үдерістік, орнықтылық, қалыптасқандықты
білдірсе, ал осы шақ тез ағымдылық, ахуалдылық, ... ... ... ... ... ... бойынша өзара терістеушілік орын
алады, қаншалықты алып, маңызды болса да өткенге ... ... ... ... ... ... ... оппозиция тұрғысынан алғанда
әлеуметтік еске эскапизм, ... ... ... ... ... арасында түпкі алшақтықты бірте-бірте игеру орын алады,
өйткені ... ... оған ... ... ... ... қозғалыстың
бөлігіне айналады, ал оның рухани бейнелері тәжірибені тасымалдау ... ... ... ... күрделі беттерін ескермеуге, ұмытуға
ұмтылу әрқашанда болады, бірақ тарихи ... ... ... ... ... Тарихи сананы үнемі құрастыру үдерісі, қазіргіні
интеграциялау ... ... алып ... ... жол ... ... сіңісіп кететін өзектілік факторының ерекше рөлін ашады. Бейнелеп
айтқанда, қазіргі заманның шуылының арасынан өткеннің жаңғырығы ғана ... ... де ... ... шақ – осы ... бастапқы қатынасы мына модификацияларды
аңғартады: «осы шақ – ... ... шақ – ... ... ... сана орыс философы А.Ф. Лосев ... ... ... ... ... ... ... қойған қалыптасу
сапасына ие болады. Осы сапаға байланысты мифология сияқты ... ... ішкі ... ... жоқ, уақыттың субъективті ағымы
болмайтын сананың формаларының өзі ... ... ... ... ... ... бере отырып, ғаламдық себептік сипаттаманы ұсына отырып,
қалыптасу ... сөз ... ... ... ... ... нұсқасында болсын мифология тарихи санаға ... ... ... ... болып табылмайды.
Қалыптасу үдерісінің мейлінше айқын өзегі, негізі болады. Осыдан барып
өзге оппозиция ... ... ... ... айқындайтын
«ұлттық – экстраұлттықң («өзіміз – бөтенң). Тарихи сананың қалыптасуының
өзі туыстық ... ... ... этногенез үдерісімен біріккен
және сонымен бір ... ... ... ... ... ... яғни өзге ... динамиканың салдары
болып табылады. Осы шешуші ... ... ... сананың негізгі
субъектілері ретінде тұрақты және салыстырмалы түрде айрықша әлеуметтік-
этникалық ... ... ... ... ... қайта
оралу, оттан ыстық отанына деген ... онан ары оны ... ... мен ... ... ... ... Бұл тұрғыдан
алғанда тарихи сана этникалық өзіндік санамен теңгеріледі.
Ұлттық төлтумалылықтың басымдылығы бір этникалық қауымның өзге ... алыс ... ... ... ... байқалады. Тарих
салыстырудың сергектігін береді. ... ... ... ... ... әдет-ғұрыптары, өмір ... ... ... ... ... ... деректік
базасына айналған бастапқы фольклорлық ауызша және жазбаша мәтіндерден
көрініс тапты. Тек ... ... ... ғана ... тілі ... ... және ... мәтіндерді салыстыру шарасы тарихнама шеңберіндегі
ұлттық қондырғылар мен дәстүрлерінің қалыптасуының алғышарттарына айналады.
Кейбір ... ... ... бұл ... ... ұлтшылдықтың
шегіне өтіп те кетеді. Сонымен, «ұлттық – ... ... ... ... ... ... көрінеді.
Алдыңғысы сияқты бұл оппозиция да «кіші отанң, шежіре интонациялары мен
аймақтық және ... ... ... ... ... ... ... тағдыры тақырыбына дейінгі модификациялардың
бүкіл шоғырын бойында ... ... ... санасының нақты
формаларындағы «жергілікті – ... ... ... «таптық – ұлттықң, «ұлттық – аймақтықң, «аймақтық - ... ... ... өмір ... Демек, ұлттық фактор аз әсер ететін түпкі
дилемманың жалпы көрінісі ...... ... табылады. Ең бастысы
тарихи сана қашанда бөліп көрсетілген ... және ... ... ... оның ... ... субъект (адам, топ,
тап, халық, қауым) міндетті түрде салыстырудың, өз-өзін анықтау мен ... ... ... ... ... ... субъекті өзін
тамырларына, дәстүрлеріне сәйкес орнықтырады.
Ақырында, «әмбебаптылық – арнаулылықң оппозициясы тарихи сананың өмір
сүру ... мен ... ... ... ... Оның пәні уақыт пен
кеңістікте өтіп жатқан алуан түрлі адамзат ... ... ... ... өмірі оның әрекеттік көріністерінің ... ... ... және ... яғни қоғамдық-тарихи
тәжірибенің қалыптасуы мен қызмет ... ... ... Бұл ... мәні ... ... және ... болмысындағы тұрақты,
қайталанбалы құбылыстарына негізделе отырып, ол ... ... ... оны ... ... ... енгізеді. Тәжірибенің
мәні осында. Сондықтан тәжірибе практикалық қоғамдық-тарихи әрекет пен
сананың, оны ... ... ... ... қашанда өтпелі
түзілім болып табылады.
Тәжірибе – бұл болмыс пен ... ... ... пен ... ... қайшылықты үнемі шешу болғандықтанөткен шақ, осы шақ пен
болашақ арасындағы алшақтықты игеру, жалпы тәжірибе ... ... ... ... болып табылады. Оны теориялық және методологиялық
тұрғыда дұрыс ... ... ... ... нәтижелілігі мен
сапасына қомақты ықпал етеді. Тәжірибе тарихи сананың көпқырлылығын, оның
нақты көріністерін аңғаруға ... ... ... ... ... шын ... ... қамтушы, әмбебапты,
қоғамдық болмыстың барлық аймақтарына ене ... ... мен ... ... ... ... ... жоғалтады.
Адами іс-әрекет сабақтастыққа негізделеді. Ол алдыңғы буынның әрекетінің
мазмұнын қорытады және өзінің жеке тәжірибесініңаймағын ... ... ... бұл ... енді ... сана ... бірақ оған
тәуелділігін сақтайды.
Тарихи сана дәстүрмен тығыз байланысты. Өткеннің ... ... ... ... ... ... ие дәстүр қазіргі заман мен
болашаққа ашық болып келеді.
Еңбек бөлінісінің пайда болуы, рухани ... пен ... ... сабақтастықтың тетіктерін өзгертеді, мәнді
тәжірибені қайта өндіру мен өзектілендіру тармдалады, ... сана ... ... ... пайда болады. Әрине бұл формаларды қоғамдық сана
формаларының дәстүрлі бөлінісіне сәйкес, саяси, құқықтық, моральдық, діни,
көркем, ғылыми-теориялық ... деп ... да ... ... бұл жоғарыда
айтылып кеткендей, тарихи сананың өзіндік феноменінің ... ... ... ... ... ... бұл ... белгілі бір рухани қызмет саласында бола
отырып, одан тәуелділігін сақтайды. Бірақ енді ... да ... ... ... мен ... ... және
т.б. нақты тілі әрбір осы аймақтардағы төлтума ... ... ... ... ... ... Бұл аймақтардың әрқайсысын
идеялық қамтамасыз ететін өздерінің «ойлау материалдарың болады, оларды
сәйкесінше қандай да бір ... жай жүйе ... ... ... ілімдер тарихы, құқық тарихы мен теориясы, теология, өнер,
ғылым, философия тарихтары. ... ... ... ... де ... ... оның міндеттерімен тікелей байланысты актуалистік
(саясат, ... ... ... - ... техникалық, жаратылыстанымдық
ғылымдар) және бүгінгі күннің талабына жанама әсер ететін ... ... ... ... қоғамдық ғылымдар, тарихнама).
Бірінші топ тарихи сананы іске асырудың ерекше формасын ... ... ... бірліктер – саяси лозунг, құқықтық заң, ... ... ... емес ... ... ... пайда болуы менқызмет етуінің
тарихи түбірін жасырып тұрғандай көрінеді. Бірақ қашанда әлеуметтік ахуал
өзгерген ... ... ... заң ... ... ... норма
құнсызданады, тарихи сынның, бұл сәтті өзгелерімен салыстырудың, қоғамды,
адамдардың жүріс-тұрысын басқарудың ... ... ... кезегінде ретроспективті топқа жатқызылған салалар өз даму
ерекшеліктеріне ... ... ... сай өзін
өзектілендіріп көрсете алады. ... ... ... ... ... ... ... әдебиеттегі беллетризм үрдістері
осының мысалына ... ... ... сана өмір ... ... ... ... және ретроспективті формаларының арасындағы шекара
мейлінше ... ... ол ... ... ... ... ... формалардың әрқайсысы өзгешелікке ие, тарихи сананың
табиғатын құрайтын «алшақтықтыңң сапасын өздерінше ... Діни ... ... ... ... және ... ... адамдардың өміріндегі
кәдуілгі стандарттарды бекітіп, қайта өндіріп, барынша ... ... ... ... ... ерекше орнықтылығымен сипатталады. Бұл
барынша өткенге бұрылған, ең тарихи, ең көне форма, сана мен дүниетанымның
өзегін құрайтын, ... ... өмір ... ... ... ... ... «қасиетті тарихың өте ерте ... ... ... ... ... отыр.
Өнер дамуындағы ретроспективалық көне көркем материалға деген (мысал
антикалық мұраға деген) қатынас сол ... ... ... ... мен
пайымдауының алғышарты болған кезде, мәселен Ренессанс дәуірінде ... ... ... ... ... ... дербес
қалыптасады, құжатқа қызығушылық пайда болады, көркем бейненің шынайылығына
деген талап ... Оның ... ... ... (оның ішінде өткен
заманның өнеріне) деген қатынасбүгінгі ... ... ... ... ... ... түсіп отыр. Бұл, мысалы, бейнелеу
өнеріндегі бұрынғы шеберлерге ... ... сән ... көне үлгілердің қайталанып келуінен, ... ... ... ... Жаңа ... ... өткеннің
көркемдік арсеналымен «ойнаудыңң нәтижесінде қалыптасатын сияқты. Демек,
онда қарама-қайшылықты үрдістердің бар ... ... ... ... ... мен оны ... ... ретіндегі рөлі күшейіп келе
жатқаны аңғарылады.
Әдебиет өзінің кең мағынасында, яғни сөз өнерін де – ... ... ... ... емес ... – сынды, көсемсөзді, мемуаристиканы,
эристолярлық жанрды және т.б., ... ... ... ... мен ... да біріктіре отырып, сөз шығармашылығы ... ... ... ... ... ... табылады.
Әдебиет ауыз әдебиетінің әртүрлі формаларынан – ертегілерден, аңыздардан
және эпостардан басталады. Эпостың кейіпкерлері арқылы, ондағы ... пен ... ... ... осы уақыт динамикасынан
арылған форманың өн бойында тарихилық, жоғарыда айтылғандай, ... ... ... идея ... ... ... қауымның қалыптасу идеясы орын
алады. Әдебиеттің, сонымен бірге қоғамдық ... ... ... ... ... бастапқыда ауызша, фольклорлық түрде, кейінірек
жазба деректер түрінде дамыған белгілер жүйесінің қалыптасуымен байланысты
болды. Осы семиотикалық діңнен ... ... ... ... және ... өзі ... ... кез-келген әлеуметтік қауым өз жолындағы тарихи ... ... ... ... оның ... ... өнімі
ретіндегі мәтіндерді қалдырады, ал екінші жағынан тарих ... ... ... ... ... қалпына келтіру үшін осы баяндарды
басшылыққа ... ... ... осы түпкі екі қабатын жіктеу,
деректерді ... ... мен ... қалыптасуы, үнемі
туындайтын ақиқат мәселесін шешу мен ... ... ... – бұл бағдарлар тарихнамалық ізденістердің, яғни ... ... ... дамуындағы негізгі бағытты құрайды. Бұл форманың
қалыптасуындағы негізгі қиыншылықтар тарихтың тілімен байланысты. ... ... ... ... ... ... Қоғамдық тілдің
негізінде қалыптаса отырып, ол арнайыландырылған тілдің ... ... ... Ол өз бойына, біріншіден зерттеліп
отырған тарихи объекттің лексикасына ... ... ... ... ... ... терминологиясын білдіретін актуальды
лексиканы; екіншіден, ұлттық және экстраұлттық тіл ... ... бұл ... ... ... ... тарихнамалық формасын тарихтың
ұстатпайтын қиын шындығын бекіту мақсатындағы ... ... ... ... емес ... ... ... бағалауға мүмкіндік
береді.
Сонымен, тарихи сананың модификациясы мен әлеуметтік-мәдени спецификасын
анықтау оның шынайы күрделілігін, феноменалдылығын ... және ... ... жасауға мүмкіндік береді.
Біріншіден, практикалық міндет ретіндегі тарихи сананы қалыптастыру
мәселесіне оның табиғи тұтастығын ескере отырып, кірісу керек. ... ... мен ... ... ... ... ... білімдерді
игеру мен тарихи ойлауды қалыптастыру міндеті ретінде өзінің ... ... ... ... да ол тәрбиелеу емес, оқыту
ретінде ... ... ... ... ... ... ... тарихи сананы
қалыптастыру бұл сананың өзара әрекетте өмір суруінің негізгі ... яғни ... ... ... әдебиеттің, философияның және т.б.
гуманистік дәстүрлерді сақтау мен дамыту негізінде игеруді ұйғарады. Демек,
ғылыми тарихи ... ... ... ... ... мен ... ... талап етеді.
Тарихи сананың болмысына жасалған бұл талдау ... ... ... ... ... түсінуге септігін тигізеді. Ғаламдық ауқымда
да, еліміздің ... де ... ... болып өткен орасан зор
өзгерістер тарихи сананы онан сайын ... ... жылы ... Одағы ыдырағаннан кейінгі алғашқы бесжылдықта өзге ... ... ... ... ... республикамыз да көптеген қоғамдық-саяси,
әлеуметтік-экономикалық және мәдени-рухани ... ... ... ... ... ... орын ... аса маңызды өзгерістер
қатарына елдің егемендік алуы, тұңғыш Президенттік және ... ... ... ... мойындап, БҰҰ-на мүше боп
кіру, мемлекеттік рәміздерді, нысандарды және Ата заңды ... ... және банк ... қалыптастыру, жоспарлы экономикадан бас тартып,
нарықтық қатынастарға түсу, елді саяси-әкімшілік тұрғыдан ... т.б. ... ... ... ... ... санасындағы
түбегейлі өзгерістер тарихи тағдырдың тәлкегімен ұмыт болған ұлттық дәстүр
мен мәдениетті, тіл мен тарихи өткенді ... ... ... ... алғанда біршама жетістіктерге қол жеткізілді. Тұншығып
келген дәстүрлі әдет-ғұрыптар жаңғыртылып, наурыз, ораза айт, ... ... жэыл ... ... ... ... ... халық тарихи
ақтаңдақтардың беті ашылуына байланысты кезінде ... ... ... жәйттермен және есімдермен қайта қауышты. 1998 жылы
қазақтың рухани мәдениетінің асқар тауы Абайдың жүз елу ... ... ... ... тойланса, келесі жылы жыр алыбы Жамбыл ... ... ... ... ... жүз ... ... өтті.
1937 жылғы жаппай қуғын-сүргіннің алпыс жылдығымен байланыстырыла
отырып, 1997 жылдың «қоғамдық келісім және саяси ... еске алу ... ... ел үшін де, ... үшін де ... ... ... барша қазақстандықтардың жаппай қолдауына ие ... ... ... ... тауқыметті халқымыздың басына
түскен орасан зұлматтың қанқұйлы қасіретінің енді қайталанбауын көзі тірі
ұрпақ келер ұрпаққа ... етіп ... ... ... ... бас ию ... тән аруақ ұғымын, тәубеге келу мен обал-сауап
түсініктерін қайта тірілткендей болды. Тарихи әділет ... ... ... және сана ... 1998 ... «Халық бірлігі мен ұлттық тарихң жылы деп аталуы
жоғарыда келтірілген саясаттың заңды жалғасы болды. Төл тарихты тану ... ... ... ынтымағы мен жарастығын, достастығы
мен туыстастығын онан әрі нығайту мақсат етілді. ... жыл ... ... лайықты тарихы тұмшаланып айтылмай келді, айтылса да
саясаттың ыңғайына қарай бұрмаланып, теріс түсіндіріліп ... ... ... тынысымен арқаланған халықтың өз тарихы мен тағдырына бет бұруы
заңды құбылыс еді.
Осы уақытқа дейін ... ... ... ... үзіп-жұлынып
бөлшектеніп зерттелініп келді. Шынайы тарихи дамудың түсіндіру амалдары тек
қана тап күресімен шектеліп, ... ... ... ... ... көшпелі мәдениет тапқа бөлінуден бұрынғы, тіпті алғашқы
қауымдық, жабайылық мәдениеті ретінде ... ... ... ... халқымыздың тарихындағы мемлекеттік дәстүрді жоққа
шығаруға ұласты. ... және ... ... ... ... түпкілікті
ерекшелігі ескерілмеді. Қазақстанның Ресей құрамына кіруінің себеп-салдары
асыра дәріптелді, оның отаршылдық саясатының ... ... ... және ... байланыстардың еуразиялық құрылықаралық жүйесінің
торабы болып келген тұтас ... ... зор ... ... ... көзқарас қалыптасты. Осыған байланысты отандық тарихты
саралап танудың басты ... ... ... ... ... ... ... мәселелерін тиянақтап талдау жасау қажеттілігі
туындады.
Сондықтан да бұл ... ... ... мен ... шаралар өте
ауқымды болды. Төл тарихымызды, елдік ... ... ... ... ... ... мен ... біраз
жетістіктерге қол жетті. Бұған дейін қол жетпей жүрген деректер, білмей
жүрген рухани қазыналар жарыққа шыға ... ... ... да ... ... құжаттар жинақталып, оқырман игілігіне ұсыныла бастады.
Осы жинақтаған мәдени мұра мен рухани қазынаның дәнін тауып, ... ... ... ... ... ... мен ғалымдарға үлкен міндеттер жүктеді.
Бұл міндеттің, әсіресе, ауыр жүгін тарихшы-мамандар арқалады. Елімізге
есімдері белгілі М. Қозыбаев, К. Байпақов, К. ... М. ... ... ... Б. ... Ж. ... Т. ... сынды
майталман мамандар қыруар жұмыстар атқарды. Беті жабулы архив құжаттары мен
дерек ... ... ... ... ... ... ... бұл бағытында елбасының өзі үлгі көрсетіп тұрғандай. Оның ... XXІ ... ... ... атты еңбектері отандық тарих ғылымына
тәуелсіздік ... жаңа ... ... үлгі ... ... ... ... отаршылдық астары айқындалып,
қазақтың балама тарихтары пайда бола бастады. Қ.Данияров, ... ... ... өз еңбектерін жаңа балама ... деп ... ... ... мысалы, С.Қоңдыбай өткенді қайта қарауда қазақтың тарихын
мифологияландыруға дейін ұмтылуда [125]. ... ... ... ... ... ... ... сараптаудан гөрі болжамдарды
әсіре дәріптеу ... ... ... дегенмен де отандық ... ... ... ... ... ... дүниетанымдық түбірімен,
мәдениеттанымдық қырымен толықтыру арқылы мәселені салмақты түрде қою,
өткенді ... ... білу ... ... ... немесе халықтың, әсіресе ол өтпелі қоғам болған
жағдайда, оның ... ... ... сырттан енгізілген саяси
технологиялар мен экономикалық реформалау әдістерінің көмегімен емес, ... ... ... қыртыстарын қамтитын дүниетанымдық, ... ... ... ... ... мен ... ... қалпына келтіруде философия маңызды орын алады.
Жекелеген ғылым салалары табиғат пен қоғамның нақты қырларын зерттеумен
айналысса, ал ... ... ... адам мен әлемнің арақатынасын
қамтиды. Осыған ... ... ... ауқымынан тыс жатса, ал ... ... ... ... ... ... ... қатынастың
этникалық сипатымен, мәдени ерекшелігімен тығыз байланыста ... ... ... ... ... мәдениеттер бар болса, сонша ұлттық
философиялық жүйелердің ... ... Ал ... ... ... ... рухани мол мұрасын ескерсек, қазақ философиясы туралы сөз
қозғау орынды да әрі маңызды.
Қазақ мәдениетінің өткені, оның ... ... ... мен ... ... ... қайшылықтары мен келешегі мәселелерін зерттеу
өзінің көкейтестілігімен көзге түсіп, отандық ... ... ... ... Егер ... ... ... университеттік философия
үстемдік етсе, қазақтардың ұлттық ... ... және ... ... ... ... болып келеді. Бұл мәселе қазіргі
кезде еуроорталықтық ойлау тәсілінен арылған ... ... ... ... күн ... ... ... төлтума мәдениетін қалпына
келтіру, халықтың тарихын жан-жақты түсіну үшін де, оның ... мен ... ... ... қажет.
Белгілі ғалым Т.Х.Ғабитов қазақ философиясының ерекшеліктерін сараптай
келе, оның мынадай жіктемесін ұсынады:
1.Қазақ философиясы философиялық емес ... ... ... (М.Орынбеков, І.Ерғалиев, Т.Рысқалиев, Т.Бурбаев және т.б);
2. Қазақ философиясы табиғатқа бас июмен, оны тәңірі тұтумен сипатта-
лады, оның ... ... ... бар ... ... ... және т.б.);
3. Қазақ философиясы көшпелілік менталитетпен тығыз байланысты
(Д.Кішібеков, ... ... және ... Қазақ философиясы онтологиялық және гноселогиялық мәселелерден гөрі
этика мен антропологияға көбірек ... ... ... ... ... мәселелерге, әсіресе рухани
құндылықтарға ерекше назар аударылады (Ә.Нысанбаев, ... және ... ... ... өзінің ғарышпен, әлеммен үндестігі арқылы
сипатталады (М.Хасанов, Қ.Нұрланова, Т.Ғабитов);
7. Философиялық ... ... ... ... ... ... және прагматикалық сипатта қарастырылады
(Ғ.Есім және т.б.);
8. Қазақ философиясында нәпсіден, байлықтан, ... гөрі ... ... ... және тағы ... ... қойылады, алудан
гөрі беру дәріптеледі;
9. Ұжымдық мүдде жеке ... ... ... (Сегізбаев О.А. және
т.б.) [126].
Өркениетіліктің әлемдік озық ... ... мен ... ... ... сай ... ... ғылымымен қатар, мәдениеттану
саласына да келелі міндеттер жүктейді. ... ... ... үшін ... төмендегіше сипатталады:
- ұзақ уақыт бойы ... ... ... ... ...... дәстүрлі этномәдениетінің басты
архетипін анықтау. Осыған ... ... ... ... мен ... ... ... салт-дәстүрлері
мен әдет-ғұрыптарының бітімдік ерекшеліктерін айқындау;
- замана талаптарымен қатар ішкі-сыртқы ықпалдардың ... ... ... ... ... ... ... мен жаңашылдық арақатынасын талдау;
- өтпелі қоғам тұсында жаппай батыстық ықпал мен бұқаралық мәдениет
тегеурінінің төл ... ... оның ... анықтау;
- қазіргі қазақстандық мәдениеттің ерекшеліктері мен қайшылықтарын, ... ... ... ... ... ... ... орай мемлекеттік мәдени
саясаттың таяу және стратегиялық ... ... ... ... ... жаңа постиндустриалды оның заңдылықтарын ескере ... ... ... ... мен ... ... міндеттер елімізде мәдениеттану пәні мен ғылымын кеңінен дамытудың
өзектілігін алға тартады. Осыған орай, мәдениеттану пәні орта ... ... оқу ... ... енгізілді. Қазақстанда
мәдениеттанудың пәндік ерекшеліктерін зерттеу 1990-жылдардан басталды. Т.
Х. Ғабитовтың, Б. Ғ. ... С. Т. ... В. ... мен оқу ... мәдениеттанудың пәндік анықтамасы беріліп,
ол синтетикалық ілім ... ... ... ... мен ... ... қызығушылық аталмыш ғылым
саласының елімізде жедел қарқынмен дамып, осы уақытқа ... ... ... ... ... үлгеруіне әкелді. Олардың ішінде
тарихи-мәдени ұстанымдағы мектепті, мәдениет философиясы ... ... ... ... ... мәдениеттанудың постмодерндік мектебін атап өтуге
болады.
Қазақстанда тарихи-мәдениеттанулық ... ... ... ... ... Бұл бағыттың құрамына философтармен қатар
тарихшылар, әдебиетшілер мен тіл мамандары, ... ... және ... олар ... ... ... ... Ш.
Уәлихановтың ғылыми еңбектерінен бастау алатын аталмыш бағыт кеңестік ... ... ... - Ә. ... Х. ... Ә.
Хасеновтің, К. Әжікеевтің, А. Ғалиевтің, Н. Әлімбайдың, С. Өтенияздың, В.
П. Юдиннің, Н. Масановтың еңбектерінде, ... ... ... ... – Е. ... Ш. Ыбыраевтың, Ж. Дәдебаевтың, ... М. ... А. ... және т.б. шығармаларында
Андрон, Беғазы-Дәндібай дәуірінен бүгінгі күнге ... ... ... ... ... ... баяндалады. Ал қазатың дүниетанымы мен философиясының
тарихы өзінің әртүрлі қырларында А. Қасымжановтың, Д. ... ... Ғ. ... С. ... М. Орынбековтың, А. Қасабектің, Т.
Әбжановтың, Ж. Алтаевтың, Ж. ... І. ... және ... ... ... ... мектептердің бірі ... ... ... табылады. Мәдениеттің жалпы ... ... ... дені Философия және саясаттану
институтында шоғырланған (Қ. ... А. ... Ю. ... ... С. ... Г. Шалабаева және т.б.). Мәдениет философиясы
мәселелерінің әртүрлі қырларымен отанымыздың ... ... мен ... ... ... ... ... философиясы мамандығы бойынша
диссертациялық кеңес жұмыс жасайтын Абай атындағы мемлекеттік педагогикалық
университетті (білікті мамандар қатарына Б. ... Н. ... ... ... және ... ... мен ... мамандығы
бойынша диссертациялық кеңесі бар әл-Фараби атындағы Қазақ ... ... Б. ... С. ... Т. Ғабитов, Ә.
Наурызбаева,А. Құлсариева, Қ. Затов ... ... ... ... ... болады.
Қазақтың ұлттық дәстүрі мен әдет-ғұрыптарын, оның рәміздік астарларын
зерттеуге ... ... ... мәдени-этнографиялық зерттеулер
шоғырының қалыптасуына әкелді. Бұл бағыттағы ... Ш. ... ... ... Ө. Жәнібеков, Ә.Төлеубаев, М. Хасанов, Ж. Қаракүзова, Н.
Шаханова және т.б. онан ары ... Ал ... өнер мен ... ... мәдениеттанымдық тұрғыда зерттеу Қ. Нұрланованың,
Б. Байжігітовтің, М. Балтабаевтың және т.б. ... ... ... ... ... ... ... («Қазақтың әлеуметтік мәдениетінің қалыптасуың), Р. Құл-
Мұхамедтің («Қазақ ... ... ... Б. Сатершиновтың
(«Қазақстан тарихы мен теориясының кейбір мәселелерің) және ... ... ... ... ... ... ... болады.
Қазақстанда постмодерндік мәдениеттанудың қалыптасуы туралы ... ... Ә. ... ... ... ... ... топтасқан авторлар еске түседі. Ә. Қодардың, Н. ... ... Ж. ... Д. Амантайдың шығармалары ... ... өмір ... ... дискурс,
гипермәтін, гипершындық сияқты тақырыптарға басты көңіл аударылады.
Қазақстандағы бұл ... ... мен ... ... ... деп әлі айта ... Бұл ... елімізде дербес пән және
жеке ғылым саласы ретіндегі ... өзге ... ... кеш ... ... ... дамығандығымен байланысты. Дегенмен
мәдениет туралы ғылыми білімнің ... ... ... мен көлемі бүгінгі
мәдениеттану ғылымының мазмұнын құрайды.
Ғасырлар тоғысындағы 2000 жылдың ... ... ... ... ... ... Халық пен ұлттың болашағы, оның мәдениеті ... ... ... ... қаланған іргетастың ... Бұл шара сол бір ... ... өткізілген науқан болып қана
қоймай, өзінің заңды жалғасын тапқаны көңілге қуаныш ұялатады. Осыдан ... ... ... ... ... ... мұраң мемлекеттік
бағдарламасы қолға алына бастап еді. Енді міне оның ... ... ... тиіп ... ... ... жарауда. Осы бағдарлама бойынша тарих
саласында «Түркітілдес деректердегі Қазақстан тарихың сериясында ... ... ... және ... ... ... түрік бітіктастары мен
ескерткіштері: Орхон, Енисей, Талас), «Орыс деректеріндегі ... ... ... ... екінші, үшінші (Қазақстан тарихы ... ... ... А.И. ... ... мен ... ... «Қытай деректеріндегі Қазақстан тарихың сериясы
бойынша ... том ... мен ... ... ... ... ... тарихың сериясы бойынша
бірінші және екінші томдар ( ... ... ... ... ... ... ... саласында да «Әлемдік философиялық мұраң ... ... ... ... сериялары бойынша бес-бес томнан
еңбектер мен ... ... ... ... отандық әлеуметтік-гуманитарлық ғылымда әлі
күнге дейін ... ... ... ... тың ... ... Тарихтың
философиялық, мәдениеттанымдық мәселелері, тарихи-мәдени үдерістің мәні мен
мазмұны, тарихтың онтологиясы мен гносеологиясы, тарихи сана мен ... ... ... мен ... ... ғылымының
логикалық-әдістемелік мәселелері шетелдік және ресейлік ғылыми әдебиеттерде
біршама терең зерттелген. Бұл бағытта, әсіресе, Р. Арон, М. ... ... Н. фон ... Г. Зиммель, Б. Кроче, Х. Ортегга-и-Гассет, Г.
Риккерт, П. Рикер, Э. Трельч, А.Дж. Тойнби, Ф. ... С. ... ... ... ... ... ... атап өтуге тұрарлық. Алайда
тарихты, оның ішінде әлемдік тарихтың үлгісі ретіндегі еуропалық тарихты
әртүрлі ... ... бұл ... ... тарих сахнасынан
шығып қалған кейбір өркениеттер, оның ішінде көшпенділер өркениеті тыс
қалды. Ал ... ұлы дала ... ... ... бірі ... ... ... және кеңестік отаршылдықтың ықпалымен жазылды.
Ал шежіреге негізделген ... ... ... ... ғылыми әлемде
мойындала қоймады.
Осы аталған мәселелер ізденушіні алдарыңызға ұсынған ... ... ... ... Қазақ тарихы философиясының
қалыптасу негіздерін зерттеу өзінің ... ... кең ... ... де сипатталады. Бір кандидаттық диссертация көлемінде бұл
мәселенің барлық қырын қамтып шығу мүмкін де ... ... ... ... барысында бірқатар қорытындыларға қол жеткіздік деп ойлаймыз.
1. Ең алдымен әлемдік тарих философиясының ... және ... бар ... ... ... ... тарих философиясы пәні мен
ғылымының қалыптасуына, тарих философиясының әдістемелік ... ... ... ... ... ... ... бастап,
қазіргі жаhандану дәуіріндегі Хантингтон, Фукуяма, Тоффлер сияқты ... ... ... мен ... ... ... Батыстың тарих философиясының негізгі мәдени-өркениеттік
қайнарларын айқындадық.
2. Қазақтың тарих философиясын пайымдағанда оның дәстүрлі түп-тамырына,
рухани қайнарларына, архетиптері мен ... ... ... ... Ал оның шаруашылық-мәдени түбірін көшпенділік өркениет құрайтыны
даусыз. Еуропацентристік әдебиеттерде күні ... ... ... ... кемсітушілік көзқарас үстемдік етіп келді. Біз
диссертациялық зерттеу жұмысымыз ... ... ... ... ... ... ... көшпелі мәдениетті тарихи-
философиялық талдау арқылы дәлелдеуге тырыстық.
3. Қазақтың тарих философиясының қалыптасуында қандай рухани ... орын ... ... мәселе, біздің ойымызша, тақырыптың мәнін ашуда
маңызды орын алады. Зерттеу жұмысында ... ... ... және ... ... ... ... мұраларға, олардың ұрпақтар
сабақтастығындағы ақпараттық-коммуникативтік қызметіне, тарих сананың ауыз
әдебиеті ... ... ... ... көне ... ... жазба мәдениет тұлғаларының еңбектерінде көрініс
табуына, оның кейінгі ... ... ... ... ... Он бесінші ғасырда ... ... ... ... әлемінен
қазақтардың бөлініп шығып, дербес Қазақ хандығының құрылуы халқымыздың
тарихындағы ең маңызды кезеңдердің ... ... пен ... отырықшылық
өркениет пен көшпенді өркениеттің ... ... өз ... ... ... қазақ халқының мемлекеттік тарихы мен ... ... ... ... отандық деректану ғылымының игілігіндегі
ортағасырлық араб, ... және ... ... ... негізінде
қарастырылды.
5. Соңғы екі ғасырдағы Қазақстанның тарихы мен мәдениетінің ... ... ... ... және ... тоталитарлық
ықпалдарды ескере отырып, пайымдалды. Қазақ даласына ... ... орыс ... мен жер ... ... ... ... қалдырған деректері, кеңес дәуірі тұсында ... ... ... ... ... ... ... тәуелсіз дамудың соңғы
оншақты жылындағы ұлттық тарих ақтаңдақтарының ... ... ... ... орнықтырудың үрдістері мәдениеттанымдық қырынан сөз
болды.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. ... Н. Ә. ... – 2О3О. ... ... өсіп-
өркендеуі, қауіпсіздігінің артуы: Ел Президентінің Қазақстан халқына
Жолдауы. – ... 2002. – 96 ... ... К. Ашық ... және оның ... Т. 2. – ... ... 544 б.
3. Культура и цивилизация. – Саратов: Изд. СарГУ, 1989. - 118 б.
4. Геродот. Скифия и ... ... на ... (кн. 4, гл. 1) . ... ... – СПб, 1893. -144 б.
5.Гердер И.-Г. Идеи к ... ... ... - М.: ... - 754 ... ... S. Book of the Judge // Поппер К. Ашық қоғам және оның
жаулары. Т. 2. - ... ... 2005.- 544 ... ... ... Қазақстандық өркениет және өркениеттік сана
// Жаһандану контексіндегі Қазақстандық өркениет және ... ... ... ... ғылыми конференция материалдары.
-Алматы. -2003. –338 ... ... О. ... ... - М.: ... 1998. Т. 1. - 663 с.
9. Дильтей
10. Яковец Ю.В. Ритмы смены цивилизаций и исторические судьбы ... 1994. 19 ... ... Н.Я. ... и Европа: Взгляд на культурные и
политические отношения ... мира к ... 6-е ... Глаголь, 1995. –552 с.
12. Тойнби А. Постижение ... - М.: ... 1991.- 736 ... ... К. ... и ... ... М.,1991, 527 с.
14. Хантингтон С. Столкновение цивилизаций. – М.: 2003. – 603 с.
15. Фукуяма Ф. Это ли конец истории? // ... ... ...
М: Аспект-пресс, 1995. – 351 б. – 105-110 б
16. Тоффлер О. Третья волна. – М.: ООО АСТ, 1999. – 784 ... ... Э. О ... ... Метод социологии. – М.: Наука, 1991.
– 451 б.
18. Фромм Э. Анатомия человеческий деструктивности. – М.: Аст- ... – 672 ... ... Ж, ... Ф. ... ... трахтат // Тамыр. – 2001. -
№ 2(4). - 94-97 б.
20 Мұқатаева А. Қазақтың әлеуметтік мәдениеті – Алматы: ... 1999. ... ... ... Ш. Эпос ...... ... 1993. – 206 б.
22. Ғабитов Т. Х. ... ... ... ... әдістемелік
мәселері //Қазақстанның мәдени мұрасы. - Алматы: Абай ат. ҚазҰПУ, 2005. –
964 б.
23. Уалиханов Ш. Ш. ... ...... ... 1985. – ... ... Н. Кочевая цивилизация казахов. – М.: Горизонт, 1995. – 150
б.
25. Акатаев С. ... ... ... Вып. ІІ. – ... РК, 1994. – 188 ... ... Ж. ... этнографиясы: Этнос және қоғам. XVІІІ ғ. ... ҚМУ, 1995. - 266 ... ... ... ... ... Ә. Қазақстан мәдениеті мен өнерінің тарихы. 1- т. – Алматы:
ҚазМУ, 1987. - 138 б.
29. Бичурин Н.Я. Собрание сведений.. – М.-Л., 1950. ... ... ССР ... Т.1. – ... 1957
31. Акинжанов М.Б. Происхождение и ... ... ... ... ... Гумилев Л.Н. Хунну. М., 1960
33. Маркс К., Энгельс Ф. Соч., Т.21
34. Гапуров Б.Г. Таджики. – М., 1972
35. Артамонов М.И. ... ... – Л., ... ... С. ... ... зерттеу). – Алматы: Арыс, 2000.
– 216 б.
37. ... М. ... ...... ... 1991. – 67 ... Марғұлан Ә.Х. Ежелгі жыр, аңыздар. Алматы,, 1985
39. Тұрсынов Е. Истоки тюрского фольклора. Қорқыт. – Алматы: ... – 168 ... ... В.В. ... ... ... ... – Соч., Т. 2. Ч.1
41. Хасенов Ә. Көне ... ... ... - ... ... 1984.- 3 ... Рашид-ад-Дин Сборник летописей. Т.1. Кн. 1.- М., 1952
43. Моңңғолдың ... ... - ... ... ... Ә. ... ... мен өнерінің тарихы. 1- т. – Алматы:
ҚазМУ, 1987. - 138 б.
45. Сүлейменов М. – Х. Класическая ... идея ...... – 30 ... ... К. ... ... хана. – Алматы, 2001. – 404 б.
47. Ыбраев Ш. Эпос ...... ... 1993. – 206 ... ... ... ... дүниетанымы. – Астана: Аударма, 2005. ... ... ... Л.Н. ... ... – М., 1967
50. Шу батыр // Екі мың жылдық дала жыры. – Алматы: Қазэнциклопедия.,
2000. – 752 ... ... ССР ... Т.3. – ... 1982
52. Материалы по истории Казахских ханств XV-XVІІІ вв. Алма-Ата,1969.
53. Қоңыратпаев Ә., Қоңыратпаев Т. Көне мәдениет ... ... ... С.Н. ... ... тарихи әлеуметтік болмыс
// Қазақ өркениеті. -2002. -№ ... ... Т. ... ... ...... ҚазМУ, 1998. –
203 б.
56. Хасенов Ж. Ұлыс еліндегі әкімшілік жүйесінің құрылымы // ҚР Әділет
министрлігінің хабаршысы – 1996. — № 4. – 50 ... Есім Ғ. Сана ... ... пен саясат туралы ойлар. – Алматы:
Эксито-Верена, 1994. – 224 б.
58. Рубрук //Портреты. Степь глазами извне: От ... до ... ... 2000. – 148 ... ... Зейнолла. Қазақтың тұрмыс-салт білімдері / Дайындаған Қ.
Ғабитханұлы. – Үрімші: Шырақ, 1998. – 117 б. КАУ ... ... Ч.Ч. ... ... // ... соч. в 5 т. Т. 2. ... Қаз. Энцикл., 1985. – 416 б. /148-166/
61. Өзбекұлы С. Көшпелі қазақ ... ...... ... – 224 ... Юдин В.П. ... власти к племенным биям и ... ... в ... ... в XІV в. (к ... ... ... степной устной историографии и предыстории Казахского ханства)
/ ... ... ... 1992. – 296 бет.
63. Кәрібаев Б. Қоғамдық-тарихи дамудың нәтижесі// Қазақ тарихы, 1993,
№2, 31-38 беттер.
64. Пищулина К.А. ... ... в сер. XІV – нач. ... ... и ... истории). – Алма-Ата,
1977. – 328 бет.
65. Абай. Біраз сөз қазақтың қайдан шыққандығы туралы // ... ... №1, 31-34 ... ... Б.М. ... мәдениеті тарихы мен теориясының кейбір
мәселелері. – ... 2002. – 160 ... ... М. ... К проблеме единства миров кочевья и оседлости//
Кочевники и эстетика: Познание мира традиционным казахским искусством. ... 1993. – 296 ... ... А. ... по ... казахской литературы (с древнейших времен
до раннего творчества М.О. Ауэзова). – ...... ... көне ... / ... М. ... – Алматы: Жалын, 1993. – 400 б.
70. Аристов Н.А. Заметки об этническом ... ... ... и
народностей и сведения об их численности // Живая ... Год ... 1896. Вып. ... Бартольд В.В. Отчет о командировке в Туркестан ... 1902) ... 9 Т. ... Т.8.; ... Туркестана. Т.2. ч.1. М.,1963.
72. Босворт К. Мусульманские династии. Справочник по хронологии и
генеалогии./Пер. с ... и ... П.А. ... Под ред. ... ... Вельяминов-Зернов В.В. Исследование о касимовских царях и царевичах.
СПб.,1864.
74. Веселовский А.И. Хан из темников. Ногай и его ... ... Каль Е. ... ... и ... рукописи Туркестанской
публичной библиотеки. Ташкент,1989.
76. Левшин А.И. Описание киргиз-казачьих, или киргиз-кайсацких орд ... ... ... Лэн Пуль. Мусульманские ... ... ... ... с ... ... / Пер. с англ. с
примечаниями и дополнениями В.В. Бартольда. ... ... Г.Н. ... из киргизского сказания о ... // ... СПб., 1891. Вып. ... ... В.В. К вопросу об уйгурах. СПб.,1893.
80. Тизенгаузен В.Г. ... ... ... к ... ... ... из ... арабских. Спб.,1884. Т.1.; Извлечения из
персидских сочинений. М.;Л.,1941. Т.2.
81. Чулошников А.П. Очерки по истории казак-киргизского народа в ... ... ... ... ... тюркских племен. Оренбург,1924.Ч.1.
82. Тарақты А. ... ... // ... ... оқу ... ... оқу ... Алматы, 1994. – 176 б.
83. Валиханов Ч.Ч. ... ... в пяти ... ... ... ... Ә. М. Хайдар қазақтың тұнғыш тарихшысы .- Әдебиет пен өнер.
– Алматы, 1941. - № 4. 79 ... ... ... / ... перевод, транскрипция,
текстологические примечания. Исследование В.П. ... ... ... М.Х. Абусеитовой. – Алма-Ата, 19992. – 296 б.
86. Марғұлан Ә. ... ... ... және ... 1982. ... ... Ә. ... кітаптары тарихынан. – Алматы, 72-75 бб.
88. Барг М.А. Эпохи и идеи: становление историзма. - М.,1987.
89. Ерофеева Н. ... ... XVІІІ в. и ... ... ... // ... историографии и источниковедения
Казахстана: дореволюционный период. – Алма-Ата: Наука, 1988. – 264.
90. Халиди Қ. Тауарих-и хамса (бес ... - ... 1992. – ... ... Б. Теория и история историографии. – М., 1998. – 192.
92. Зар-заман: ... ... ... 1993. – ... ... Е. ... обзор проблематики // Проблемы философии
истории: ... и ... в ... ......... ... Ленин В.И. Полн. собр. соч., т.26, 58-бет.
95. Нысанбаев Ә., Әшімбаев М. Ұлттық идея// Егемен Қазақстан 25 наурыз
2005ж.
96. ... ... ССР с ... ... до ... дней. Алма-Ата,
1943; История Казахской ССР. 1949; История Казахской ССР. ... ... ... С.Д. ... ... (с древнейших времен). Алма-Ата,
1935; Вяткин М.П. Очерки по истории Казахской ССР: сдревнейших ... ... г. ... ... Советская этнография (СЭ). 1947. № 6-7.
99. Бернштам А. Памятники старины Таласской долины. Алма-Ата, ... А.Х. ... ... в Центральном Казахстане// ИАН
КазССР. Серия историческая. 1948. №1.; ... Л.Р., ... ... ограды могильника Бегазы// Краткие сообщения КСИИМК XXXІІ, ... ... С.В. ... ... ... ... ... Толстов
С.П. По следам древнехорезмской цивилизации. М.,1948; Грязнов М.П. ... в ... ... ... ... 1956.№11.; Кадырбаев М.К.
Памятники кочевых племен Центрального Казахстана (VІІ в. до н.э. - ... ... 1959; ... М.В., ... М.П. К ... ... 1938. № 3(4). ... Черников С.С. Роль андроновской культуры
в историиСредней Азии и Казахстана//КСИЭ. 1969, 28-33-беттер.
100. Акишев К.А. Курган Иссык: Искусство саков ... ... ... К.А. Отчет о работах Илийской археологической ... ... Тр. ИИАЭ АН ... Т.1. Археология. Алма-Ата, 1956. ... Зуев Ю.А. К ... ... ... //Тр. ИИАЭ АН ... ... ... И.И. Тохарская проблема// ВДИ. 1940. № 3-4.
102. Бернштам А.Н. Очерки истории ... ... Зуев Ю.А. ... ... и ... с ... и Китаем// ИАН КазССР. Серия
обществ. наук, 1957. Вып. 2(5). ... ... В.В. ... ... ... и саков// СЭ. 1946. №4. 207-210-беттер.
103. Жирмунский В.М. Тюркский героический эпос. Л.,1974; Кляшторный С.Г.
Древнетюркские рунические памятники как ... по ... ... ... ... Н.А. ... туркмен. М.,1958; Малов С.Е. Памятники
древнетюркской письменности: тексты и исседования. М.;Л., 1951; Құрышжанов
Ә., Томанов М. ... ... ... ... мен
грамматикалық ескертпелері. Алматы,1964.
104. Материалы научной сессии, посвященной истории Средней Азии ... в ... ... ... ... ... С.Е. Общественно-экономический строй казахов в XVІІ-XІX
веках. Алма-Ата, 1959; Шахматов В.Ф. О формах ... ... ... в XІX ... ВАН ... 1951. №11. ... ... С.З. Общественный строй казахов первой половины XІX века.
Алма-Ата, 1958; Кшибеков Д.К...........; Масанов Н.Е. ... ... ... ... ... общества). Алматы-Москва, 1995.
107. Дахшлейгер Г.Ф. В.И. Ленин и ... ... ... 1973; ... Д.И. Историография дореволюционного Казахстана.
Алма-Ата, 1984; ... Н.В. ... ... XVІІІ века ... ... ... ... (середина XVІІІ - первая
половина XІX вв.)// ... ... и ... ... ... ... 1988; ... Ж.К. Основные проблемы
и задачи классовой борьбы казахского крестьянства в советской ... XVІІІ – ... XX вв.)// ... ... и ... (дореволюционный период). Алма-Ата, 1988;
108. Қараңыз: Павловская А.И. ... по ... ... ... в ...... древней истории, 1967, № 4,
199-бет.
109. Захарук Ю.Н. Проблемные ... в ... – Сов. ...... ... Б.А. ... ... – Вопросы теории и методологии
археологической науки. М., 1978, 6-7-беттер.
111. Қараңыз: Данилов В.И., Якубовская С.И. Источниковедение и ... ... ...... ... 1961, № 5, ... ... Историческии источник как специфицческая ... ... ... ... ... и ... наука. Саратов,
1970.
112. Қараңыз: Пушкарева Л.Н. Классификация русских письменных источников
по отечественной ... М., 1975, ... ... Массон В.М. Экономика и социальный строй древних обществ.
Л., 1976, 15-17-беттер; Генинг В.Ф. Объект и ... ... в ... 1983, ... ... Барг М.А. Категории и методы исторической науки. М., 1984,
62-98-беттер.
115. Гуревич А.Я. Категории средневековой культуры. М., 1984.
116. Гумилев Л.Н. ... и ...... 1970, № 1; ... ... ... и окружающая среда. – Природа, 1981, № 9, ... П.М., ... А.М. ... ... на ... ... в ... Изыскания по мезолиту и неолиту СССР. Л.,1983.
117. Бромлей Ю.В. ... ... ... М., 1983, ... ... В.И. Биосфера. М., 1967, 349-359-беттер; Сукачев В.Н.
Проблемы изучения истории современных биогеоценозов. М., 1984.
119. Плахов В.Д. ... и ... Опыт ... М., 1982.
120. Колеватов В.А. Социальная память и познание. М., 1984; Ребане ... ... ...... ... 1977, № ... Ерасов Б.С. Социально-культурные традиции и общественное сознание в
развивающихся странах Азии и Африки. М., 1982; В ... ...... ... 1983, № 7; Традиция в истории культуры.
М., ... Барг М.А. ... ... как проблема историографии. – Вопр.
истории, 1982, № 2; Гулыга А.В. Искусство истории. М., 1980; Есипчук ... ... как ... ... ... 1978; ... Ю.А.
Историческое сознание и научный метод// Философские проблемы исторической
науки. М., 1969; Ракитов А.И. ... ... М., ... ... М.М. ... содержания материала и формы в словесном
художественном творчестве// Вопросы литературы и эстетики. М., 1975, ... ... К. ... ... Алматы, 2000; Кузембаев...........
125. Қоңдыбай С. Арғықазақ мифологиясы. ... ... ... түс көрген заман шежіресі. – Алматы,2003. – 592б.
126. ... Т.Х. ... ... ... әл-Фараби.
Философиялық-саясаттанымдық және рухани-танымдық ... №1(9). ...

Пән: Философия
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 164 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Қазақ философиясы және Абай"12 бет
17 ғасырдың жаңа дәуір философиясы және ғылым15 бет
XІХ-ХХ – ғасырдағы батыс философиясы3 бет
XХ ғ. батыс философиясы, экзистенциализм8 бет
Абай философиясы7 бет
Адамзаттың тұрақты даму философиясын қалыптастырудағы Рио-де-Жанейро конференциясы6 бет
Алаш философиясы әлем қазақтары мәдениеті контексінде4 бет
Антик философиясы8 бет
Антик философиясы жайлы39 бет
Антик философиясы туралы9 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь