Қазақстанның оңтүстік және оңтүстік-шығыс аймақтарындағы аграрлық реформалау

БЕЛГІЛЕУЛЕР МЕН ҚЫСҚАРТУЛАР 3

КІРІСПЕ 4

1 ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК ЖӘНЕ ОҢТҮСТІК.ШЫҒЫС АЙМАҚТАРЫНДАҒЫ АГРАРЛЫҚ РЕФОРМАЛАУДЫ ЗЕРТТЕУДІҢ ТЕОРИЯЛЫҚ.МЕТОДОЛОГИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕМЕСІ, ТАРИХНАМА.СЫ МЕН ДЕРЕК КӨЗДЕРІ 15
1.1 Мәселенің теориялық.методологиялық негіздемесі 15
1.2 Аграрлық секторды зерттеудегі тұжырымдамалар, тарихнама мен дерек көздері 25
2 ОҢТҮСТІК ЖӘНЕ ОҢТҮСТІК.ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ МЕМЛЕКЕТТІК АГРАРЛЫҚ САЯСАТ 43
2.1 Нарықтық қатынас жағдайында агроөнеркәсіп кешенінің даму тарихы мен әлемдік тәжірибе 43
2.2 Аграрлық реформаның ұйымдастырушылық.құқықтық заңнамалары.ның қалыптасуы 87
2.3 Аграрлық секторда шаруашылықты жүргізудің тетіктері 117
2.4 Аграрлық реформалаудағы серіктестіктер мен бірлестіктердің тарихи қағидалары мен құндылықтары 128
3 АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫН ДАМЫТУДАҒЫ СТРАТЕГИЯЛЫҚ ЖОСПАРЛАУ 140
3.1 Жергілікті және қоғамдық мекемелердің құрылымдық жетілдірілуіндегі инновациялық үрдіс 140
3.2 Әлеуметтік . аграрлық реформалардағы сәйкестіктер 158
3.3 Қазақстанның ауыл шаруашылығын дамытудағы стратегиялық жоспарлаудың маңыздылығы 169
3.4 Ауыл шаруашылығының инженерлік саласын реформалау 176
4 ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК ЖӘНЕ ОҢТҮСТІК.ШЫҒЫС АЙМАҚТАРЫНДАҒЫ АГРАРЛЫҚ РЕФОРМАЛАУДЫҢ ӘЛЕУМЕТТІК.ЭКОНОМИКАЛЫҚ НӘТИЖЕЛЕРІ 197
4.1 Реформалау барысында агроқұрылымдық жетілдірудегі қиғаштықтар мен мемлекеттік реттеу 197
4.2 Аграрлық секторды мемлекеттік қолдау мен қаржы.несие жүйесі 211
4.3 Қосалқы және жеке шаруашылықтардың қалыптасуы мен дамуы 239
4.4 Аграрлық реформалауда ауыл шаруашылық өндірістерін ұйымдастырудағы ұсыныстар 273

ҚОРЫТЫНДЫ 286

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ 296
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Ауыл шаруашылығы саласы – ел экономикасының негізгі буыны, ежелден келе жатқан бар байлығымыздың бастауы. Халықтың әл-ауқатының жақсаруы негізінен әлеуметтік-экономикалық жағдайдың тұрақтануы және дамуымен тікелей байланысты. Осыған байланысты, қазіргі қалыптасқан әлеуметтік-экономикалық жағдай ғылыми тұрғыда терең зерделеуді, саланы кешенді дамытудың жолдары туралы жан-жақты дәлелденген қорытындылар мен байыпты ғылыми тұжырымдар жасауды талап етеді.
Зерттеу жұмысында ғылыми тұрғыдан ауыл шаруашылығын кеңестік экономиканың кембағарлығынан көрген зардаптары мен тәуелсіздік дәуірінде Қазақстанның оңтүстік және оңтүстік-шығыс аймақтарындағы ауыл шаруашылығының нарықтық қатынастарға бейімделуі мен аймақтың әлеуметтік-экономикалық дамуындағы аграрлық реформалаудың нақтылығы қарастырылады.
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Елбасы Н.Ә. Назарбаевтың Қазақстан халқына арналған 2003 жылғы Жолдауында: «Біздің әлі де болса есею мен кемелдену кезеңінен өтуіміз керек. Қазақстандағы азаматтық қоғамның босағасын бекіте беруіміз керек. Бұл үшін агроөнеркәсіп кешенін түлете дамытып, ауылға (селоға) айрықша назар аударылуы, жеткен биігіміз бен жинақтаған тәжірибемізге сүйеніп, ауылдағы ағайындарымызға өмірдің жаңа сапасына жетуіне қол ұшын беретін уақыт туды», – деп көрсетеді [1]. Төл тарихымыздың күңгірт беттерін ашып, еліміздің әлеуметтік-экономикалық дамуының жаңа, аршынды сапалық сатыға көтерілуіне қазақ елінің өткен кезеңін зерттеу, зерделеу бүгінгі күннің талабы. Себебі, тоталитарлық жүйенің идеологиялық ықпалынан арылуымен бірге тәуелсіздік идеологиясының әдістемелік негізінде тарихи дамудың ақиқат болмысын қалпына келтіру бағытында түбірлі жұмыстар атқарылды.
Сондықтан, Отандық тарих ғылымының өзектілігі – кеңестік тоталитарлық жүйенің идеологиялық ықпалынан арылуымен бірге тәуелсіздік идеологиясының әдістемелік негізінде тарихи дамудың ақиқат болмысын қалпына келтіруге бағытталуында. Соның бірі – аграрлық секторды реформалаудағы мемлекеттік саясат. Қазіргі қоғамның даму кезеңіндегі негізгі, әрі өзекті мәселелердің бірі болып отырған осы салада нарық қатынасын қалыптастыру, халықты отандық азық-түлік өндіру мен өнеркәсіпті шикізат өнімдерімен жеткілікті түрде қамтамасыз ету, өндірістің тиімділігін арттыру, бәсекелікке төтеп беретін өнім өндіру және әлемдегі экономикасы бәсекеге барынша қабілетті дамыған 50 елдің қатарына кіру стратегиясын іске асыру болып отыр. Ауыл шаруашылығында бірінші кезекте шаруашылықты жүргізу тетіктерін қалыптастыру және дамыту аса қажетті қозғаушы экономикалық күштің негізіне айналуда.
Мемлекеттің халық шаруашылығының барлық салаларының ішінде ауыл шаруашылығында біразға созылған экономикалық дағдарыстан шығуы бірте-бірте өз нәтижесін беріп келеді [2].
1 Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә. Назарбаевтың Қазақстан халқына жолдауы // Ақиқат. – 2003. – № 5. – 4 - б.
2 Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә. Назарбаевтың Қазақстан халқына жолдауы // Оңтүстік Қазақстан. – 2008. – 9 ақпан.
3 Кара-Мурза С.Г. Советская цивилизация. От начала до Великой Победы. – М.: Издат.Эксимо, издательство Алгоритм, 2005. – 640 с.
4 Журавлев В.В. Методология исторической науки. Вчера. Сегодня. Завтра // Кентавр. – 1995. – №6. – 146 с.
5 Иванов В.В. Методология исторической науки. – М.: Высшая школа, 1985. – 168 б.
6 Спирин Л.М. Теория, методология и методика исследований по истории КПСС. – М.: Московский рабочий, 1992. – 192 с.
7 Директивы КПСС и Советского правительства по хозяйственным вопросам. 1917-57 г.г. Сборник документов. В 4-х томах. – М.: Госполитиздат, 1956. – Т. 1. – 1917-28. – 888 с.
8 Қазақ совет энциклопедиясы. – Алматы: Қазақ совет энциклопедиясы, 1972. – 648 б.
9 Трапезников С.П. Ленинизм и аграрно-крестьянский вопрос. В 2-х томах. –М.: Мысль, 1983. – Т. 1. – 567 с.
10 Поляков Ю.А. Как отразить многомерность истории //Новая и новейшая история. – 2003. – № 4. – С. 3-10.
11 Рузавин Г.И. Методология научного познания. М: ЮНИТИ – ДАНА. – 2005. – 287 с.
12 Шеуджен Э.А. Введение в методологию научного исследования. Майноп: Издат. Адыгейского государственного университета. – 2001. – 34 с.
13 Коллигвуд Р.Дж. Автобиография. – М.: 1980. – 219 с.
14 Румянцева М.Ф. Теория истории. – М.: «Аспект пресс», 2002. – 199 с.
15 Тош Д. Стремление к истине. Как овладеть мастерством историка: Пер. с англ. – М.: Весь мир, 2000. – 294 с.
16 Репина П.П., Зверева В.В., Параманова М.Ю. История исторического знания. – М.: Дрофа, 2004. – 288 с.
17 Смоленский Н.Н. Теория и методология историй. – М: Академия. –2007. – 272 с.
18 Куреньков И. Аграрный синдром. – Астана: «Елорда», 2001. – 286 с.
19 Мажитов С.Ф. Гуманитарный образ Казахстана в условиях мирового кризиса // Казахстан спектр. – 2009. – № 1. – С. 77-81.
20 Берденова К.А., Иманбердиева С.И. Аграрная политика тоталитарного государства как фактор кризисного состояния сельского хозяйства Казахстана. – Алматы: Ғылым, 1994. – 142 с.
21 Жолдасов С. Қазақстандағы ауыл шаруашылық кооперацияларының қарапайым түрлері ( ХХ ғасырдың 20-30 жылдары): т.ғ.д. ... автореф: 07.00.02. – Алматы, 2000. – 38 б.
22 Байтілен С.А. Кеңес мемлекетінің Қазақстандағы аграрлық саясаты: ауыл шаруашылындағы экстенсивті бағдар және дағдарыс (1965-1990): т.ғ.д. ... автореф: 07.00.02. – Алматы, 2000. – 36 б.
23 Байсарина Қ.Қ. Қазақстанда ауыл шаруашылығының дамуы: тарихы және сабақтары: т.ғ.д. ... автореф: 07.00.02. – Алматы, 2006. – 34 б.
24 Медеуов Т.Ж. Қазақстандағы колхоз кұрылысының соңғы кезеңі: дағдарыстан шығу жолдарын іздестіру төжірбиесі (1981-1991): т.ғ.к. .... автореф: 07.00.02. – Алматы, 1999. – 27 6.
25 Мұқатова О.Х. Историография аграрных преобразований в Казахстане (в конце ХIХ – ХХ вв): автореф ... д.и.н. – 07.00.09 – Алматы, 2000. – 50 б.
26 Берлибаев Б.Т. Проблемы развития производственных связей колхозов Казахстана в капитальном строительстве в 1971-1975 г.г. – Алма-Ата, 1991. – 231с.
27 Ташенев М.Ж. Рабочый класс Казахстана в 1960-1985 гг (на примере промышленности): автореф.... д.и.н: 07.00.02. – Екатеринбург, 1997. – 38 с.
28 Кондратьев Н.Д. План предвидения // Вопросы экономики. – 1992. –№ 3. – С. 15
29 Чаянов А.В. Основные идеи и формы организации
сельскохозяйственной кооперации. Избранные труды. – М.: Московский комсомолец, 1993. – 235 с.
30 Туган-Барановский М.И. Социальные основы кооперации. – М. – 1918. – 173 с.
31 Чаянов А.В. Основные идеи и формы организации
сельскохозяйственной кооперации. Избранные труды. – Московский комсомолец.- 1993.-102с.
32 Маркс К., Сочинения.. 2-е издание. – М., 1960. – Т. 7. – 453 с.
33 Маркс К, Энгельс Ф., Сочинения. 2-е издание. – М., 1984. – Т. 13. – 309с.
34 Ленин В.И. КПСС. – Москва, 1964. – Т.45 – С. 370-376.
35 Фортунатов А.Ф. Об изучении кооперации. Курсы по кооперации. – М., 1912. – Т.1. – С. 34.
36 Туган-Барановский М.И. Экономическая природа кооперативов и их классификации. 2-е издание. – М. – 1914. – 127 с.
37 Прокопович С.Н. Кооперативное движение в России. – Санкт-
Петербург, 1903. – 243 c.
38 Пажитнов К.А. История кооперативной мысли. – Петроград, 1918. –
231 с.
39 Кантор М. Основы кооперативной политики РКП (б). – М.: Госиздат. – 1926. – 84 c.
40 О кооперации. – М.: Молодая гвардия, 1927. – С. 95.
41 Балабанов М.С. Общее учение о кооперации. М. – 1928. – С. 34.
42 Карамзин М.Н. История государства Российского. – М., 1993. Т. 4. – С. 96.
43 Кулыжный А.Е. Сельскохозяйственная кооперация. 4-е издание. –М., 1918. – С. 96.
44 Конт О. Система позитивной политики. часть 1,2. Родоначальники позитивизма. – М., 1912. – Тетрадь. 3. – С. 75.
45 Лавров П. Социализм и борьба за существование. Философия и
социология. Изб. соч. в 2-хтомах. – М., 1965. – Т. 2. – С. 78.
46 Мечников Л.И. Цивилизация и великие исторические реки. – М., 1924. – 231с.
47 Спенсер Г. О природе кооперации. – М., 1923. – С. 111.
48 Кооперативы в агробизнесе. – Москва: ПРИЦ «Фермер», 1991. – С. 11.
49 Международный кооперативный альянс // Доклады и решения
Конгресса. – Алматы. – 1996. – 205 с.
50 Чаянов А.В. О сельскохозяйственной кооперации. – Саратов: Поволжское книжное издательство. – 1989. – 174 с.
51 Чернышевский Н.Г. Капитал и труд. – Москва: Мысль, 1987. – Т. 2 – 213 с.
52 Чупров А.И. Крестьянский вопрос статьи 1890-1908 г. – М., 1911. – 163с.
53 Макаров Н.П. Крестьянское хозяйство и его эволюция. – М., 1920. – 173 с.
54 Косинский В. А. Крестьянское и помещичье хозяйство. – М., 1906. – 175 с.
55 Маслов П.П. Теория развития народного хозяйства. – М., 1910. –126 с.
56 Челинцев А.Н. Русское сельское хозяйство перед революцией. – М., 1928. –190 с.
57 Роббинс Л. Эссе о природе и значении экономики как науки. 2-е издание. – Макмиллан: Лондон, 1935. – 125 с.
58 Ни Вадим. Анализ некоммерческого заонодательства Республики
// Казахстан: перспективы его развития. Международный центр некоммерческого права. – Алматы. – 2001. – С. 19-78.
59 Қалиев Г.А. Аграрная реформа в Казахстане: история, современность, перспективы. – Алматы: Бастау, 1998. – 120 с.
60 Бектұрғанов Ә.С. Қазақстан Республикасындағы жер құқық қатынастары: заң.ғ. д. ... автореф: 12.00.06. – Алматы, 1997. – 38 б.
61 Стамқұлов Ө.С., Стамқұлов Г.Ә. Жер құқығы. – Алматы, 2004. – 367 б.
62 Әбдікәрім Е. Жер меншігі құқығының негіздері: заң.ғ.к. ... автореф: 12.00.06. –Алматы. – 1997. – 27 б.
63 Әбжанов Х, Мәдени құрылыс «ақтаңдақтары» // Қазақ тарихы. – 1993. – № 3. – 12 6.
64 Абылхожин Ж.Б. Очерки социально-экономической историй Казахстана. – Алматы, 1977. – 288 с.
65 Алексеенко А.Н. Сельское население Казахстана: 1920-1990 гг. –Алматы, 1993. – 327 с.
66 Галиев А.Б. Социально-демографические процессы в много-национальном Казахстане (1917-1991 гг.): автореф .... д.и.н: 07.00.02. – Алматы, 1994. – 49 с.
67 Баймагамбетов С.З. Социально-культурное развитие Республики Казахстан (1980 - 2000 г.г.) исторический анализ: автореф.... д.и.н: 07.00.02. – Алматы, 2004. – 58 с.
68 Назарбаев Н.А. Ауыл шаруашылығын дамытудың жаңа кезеңі // Егемен Қазақстан. –Алматы. – 2005. – 1 ақпан.
69 Қозыбаев М. История и современность.– Алматы: Ғылым, 1991. – 254 с.
70 Расулов М. Экономические основы агробизнеса. – Алматы: Экономика, 1999. – 223 с.
71 Қалиев Г.А. Аграрные проблемы на рубеже веков. – Алматы: Казахстан, 2003. – 325 с.
72 Қонаев Д.А. От Сталина до Горбачева (В аспекте истории Казахстана) – Алматы: Санат, 1994. – 352 с.
73 Ауыл бойын тіктеп келеді // Егемен Қазақстан. – Алматы. – 2003. – 23 желтоқсан.
74 Село проблемасы жігерлі шешімін күтеді // Егемен Қазақстан. – Алматы. – 1992. – 19 маусым.
75 Аграрлық кешеннің алдындағы мақсаты айқын // Егемен Қазақстан. – Алматы. – 2009. – 21 сәуір
76 Назарбаев Н.Ә. Ішкі және сыртқы саясаттың 2003 ж. негізгі бағыттары туралы Президенттің Қазақстан халқына Жолдауы // Егемен Қазақстан. – Алматы. – 2002. – 30 сәуір.
77 Абусейтова М. Қ. О проблеме источниковедения средневекового Казахстана // Отечественная история. – 1998. – № 17 – С. 41-44.
78 Байбатша Ә. Қазақ даласының ежелгі тарихы. – Алматы: Санат, 1998. – 196 б.
79 Қозыбаев М.К., Қозыбаев И.М. История Казахстана. – Алма-Ата: Казахстан - «Атамұра», 1992. – 224 с.
80 ҚРОММ. 279-қ., 1-т., 16-іс, 4-п.
81 ҚРОММ. 2270-қ., 1-т., 85-іс, 11-п.
82 ҚР ПМ. 5-Н қ., 1-т., 949-іс, 20-п.
83 ҚРОММ, 2199-қ., 1-т., 2451-іс, 42-п.
84 ҚР ПМ. 2199-қ., 1-т., 2834-іс, 18-п.
85 ҚРОММ. 2199-қ., 1-т., 2809-іс, 67-п
86 ҚР ПМ. 708-қ, 1-қ., 2988-іс, 2-п.
87 Нұрпейіс К, Аяганов Б. Жақсылықов Н. История Казахстана. – Алматы: Рауан, 1996. – 176 с.
88 Аубакиров Я.А. Социально-экономические преобразования в
сельском хозяйстве Казахстана. – Алма-Ата, 1984. – 252 с.
89 ҚР ПМ. 571-қ., 1-т., 944-іс, 19-20 – пп.
90 Қонаев Д.А. КОКП қазан (1965ж.) Пленумның қорытындысы және республикалық партия ұйымының міндеті // Казахстанская правда. –1984. – 22 қараша.
91 Башмачников В.Ф., Ершова И.И. и др. Пути аграрного возрождения. – Москва: Политиздат, 1991. – 255 с.
92 ҚР ПМ, 5-Н-қ., 1-т., 949-іс, 6-п.
93 ҚР ПМ, 7-қ., 1-т., 400-іс, 6-п.
94 ҚР ПМ, 7-қ., 1-т., 400-іс, 124-125 – пп.
95 Есиркепов Т.А. Асаинова Б.Б. Становление многообразия форм собственности и хозяйствования в аграрном секторе в условиях перехода к рынку. – Алматы, 1998. – 224 с.
96 Оспанов М.Т., Аутов P.P., Ертазин X. Агробизнес теориясы мен тәжірибесі. – Алматы, 1997. – 269 бет.
97 ҚР ПМ, 7-қ., 1-т., 486-іс, 15- п.
98 Заң «Жалға беру туралы» 1990 ақпан // Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасының Жоғарғы Кеңесінің Жаршысы. – № 10, 87- құжат.
99 Заң «Шаруа қожалықтары туралы» 1991 маусым // Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасының Жоғарғы Кеңесінің Жаршысы. – № 28. – 384 құжат.
100 Заң «Жер реформасы туралы» 28 маусым 1991 жыл // Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасының Жоғарғы Кеңесінің Жаршысы. – № 729-ХII.
101 Заң «Жер салығы туралы» 17 желтоқсан 1991 жыл // Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасының Жоғарғы Кеңесінің Жаршысы. – № 28, 386- құжат.
102 ҚР ПМ, 5-Н-қ., 1-т., 953-іс, 2-п.
103 ҚР ПМ, 7-қ., 1-т., 488-іс, 3-п.
104 Сагадиев К. Реформа: аналитический взгляд (статьи, записки, выступления, интервью). – Алматы: Кайнар, 1990. – 154 с.
105 Ельбисинов С.Х. Экономические предпосылки и мето-дологические основы приватизации и разгосударствления. – Алматы: ИРК. КазГУ, 1995. – 55 с.
106 ҚР ПМ, 7- қ., 2-т., 83-іс, 9-п.
107 Кемел М. Нарыққа өту кезеңіндегі Қазақстан ауылшаруашылық
кәсіпорындарының қалыптасуы мен дамуы. – Алматы. – 1998 . – 140 б.
108 ҚР ПМ, 7-қ., 1-т., 486-іс, 113- п.
109 Куватов Р.Ю., Омаров О.О., Маликов А.М. АПК: новые условия хозяйстовования. – Алма-Ата: Кайнар, 1991. – 166 с.
110 Куватов Р.Ю. Повышение эфективности АПК. – Алма-Ата: Кайнар, 1987. – 300 с.
111 Жолдасов С. Шежірелі Оңтүстік (көне заманнан бүгінге дейін). – Алматы. : ҚАЗақпарат, 2002. – 234 б.
112 Буркадзе В. «Основные направления реформ в аграрном секторе Грузии» // Международные сельскохозяйства. – 1997. – № 2. – С. 16-17.
113 Орузбаев А.У. и др. «Проблемы реформирования аграрного сектора в переходный период». Материалы международной научно – практической конференции «Управление региональной экономикой и подготовка специалистов: взгляд в ХХI век». – Шымкент: Академии «Улагат». – 16 – 17 мая 2003. – Шымкент: Академия «Улагат», 2003г. – С. 241-246
114 Свободин В.А. «Эволюция форм собственности и хозяйствования» // Экономика сельского хозяйства и перерабатывающих предприятий. – 1991. – № 11. – С. 8-12.
115 «Ауыл шарушылық жерлерін жекешелендіру» туралы заң // Егемен Қазақстан. – 1992. – 9 шілде.
116 «Жеке меншік (жанұялық) кәсіпкерлік» туралы заң // Егемен Қазақстан. – 1992. – 18 қаңтар.
117 «Шаруа қожалығы және жеке меншік еңбек қызметі» туралы заң // Егемен Қазақстан. – 1992. – 15 қаңтар.
118 «Ауылдың ауылшаруашылық кооперативтік серіктестіктері» туралы Латвия мемлекетінің министрлер кеңесінің қаулысы // Ақпараттар жүйесі «Юрист». – 1992. – 26 қазан.
119 «Кәсіпорынды жекешелендіру сүт өндіру» туралы заң // Егемен Қазақстан. – 1992. – 16 қаңтар.
120 «Агросервис кәсіпорындарда меншікті жекешелендіру» туралы заң 16 қаңтар. – 1993. – 30 наурыз.
121 «РКФСР жер реформасындағы кезек күттірмейтін мәселелерді іске асыру» туралы заң // Ақпараттар жүйесі «Юрист». – 1991. – 27 желтоқсан.
122 Программа привтизации и реструктуризации гасударственной собственности в Республике Казахстан на 1996-1998 годы // Деловая неделя. – 1996. – 17 мая.
123 ҚРОММ, 2270-қ., 1-т., 271-іс, 142-п.
124 ОҚОММ, 897-қ., 1-т., 72-іс, 54-п.
125 ОҚОММ, 897-қ., 1-т., 400-іс, 12-п.
126 Балапанов Ж. және т.б. Агроөнеркәсіп кешенін ұйымдастыру және оның нарықтық инфрақұрылымының дамуы. – Алматы: Республикалық Баспа кабинеті, 1994. – 107 б.
127 Жатқанбаев Е.Б. Аралас экономика негіздері. – Алматы: Қаржы-қаражат, 1996. – 966 б.
128 Административно-территориальное деление 1 января 2005 // Алматы облыстық статистикалық басқармасы. – Талдықорған. – 2005. – 15-18. – бб.
129 Статистический ежегодник // Алматы облыстық статистикалық басқармасы. – Алматы. – 2002. – 10-19. – бб.
130 Краткие итоги социально-экономического развития Алматинской облости // Департамент статистики Алматинской облости. – Талдыкорган. – 2008. – С. 5-6.
131 Қазақстан Республикасының ауыл шаруашылығы (Статистикалық жинақ ). – Алматы: Статкомитет, 1997. – 120 б.
132 АОММ. 448-қ., 8-т., 640-іс, 2- п.
133 Қазақстан Республикасының ауыл шаруашылығы (Статистикалық жинақ ). – Алматы: Статкомитет, 1998. – 145 б.
134 Ауыл шаруашылық санағының алдын-ала қорытындылары // Алматы облысының статистикалық департаменті. – Талдықорған. – 2007. – 107 б.
135 Ауыл шаруашылығының негізгі көрсеткіштері маусым 2008 // Оңтүстік Қазақстан облысының статистикалық басқармасы. – Шымкент. – 2008. – 150 б.
136 Ауыл, орман және балық шруашылығы // Жамбыл облысының статистикалық департаменті. – Тараз. – 2009. – 73 б.
137 ҚР ПМ, 5-Н-қ., 1-т., 953-іс, 27- п.
138 Ауыл, орман және балық шруашылығы // Қазақстан Республикасының статистикалық агенттігі. – Алматы. – 2000. – 73 б.
139 Ауыл, орман және балық шруашылығы // Оңтүстік Қазақстан облысының статистикалық басқармасы (Статистикалық жинақ 2002). – Шымкент. – 2005. – 73 б.
140 Pay A. Комплексное развитие экономики региона и проблемы
адаптации ее к рынку: автореф ... к. и. н: 07.00.02. – Алматы. – 1998. – 26 с.
141 Ауыл, орман және балық шаруашылығы. (Статистикалық жинақ ) // Қазақстан Республикасының статистикалық агенттігі. – Алматы. – 2001.– 171 б.
142 Ауыл, орман және балық шаруашылығы. (Статистикалық жинақ ) // Қазақстан Республикасының статистикалық агенттігі. – Алматы. – 1999. – 125. – 47-50 - бб.
143 Байтілен С.А Қазақстан ауыл шаруашылығындағы тоқырау. – Тараз. – 1999. – 125 б.
144 Оңтүстік Қазақстан облысының әлеуметтік-экономикалық дамуы // Оңтүстік Қазақстан облысының статистикалық басқармасы (Статистикалық жинақ қаңтар 2008). – Шымкент. – 2008. – 180 б.
145 Оңтүстік Қазақстан облысының ауыл, орман және балық шаруашылығы // Оңтүстік Қазақстан облысының статистикалық басқармасы. – Шымкент. – 2004. – 189 б.
146 Қазақстан Республикасының әлеуметтік-экономикалық дамуы (қысқаша статистикалық анықтама). Қазақстан Республикасының статистикалық агенттігі. – Алматы. – 2005. – 75 б.
147 Оңтүстік Қазақстан облысының ауыл, орман және балық шаруашылығы // Оңтүстік Қазақстан облысының статистикалық басқармасы. – 2005. – 189 б.
148 Қазақстан Республикасының әлеуметтік-экономикалық дамуы (қысқаша статистикалық анықтама). Қазақстан Республикасының статистикалық агенттігі. – Алматы. – 2004 қаңтар-маусым. – 75 б.
149 Қазақстан Республикасының әлеуметтік-экономикалық дамуы (қысқаша статистикалық анықтама). Қазақстан Республикасының статистикалық агенттігі. – Алматы. – 2005 қаңтар-қазан. – 79 б.
150 Ауыл халқының орташа жылдық саны // Оңтүстік Қазақстан облысының статистикалық басқармасы (Статистикалық жинақ 2002). – Шымкент. – 2008. – 73 б.
151 Оңтүстік Қазақстан облысының ауыл, орман және балық шаруашылығы // Оңтүстік Қазақстан облысының статистикалық басқармасы. – Шымкент. – 2005. – 189 б.
152 Ауыл шаруашылық өндірісінің негізгі көрсеткіші // Оңтүстік Қазақстан облысының статистикалық басқармасы. – Шымкент. – 1999. – 119 б.
153 Оңтүстік Қазақстан облысының әлеуметтік экономикалық дамуы. 2004 маусым // Оңтүстік Қазақстан облысының статистикалық басқармасы. – Шымкент. – 2004. – 56 б.
154 Ауыл шаруашылық өндірісінің негізгі көрсеткіші // Оңтүстік Қазақстан облысының статистикалық басқармасы. – Шымкент. – 2000. – 189 б.
155 Есиркепов Т. Модели и вывески можно сменить // Казахстан:
Экономика и жизнь. – 1995. – № 7. – С. 21-25.
156 Кәрібжанов Ж. Нарық шайқалуды ұмытпайды // Егемен Қазақстан. –1994. – 27 желтоқсан.
157 ҚОММ, 367-қ., 1-т., 28-іс, 141-л
158 ҚОММ, 585-қ., 1-т., 8033-іс, 68-п.
159 ЖОММ, 399-қ., 5-т., 2306-іс, 1-п.
160 ЖОММ, 851-қ., 4-т., 1165-іс, 2-п.
161 Социально-экономическое положение Алматинской области в январе-декабре 1998 года // Алматинское областное управление статистики. – Алматы, 1998. – 200 с.
162 Григорук В.В., Григорук А.В. Роль государства в развитии сельского хозяйства // Проблемы агрорынка. – 1998. – № 3. – С. 9-12
163 ҚОММ, 589-қ., 1-т., 2813-іс, 28-п.
164 Дузельбаев Г.Б. Основные направления реформирования АПК РК // Саясат. – 1998г. – N8. – С 21-25.
165 Баетов М.Т. Қараубаев А.С. Место и роль коопераций в многоукладной экономике // Деловой мир Казахстана. – 1998. – № 6. – с - 7.
166 Қазақстан Республикасының Президентінің «Бәсекеге қабілетті Қазақстан үшін, бәсекеге қабілетті экономика үшін, бәсекеге қабілетті халық үшін» атты Жолдауы // Оңтүстік Қазақстан. – Шымкент. – 2004. – 25 наурыз.
167 Самуэльсон П. Экономика. – Москва: «Алган», 1983. – Т. 1. – 253 с.
168 Башмачников В.Ф., Ершова И.И. и др. Пути аграрного возрождения. – Москва: Политиздат, 1991. – 255 с.
169 ҚР ПМ. 5-Н-қ., 1-т., 958-іс., 10-118 – пп.
170 ҚОММ. 585-қ., 1-т., 8033-іс, 68-п.
171 Назарбаев Н.Ә. Конституция — кемел келешектің кепілі // Егемен Қазақстан 2002 ж. 30 тамыз.
172 Чаянов А.В. Основные идеи и формы организации сельскохозяйственной кооперации. – Москва: Наука, 1991. – 34 с.
173 Закон Республики Казахстан «О товариществах с ограниченной и
дополнительной ответственностью». 1998 г. 22 апреля // База данных «Параграф». – 1998. – № 220-I.
174 Закон Республики Казахстан «О банках и банковской
деятельности». № 2444. 1995 г. 31 августа // База данных «Параграф». – 1995. – № 15-16. – ст. 106.
175 Закон Республики Казахстан «О кредитных товариществах». № 244. 2003 г. 2 апреля // База данных «Юрист». – 2003. – № 21. – ст. 201.
176 «Ауылды жерлердегі тауар өндірушілер мен тұрғындарға қызмет
көрсетуді жақсарту жөніндегі шаралар туралы» Қазақстан Республикасының
Президентінің Жарлығы // Егемен Қазақстан. – 1993. – 13 қараша.
177 ЖОММ. 399-қ., 5-т., 2306-іс, 28-п.
178 ҚОММ. 585-қ., 1-т., 8033-іс, 68-п.
179 Закон Республики Казахстан «О сельской потребительской кооперации в Республике Казахстан». 1999 г. 21 июля // База данных «Юрист». – 1999. – № 2. – ст. 27.
180 Закон Казахской ССР «О потребительской кооперации в Казахской ССР». № 57. 1990 г. 20 декабря // База данных «Юрист». – 1990. – № 5. – ст. 15.
181 ҚРОММ. 2199-қ., 1-т, 2909-іс, 65-67. – пп.
182 Азиатский банк развития. Отчет «Институциональное развитие и реформа политики, направленные на совершенствование управления водными ресурсами» // 2000. – Сентябрь. - С. 17.
183 Молдашев А.Б. Развитие интеграции в агропромышленном
комплексе. – Алматы. – 2000. – 201 с.
184 ҚРПМ. 5-Н., 1-т., 958-іс., 21 п.
185 Программа разгосударствления и приватизации государственной
собетвенности в Казахской ССР на 1991-1992 годы (1-й этап) Постановление Президента Казахской ССР. – 1990. – 12 сентября // База данных «Юрист». – № 23. – ст. 37.
186 Закон Казахской ССР «О собственности в Казахской ССР». №3. 1990 г. 12 декабря // База данных «Юрист». – 1990.– № 12. – ст. 27.
187 Закон Казахской ССР «О крестьянском хозяйстве в Казахской
ССР». № 267. 1990. 21 марта // База данных «Юрист». – 1990.– № 32. – ст. 24.
188 Закон Казахской ССР «О предприятиях». № 127. 1991г.– 13 февраля // База данных «Юрист». – 1991.– № 2. – ст. 34.
189 Закон Казахской ССР «О хозяйственных товариществах и
акционерных обществах». – 1990. – 12 декабря // База данных «Юрист». – № 5. – ст. 14.
190 Заң «Жер реформасы туралы» 28 маусым 1991 жыл // Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасының Жоғарғы Кеңесінің Жаршысы. – № 730-ХII.
191 Постановление Госкомитета Казахской ССР по госимуществу. № 101. 1991 г. 1 августа // База данных «Параграф». . – 1991. – № 330-ХII.
192 ҚР ПМ, 5-Н-қ., 1-т., 953-іс, 2-п.
193 Указ Президента Республики Казахстан «О неотложных мерах по
приватизации имущества государственных сельскохозяйственных, перерабатывающих и обслуживающих предприятий агропромышленного комплекса». 1992. 12 февраля // База данных «Юрист». – № 4. – ст. 16.
194 Указ Президента Республики Казахстан «О национальной
программе разгосударствления и приватизации в Республике Казахстан на 1993-1995 гг. (II этап)». 1993 г. 5 марта // База данных «Юрист». – 1993. – № 4. – ст. 14.
195 Постановление Кабинета Министров Республики Казахстан № 633
от 20 июля 1993 r. no реализации Указа Президента Республики Казахстан «О дополнительных мерах по приватизации государственных сельскохозяй-ственных, заготовительных, перерабатывающих и обслуживающих предприятий АПК» // САПП. – 1993. – № 14 – ст 256.
196 Закон Республики Казахстан «О внесении изменений и
дополнений к Законам «О разгосударствлении и приватизации» № 157. 1993 г. 12 апреля // База данных «Юрист». – 1993. – № 45. – ст. 216.
197 «Об особенностях приватизации имущества государственных сельскохозяйственных предприятий». № 134. 1993 г. 21 октября // База данных «Юрист». – 1993. – № 8. – ст. 111.
198 Сыдыкбаева Г.У. Развитиесоциальной сферы села // Проблемы агрорынка. – 2000. – № 10. – 119 с.
199 Нысанбаев С.Н. Проблемы занятости в республике Казахстан: Учебное пособие. – Алматы: Қазақ университеті, 2000. – 54 с.
200 Указ Президента Республики Казахстан от 9 марта 1994 года «О
передаче части имущества совхозов в собственность директоров». № 127. 1994 г. 9 марта // База данных «Юрист». – 1994.– № 8. – ст. 76.
201 Постановление Кабинета Министров Республики Казахстан от 24
февраля 1994 г «О продаже государственных сельскохозяйственных предприятий в частную собственность граждан». № 123. 1994 г. 24 февраля // База данных «Юрист». – 1994. – № 25. – ст. 31.
202 Жекешелендіру (Қазақстанда жекшелендіруге қатысты құжаттар мен материалдар). – Алматы: Атамұра, 1994. – 76 б.
203 Постановление Кабинета Министров Республики Казахстан «Об утверждении порядке уступки права на земельную долю (пай) при приватизации госсельхозпредприятий» 10 июня 1994 г // СААП. – 1994. – № 26. – ст 274.
204 Постановление Кабинета Министров Республики Казахстан «Об утверждении порядке купли-продажи гражданами и юридическими лицами Республики Казахстан, права пожизненного наследуемого владения, права пользования либо аренды земельных участков» 14 июня 1994 г // ФИВ. – 1994. – № 25. – ст 264.
205 Постановление Кабинета Министров Республики Казахстан «О порядке создания иммиграционного земельного фонда» 2 август 1994 г // ФИВ. – 1994. – № 5. – ст 64.
206 Постановление Кабинета Министров Республики Казахстан «О
порядке создания и распределения специального земельного фонда» 30 октября 1996 г. Постановление Кабинета Министров Республики Казахстан «О порядке определения земельной доли» № 283. 1996 г. 30 октября // База данных «Юрист». – 1996. – № 122. – ст. 17.
207 Постановление Правительства Республики Казахстан «Об
утверждении норм предоставления земельных участков гражданам и юридическим лицам» (8 апреля 1996 г.) // СААП РК. – 1996. – № 15. – ст 124.
208 Постановление Правительства Республики Казахстан «О выдаче
гражданам и юридическим лицам актов на право собетвенности на земельный участок, право постоянного землепользования» (8 апреля 1996 г) // СААП РК. – 1996. – № 15. – ст 224.
209 Постановление Правительства Республики Казахстан «Об утверждении порядка залога земельных участков и прав землепользования в обеспечение ипотечных кредитов» (6 июня 1996 г) // СААП РК. – 1996. – № 16. – ст 196.
210 Ашимбаев Т. А. Экономика Казахстана на пути к рынку. – Алматы: Изд. «Казахстан», 1994. – 168 с.
211 Мажитов С.Ф. Проблемы истории, теория и историография народно-освободительного движения ХVIII – начала ХХ вв. в Казахстане. – Алматы. – 2007. – 350 с.
212 Кемел М. Қазақстанның аграрлық секторында меншікті
реформалау: әлемдік тәжірибе, құқықтық мәселелер, бүгінгі жағдай проблемалары. – Алматы: Әл-Фараби баспасы, 1998. – 244 бет.
213 Смит А. Исследования о природе и причинах богатства народов. – М.: Экгаз, 1962. – 122 с.
214 Куреньков И. Аграрный синдром. – Астана: Елорда, 2001. – 286 с.
215 Назарбаев Н.А. Доклад на сессии Верховного Совета Казахской
ССР // Казахстанская правда. – 1991. – 29 июня.
216 Глущецкий А.А. Кооперация: роль в современной экономике. – Москва, 1991. – 153 с.
217 Назарбаев Н.А. Речь на совещании глав областных
администрации, республиканских министерств и ведомств // Казахстанская правда. – 1993. – 5 марта.
218 Указ Президента Республики Казахстан «О мерах по активизации
работы по разгосударствлению и приватизации собственности в отраслях материального производства». № 209. 1992 г. 19 апреля // База данных «Юрист». – 1992. – № 2. – ст. 34.
219 Жолдасов С. Қазақстанның оңтүстік өңірінің тарихы. – Алматы: Үшқиян, 2009. – 414 б.
220 ҚРОММ, 30-қ., 1-т., 53-іс, 142-п.
221 ҚРОММ, 279-қ., 3-т., 6-іс, 28-п.
222 ОҚО ММ 879-қ., 1-т., 400-іс., 32-п.
223 ҚРОММ, 2119-қ., 1-т., 2834-іс, 52-п.
224 ҚР ПМ. 5-Н-қ., 1-т., 953-іс., 20-п.
225 ОҚО ММ 879-қ., 1-т., 62-іс., 130-п.
226 ҚРОММ, 2270-қ., 1-т., 24-іс, 47-п.
227 Кемел М. Нарыққа өту кезеңіндегі Қазақстан ауылшаруашылық
кәсіпорындарының қалыптасуы мен дамуы. – Алматы, 1998. – 140 б.
228 Есиркепов Т., Кемел М. Становленвие организационн-правовых форм сельскохозяйственных предприятий в условиях перехода к рыночным отношениям. – Алматы, 1998. – 118 с.
229 ХХХIII Конгресс Международного кооперативного альянса //
Доклады и решения. – Алматы. – 1999. – 46 с.
230 ҚРОММ. 5-қ., 3-т., 6-іс., 32-п.
231 Кооперативы и глобализация экономики // Послание Международного кооперативного альянса по случаю 76-го международного дня кооперации. – 1998. – 4 июля.
232 Основные направления работы потребительской кооперации в
условиях перехода к рыночным отношениям. – М: Центросоюз, 1991. – 72с.
233 Абова Т. Организация и деятельность кооперативов: правовой аспект. – Москва: Институт государства и права Академии наук СССР. – 1991.– 173 с.
234 Задачи в области предпринимательской деятельности и развития в 90-е годы. (Обзор) // Генеральная Ассамблея ООК Е/1992/ 40.- 293. с.
235 От плана к рынку: Отчет о мировом развитии. Вашингтон м/н банк реконструкции и развития // Всемирный банк. – 1996. – 313 с.
236 Қазақстан Республикасының әлеуметтік-экономикалық дамуы 1 қаңтар 2000 (қысқаша статистикалық анықтама) // Қазақстан Республикасының статистикалық агенттігі. – Алматы. – 2000. – 75 б.
237 От плана к рынку: Отчет о мировом развитии. Вашингтон м/н банк реконструкции и развития // Всемирный банк.-1996.- 313с.
238 Курмангалиев К.К. Проблемы развития социальной сферы // Экономика Казахстана на пороге XXI века. – Алматы: Экономика, 1998. – 365с.
239 Статистический ежегодник // Агенство Республики Казахстан по статистике. – Астана. – 2007. – 531 с.
240 Жамбыл облысының мал өнімдерінің өндірісі (3-сериясы) //Жамбыл облысының статистикалық департаменті. – Тараз. – 2008. – 48 б.
241 «ҚР жергілікті басқару туралы заңы» № 307. 1993 ж. 13 ақпан // «Юрист» ақпараттар жүйесі. – 1993. – № 12. – 134- құжат.
242 Қазақстан Республикасының Президентінің «Қазақстан экономикалық, әлеуметтік және саяси жедел жаңару жолында» атты Жолдауы // Егемен Қазақстан. – 2005. – 18 ақпан.
243 Маниторинг развития ауыла (села) Алматинской облости //Департамент статистики по Алматинской области. – 2007. – 86 с.
244 Алматы облыстык ауыл шаруашылық департаментінің мәліметтері 1985-1997 жылдардағы Алматы облысының ауыл шаруашылығы // Статистикалық жинақ. – Алматы.: Алматы облыстық статистикалық басқармасы. – 1998. – 155 б.
245 ҚР ПМ. 5-Н-қ., 1-т., 953-іс., 25-п.
246 Калиев Г. А., Мадиев Г.Р., Сартаков Н.М. и др. Классификация форм хозяйствования // Проблемы агрорынка. – 1998. – № 2. – C. 13.
247 Статистический ежегодник Казахстана (Статистический сборник)
Алматы: Нац. Агентство. – 1997. – 298 с.
248 Указ Президента РК. О неотложных мерах по приватизации имушества государственных сельскохозяйственных предприятий АПК: // Казахстанская правда. – 1992. – 11 февраля.
249 Указ Президента РК. О неотложных мерах по приватизации имушества государственных сельскохозяйственных предприятий // Казахстанская правда. – 1991. – 30 августа.
250 Агентство Республики Казахстан по статистике // Краткий
статистический ежегодник. – Алматы. – 2003. – 87 с.
251 Гражданский Кодекс Республики Казахстан. – Алматы: Дәнекер, 2000. – 65 с.
252 Қазақстан Республикасының әлеуметтік-экономикалық дамуы. Ауыл шаруашылығы // Қысқаша статистикалық анықтама 2004 жылдың қаңтары. – Алматы. – 2004. 21-22 - бб.
253 Алматы облысының шаруа (фермер) қожалықтарының дамуы (статистикалық жинақ) 2008 // Алматы облысының статистикалық Департаменті. – Алматы. – 2009. – 80 б.
254 Вильям Петти, Адам Смит, Давид Рикардо, Джон Мейнард Кейнс, Милтон Фридман. Классика экономической мысли. – М: «ЭКСМО-ПРЕСС», 2000. – С. 79-89.
255 Қазақстан Республикасының Президентінің «Елдегі жағдай, ішкі және сыртқы саясаттың негізгі бағыттары» атты Жолдауы // Егемен Қазақстан. – Алматы. – 1998. – 10 қазан.
256 Қазақстан Республикасының Президентінің Жарлығы № 273 «Мемлекеттік басқару жүйесін жаңарту жөніндегі шаралар туралы» // Егемен Қазақстан. – 2007. – 13 қаңтар.
257 Қазақстан Республикасының Президентінің халыққа Жолдауы «Қазақстан экономикалық, әлеуметтік және саяси жедел жаңару жолында» атты Жолдауы // Егемен Қазақстан. – 2005. – 18 ақпан.
258 ҚРОММ, 2270-қ., 1-т., 271-іс, 142-п.
259 Ауыл шаруашылық өнімдерін өндіру қаңтар-мамыр 2004 // Қысқаша статистикалық анықтама. – Алматы. – 2004. 20 б.
260 ҚРОММ, 2270-қ., 1-т., 270-іс, 11-п.
261 ЖОММ, 399-қ., 5-т., 2306-іс, 11-п.
262 Региональный статический ежегодник Казахстана 1997-2000 гг. – Алматы. – 2001. – 224 с.
263 ОҚОММ, 897-қ., 1-т., 72-іс, 139-п.
264 ЖОММ, 150-қ., 1-т., 258-іс, 21-п.
265 ЖОММ, 427-қ., 1-т., 7-іс, 5-14 -п.п.
266 Кемел М. Условия и направления развития сельско-хозяйственной кооперации // Университет «Туран», Современное развитие: источники, движущие силы и формы разрешения противоречий, Материалы международной научной конференции, 30 ноября-1 декабря 2001 г. часть 2. – Алматы. – Университет «Туран». – 2001. – 245 с.
267 ЖОММ, 150-қ., 1-т., 455-іс, 5-п.
268 Основные показатели по сельскому хозяйству // Статистический ежегодник. – Астана. – 2007. – С. 516.
269 ЖОММ, 150-қ., 1-т., 313-іс, 7-п.
270 Жамбыл облысының мал мен құс саны қаңтар 2009 // Жамбыл облысының статистикалық Департаменті. – Тараз. – 2009. – 35 б.
271 Жексенбин Б.Б. Дағдарысқа қарсы тұрар күш бар // Ақ жол. – 2009. – 16 сәуір.
272 ҚОММ, 367-қ., 1-т., 29-іс, 5-п.
273 ҚОММ, 589-қ., 1-т., 2794-іс, 9-п.
274 Шаруашылық санаттары бойынша санаққа алынған субъектілер саны //Қызылорда облысының статистика басқармасы. – Қызылорда. – 2007. – 300 б.
275 Құл-Мұхаммед. М. Сыр еліндегі серпіліс // Сыр бойы. – 2008. – 13 ақпан.
276 Кәсіпорындар мен шаруа қожалықтарының инфрақұрылымдары // //Қызылорда облысының статистика басқармасы. – Қызылорда. – 2007. – 17 б.
277 Ауыл шаруашылығының негізгі көрсеткіштері маусым 2008 // Оңтүстік Қазақстан облысының статистика басқармасы. – Шымкент. – 2008. – 150 б.
278 Оңтүстік Қазақстан облысының әлеуметтік-экономикалық дамуы // Оңтүстік Қазақстан олбысының статистика басқармасы. – Шымкент. – 2008. – 163 б.
279 Ауыл шаруашылығы қаңтар 2008 // Оңтүстік Қазақстан облысының статистика басқармасы. – Шымкент. – 2008. – 163 б.
280 Мал шаруашылығының өндірілген өнімі // Оңтүстік Қазақстан олбысының статистика басқармасы. – Шымкент. – 2008. – 150 б.
281 Основные социально-экономические покозатели развития регионов Республики Казахстан // Статистический ежегодник. – Астана. – 2007. – С.13.
282 ЖОММ, 150-қ., 1-т., 256-іс, 4-п.
283 ЖОММ, 150-қ., 1-т., 455-іс, 9-п.
284 ЖОММ, 150-қ., 1-т., 455-іс, 11-п.
285 Жамбыл облысының ауыл шаруашылығы 1991-2001 жж. – Тараз. – 2001. – 191 б.
286 Основные социально-экономические покозатели развития регионов Республики Казахстан // Статистический ежегодник. – Алматы. – 2002. – 130 б.
287 2008 жылғы ауыл шаруашылық өнімдерінің жалпы түсімі // Жамбыл облысының статистикалық Департаменті. – Тараз. – 2009. – 73 б.
288 Назарбаев Н.А. Выступление на совещании по проблемам
агропромышленного комплекса с участием заместителей правительств и министров сельского хозяйства Азербайджана, Армении, Белорусии, Грузии, Казахстана, Кыргызстана, Молдовы, Российской Федерации, Таджикистана, Узбекистана и Украины // Казахстанская правда. – 1993. – 30 марта.
289 АОММ. 448-қ., 8-т., 640-іс, 7- п.
290 ЖОММ, 150-қ., 1-т., 313-іс, 10-п.
291 Ауыл, орман және балық шаруашылығы // Жамбыл облысының статистикалық департаменті. – Тараз. – 2009. – 73 б.
292 ЖОММ, 150-қ., 1-т., 455-іс, 5-п.
293 ЖОММ, 150-қ., 1-т., 313-іс, 18-п.
294 Ауыл шаруашылық негізгі көрсеткіштері // Оңтүстік Қазақстан статистикалық басқарма. – 2004. – 76 б.
295 Назарбаев Н.Ә. Ішкі және сыртқы саясаттың 2003 ж. негізгі бағыттары туралы Президенттің Казақстан халқына Жолдауы // Егемен Қазақстан. – 2002. – 30 сәуір.
296 ЖОММ. 150-қ., 1-т., 455-іс, 15-п.
297 Жамбыл облысының 2006 жылғы және 2007 жылдың қаңтарындағы әлеуметтік-экономикалық жағдайы туралы ақпараттық-анықтамалық материалдар. – Тараз. – 2007. – 135 б.
298 Жексенбин Б.Б. Дағдрысқа қарсы тұрар күш бар // Ақ жол. – 2009. – 16 сәуір.
299 ЖОММ, 150-қ., 1-т., 313-іс, 48-п.
300 Жамбыл облысындағы мал шаруашылық өнімдерінің өндірісі // Жамбыл облысының статистикалық Департаменті. – Тараз. – 2009. – 35 б.
301 ЖОММ. 150-қ., 1-т., 315-іс, 10-п.
302 ЖОММ. 150-қ., 1-т., 315-іс, 15-п.
303 Социально-экономическое положение Жамбылской облости за 2000-2004 гг. – Шымкент. – 2005. – 76 б.
304 Қазақстан Республикасы Президентінің № 1149 Жарлығы «2004-2010 жылдарға арналған Ауылдық аумақтарды дамыту» // Егемен Қазақстан. – 2003. – 10 шілде.
305 Қазақстан Республикасының Президентінің халыққа жолдауы // Ақиқат. – 2003. – № 10. – 4 –б.
306 АОММ. 448-қ., 8-т., 640-іс, 5 - п.
307 Статистическое обозрение Казахстана 2' 2007.
308 Есіркепов. Т., Қайырбеков К. «Зерновые компании Республики Казахстан: теория и практика становления и развития». – Алматы. – 2001. – 147 б.
309 Назарбаев Н. А. Стратегия становления и развития Казахстана как
суверенного государства. – Алматы: РГЖН «Дәуір», 1992. – 58 с.
310 Назарбаев Н. Ә. Қазақстан - 2030: Барлық қазақстандықтардың өсіп-өркендеуі, қауіпсіздігі және әл-ауқатының артуы.– Алматы: Білім, 1996.–116 б.
311 Постановление Кабинета Министров РК. «О мерах по укреплению производства и расширению рынка сбыта зерна, самообеспечению областей хлебом и другими продуктами переработки зерна» // Сельская новь. – 1995. – ноября.
312 Ауытов Р.Р., Жақсыбекова Г. Помочь крестяньскому хозяйству // Экономика и жизнь. – 1995. – № 7. – С. 56-58.
313 ҚРОММ. 279-қ., 1-т., 16-іс, 3 - п.
314 АОММ. 448-қ., 8-т., 743а-іс, 64-65 – пп.
315 Нарибаев К., Джумабаев С. Менеджмент Учебное пособие. – Алматы: Қазақ университеті, 1998. – 139 с.
316 Мамыров Н.К., Ихданов Ж.О. Государственное регулирование экономики. – Алматы: Экономика, 1998. – 176 с
317 Кондратьев Н. Д. Хлебная монополия и новые твердые цены // Делонарода. – 1917. –1 апреля.
318 Коллегия минсельхоза подвела итоги прошлого года и обозначила
малоутешительные перспективы нынешних // Панорама. – 1999. – №7. – 19 февраля.
319 ЖОММ. 150-қ., 1-т., 313-іс., 20-п.
320 ЖОММ. 150-қ., 1-т., 313-іс., 53-п.
321 Қазақстан Республикасының статистикалық агенттігінің мәліметі // Егемен Қазақстан. – 2009. – 3 сәуір.
322 Байтілен С.А. Жамбыл облысының тарихы. – Тараз, 2009 – 128 б.
323 Производство основных видов сельскохозяиственной продукции // Статистический ежегодник. – Астана. – 2007. – С. 163.
324 ЖОММ. 150-қ., 1-т., 455-іс., 76-п.
325 Анкил М. Америкалық әдіс // Мемлекет және рынок. – 1999.– №. – 16 б.
326 Қазақстан Республикасының Президентінің халыққа жолдауы // Егемен Қазақстан. – 2006. – 2 наурыз.
327 Смирнов С. АПК Казахстана: состояния, проблемы, прогноз // Транзитная экономика. – 2000. – №3. – С. 87.
328 Ауыл, орман және балық шаруашылығы 1998 ж. Қазақстан Республикасының статистикалық агенттігі. – Алматы. – 1999. – 75 б.
329 Основные показатели по по сельскому хозяству январь 2007 // Статистический ежегодник. – Астана. – 2007. – 216 с.
330 ҚРОММ. 279-қ., 1-т., 16-іс, 13 - п.
331 ҚР ПМ. 5 –Н-қ., 1-т., 958-іс., – 10-11-п п.
332 ҚР ПМ. 5 –Н-қ., 1-т., 970-іс., – 10-п.
333 Баетова М.Т. Аграрная политика государства: роль и место инвестиции в развитии АПК. – Алматы, 1998. – 112.
334 ОҚОММ. 897-қ., 1-т., 442-іс, 42-п.
335 Региональный статистический ежегодник Казахстана 1997-2000 // Қазақстан Республикасының статистика агенттігі. – Алматы. – 2001. – 24 б.
336 Мал шаруашылығы өнімдерінің өндірісі және малдың өнімділігі // Алматы облысының статистика департаменті. – Алматы. – 2009. – 83 б.
337 Информация Агрокредитной корпорации. Сентяб
        
        МАЗМҰНЫ
БЕЛГІЛЕУЛЕР МЕН ... ... ... ЖӘНЕ ... ... ... ЗЕРТТЕУДІҢ ТЕОРИЯЛЫҚ-МЕТОДОЛОГИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕМЕСІ, ТАРИХНАМА-СЫ
МЕН ... ... ... ... ... ... секторды зерттеудегі тұжырымдамалар, тарихнама мен дерек
көздері
25
2 ... ЖӘНЕ ... ... МЕМЛЕКЕТТІК АГРАРЛЫҚ
САЯСАТ ... ... ... ... ... ... даму ... ... ... ... ... ... заңнамалары-ның
қалыптасуы
87
2.3 Аграрлық ... ... ... ... ... реформалаудағы серіктестіктер мен бірлестіктердің тарихи
қағидалары мен ... АУЫЛ ... ... ... ... ... және қоғамдық мекемелердің құрылымдық жетілдірілуіндегі
инновациялық ... ...... ... сәйкестіктер
158
3.3 Қазақстанның ауыл шаруашылығын дамытудағы стратегиялық жоспарлаудың
маңыздылығы
169
3.4 Ауыл ... ... ... ... ... ... ЖӘНЕ ... АЙМАҚТАРЫНДАҒЫ АГРАРЛЫҚ
РЕФОРМАЛАУДЫҢ ... ... ... ... ... жетілдірудегі қиғаштықтар мен
мемлекеттік ... ... ... мемлекеттік қолдау мен қаржы-несие жүйесі
211
4.3 ... және жеке ... ... мен ... ... ... ауыл шаруашылық өндірістерін ұйымдастырудағы
ұсыныстар
273
ҚОРЫТЫНДЫ
286
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ... ... МЕН ... - жаңа ... саясат
ХЕҰ - Халықаралық еңбек ұйымы
АҚШ - Америка Құрама Штаттары
ХКА - Халықаралық ... ... - ... ... ... - ғылыми-техникалық прогресс
АӨК - агроөнеркәсіптік кешен
ІЖӨ - ішкі ... ... КСР - ... Кеңестік Социалистік Республикасы
АҚ - акционерлік қоғам
ААҚ - ашық акционерлік қоғам
ЖАҚ - ... ... ... - ... ... ... Біріккен Ұлттар Ұйымы
ЖҰӨ - жалпы ұлттық өнім
ДСҰ - ... ... ... - ... ... - ... ... Республикасы
КСРО - Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы
АДБ - Азия Даму Банкі
СПСТК - Су пайдаланушылардың селолық тұтыну кооперативі
МТС - Машина-тракторлық станция
ҚЖС - ... ... бар ... - ... серіктестіктер
ҚРОММ - Қазақстан Республикасының Орталық Мемлекеттік мұрағаты
ҚРПМ - Қазақстан Республикасы Президентінің мұрағаты
АОММ - ... ... ... ... - ... ... мемлекеттік мұрағаты
ОҚОММ - Оңтүстік Қазақстан облыстық мемлекеттік мұрағаты
ҚОММ - Қызылорда облыстық мемлекеттік мұрағаты
КІРІСПЕ
Жұмыстың жалпы ... Ауыл ... ...... негізгі буыны, ежелден келе жатқан бар байлығымыздың
бастауы. ... ... ... ... әлеуметтік-экономикалық
жағдайдың тұрақтануы және дамуымен тікелей байланысты. Осыған байланысты,
қазіргі қалыптасқан ... ... ... ... терең
зерделеуді, саланы кешенді дамытудың жолдары туралы жан-жақты ... мен ... ... ... жасауды талап етеді.
Зерттеу жұмысында ғылыми ... ауыл ... ... ... ... ... мен ... дәуірінде
Қазақстанның оңтүстік және ... ... ... ... қатынастарға бейімделуі мен аймақтың әлеуметтік-
экономикалық дамуындағы аграрлық реформалаудың нақтылығы қарастырылады.
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. ... Н.Ә. ... ... ... 2003 жылғы Жолдауында: «Біздің әлі де болса есею ... ... ... ... ... азаматтық қоғамның
босағасын бекіте беруіміз ... Бұл үшін ... ... ... ... ... айрықша назар аударылуы, жеткен ... ... ... ... ... ... ... жаңа
сапасына жетуіне қол ұшын беретін уақыт туды», – деп ... [1]. ... ... ... ... ... әлеуметтік-экономикалық
дамуының жаңа, аршынды сапалық ... ... ... ... ... ... зерделеу бүгінгі күннің талабы. Себебі, тоталитарлық
жүйенің идеологиялық ықпалынан арылуымен ... ... ... ... тарихи дамудың ақиқат ... ... ... түбірлі жұмыстар атқарылды.
Сондықтан, Отандық тарих ғылымының өзектілігі – кеңестік тоталитарлық
жүйенің идеологиялық ықпалынан арылуымен бірге тәуелсіздік ... ... ... ... ... болмысын қалпына келтіруге
бағытталуында. Соның бірі – аграрлық ... ... ... ... қоғамның даму кезеңіндегі негізгі, әрі өзекті мәселелердің
бірі болып отырған осы салада нарық қатынасын қалыптастыру, ... ... ... мен ... ... ... жеткілікті түрде
қамтамасыз ету, өндірістің тиімділігін арттыру, ... ... ... ... және ... ... ... барынша қабілетті дамыған
50 елдің қатарына кіру стратегиясын іске ... ... ... ... ... ... шаруашылықты жүргізу тетіктерін қалыптастыру
және дамыту аса қажетті қозғаушы экономикалық күштің негізіне айналуда.
Мемлекеттің халық ... ... ... ... ... ... ... экономикалық дағдарыстан шығуы бірте-бірте
өз нәтижесін ... ... [2]. ... ... ... ... негізгі мақсаттардың бірі – азық-түлік
қауіпсіздігін қамтамасыз ету. Әйтседе, ... ... ... халық
шаруашылығындағы өнім өндіру мен оның өсімі әлі де болса төмен деңгейде.
Өндірістерде қалыптасқан жағдайларды ... және ... ... ... ... ... жатқан мәселелерді зерттеу, ауыл шаруашылық
пен өндірістің экономикалық негізіне әсер ететін іс-шараларды (тиімділігін
көтеретін, ... ... өнім ... т.б.) ... асыру нарық
жағдайындағы көкейтесті мәселелердің атаулысы болып отыр.
Осындай еліміздегі экономикалық өрлеу ... ... ... ауыл шаруашылығын көлемді өзгерістерге жетелеуде. Стратегияны
жүзеге асыру мақсатында саланы дамытудағы мемлекеттің ... ... ... мен ... кезде Қазақстан Республикасы
Президентінің 2003 жылғы 10 шілдедегі № 1149 ... ... ... ауыл ... дамытудың 2003-2010 жылдарға
арналған мемлекеттік бағдарламасы, 2004 жылғы 19 наурыздағы Қазақстан
Республикасының ... ... ... ... ... Республикасының 2003-2015 жж. ... ... ... ... ... ... ... жылы» деп жариялануы мен ауыл ... ... ... ... ... ... ... мал шаруашылығы
туралы», егіншіліктегі «Тұқым шаруашылығы туралы» заңдардың ... ... ... ... ... ... ... іс-шаралар болып
табылады.
Сонымен, мемлекеттік бағдарламаларды жүзеге асыруда агроөнеркәсіптік
кешенді ұйымдық-құрылымдық және заңнамалық жетілдірумен ... ... ... ... ... ... тұжырымдамасының
негізінде 2006-2008 жж. бірінші ... ... ... асырылды.
Сондықтан, Қазақстан Республикасы үшін аграрлық ... ... ... ... ... ... күштердің бірі болып отыр.
Тәуелсіздіктің алғашқы жылдарында өз ... ... ... ... ... ... ... аралас нарықтық
қатынас қағидаларына ауысу үрдісі байқалды. Әрине, ... ... және ... ... мен ... аз ... Әсіресе, өтпелі кезеңде орын ... ... ... ... ... аграрлық секторға қолайсыз болды. Аграрлық дағдарыстың
табиғаты, негізгі себептері мен одан шығу ... ... және ... аз ... жоқ. Осы ... әрі ... ... Республика
Президентінің еңбектерінде, түрлі заң және атқарушы органдардың күнделікті
іс-тәжірибелерінің күн ... ... ... Бірақ ел
экономикасының маңызды және өмірлік қажет саласының әлеуметтік мәселелерін,
әкімшілік басқару ... ... ... ... байланысты аграрлық
саланың тұрақты және тиімді даму бағыттарын анықтайтын теориялық ... ... одан әрі ... ... ... ешбір күмән
тудырмайды.
Социалистік қоғамнан шыққан өзге елдердегі сияқты, ... ... ... ... реформалардың басты мазмұны
әкімшілік-әміршілдік тәсілге негізделген бір экономикалық ... ... ... ... ... ... Оның негізінде экономикалық
жүйенің іргетасының өзі – мемлекеттің меншікке монопольды ... ... оның ... бөлігін жеке және заңды тұлғаларға беруді ойластырған
меншік қатынасы жатыр.
Нарықтың өзгеру ... ... ... ... жүргізудің
тетіктері терең өзгерістерге ұшырайды. Ауыл ... ... ... ... ... ... рөлі артады.
Осыған байланысты, ауыл шаруашылығын реформалауда шаруашылық жүргізудің
басымырақ нысаны ... ... ... ... ... ... ете
алатын және табыстарды әлеуметтік әділеттілікпен бөле ... ... мен ... ... ... ... тиесілі.
Осындай ауылшаруашылық бірлестіктерінің қарапайым түрлерінің бірі ... ... бір ... астам уақыттан бергі тәжірибесі оның
нарықтық экономиканың ... мен ... ... ... ... өндірісін қалыптастырудағы ерекше маңызын ашып берді.
Қазақстанның оңтүстік және оңтүстік-шығыс ... ... ... ... ... шаруашылық жүргізудің тетіктерінің
әлемдік тәжірибе қолданысындағы үш жолына назар аудардық. Бірінші – ... жеке ... ... – ірі ... және ... – кооперация.
Осы жолдармен шаруа қожалықтары және ауыл шаруашылығы өнімдерін өндірумен
айналысатын жеке кәсіпкерлердің бірлескен ... ... ... ... ... біздің елімізде алдыңғы екеуі жақсы жолға қойылғанымен, ... ... ... қаржысы тапшы, жағдайы ортадан төменгі дәрежедегі
шаруаларды кооперациялау жолы мемлекет тарапынан өз ... зәру ... ... ... бойы ... ауыл шаруашылығын зерттеудің теориясы мен
қолданбалы маңыздылығының дәстүрлі ғылыми-зерттеу ісін ... ... ... ... ... мен ... ... колхоздар алға тартылды және оған ... ... ... қосылды, өйткені тек осылар ғана ауылшаруашылық бірлестіктерінің ... ... ... деп ... Бұл толық дәлелденбеген
қағида. Сол ... ... орын ... оның ... ... мен даму
жолында кедергі болды.
Осындай ерекшеліктерге байланысты тақырыптың ... ... ... ... қалыптасқан ауыл шаруашылығындағы
агроөнеркәсіптік кешен Қазақстанның тәуелсіздік алғаннан кейінгі отандық
тарихтың ажырамас ... ... ... ... назар аударуды қажет етеді.
Себебі, тарихи ... ... ... ... ... ... кезеңдегі аграрлық сектордағы нарықтық ... ... ... тетіктерін түбегейлі қайта қалыптастыруда
өзіндік ерекшеліктерге ие болу ... ... ... ... ... бұл ... ... заманғы әдістемелік тұрғыда қайта бағалауды
қажет етеді.
Екіншіден, Мемлекеттің аграрлық саясаты мен аграрлық ... ... және ... ... ... мекемелерінің
қалыптасқан жүйесінің кешегісі, бүгінгісі және ертеңгі ... ... ... ... ... ... ... дамытуда тәуелсіздік
идеологиясы тұрғысынан назар аударылар болса, онда тарихи ... ... ... қол жеткен болар еді. Нарық ... ... ... ... мен ... ... ынталандыруды және шаруашылық жүргізудің тетіктерін ... ... ... ... ... ... мен ... қолдаулар ауыл шаруашылығында тиімді нәтиже
бермейді.
Үшіншіден, ауыл шаруашылығын әлеуметтік-экономикалық ... ... ... ауыл ... ... ... жетілдіру мен қабылданған құқықтық заңнамаларын ғылыми
талдау зерттеудің жаңа әдістемелік тәсілін арттыра түседі деп ... ... ... ... ауыл ... ... қалыптасуының кейбір бөліктерін ішінара зерттеу еңбектері
кездескенімен, Қазақстанның оңтүстік және оңтүстік-шығыс ... ... ... мен ... ... ... тұрғыда
кешенді зерттелген жоқ. Зерттеу тақырыбын таңдауымыздың басты себебі ... ... ... ... ... ... жүргізіліп жатқан реформалар мен аграрлық сектордың
әлеуметтік-экономикалық дамуындағы ... ... ... мен ... ... түрде тәуелсіздік идеологиясында
жаңа әдістемелік ... ... ... ... ... ... ... міндетіне айналғандығы ақиқат. Себебі, ХХ ғасырдағы
Қазақстан бойынша тарихи шындықтың негізінде орын ... ... ... ... терең талдау мен ғылыми ... ... ... ... басқа қоғамдық ғылымдар сияқты
тарихты да өзінің ықпалында бұғаулады.
Сонымен, XX ... аяғы мен XXI ... ... ... ... ... қалыптасуы мен реформалау барысына
қатысты зерттеулер сипаты, мазмұны жағынан өте ... ... ... ... ... ... ... себептері бар.
Біріншіден, тәуелсіздік алғаннан кейінгі ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік-саяси
негізі, ұйымдық-құқықтық заңнамалары және жергілікті басшылықтар мен өзін-
өзі басқару мекемелері өзіндік ерекшеліктерге ие тарихи ... ... да ол ... ... көнбейтін республикалық тұрғыдан
сабақтастырып қарау қажеттігі туындады. Міне, осы күрделі сипат жүргізілген
зерттеу ... ... ... ... ... ... – қоғамдық-саяси көзқарастар жүйесінің өзгермелілігінен
туындайды. Қазіргі ... ... ... шаруашылықтан нарықтық
қатынастар қалыптасып жатқан аграрлық секторда, бірқатар объективті және
субъективті қиыншылықтар ... ... ауыл ... реформалар
жүргізуде салалық саясатын жетілдірудің икемді тәсілдерін қолдану жөніндегі
тарихшы ғалымдардың, Ж.Б. Әбілғожин, С.А. Байтілен, К.Ә. ... ... Г.Ф. ... Ж. ... С. ... М.Т. ... К.
Нұрпейіс, А.Б. Тұрсынбаев, Б.А. Төлепбаев, М.Ж. Ташенев, Г. ... ... И. ... К. ... С.И. Иманбердинаның ғылыми зерттеу
жұмыстары бар. ... ауыл ... ... ... мәдени
саланы М.Х. Асылбеков, Х. Әбжанов, Ә.Н. Құдайбергенов, М.Б. Тәтімов,
экономика ғылымы ... Л.Е. ... И.Ю. ... К.Ж. ... ... Х.Е. ... Ж.О. ... С.М. Қасымов, М. Тінәсіл, және
де ... ... өз ... ... ... ауыл ... өзекті мәселелері әлемдік
ғылым үшін жаңалық емес. Оны зерттегендер қатарында Р. Оуэн, Ш. Фурье, Ф.
Райффейзен, Ф. ... К. ... ... Ал Ресейдегі ауыл шаруашылық
кооперациясы мәселесімен Н.П. Макаров, П.П. Маслов, А.А. ... ... Н.Г. ... М.И. ... А.В. ... А.Н.
Челинцев, А. Чупров, К.А. Пажитнов, Н.Д. Кондратьевтер жете шұғылданды.
Кеңестік кезеңнің аяғы – ... ... көшу ... ... ... ... шынтуайты зерттеуде
Президентіміз Н.Ә. Назарбаев, ... ... Д.А. ... ... С.А. Терешенко, Ж. Кәрібжановтардың ой-толғау еңбектері және
естеліктері назар аудартады.
Демек, әр ... әр ... ... ... зерттеулерінің
деректік, әдістемелік негізі әр түрлі болғандықтан олардың арасында бір-
біріне қарама-қарсы бағаларда кездеседі. Бұндай ... ... ... ... ... тұрғыда салыстыра бағалау қажеттігі туады.
Дегенмен, ауыл шаруашылығында қалыптасып отырған нарықтық қатынастар
жағдайында халықтың тұрмыстық жағдайын жақсартудағы ... ... ... әрі ... ... ... етеді. Зерттеулер
көрсеткендей, бұл салада шаруашылық жүргізудің жаңа ... сай ... және ... ... ... дәлелденбеген.
Еліміздің аграрлық саласындағы осы ... әрі ... ... ... оны одан әрі кешенді талдау, қазақстандық ... ... сыни ... мен ... және ... жаңа ... мен ... емес шешімдер іздеу өте маңызды.
Бұл жұмыс ... ... ... ... ауыл ... ... өндірісінде, комерциялық және комерциялық емес
ұйымдық-құқықтық кәсіпорындарды заңнамалық ... ... мен ... пен аймақтық басқаруды жетілдірудің ... ... ... ... ... ... асырудың теориялық-әдістемелік
негіздеуімен тәжірибелік жақтарын кешенді зерттеуді мақсат тұтқан бастапқы
еңбек болып табылады.
Зерттеу жұмысының ... және ... ... ... ... т.б. ... ... қалыптастырған жаңа бағыттағы ғылыми
тұжырымдамаларымен ұлттық ғылыми ... ... ... ... ... ... мәселелерді зерттеуде шетелдік және ... ... ... ... отырған тақырыпты жаңа
көзқарас тұрғысынан ... ... ... ғылыми тұжырымдары да
басшылыққа алынды. Соның нәтижесінде ХХ ... соңы мен ХХI ... ... ... және ... аймақтарындағы аграрлық
реформалауды зерттеуде өркениеттік көзқарастар мен ұлттық ұстаным,
тарихилық ... мен ... ... және ... ... жүргізілді.
Зерттеудің әдістемелік негізіне ғылыми танымның жүйелілік,
салыстырмалы талдау шынайылық пен ... және ... ... Осы ... ... ... тұжырымдар мен қорытындылардың
өзара логикалық үйлесімділікте болуына да ерекше мән берілді.
Зерттеу ... ... мен ... ... ... ХХ ... мен ХХI ғасырдың бас кезіндегі ауыл шаруашылығын ... ... асуы мен ... ... ... негізінде Қазақстанның ... және ... ... ... ... ... болып табылады. Бұл
мақсат мынадай міндеттерді орындау арқылы нақтыланған:
- Қазақстан Республикасындағы аграрлық ... мен ... ... ... ... даму ... ... негіздерін дәлелдеу;
- зерттеу жұмысының тарихнамасы мен дерек көздеріне жаңа ... ... ... жасау;
- Қазақстандағы аграрлық реформалардың шынайы қажеттілігі мен ... ... ... ... ... ... заңнамаларын ғылыми
талдау;
- аграрлық реформалауда шаруашылықты жүргізудің тетіктерін анықтау;
- ... ... мен ... тарихи
қағидалары мен құндылықтарын қазіргі нарық қатынасында бейімділігін ғылыми
тұрғыда ... ... ... ... Қазақстанның оңтүстік және оңтүстік-
шығысындағы аймақтық басқару мен жергілікті құрылымдық жетілдірілгендігін
пайымдау;
- жергілікті тұрғындардың ... ... мен ... ... ... ... реформалардың нақтылығын мұрағат
қорларының құжаттары және статистикалық мәліметтер негізінде дәлелдеу;
- ауыл ... ... ... ... ... ... ... салалық реформалау барысында ауылшаруашылық
құрылымдарын жетілдіруді жүйелік тәсілмен зерттеу;
- қазіргі нарықтық қатынаста Қазақстанның оңтүстік және ... ... ... ... ... аграрлық
реформалаудың ықпал ету дәрежесін ашып көрсету;
- Қазақстанның оңтүстік және оңтүстік-шығыс ... ... ... ... қалыптасқан жүйелік тұрғымен байланыстыра
қарастыру;
- жергілікті мемлекеттік басқару мен жергілікті шаруашылықты
басқару түсініктерінің ... ... ... үшін ... ... талдау жасалып, оларды ұдайы жетілдіріп отыру
керектігін айқандау;
- ауыл шаруашылығында ... ... емес ... ... ... ... ... әсеріне ғылыми
баға беру.
Зерттеу жұмысының нысаны – ХХ ғасырдың соңы мен ХХI ғасырдың ... ... ... және ... ... ... аграрлық реформалаудың жүзеге асуы мен ауыл шаруашылығын
дамытудың өзекті мәселелерін ... ... пәні – ... ... және ... ауыл шаруашылығын аграрлық реформалау мен ХХ ... ... ХХI ... бас ... ... ауыл ... ... тарихи талдау жасау.
Тақырыптың хронологиялық шеңбері. ... ... ... ... ... ... ... 1991 жыл
болып белгіленді. Себебі ... ... және ... ... дамуымен ауыл шаруашылығының
жоспарлы шаруашылықтан нарықтық қатынастарға түбегейлі бет бұру ... ... ... ... 2008 ... ... ... жаңалығы. Көлемді дерек көздері мен
статистикалық мәліметтер ... ... ... және оңтүстік-
шығыс аймақтарының ауыл шаруашылығындағы жүргізілген реформалар барысын
Республиканың өзге өңірлеріндегі тәжірибе мен ... ... ... ... ... ... ауыл шаруашылық ... мен ауыл ... ... ... және ... ... ерекшеліктерін талдау арқылы іс ... ... ... ... ... ... Осы кезге дейін
тақырыптың бұл аспектісі отандық және шетелдік ... ... ... ... ... ... жұмысының мынадай ғылыми маңыздылығы
мен жаңалықтарын атап көрсетеміз:
- ХХ ғасырдың соңы мен ХХI ғасырдың ... ... ... мен ... және оңтүстік шығыс аймақтардағы ауыл шаруашылық
даму ... ... ... ... ... мәселенің
теориялық-методологиялық негіздемесі мен деректік көздеріне ... ... ... ... даму ... нақтылығы мен
негізгі бағыттары жаңа тарихи көзқарас тұрғысынан пайымдалған;
- Қазақстанның ауыл шаруашылығында ... ... ... ... баға ... ауыл ... ... мен серіктестіктерінің тарихи құндылығы
мен қағидалары сараланған;
- аграрлық реформалаудағы Қазақстанның оңтүстік және ... ... ... ... ... ... аграрлық секторда шаруашылықты жүргізудің тетіктері жүйеленген;
- ауыл шаруашылығындағы ұйымдық құрылымдар мен басқару ... ... ... қажеттілігі ғылыми тұжырымдалған;
- Қазақстанның оңтүстік және оңтүстік-шығыс аймақтарында ... ... ... ... сәйкестігі ғылыми тұрғыда
нақтыланған;
- ауыл шаруашылығын дамытуды стратегиялық жоспарлау мен мемлекеттік
аграрлық ... жаңа ... ... ... қарастырылған;
- ауыл шаруашылығының инженерлік саласын реформалау, агроөндірістік
кешенді ... ... ұзақ ... ... құрамдас бөлігі
ретінде қарастырылған;
- аграрлық реформалаудағы агроқұрлымдардың ұйымдық-құрлымдық және
заңнамалық жетілдірілуі;
- аграрлық секторды дамытуда ... ... ... ... ... ... ... және статистикалық мәліметтермен
негізделген;
- Қазақстанның оңтүстік және ... ... ... коммерциялық емес салалық ауылшаруашылық серіктестіктерін
құрудың тиімділігін көрсететін ұсыныстар дайындалды;
- ... ... ауыл ... өндірісін ұйымдастырудың
теориялық негіздемесі жасалынды.
Қорғауға ұсынылатын негізгі тұжырымдар. ... ... ... ... ХХ ... соңы мен ХХI ғасырдың басындағы
ауыл шаруашылығын дамытудағы ... ... ... ... мынадай тұжырымдар ұсынылады.
- Қазақстан Республикасындағы ауыл шаруашылығын дамытудың ... ... ... ... ... ... ... ерекшеліктерін ескеру қажет;
- Қазақстанның оңтүстік және оңтүстік-шығыс аймақтарының ауыл шаруашылығы
жоспарлы шаруашылықтан нарықтық қатынастарға бейімделуіндегі аграрлық
реформалаудың нақтылығын ... ... ... ... ... ... жағдайында агроөнеркәсіп кешенін дамыту мен құрылымдық жетілдіруде
шетелдік тәжірибелерге ғылыми талдау қажет;
- ауыл шаруашылығын ... ... ... құжаттарға
ғылыми талдау жасап, оларды ұдайы жаңартып отырылуы қажет;
- Қазақстанның оңтүстік және ... ... ... ... ... тетіктері көрініс алды;
- аграрлық секторды дамытуда ауылшаруашылық ... ... ... ... және ... назар аудару
қажеттігі айқындалды;
- аграрлық реформалау барысында Қазақстанның оңтүстік және ... ... ... мен ... ... ... ... алды;
- Қазақстан Республикасындағы аграрлық ... ... ... ... ... жасалынды;
- аграрлық реформалау агроқұрлымдық нысандардың ... ... ... ... ауыл ... дамытуды стратегиялық жоспарлау мен мемлекеттік
аграрлық бағдарламалардың маңыздылығы ғылыми тұрғыдан ... ... ... және ... ... ... жетілуін аграрлық реформалар жүзеге асырды;
- жеке және қосалқы шаруашылықтардың дамуы аграрлық ... ... ... ... ... ... тұрақтылықты қамтамасыз
етудегі шаруашылық қызметіне баға берілді;
- аграрлық реформалауда агроқұрлымдарды шаруашылықтық ... мен ... ... ... ... ... ... және оңтүстік-шығыс аймақтарының жекелеген
аудандарында салалық коммерциялық емес ... ... ... ... ... ... болып табылады.
Зерттеу жұмысының қолданбалы маңызы ретінде Қазақстан Республикасындағы
аграрлық реформалар тәуелсіздік жылдарындағы қалыптасуы мен жүзеге ... бай ... ... ... ... негізгі тұжырымдар
мен қорытындыларды, алынған нәтижелерді ... ... ... ... ... ... сол сияқты әлеуметтік-гуманитарлық
бағыттағы болашақ доктор, магистр, ... үшін Отан ... және ... ... ... ... ... қолданылатындығын айтуға болады. Сол сияқты зерттеу жұмысында
қалыптасқан әдістемелік ... ... ... және ... ... реформалардың жүзеге асуы мен ауыл ... ... ... мен ... жан-жақты зерттеп,
Қазақстанның өзге аймақтарымен салыстырып, саралап, тарихи таным нысанына
айналдыруға мүмкіндік береді.
Диссертациялық ... ... ... ... ... ... және ... аймақтарында ... ... ... ... мен ... асуына қатысты
арнайы зерттеулердің болмауы және тарихи таным қағидаларының ... ... ... ... біршама күрделі ... ... ... ... ... деректемелік негіздері
бірнеше бағыттарға топтастырылды. Атап айтқанда: ауыл шаруашылығына қатысты
республикалық және облыстық статистикалық ... ... ... ғылыми журналдар.
Деректік негіз ретінде ... ... ... Атап
айтқанда, Қазақстан Республикасы Орталық Мемлекеттік мұрағаты қ-5 (Қырғыз
АКСР-і Кеңестерінің Орталық ... ... қ-279 (1927-28 ... қ-2199 ... жж. Қаз ... ... комитеті), қ-2270 (29.04.1991 жылғы Қаз КСР-нің азық-түлік және
ауылшаруашылық ... ... ... Президентінің
мемлекеттік мұрағаты қ-5Н (Аграрлық мәселелер бөлімі), Қ-7 (Қаз ... ... ... ), қ-708 (Қаз ... ... агроөндіріс
комитеті), Алматы облыстық мемлекеттік мұрағаты қ-2,(Алматы облыстық
территориялық бөліну тарихының ... қ-448 ... ... ... басқармасы), Жамбыл облыстық мемлекеттік мұрағаты қ-21(Жамбыл
облысының ауыл ... ... 150, 282, 399, 851. ... ... ... ... қ-40 ... Қазақстан облысының
ауыл шаруашылық басқармасы). Қызылорда облыстық мемлекеттік мұрағатының 367-
қоры, (Қызылорда облысының экономикалық ... ... ... ... және ... ... 589-қоры, (Қызылорда
облысының ауыл шаруашылық басқармасы) құжаттық деректері ... ... ... ... құжаттары мен деректік материалдар авторға
зерттеу барысында кеңестік тарихнамадағы ауыл шаруашылығының бірлестіктері
мен агроөнеркәсіп кешеніне қатысты ... ... оған ... ... мүмкіндік жасады.
Сол сияқты зерттеу мақсатына сай Қазақстан Республикасының статистика
жөніндегі агенттігі және ... ... ... ... ... ... ... Министрлігінің ағымдық
мұрағаттары, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік мүлік жөніндегі ... мен ... ауыл ... ... ... ... облысының әлеуметтік-экономикалық жағдайы (Жедел
мәліметтер ... жж.), ... ... ... ... ... Бірінші ұлттық ауыл шаруашылығы санағының алдын ала
қорытындылары. Қызылорда, 2007. ... ... ... басқармасы.
Тараз, 2007 т.б. дерек көзі ретінде қолданылды.
Қазіргі кезеңдегі нарықтық қатынастың даму барысы мен ... ... ауыл ... дамытудың өзекті мәселелері мен ... ... ... ... ... ... «Заң»,
«Казахстанская правда», «Предприниматель и права», «Нұр-Астана», «Жетісу»,
«Оңтүстік Қазақстан», «Сыр бойы», «Ақ жол» «Знамя труда» ... ... ... «Международный сельскохозяйственный журнал», «Қаржы-
қаражат», «Ақиқат», ... ... ... ... ... деректер жарияланады.
Зерттеудің сарапталып, сыннан өтуі. Диссертациялық жұмыстың негізгі
нәтижелері мен қорытындылары 2 ... ... және ... ... ... 32 ... ... жарық көретін басылымдарда жарияланды. Қазақстан Республикасы
Білім және ... ... ... және ... саласындағы бақылау комитеті
ұсынған тізімге енген 5 түрлі басылымда 10 мақала, 3 ... ... 19 ... ... республикалық басылымдар мен республикалық және
халықаралық ғылыми конференция материалдарының жинақтарында жарық ... ҚР БҒМ ... ... Ш.Ш. ... атындағы Тарих
және этнология институтында орындалып, институттың ... ... ... ғылыми ақпарат бөлімі мен Кеңес дәуіріндегі Қазақстан тарихы бөлімінің
кеңейтілген мәжілісінде талқыланып, қорғауға ұсынылды.
Диссертацияның құрылымы. Алға қойған ... мен ... ... ... құрылымын кіріспе, 4 тарау және
қорытынды мен ... ... ... құрайды.
1 ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК ЖӘНЕ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫС АЙМАҚТАРЫНДАҒЫ АГРАРЛЫҚ
РЕФОРМАЛАУДЫ ЗЕРТТЕУДІҢ ТЕОРИЯЛЫҚ-МЕТОДОЛОГИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕМЕСІ, ТАРИХНАМАСЫ
МЕН ДЕРЕК ... ... ... негіздемесі
Қазақстан Республикасы ауылшаруашылығын реформалаудың ... ... және ... ... кезеңдегі оқиғалардың
нәтижесімен анықталады. Өйткені еліміздің қоғамдық-саяси ... ... ... ... ... жаңа сипатта қалыптастырды.
Тәуелсіз Қазақстанның алдынан шыққан нарықтық қатынастарды игеру ... пен ... ... ... қол жеткізу, қосалқы және жеке
меншік шаруашылықтарының құқықтық-нормативтік және саяси-рухани базасын
қалыптастыру ... ... біз сөз етіп ... ... ... тарихын зерттеудің жаңа да тың теориялық-
әдістемелік негіздерін қолға алу міндеті күн тәртібіне қойды.
Қарастырылған кезеңдегі аграрлық реформалар ... ... ... ... – бұл ... саналуандылығы, мазмұнының сыңаржақ
концепцияларды насихаттауға құрылуы, мәселенің саяси астарына баса мән
берілуі түрінде көрініс ... Ең ... ... – ғылыми тұжырымдалған
теориялық-әдістемелік негізден ... деп ... ... ... реформаларға негіз қалаған қайта құру, жариялылық ... ... біз ... ... ... және ... пікірдің
қолдауына ие болған теориялық-әдістемелік негіздің болмауы түсінікті.
Өйткені, М.С. Горбачевтің ... ... ... ... ... ... өзі ... ғылыми-теориялық концепциясыз басталғандығы
және іске асырылғандығы жасырын емес.
Осы заңдылықтарды Қазақстан тәуелсіздігінің алғашқы ... де ... ... ... қатынастарды игерудің түрлі
қиындықтары ... ... ... экономикадан бас тартып ... ... ... ... жасалмауы. Сондай-ақ жеке ... ... ... ... ... ең ... халықтың
кеңестік өмір салты кезінде қалыптасқан саяси-рухани комплекстерін жоюдың
психологиялық кедергілері аграрлық ... ... іске ... ... ... ... Міне, осындай қоғамдық-саяси тежемелердің ... ... ... ... ... және сыныптау аграрлық
реформалар тарихын ғылыми зерттеу нысанына ... ... ... ... етеді.
Еліміздің тәуелсіздік жылдарында жүргізіп келе ... ... ... және ... ... ретінде қарастырудан бұрын оның
тарихи қалыптасуының ... және ... ... ... ... ... әдістемелік тұрғыда маңызы зор және
оны тақырыптың мазмұнын ашу үшін үлкен ... деп ... ... және ... Одағының құрамында болған Қазақстанның
тарихи болмысын оның шеңберінен тыс қарастыру мүмкін емес. Сондықтан ... ... ... ... ... ... мәселені
зерттеудің теориялық-әдістемелік негізімен салыстыра және тығыз байланыста
қарастыруымыз ғылыми зерттеудің заңдылығынан ... деп ... ... ... ... орыс ... ... тұжырымдары мен
концепциялары мәселеленің себеп-салдары байланыстарының ... ... ХIХ ... соңы – ХХ ғасырдың басындағы орыс ... ... ... ... ... ... ... дәлелдің алдында да, қасында да, артында да белгілі бір ... ... ... [3, 9-б.] ... ... әдістемелік маңызы үлкен.
ХХ ғасырдың басында жасалынған бұл тұжырымның ... күні де ... ... бейнелейтін өзектілігі өз мәнін жойған жоқ. ХХ ... ... ... ... ... тәсілдермен –
эволюциялық даму деп артықшылықтарын қасақана есептеместен жүргізілуі және
ХХ ғасырдың ... ... ... ... алып ... ... ... кемшілігі саясаткерлердің өздері өмір сүрген қоғамның жай-
күйін толық тани алмауы ... ... ... ... мен тарихи танымда идеологиялық
ықпал ету құралдары арқылы қоғамдық ... ... және ... ... ... ... қатысты осындай қисық қағидалардың
қалыптасуына большевиктер көсемі В.И. ... ... ... атты ... ... әдістемелік ықпалы өте зор ... ... ... ХХ ғасырдың алғашқы үштен біріндегі кезеңде қоғамдық салаға
кеңестік идеологияны орнықтыруға саяси, ғылыми тұрғыда ... ... ... ол ... кемшіліктері мен оралымсыздықтары болғанымен
оның ... ... ... ... ... ... ... аграрлық
қайта құруларды іске асыруда қондырғы ретінде ... ... ... ... ... ... бөлігі – деревнядағы капитализмнің
дамуына арналғандықтан кеңестік аграршылардың ол еңбегіне жиі ... ... Оның ... ХХ ғасырдың басында Ресейде белсене қимыл жасаған
қоғамдық ұйымдар мен саяси ағымдар өкілдері де ... ... ... мен қағидаларына қатысты өткір пікір таластарды өрістетті. С.
Г. Кара-Мурза ... ... ... бірі евроцентризмге мынадай анықтама
береді. «Негізінде, ғасырдың басында либерал-кадеттер де, ... ... те, ... да ... ... ... қарым-
қатынасқа түскен бір ғана тіл болды. Бұл, Батыстан басқа, тіршілікке
бейімделген өзге ... бар ... ... ... ... еді. Ресей де Батыстың жүрген жолын қайталауы тиіс еді! Бұл, ... ... ... ... болуы тиіс деген ұғым еді.» [3, 11-
б.].
Мұндай евроцентристік ... ХХ ... ... ширегінде Кеңес
Одағындағы аграрлық ... ... ... ... ... ... ... ауқымды ағымнан славянофильдердің мұрагерлері қаражүзшілдіктер
ретінде консерваторлар халықшылдар түрінде, революционерлер ... ... да ... ... мен ... қарсы қойды. Оларды
талқандауды мақсат етіп ... ... 1827 жылы «Біз ... мұрадан бас
тартамыз» деген еңбегінде халықшылдықтың ... ... ... кету деп ... және ... ... ... сену, шаруа,
қауымды және т.б идеяландыру» түріндегі екі ... атап ... [3, ... ... ... ... ... негізделген көзқарас халықшылдарды
жұтаң және ұсқынсыз етіп көрсету орын ... ... ... ... ... Н.Д. ... еңбектерімен танысу барысында олардың
аграрлық қатынастардың ... ... ... ... ... аса елеулі болғандығына кеңінен қарағанымыз жөн.
Столыпиннің атышулы ... ... ... соң және ... ... ... қатысты еңбектерінен соң шаруа ауласы мен
кооперация тығыз бірігіп, ... ... орын ... ... тәуелсіздіктің алғашқы жылдары аграрлық реформалардың ең
бір түйінді ... ... ... ... қозғалыстың түп-
тамыры Ресейдегі 1861 жылғы рефорадан кейінгі кең өріс ... ... ... және ұқсастық жақтары бар екендігін
аңғарамыз. Тек басыбайлық ... ... ... бұл ... ... ... алса, посткеңестік кеңістікте ауылшаруашылығын
кооперациялауға қоғамдық, мемлекеттік меншікке дағдыланған шарулардың басым
бөлігі үрке ... ... ... ... ... ... кең қанат жайған
кооперациялық қозғалыстың Ресейдегі алғашқы бастамашылдарының бірі помещик
отставкадағы теңіз ... ... орыс ... ... Н.В. ... Ол ... сыр қайнату мен коопертив ісін зерттеп, Тверь
губерниясында 1865 жылы сыр ... ... ... [3, ... ... ... аграрлық реформаның шынайы экономикалық тетіктерін
тап басып, іске асыра алған нәтижелер аз емес еді. ... де ... ... ... ... ... өз қиышылықтары болды, ол қиыншылықтар
патша үкіметінің әкімшілік шаралары ... ... және одан ... алмады.
Аграрлық реформалар барысында экономиканың тиімділігі пайдаланылмаған
шаруалар қауымы туралы К. Маркс көрегендік ... айта ... Оның ... ... социализмнің мәнін және қозғаушы күшін тап басып тани ... оның ... ... ... ... азапты жолдан бас тартып, ірі жер
өңдеудің мүмкіндіктерін көре алды. К. Маркс осы ... ... ... ... ... деп ... еді: ... – «егіншілік қауымды» ұлттық
ауқымда осы күнге ... ... ... ... ғана ... ел. Ол, ... ... бөтен біреудің жаулап алған еншісінде кеткен емес. ... ... ... ... қалған да емес. Бір жағынан, ортақ жер
шаруашылықтың болуы оған тікелей және ... ... ... ... мен жеке жер ... ... жер ... өтуіне
мүмкіндік береді, ал орыс шаруалары болса мұны ешқандай бөлімге түспеген
жайылымдарда іске ... ... ... Орыс ... ... құралдарды кең ауқымда қолдануға қолайлы жағдай жасайды. Артельдік
қатынасқа дағдыланған ... ... ... ... ... оңайлатады... Екінші жағынан, әлемдік нарықта ... ... ... өндірістермен қатар өмір сүру, Ресейге
капиталистік ... ... ... ... ... ... ... жақсы жақтарын өз қауымына енгізуіне мүмкіндік
береді.» [3, 16-б.].
Әрине К. Маркс сияқты ойшылдың ... ... ... ... ... тарапынан мойындала қойған жоқ және саяси дәлелдермен одан
әрі өрбітілмеді. Атап ... ... ... ... ... ... зерттеушісі былай деп баға береді: « ... ... ... ... кем ... ... Ленин тек 1920 жылы ғана жасаған
қорытындыларды, ол 1881 жылы ... ... ... [3, 16-б.]. ... ... ... барысында артынан кеңестік құрылыстың
саяси, экономикалық салаларындағы ... ... ... ... ... ... ... орынсыз екендігіне назар аударуымыз
керек. Марксизм – догма емес, дегенмен Кеңес Одағында тотолитарлық ... ... ... ... ілім ... ... ғана ... құрылымды да, өндірістік қатынастарды да тежеуші ... ... ... ... ... ... ... айналып соғып
отыруының экономикалық та, саяси да себептері жеткілікті еді. Аграрлық
секторды түбегейлі күйреткен ... ... ... комунизм саясаты
төтенше қажеттілікпен туындағаны белгілі. 1921 жылы көктемдегі Азамат
соғысының ... ... ... коммунизм» саясатының тетіктері
соғыстан және қуаңшылықтан зардап шеккен ... үшін ... ... ... ... болмауы, басы артық азық-түлік ... ... ... ... алу ... егіс ... ... Кеңес өкіметіне қарсы бас көтере бастады.
Осындай қиын жағдайда Кеңес ... сол ... ... беделді
аграршы-экономистері Л.Н. Литошенко мен А.В. Чаяновқа екі ... ... ... ... [3, ... екі ... мазмұнын салыстыра қарастырар болсақ, Л.Н.
Литошенко ... ... ... ... ... ірі жер телімдері бар фермерліктер құруды ... Ал, ... ... ... ұласатын, жалданбалы еңбекті пайдаланбайтын
еңбекші шаруа қожалықтарын ұйымдастыруды ұсынды. Мемлекеттік саясат ... ... ... алған болатын. [3, 16-с.].
Осылайша зерттеудің теориялық және әдістемелік негіздемесі, зерттеу
барысында талдау және ... ... мен ... ... ... ... модельдеу мен ... ... ... ... ... ... ... экономикалық салыстырмалау және негізінен тарихи зерттеу
тәсілдері ... ... ... ... ... дұрыс қойылуы
ғылымда оқиғалар мен құбылыстарды шынтуайттылық тұрғыдан терең зерттеуге
жол ашады. Маркстік-лениндік ... ... ... бұл ... бола ... Әрине, маркстік-лениндік әдістемеден бас тартып, ... ... оңай ... ... Осыған орай әдістемелік
мәселелердің кешегісі мен бүгінгісі жайында өз ... ... ... ... ... мақсат еттік. Әдістеменің анықтамасын ... ... ... ... де сүйеніп қарастырдық. Оның
себебі әдістемелік зерттеулерде олар біршама белсенділік ... ... ... ... Мәселен, В.В. Журавлев былай дейді: «...тарихи
зерттеу әдістемесі – бұл ... ... ... ... және ... ... Әдістеме бұл тұста ғалымның қарамағындағы малай немесе
құлдық құруды талап ететін патша ... Яғни ... «не ... де ... ... қағиданы ұстанып, оны біржақты дәріптеуге немесе елеусіз
қалдыруға болмайды. Нағыз ... ең ... өмір бойы ... ... Ол ... ... әдістемелік қазынамен бірге өседі, ал
соңғысы ғылымның күш қайратының арқасында молаяды [4, 140-146-бб.]. Ғылымда
әдістемені «тарихи ... ... ... айқындайтын интерпретатция да
кездеседі [5, 7-б.].
Методология – белгілі бір мәселені зерттеудің ... ... ... ... ... ғылымдағы зерттеу тәсілдері мен жолдары, яғни
нақтырақ айтсақ әдістеме математикадағыдай дайын формула емес, ол ... ... және ... ... ... ... талап
етеді. Әдістемелік негіз шынтуайтылық, тарихи қағидаларды басшылыққа алып,
шынайы деректерге ... ... ... ... ... ой-пікір түйіндеуі нәтижесінде қалыптасады. ...... ... ... ұғымдары. Олар тарихтың шынтуайтылық
заңдарын оқып-үйренуден туындайды, соның нәтижесі ретінде саналады және осы
мағынада заңдылықтар ... ... [6, ... ... ... ... бар: ... шынтуайттылық түрде зерттеушіден тыс
әрекет етеді, ал қағидалар – логикалық категория, олар табиғатта ... ... өмір ... Оның ... ... тарихты зерттеу
өткен күннің тарихи-саяси және әлеуметтік-экономикалық дәйектерінен ой
қорытқанда ... ... ... ... ... көп
қырлы және қарама-қайшылықты жағдайын ескеруді ... ... ... ... қолдана отырып, аграрлық реформаның қалыптасуы
мен жүзеге асуын зерттеуде аграрлық сектордың көп қырлылығы, ... ... мен ... ... ... ... ескерілді.
«Пайдаланылған деректердің түпнұсқалылығы мен ... тек ... сыни ой ... өткеннен соң ғана дұрыс нәтиже көрсететіндігін»
ескеру қағидасы басшылыққа алынды.
Жалпы аграрлық қатынастар қоғамдық өмірдің маңызды саласы ретінде ... ... ... ... жер мәселесінің пайда болуынан қалыптасты.
Аграрлық сөзінің мағынасын ашып көрсететін болсақ, ол agrarius ... ... ... яғни жер ... жер ... қатысты дегенді
білдіреді [7]. Сондықтан да жер ... кез ... ... әлеуметтік
күрес объектісі болған. Аграрлық секторды реформалау ... ... ... үш ... ... ... байланысты: аграрлық қатынас,
аграрлық саясат, аграрлық мәселе. Ауыл шаруашылығында басты өндіргіш күш
жер ... жер ... түрі ... ... негізін құрайды.
Жер иемдену мен жер пайдалану жағдайының өзгеруіне байланысты ... ... ... [8]. ... қатынастардың мәнін мынадай негізгі
элементтер айқындайды. Бірінші, аадамзат тіршілігінің басты ... бірі – жер; ... ... ... мен өнім ... ... шаруалар; Үшінші, агромәдениет, яғни жер өңдеудің тәсілдері ... ... ... ...... ... мен қала
тұрғындарының, ауылдың, өнеркәсіппен ауылшаруашылығының өзара қарым-
қатынастары [9, ... ... ... ... ... қоғамда орын алады.
Аграрлық мәселеге жерге, ауыл шаруашылығына, шаруаларға ... ... ... ... ... ... ... – саяси сипатына
және оның экономикалық даму заңдылықтарына байланысты өзгеріп отырады [8,
91-б.]. Ал, аграрлық саясатқа ... ... ол – ... ... ... жер, ... ауыл ... жөніндегі саясаты
[8, 95-б.].
Сонымен аграрлық ұғымының мәнін ... ... ... ... ... ... саясат әрбір жеке ... ... даму ... ... ... ... ... алып, өзгеріп отырады. Жекелеген мемлекеттің ауыл
шаруашылығының өркендеуі оның ... ... ... қатынастарына
байланысты болады.
Енді мәселенің методологиялық негіздеріне келейік. Методологиялық
мәселелердің ... ... ... ... мен ... шынтуайттылық
тұрғыда терең зерттеуге жол ашады.
Отандық тарих ғылымында орын ... ... де ... ... орта ... ... бірте-бірте өзгере бастады. Әкімшіл-
әміршіл бюрократиялық жүйенің күйреуі, тарихшы-зерттеушілірге ... мен ... ... ... ... ... сын көзбен
қарау мүмкіндігі туды.
Тарихи зерттеулерде тарихилық қағиданы қолдануға кең жол ашыла түсті.
ХIХ ғасырдың бірінші жартысында ... ... бұл ... әдісі
зерттеу нысанын қоршаған ортасынан бөліп алмай, ... ... ... ... құбылысты басқа оқиғалармен сабақтастыра зерттеуді, кез-
келген дәуірдің өзге дәуірлерден айырмашылығын аңғаруды ... ... ... орай қазіргі кездегі тарихилық қағиданы басшылыққа ала отырып,
өткен дәуірлердегі билік орындарының жерге байланысты ұстанымдарына назар
аударылуы ... ... ... ... ... ... құрылымға
тигізген әсері, әлеуметтік өзгерістерге ықпалды мәселесіне де көңіл бөлнуі
тиіс.
Елімізде қазіргі кезеңде жүргізіліп ... ... ... орын ... ... мен ... ... барысында барлық
ғылым саласына тән әдістерді де қолдану қажет. Сондай әдістердің ... ... ... ... ... ... Г.И. Рузавиннің көрсетуінше,
абстракциялау әдісін қолдану барысында үрдіс ... жүйе ойша ... ... мен ... жіктелуі қажет [11]. Бұл ... ... ... ... ... ... тұтыну және
бөлініс секілді салаларға жіктелуі тиіс немесе шаруашылықты жүргізудің
тетіктері. Сонда бұл өз ... ... ... аграрлық сектордағы орнын
дұрыс бағамдауға септігін тигізеді. ... ... ... ... ... ие ... әдісімен абстракциялау әдісінің өзара
үйлесімді екенін аңғартады.
Зерттеу ... ... бен ... басты әдіс ретінде саналады.
Олар бір-бірімен өзара нақтылы түрде ажыратылған және сырттай ... ... ... ... ... Аталған екі әдіс таным
үрдісінің әркелкі сатысында қызмет ... ... ... нысаны туралы
бытыраңқы бөлшектер ретінде ... ... ... алады. Сол
бытыраңқылықты ойша құрастыра тұтастандыру, яғни синтездеу ... ... ... ... ... ... [12]. ... арқылы қарастырылып отырған кезеңдегі аграрлық ... ... ... ... ... ... ... реформалар
жайлы мүмкіндігінше толығырақ түсінікке қол жеткіземіз. ... ... ... ... ... реформаларды жіктеп, бөлшектеу
арқылы әрбір реформаның себеп-салдарын, ... және ... мен ... ... ... қол жеткіземіз.
Сондай ғылыми тәсілдердің бірі салыстыру – шын ... тек ... ғана ... ең ... ... ... қабылдау тәсілі. Кез-келген
тарихи құбылыс адам санасында өзіне ұқсас, сәйкес немесе ... ... ... ... бұл ... есепке алмау көбіне
салыстырудың танымдық мүмкіндіктерін тар мағынада түсінуге алып келеді.
Салыстырмалы ... ... ... ... ... кең ... бұл ... тәсілі тақырыптың міндеттерін шешуде ... жол ... ХІХ ... ... мен ... концепциясы
бойынша салыстырмалы талдау дүниежүзілік-тарихи масштабта жүргізілді.
Гегель салыстырудың бірегей өлшемі ретінде Абсолюттік ... ... ... ол ... ... ... түрінде көрінеді. Осыған байланысты
Коллигвудтың мына пікіріне толығымен қосылуға болады. Ол «Тарихтың ... ... ... ... және ... ... да ... фактілерге терең бойлап, олардың негізін құраған ұғымдардың ... ... ... анықтайды, бірақ Гегельдің әлсіздіктері де
оның көзқарастарынан байқалмай қалмайды, онда саналылықтың ... ... ... деп ... адам өмірінің жекелеген аспектілері ғана
(Гегельде – саяси, Марксте – ... ... ... ... те ... ... ... әртүрлі және параллель тарихтардың – саясат, ... дін және т.б. ... ... ... ... ... ... дегенге табан тірейді» [13, 118-119 - бб.] деп жазған болатын. ... екі ... да ... ... ... – саяси және экономикалық
тарихтан басқа ... ... ... ... сақтала
бермейтіндігі. Содан да олар үздіксіздік факторын ... ... ... басты өлшеміне айналдырады.
Салыстыру - әмбебеп ойлау категориясы және әмбебап ғылыми таным
тәсілі болғандықтан ... ... ... мен ... мүмкіндігі
біздің назарымызды еріксіз ХІХ ғасырдың соңында ... ... ... ... ... ... теориясындағы номотетикалық және
идиографиялық бағыттардың мәнін ... ... ... бір-біріне
оппозициялық тұрғыда қарастырылатын ... ... ... ... және ... танымда ғаламдастыру-дербестендіру, микро-
макро тарих түріндегі ұқсастықтары мен параллельдері алдымыздан шығып отыр.
Номотетикалық (тұрпаттандырушы, түсіндіруші) ... ... ... ... негізділігі тиянақсыз болғанымен ол тарихи
үдерістерді ... ... ... ... ... ... тарих
ғылымының тұтастай ағымдары қалыптасты. Мысалы, кеңестік ... осы ... қоса ... Ал ... ... бағыт гуманитаристикада соңғы кезге дейін айқын таныла қойған жоқ.
Дегенмен, «Соңғы жылдары ... ... ... (микротарихқа деген
қызығушылық, мәселені «өзгеше етіп» қою түрінде) көбіне номотетикалық тәсіл
мүмкіндігінің шектеулілігін жою және ... ... ... ... [14, 199-б.]
Бұл екі бағыттың да ... ... тану ... ... шектеулігі қазіргі заманғы тарихи танымды
гуманитаризациялау мен осы ... ... іске ... ... ... ... байқалады. Идиографиялық
тәсіл танымның гуманитарлық ... ... ... ... ... бере алмайды, өйткені ол дербестенген мәдени
феноменмен жұмыс жасайды. Ал ... ... ... ... ... нақты адамды дерексіздендіретіндіктен де
тарихи танымды дегуманизациялайды.
Тәуелсіздік жағдайында қоғамдық ... ... ... көп ... ... ... ... етеді. Осыған байланысты
«Постмодерн жағдайында кәсіптік тарихнама мен бұқаралық тарихи ... ... ... ой жүгірткенде мынаған баса назар аудару керек;
біріншіден, өткен мәдени кезеңнің ... ... жаңа ... ... өзекті міндеттеріне» [14, 9-б.] деген мәселелер
отандық тарихшылар үшін де жат емес деп ... ... бұл ... ... ... ... ... қиын. Содан да посткеңестік
кезеңдегі Қазақстан үшін ерекше қызығушылық туғызған тарих ... ... ... бірі – халықтың тарихи өмірін зерттеу немесе
ұлттық ... ... Бұл ... де іске ... ... ... заманғы ағылшын тарихшысы Джон Тош «әлеуметтік жад» ... ... ... ... ... ара жігін ажыратады. Ол
әлеуметтік жадтың «ерекше бұрмалаушы ... ... ... ... ... ... сенім» [15, 22-23 – бб.] түріндегі ... ... ... ... оқиғаның беделіне бағдар ұстау
тән. Өткенді аңсау – ... ... ... ... Ал үдеріске деген
сенім – болашақты ессіз идеялдандыруға ұрындырады. Демек, ... ... ... бұл ... өзі оның ... тарих үшін
тарихи ақиқатты тануда сенімді тәсіл бола алмайтындығын танытады.
Соңғы ... ... ... ... батыл концептуалдық ізденістер
барысында жекелеген субъективті, кәсіби ... ... ... ... ... ... ... да орнығып келеді.
Осындай ғылыми ізденістер ... ... ... ... ... ... қомақтылана түседі.
Тарихи зерттеулер жүргізуге өз ... ... ... ... Л. Февр мен М. Блок негізін қалаған «Анналдар мектебі» өкілдері
XX ... ... ... ... дәуірлерді проблемаландырып
қарастыруды ұсынған еді [16, 229-б.]. Әрі бұл ... ... ... ... ... ашып ... деп зерттеушілерге салыстырмалы -
тарихи (компоративті) әдісті қолдану тиімді деп ... [16, ... - ... әдіс ... ... ... ... дәуірде
немесе өзге елдерде жүргізілген реформалардың ... ... ... мен ... мен сипатттау жүзеге асырылды.
Қоғамдық ғылымда кеңінен қолданысқа ие ... бірі – ... ... қоғамдық құбылыстардың болмысымен, олардың ерекшеліктері
мен ... ... ... Тарих кез-келген жағдайда
сипаттаудан басталады. Сипаттаудың құрылымы ... ... ... ... ... қатысты. Тарихи таным объектісінің
ерекшелігін сипаттау, баяндау арқылы жүзеге асады [17]. Елімізде ... ... ... ... сипаттап баяндау әдісінің
маңыздылығы айқын ... еш ... ... ... ... барысында
аграрлық реформалар жайлы мәліметтерді бейберекет тізбектемей, ... ... ... мәні мен логикалық үйлесімділігіне назар
аударылуы қажет. Сонан соң ... ... даму ... жайлы қалыптасқан
түсінікті мәндік - ... ... ... ... асырылады. Онсыз
аграрлық реформалар желісін сипаттау мен үрдіс ... ... ... ... ... Ал сипаттаусыз қорытудың өзі аграрлық реформалар
жайлы кескіндеме іспеттес болып шығады.
Алайда жоспарлы экономика ... ... ... ... ... ... ... экономика тек қана ... мен ... ... ғана жұмыс істейді, яғни нарықтық
құрылымдар, пәрменді қаржы ұйымдарының болуы, зандармен ... ... ... ... ... болуы қажет. Мұндай элементтерді ендіру кезіндегі
қателіктер реформаны жеңіліске ұшыратады.
Екіншіден, нарықтық экономиканы мемлекеттің ... ... деп ... ... ... кей ... ... күштерді
реттеуге тура келеді. Экономикалық теорияда оны ... ... деп ... Бұл ... ... ... ... саясаты.
Аграрлық реформаны адал бәсекелестікпен қамтамасыз ету. Монополизм мен
түрлі шектеу шаралары ... ... ... ... ... ... ... өңдеу және қайта өңдеу ... ... жол ... ... ... ... тұрақсыздық. Аграрлық рынок
мынадай себептерге байланысты тұрақсыз: ұсыныс ауа-райына немесе басқа да
себептерге байланысты өзгеруі мүмкін, ал ... тез ... ... ... ... ... ... азық-түліктен бірден бас
тартпайды. Осы жерде мемлекет ... рөлі ... егер ... ... ... себептерге байланысты кей өнімдер базарда аз
болса, онда қоймаларда, тоңазытқыштарда ... ... қоры ... ... ... көтеріңкі бағаға сатып алынып, кейін арзан бағаға сатылуы
мүмкін, ... ... ... ... ... өз ... алады.
Үшіншіден, әділетсіздік және қайта бөлу. Теория бойынша, егер бәсекелестік
барлық ... ... ... ... онда тіпті табыстарды әділетсіз
бөлу кезінде де, экономика тиімді болуы мүмкін.
Мемлекеттің экономикалық әл-ауқатының ... ... ... өзінде, шаруа қожалықтарының табыстары төмендейді. Бұлай болу
себебі, тұтынушылардың азықтық ... ... ... ... ауыл ... ... төмендеді. Басқа кәсіптер секілді,
тұрғын халық көңіліне шаруа табыстары біршама өсу үшін, ұлттық табыстағы
ауыл ... ... ... ... ... Бұны ауыл ... қысқарту арқылы жасауға да болады, бірақ ол жуық арада жүзеге аса
қоймайды. Оның себебі, ... ... ... ... ... ... мен қалалардағы тұрғын үй бағаларында үлкен айырмашылық ... ... ... ... ... және ... өңірімен өзге аймақтарындағы ауыл ... ... ... ... ... ... бұрынғы посткеңестік
елдердің «постиндустриалды үрдіспен» байланысты аграрлық ... ... алда ... түйіндерін зерттеуге ғылыми
тұжырымдалған ... ... ... ... ... аграрлық сектордың жоспарлы шаруашылықтан ... ... ... және жеке ... ... ... және саяси-рухани базасын қалыптастыру мәселелері біз сөз етіп
отырған кезеңдегі ауылшаруашылығын реформалаудың тарихын зерттеудің жаңа
да тың ... ... ... ... ... ... кезеңдегі аграрлық реформалар ... ... ... ... – бұл ... саналуандылығы,
мазмұнының сыңаржақ концепцияларды насихаттауға құрылуы, мәселенің саяси
астарына баса мән берілуі ... ... ... ... себебі ғылыми
тұжырымдалған теориялық-әдістемелік негіздің орнықпауынан.
Үшіншіден, еліміздегі тәуелсіздік жылдарында жүргізіп жатқан аграрлық
реформаларды бөліп және дербес ... ... ... ... ... қалыптасуының алғышарттарын және тәжірибие ... ... ... ... әдістемелік маңызға ие.
1.2 Аграрлық секторды зерттеуде шетелдік және отандық ғалымдар-дың
тұжырымдамалары, тарихнама мен дерек көздері
Қазақстанның ауыл ... ... ... жұмыстарда
үкіметтің жекелеген аграрлық саясатындағы мәселелер қарастырылған. Мәселен,
Орта Азия республикаларының аграрлық саласындағы қайта құрулар мен ... даму ... ... ... Б.А. ... К. Нұрпейіс,
М.Т. Кенжебаев, Ж. Жұмабеков, Г. Халидуллин, Р. Исатаев ... ... ... бар. Онда ауыл ... өндірісінің даму
мәселелері тек 1980 жылдардың аяғына дейінгі кезеңді ... ... ... ... игеру үшін, жалпы республикадағы ауыл
шаруашылығындағы аграрлық ... мен ... ... ... ... жөн ... ... даму үрдісі турасында С.Ф. Мажитов былай деді: «ХХ
ғасырдың аяғы мен ХХI ... ... жаңа әрі ... ... құру тек ... туралы декларациямен шектелмеді, ол үлкен әрі
күрделі үрдістермен баяндалады» [19].
Қазақстанның аграрлық дамуын талдауға жасалынған қадамдардың бірі -
деп К.А. ... С.И. ... ... ... тоталитарного
государства как фактор кризисного состояния сельского хозяйства Казахстана»
деген бірлескен зерттеуін атап өтуге ... Бұл ... 60-80 ... ... ауыл ... дамуы тарихта сыңайы
қөзқараспен талдау жасалынған [20]. Бұл жұмыс жаңа ... ... ... 60-80 ... ... Кеңес Одағындағы аграрлық салада
етек алған тоқыраудың себептері айқындалған. Оның ... ... ауыл ... ... ... ... орын
алуының аграрлық теория мен практиканың алшақтығы салдарлары ретінде
түсіндіреді. Ауыл ... ... ... - ... ... ... ресми органдардын толық біржақты үстемдігіне
негізделгенін, ол жағдайда аграрлық салада ешқандай да нарықтық ... ... ... ... ... ... ... жүйе кезеңіндегі аграрлық өндірістегі келеңсіз мәселелерге
және олардың себептерін ... ашу әлі де ... ... ... ... ... кеңес өкіметінің ауыл
шаруашылығын басқаруда жүргізген саясатын арнайы зерттеп ортаға ... мен осы ... ... ... ... үлес қосқан тарихшылар
С.Жолдасов [21], С.А. Байтілен, К. Рыспаев, Қ. Қ. ... ... ... ... ... С.А. ... ... мемлекетінің
Қазақстандағы аграрлық саясаты; ауыл ... ... ... дағдарыс (1965-1990 жылдар)» деген ... ... ... ... ... ... ... ғана емес, қоғамның барлық
саласында дағдарыстық құбылыстар орын алғандығын атап ... ... ... ... ... ... Қ.Қ. ... ауыл шаруашылығының дамуы: тарихы және сабақтары (1946-1965
ж.ж) ... ... ... ... ... жұмысында соғыстан кейінгі
жылдарда ауыл шаруашылық өндірісін ... ... ... оның
қайшылықты тағдыры, өмірге енгізілу әдісі, түрі мен ... ... ... ... ащы ... ... мен зардаптары
зерттеліп сарапталған [23]. Кеңес ... ... ауыл ... ... ... ұйымдастыру мен ұйымдық шарауашылық
мәселелері, соның ... ... ... ... ... ... баға ... зерттеулер назардан тыс қалған жоқ. Осы тақырыптарға
ғылыми түрде үлкен үлес қосып ... ... ... Т. Медеуов [24], О.
Мұқатова [25], Б.Т. Берлібаев [26], М.Ж. Ташенев [27]. ... ... ... және қосалқы шаруашылық нысандарының қалыптасып дамуы, ... ... ... ... XX ... ... Н.К. Кондратьев
[28], А.В. Чаянов [29] және тағы басқа ғалымдардың еңбектерінде көп ... Кең ... ... ... ... ауыл шаруашылық
кәсіпорындарын реформалау және нарықтық мәндегі жаңа ... құру ... ... ... ... ... тегеуріні
көрсетіліп, аграрлық азық-түлік нарығы, агробизнестің ... ... ... Дегенмен, республика өңіріндегі аймақтардың табиғи,
әлеуметтік-экономикалық ерекшеліктеріне байланысты аграрлық қатынастарды
қалыптастыру, дамыту, ... ... ... әлі де ... Ауыл ... тікелей қатысты шешімін таппаған
мәселелердің барын жоққа ... ... ... таңда Қазақстан
Республикасында аграрлық саясаттың негізіндегі жаңа ...... ... болуы аса маңызды болып табылады. Сондықтан, ... ... сол заң ... ауылдың әлеуметтік экономикалық жағдайының
әсерін айқындайды. Қазіргі кездегі Қазақстанның оңтүстік ... ... ... ... ... ... өте ... үрдісінде қалыптасқан жерге меншік пен аграрлық секторда
шаруашылықты жүргізу тетіктерін талдау мен жер ... ... ... ... Аталған мәселе бойынша іс жүзінде әлі де
толығымен зерттелмеген деуге болады. Алайда, бұл ... ... ... ... ... ... Бұған дәлел
ретінде, бірқатар жазбаша қайнар көздерді мен тарихи ... ... ... феодалдық жер қатынастарын дамуын көптеген қазақстандық
және шетелдік ғалымдардың тұжырымдары сарапталынып ғылыми ... ... ... зерттеулер мен әлемдік тәжірибе қоғамдық еңбек
бөлінісі қоғамның ... ... ... ... ... ... бір
жағынан, өндірушілердің мамандануын объективті түрде білдірсе, ... ... ... ... түрткі болатынына дәлел келтіреді.
Сөйтіп ол өндірістік қатынастарды одан әрі дамыту мен ... ... ... аша ... Материалдық өндірістің барлық салаларына
тән осы жалпы заңдылық әсіресе ауыл шаруашылығында айқын ... ... ... ... байланысты аталған үрдістер көбіне өзара
байланыста және үндестікте дамиды.
Тарихта белгілі болғандай ... ... және ... ... ... еңбектің тың өндіргіш күшін жасау, агроөндірістің ... ... ... ... ... еді. ... агроөнеркәсіп
кешенінің бүгінгі жаһандық қаржы дағдарысында ауылшаруашылық өнімдерін
өндірушілердің ... ... ... ... істеуде, сондай-ақ оларды
қажетті материалдық-техникалық және ... ... ... жағдайында
ауыл шаруашылығының осы аса маңызды ... ... ... ... ұзақ ... ... нақтыланған ауылшаруашылық кооперациясын
өркендету және дамыту жолымен ... ... ... несиелік
және басқа кооперативтік бірлестіктердің шығуы олардың пайда болу табиғаты
мен дүниедегі кооперативтік ... ... ... ... түсіндіруді қажет етті. Кооперация теоретиктері ең ... ... ... ... ... оның ... құрылыс
жүйесіндегі, сондай-ақ қоғамдық шаруашылықтың социалистік нысанындағы орнын
белгілеуге тырысты.
Кооперация теориясы едәуір кеш пайда ... сол ... ... ... іс ... ... ... Алғашында ол
әлеуметтік қозғалыс ретінде пайда ... Ұлы ... Р. Оуэн мен ... ... көптеген онжылдықтар бойы коолераторлардың ерекше
мақтанышы болды.
Кооперация әуелі сол ... ... ... ... ... ойластырылған. Кооперацияның пайда болуы социалистік
идеямен байланысты болды. Социализмнің мәні қоғамның барлық мүшелерінің
экономикалық тең ... ... бұл үшін жеке ... бас ... иеленуге бару қажет. Ш. Фурье мемлекет жойылатын немесе оның елеусіз
ғана функциялары қалатын ... ... ... ... ... бүкіл қоғам социалистік қауымдарға – фаланғаларға бөлінуі тиіс.
Фаланғалар ... ... ... иеленіп, бірге жұмыс істейтін және
үлкен бір ... ... ... жүз отбасынан құралады. Бұл қауым
айырбасты қажет етпейді және өз ... ... мен ... ... ... ... Оуэннің идеясы коммуналдық социализмге
ұқсас, яғни шаруашылық бірлік мемлекет емес, шағын қауым болады. Мемлекет –
Р. Оуэннің ... ... ... ... қажет. Қауымдарда ауыл
шаруашылығы өнеркәсіптік еңбекпен бірігеді, әрі оның негізін қауымға ... ... ... ету ... ... бір ... ғимараттың ішінде
өмір сүру сияқты қағидалар құрайды. Қауымның ... ... ... ... және ... ... қауымда белгілі бір роль атқарады.
Даңқты әлеуметтік ... осы ... ... ... қана ... жоқ, ... тәжірибе жүзінде де ... ... ... «Жаңа гармония» деп аталатын коммунаны құрды.
«Гармонияның» Р. Оуэн ... ... ... ... ... ... ... еріктілігі, тең
құқықтылық, басшылардың ... ... ... ... ... ... фалангаларынан айырмашылығы сол – Р. Оуэннің коммуналарында қатаң
коммунистік құрылыс салтанат құрады, яғни коммуна ... ... ... ... ... ... ... пен еңбегі үшін көтермелеу
болмайды. Р. Оуэн өзінің коммунистік ... ... деп ... қазіргі кооперативтер сияқты ұйымдарды құруды өзіне ... ... ... ... ... ... бір ... қайшы келмейтін және бәрі
үшін тиімді болатын әлеуметтік ұйым ... ... ... ... ... ... – деп ... ол - тәрбие мен адамды қоршаған ортаның
жемісі, яғни көзқарастар мен талғамдардың бүкіл ... ... мен ... ... ... және ... ... мүдделеріне қысым жасамай-ақ жетуге болады. ... ... ... ... ... коммунистік коммуна құру үшін
қаржы жинау еді. Р. Оуэннің осындай ... ... ... туралы
идеясы алғашқы кооперативтік қоғамдарды құруға негіз ... ... Оуэн ... ... ... ... ... түсінігінше,
кооперация қағидалары дегеніміз – Р. Оуэннің қағидалары.
Алайда, Р. Оуэн ... ... ... ... ... ... ... Бүгінгі кооперацияның теориясын іс жүзінде оның шәкірттері
мен жолын қуушылар ... ... ... ... ... Р. ... коммунистік
идеясының негізінде пайда болды. XIX ғасырдың 30-жылдарындағы кооперативтік
қоғамдар ұсақ ... ... және ... есебінен тұтыну бұйымдарын
емес, өндіріске қажет шикізатты сатып алу мақсатын көздеді. Осы кезеңде Р.
Оуэннің жолын ... ... ұсақ ... ... қамтамасыз ететін ерекше кооперативтер ашу ойы пайда болады.
Алғашқы жұмыс ... өз ... 1832 жылы ... ... ... биржа қоғамдық қажетті еңбек бойынша бағалау идеясынан нарық
жағдайына қарай бағалауға көшті. Бірақ бұл ... тек екі жыл ғана ... ... кооперативтік қоғамдарда біртіндеп тұтыну қоғамының
операцияларына өз өндірісінің өнмдерін көтерме бағамен сату ... ... ... қоғамы өз мүшелерінің тұтыну жағдайын жақсартуға тырысты.
Қоғамдар ... ... ... ... одан соң көтерме сауданың
делдалын ... ... ... өз ... көшті. Сонымен олар
көтерме сауданы кооперативтік негізде ұйымдастыруды ... қана ... ... ... ... ... қоғамдарға айналды.
Сондай-ақ, Бюше құрған алғашқы өндірістік артельдің маңызы сол, ... бір ... тобы сату ... ... да бір өнім ... ... ... Сөйтіп, жұмысшылар, олардың әрқайсысы бір
мезгілде әрі қожайын, әрі ... ... ... ... ... онда
әрбір адам жалақы алып, таза табыстың бір бөлігі бөліске түспейтін қорға
аударылады, ал қалған бөлігі кәсіпорын ... ... ... еңбек
үлесіне қарай бөлінеді. Бөлінбейтін капитал үнемі өсіп отырады, ол бөліске
түспейді және ортақ істі ... ... ... ... ... бір жылдан артық пайдалана алмайды және осы ... соң ... әрі ... ... ... ... ... оларды өзінін
тең құқылы мүшелерінің қатарына енгізуге ... ... ... ... ... ... не мемлекеттен, не кооперация идеясын
жақтайтын жеке тұлғалардан алынуы тиіс. Сайып ... осы ... бір ... ... бір мамандықтағы барлық жұмысшыларды қамтуы
тиіс, бірақ бұл бар істің ... ... ... ... ... жөн. ... ... байланыссыз, ерікті түрде, қоғамдық
билік тарапынан мәжбүр етусіз пайда болуы ... ... қол ... ... кәсіпорындарды ығыстырып шығаруға әкелуі шарт.
Өмір кейінірек «еңбек қауымдастығы» ретінде аталып жүрген жүйеге
негізделген ... ... ... ... айырмасы – мұнда еңбек
пен капитал қосылып, жұмысшы капитал иесі болады. Коопартнершипте пайлар
қатысушыларға тиесілі болып қана ... ... ... бір саны мен ... ... ... ... беріледі. Англияда
«Кооперативтік өндіріс федерациясы» коопартнершип кәсіпорындарының ... ... Бұл ... Жарғысында төмендегі ережелер орын алған
болатын: жеке және ... ... ... ... бола ... ... және ... сипатта болады; жаңа мүшені басқарма қабылдайды;
пайлар ұсақ және бөліп төлеуге ... ... ... түрде сатуға және
үшінші тұлғаларға беруге болады; жалпы жиналыста әрбір мүше қосқан ... бір ... ие; ... ... ... ... ... бірнеше дауысқа ие
болуы мүмкін; басқарманы ... ... ... ... ... ... тастауы тиіс; кәсіпорын директорын басқарма тағайындайды; директор
барлық жұмысшыларды жұмысқа ... ... ... барлық істі
басқарады және жұмыс барысында басқарманың ай ... ... ... таза ... 5 ... ... ... түссе, бір бөлігі
тауарларды сатып алушылардың шығындарын қайтаруға, тағы бір ... ... ... сәйкес жұмысшыларға, қалған бөлігі пай ... ... ... [30, ... ғалым Шульце-Делич ірі кәсіпорындармен бәсекелесе алатын ұсақ
өндірушілердің ... ... ... ... Ол ... мұраты
өндіруші қауымдастықтар деп есептеді. Дегенмен мұндай ұйымдар кооперацияның
неғұрлым ... түрі ... ... ... Шульце құрған алғашқы
кооперативтердің шикізат серіктестіктері (ортақ есептен ... ... ... көздейтін қолөнершілер қоғамдары) болуы кездейсоқ емес. 1849
жылы ол Деличте екі шикізат серіктестігін ұйымдастырды, ... бұл ... ... ... ... несие кооперативтері мен
тұтыну қоғамдары өрістей бастады. ... ... ... ... ... ... ... болды. Олардағы пайлық капиталға
дивиденд түрінде қандай да бір өсім есептеліп, оның шамасы ... ... ... ... отырды.
Шаруа кооперациясы XIX ғасырдың 60-жылдарында Райффейзеннің үгітінің
тікелей ықпалымен ... Рейн ... ... ... ... өз жұмысын қайырымдылық ... ... ... ... ... қою ниеті оны Фламмерсфельдте өзінің жартылай
кооперативтік, ... ... ... ... ауыл ... ... кұруға әкелді. Бұл қоғамда қайырымдылық функциясы
дами алмады, есесіне несие беру жағы ... ... ... ... ... жолы ... оны 1864 жылы ... берік негізге қоюға мәжбүр етті. Ол ... ... ... ... халықтық банктері жарғыларының
негізгі ережелерін алды. Райффейзеннің ... ... ... пай ... ... ... мойындалмайды, олардың
көлемі елеусіз; «шектеулілік» қағидасы – серіктестіктің әрекет ету ауданы
қатаң шектеулі, оның ең ... ... 1500 ... ... ... ... тұлғалары тегін жұмыс істейді, тек жалдамалы ... ақы ... ... ... ... ... бір мүше ... қатыса алмайды; түсетін салымдарды еркін орналастыру [30, 234-
б.].
Райффейзендік серіктестіктер, оны жасаушының ... ... ... ... ... ... мен тұтыну бұйымдарымен ... ... ... өнімдерін бірлесіп сату және кейбір шикізатты
бірігіп өңдеу ... ... ... ... ... ... ... қамтитын жалпыға бірдей шаруа кооперативі
болуы тиіс еді [30, ... А.В. ... ... ... ... ... болатын.
Чаяновтың пікірінше, кооперация дегеніміз шаруаға ... ... ... ... ... ... ... жеңілдету және
оның өмірін жақсарту формасы. Ол ... ... ... пен ... ... ... деп ... Өндірістің жаңа
тәсілдерін ауылға қалай енгізіп, ғылым мен практика ... ... ... үшін ... ... ... жөніндегі жайларды ол
басты мәселе ретінде қарастырды. Бұл мәселе бүгін де ауыл ... ... ... болып отыр. Ауылды ... ... ... осыған жауап бере алады.
Сонымен бірге А.В. Чаянов кооперация ... ... ... ... өнімін өткізу рыногына байланысты шаруашылық
үрдістерді қамти алады деп ... А.В. ... ... ... салыстырмалылығы мен қарапайымдығы сол, ол ... ... ... ... ... және ... ... беретін шаруашылық салалары мен ... ірі ... ... мүмкіндік береді. Оған ... ... және ... ... минералдық тыңайтқыштар, басқа
да қажетті ... ... ... ... ... сатып алу
жатқызылды. Мұның бәрі шаруа қожалығын жеке ... ... ... ... ... сыртқы дүниемен байланыстыру [31, 114-б.].
Осы тұрғыда К. Маркстің анықтамасы бойынша: «Көп адам ... ... бір ... әртүрлі үрдісте бірге жұмыс атқаратын еңбек ... деп ... ... бір ... ... ауқымын кеңейтеді,
сондықтан да белгілі бір еңбек үрдісінде оны еңбек құралы ретінде талап
етеді, ол, ... бір істі ... ... ... ... құрғату, су
қомасы мен реттегіштер салу ісінде керек» [32].
К. Маркс пен Ф. ... ауыл ... ... «ірі ... ... ... ... барлық артықшылықтарын, ғылым мен
техниканың жетістіктерін пайдаланатын» аграрлық кооперативтік құрылымдар
түрінде елестетті [33]. Сондықтан олар жеке ... ... ... ... жүзеге асатын егіншілік қауымдастықтары мен кооперативтері
нысанындағы еңбекпен елеулі түрде ... тиіс деп ... Ұсақ ... біріктіріп, олардың негізінде ... ... ... ұсақ ... ... күйзеліске ұшырайды.
Бұл жөнінде Ф. Энгельс былай деп ... еді: ... ... ... мақсатымыз, олардың жеке өндірісі, меншігі серіктесу
жағдайында, бірақ зорлықсыз, үлгі ... бұл ... ... ... ... ... ... [33].
В.И. Ленин өзінің «Кооперация туралы» деп ... ... ... ...... құралдарына қоғамдық меншік
кезіндегі, пролетариаттың ... ... ... ... ... құрылысы» деп санағанмен, бүкіл ауыл халқының
кооперацияға жаппай қатысуы насихатталғанымен және осы ... өн ... ... мен ... тек ... ... болуы социализмнің
артықшылықтары деген ой жатқанымен, ... ... ... ... орын ... біраз пікірлер табуға болады: «Бізде
кооперацияға менсінбей қараушылар көп, ... олар ... ... роль атқаратынын түсінбейді, біріншіден, принципті
жағынан (ендіріс құралдарына ... ... ... ... ... өту ... ... және шаруа үшін ... ... ... ... [34, ... экономикалық саясатта біз шаруаға саудагерге берілетін жеке
сауда жасау мүмкіндігін беріп жеңілдік жасадық; нақ ... ... ... ... ... ойлағанға қарама-қайшы). Негізінен
алғанда, Жаңа экономикалық саясатта үстемдік алып ... ... ... ... кең және ... бой ұруы ... ... өзі, өйткені біз бұрын көптеген мамандар үшін қолбайлау болып келген
жеке мүдденің, жеке сауда мүддесінің, оны ... ... ... ... ... ... ... бағындырудың жолын таптық» [34, 372 – б.].
Осы ... ... ... ... ... жұмыс істеу)
терминін Роберт Оуэн XIX ... ... ... ... енгізген
болатын. Содан бері көптеген ... ... ... ... ... терминнін мәнін ұғынуды, осы түсініктің көлемі мен
мазмұнын көрсетуді өз ... ... ... ... ... ... ол ... ондаған анықтамалар келтірілген.
«Кооперация» терминінің әр қырын анықтауға А.Ф. Фортунатов [35] талаптанса,
осы ... ... М.И. ... [35], С.Н. ... [37], ... [38], тағы ... көптеген зерттеушілер, М. Кантор [39], авторлар
тобы дайындаған «О кооперации» [40], М.С. Балабанов [41], М.Н. ... А.Е. ... [43] өз ... білдірді. Дегенмен бүгінде
«кооперация» түсінігінің жалпы жұрт қабылдаған анықтамасының жоқтығын
мойындау ... ... О. Конт [44], П. ... [45], П. ... және ... көптеген тарихшылардың, экономистердің, әлеуметтанушылар
мен қоғам қайраткерлерінің еңбектерінде баяндалған, олар ... ... ... ... ... ... ... ал кейбірі
оны өз ілімдерінің түп қазығы етіп алған. Олар ... ... оны ... өзара әрекетпен, өзара жәрдеммен, ынтымақтасумен,
ниеттестікпен, еңбек қауымдастығымен теңестіреді. Мысалы, Г. ... ... жай ... әрекетіне қарағанда «қоғамның
әлеуметтігін» жасайтын қатынас деп есептеген [47].
Тұжырымдағы кейбір айырмашылықтарға қарамастан анықтамалардың ... ... деп ... ... ... ... бар: Бірінші,
Кооператив – бұл адамдардың ерікті бірлестігі; екінші, ... өз ... ... бір қажеттіліктерін қанағаттандыру болып
табылады; үшінші, Кооператив капиталдың қалыптасуьна мүліктік (пайлық)
жарналарды ... ... тең ... ... ... ... қызметтің
тәуекелі мен пайдасын әділ бөліседі.
Кооперативтің анықтамасы белгілі бір талаптарға жауап беруі тиіс ... да ... ... ... яғни оның ... ... түсетіндей және
есінде сақтай алатындай болғаны жөн. ... ... ... ... ... американдық Джин Ингалсби кооперативтің ... ... ... – өз ... меншігінде және олардың
демократиялық бақылауында болатын, оның қызметінен түскен ... ... оның ... ... ... тең бөлінетін кәсіпорын» [48].
Кооперативтік ұйымдардың құқықтық табиғатын анықтауды «кооператив»
түсінігін ... ... 1996 жылы ... ... ... ... кезекті конгресте кооперативтің төмендегі анықтамасын
қабылдады: ... ... ... әлеуметтік және мәдени
қажеттіктері мен ... ... ... ... ... ... негізінде жүзеге асыру мақсатымен ... ... ... кооперацияның алғашқы тәжірибелері Р.Оуэн мен Ш.Фурье бәсеке
идеяларының күтпеген нәтижесі ретінде пайда болды. «Кооперацияның әкелері»
қазір біз ... деп атап ... ... ... ... мақсат
етпеген болатын. Дегенмен Р.Оуэннің ілімі ... ... ... ... дүкендердің қарапайым бірлестігі, кейіннен
әйгілі Рочдель әділ ... ... ... әуелі Англияда, одан
біртіндеп ... ... ... ... ... [29].
«Рочдель пионерлері» жасаған қағидалар классикалық дәрежеге
көтеріліп, ... ... ... осы ... бастап санау
қабылданған.
Шаруа кооперациясы өз бастауын ... ... ... ... ... ... бұдан да ерте, мысалы, XIX
ғасырдың 30-ж.ж. Швециядағы үлгілері ... ХІХ ... ... ... Фр. ... әуелі тек қайырымдылық мақсаттарды
басшылыққа алып, ауылдың тұрмысы нашар адамдарына ... ... ... ... Он бес ... ... қайырымдылықты шаруаларға несие беру
жөніндегі шаруашылық міндеттер ығыстырып шығарды. 1866 ж. Фр. ... ... - ... атты ... ... ... ... онда
несие серіктестіктері жұмысының басты қағидаларын тұжырымдады: бөлінбейтін
қор құру, ... ... ... ... ... ету ... ... тұлғалардың тегін жұмысы, пай капиталының жоқтығы
(соңғы қағида іс ... ... ... ... ... Германияға тез таралып, шаруалар ... ... ... ... ... ізінше онда жаңа типтегі өнім ... ... ... ... бола ... Бұл жаңа кооперация
шаруалардың шаруашылық мүдделерінің ұтымды экономикалық және ұйымдық мәйегі
бар кооперативтік теориямен ... ... ... [50].
Ресейде ауыл шаруашылығының дамуына кооперация үлкен теориялық база
ретінде өз ... ... ... Бұл ... ... ... мектептер мен әлеуметтік-саяси партиялардың, ағымдардың
өкілдері, көрнекті аграршы-экономистер айналысты.
Әлемдік ... ... ... Н.Г. ... ... ... ғылыми тұрғыдан зерттеген алғашқы теоретик деп атауға толық
негіз бар. К. Маркске дейінгі ... ... ... шыңы ... ... ... ол ... еңбекшілер қауымдастықтары
негізінде қайта құруға өте көп көңіл бөліп, бұл өзекті ... ... ... мен адамдардың мүдделерімен, өндірісті ұтымды ұйымдастырумен
және оның тиімділігін бір тұлғада жұмысшыны, істің қожасы мен ... ... ... ... арқылы көтерумен ұштастырды.
Н.Г. Чернышевский еңбекшілер қауымдастықтарын мүшелердің ... ... және ... маусымдылығын жеңу мақсатында құру қажет; олардың
табиғаты егіншілік-өнеркәсіптік сипатта болуы тиіс, яғни бұл қоғамдық еңбек
бөлінісінің, ... ... мен ... ... ... ... бүгінгі аграрлық-өнеркәсіптік құрылымдардың үлгісі
болды.
Мұндай, Н.Г. Чернышевскийдің экономикалық ... ... ... утопиялық сипатта болғанмен, ол тұтас алғанда Ресейдегі
ауылшаруашылық кооперациясы теориясының одан әрі дамуына зор ... ... Н.Г. ... ... ... ... болды. Оның
пікірінше, бәсекелестік күрес жағдайында ірі ... ... ... ... ғана қарсы тұра алмақ. Ол «серіктестік ... ... үшін ... ... ... бірден-бір
нысан» деп санады [51, 55-58 – ... ... ... құру ... ірі ... ұсақ
өндіріске қарағанда тиімділігімен негіздеді. Ол «әрбір өндірістің бәрі
дерлік өзінің тиімді болуы үшін бір ... ... ... жұмыс күшін
талап етеді» деп санады [51, 56-б.].
А.И. ... [52], А.Ф. ... [35], М.И. ... [36], Н.П. ... [53], В.А. Косинскийдің [54], П.П.
Масловтың [55], А.И. Челинцевтің [56] және ... ... ... ... қозғалыс үшін үлкен маңызы болды. Осы
дарынды ... мен ... ... ... ... ... ... кооперациясының жұрт мойындаған идеологы
саналатын А.В. Чаяновтың ... ... ... роль ... ... әлеуметтік-экономикалық көзқарастарын
қоспағанда, тұтастай ... ... ... ... ... және ... мәселелерге қатысты
ұқсас, бірақ анықтама беруде, ... ... ... ... ... ... ... тұжырымдамада ағылшын ғалымы Л. ... ... және ... ... ұсынды: «Экономика - бұл адамдардың
мінез-құлқын мақсаттар мен альтернативті ... ... ... ... ара ... ... ... [57],
Экономикалық жүйе қоғам құрған, оның мүшелерінің жекеленген ... ... ... (немесе өндіріс факторларын) тұтынуға
қолайлы (өнім, тамақ, немесе тауарлар мен қызметтер) нысандарға қайта кұру
арқылы ... ... ... ... экономиканың барлық анықтамаларының жалпы тақырыбы тапшылық
пен таңдау болып табылады. Қоғам ресурстарды ... ... ... ... және ... ... ... өнім түрлі
тұтынушылардың қажетін қанағаттандыра алатын жағдайда таңдауы тиіс.
Вадим Нидің пікірі бойынша: «бұл критерий ... пен ... ... ... ... ол ... коммерциялық емес ұйымдар құрылымында қатысушылар тарапынан жүзеге
асырылады. Коммерциялық ұйымда ... күш пен ... ... (бір ... ... кездегі заңды тұлға статусының басымдықтарын
пайдаланып) өз ... таза ... ... ... ... ... ұйым ... мұндай мақсат қойылмайды, өйткені оның қатысушыларының
мүдделері ... ... ие ... ... ... ... бұл мақсаттар «идеальды» деп аталады. Түптеп ... ... ... заңды тұлғалар екі жағдайда құрылуы мүмкін:
Біріншіден, егер қатысушы ұйымдар кайырымдылық жасауды мақсат ... ... ... ... ... ... немесе бүкіл қоғамға арнап
жасалса; екіншіден, қатысушылардың ... ... ... ие ... яғни рухани, мәдени, әлеуметтік және өзгеде
құндылықтарға бағытталса» [58].
Шетелдік ғалымдардың ... ... келе ... ... ... ... ... жүргізілген реформа
нәтижесін екі ... баға ... ... біріншіден, агроөнеркәсіптік
өндірісте көпукладтылық ... ... ... ... ... ... өз ... жүзеге асыруына және өндірген
өнімдерін бөлуіне мүмкіндік жасалынды, нарықтық ... ... ... ... ... ... ... әлсіретті; екіншіден, асығыс
жүргізілген институционалдық ... ... ... ... ... күшеюі, агроөнеркәсіптік интеграция
мен кооперативтердің дамуы үшін жағдай жасаудың ... ауыл ... ... және ... көрсетуші кәсіпорындарды жекешелендіру,
ауылдық тауар өндірушілердің басым бөлігінін ұсақ, жеке өндіріске ... ... ... тиімді ұйымдық құрылымдардың қалыптаспауы,
қажетті инфрақұрылымды қалыптастырмастан нарықтық қатынастарға өту ауылдық
тауар ... ... ... ... ... ... бөлу
функциясының делдалдарға өтуіне, өңдеуші және сауда ұйымдарының нарықтағы
монополиялық жағдайының күшеюіне алып келді.
Реформалар барысында ... ... ... атап ... жүргізудің, меншіктің жаңа тәсілдерінің көптеп пайда болуы ... ... ... ... дағдарысты жоя алған жоқ.
Қазақстанның агроөнеркәсіп өндірісіндегі нарықтык экономиканың
қалыптасу үрдісі ... ... ... ... ... ... ... қолдаудың күрт қысқаруы, өнеркәсіп пен ауыл
шаруашылығы өнімдеріне баға диспаритетінің күшейе түсуі ... ... ... әсерімен өте қолайсыз, дағдарысты ... ... ... ... ... ... өндірушілердің
материалдық-техникалық жабдықтармен қамтамасыз етілу деңгейі өте төмен ... ... ... ... ... дамыған жағдайда. Реформа
барысында оңды ... ... бұл ... ... кешенінде
шаруашылық байланыстарды жаңаша қалыптастыру қажеттілігін тудырып ... ... алып ... ауыл ... ... жағынан
қамтамасыз ету, оның өнімдерін өткізуді және ... ... ... ... ... ... тән жаңа
әдістерін барынша жетілдіруді және ол байланыстарды ... ... ... ... ... ... ауыл ... мен оған
қызмет көрсетуші салалардың толғағы жеткен мәселелерін шешу ... ... ... ... мен өзін-өзі реттеуді үйлестіруге, тауар
өндірушілерді ынталандыру мен ... ... ... ... Оның ... баға және ... ... өзара
байланысы құрайды, ал оның құрылымының басты элементтері – баға, несие,
салық, жоспарлау болып табылады.
2000 ... ... ... ... ... қызметкерлерінің
республикалық кеңесінде сөйлеген сөзінде Елбасы Н.Ә. ... ... ... өз ойын ... деп ... «Мал ... ... алу және өңдеу мәселесінде жағдай жақсы емес, аса ... ... мен жүн ... бағаға шетелге әкетілуде, ауыл шаруашылығы өнімдерін
өткізуде өндіріске еш қатысы жоқ делдалдар байып отыр. ... ... ... жүйесін, тауар өндірушілерді ... ... ... ... және ... кәсіпорындар мен ауыл
шаруашылығы өнімін өндірушілердің іс-қимылдарын нақты үйлестіріп ... ету ... ... ... реттеуде экономикалық
тетіктерінің негізгі элементтерін қолдана отырып ауыл ... ... ... ... дағдарыстан шығарудың мүмкін жолдарын анықтау ... өтіп ... ... ... ... талдау қажет.
Ауыл шаруашылығы өндірісінің тиімділігін арттыру мен тұрақтандырудың
осы бағыттарын жүзеге ... ... ... ... ...... ... мәселесін нарықтық экономикаға өту жағдайында ... ... ... ... анықтайды.
Агроөнеркәсіп кешеніндегі шаруашылық байланыстар жөніндегі мәселе
ТМД елдерінің ғалымдары – Л. Абалкин, П. Бунич, А. ... А. ... ... В. ... В. ... В. ... Е. Строев, В. Фроловтың
еңбектерінде жан-жақты қарастырылған. Бұл авторлардың еңбектері ... үшін ... ... табылады және агроөнеркәсіптегі шаруашылықтың
экономикалық механизмі туралы мәселелерді ... ... ... ... ... бірге, Қазақстанда бұл ... ... ... ... ... Әсіресе, Л.Е. Абдильдина, Р.Р Аутов,
Ж.Б. Балапанов, Ө.Қ. ... Т.А. ... В.В. ... ... Г.А. ... Ж. ... А.Қ. ... М.Б. Кенжегузин, К.Е.
Кубаев, Н.Қ. Мамыров, Қ.О. ... К.Ә. ... С. ... ... А.Д. ... және т.б. ... еңбектерін атап
өтуге болады. Қазақстандық ғалымдардың еңбектері ... ... ... ... ... тетіктеріне
терең баға беруге ... ... ... аса ... ... ... ... болғандай агроөнеркәсіп
өндірісіндегі жаңадан қалыптасқан шаруашылық ... ... ... ... қолдану ерекшеліктері әлі де болса зерттеуді
қажет етеді.
Алайда, ... ... ... ауыл шаруашылығы
өнімдерін өткізудің нарықтық ... ... ... және
әдістемелік мәселелерін белгілі бір өңірдің материалдары негізінде ... ... ... Осы ... ... ... ... тақырыбын тандауға негіз болды.
Көрнекті ғалым, академик Г.А. Қалиев «Аграрная реформа в Казахстане:
история, современность, ... ... ... ... ... ...... сипаттама береді. Біріншіден –
тактикалық алғы шарттары анық ... ... ... мен жету ... яғни ... экономикадағы жеке фирмалар мен компаниялардың бизнес
– жоспарына ұқсас. Екінші типі – стратегиясы, яғни ... пен ... ... оған жету ... көп ... ...... - идея,
декларация, манифест - мотиві анық, мақсат пен оған жету ... ... ... 1990 жылы басталған реформаны жүзеге ... көп ... ... ... ... 1996 жылда қол жеткізуге тиісті үш ... ... және ... жағдайын тұрақтандыру, әлеуметтік қорғауды
енгізу, нарықтық ... құру ... осы ... ... шығу ... ... . ... бағдарлама негізін салушылар пікірі бойынша, дүние
жүзілік тәжірибелерді ескерген, нарықты қатынастарға өтуге ... ... ... экономиканы тұрақтандыруға
және дағдарысқа қарсы бағытталған шараларды жүзеге асыруды ... мәні ... ... жүйеден, жекешелендіру және
мемлекет иелігіне алу ... ... ... сай, ... ... түрлілігін
орнатып, дамытуға бағытталған еді. Мұндай құбылыс дүние жүзінде бірінші рет
Қазақстанда ... ... ... ... ... шаруашылық
жүйесінде жетекші орын алатын ... ... ... жоспарлаудан нарықтық қатынас қалыптасу ... ... ... ТМД ... оның ... Қазақстан
Республикасының аграрлық секторы мен саясатында жүріп жатқан нұсқалық
үрдістерді жеткілікті білмеуімен байланысты деп ... және олар ... ... ... ... ... өз маңызы жөнінен
XX ғасырдың аздаған оқиғалары ғана теңдесе алатынын мойындайды. Мұндай
тұжырыммен, әрине келісуге ... ... ... ... ... ... секторды ғылыми
зерттеу теориясының жетістіктері деп ... ... ... арқылы тұтынуды қамтамасыз ету, макроэкономикадағы ... ... ... іс ... ... ... қамтылуды т.б.
қамтамасыз етуге ... деп ... Осы ... бірқатарын
еліміз ерекшелігін ескере отырып, әсіресе, макроэкономикалық тұрақтылыққа
қатыстыларын, өтпелі кезеңнің экономикасына қолдануға келеді.
Өз кезегінде, бұл ... шешу ... ... ... ... табылатын, қоғамдық өндірістің негіздерін түбірінен жаңартумен
байланысты. Ауылшаруашылығының әлеуметтік-экономикалық және саяси
түйіндерінің бірде-бірін қалдырмастан жан-жақты және өзара зерттеп, білуді
талап етеді. Оған, ең ... ... ... түріне негізделген, көп
қатпарлы экономиканы құру, өндірістік қатынастың жаңа туындаған түрлері
мен олардың қоғамдық-экономикалық қатынастың жалпы жүйесінде іске
қосу ерекшеліктері, коғамдық жіктелінуін және ... ... ... ... ... ... заңдылықтары мен дәстүрлерін,
оны жургізудің жаңа жағдайына бейімделгіш мәнін анықтау және ... ... ... ... ... тиесілі қазіргі
дәуірдің дәлелді және дәлелсіз қиындықтарына қарамастан, ... ... ... мен ... ашып ... ... ... жасауға, қажетті дәрежедегі дәлелдік арқылы оған жетудің нақты
жолдарын көрсетуді міндет етіп отыр.
Осы ... ... ... өту ... республиканың
ауылшаруашылығы үшін аса өзекті мәселелердің бірі - өндіргіш ... ... ... ... ... яғни ... кешен мәселесі еді.
Себебі, өтпелі кезеңдегі өндірістік қатынастар жүйесіндегі ... ... ... ... ... тайға таңба
басқаңдай белгілі Мәселен, ... ... ... ... даму тарихын, заңдылықтары мен ... ... ... ... ... ... ауыл ... жалпы АӨК
және т.б. салаларда жекешелендіру барысы ақпараттық ... ... ... ... ... дәуіріңде белең алуына
байланысты, өндіргіш күштер даму ... ... ... ... алу
мен жекешелендірудің әдіс-тәсілдері мен түрлері көп ... ... және ... ... ... макроэкономикалық саясатының тұрақтылығын қамтамасыз ете
отырып, әлеуметтік реформаларды тереңдету үшін ... ... ... ... саясатгың негізгі құрылымдық
элементгерін анықтау, калыптастыру ұзақ мерзімдік нысанаға айналуы ... ... ҒТП даму ... ... ... қатынастарындағы
орнын болжауы және өзекті бағыттарды дамытумен тікелей сабақтас келеді.
Мысалы, осыған байланысты ... ... ... нарықтық қатынасқа
өтудің қазіргі жағдайында, ауылшаруашылығы бойынша, өндіріс салаларының
басым ... ... ... жол бермей, тіпті ынталандыруға болады.
Сондай-ақ, жер қатынастарында ... ... ... ... ... ... жер ... орындалуын қамтамасыз ететін
нормативті құжат бұл «Жер кодексі» заңы. Жерді құқықтық ... мен ... жер ... ... қиын да әрі өзекті мәселелер қатарына
жатады. Бұл ... ... ... білдірген ғалымдар: Ә.С. Бектұрғанов
[60], Ө.С. Стамқұлов, Г.Ә. Стамқұлов [61], Е. ... [62] ... ... және жер ... ... ... ... табиғат
объектісі ретінде қорғау жолдарын әр түрлі бағыттаған. ... ... ... ... ... зерттеумен қатар, олардың
әлеуметтік, моделі саласын зерттеу да мәселесі назардан тыс ... X. ... [63], Ж.Б. ... [64], А.Н. ... ... Галиев [66] зерттеулері аграрлық ... село ... ... ... ... ... ХХ-ғасырдың 80-90 жылдардағы әлеуметтік-экономикалық
және саяси ... әлі де ... ... ... ... жеткілікті
көрініс таппаған нақты-тарихи мәселелердің үлкен көлемін алға ... ... бірі С.З. ... ... ... ... (1980-2000 жж) - ... ... ... ... ... Онда ... ... корғаудың,
денсаулық сақтаудың, мәдениет пен білім беруді нақты жай-күйі мен кешенді
талданған [67].
Қазіргі ... ... ауыл ... нарықтық қатынастарға
қалыптастыру және нарықтық ... ... ... ... қиыншылықтар өзекті мәселелердің бірі болып саналады. Әйтсе де
зерттеулердің басым көпшілігі экономика - ғылыми мәселелері ... ... ... ауыл дағдарысының себептері мен мәнін экономикалық ... ... ... ... 90 ... басында және
қазірде, Ауыл шаруашылығының әлеуметтік экономикалық мәселелері ... ... ... еңбектер жазып, ... ... ... ... ... ... мәліметтері бойынша, ел халқының ... (44 ... ... ... ... жатыр. Ауыл дамуының негізгі
экономикалық көрсеткіштерінің талдауы экономикалық даму қарқындары мен адам
дамуы деңгейі арасындағы тығыз ... ... есеп ... ... көрсеткіштер көрнекі дәлелдейді. Сонымен қатар зерттеу
жұмысында Елбасы Н.А. Назарбаев [68], ... М. ... [69], ... М. ... [70], Г. ... [71], мемлекет қайраткері Д.А.
Қонаевтың [72] ... ... ... ... ... ... ... аудартады. Олар өз еңбектерінде ... ... ... болған саяси әлеуметтік экономикалық өзгерістер,
кездескен қиындықтар мен қателіктері, қазіргі таңдағы қиындыктардың ... ... ... мен ғалымдардың тұжырымдары жан-жақты
талданған. Қазақстан ауыл шаруашылығында нарықты экономиканы қалыптастыру
және орнықтыру мәселелері әр ... ... ауыл ... ... ... А. ... Б.М. Тұрсынбаев, Ж.С. Кәрібжанов,
С.А. Терещенко, К. ... А. ... [73, 74, 75] т.б, ... ... ... олармен журналистер қауымының арнайы
сүхбаттары кезінде айтылды. Қазіргі ... ... ... ... ... ... шешу үшін ... табиғи-
географиялық, әлеуметтік, демографиялық, экономикалық ерекшеліктерді басты
назарға ала отырып, аграрлық саладағы дағдарыс себептерін ... ... да, олар ... ... шығу ... ... баса назар
аудартады.
Аграрлық қатынастар, нарықтың даму барысындағы жіберілген қателіктер,
оны түзету ... ... ... ... ... ... ... кәсіпорындардың еңбекті ұйымдастырудың тиімді формаларын іздестіру
жолдары, ауыл шаруашылығында нарықтық қатынастар жағдайындағы ... ... ... дамытудың мәселелері т.б. қосымша тарихи
зерттеуді ... ... ... отандық тарихнамада Қазақстанның оңтүстік ... ... ... реформалаудың тәуелсіздік
жылдарындағы қалыптасуы мен жүзеге ... ... ... ... және ... ... қағидаларының өзгеруі тақырыптың деректік
негіздерін сұрыптаудың біршама ... ... ... ... ... жұмысының дерек көзі негізінде бірнеше бағыттарға топтастырылып
қарастырылды. Атап айтқанда: ауыл шаруашылығына қатысты ... ... ... ... ... реформаның ұйымдастырушылық-
құқықтық заң актілері; республикалық, ... және ... ... «деректану» сөзі термин ретінде бүгінгі күні екі ... жүр. ...... ... ...... ... түсінік ретінде зерттеу нысанына қатысты мағлұматтарды зерттеушінің
зерттеуі мен талдау ... ... ... тарихшы- зерттеуші өз
мәселесі бойынша жинаған дерек көздері болып табылатын құжаттарынан алынған
нақты мәліметтерді деректанулық талдаудан өткізу ... ... ... ... ... сол құжаттардағы дерек көздерінің пайда
болуын және ... ... ... ... ... ... ... ретінде қосымша мәнге ие болған. Осы ... ... ... кеңейе түсіп немесе ғылыми айналамға деректік мәнін
тереңдей сипаттайтын жаңа терминдер ... ... ... ... ... атына қатысты кейбір мәселелерді анықтау
қажеттігі туындады. Себебі, қазіргі ғылыми ... ... ... ... ... ... ... бірдей терминдермен айтылса,
кейбір деректердің қазақ тілінде өзіне лайықты атауы болғаны мен ... ... ... жиі ... ... ... аймақтардағы Аграрлық секторды зерттеуге
қатысты мерзімді басылымдарда жарияланған ... ... ... ... ... ... жарияланған аграрлық салаға қатысты заң
актілері, статистикалық ... ... ауыл ... ... т.б. Осыдан барып мәтін- деректерде зерттеу
нысанына сай келетін дерек көздерін зерттеу тәсілдері мен ... ... ... ... Бұл ... секторды реформалауды тарихи
зерттеулер мен деректанулық ғылыми методологиясының ... ... ... ... ... ұштастыра отырып ортақ заңдылықтарын
топшалау қажеттігі туындайды. Бұл барлық ғылымдарға ... ... ... ... және ... ... танып білу
қажеттілігінен екендігі ... ... мен ... талдаудың
ерекшеліктері олардағы жазба деректердің күрделілігіменен өзіндік орнына
қарай екіге бөлуге болады. ... ... ... әр ... ... ... Мысалыға, ауыл шаруашылық министірі мен облыс,
аудан әкімдерінің жылдық есептері т.б. ... ... ... ... бір ... Мысалға алсақ, Қазақстан Республикасының Статистикалық
комитетімен облыстық статистикалық ақпараттық ... ... ... ... көзі ... қазіргі кезеңдегі нарықтық
қатынастың даму ... мен ... ... ... ... ... мен тың ... түйіндеген мерзімдік
басылымдар қатарына «Егемен Қазақстан», «Заң», «Казахстанская ... и ... ... ... ... «Оңтүстік
Қазақстан», «Сыр бойы», «Кзылординские вести», «Ақ жол», ... ... ... ... ... журнал», «Новая и
новейшая история», «Қаржы-қаражат», «Ақиқат», ... ... ... ... ... ... ... мәтін-дерек көздері ретінде пайдаланылды.
Сондай-ақ, деректік негіз ретінде мұрағат материалдары. Атап
айтқанда, ... ... ... ... ... қ-5 (Қырғыз
АКСР-і Кеңестерінің Орталық ... ... қ-279 (1927-28 ... қ-2199 ... жж. Қаз ... ... комитеті), қ-2270 (29.04.1991 жылғы Қаз КСР-нің азық-түлік және
ауылшаруашлық министірлігі). Қазақстан Президентінің мемлекеттік ... ... ... ... ... Қ-7 (Қаз ... ... шаруашылық комитеті
), қ-708 (Қаз КСР-нің мемлекеттік агроөндіріс ... ... ... ... қ-448 (Алматы облысының ауыл шаруашлылық басқармасы),
2-қ ... ... ... бөлініс тарихының
анықтамасы), Жамбыл облыстық мемлекеттік мұрағаты қ-21(Жамбыл ... ... ... 150, 282, 399, 851. ... ... ... ... қ-40 (Оңтүстік Қазақстан облысының ауыл
шаруашылық басқармасы). Қызылорда облысытық мемлекеттік ... ... ... облысының экономикалық комитеті), ... ... ... және ... ... ... ... ауыл шаруашлылық басқармасы) құжаттық деректері ғылыми айналымға
енгізілді.
Аталған мұрағат қорларының құжаттары мен деректік материалдар авторға
зерттеу ... ... ... ауыл ... ... ... ... қатысты мәліметтерді талдап, оған ғылыми баға
беруге мүмкіндік жасады.
Сол сияқты зерттеу ... сай ... ... жөніндегі агенттігі және облыстық статистикалық басқарманың
жылдық есептері, Қазақстан Республикасының Ауылшаруашылық ... ... ... ... ... ... ... кезеңіне берген есептік мәліметі. – ... ... ... ... мүлік жөніндегі ... ... ... ... Банк хабарламасы
(23.07.2007 ж. (N 12208/ 1277), ... ... ... ... ... (Оперативтік мәліметтер 1994-2004жж.), Оңтүстік
Қазақстан облысының әлеуметтік-экономикалық жағдайы. Шымкент, 2008. ... ауыл ... ... алдын ала қорытындылары. Қызылорда, 2007.
Жамбыл облысының статистикалық басқармасы. Тараз 2007. Казақ ССР заңдарының
Жинағы (1937-1968 ... ... 1968) т.б. ... ғылыми айналымға
енгізілді.
2 ОҢТҮСТІК ЖӘНЕ ОҢТҮСТІК ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ МЕМЛЕКЕТТІК АГРАРЛЫҚ ... ... ... ... ... ... даму ... әлемдік тәжірбие
«Біздің әлі де болса есею мен кемелдену кезеңінен өтуіміз керек ... ...... ... Қазақстан халқына арналған дәстүрлі 2003
жылғы Жолдауында, – Қазақстандағы азаматтық ... ... ... ... Бұл үшін ... ... түлете дамытып, ауылға
(селоға) айрықша назар аударылуы, ... ... бен ... сүйеніп, ауылдағы ағайындарымызға өмірдің жаңа сапасына
жетуіне қол ұшын беретін уақыт ... ... – ел ... ... ... ... ... бастауы. Халықтың әл-ауқатының жақсаруы, әлеуметтік-
экономикалық жағдайдың тұрақтануы және дамуы ... ауыл ... ... ... ауыл ... ... ... жағдайы ғылыми тұрғыда терең зерттеуді, саланы
кешенді дамытудың жолдары ... ... ... ... ... ... жасауды талап етіп отыр. Мұның өзіне тән ... және ... ... де бар. ... айтқанда олар:
аграрлық сектордың кеңестік экономиканың кембағарлығынан көрген зардабы,
нарықтық қатынастарға көшу кезеңінде кездескен қиындықтардан көрген ... ... ... ... және ... ... ең алдымен, өз
ісіміз» - деген белгілі қоғам қайраткері ... ... ... сөзі еске
келеді. Еліміздің тәуелсіздігі жарияланғаннан ... ... ... ... ... де күрделі мәселесінің бірі ауыл шаруашылығын ... ... Оған ... ... ауыл ... экономиканың
өзгеде саласы сияқты нарықты қатынастарға ... ... ... ... қажеттілік туды, олай дейтініміз социалистік кезеңде
болған құрылымдар енді нарық талаптарына ... бере ... ... кешені өте күрделі шаруашылық кұрамына
жататындықтан, оның өсіп-өркедеуі заңды үрдіс.
Нарықтық экономикаға өту ... ауыл ... ... әр ... ... ... ... еркіндік беру,
кәсіпкерлікті дамыту бағытында күрделі мәселелердің ... ... ... ... қамтамасыз етумен отандық тауар өндіруде
нарықты экономикаға икемді өнім өндіруші жеке тұлғаларды қалыптастыру ... ... зор. ... ... ... ... ... (фермер)
қожалықтары басқа шаруашылықтарға қарағанда еркін, шағын және сапалы өнім
түрін шығаруға едәуір қолайлы екендігін ... ... де ... ... ауыл ... АӨК өндірушілері қоғамның экономикалық
өмірінің басқа да шаруашылық бірлестіктерімен, әсіресе нарықтық қатынастағы
серіктестіктерімен бірдей жағдайда емес еді. Олар ... ... ... ... сезінеді. Олардың тағдыры көбінесе
табиғат жағдайларына байланысты, сондықтан, саяси құрылымы мен ... ... ... әр ... ауыл ... тауарларын
өндірушілерге белсенді қолдау көрсетуі қажет болды.
Жалпы, аграрлық саясат мемлекеттің қандай ... ... ... күшті не жинақтаушы болып бөлінеді. Алғашқысы
экстремалды жағдайларға (соғыс, табиғи катаклизмдер, терең тоқырау ... ... ... ... ... ... агроөнеркәсіптік
кешен қызметі толықтай реттелген, азық-түлік өнімдері ... ... ... Ал, ... ... ауыл ... ... өндіру
ісі қалыптасқан тарихи шаруашылықты ... ... ... ... ... ... ауылының 98,8 пайызы ауыл шаруашылығымен айналысқан
[77] болса, 1992 жылы ауыл тұрғындары 43,3 пайызды құрады. Мұнымен ... ... ... кезең азық-түлік пен ауыл шаруашылық шикізатының
бәсекеге қабілеттілігін қамтамасыз етуді, 2000 жылдары ауыл шаруашылығын
тұрақты ... ... өнім ... ... ... ... ол үшін өнім ... жүйесінің нарықтық инфрақұрылымын жергілікті
жерлерде де құрып, оны ұлттық және ... ... ... ... ... ... ... қойылған еді.
Тарихта қазақ елі аграрлық ел болып қалыптасты. Ал, біз зерттеген
Қазақстанның оңтүстік және ... ... ... ресурстарының
ерекшелігі мен климат жағдайларына байланысты жергілікті халық негізінен
мал шаруашылығымен, қала берді ... қол ... және ... [78, 79]. Мал ... – қазақ ұлтының ата кәсібі, әрі
тұрмыс тіршіліктің ... ... ... ... ... ... ... бойы
кейінгі ұрпаққа мұра болып қалатын мол тәжірибе жинақтады. Мұнда әртүрлі
аймақтардың табиғи-климат жағдайларының ерекшеліктері, ... ... ... мәні бар қиыншылықтар қатаң ескерілді. Мәселен,
шөп шығымы жұтаң, табиғи су көздері тапшы, далалы және жартылай қуаң ... ... қой, ... шаруашылықтары басым орын алды. ... тау ... ... елді қоныстар малдың басқа түліктерін
өсіруге ... ... ... ... ... ... және балық аулау кәсібімен айналысты [79, 80].
Қазақстанның оңтүстік және ... ... мал ... ... мына ... ... екі ... Бірінші, табиғи емес су көздерін пайдаланатын көшпелі мал
шаруашылығы, екінші, ... су ... ... ... ... ... егін шаруашылығына өте қолайлы аймақтардың
өзінде де, экономикада егіншілік ... ... ... ... ... ... егін шаруашылығы мәдениетінің тым төмен халі, қажетті
техниканың жоқтығынан агротехникалық ... ... ... ... ... ... тыңайту мақсатында ауыспалы егістің мына үлгісі
кеңінен таралды: белгілі бір ... ... ... тары ... рет ... Түсімнің азайып, жердің құнарсыздығы айқын
сезіле ... ... ... ... ... пайдаланусыз қалдырылады.
Бертін келе ел экономикасын басқарудың қалыптасқан әкімшіл-әміршіл
тәртібінде ең әуелі ауыл шаруашылығы, оның ішінде, ... ... ... ... көп ... ... ... жұмыстарында, көп жағдайда ауыл
шаруашылығының тек осы салаға тән ... оның ... ... құбылмалығымен тікелей байланыстығы, капитал құрылымының тым төмен
дәрежесі, маусымдық т.б. толығымен ескерілмеді. ... сол ... қой ... ... ... ... мәселені алып
қарайық. 70-ші жылдардың аяғында қабылданған Бағдарламалар ... қой ... 1985 ж. 41 млн., ал 1990 ж. 50 млн. ... ... [81]. ... ... ысырапқорлық экономиканың үстемдік құрған
заманында мұндай межеге жетудің мүмкін еместігі ... ... ... тауарлы өндірісінің бірі болып саналатын қой шаруашылығы
негізгі аймақтарда ... ... ... Негізгі
факторлар: саланың материалды-техникалық базасының, техника күштерінің,
жабдықталған мал суаттары мен ... т.б. ... ... ... ... ... тиімді пайдаланудағы кемшіліктер (мәселен,
20 млн. гектарға жуық ... қой ... ... ... мен ... ... ... қойды), малшылардың ... ... ... ... шаруашылық бірлестіктерін әміршіл-әкімшіл әдіспен ұйымдастыру
мемлекеттік ресми органдардың толық, біржақты үстемдігіне ... ... ... ... ... құру ... ... Айталык,
орталық органдар өздерінің қарамағындағы шаруашылықтарға не өндіру, кімге
өндіру және қандай ... ... ... ... ... ... ... Мысалға, әкімшіл жүйенің қолдауымен, колхоздарға ...... ... ... ... ... ... бекітіліп отырды. Колхозшылар қаласа да, ... да ... ... ... Басқарма төрағаларының бұрын өндірісте істеген іс-
тәжірбиесі ескерілмеді. ... ... ... ... ... тұрақтамауына әкеліп соқты. Айталық, Республика көлемінде он
бірінші бесжылдықта 284 колхоз төрағалары ауыстырылса, ... ... ... 125-ке ... 1987 ... ... 69 ... төрағасы
ауыстырылды [82].
Колхоз құрылысының дағдарыстарының терең тамыры мемлекеттік әкімшіл-
әміршіл ... ... еді. Ал, ... ... бойынша он бірінші
бесжылдықа Ақтөбе, Ақмола облыстарында 80 пайыз, Қостанай, ... ... 70-75 ... Алматы, Орал, Шығыс Қазақстан облыстарында
50-60 пайызға дейін колхоз ... ... [83]. 1988 ... ... ... ... ... 140.648.30 мың гектар
жер болса, оның 417.686 мың гектары шабындық, ... мың ... ... иеленген [84].
Ауыл шаруашылығы экономикасының дамуы, ел тұрғындарын азық-түлікпен
тұрақты қамтамасыз етуде суармалы ... ... рөл ... ... аяғында суармалы жердің көлемі 1760 мың
гектарға жеткізілді, онда ... ... ... адам ... ... ... ... және тағы да басқа ... ... ... бәріне қарамастан, халықтың азық-түлік жөніндегі талап-тілегін
қанағаттандыру өткір ... ... ... ... ... тұтынуға дайын басқа да тауарларын (тіпті астыққа дейін) шет
елдерден тасып әкелу дағдыға айнала ... ... ... жылдан жылға
өсіп отырды. Шетелдік бұйымдарды сатып алуға валюталық қаржы орасан ... ... ... ... ... алу ... елімізде 1982 ж.
мамырында 1990 ж. дейінгі кезеңді қамтитын арнайы азық-түлік бағдарламасы
қабылданды. Онда халық ... ... ... түрлерімен тұрақты
қамтамасыз ету және оны мейлінше қысқа мерзім ішінде ... шығу ... ... ... іске асыруды ынталандыру мақсатында 1983
ж. қаңтарында ауыл шаруашылығы өнімдерін: ... ... және қой ... сүтті,
астықты, қант қызылшасын, картопты, көкөністі т.б. мемлекеттік ... ... ... [85]. ... бұл және ... басқа да шаралар елеулі
езгерістерге қол жеткізбеді. Оның ... ... ... ... ... ... ... экономикалық жүйенің орнында берік
орныққан әкімшілік жүйе. Олар село еңбеккерлерін мал шаруашылығы өнімдерін
неғұрлым көп ... ... ... ... ... ... Қазақстанда мал шаруашылығында жерді қауымдық
иелену мен мал шаруашылығын ... ... егін ... ... ... ... ... негізінен көкөніс пен бақша
шаруашылығы дамыған еліміздің оңтүстігінде ... жеке ... ... ... ... кең қолданылды. Ауыл ... ... бір ... ... ... ... немесе екеуінің де меншік иесі
және өндіруші ... ... жүйе оның ... ... қалғандығына
қарамастан еліміздің азық-түлік қорын қамтамасыз етті. Мысалға, 1989 жылы
республикада ірі қара мен құс ... 1362,2 мың ... яғни ... ... 51,4 мың тоннаға артық болды [86].
Тек қана шаруаларға шаруашылық жүргізу еркіндігін берген жаңа
экономикалық ... ... ауыл ... ... ... ... қамтамасыз ету деңгейін көтеруге ... ... ... ... ... ... меншік
пен оның құрылымдары екі формада - ... ... ... - ... ... ... Бұдан басқа мемлекеттік кәсіпорындар
мен ұйымдардың жеке қосалқы шаруашылықтары қалыптасты [87]. Теория мен
тәжірбиеде ... ... және ауыл ... ... ... ... ... колхозды кооперативтік меншік
мүмкіндіктері пайдаланылмай бірте-бірте ... ... ... ... яғни ... ... тыс қарастырылып,
нәтижесінде меншік иесі және ... ... ... ... ... ... ... әкімшіл-әміршіл жүйесі
қалыптасып, бұл жүйеде шаруашылықты ... ... ... ... ... ... жүйесінде тек қана қоғамдық мүдде приоритетті
саналып, ... ... ... роліне қысым
жасалды. Шаруашылық жүргізудің ұжымдық формасы шаруалар тарапынан белсенді
қолдау көре алмады. ... ... ауыл ... ... ... ... ... қосалқы роль берілді. Назарға оның ... не ... не оның ... ... жоқ. Орыс ғалымы А. ... ... ... ... қалыптасқан ұжымшарды 1920-шы
жылдардағы шаруа қауымымен салыстыра келіп, мынадай қорытындыға келеді:
«Ауылда шаруа өз жер ... ... ал ... ... өз жер ... жоқ. Барлық жер қоғамдық еді. Шаруа қауымда өндірілген ... ... ол оған өз ... бойынша қожалық жасай алатын. Ал ұжымшар мүшесі
өзі өндірген өнімге қожалық жасай алмады, өйткені ол оның ... емес ... оған ... ... ... ... ... болғанмен, іс жүзінде
нұсқау жоғары тұрған мемлекеттік басқару органдарынан келетін. ... ... еді. ... тек бір ... ... ... ... алып
егістіктер себілді, адамға емес, техникаға кеңістік берілді. Ол техникалық
жағынан басымдыққа ие ... ... бәрі жеке ... ... кеш ... ... ... салаларын интенсивтендірудің негізгі мақсаты қолда
бар ресурстарды (егістік, мал басын, ... т.б.) ... ... ғылыми жетістіктерін тиімді пайдалану арқасында өндірісті
жетілдіріп, ... Оған ... жолы ... ... ... ... көп
мөлшерде жұмсау.
Мемлекеттік жоспарлаудың басты формасы ретінде бес жылдық жоспар
бекітілді, колхоздар мен ... ... есеп ... кеңейту
қарастырылды, экономикалық ынталандыру жүйесін жетілдіру жөнінде шаралар
көрсетілді. Ауылшаруашылық өнімдерінің ... ... ... 43 ... зерттеу орталықтары ... ... т.б. ірі ... ... ... [89].
Сонымен қатар, жылдан-жылға инвестиция көлемі өсіп отырды. 1966-1985 жылдар
аралығында 650 млн. сом ... ... ... 9-11 ... ... ... 115 ... өсті, ал ауыл шаруашылығының өнімділігі ... ... ғана ... ... ... осыншама өсуіне қарамастан
салалардағы өнім көлемі кеміп қана қоймай, керісінше құлдырау тенденциясы
орын алды. Егер ... ... ... орта ... ... 1,1 пайыз
деңгейінде белгіленген болса, 1970-71 жылдары олар 2,3 ... ... 1,65 ... ... түсіп, 1981-85 жылдары (сол жылы ауыл
шаруашылығына 151 ... сом ... ... тек 0,95 ... ... ... бас кезінде жалға беру жүйесі енгізілгенімен
шаруалар сол күйі жерге ... ете ... Ал ... инициативтілігі,
еңбек сүйгіштігі, белсенділігі тек өз жері, өз еңбек ... және ... ... ... ... иесі ... ... ғана көрінетіндігін
тәжірибе көрсетті. Өндіріс құралдарына меншіктің ... ... ... сферасында мемлекеттің жалғыз субьекті ретінде даралануы
мемлекеттік экономикалық жүйенің монопольды ... ... ... ... ... мен ауыл ... ... сату
шарттарының күйзелісінен ауылшаруашылық өндіріс көлемі 1991-92 жылдары ... оның ... ... ... 26 ... қысқарды [91]. 1991 жылы әр
гектарына небәрі 5,2 центнерден ... ... [92]. ... ішкі өнім көлемі
төмендеді. 1992 жылы әр гектарына 12,2 центнердің ... 5,2 ... 113 ... орнына 99 центнер картоп, 154 центнердің орнына 118
центнер көкөніс, 239 центнердің орнына 160 центнер қант ... ... Одан әрі ... ... ... ... жеделдету мен қайта
құру идеясын дүниеге әкелді.
Бірақ бұл реформа ешқандай табысқа қол жеткізе ... ... ... ... ... мал және егін ... үшін қомақты жер
көлемінің болуына байланысты ол шикізат базасы ретінде ғана ... ... ... мен ... ... жоспарлы белгіленген баға
бойынша дайын өнім бағасынан әлдеқайда төмен ... ... ... ... ... ... ... бастап ауыл шаруашылығы жағдайының төмендеуі жалғаса
түседі. 1991 жылы республиканың ... ... ... ...... сомды құраса, кіріс-небәрі 16,4 млрд. сомға тең болды, ... ... – 17,3 ... сомды немесе 52 пайызды құрады [94].
Аграрлық сектордағы ... ауыл ... ... пайдасына
жоғарғы салықтар, баға диспаритеті, монополиялар құру арқылы ... ... ... ... ... ... ... сферада өндіргіш күштер
мен өндірістік қатынастардың дамуы ... ... ... алып ... жоқ. Ал ... ... ... мен дамымаған тауар-ақша қатынастары тұсында ауыл шаруашылығы
өндірісін шоғырландыру кооперация мен ... ... ... мен ... өндіріс процесі арасындағы шаруашылық байланыстарды
нығайта алмайды. Ұзақ жылдар бойы елімізде ірі колхоздар мен ... ... ... бірқатар артықшылықтарға ие болып, ... ... ... принциптері мен шарттарына сәйкес техника өндірісі,
технология, қызмет көрсетуші кәсіпорындардың жұмысы қолға алынып, кадрлар
даярланды. Мұндай ... ... ... көп ... ұсақ және ... ... тиімдірек болды. Бірақ бұл тиімділік кәсіпорындардың
көлемімен емес, ең ... ... ... ... ірі
кәсіпорындарда жаңа техника, алдыңғы қатарлы технология, ... ... ... ... Ал ұсақ формалардың,
атап айтсақ жеке қосалқы ... ... ... ... ... ... тұрақты түрде шектелініп келді.
Ауыл шаруашылығын ... жаңа ... ... көшу ... ... сапалы параметрлерін арттыруды көздемеген
экстенсивті негізде жүргізілді. Бұл ауыл ... ... ... ... өз ... ... өнімділігі деңгейінің төмендеуіне әкеліп
соқтырады. 1991 жылдың 1-жартысында мал өнімдерін өндіру 670 мың ... 1990 ... 95 ... сүт өндіру 1830 мың ... 1990 ... ... тең ... ет пен сүт ... 7-10 ... ... [94]. Бұдан жалпы
колхоз, совхоздардың рентабельділік деңгейі төмендеп, әртүрлі үстемелер
бекіту мен ... алу ... ... ... ... Сөйтіп,
экономикалық байланыстардың әртүрлі формалары пайда болды (соңына дейін
тұрақты ... ... алу ... мен ... ... ... ... өнімділігін арттыру заңының көріну формаларының бірі еңбек ақы.
Еңбек өнімділігі мен оның ақысы арасында ... ... пен ... бар, яғни ... ... ... еңбек ақыны жоғарлату үшін
материалдық мүмкіндіктер құратын болса, өз кезегінде еңбекке ақы ... ... ... ... мен ... ... ... Еліміздің
ауыл шаруашылығында ұзақ жылдар бойы осы ... ара ... ... ақы ... өнімділігіне қарағанда жоғарғы карқынмен өсті.
Еңбек ... ... ... ... факторлардың бірі
жұмысшылардың өздерінің еңбек ... ... ... жеткіліксіздігі болды.
Республикамыздың ауыл шаруашылығында көп укладты экономика кеңестік
кезеңде-ақ болғанын айта кету керек. Ауыл шаруашылығында меншіктің үш ... ... және жеке ... түрлері қызмет атқарды. Мемлекеттік
совхоздар мен басқа да ... ... (құс ... мен ... ... ... комбинаттары және т.б.); ұжымдық-колхоздар
мен басқа да ұжымдық кәсіпорындар, ал ... ... ... ... [95]. ... ... осы аталған формаларынан басқа
арендалық кәсіпорындар, агроөндірістік бірлестіктер, комбинаттар мен
фирмалар, өндірістік және ... ... ... ... ... белгілі бір дәрежеде дамыды. Ол уақытта ... ... ауыл ... ... ірі ... ... ... және орта формалар еленбей, ауыл шаруашылығына елеулі зиян ... ... ... әрекет етуі көп укладтылықтың ... ... ... жүйе жағдайында мемлекеттің шаруашылық жүргізу
монополиясы өз үстемдігін ... ... ... ... ... ... ... және басты құралы жоспар болған жоспарлы орталықтандырылған басқару
болып келді. ... ... ... ... ...... ... ынталандыру (баға, несие, бюджеттік
қаржыландыру және т.б.), ... ... ... ... материалдық ынталандыруды жетілдіру, рентабельділік деңгейін
көтеруді мадақтау ... ... ішкі ... есеп ... ... көрсеткендей берік қалыптасқан әкімшіл-әміршіл
жүйеде өндірісті ... ... ... ... ... мен ... ... асырудың нұсқаулары кәсіпорындардың дербестігін
шектеді.
Әміршіл-әкімшіл ... ... ... ... ... алғашқы жылдардың теориясы мен тәжірибесі көрсеткендей, өндірістік
қатынастарды, оның ішінде, ең ... ... шын ... ... ешқандай нәтижеге жету мүмкін емес. Жоспарлау, басқару,
қаржыландыру реформаларымен де, ... ... ... ... егер ... ... оның ... болмаса, жақсы жұмыс
істеуге күштей алмайсың. ... ... да ... ... билік
құрған кезеңдерінде барлық экономикалық реформалар табысқа жете алмады және
жалпы экономиканың, ... ... ... ауыл ... ... әсер ете ... [96].
Экономиканы кең ауқымды мемлекеттендіруге, тауар-ақша қатынастарын
жеткілікті елемеуге, басқарудың әкімшіл-әміршіл әдістерінің ... өсіп бара ... ... ... жеңу ... ... түбірімен өзгерту жөніндегі шаралардың жүйесі ретінде аграрлық
реформа қажет ... ... ... ... ... ... отандық өндірістің тиімділігін арттыру, оның көлемін өсіру, өнім
сапасын жақсарту мен оның өзіндік ... ... және ең ... ... ... деген қажетін толық қамтамасыз ету болып табылады.
Осы мақсаттарға қол жеткізу үшін ... ... жыл ... ауыл ... ... болып, ауыл шаруашылық өндірісі меншік формаларын
өзгерту, кәсіпорындардың жаңа ... ... құру ... ... құру ... асырылды. Мемлекеттік ауыл ... ... ... шаруашылық жүргізудің әралуан
ұйымдастыру құқықтық формалары қалыптасты. Негізі мемлекеттік ... және ... ... ... ... ... реформаның нәтижесінде Қазақстан Республикасының ауыл
шаруашылығында 1990 ... ... ... пен шаруашылық жүргізудің
әртүрлі формаларына сүйенетін көп укладты экономика ... ... ... ... ... ... ... қожалықтары сияқты шаруашылық жүргізудің жаңа ... ... ... қатынастардың жаңа субьектілері өмірге енді. Осы тұрғыда
1990 жылы КСРО Мемлекеттік жоспарлау төрағасының орынбасары Б.М. ... ... жер ... ... ... КСР-да 1,5 мың, Қазақ
КСР-да 264 шаруа қожалықтарының болғандығын мәлімдейді [97]. ... ... ... ... ... ... ... [98], «Шаруа
қожалығы туралы» [99], «Жер реформасы туралы» [100], «Жер ... ... ... ауыл ... ... ... ... туралы» [102] заңдары, ... ... ... мен ... қаулылары колхоз-совхоздарды
реформалаудың негізін қалады.
Шаруа қожалықтар құруға ниет еткен адамдарға мал, жер, техника және
басқа да ... ... ... ... ... ... ... сатылды.
Осыған байланысты тағы әрбір ауыл ... ... мен ... жеке ... ... ... ... тракторлар
мен техникаларды жалдау орындарын ұйымдастыру қолға ... [103]. ... ... ... ... ... мен жеке
меншікті қалыптастырудың өнім мен ... ... май, ... ... құралдарға бағаның сәйкессіздігімен қатар бірнеше
қиыншылықтармен жүргізілуіне қарамастан реформалардың бірінші ... ... ... ... ... ... ... болып, олар жеке
меншік ... ... ... Сол ... құрылған шаруа
қожалықтары бүгінгі күні ... ... ... ауыл ... ... ... жекеге өтуі жекешелендірудің бірінші
кезеңінде формальды жүргізілді.
Ауыл ... ... ... ... ... ой ... ... келе мынадай қорытынды жасауға болады:
біріншіден, жекешелендіру үрдісінде жаңа шаруашылық ... ... ... ... ... атқаруына мүмкіндік беретін жағдайлар
жасалынған жоқ, яғни жекешелендіру жер, мал, ... және ... ... жай ... ... ғана ... оларды тиімді пайдалану
тетіктері жасалынбады. Екіншіден, ... ... ... ... ... ауыл ... әлеуметтік
экономикалық ерекшеліктердің ескерілмеуіне әкеліп соқтырумен бірге, ұзақ
жылдар бойы қалыптасқан ... ... ... пен оны ... ірі ... ауыл ... кәсіпорындарының болуы, ауылдық
инфрақұрылымдық нысандарының ерекшеліктері, ірі дайындаушы, жабдықтаушы,
қайта өндеуші ... мен ... ауыл ... ... ... осы ... ... жекешелендіру жолы мен
тәсілдерінің қажеттілігін көздеу керек еді, ... ... ... жоқ. ... ауыл ... АӨК-нің басқа да салаларымен
тығыз технологиялық және экономикалық тәуелділігі ескерілмей, ... ... ... ... тудырып, тауар өндірушілер
жағдайының төмендеуіне әкеліп соқтырды [96]. ... ... ... ... өту ... бір ... ғана.
Мемлекет иелігінен алу үрдісінің дамуымен бірге жаңа ... ... ... экономикадан басқа қоғамның саяси, әлеуметтік және
мәдени жақтарында да алға жылжулар болуы тиіс [104, 105].
Аграрлық қатынастардың ... ... ... көп ... ... иемдену және пайдалану сипатымен анықталатындығы сөзсіз. Тек жоспарлы
әкімшілік жүйесінде жерді иемдену, ... және ... ... ... ... өзара байланыстар өздерінің табиғи
зандылықтарын жоғалтты. Мұндай негізсіз аграрлақ ... ... ... басқа да өндіріс құралдарымен қатар жер ... ауыл ... ... үшін парықсыз, иесіз болғандықтан
жер қатынастары мәселелері ... ... ... ... ... ... ... өтумен аграрлық секторда
өндіргіш күштер мен өндірістік қатынастардың дамуына ... ... ... ... өзгеру үрдісі жүрді. Жердің тікелей тауар өндірушілерге
берілуіне байланысты аграрлық ... ... ... ... ... ... баға және ... да тетіктерін
пайдалану, оның ішінде ... ... ... ... ... ... жаңа ... туындайды.
Сөзіміз дәлелді болу үшін тарихи мәні жоғары мына төмендегі бір ғана
деректі келтіре кетейік. 1990 жылға дейін агроөнеркәсіп ... ... ... ... ... 40 пайызы тиесілі болса, саланың ... ... ... ... 30 пайыз, мемлекеттік бюджет кірісінің үштен
бірі құраған. Сондай-ақ, бюджетке дебитерлік қарыз 1991 жылдың 1-қаңтарында
республика бойынша 17,0 млн. ... ... ... облыстарда мысалға,
Жамбыл облысында 8,9 млн. сомды құрады [106]. ... ... ... ... ал ... өнеркәсібінің қызметі түгелдей ауыл шаруашылығы
шикізаттарының ... ... ... 2002 ж. агроөнеркәсіптің жалпы
ішкі өнімдегі үлес салмағы 8,0 ... ... ... ... ... орны 3,2 ... ... қысқарды [107].
Экономикадағы мұндай және басқа да ... ... ... тағамдық өнімдермен қамтамасыз ету, еңбеккерлердің хал-
ахуалдары, ... ... кері ... ... ... 1990 ... ... 28,5 млн тонна, ет (сойыс салмағымен) – 1.560 ... сүт – 5.642 мың ... ... ... [108], 2002 ж. бұл ... және екіден аса азайды.
Міне осыларға сәйкес республикамыздың барлық деңгейдегі басқару
орындарының ... ... ішкі ... ... зерделеу,
агроөнеркәсіп өндірісінің белгілі бір ... ... ... таяу және шеткері жатқан рыноктарды байсалды саралау сияқты
міндеттер қойылды. ... ... ... ... ... әлеуетін қамтамасыз ететін жұмыстарды серпінді жүргізу үшін
әуелі өткен жолымызға көз жүгіртіп, атқарылған ... ... ... орын ... ... мен ... қателіктердің негізгі
себептерін зерттеп зерделеу қажет.
Біздің пікірімізше, ... ... он бес жыл ... ... ... ... дами ... жолын ғылыми-әдістемелік жағынан екі
кезеңге бөліп зерделеген жөн сияқты. Оның біріншісі, 1990-1995 жж. аралығы,
яғни ... ... ... көшу ... бұл ауылшаруашылығының
тоқырау мерзімі. 1996 жылдан күні бүгінге дейін жалғасып жатқан яғни сала
бойынша оңды өзгерістердің ... ... ... ... кезең.
1996 жылдағы қол жеткізуге тиісті үш мәселе: елдің экономикалық және
саяси жағдайын тұрақтандыру, әлеуметтік ... ... ... ... ... осы жылдары экономикалық дағдарыстан шығу мәселелері өршіге
түсті. Осыдан, ... ... ... ... ... дүние
жүзілік тәжірибелерді ескеріп, нарықты қатынастарға өтуге байланысты,
әлеуметтік-экономикалық реформаларды тереңдету, ... ... ... ... ... ... ... асыруды негіздеді.
Оның мәні бұрынғы жоспарлы-бұйрықты жүйеден, жекешелендіру және
мемлекет иелігіне алу ... ... ... сай, ... алуан түрлілігін
орнатып, дамытуға бағытталған еді. Бұндай құбылыс Қазақстанда да ... ... ... ... ... ... ... орын алатын
шалғай шетелдік ғалымдар орталықтандырылған жоспарлаудан нарықтық экономика
өтпелі кезеңде экономикаға тікелей қатысы бар ... ... ... ТМД ... оның ... Қазақстан Республикасының
экономикасы мен саясатында жүріп жатқан нұсқалық үрдістерді жеткілікті
білмеумен ... деп ... және олар ... ... ... ... ... өз маңызы жөнінен XX ғасырдың
аздаған оқиғалары ғана ... ... ... Мұндай тұжырыммен,
әрине келісуге болады.
Сонымен қатар, нарықтық ... ... ... ... ... ... шаруашылығы қоғамның әлеуметтік-экономикалық
құрылымының ерекшеліктерін, ... ... қол ... ... ... ... ... сипаты мен оларды құрудың мүмкіндіктерін, нарықтық
жүйеде шаруашылық жүргізудің лайықты моделін таңдаумен басқа да ... ... ... ... керек.
Өз кезегінде, бұл міндеттерді шешу нарықтық экономикаға көшудің
шарты болып табылатын, ... ... ... ... ... ... ауыл ... әлеуметтік-экономикалық
түйіндерінің бірде-бірін қалдырмастан жан-жақты, және өзара зерттеп, білуді
талап етеді. Оған ең алдымен меншіктің алуан түріне ... ... ... ... өндірістік қатынастың жаңа туындаған түрлерімен
олардың қоғамдық-экономикалық қатынастың жалпы жүйесінде іске ... ... ... және ... ... ... ... дамытудың шынтуайттылық заңдылықтары мен дәстүрлерін,
оны жүргізудің жаңа жағдайына бейімделігінің ... ... және ... ... өздерінің үлесіне тиген қазіргі дәуірдің дәлелді
және дәлелсіз қиындықтарына қарамастан, келешекте елді ... мен ... ашып ... теорияның іргелік негіздерін
жасауға, қажетті дәрежедегі дәлелдік пен түсінік арқылы оған жетудің нақты
жолдарын көрсетуді міндет етіп ... ... ... зерттеушілерінің іліміне жүгінсек, ... ... ... ... ... аралас жүйе және
дәстүрлі экономикаға бөледі. Шындығында, қазіргі әлемде ... ... жүйе ... және ... ... ... ... мысалы, көптеген дамыған елдер экономикасын жатқызуға
болады. Өйткені кәсіпкерлік қызметінің ... жеке ... ... ... ... ... пен ... бөлуді
қамтамасыз етуге күш сала деңгейде дамыған үкімет пен жоспарлау комитеті ел
көлемінде экономикалық ... ... ... ... ... ... ... өту кезінде республика үшін аса
өзекті мәселелердің бірі – ... ... жаңа ... ... жаңарту мәселесі еді. Себебі, өтпелі кезеңдегі өндірістік қатынастар
жүйесіндегі ... ... ... өркендеу дәрежесіне
байланыстылығы, тайға таңба басқандай белгілі. Мәселен, жекешелендіру
барысында ... ... ... даму ... ... ... толық ескерілмеді. Техникалық жағынан мешеу қалған ауыл
шаруашылықта, жалпы АӨК және т.б. салаларда жекешелендіру барысы ... жеке дара ... ... ... реформа дәуірінде
белең алуына байланысты, өндіргіш күштер даму деңгейі ... ... алу мен ... ... мен ... көп ... технологиялық және экономикалық байланыстарды ыдыратты.
Өндіргіш күштердің қандай буынын алсақ аграрлы-шикізатты ел ... Бұл ... ... ... ... ... іс-тәжірибесіне
сай алдағы уақыттқа бағдар құруда маңызды. ... ... ... ... ... мен ... ескерумен қатар, әлемдік
аса ірі қаржы топтар халықаралық еңбек бөлінісі артықшылықтарын пайдалануға
жол ашады.
Мемлекеттің аграрлық саясатының ... ... ете ... реформаларды тереңдету үшін шаруашылық нысандары деңгейінде
жүргізілетін аграрлық саясаттың негізгі құрылымдық элементтерін ... ұзақ ... ... ... ... Бұл ғаламдық ҒТП даму
бағдарымен, республиканың нарық қатынастарындағы орнын болжаумен, ... ... ... ... ... ... осыған байланысты
кейде әсіресе, Қазақстанда нарықтық экономикаға ... ... ... ... шаруашылығы бойынша, өндіріс салаларының басым бөлігінде
шикізаттық бағытқа жол ... ... ... болады, бірақ бұл
агроөнеркәсіптік кешенге қатынасты ... ... ... ... тез
арада өндірістің шикізаттық сипатының басымдылығын жеңу үшін, ұқсату
жүйесін ... мәні зор [109, ... ... басқа елдердегі сияқты, Қазақстан Республикасының
экономикасы басқа мемлекеттермен салыстырғанда, көп ретте аралас ... ... куә, ... ... ... мемлекеттік меншіктің
және жеке меншікке негізделген нысандарынан басқа ... ... ... ұжымдық, аралас және басқа да нысандары көрініс
береді [111]. Ал дамыған елдердің көп ғасырлық нарықтық ... ... ... ... көп ... ... Сондықтан енді
ғана нарықтық қатынас жолына түсе бастаған ... ... ... әлеуметтік-экономикалық секторы сияқты шаруашылық жүргізудің
нысандары да көп түрлілігімен ерекшеленеді.
Қазіргі әлемдік ... ... тән, көп ... экономика
бұрынғы кеңестік елдерде, өз құрылымдарының алғы шарттары мен жағдайларына
қарай ерекшеленеді. Ең алдымен мұнда өзіне ... ... ... ... ... ... әртүрлі болып табылады, екіншіден өз
атауларымен бөлектенеді. Кейде өткен жүйедегі атаулармен кірігіп ... ... ... ... ... кооперативтер оған енді жаңа
атаулар қосылды, айталық бірлескен кәсіпорын, ... ... ... және ... ... ... ... нысандарына сәйкес заң
шығару жолымен қайта құру да өз ... ... ... ... субъектілердің жаңа түрін құру барысында өндірісті ұйымдастырудың
бұрынғы нысанын ішінара болса да сақтау қажеттігі туындады. ... ... ... ... ... экономиканың шынайы жағдайындағы өндірісті
жүргізудің таңдап алынған нысананың ... ... алу ... Ол ... ... нарықтық қатынастар жағдайына бейімдеуге
арналған. Осы бағытта өтіп жатқан нақты ... ... ... өндіргіш күштерді дамыту деңгейін табады. Бұл ТМД елдеріне,
оның ... ... да ... сала ... және ішкі ... ... өзгешелігіне де тән, өйткені ол өндірісті жүргізудің нысанын
таңдауға және шаруашылық жүргізуші ... ... ... ... елдердегі шаруашылық жүргізудің нысандары өндіргіш ... ... ... ... ... еңбекті бөлу мен ғылыми-техникалық
үдерістің өте жоғары деңгейімен өмірге келді. Өндірісті ... ... ... ... бұл ... тауар-ақша қатынасының практикасында
қатаң сынға түсті, өміршеңдік жолында еркін нарықтық ... ... ... ... ... ... ... бұрынғы
социалистік елдер мен республикаларда ауыл шаруашылық ... әлі де ... ... өтуі ... ... ... ғана олардың
қайсысы сақталатындығын, қайсы кәсіпорынның басқа ... ... ... ... меншік түріне лайық шаруашылық нысандарын ... ... ... ... ал оның нәтижесі ұйымдық, қаржылық
қайта құрудың ... ... ... ... ... бірге Қазақстандағы объективті қиыншылықтар ... ... ... ... әсер ... ... жағдайларды тудырды.
Олар: жалпы экономикалық дағдарыс, салық деңгейінің жоғары ... ... ... пен ... ... ... нашарлауы; ішкі бәсеке
жағдайы; астық өнімдеріне төменгі баға; ... ... ... ... ... оны алу ... ... Республикасында, ТМД-ның басқа елдеріндегі
сияқты, өндіріс қаржысын меншік нысанына реформалау көп іркіліспен жүріп
жатқаны ... ... ... ... ... ... жиі-
жиі, әрі тікелей теріс пайдалану әрекеттері осымен қатар келеді.
Мысалға, Кеңес Одағы кезеңінде аграрлық сектордың ... ... ... ... алған Армения республикасы болды. Бұнда аграрлық
реформа барысында көп укладты экономиканы ... ... жеке ... ... ... ... аграрлық секторды қайта құруды
жылдамырақ бастағанмен, қателер, кемістіктер орын алса да, ... ... ... деп ... ... ... ... мен ұжымшарларды жоюмен қатар,
жалпы олардың жиналыстарының шешімі бойынша, ондағы жұмыс істейтін мүшелері
толығымен, ал кейбіреулерінде ... ... ... та, ... бұрынғы
күйде сақталған ұжымшарларда олардың мүшелері ұжымдық немесе шаруа
қожалықтары құқығын ... ... ... да, ол ұжымшар мүшелеріне жер
жеке меншікке берілмеді.
Ал, Кавказ республикаларында аграрлық ... ... кіші ... ... бет бұрған. Қазіргі ... ... ... және ... қайта құрудың есебінен 350 ... ... және ... ... ... ... кезеңде жеке
меншікке айдалған жердің (егістіктің) 65 пайызы, шабындық жердің ... ... ... ... ... ... ... әлдеқайда
төмен) 80 пайыздан аса ірі қара мал және 92 пайыздан аса қой мен ешкі, ... ... бар ... мен ... ... ... бұл ... жекешелендіру толығымен аяқталды деуге болады.
1998-2002 және одан кейінгі жылдары да бұл республикаларда ... ... ... (ақ ... ... жеміс-жидек, картоп)
көрсеткіштері біраз өсті деуге болады. Жайлап мал басы да, оның ... ... ... ... ... 2002 ... бастап, жалпы ауыл
шаруашылығынан өндірілген өнімнің 67 пайызына ... жеке ... ... ... ... ауыл ... және ... өнеркәсібі
қазіргі кезде негізгі мәселеге айналуда. Мемлекеттің ауыл шаруашылығы үшін
пайдаланылатын жердің өзінше ерекше құрылымын, аймақтың топ ... ... ... ... ... ... Грузия республикасының 70 мың
шаршы км-ге жуық жері бар. Оның тек ... ... ... оның ... ... ... ... жерлерін құрайды, 33 пайызын тау етегі,
тек 13 пайызы ғана тегістік. ... осы ... ... ... ... ... ... 44 пайызы ғана ауыл шаруашылығына
пайдаланылады (3 млн. га). Оның ... жері 24 ... ... ... ... ... ... шабындық және жайылым жер - 65
пайыздан артықтау.
Грузия республикасының ауыл шаруашылығындағы ... 1992 ... Онда ... жеке ... ... ... 1,2 га.
дейін көтерілді, жергілікті жағдайға лайықты. Бұл жөнінде ... ... 18 ... 1992 жылы № 48 ... ... 1996
жылдың наурыз айынан бастап «Ауыл шаруашылығындағы жерге жеке меншік ... ... ... Бұл қаулыда Грузия азаматтарына жерді жеке
меншікке беру керектігі мақұлданды. Сонымен ... ірі ауыл ... құру үшін осы ... ... ... ауыл ... ... (фермерлерге) жалға беруге және мемлекеттің азаматтарына да
жерді жалдауға ... ... ... ... ... 1 ... ... Грузия мемлекетінің азаматтарына жеке
меншікке 716,3 мың ... ... 10,3 ... жер ... ... барлық
азаматындағы, оның ішінде 677,6 мың га. ауыл шаруашылығында пайдаланылатын
жер немесе жалпы ... 22 ... оның ... ... жер және көпжылдық
өсімдік 52,6 пайызды құрады. 953,0 мың ... оның ... ... ... мың ... 647,7 мың га. жер телімдері берілді. Бір жанұяға шаққанда
оның орташа көлемі – 1,03 га. тең ... ал 325,4 мың ... ... 68,9 ... немесе орта есеппен бір жанұяға 0,21 га. жер берілді.
Аграрлық реформаны жүргізу үшін Грузия Парламенті 1996 жылы ... заң ... ... ... ... жерлерге жеке меншік
беру туралы», «Ауыл шаруашылығына арналған ... ... ... ... осы ... ... кейін Грузияның азаматтарына 918 мың гектар
жер, оның ішінде ауыл шаруашылығында пайдаланатын жер – 750,3 мың га, ... мың ... ... 55 ... ... ... ... өсетін жер
көлемі – 181,3 мың га. немесе 67,4 ... ... ... жеке ... интенсивті пайдаланылатын жердің (айдалған жер, көпжылдық ... ... 49,0 мың га. жуық ... ... (30 ... ... және ... га. жайылым жер (4,3 пайыз) берілді [104, 5-б.].
Жерге жеке меншік ... ... ... саны 1026 ... ... Орта
есеппен бір жанұя 0,9 га. жерге ие ... Бұл ... ... ... Мұндай шешім қабылдау жерге деген салықты заңдылықтарды және
жергілікті және мемлекет ... ... ... ... ... ... өткізу ауылдың қайта тұруына мүмкіндік жасады. Аграрлық реформаны
қабылдау ауыл шаруашылығында ... ... жаңа ... ... ... оның ... ... шаруа (фермер) қожалықтары ... ... және ... ... болды. Бұл жұмыстар осы
күнге дейін бұл мемлекеттерде жетілдіруде, қайта қаралуда.
Аграрлық реформа ... ... ... ... (1992 ж) ... және мемлекеттік шаруашылық болатын. Бұларға ауыл шаруашылығында
пайдаланатын жердің республикадағы 80 пайызы берілген. Көптеген ұжымшар ... ... өте ... ... [113, ... ... ... кейін, республикалық ұйымдардың бақылауы
төмендеп, ұжымшар мен ... ... ... сала ... жағдайда, ауыл шаруашылығының ... ... ... ... ... ... жүргізу, мемлекеттің оған қаржысы ... және ... ... өте ... жұмыс істеді. Ауыл шаруашылығындағы
консервативті ағым және шаруашылықтың басшылары реформаны жүргізгісі де
келмеді.
1991-1993 ... ... ... ... орналасқан, зиян алып келе
жатқан ұжымшар мен кеңшарлар орнына ... ... құра ... 1994
жылдың басында республикада 17,5 мың шаруашылық құрылды. Оларға ... ... 5 ... ғана ... Және олар ... кеңшардан
ешқандай мүліктік үлес алмады.
Сол уақыттарда ұжымшарлар мен кеңшарлар түгелімен қоғамдық ... және ... 95 ... ... ... ... ... көлемі
күрт төмендеді. 1994 жылдың басында 1990 ... ... ... ... 22 пайызға төмендеді.
Міне, бұл жағдайда республика реформа жүргізуге өте құштар болды.
Мемлекеттің экс Президенті ... ... 1994 ... 22 ... ... жер және аграрлық реформаны тереңдету ... ... ... Бұл ... барлық ауыл халқына бірдей мүмкіндік беретін,
жердің үлесіне ие болатын және мүлікке үлес беру кепілдеме қаралды. ... 99 жыл ... ... белгіленді.
Жер үлесін алу құқын қанағаттандырғаннан кейін, оны сатуға да,
айырбастауға, мұрагерлікке ... ... беру ... ... несие алу
үшін кепілдікке қою өз еркінде болды. Бұлардан басқа жер иесі өзінің жерін
кооперативке кіру үшін оның ... ... ұжым – ... ... ... ... ... да шаруашылық субъектінің қорына қойып, кейін ... ... оны кері ... алу мүмкіндігіне ие болды.
Қырғызстан Республикасында аграрлық реформаны жүргізу барысында жер
реформасын қосқанда ... ... және ... 2003 жылы 85 ... ... (фермер) қожалықтары, 59 мемлекеттік, 43 – акционерлік қоғам, ұжымдық-
шаруа – 212 және шаруа ауыл шаруашылық ... – 463-ті ... ауыл ... ... жеке билеушілер және көп укладты
экономика қалыптасты [114].
Агроөнеркәсіп кешенінің Қырғызстанда 90 ... ... ... ... ... ... төмендеуіне айтарлықтай ықпалын
тигізді. Қазіргі кезеңде бұл саланың өнімінің 15 пайызға жуығы ғана ... ... ... ауыл ... ... ... реформа
1990 жылдан жүре бастады. Оған Латвия Жоғарғы Кеңесінің 1990 жылғы 13
маусымдағы «Латвия ... ... ... ... ... әсер
етті. Бұл реформаның негізгі мақсаты және маңызы жер ... үш ... ... ... ... экономикалық қатынастың реформасы;
аграрлық саланы басқару реформасы. ... ... ... реформасы
екі бағытта жүруі мүмкін. Бірінші кезеңде онда ... ... ... жер ... алуға. 1990 жылы 21 қарашада мемлекетте «Латвия
Республикасындағы ... ... ... ... атты заң
қабылданды, онда алынған бағыт – жерлерді жайлап ... ... ... және ... ... ... ... ауылдағы
бұрынғы әдет-ғұрыпты қайта жандандыру бағытында «Ауыл ... және ... ... ... ... ... заң ... 21 маусымда қабылданды. Кейінірек жергілікті «Ауыл шаруашылық жерін
жекешелендіру» заңы қабылданды [115] ... ... ... [116], ... ... және жеке меншік еңбек қызметі» [117],
Латвия мемлекетінің министрлер кеңесінің ... ... ауыл ... ... [118], ... ... сүт өңдеу
жөнінде» [119], «Агросервис кәсіпорындарда ... ... ... ... ... ауыл ... үрдісін реттеуге реформалауды
және онда құқық ... көп ... ... ... ... ... ... жағалауындағы республикаларда аграрлық
реформаны жүргізуде ... ... ... ... ... жерді
және мүлікті жекешелендіру жағдайында ауыл ... ... бұл ... ... ... ... ... жерді және мүлікті
бұрынғы егесіне беруді көздеді.
Аграрлық реформаны бұрынғы ... ... ... ... болып жүргізгендердің қатарына Эстония Республикасы жатады. Эстония
үкіметінің қаулысымен «Шаруа қожалықтарды дамытудың бірінші мәселесі» деген
қаулысында «Мемлекеттік ауыл ... ... және ... жүргізілген
1947-1950 жылдары Эстонияның ауыл шаруашылығына көп зиян әкелді». Бұл заңда
«хутор шаруашылығы жөніндегі» былай делінген, егер де ... ... ... тек ауыл ... ... өндірісі емес,
Эстонияның қалыптасқан әдет-ғұрпына өмірлік ауылдағы қалыптасуы керек. ... ... ... рет (барлық бұрынғы республикалардың ішінде) мынадай
талап қойылған, егер де ұжымшар мен кеңшарлардағы барлық жұмыскерлерге ... ... жер ... ... онда олардың үлесіне
қарай пайданың бұл пайызы кәсіпорындағы өзінің үлесін ала алмайды натуралды
түрде, оны тек кім ... ... ... ... құрушы алады. Бұл
мемлекетте ауыл шаруашылығының ... 0,13 ... ... ... ... Мемлекеттің агроөндірісінің құрылымы үш ... ... ірі ... ... фермерлері және көмекші
шаруашылық. Ірі шаруашылықтардың жер көлемі орташа есеппен 520 ... ... түрі ...... қоғамдар, жауапкершілігі
шектеулі серіктестіктер және акционерлік қоғамдар. Олардың үлесінде ... ... ... 30 ... ... ... ... орта есеппен жер көлемі – 23 га., ал үй қожалықтарында – ... Бұл ... екі ... ... ... ауыл ... қарасты
жердің 70 пайызын қамтиды.
Ресей Федерациясында нарықтық экономикаға өту жағдайына байланысты
аграрлық реформаны қайта құру ... тез ... ... Оның негізгі
мақсаты мемлекеттік және кооперативтік ... ... ... көп ... ... ... ... қалыптастыруды
қамтамасыз ету болды. Ұжымшар мен кеңшарларды реформалау ... ... мен ... ... ... ... Олар ... Президентінің «РФКCР жер реформасындағы кезек күттірмейтін
мәселелерді іске ... ... [121], ... мен ... ... ... ... ауыл шаруашылық кәсіпорындарын жекешелендіру» атты РФ
үкіметінің ... және ... ... ... ... [113, 5-б.].
Ресейде 1996-2000 және 2005-2010 жылдарға дейінгі жоба ... ... ... көп ... құрылымын қалыптастыру жалғасуда,
көбінше жеке ауыл шаруашылық кәсіпорындарын ... ... ... қағидаға негізделген ұйымдастыру-құқы бар ауыл ... ... шешу ... Қазақстан республикасының үкіметі мемлекет ... алу ... ... өткізуді үш сатыға бөліп жүргізуге мәжбүр
болды. Мысалы, ... ... ... ... ... ... мемлекет иелігінен алу мен жекешелендірудің
Ұлттық бағдарламасы жасалды. Онда ... ... жеке ... ... ... ... мақсаты мен міндеттері, сондай-ақ, оның
тәртібі мен жүйелілігі айқындалған [122].
Алайда, 1999 жылы ... ... ... ... ... оның басты себебі жекешелендіруге қалған ең ірі кәсіпорындар
шетелдікке сатылып кететін болды. Өйткені өз ... аса ірі ... ... алатын ақша мен азаматтар болмады.
Қазақстан Республикасындағы жекешелеңдіру және мемлекет иелігінен
алудың басты ерекшелігінің бірі - ... ... ... орнығып
бітпей жатып, бірнеше кезеңге бөлініп (шағын жекешелендіру, ақшалай
жекешелендіру, ... ... ... үйді ... ... ... қайшылықтардан ... ... ... жағынан ұштасуы бірегей негізде ... ... ... бағытта айқындалуы, жалпы
тұжырымдаманың толық орыңдалмауы, біршама сәтсіздікке әкелді. Мысалы, ауыл-
селолық ... аса ірі ... ... ... ... ... ... өз жұмыстарын тоқтатты.
Қазақстан Республикасының экономикасындағы монополияны жою мен
бәсекелестік қатынастарды дамытудың стратегиялық ... 1991 ... ... бәсекелестік және монополияны шектеу туралы» Қазақстан
Республикасының Заңында тұжырымдалған болатын. Оның негізінде ... ... ... үстем жағдайға ие болып ... ... ... ... ... бөлу ... жүктелді (5 статья).
Бірақ осы заңға қарама-қарсы, үстем экономикалық билікке ие ... ... ... ... ... көңіл аударатын ... ... ... 1-ші және 3-ші ... ... шаруашылығына қызмет көрсететін дайындаушы, өңдеуші
кәсіпорындар әрқайсысы экономиканың белгілі бір ... ... ... ... ... компаниялардың құрамында болды. Мысалға,
астықты дайындау және өңдеу бойынша – ... АК, ... ... ... АҚ, ауыл ... ... жүйесінде – «Құнарлық» АҚ және
т.б. Жалпы алғанда үкіметтің құрған қуатты салалық мемлекеттік монополиялық
компанияларының саны 12 ... 1995 жылы бұл ... ... ... ... өз ... жеке акционерлік қоғамдарға айналды [123].
Үкімет акционерлендіруді ауылдық тауар өндірушілердің ... ... ... ... 51 ... кем емес ... бөлу
арқылы жүргізу жөнінде шешім қабылдады. Ауылдық өнім өндірушілерде
акциялардың бақылау ... ... ... ... мен ... ... толықтай жоюға мүмкіндік берер еді. Бірақ бұл
қаулының күші жойылды және біздің пікіріміз бойынша негізсіз жасалған ... ... ... ... ... оның ...... және тұтынушының монополизміне байланысты тұрақты
сипатқа ие болып отыр.
Ауыл шаруашылығы шикізатынан ... ... ... нарығындағы
монополизмі сату бағасын барынша жоғары деңгейде ұстап тұруға мүмкіндік
береді. Оған ... бір ... ... ... ... ... да әсерін тигізуде.
Енді республиканың ауыл шаруашылығында стратегиялык маңызы бар астық
дақылын өткізуге байланысты қалыптасқан ... ... ... ... мен оны ... ... тең ... серіктестік қатынастар
орнатылмаған, өйткені жекешелендіру барысында астық қабылдау және астықты
өңдеу кәсіпорындарының акцияларының ... ... жеке ... ... ... ... ... өтті де, бұл астықтың бағасына
монополиялық үстемдікті ... ... ... болды.
Аграрлық секторға қажет өндіріс құралдары мен ... ... ... 81.982 есе өскен болса, ауыл ... ... ... 8.332 есе ғана өскен. Мұндай баға қайшылығы нәтижесінде ауыл
шаруашылығында ... таза ... ... ... ... кетеді де,
ауыл шаруашылық құрылымдары өндіріс құралдарымен жабдықтаушылар, ауыл
шаруашылығы өнімдерін өңдеушілер үшін ... ... ... нарықты қарым-қатынас кезеңінде шетелдік алдыңғы қатарлы,
қарқынды технологиялар біздің өндірістерімізге ... ... ... ... ... ... келуде, осы технологияларды дұрыс
меңгеру үшін өзіміздің бұрынғы жұмыс ... ... ... шаруашылық
басшыларын қайта дайындау қажет. Біздің мұндай қозғалысымыз, жұмыс істеп
тұрған, маманданған тауар ... ... ... ... емес ... ... басталды [125].
Агроөнеркәсіптік кешенді құру жағдайындағы мамандандыруды одан ... ... ... ... ... ... кұрамындағы
қайта өндеуші кәсіпорындарды жетілдірумен бірге ауыл шаруашылығын
интеграциялауды одан әрі ... ... ... ... ... ... ... едәуір дамыту; ... ... одан әрі ... ... ... сауда
орындарымен тікелей байланыс орнатуды және өнім өткізу жөніндегі ... ... құру ... ... ... ... мамандандыру мен оны ... ... мен ... ... ... ... ... кешенінің өндіріс мәдениетін ... оны ... ... және ... ... ... техникамен, әсіресе, алдыңғы
қатардағы елдердің озат технологиясын енгізу, көптеген шет мемлекеттермен
біріккен мекемелердің, ұжымдық жеке ... ... ... ... ... ... білімдерінің жан-жақты нарық экономикасы
жағдайында өндіріс орындарын басқаруына сәйкес болуын талап етеді [126].
Сондай-ақ, аумақтардың әлеуметтік-экономикалық ... ... ... дамуын мемлекеттік реттеу арнайы экономикалық заңдылықтарға
және өндірістік күштерді орналастыруға негізделсе, ал ... ... ... ... күштер мен аумақтар арасындағы жалпы
қатынастарды анықтайды. Онда, әсіресе, ... ... ... ... ... және ... дамуын теңестіру, аймақ пен
оның шегіндегі ... ... ... ... ... сияқты
заңдылықтардың рөлі ерекше. Мұндай заңдылықтардың мәні ... ... даму ... және аумақты өндіріс кешенімен
толықтыруды, салаларды нарық талабына сай ... ... ... ... және ... ... ... ғалымдарымен анықталғанындай, Қазақстан аймақтары төрт топқа
жіктеліп, олардың басым бағыттары белгіленген: Бірінші ... ... бар ... ресурстардың өте сирек кездесетін қорына және
республика экономикасын әлем ... ... ... қосуға
мүмкіндігі бар ғылыми-өндірістік әлеуеттің интенсивті даму қарқынына, бірақ
ауылдық және селолық елді мекендердің экономикалық, экологиялық, ... ... ... яғни салалық шаруашылық құрылымы ұтымсыз (тек
қана өндіру бойынша және жартылай минералды шикізатты ... ... ... ... ... ... ... бұзылған сипатқа ие аймақтар
жатады (Атырау, Ақтөбе, Маңғыстау, Батыс Қазақстан, жартылай ... ... ... ... ... ... әлеуетімен ауыр
индустрия салаларына маманданған, жоғары технологиялық ғылымы ... ... ... ... ... ... қаржы ресурстарымен
өзін-өзі қамтамасыз ете алатын ... ... Олар ... ... Қарағанды, Қостанай, Солтүстік Қазақстан облыстары. Үшінші топта
республиканың ... ... ... ... қатарда болып
саналатын агроөнеркәсіп кешенін қамтитын облыстар бар. ... ... ... ... Жамбыл, Оңтүстік Қазақстан, Батыс Қазақстан,
Алматы облыстары. Төртінші ... ... ... ... ... ... аймақтар (Қызылорда, Маңғыстау,
Семей, Атырау ... ... ... ... [127, 41-42 – ... осы ... ... зерттеу нысанымыз болып ... ... ... ... ... қайта
құру нәтижесінде құрылған, Алматы облысы үшінші топқа жатады ол ... ... ... ... 1997 ... тамыз айының басында, оның
қарамағына 3 қалалық, 16 әкімшілік ауданы, 233 ... 14 ... ... 7 ... ... қалалық әкімшілікті біріктіріп [128], жалпы
территориясы 224 мың ... км., ... ... да бар, ірі ... ... ... ... Қарамағындағы 16.538 мың га. ауыл
шаруашылық жерінің - 892,1 мың. ... ... 472,3 мың. ... -
шабындық, 14470,4 мың гектар жайылым жері болды [129]. Негізгі қорлардың
баланстық құны 19071,8 млн. теңгемен ... оның – 8592,7 млн. ... ... 6958,7 ... мал ... үлесіне тиесілі.
Алматы облысының үлесіне республика деңгейіндегі ауыл шаруашылық
өнімдерін өндіру – 12 ... және ... ... ... – 20 ... тауар айналысының – 24 пайызын ... ... ... алғанда,
Алматы облысының ішкі жиынтық өнімдегі үлесі – 14 пайыз болып [130], ... ... ... ... ... облыс еңбеккерлері астықтың – 5 пайызын,
еттің –11,9 пайызын, сүттің – 14,3 пайызын, бау-бақша ...... ... – 22 ... ... – 28,8 ... ... облысының ауыл шаруашылық өндірісін талдау ... ... ... ... ... ... қатынастарға өтуге байланысты,
сандық және сапалық өзгерістердің ықпалы ... ... ... ...... ... түрлілігіне сай шаруашылықты жүргізудің жаңа
нысандары қызметімен ... ... ... ... ену
барысы өндіріс көлемі мен қарқындылығының төмендеуімен белгілі болып отыр.
Реформа қарқынды жүргізілген 1990-1997 ... ... ... ... ... саны 149,4 мың ... 128 мыңға азайған [131].
Еңбеккерлер санының осылай төмендеуі, баға мен ... өсуі т.б. ... ... ... оның ... ... ... және өндіріс
рентабельділігінің құлдырауына әкелді. Мысалы, осы жылдары ... ... және ауыл ... техникасының бағасы 6199 - 7888 есе өссе, 1 ц.
сүттің бағасы осы уақыт ішінде – 1242, астық – 478, ет ... – 1221 ... ... ... жылдан-жылға ауыл шаруашылық өнімін ... ... - ... ... ... ... ... өсу
үрдісі, 1993 жылдан төмендеуге бет ... ... ... ... ... ... ... қызметін жан-жақты талдау,
қалыптасқан шаруашылық кәсіпорындарын асығыс жаңа ... ... ... ... ... экономиканың тұрақсыздығын тудырған басты
себеп екені мәлім болып отыр.
2000 жылдардағы ... ... ... орын ... ... алқаптарының
азаюы осыны айқындайды. Оның құрылымдары мен алаңдары көлемі өзгеріп ... – 1577,2 мың ... ... 1996 жылы – 1037,1 мың ... ... ... кеміді. Ал 1998 жылы – 892,1 мың гектары (23,7 ... ... ... ... 610,7 мың ... ... немесе 34,0 пайызға
және 1998 жылы – 561,4 мың гектарға ... ... Бұл өз ... облыс
аясындағы өсімдік және мал шаруашылығы салалары бойынша өнім ... ... ... тауар құрылымындағы осы екі сала үлесі – 55 пайыз
және 45 ... ... ... шаруашылығының басымдылығын ... ... бұл ... 1992 жылы – 27,3 ... және 72,7 ... ... Қазақстанның оңтүстік және оңтүстік-шығыс аймақтарын
реформалау барысында ... ... ... секторындағы мал шаруашылығы
саласының жағдайын алсақ (1-кесте), 1998 жыл ... ... ...
2187,7 мың бас қой мен ешкі, 498,7 мың бас ірі қара мал, оның ... ... мың сиыр ... Бұл 1992 ... ... ірі қара мал ... ... мың басқа (42 пайыз), сиыр – 107,1 мың бас (30,2 пайыз), қой мен ешкі –
3809,3 мың басқа (65,5 пайыз) ... ... ... ірі қара малы ... ... облыстың алты ауданында, қой мен ешкінің – 84,3 ... ... ... ... ... ... ... Кербұлақ,
Панфилов, Райымбек, Ұйғыр) шоғырланған.
Кесте 1 – Алматы облысы ... ... ... ... ... (мың бас)
|Ауыл шаруашылық малдары ... ... ... барлық түрлері бойынша 1992 және ... сүт – 595,3 және 493,9 мың ... жүн – 19,8 және 8,3 мың ... – 530,4 және 348,7 млн. дана ... Өнім ... ... ... ... құндылығымен өнімділігінің азаюынан болып отыр.
Әсіресе, мал құндылығын арттыруға ... әсер ... ... қорының
жеткілікті дайындалмауы, оның қажетті көлемін жинауға керекті ... май ... ... ... кезінде оның биологиялық нәрін
сақтау және т.б. өз ... ... оған қоса ... ... ... ... ... жүйесінің әлсіздігінен туындап отыр.
Мысалы, қазір 1 литер сүт өндіру үшін ... ... – 1,3 ... ... жұмсалынуы керек болса, бізде ол – 2,5 центнерлік бірлікке
жетсе де, сиырдың сүттілігі – 2,26 литрден артқан ... Ірі қара мал ... ... қосу үшін ... ... 9 ... бірлік жем-шөп
жұмсалуы керек болса, бізде 15 центнерлік бірлік жұмсалады да, ... ... – 344 грам ғана ... ... ... ... ... қой шаруашылығы саласында да байқалады.
Мысалы 1 килограм жүн өндіру үшін норма бойынша – 110 ... ... ... ... ... – 150 ... ... жұмсалады, 1 килограм тірі
салмақ қосу үшін 7,5 ... ... – 10 ... ... ... ... Бұл малдардың өте төменгі түсімділігін: 1 қойдан - ... жүн ... ... небәрі – 36 грамдық салмақ қосып, әр 100
саулықтан – 93 қозы, ал 100 ... – 54 ... 100 ... – 53 ... ... өз ... әрбір шаруашылықтың жаңа нысандарының мамандануына
әсерін тигізетіні анық. Бірінші аймақтағы ... ... ... ... Іле, ... ... Еңбекшіқазақ және т.б. аудандар) ... ... – 99,9 ... теңестіріледі де, ондағы егістік жер
көлемі – 186,6 мың га. ... ал ... ... сүт және ... ... ... нәтижесінде қазіргі кезде Алматы облысында 2008
ауыл шаруашылық жылының қорытындысы бойынша 819 – ... мен 51477 ... ... жұмыс істеп, олар өнім өнімділігін көтеру мақсатында жаңа
техникамен толықтыруға 1млрд. 603 млн. ... ... 450 дана ... ... ... ... көлемі – 899,5 мың гектарға жетіп,
облыста 767,3 мың бас ірі ... 2 млн. 850 мың бас қой мен ... 207 ... 5700 түйе және 8 млн. 612 мың құс ... жер ... 224,0 ... ... 16 ауданды біріктірген. Онда 2 поселка, 424 ауыл мен ... ... ... ... ... Қызылорда облысы негізінен сұр
және сары топырақты жерлер үлесі жоғары. Жалпы жер көлмі 151,3 мың ... 4 ... 475 ауыл мен ... ... 12 ... тұрады.
Бұл астық және мал шаруашылығына қатар мамандандырыла ... ... ... ... ... ... ... – 36,3 пайыз
бөлінген. Жалпы алғанда тауарлы өнім құрылымындағы күріш егістігі ... 72,1 мың ... ... 2007 жылы 73,2 мың ... ... гектарына
43,3 центнерден өнім алған, астық өндіруде 2008 жылы жаздық ...... ... ... ... – 6,2 мың гектарға, мақсары – 2 мың, арпа – 520
гектарға егілді. Малшаруашлығы саласында 2007 жылы 230,8 – мың ірі ... ... 81,9 мың ... 702,1 мың қой мен ... 62,7 мың ... ... түйе бар. ... 2007 жылы жалпы 1113 шаруа қожалығы мен 417 кәсіпорын
тіркелген [134].
Үшінші аймақтағы Оңтүстік Қазақстан ... жер ... 117,3 ... километрды алып жатыр, онда 11 поселка, 865 ауыл мен ... 12 ... бар. ... ... сазды, сазды батпақты сұр
топырақты, жері құмды ... ... Ауа райы ... және көлемді жайылым
мен шабындық жерлердің болуы – бұл ... мал ... ... қой,
түйе, жылқы және ет пен сүт бағытындағы мал ... ... ... ... 1995 жылы 908.748 ... ... 2008 жылы 648.634 ... Техникалық дақылдар оның ішінде мақта шиті – 1995 жылы ... ... 2008 жылы 178665 ... ... көкөніс – 1995 жылы 14705
гектардан 2008 жылы 26998 гектарға жеткен. Мал ... ... ... ... ірі қара – 420634 бас болса, 2008 жылы 715927 бас ... ... ... Жамбыл облысында таулы аймақтарда орналасқан 10
ауданды қамтитын 367 ауыл мен ... ... ... жер көлемі – 144,3 мың
шаршы километр. Биік таулар бауырындағы шалғындар мал шаруашылығын – қой
және ет пен сүт ... ... оған қоса ... пен ... дақылдар
мен қант қызылшасын өндіруге мүмкіндік береді. Обылста ... ... жылы 307,7 мың ... ... – 2008 жылы 20,1 мың ... ... ... мың гектарды құрады. Мал шарушылығы саласында облыста ірі қара – 1993
жылы – 290,8 мың бас ... 1995 жылы – 195,9 мың бас, 2009 жылы – ... бас ... ... ... – 1993 жылы – 103,2 мың бас ... ... – 80,0 мың бас, 2009 жылы – 82,7 мың бас ... көбейген. Қой мен
ешкі – 1993 жылы – 3780,2 мың бас болса, 1995 жылы – 2026,8 мың бас, ... – 2192,5 мың бас ... ... Түйе – 1993 жылы – 10,2 мың бас
болса, 1995 жылы – 8,6 мың бас, 2009 жылы – 5,1 мың бас ... ... – 1993 жылы – 124,2 мың бас ... 1995 жылы – 55,2 мың бас, ... – 38,4 мың ... ... [136].
Қазіргі уақытта, зерттеу аймақтарында ауыл шаруашылық өнімдерін
көрсетілген табиғи ... ... ... заман талабына
сай құрылып жатқан меншіктің көп түрлілігіне негізделген шаруашылықтың жаңа
нысандары өркендеуде. Алғашқыда олардын мамандануына реформалау ... ... ... шаруашылық нысандарының қарекеттері ықпал тигізген
еді. ... ... ... ... ... байланысты, енді
олардағы өндірістік мамандануының өзгеруіне және мемлекеттің оны ... ... мен ... баға ... ... сөзсіз.
1991 жылы мемлекеттік және өндірістік кооперативтік шаруашылықтарға
жалпы ауыл ... ... ... 44,9 ... ... ... ... 2004 жылы ол көрсеткіш 9,2 пайызды ғана ... ... ... ... – 17,8 ... үй қожалықтары – 38,1 пайыз. 1992
жылдың ... ... ... ... – 48 ... ... ... мемлекеттегі ауыл шаруашылық өндірістік
кооперативі бірқалыпты дами бастады, жерге және аграрлық ... ... ... ... ... ... төмен, зиян шегумен келе
жатқан кеңшарлардың орнына өндірістік кооперативтер ұйымдаса бастады. 1994
жылдың басында ... ауыл ... ... ... 2315 шамасында
болды. 1996-1998 жылдары аграрлық реформаны жүргізуді ... ... ... ... меншігін түгел алынып, кіші және орта кәсіпкерлікке
бет ... ... ... ... ... ... саны Жамбыл облысында – 577, Қызылорда облысында – ... ... ... ... – 2215 жетті. Оңтүстік аймақтың кейбір
аудандарында өндірістік кооперативтердің саны 1996-2000 жылдары ... ... оның ... ... ... жағынан қорғау және
нормативтік-құқықтық іс-қағаздардың болмауынан [138].
Дегенменен, кейінгі 2001 ... ... ... кооперативтердің
саны өсіп, көптеген шаруа қожалықтары өндірістік кооперативтерге өз ... ... ... ... итермелеп, олардың санын көбейтуде.
Негізінде, ауыл ... ... ... өнім ... ретінде
келешекте ірі кооперативтер басты өнім өндіруші тұлға болып қалады деген
болжам бар.
Егер, өндірістік ... даму ... көз ... ... ... ... әртүрлі материалды жабдықтармен
қамтамасыз ететін кәсіпорындар ғана дами бастады. Мысалы, ... ... және ... ғана ... кооперативтер құрылып жұмыс істей
бастады. Мысалы, 18 ұн ... 112 ... ет пен сүт ...... ... істей бастаған [139].
Ірі шаруашылықтарды қалдыру және қайта құру, әдепкі кезде қиындыққа
шыдамаса (оның саны азайып ... ... ... ... өмір ... еді. ... оның барлығы тарихи мәселе болып қалды. Осыған лайықты
көп жағдайда көпжақты талдамалар, айтулар болғанымен, бұл өз ... ... ... ... ... да, бұл демократиялық негізге сүйенген
аграрлық сектордағы шаруашылық ... көп ... оған ... жасау
керек, міне осы жағдайда ғана құқықтық базаны, мемлекеттік қолдауды лайықты
кадр дайындауды ... алса ... бұл ... ... ... ... ... әлемдік тәжірибе көрсетіп отырғандай,
аграрлық сектордағы серіктестіктер мен жеке қожалық және ... өте ... ... тек ... ... ... ... жүйесінің ұтымды түрі, мемлекеттік қолдау баға жөніндегі жүйесінде
халық ... ... ... ... ... оң шешуін тапқанда
ғана мүмкін.
Ауыл шаруашлыығын ... ... ... ... ... ... төзімділігін
қамтамасыз ету болып табылады. Бұған барлық меншік нысандарының қызмет етуі
арқылы ғана жетуге ... Бір ... пен ... ... ... арқылы аграрлық секторды дамытудың тиімділігін қамтамасыз ету
мүмкін емес. Қаншама тиімді ... жеке бір ... ... ... ... дамытуға бар күш-жігерін салу қате, бұдан гөрі түрлі меншік нысандарына
негізделген кәсіпкерлік ... ... ... ... икемді
секторын қалыптастырып, дамыту маңыздырақ.
Қазіргі кезеңдегі ұжымдық түрдегі ... ... ... ... өндірістің тұрақты дамуын қамтамасыз етеді. Мұнда
жұмыскерлер саны ... ... ... ... ... бар ... ... облыстар Қазақстан Республикасында ірі ауыл
шаруашылық ... ... ... болып қалыптасқан. Оның ішінде ... ... ... ... ... ... 650 км-ге және
шығыстан батысқа дейін 550 км-ге созылады. ... ... ... ... мен
Тянь-Шаньның батыс сілемдері аралығында орналасқан. Аумақтың ... ... жер, тек ... бөлігінде ғана оңтүстік-шығыстан солтүстік-батыска
қарай 300 км-ге созылған Қаратау ... ... ... Ең биік ... Угам мен ... ... ... оңтүстік-шығысын көмкеріп тұр.
Облыс солтүстікте Жезқазған, батысында – ... ... ... ... ... – Өзбекстан, оңтүстік шығысында –
Қырғызстан мемлекеттерімен шекаралас.
Оңтүстік Қазақстан облысының аумағының жер ... ... 4 ірі ... топталады: солтүстік, оңтүстік-батыс, оңтүстік-
жазық бөліктері; оңтүстік-шығыс – ... ... ... ... ... ... шөл даласының оңтүстік-шығыс бөлігі, Сырдарьия
өзенінің ... ағыс ... ... ... батыс шеті, Шу өзенінің
төменгі ағыс аңғары, Бетпақ дала ... ... ... ... ... ... ... мен Батыс Тянь-Шаньның бірқатар жоталары кіреді
[140, 141, 142].
Аймақ ... ... ... ауыл ... ... едәуір ықпалын тигізеді. Нарық қатынастарының ... ... ... ... мен ... ... сай
шаруашылық жүргізудің экономикалық тетіктері бар ауыл ... ғана ... ету мен ... ... ... ... ие болатыны ақиқат.
2005 жылдың 1 қаңтарында облыста 9572 жуық кіші ... ... ... ... ... ... ... салалардағы
жұмыскерлердің ортажылдық саны 725,7 мың жұмысшыны құраса, ауыл ... ... ... 142,9 мың ... ... ... ... өндірісінде пайдаланылатын жер көлемі 11 млн. ... ... ... айдалған жер бөлігі 1,2 млн. гектар шамасында. ... 500 мың ... ... ... жерлерді құрайды [143].
2005 жылды 2008 жылмен салыстырғанда ... ... ... ... ... ... ... істейтін ауылшаруашылық
құрылымдарының ... – 1328, оның ... ... ... – 10, ... – 512, акционерлік қоғам – 2,
өндірістік кооперативтер – 573, шаруа қожалықтары – 61620 ... ... ... ... 458 мың ... ... 3,7 пайызы тен
орман алқабы мен 6,7 пайызын құрайтын тау бедерлі жерлер бар. Бұлар ... ... ... ... кең ... ... ... бедерлі жерлер ауыл шаруашылық айналымына пайдалануға тиімсіз. Сонымен
бірге, бұл ... ... ... құнарлы қабат жоқтың қасы. Тек кейбір
жерлерді ғана мал ... ... ... ... қазіргі мен болашақ кезеңінде жерлерді бағалау ... ... ... отыр. Өйткені, осындай жерлерді ауыл ... ... ... ... ... негіз жоқ.
Ал, Оңтүстік Қазақстан облысындағы ауыл шаруашылығында пайдаланылатын
жерлердің құрамын төмендегі ... ... ... ... ... 2 – Оңтүстік Қазақстан облысының ауыл шаруашылық жерлерінің ... ... ... ... ... ... жер ... шаруашылық |
|құрамы |мың. га. ... |жер ... |
| | ... ... ... ... ... |1107,2 |8,9 |10,1 ... ... |26,5 |0,2 |0,2 ... ... |112,0 |0,9 |1,0 ... |176,9 |1,4 |1,6 ... |9545,9 |77,1 |87,0 ... ауыл ... |10968,5 |88,6 |100,0 ... | | | ... ... ... |24,7 |0,2 |- ... |458,0 |3,7 |- ... ... ... |0,9 |- ... да ... |818,9 |6,7 |- ... |12375,9 |100,0 |- |
| ... ... ... ... ... автордың |
|есептеуі. ... ... ... әлеуметтік экономикалық дамуы. 2005 ... // ... ... ... ... ... ... – 2005. – 162 б. ... ... ... төрт жыл ... ... пен көпжылдық
өсімдіктердің өсімі байқалуда. Ал, тың ... ... ... көлемі біршама төмендеді [145, 146, 147].
Қазақстан Республикасының ауыл ... ... ... ... 85 ... қуаң ... мен ... жеткіліксіз
аймағына жатады. Бұндай жағдайда ауыл шаруашылық дақылдарын өсіру мен ... ... ... үшін ... ... ... шешуші рөль атқарады.
2008 жылы бұл көрсеткіш бойынша егістік алаңының барлығы 648634 гетарды
құраса, оның ... және ... ... ... – 175879 ... ... – 241649 гектардың шитті мақта – 178665 ... – 6731 ... ... ... ...... ... дақылдар – 164669 гектарды, жеміс-жидек екпелері – 13257
гектарды ал, жүзімдік – 6308 ... алып ... [144, ... соңғы жылдары жер қорының құрылымында біршама өзгерістер
байқалады (3-кесте).
Кесте 3 – Оңтүстік ... ... ауыл ... ... ... (мың ... |2001 ж. |2002 ж. |2003 ж. |2004 ж. ... |514,0 |901,0 |1015,0 |1107,2 ... ... |783,2 |205,8 |128,9 |112,0 ... ... |10,4 |14,9 |24,0 |26,5 ... |593,0 |288,0 |186,0 |176,9 ... |9644,8 |9283,2 |9066,0 |9545,9 ... ... ... |17,6 |19,1 |21,8 |24,7 ... |11563,0 |10712,0 |10441,7 |10993,2 ... |613,0 |574,6 |528,2 |458,0 ... ... ... |53,2 |72,5 |89,6 |105,8 ... да жерлер |2980,8 |3119,9 |600,5 |818,9 ... |15210,0 |14479,0 |11660,0 |12375,9 |
| ... ... агенттігінің мәлеметтері бойынша автордың |
|есептеуі. ... ... ... ... экономикалық дамуы. 2004 маусым |
|// Оңтүстік Қазақстан облысының статистикалық ......... – 152 б. ... ... облысында ауыл шаруашылығында 2004 жылы өңделген
жердің шамамен 500 мың ... ... ... ... ... Мұндай
суармалы егістік жерлерінде дәнді дақылдар, мақта және мал азығы егісі,
картоп, көкөніс, бау-бақша ... ... Бұны мына ... ... байқауға болады (4-кесте).
Кесте 4 – Оңтүстік Қазақстанның облысының суармалы жерлерінің құрылымы (мың
га)
|Көрсеткіштер |2001 ж. |2002 ж. |2003 ж. |2004 ж. ... ... ... |520,2 |506,4 |496,6 |500,3 ... | | | | ... |507,4 |491,7 |452,9 |489,9 ... ... |442,1 |442,4 |420,2 |456,7 ... ... |12,8 |14,66 |12,2 |10,4 |
| ... ... ... ... ... автордың |
|есептеуі. ... ... ... ... ... дамуы. 2004 маусым //|
|Оңтүстік Қазақстан облысының статистикалық басқармасы. – Шымкент. – 2004. |
|– 102 б. ... ... ... 4-5 жыл ... ... егістіктің жер
көлемі үлкен өзгерістерге ұшырамағанын көруге болады. ... ... ... ... астық егісі, 30 пайыздан астамын техникалық дақылдар
құрайды.
Облыс экономикасын ... мал ... да ... ... ... ... мал шаруашылығының өнімділігі төмендеп, мал
басының саны ... ... ... ... ... себебі мал
шаруашылығы өнімінің сатылым бағасының ... ... Ал, ... өнім алуға жұмсалатын шығындар көбейді. Мәселен, мал азығын
дайындау, оның өнімділігі көптеген шаруашылықтарда төмендеді. Мысалға, ... ... ... 2000 ... 1995 ... ... мал мен
құс еті (тірідей салмағымен) 1995 жылы – 159.500 ... ... 2000 ... ... ... 5-кестеден көріп отырғанымыздай, 2004 жылы ... ... саны 2001 ... ... 46 ... ... ішінде
сиырдың басы 40 пайызға, қой мен ешкі басының саны 63 пайызға, жылқы ... ... түйе мен құс басы ... 53 ... бен 67 ... төмендеді
[148]. Дегенменен, бір сиырдан алынатын ортажылдық сүт ... ... ... ... ... Ал, тауықтардың ортажылдық жұмыртқа
қалағыштығы барлық ауыл шаруашылық құрылымдарында (жеке ... 27 ... ... ... ... 5 – Оңтүстік Қазақстан облысындағы мал шаруашылығының ... |1995 ж. |2000 ж. |2007 ж. |2008 ж. ... мен құс ... мың бас; | | | | ... қара мал ... |420634 |381673 |676373 |715927 ... ... ... |229740 |214594 |311594 |309415 ... |29627 |18966 |32862 |32934 ... мен ... |2693122 |1903147 |3282307 |3415505 ... |93102 |87565 |136137 |144044 ... |15664 |10393 |15769 |15117 ... ... |1320473 |2151924 |2125232 ... ... тонна |439353 |383144 |577410 |608310 ... мың дана |131085 |111081 |577410 |246845 |
| ... ... ... ... бойынша автордың |
|есептеуі. ... ... ... әлеуметтік экономикалық дамуы. 2008 ... // ... ... ... ... басқармасы.|
|– Шымкент. – 2008. – 97 б. ОҚОММ. 897-қ., 1-т., ... 131-п. ... ... ... ... даму ... ... көрсеткіштерге баса назар аудару қажет. Шаруашылықтардың, ... ... ... ... ... ... 17,5 млрд. теңге
болса, оның ішінде ауыл шаруашылығында ... ... ... 12,1 ... ... құрады. 2001-2004 жылдар ішінде жалпы табыстың
сомасы ... ... 7,5 ... ... ... ... ... егін шаруашылығы
бойынша бұл көрсеткіш 6,8 млрд. теңге, ал мал шаруашылығы бойынша – ... ... ... Оңтүстік Қазақстан облысының ауыл ... даму ... 31 ... ... ... 6 – ... Қазақстанның ауыл шаруашылық кәсіпорындарының даму
динамикасы
|Көрсеткіштер ... жж. ... жж. ... |
| | | ... |
| | | ... ... | | ... |
| | | ... ... ... | | | ... пайдаланылатын | | | ... 100 ... ... | | |
|- ... ауыл ... | | | ... қорлар, мың теңге;| | | |
| |1323,2 |1266,6 |95,7 |
|- ... ... ат | | | ... |353,8 |316,7 |89,5 ... бір ... | | | ... | | | |
|- ... ауыл ... | | | ... ... мың ... |19,9 |94,8 |
|- ... ... ат | | | ... |5,6 |5,0 |89,3 ... шаруашылық егістік | | | ... 100 ... | | | ... (1991 ... ... | | |
|- ... ауыл шаруашылық | | | ... мың ... | | | |
| |896,2 |690,4 |77,0 |
|- ... ... мың ... |488,3 |358,8 |73,5 |
|- ... мың ... |- |-28,3 |- |
|- ... ... |-15,4 |-19,6 |-127,3 |
| ... ... ... ... ... автордың есептеуі. |
|Оңтүстік Қазақстан облысының әлеуметтік экономикалық ... 2005 ... // ... ... ... ... басқармасы. –|
|Шымкент. – 2005. – 67 б. ... ... ... ... ... ... ... көрсеткіші 4,3 пайызға төмендегенін, энергиямен ... – 10,5 ... ... ... ... – 5,0 ... ал
еңбектің энергиямен жабдықталуы – 10,7 пайызға азайғанын көруге ... ... осы ... ... ... өнім ... орта есеппен 23 пайызға,
жалпы табыс – 26,5 ... ... ... ... негізгі
қорлармен жабдықталуы шаруашылық қызметінің соңғы көрсеткіштеріне ... ... ... ... болады. Бұл жағдайда, кәсіпорындардың
материалды-техникалық базаның азайып, өндірістік көрсеткіштердің өсуіне
мүмкіндік ... ... ... талдау нәтижесінде келесідей қорытындыға
келуге болады: Оңтүстік ... ... ауыл ... ... ... күш-қуаттары болса да, бірақ оны
толығымен тиімді ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан облысының ауыл ... ... жер, ... қамтамасыз етілу жағдайын және ... ... ... төрт ... аймаққа бөлсек, соның ішінде
тереңдеу ... ... ... мына ... ... ... дамуына тұжырым жасалды. Бұл аудандар -
Ордабасы, Сайрам, Бәйдібек, Төлеби, Түлкібас, Қазығұрт.
Өйткені, осы аудандардың жер, ... ... ... ... және ... бұл ... ... көкөніс пен жеміс-жидек
аймағы деп атайды. Сипаттай өтетін ... ... ... мәселелерді
атап өтуіміз қажет. Аймақта негізінен облыс бойынша ... ... ... ... ... ... пайдаланылатын ауыл шаруашылық
жерінің 1/2 бөлігін құрайды (7, 8-кестелер). 2007 жылғы облыс бойынша жер
алаңы 3224930,5 ... оның ... ауыл ... ...... ... оның ... қожалықтарына тиесілісі – 1628708,2 гектар, үй
шаруашылығы – 59404,9 гектар. Жалпы егістік алқабы – 960162,2 ... ... ... қожалықтарына тиесілісі – 5760053,4 гектар, үй шаруашылығы –
42887,3 ... ... ... – 75036,3 ... оның шаруа
қожалықтарына тиесілісі – 36817,8 гектар, үй шаруашылығы – 1330,4 ...... ... оның ... қожалықтарына тиесілісі –
981925,7 гектар, үй шаруашылығы – 1607,1 гектар. Ауыл ... ... – 48025,9 ... оның ... ... тиесілісі –
20919,1 гектар, үй шаруашылығы – 17988,8 ... ... ...... ... ... – 65123,1 гектар [144, 37-б.].
Ал, халқы жағынан ... ... 1/3 ... ... ... ... әкімшілік-аумақтық бөлінуі бойынша мынадай
өзгерістер орын ... 1995 жылы ... ... 16 болса, 2007 жылы 11
қысқарды. Ауыл халқының орташа жылдық саны ... ... – 1995 жылы ... мың адам ... 2005 жылы – 1327,3 мың ... 2007 жылы – 1424,4 ... ... Ауыл тұрғындарының жалпы облыс халқы санының 1995 жылы – 61,5
пайызын, 2005 жылы 60,1 пайызын, 2007 жылы – 63,2 ... ... ... тағы бір ... ... ауыл ... өнім өндіретін
шаруашылықтар облыс орталығы Шымкент ... ... ... ... ... ет, сүт ... қамтамасыз ететін аймақ болып
есептелінеді [150, 151, 152, 153].
Кесте 7 – Оңтүстік Қазақстан облысының орталық ... ... ... (01.2002 жыл, мың. ... ... ... ... көлемі ... ... |
| | ... көлеміндегі |
| | ... ... ... | ... |
| ... ... ... | |
| | ... | |
| | ... | |
| |1133,7 |500,3 |100 ... ... аймақ | | | ... ... |566,7 |132,0 |49,9 ... ... | | | |
|- ... ... |155,2 |12,8 |13,7 |
|- ... ... |37,5 |35,6 |3,3 |
|- ... ... |91,7 |36,6 |8,1 |
|- ... ... |71,6 |15,0 |6,3 |
|- ... ... |67,3 |17,8 |5,9 |
|- ... ауданы. |143,4 |14,2 |12,6 |
| ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... дамуы. 2002 |
|қаңтар-желтоқсан // ... ... ... статистикалық басқармасы.|
|– Шымкент. – 2002. – 76 б. ... ... ... орталық аймақ аудандарының ауыл
шаруашылық құрылымдары ... ... ... ... 2000 жылы
облыс бойынша – 22674 бірлік болса, 2005 жылы – 74349, 2007 жылы – ... ... ... ... 2000 жылы ... ... – 21596 ... 2005 жылы – 70710, 2007 жылы – 70034 ... ... 8 – ... Қазақстан облысының орталық аймағындағы ... ... (2004 жыл ... ... ... ішінде, аудандар бойынша: |
| ... | |
| | ... ... |Сай ... ... ... |
| | |бек ... |рам |би |бас |ғұрт ... ... |500,3 |12,8 |35,6 |36,6 |15,0 |17,8 |14,2 ... |409,9 |7,9 |35,2 |34,1 |15,0 |12,9 |10,4 ... ... |376,7 |7,7 |32,4 |27,4 |10,6 |9,3 |8,0 ... ... |92,3 |1,5 |6,3 |9,2 |3,7 |7,0 |2,0 ... ... ... |1,3 |5,0 |8,3 |2,7 |0,8 |3,5 ... | | | | | | | ... |4,2 |- |- |- |- |- |- |
| ... ... агенттігінің мәлеметтері бойынша автордың |
|есептеуі. ... ... ... ... ... ... 2004 ... //|
|Оңтүстік Қазақстан облысының статистикалық басқармасы. – Шымкент. – 2004. ... 56 б. ... ... ... ауыл ... ... ... жылдар аралығындағы даму динамикасы 9-кестенің мәліметтерінде
берілген.
Кесте 9 – Оңтүстік ... ... ... ... аудандарының ауыл
шаруашылық кәсіпорындарының даму динамикасы
|Көрсеткіштер ... |
| |жж. |жж. ... ... | | ... |
| | | ... ... ... саны, мың |468,1 |380,2 |81,2 ... ... ... | | | ... шаруашылық өндірісінде қызмет |223,0 |207,0 |92,8 ... | | | ... ... ... ... |3,6 |97,3 ... млн. га | | | ... ... ... жер, млн. га |0,62 |0,6 |96,8 ... қорлар, барлығы, млрд. теңге |5,82 |4,62 |79,4 ... ... ауыл ... ... |5,2 |4,0 |76,9 ... қуат |1,9 |1,6 |84,2 ... ... ... ... |2838,3 |4757,9 |167,6 ... ... | | | ... қуат |51,4 |44,4 |86,4 ... бір ... келетін: | | | ... ... ... көлемі, га |16,6 |17,4 |104,8 ... ауыл ... ... | | | ... мың ... |23,3 |19,3 |82,8 ... ... мың бас: | | | ... қара мал |19,3 |12,0 |62,2 ... |230,1 |91,9 |39,9 ... |1025,8 |473,9 |46,2 ... ... ... мал ... бас: | | | ... қара мал |3,1 |2,0 |64,5 ... |37,0 |15,3 |41,2 |
| ... статистика агенттігінің мәлеметтері бойынша автордың |
|есептеуі. ... ... ... ... ... дамуы. 2005 ... // ... ... ... ... ... ... – 2005. – 162 б. ... ... ... ... ... және ... жабдықтау Оңтүстік Қазақстан облысының ... ... ... ... ... ... Бұл жағдай, осы аудандардың
ауыл шаруашылық кәсіпорындарының ... ... даму ... ... ... жалпы ауыл шаруашылығындағы тенденцияларға
сай бұл аудандарда да ауыл ... ... ... ... және ... жер ... ... байқалуда. Heгізгі өндіріске
жұмсалатын өндіріс шығындары зерттелініп отырған кезең ішінде 67,6 ... Ол ең ... ... ... ... мен ... ... тиімсіз пайдалануымен байланысты. Бұл аудандардағы ... ... ... экономикалық тиімділігі тоғызыншы
кесте мәліметтерімен сипатталынады. Жалпы алғанда, ауыл шаруашылық ... ... ... ... жж ... 1996-2000 жылдармен
салыстырғанда едәуір төмендеген. Осы уақыт аралығында еңбек өнімділігінің
артқаны да ... Бұл ... ... не ... жалпы табыс немесе пайда бойынша көруге болады [154, 155]. ... ... ... ... ... ... өнім құны бірыңғай
бағалар бойынша есептелінген еңбек ... ... ... ... ... ... бөлігі дифференциялаған ... ... ... ... өсімі нәтижесінде алынады. Жалпы өнім
құны бірыңғай бағалар бойынша есептелінген қор ... ... ... маңызды көрсеткіші зерттелініп отырған мерзім аралығында көп
өзгерген жоқ. Бұл, агроқұрылымдардың өндірістік күш-қуаты толығымен тиімді
пайдаланылмайтынын ... ... ... жыл ... ... ... ... аралығында пайда массасының екі еседен артық
абсолютті артуын туғызады.
Оңтүстік Қазақстан облысының бұл аймақ, ... ... ... пайдаланылуы байқалуда. 2000-2004 жж аралығында ... жж ... ... ... ... ... өлшемдегі
көрсеткіштері 20,9 пайызға төмендесе, жалпы өнім құны бойынша есептелінген
қор қайтарымы тек 3,7 ... ... ... ... ... облыс
экономикасын қайта құpy үрдісі соңғы талданған жылдар ішінде ... ... ... ... ... ... ұжымдық меншік шеңберінде
адамның өндіріс пен өз ... ... ... ... ояту ... ... ... мүмкіндігі болмады. Сонымен бipгe, әрбір
жұмыскердің мүддесін еңбек ұжымының мүдделерімен байланыстырып, үйлесімді
біpiктipy процесі ... ... ... ... Сол ... ... ... ретіндегі меншік бірқатар өзгерістерге ... ... ... Бұл ... меншік – бұл күрделі экономикалық
категория деп атап өту ... Оның ... ... ... бұл ... нысаны – заттай және агроөндіріс үрдісінің
нәтижелері немесе ... ... және ... ауылшаруашылық өнім
түрлері.
Екіншіден, бұл – меншік субъектісі - өндіріс құралдары мен ... ... ... және осы ... ... ... пайдалануы мен
айырбас және тұтыну үрдісіндегі ... ... ... ... бұл – ... нысанына қатысты иеленушілер арасындағы
меншіктік қатынастар жүйесінің ұйымдық-құқықтық негіздемесі.
Жоғарыда ... ... ... ... бөлуі негізінен
меншік субъектісіне арналуы ... ... оның ... ... ... ... меншік объектісінің өзгеруіне әкеледі. Бұл, ... ... ... ... ... ... ... өзгepici мен қолданылу ерекшелігі, сонымен
біpгe, сол ... ... ... ... мен ... тәсілдері,
арналары, мақсаттары, формалары, агроөндірістік үйлестірулері, айырбас және
тұтыну ... ... ... ... қатынастарға тәуелді
екенін көрсетіп отыр.
Жалпы ғылыми-сараптамалық талдаулардан белгілі меншіктің мәні, ... ... ... өйткені өндірісте өнім өндіру үрдісіне
қатысушысы өндіріс құралдары мен оның нәтижелеріне қаншалықты дәрежеде
билік етсе де, ... оның ... ... ... ... ... ... диалектикалық жағынан күрделі
үрдіс болып табылады. Еліміздің ауыл ... ... ... ... ... ... орнына иерархиялық күрделі
қатынастар келуде. Олардың элементтері ... ... емес ... ... әрқайсысы айтарлықтай дербес өмір ... де, ... ... ... отырады. Тұтас алғанда ұйым (организм) ретінде осы
элементтердің қозғалысы нақты қайшылықтарды жеңу арқылы, жоғарғы деңгейлі
сапалық көрсеткішке өту ... ... ... ... ... 2007 ... 1 қаңтарда тіркелген
барлық ауылшаруашылық санаттары – 417 ... оның ... – 16, ... ... – 4, комуналдық меншіктегі –
12. жеке меншіктегісі – 401, шаруа қожалықтары – 2774, үй шаруашылықтары ... ... ... бөлінісіндегі шаруашылық жүргізудің ... ... ... ... 417 ... мемлекеттік
кәсіпорындары – 12, шаруашылық серіктестіктері – 206, акционерлік ... 10, ... ... – 23, ... – 4, ... кооперативтері –
160 [135, 17-24 - бб.].
Көрсетілген облыс ... ... ... ... шарт жағдайында өндірістік бөлімшелердің шаруашылық
жүргізу тәжірибесі жинақталған 10-кестеде, талданып ... ... ... ... ... ... ... болады. 2004
жылы жалгерлік қатынастар бойынша қызмет еткен кәсіпорындар шамаменен 4736
млн. теңгеге тең жалпы өнім өндірген ... бұл ... ... 36,2
пайыз құрады. Соның ішінде, егіншілік ... бұл ... ... деңгейінде болса, мал шаруашылығында ол 31,6 пайызға тең ... ... ... саны 8,4 мың ... немесе жалпы қызметкерлер
санының 32,3 пайызды құрады. Бұл ұжымдардағы бip жұмыскерге келетін жалпы
өнім өндірісі ... ... ... 2,1 ... жуық ... 2004 ... өнімнің 61,7 пайызы жалгерлік қатынастар ... ... ... ... бұл өнімнің үлесі 74,5 пайыз болса, мал
шаруашылығында 54,2 пайыздық көрсеткіш болған. Бір жұмыскерге жалпы ... мың ... тең ... ... ... бұл ... қатынастарды
пайдаланбайтын кәсіпорындарға қарағанда екі еседен аса артық болды [156].
Кесте 10 – Қызылорда облысының ... ... ... қатынастағы
агроқұралымдардың үш жылғы экономикалық көрсеткіштері
|Көрсеткіштер ... ... ... ... |
| ... ... |
| |2003 ... |2005ж. |2003 ж. |2004ж. |2005ж. ... ... саны |14 |16 |20 |18 |16 |12 ... ... үлесі, |43,8 |50,0 |62,5 |56,2 |50,0 |37,5 ... | | | | | | ... ... ... ... | | | | | | ... ... |2346 |2720 |3360 |1380 |1260 |1040 ... ... ... | | | | | ... |63,0 |68,3 |76,4 |37,0 |31,7 |23,6 ... Соның ішіндегі (2000 ж| | | | | | ... ... | | | | | | ... ... | | | | | | ... | | | | | | ... |1619 |1860 |2328 |807,0 |730,0 |604,0 ... ... ... | | | | | ... |69,0 |68,4 |69,3 |58,5 |57,9 |58,1 ... мал ... | | | | | | ... ... |727 |860 |1032 |573 |530 |436 ... ... үлесі,| | | | | | ... |31,0 |31,6 |30,7 |41,5 |42,1 |41,9 ... Ауыл ... | | | | | | ... ... ... | | | | | ... ... | | | | | | ... ... |15 |17 |16 |14 |13 |12 |
| ... ... ... ... ... есептеуі. |
|Қызылорда облысының мал шаруашылығы // Қызылорда облысының статистикалық |
|басқармасы. Қызылорда, 2007. – 134 б. ... ... ... ... бүгінгі таңда еліміздің басты
бағытының бірі де – бірегейі болып отырған ... өнім ... ... елді ... қамтамасыз етуге негізделген. Осы мақсатта «Ауыл»
бағдарламасын жүзеге асыру негізінде ... ... ... ... ... алынып, азық-түлік қауыпсіздігін қамтамасыз ету, ел
мұқтажы қанағаттандырылмай отырған өнім өдірудің жүйесі жасалынған ... ... ... ... ... ... ... ресурстарының пайдаланылуын жақсартуға мүмкіндік береді, ... ... ... ... ... ... Ол ... құралдарынан шеттетілуін жойып, адам факторын белсенді қолданып,
осы арқылы өндіріс ... ... ... ... жалгерлік қатынастардың мәнін асыра бағалаудың қажеті жоқ.
Шаруашылық жүргізу тетіктерін жетілдіру ... ... ... ... қатынастарын қолданумен ғана шектеуге болмайды.
Жалгерлік өзінің мақсатын тек ... ... ... ... ғана орындай алады [158].
Жалпы, Қызылорда облысының ауыл шаруашылық ... ... ... ... ... ... ... ие деп
айтуға болады.
Сонымен қатар, Жамбыл облысы – 1939 жылы 14 ... ... ... ... бір ... ... халқы бар. Облыста 4 қала, 132 ... бар ... ... ... және ... ... ... аумағының Еуразия материалдық типінде орналасқан. Батыстық дала шөл
және ... ... мен құр ... алып жатқанын көрсетеді. Облыс
көлемінде таулар Қаратау, Қырғыз, Шу-Іле, Алатау шатқалдарына орналасқан
аймақтары ...... ... ерекшелігіне байланысты облыс ауыл
шаруашылық салаларымен айналысуға толық мүмкіншілікке ие. Ең құнарлы ауыл
шаруашылығына ... ... ... ... көпшілігі және таулы
аймақтарда орналасқан. Егістіктің 98 ... ... осы ... ал ... ғана ... ... ... Барлық ауыл шаруашылығының жалпы
жер көлемін қарастырсақ 7449,3 мың ... ... ол ... жер ... ... ... күн мен түннің, қыс пен ... күрт ... ... ... ... 0 ... ... болатын мерзім
облыстың солтүстігінде 225-240 күн, орталық аудандарда 245-265 күн, таулы
аймақтарда 225-245 ... ... ... биік ... Ауыл ... ... ... облыс
аумағында біркелкі жағдайда емес. Ең қолайлы жерлер ауыл ... ... дала және ... ... орналасқан. Бұл жерлерге егістіктің 98
пайызы орналасқан.
Табиғи жағдайлары бойынша ... ... үш ... ... шөл – ... ... және жоғары таулы болып.
Облыстың негізі топырағын әр түрлі: сұрқоңыр, ... ... ... және ... ... ... суармалы жердің негізгі саласы болып ... ... ... ... үштен бір бөлігінің жуығына тең. ... ... ... беретін- дәнді дақылдар, жүгері, қант-
қызылшасы, көкөніс, картоп, жеміс, жүзім, майлы және басқа дақылдар.
Мал шаруашылығының ... ... ет, сүт, жүн, ... ... елтірісін өндіру болып табылады.
Облыстағы агроқұрылымдардың өндірістік бағыттарының қалыптасуына
олардың ... және ... ... және ... қайшылығы
инфрақұрылымдардың дамуы әсер етеді.
Облыс экономикасының типі ... ... ауыл ... ... 2004 жылы 21 пайыздың көлемінде болды.
Ауыл шаруашылығындағы жерлерге сай болып ... ... 2004 жылы ... өнімнің 60 пайызынан артығын құрады. Ауылда
еңбекке шоғырланған халықтың саны қазіргі кезеңде мыңнан ... бұл ... 13 ... ... ... оңтүстік аймақтардың ауыл шаруашылығындағы негізгі өсімдік
дақылдары күріш, қант қызылшасы мен ... ... ... көлемді
көкөніс, картопта өсірумен де маманданған. Шаруашылық аймақтардың жер
топырағы әртүрлі құрамнан құралған. ... ... егіс ... өзі
соған қарап бейімделген, тұрақты өнім алуға ... бар. ... ... ... жер ... де ... ... ауыл
шаруашылық дақылдарын өсіруге әртүрлі ... ... ... көлемінде агроөнеркәсіп құрылымындарының өнімділігін арттыруға,
олардың тиімділігін арттыруға толық мүмкіншіліктер ... ... және ... ... қабылданған бағдарлама ... ... алға ... ... орындау үшін, облыстың
ауыл шаруашылығында қызмет атқаратын жұмыскерлерді қазіргі ... ... ... ... көтеру үшін ауыл шаруашылығын
дамыту мен халықты отандық өніммен және азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз
етуде ... ... ... ... ... облысында ауыл
шаруашылығында 2405 агроқұрылымдар ұйымдасқан, оның ... – 23, ... ... – 14, ... – 142 ... ... қожалықтары – 2181 [161].
Олар 2004 жылы 16,1 млрд-тан аса ауыл ... ... ... Оның 10,1 млрд ... ... үлесінде, мал
шаруашылығының үлесіне 5,6 млрд. теңгені ... ... ... көбі ... ... – 14. Келешекте облыстың басқа аудандарында
да өндіріс кооперативті шаруашылықтардың санын көбейтуге бет бұруда [162].
Қазіргі кезеңде ауыл ... ... ... ... жүйе ... болады. Өйткені, бірінші қатардағы тұрған өзекті
мәселе аграрлық реформалау барысындағы ... ... ... және ... ... ... жүйеде. Тағы айта кету керек,
тек өзінің ... ... және ... ... ... құрылымы жөнінен бұл жобадан басқа әдістемелік жалпы қабылданған
ауыл шаруашылығында кездеспей отыр. Оның ... ... ... және ... ... ... ... мемлекет бүкіл
дүниежүзілік сауда ұйымына кіру жолында, жоғарғы дәрежеде ... табу ... ... ... ... ... ... агроқұрылымдар
болмай отырғанын тәжірибе және қоғамның даму ... ... ... ... ... бәсекелестік нарық жағдайында өндірісті кооперативтік
формада ұйымдастыру шаруашылық жүргізудің тектіктерін ... ... ... ... ... экономикаға өте тиімді екендігін, әсіресе
суармалы аймақтағы республиканың ... ... ... отыр.
Қазіргі нарық жағдайындағы аграрлық кешеннің дамуы шаруашылық аралық
кооперация мен ... ... ... ... ... ... ... еңбекті қоғамдық негізде бөлуі мен өндіргіш ... ... ... өндірістің қоғамдасуының өсуі ... ... ... ... бөлу ... ... ... қарай өндірісті
мамандандырудың да бірнеше түрі болады.
Ауыл шаруашылығындағы өндіргіш күштер мен өндірістік қатынастардың
қазіргі ... ауыл ... ... ... атап ... ... ... республика,
экономикалық аудан, аймақ, облыс, ... ... ...
аймақаралық, ішкі аймақаралық, Салалық – салааралық, ішкі салааралық,
Шаруашылық-шаруашылық ... ішкі ... ... ... ... өзара байланыс бар, оның бір түрінің ... ... ... ... ... Ауыл ... ... бөлу
түрлерінің дамуына байланысты оны ... мен ... ... ... ... ... ... мен
мамандандыруды бір-бірінен ажыратуға болмайды. Бұл екі ұғым экономикалық
тұрғыдан алып ... да ... ... ... ... ... ... шоғырландыруды шектейді, ал еңбекті қоғамдық негізде ... ... ... ... жол ... ... ... байланысын нығайта түседі.
Агроөнеркөсіп кешенінің өндіріс мәдениетін көтеру, оны үдемелі
негізде жүргізу және ... ... ... ... ... ... ... озат технологиясын енгізу, көптеген шет мемлекеттермен
біріккен ... ... жеке ... ... ... болуы, мамандандыру, олардың білімдерінің жан-жақты нарық экономикасы
жағдайында өндіріс орындарын басқаруына сәйкес болуын талап етеді [163].
Республика агроөнеркәсіп кешені экономикалық ... жою, ... ... ... ... мен ... ... қамтамасыз
етуде, саяси және әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ... қауіпсіздігін түпкілікті жақсартпай тұрып нарықтық
қатынастарды ... ... ... ... ... ... ... азық-түлікпен қамтамасыз етуді жақсарту әлемдік
қаржы дағдарысына тосқауыл ... қана ... ... ... ... ... арнаға түсіруге мүмкіндік беріп, ... ... ... ... және ... жүйелерін сауықтырады. Ал бұл
мәселелерді шешуде оңды ... жету үшін ... ауыл ... ... қатысты салалардың байланысын жүйелі түрде стратегиялық жоспарлау
қажеттігі туады. Яғни ... ... бұл ... ... ... оны ... қағидалары туындайды.
Осы қағида ретінде жалпыхалықтық мүддеден туындайтын ... ... ... саясатын жүзеге асыруға керекті ... ... ... ... үшін ауыл ... ... салаларының жедел
дамуына мемлекеттік қолдану көрсету ... атап ... ... ... ... байланыстарды реттеудің
экономикалық тетіктерінің құрылымында салалар дамуын стратегиялық ... ... орын ... ... айтар болсақ, тұтастай сала
дамуын жоспарлау ... ... ... ... кешені бірінші
сферасының – ауыл шаруашылығы үшін ... ... және ... ... ... ... дамуын жоспарлау. Бұл тұста ауыл ... ... ... ... ауыл ... ... сұранысын, қажеттіліктерін, талғамын анықтау, баға
диспаритетін ... ... ... ... индустрияландыру саясатымен
үйлестірілуі ... ... егін және мал ... ... жоспарлау – республика халқының, жеңіл және ... ауыл ... ... ... анықтаудан
басталады. Сондай-ақ өнім өндірісін арттыру мақсатында ауылда ... ... ... стратегиялық жоспарлау да маңызды.
Егін шаруашылығында жерді ... ... мен ... ... ал мал ... мал ... асылдандыру,
өнімділігін арттыру, мал дәрігерлік қызмет көрсету жұмыстарын және азықпен
қамтамасыз етуді ... ... ... баланстарға негізделуі шарт.
Агроөнеркәсіп кешенінің үшінші сферасы – ауыл шаруашылығы өнімдерін өңдеуші
кәсіпорындар (ет ... сүт ... ... ... ... ... жоспарлау – тауар ... ... өнім ... ... және ... ... ... барып саяды.
Жалпы, әлемдік тәжірибе көрсеткеңдей кооперация нарықтық
қатынастарға көшу ... ауыл ... ... ... ... тиіс. Кооперация сферасы – шаруашылық
қызмет, өндіріс, өнімді өткізу, сатып алу, жабдықтау және т.б. қозғаушы
факторы – ... ... ... – кооператив мүшелерінің
табысы болып табылатын өзінің ... ... ... ... ... белгілі бір экономикалық тиімділіктің болуын
қамтамасыз етеді. Мысалға, қазір әлемде 600 млн ... ... ... ... ... өзіне 70 тен аса елден 170 ұлттық
одақтар кіреді. Онда солтүстік Европаның, ... ... ... ... АҚШ, ... және ... ... 80 пайызы
біріктірілген. Европалық қауымдастық елдерінде кооперативтер азық-түлік
өнімдерінің 60 пайызын АҚШ-та 30 ... ... оның ... ... ... қанттың 53 пайызы, мақтаның 30 пайызы, көкөніс пен ... ... ... ... Бір ... олар ... аграрлық секторға
өндіріс құралдары келіп түседі. Скандинавия елдерінде 85 пайызға дейін ауыл
шаруашылық өнімдерін өткізу мен 60 ... ... ... ... ... Жапонияда бұл көрсеткіш сәйкесінше 90 және 80 ... ... ... ... және әлеуметтік
инфрақұрылымының дамуын, ауыл ... ... ... ... ...... 2030 жылға дейінгі ... ... ... сай ... ... тиіс.
Ауылдағы шағын және орта
бизнестің дамуын стратегиялық ...... ... ... және қысқа мерзімге несие беруді, ... ... ... ... ... ... ... импорттық
тауарларды алмастыратын өндірістерді ұйымдастырып, жұмыссыздықты жоюды
көздейді.
Агроөнеркәсіп кешені салаларының ... ... ... ... ... ... ... негізге алу қажет деп
ойлаймыз: келісім-шарттың міндеттілігі: әрбір ... және ... ... ... ... да өнеркәсіпкәсіп орындарымен,
мекемелер, ұйымдар немесе жеке адамдармен жасаған ... ... ... ... ... орындауға тиіс.
Қазіргі уақытта ғылымды көп қажетсінетін отандық ... ... ... ... ... ... ... ғылымды көп
қажетсінетін жаңа технологияларды және ақпараттық ... ... ... және республиканың агроөнеркәсіп пен ғылыми-техникадағы ... және ... ... ... ... ... мүдделерін
қамтамасыз ету Қазақстан Республикасындағы аграрлық секторды дамытудың
өзекті стратегиялық ... ... ... ... ... ауыл ... жүзеге
асырылған ауқымды реформаларды сараптай келе аграрлық ... мен даму ... ... көрсетуге болады. Аграрлық
қатынастардың қалыптасуы ауыл ... ... ... ... адамдар арасындағы колхозды-ұжымшарлық меншікке
негізделген қоғамдық қатынастар жүйесінің ... одан әрі ... Одан әрі бұл ... ... ... ... ... Бұл кезеңде ҒТП, өндірісті интенсивтендіруге баса ... ... ... ... мен ... ... ... қолға алынады. Ауыл шаруашылығындағы ... ... ... ... ... шаруашылық есеппен ұжымшарлық мердігерлікке
көшу негізінде бригадалар, арендаторлар, ... ... ... ... ... ... мен саяси экономикалық
мәнінде өзгерістер жүреді. Одан әрі ... ... ... аса ... бірі – нарықтық қатынастарға көшу шарасының ... ... Бұл ... үшін ... пен ... ... ... формаларына сүйенетін көп укладты экономиканың қалыптасуымен ауыл
шаруашылығында ауқымды өзгерістердің ... ... ... ... келтірілген аграрлық қатынастардың даму кезеңдерін талдаудан
шығатын ... ... ... ... тек қана ... ... ... тікелей шаруашылықты басқару функциясын атқарған
мемлекет тұлғасындағы меншік иесі мен өндірілетін өнім ... өз ... мен ... ... айрылып, басқару мен сапалы еңбек етуге,
сөйтіп, өндірістің соңғы нәтижелеріне ынтасын ... ... ... ... жүзеге асырылған жаңаша өзгерістер жоспарлы-
әкімшілік қатынастарына сүйеніп, ... ... ... бармады. Шаруашылық
есепті жетілдіру бойынша жүргізілген жүйесіз ... ... ... ... пен ... басқаруға негізделген
жүйеге төтеп бере алмады. Сондықтан да біріншіден, басқару тәсілі ретіндегі
экономикалық, сондай-ақ ... ... күш ... ... ... ... ... нәтижесінен аластатылуы экономиканың
дамуына кері әсерін ... ... ... ... ... қоғамның мүдделі мүшелері тұлғасындағы «төменгілерге»
үстемдік етуінің болашағы жоқ. ... ... ... ... ... ... ... ғылыми негізделуі тиіс. Құқықтық
тұрғыда қамтамасыз етілмеген және қажетті базасы қалыптаспаған ... ... ... ... ... Төртіншіден,
аграрлық сфера бүкіл халық шаруашылығы кешенінің бір бөлігі ... ... ... ... және ... құрылымдармен
тығыз байланысты, ал оның қалыпты дамуы елдегі саяси тұрақтылық және ... ... ... ... ... аграрлық секторында
тәуелсіздік алғанға дейінгі жүргізілген реформалар әуел ... ... ... ... ең ... оның ... ... Егер ондаған жылдар бойы қалыптасқан ... ... ... ... ... ... формаларына ауысуын
көздеген реформаның стратегиялық ... ... ... ... ... ... оны ... асыру тәсілі көп жағдайда стихиялы
болып, өтпелі үрдістерді мемлекеттік реттеуге көңіл бөлінбеді. Осы ... ... ... мен ... ... ... әкеліп
соқтырды [165].
Қорыта айтқанда, кеңестік дәуірде аграрлық сектордағы ... өзге ... ... ... ... ... ... ауыл
шаруашылығындағы берік орын алған ... ... ... мол өнім ... ... болды, материалдық ынталандыру
жүйесі орнықпады, еркіндікке жол берілмеді, барлық іс-әрекет күштеу ... ... ... ... ... ... өте
алмады. Коммунистік партияның коммунизм орнатуға бағытталған бағдарламасын
және саясатын қаншалықты күш ... ... ... ... де өмір ... көрсетті.
Қазақстанның ауыл шаруашылығының артта қалуы, оның интенсивтендіру
бағытта ... ... ... ... орын ... өрескел олқылықтар,
қабылданған бағыт-бағдарлардың көпшілігінің жүзеге асырылмай аяқсыз қалуы,
химияландыру, мелиоративтік жұмыстардың табиғи ортаға жасаған ... ... ... елдің Президенттік басқару тәртібіне көшуі, Парламент
сайлауы, ... ... ... үшін ... ... ... мүлікті мемлекет иелігінен біржола айыру және жекешелендіру, ... сан ... ... ... ... аса бастады. Бұл ... да ... әсер ... бастау алған нарықтық қатынастардың мән – мағынасын байқататын
ұғымдардың бірі – бәсеке ... сөзі ... - ... ... ... ... өндірушілердің бір-бірімен нарықтағы тауар
ұсынымы мен бағаны белгілеу ... ... ... ... ... болады.
Бұл өндірушілер арасындағы бәсеке. Бәсекелік күрес нарықтық дамудың ішкі
қайнар көзі, жалпы ... ... пен ... ... ... ... ... тепе-тендік құқықтағы тауарды пайдалы
өткізу үшін өзара экономикалық жарысын көрсетеді немесе қаржыны өте ... ... ... ... Президенті Н.Ә. Назарбаевтың:
«Бәсекеге қабілетті ... ... ... қабілетті экономика үшін,
бәсекеге қабілетті халық үшін» атты жолдауында ... ... ... ... ... ... ендігі жерде күн тәртібіндегі
мәселе, әлемдік қоғамдастықта Қазақстанның бәсекеге ... ... ... ғалымдардың, менеджерлердің, ... ... ... қабілеттілігі туралы атап айтты [166].
Бәсекенің болмауы монополизмге алып барады. Нарық субъектілері көп
болса, бәсеке тиімді жүреді. Себебі, ... мен ... ... ... ... түрін еркін, жетілген, бағалық деп атау
баршаға белгілі нәрсе. Мұнда баға құрылымының еркін ... ... өте ... ... ... ... Адам Смит ... еркін
(классикалык) теориясының негізін қалаған. Бәсекенің ... ... ... бар ... XVIII ... мен XIX ғасырдың соңғы
ширегіне дейін байқалды. Демек, бәсеке ... ... ... ... ... (картель, синдикат, концерн)
тууына дейін болған.
Классикалық бәсекенің орнына еркін ... ... ... емес
монополиялық бәсеке келді. Бәсекелестік күрестің нақты өзгеруі монополиялық
бәсеке ... ... ... Оның ... қалаушы американ
экономисі Чемберлин Эдвард Гастингс ( 1899-1967 жж.) болды.
Ол монополиялық бәсекенің ... ... ... және ... бір ... ... ... ол – өнімді дифференциалдау үшін бәсеке
күресі.
Американ экономисі Пол Самуэльсон былай деді: «Басты қауіп монополия
мен жетілмеген бәсекеде ... ... ... ... өндірушілерді
іске тартып, бірде бір фирманың тауар бағасына әсер етуі ... ... ... ... ... ол төмендегідей шарттар орындалатын
нарық: Біріншіден, нарықта сатып алушыға стаңдартты ... ... ... ... ... саны көп ... ... екіншіден, әр
фирманың жалпы нарықтық ұсыныстағы сату үлесі елеусіз. Сондықтан, оның өнім
көлемі туралы өндірістік шешімдері жалпы ... ... ... ... ... өнімнің нарықтық бағасына да әсер ете ... ... ... және ... ... ... ақпараттар белгілі болады;
төртіншіден, жаңа ... ... ... ... одан ... ... ... нарықтар өнім түрлерімен ғана бөлініп қоймайды және ... де ... ... ... ... ... нарығы, олигаполиялық бәсеке нарығы, таза монополия нарығы.
Бірінші. Жетілген бәсеке нарығы – ... ... ... ... ... мен сатып алушылардың көптеген құрамынан
тұрады. Бірде - бір сатып алушы мен ... жеке дара ... ... түсуін немесе оның бағасын бақылай алмайды. Сатушы бағаны нарықтық
бағадан ... ... ... жетпейді, себебі сатып алушы өзіне қажетті
мөлшерде тауарды нарықтық бағамен еркін ала алады. Әрбір ... бір ... ... ... Бұл ... тез келуге болады және тез кетуге ... ... ... ... ... сөзі ... — бір, ...
сатамын) көптеген сатушылардың ұқсас, бірақ әртекті өнімді ... және ... ... ... ... ... өрлеуі бойынша
ажыратуға болады. Сатып алушылар осындай ерекшелігін көре тұра тауарларға
жоғары бағаны төлеуге дайын тұрады. ... ... ... сөзі ... ... «полео» – сатамын) – бір немесе көп емес ... ... ... ... ... ... осылардың кейбіреулері
нарықтың көп бөлігін бақылайды, өнім бұл жағдайда бір ... және ... ... мүмкін. Төртінші, таза монополия нарықта бір ғана өндіруші бір
текті өнімді 100 пайызға сатуды ... ... Жеке ... ... ие ... ол ... нарығын бақыласа, онда өндірістің
монополиялық құрылымы пайда болады. ... ... ... өзі ... ... ... егер оның тауар өндірісіндегі үлесі жоғары болса.
Ірі корпорация монополиялық жағдайға ие ... да ... егер ... ... ... өндірушілермен тепе-тең болған жағдайда.
Монополияға қарсы қолданатын заңдар – ... ... ... ... ... ... салаларында бәсекелестік ортаны
қолдауға, монополизмге және арам ниетті бәсекеге ... ... ... құқықтық актілер кешені.
Монополизмге қарсы күрестің ең тиімді жолдарының бірі - ірі, ... ... ... ... ұштастырылуына қол жеткізу. Бұл жағдайда
шағын көсіпорындардың ірі кәсіпорындармен ... ... бар: ... ... мен ... көрсетуде кәсіпкерлік пен
бәсекені дамыту, тұтыну сұранымының өзгеруін тез ... өнім мен ... ... баға ... ... ... ... монополизмді
жою, өндірістің ғьлыми-техникалық дамуын жеделдету, тиімді ... ... мен ... кадрларды ұтымды пайдалану,
орталықтандырылған күрделі қаржыны пайдаланбастан коммерциялық ... ... ... тез арада жасау [70].
Біз бұған өз экономикамыздың бәсекелестік қабілетін арттыру ... 2010 ... ... ... сәйкес қол жеткіземіз.
Қорыта айтқанда, ауыл шаруашылығын дамытудағы бағыттары мыналар
болуға тиіс: аграрлық секторды ... ... ... ... әрі ырықтандыру және ... ... ... ... қабылетті өнім өндіру бағытындағы ауыл шаруашылық нысандарын
дамыту. Ауыл аумақтарды дамыту ... ... ... және
аймақтық басқару жүйесін ұйымдық-құқықтық ... ... ... ... ... азық-түлік қауіпсіздігін
қамтамасыз ету. Себебі, елімізде XX ғасырдың 80 ... ... ауыл ... дағдарыс, агроөнеркәсіп кешенінің ықпал
ету аумағының қысқаруына айтарлықтай әсер етті. 1992 жылы ... ... ... 1 ... ... ауылшаруашылық өнімдерінің
барлық түріне еркін сату бағасын енгізуді ұсынды [169]. ... ... ... мен ауыл ... ... мен ... ... өзара қатынастарды бұзып, оларды тұрақсыз әрі тиімсіз
етті. Солардың бірі болып табылатын тұтыну кооперативтерініңде 90 ... ... ... ... ... ... ... экономикамызды бәсеке қабілеттілігіне оны әлемдік
экономикаға интеграциялаған жағдайда ғана қол жеткізе аламыз. ... ... ... мен ... ... ... ... басты мақсатымыз болып табылды.
2.2 Аграрлық реформаның ұйымдастырушылық-құқықтық ... ... ауыл ... негізгі бір бағыты көп
укладты экономикаға өту ... Оның ... көп ... ... ... ... ... меншік түріне және оның бір-бірінің қатынасына
шаруашылық денгейінде негізделген. Шаруашылық жүргізу және меншік ... ... ... ... ... өте ... ... жүргізудің әртүрлі формасын да, меншік түрінің бір түрі болуы да
мүмкін. Мысалы, ... ... ... ... – жеке ... тағы басқа меншік түрлері де.
Дегенмен, шаруашылық жүргізудің қай түрі болмасын, ол бір ... ... ... анықтайды, сол укладты ... ... да, ... негізгі түрі бір-бірімен әртүрлі қатынастағы
ұйымдастыру-құқықтық түрде болуы мүмкін.
Агроөнеркәсіп ... ... ... ... көп ... ... деп түсінуге болады [65, 134-б.].
Көп укладты экономика тауар өндірушілерге бостандықты таңдауға, оның
шаруашылық жүргізу мақсатына жеке меншіктік кәсіпкерлікке негізделе ... ... мүше ... жалдамалы еңбек етуіне мүмкіндік
береді. Мұндай көп нұсқалы ... ... ... ... көп ... ... ... ерекшелігіне, өндірістің өсу
қарқынына қарай табиғат-климаттық шаруашылық жүргізу, инфрақұрылымның дамуы
(өндірістік, әлеуметтік, нарықтық) және ... ... ... ... ... мүддесінің ықпалына қарай бейімделуін өмір талап етіп отыр.
Бірақ та, айта ... бір ... ... ғалымдар көп укладты экономиканың
дамуын осы кезеңдегі реформа үрдісін іске ... ... рет ... ... жүргізу жүйесімен байланыстырады. Бұны толық бұлай
деуге болмайды. Себебі, өндірістік күш пен ... ... ... қоғамда үкімет басындағы саясатшыларды және заңды ұйымдардағы
негізгі бағыттан ауытқуына итермелейді. ... ... ... үшін ... ... ... болуы шарт емес, оның ішінде жеке меншік
иесінде ... ... ... ... сферасында әртүрлі формадағы
меншікке бір тәртіпті сақтауды талап ету өте қиын және ... ... ... ... – ұсыныс пен сұраныстың болуы. Нарық экономикасында
мынадай да жағдай болуы көп ... Егер де, ... ... ... жеке ... ... өндірушілер әкімшілік қатынасқа тәуелсіз
ұқыпты жұмыс істейтін болса, олардың шаруашылық жүргізу меншіктік ... ... ... түрі ... ... жағдайда нарық
экономикасы, оның қатынасы кідіріссіз дамуының мүмкін ... ... ... ... ... ... қай түрі болмасын,
ұйымдастыру-құқықтық шаруашылық жүргізу түрі ме, немесе жоқ басқа түрі ме,
экономикалық қатынаста өз ... ... ... Міне, бұл жағдайда ғана
теңдікке және өндірістің жоғарғы тиімділігіне жетуге ... ... ... ... (қалай болса солай, немқұрайлы) әр
түрлі формада көп укладты ... ... оны еске ... ... ... түрі ... ... мен кеңшарларды және жеке меншік
үй қожалығы болғанымен, бұл шаруашылық ... ... өте ... ... бақылауында болды. ... ...... ... ... ... сектор тәжірибеде тек мемлекеттік меншік
жүйесінде өндіріс жүргізуді уағыздады. Негізінен, мемлекеттік концепция
басым болып, тек ... ... ... ... ... ... себебінен
ауыл шаруашылығында тек бір мемлекеттік уклад жүйесі қалыптасты.
Көп укладты экономиканың ... үшін ... ... ... алу және меншікті жекешелендіру үрдісі керек болды. Бұл
деген, мемлекет өз меншігінен өзінің ... ... ету, ... ету ... және де басқа мүлікті пайдаланудан бас тарту деп ... ... ... ... жою – бұл ... ... қайта құрудың бір
күрделі жолы, экономикаға мемлекеттің күш артатын бір ... ... ... ... ... ... көптеген функцияларын өзінен алып
тастау, көптеген ... ... ... ... ... ... көлденең басқаруға жүктеу еді.
Дегенмен, мемлекеттік меншікті жою – түгелімен мемлекет экономикалық
кеңістіктен бас ... деп ... ... ... жағдайдағы өндіріс
мемлекеттік реттеусіз бір қалыпты тиімді жұмыс істемейді және бір қалыпты
дамиды ... ... Ол, ... ... ғана ... ... Егер ... кейбір жағдайлар бұзылатын болса, қоғамдық өндірістің тиімділігі
төмендейді. ... ... бұл ... ... ... ... айналды.
Меншікті мемлекеттен алу әртүрлі ... ... ... алу ... жеке тұлғалардың, еңбек ұжымдарының қабылдауы, бір
қалыпты монополияландыру ... ... ... ... ... түрі, кәсіпорындардың барлық формасына тең құқық беру, шаруашылықты
еркін жүргізу ... ... ... жаңа ... ... кәсіпкерліктің жаңа түрін құру (концерн, консорциум,
ассоциациялар және ... ... ... ... ... ... ауыстырады.
Соныменен, меншікті мемлекеттен алу монополияға қарсы бағытталған
бәсекелікті, кәсіпкерлікті дамытуға мүмкіндік ... Бұл ... ... толық өтудегі негізгі (орталық) әрі өзекті мәселе ... ... ... мемлекет билігінен алу, сол арқылы бұл
салада әр ... ... ... құру жаңа ... бар ... ... сай, өнімнің бәсекелік қабілетін көтеріп, шаруашылық
жүргізу тетіктерін толық өзгертуге мүмкіндік жасайтынын ... ... Ол, ауыл ... әр ... ... мен ... ұйымдастыру, олардың ұйымдастыру-құқығын нарықтық қатынас
жағдайына бейімдеу.
Мемлекеттен меншікті алу мүлікті жекешелендірумен ... ... ... ... алудың бір бағыты деуге болады, оның
қорытындысы мүлікті (меншікті) жеке немесе заңды тұлғаға өткізу.
Мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... шектеулі
серіктестіктердің және жергілікті үкіметтің меншік иесі ... ... ... және оның бөліктерінің жеке ... ... ... ... актілерінің және
акционерлік қоғамның немесе ... ... ... төлемдерінің мемлекетке немесе жергілікті үкімет ұйымдарының
беретін үлесі және ... ... ... ... үлес ... ... ... болуы.
Соныменен, жекешелендіру мен мемлекеттен меншікті алу арасындағы
ерекшелік ... ... ... Егер де, ... ... ... өзгерту қатынасын қамтыса, екіншісінде барлық ... ... ... қамти отырып, қазіргі ... ... ... ... ... үстемдікті тежеп, мемлекеттік қоғамдық
шаруашылықтағы адамдарға экономикалық іс жүргізуге жағдай жасауды реттейді.
Мемлекеттен меншікті алу және ... ... ... ... іске асырылуы тиіс еді. Өйткені кәсіпорындарға ... ... ... жүргізіледі – акцияны сату, кәсіпорынды
жалға беру, кіші кәсіпорындарды сату, акция немесе бәсеке арқылы.
Жекешелендірудің әдісі және ... ... тағы да оны ... ... мақсатына байланысты болды. Егер ... ... ... ... ... ... келсе,
онда ол бюджеттің табысын толтыруды мақсат етті. Бұл өте ... ... ... ... жұмыс деп есептесе, ал аукцион арқылы ... ... ... ... [67, ... меншікті мемлекеттен алудың бірінші қадамы мемлекетте 1987-
1990 жылдары жүргізіле бастады [170], ... ... ... ... мүмкіндік туды. Кәсіпорынды сатып алу мемлекеттің қатаң
бақылауынан айрылатын жол бола ... да, ... ... беретін, жоспарлауға және шаруашылық жүргізуге коллективте оның
жұмыскерлеріне еркіндік берді. Мұны көлемді ұдайы ... ... ... ... ... меншік иесіндегі жұмыскерлерге мүмкіндік беру
деп есептеуге болады.
Соныменен, жалдау келешекте сол ... ... ... ... ... алу, ұжымдық, келешекте және мемлекеттік-
жеке меншік түрде меншік ... ... ... ... ... және бұл
үрдіс бірте-бірте тәжірибелік жолмен жайлап жүре бастады. Оның ... ... ... және ... ... оны іске асыруға
әдістемелік жетістік қатынастарын ... ... ... микро және макро
деңгейінде жүргізілді. Бірақ та, бұл ... ... ... ... жол ... жаңа ... өту ... жүргізудің жаңа ұйымдастыру-
құқықтық түріне көшуге, онда жұмыскерлердің өз меншігінен біраз ... Бұл ... ... рет ... ... ... ... және келешектегі мәселелерге, шешімдерге қатыспауын
тудырды. Бұл ... ... жеке ... ... ... болды. Өйткені,
кәсіпорындағы барлық мәселе кәсіпорынның иесі арқылы ... ... ... түрдегі кәсіпорындарда барлық шешімдер төраға кеңесінде және
акционерлер жиналысында шешілетін болды. Оларда, ... ... ... ... ... және ... еңбегінің қорытындысынан түгелдей
қашықтатылды, құқығы ... ... бұл ... ... ... ... аластату акционердің қолындағы акция қаржысының үлес
салмағына тепе-теңдігіне нұқсан келтірілді.
Кооператив түріндегі құрылымдарда шаруашылықты ... ... ... бір ... жұмысқа тартылған жалдамалы жұмысшыларға қалыптасқан
экономикалық қатынаста оларды пайдалану жөнінде болжам қабылдайды [67, ... осы ... ... меншікті жекешелендірудің барлық
кезеңінде жұмысшыны өндірістен қашықтатуды ... іске ... ... сөз
емес, ол оның кей кезде қайта өндірістік-әлеуметтік қатынасының дамығанын,
дамыта отырып оны күшейтетін механизм мүмкіндігін ... ... ... ... айту ... кей жағдайда жұмыскерлерді мемлекет
меншігінен алыстатуды осы жолмен іске асыруға болады деуге де болады.
Меншікті мемлекеттен ... оны ... ... алуда, пайдалануда,
жалға беруде жоғарғы дәрежедегі қатынасқа жұмыскер жетеді деуге болмайды,
оны қазіргі ... ... ... ... ... мемлекеттің мақсаты жеке ... ... ... ... ... ... нарық
қатынасының жоғарғы тиімді деңгейіне жету еді деген ой қалыптасқан. Бірақ,
оның нақты қалыптасқан жағдайында ... ... ... ... ... ... алу ... мен кеңшарлардың ... ... ... ... ... агроөнеркәсіп
кешенінде мынадай мақсаттар қалыптастыруды көздеген болатын – көп укладты
экономиканы қалыптастырып, тауар өндірушілердің ... және ... ... оларға еркіндік беру. Нарық қатынастары жүйесінде оларға
бәсекелестік өнім өндіру ... ... ... көздеген. Қазіргі
кезде ұжымдар мен кеңшарлардың көпшілік басымы қабылданған заңға лайықты
және қайта реформадан тіркеуден ... ... ... көп ... ... жүйеге өту көптеген
шынтуайтылық жағдайларғада байланысты болды. Олар Қазақстан Республикасының
табиғи-экономикалық жағдайының әртүрлілігі, жер ... ... даму ... ... және ... экономикада тауар
өндірушілердің жаңадан қалыптасқан басқару қатынасы мен бейімделуіне ... ... ... көп ... ауыл шаруашылығындағы шаруа
қожалықтары, өндірістік кооперативтер, жауапкершілігі ... ... ... келешегі бары – өндірістік кооперативтер
[68, 3-б.].
Өйткені дүниежүзіндегі тәжірибені талдасақ, барлық ауыл ... ... ... екіге бөлуге болады: жекеменшік кәсіпорын
және біріккен ... ... жеке ... ... бір ... ... олар барлық жауапкершілік өздеріне міндеттелген. Кәсіпорынның
қаржысын жеке меншік мүлкін өздері ... Жеке ... ... ... жағдайда болмасын, кіші және орта фирма болып келеді.
Қазіргі жағдайда қоғамның даму кезеңінде басымырақ болып ... ... ... Шет ... бұл ... ... біріккен кәсіпкерліктер кездеспейді. Көбірек тараған
өзінің мамандануына қарағанда біріккендер (тұлғаның ... ... ... ... ... ... (мүлікпен немесе
акциямен) қарай ... ... ... ... ... ... ... және олардың мүшесі негізін құрайды. Бұларда қаржыны
біріктірудің негізгі мақсаты қатысушыларды төтенше ... ... ... шаруашылық жүргізу жағдайындағы теріс қорытындыдан шығу.
Көптеген Батыс Еуропа елдерінде біріккен ... ... ... ... ... ... ... серіктестік», «жауапкершілігі
шектеулі серіктестік», «акционерлік бірлестіктер» т.б.
Ауыл шаруашылық ... ... ... ... ... ... ... көптеп өріс алған. Олар негізінен кәсіпкерліктің
еркіндік бірлігінен (жеке және заңды тұлға) ... ... ... бірлігінен құралған мүліктік ұйым ... ... ... ... «пайы бар меншік иесі» қалыптаспаған. Өзінің
мүлкінен ... ... бұл ... ... оның
қатысушыларына мына құқықтық мақсаттар берілген: кәсіпорынның табысының бір
бөлігі (өтімді) басқарудағы мәселеге қатысуға, ... ... бір ... талапты төлеуге жіберіледі. Көптеген кейбір ... ... ... ... ... екі түрінің болатынын
дәлелдейді: серіктестік және ... ... ... ... Кодексінде серіктестікті біріккен тұлға ... ал ... ... ... ... көреді. Бұнда серіктестіктің мүшелері
шаруашылықты жүргізуге өздері тікелей ... тиіс және ол тек ... ғана ... Ал, ... ... мүше ... мүліктерін ғана біріктіріп мүліктері жарна төлемі арқылы бір
мезгілде бірнеше әртүрлі ... мүше ... ... [70, ... ... ... серіктестіктерде жеке және заңды
тұлғалар да қатысуына рұқсат етілген. ... ... ... ... серіктестіктерді «сенімге негізделген
серіктестіктер» жатқызады, ал ... ... ... жауапкершілігі шектеулі серіктестіктерді немесе қосымша
жауапкершілігі барларды ... ... ... Кодексінде мұндай ... ... ... түрі бір ғана шаруашылық серіктестік
деген бір ғана ... ие. Оған ...... ... ... серіктестіктер, жауапкершілігі шектеулі серіктестіктер, қосымша
жауапкершілігі бар серіктестіктер және акционерлік ... ... ... ... ... негізделген ұжымдар
өнімді бөлу арқылы және жарлық ... ... ... ... ... үлесі арқылы құрылған мүлкі арқылы қатысушылардың және өндірістік,
шаруашылық серіктестіктердің ... ... ... ... құқы бар ... жатқызуға болады.
Шаруашылық серіктестіктердің қызметін талдау мынаны ... ... ... ... ... ... ... біраз
жақындау, өзінің қатынасын тездету, және ... ... ... пен ... ... ісіне лайықты, арадағы кісісіз ... ... ... ... ... ... серіктестік, толық
серіктестікті, сенімге негізделген серіктестікті, ... ... және ... қоғамдарды құруға мүмкіндік берілді.
Толық серіктестік заңды тұлға болып есептеледі, төлемдегі пайларына
лайықты ... ... қоры ... Толық серіктестігіне қатысушылар
тек сол мемлекеттің азаматы болуы тиіс. Мұндағы жоғарғы ... ... ... ... ... ... ... онда басқарушы
және төраға сайланады. Жұмысты бақылайтын кеңес құрылуы ... ... ... ... қарамағына алынған барлық өздеріне
қарасты ... және ... ... ... ... Толық
серіктестіктегі қатысушылар серіктестіктен шығамын десе құқы бар ... ... ... қосқан пайы төленеді, былайша айтқанда алып кетуге
мүмкіндігі бар. Оны натуралды түрде де ... ... ... серіктестікте
кем дегенде екі қатынасушы болуы тиіс. Жарлық қоры ең төменгі еңбекақының
25 пайызынан кем ... ... ... ... ... дауыс саны,
олардың қатысу санының барына байланысты болуы ... ... ... ... беріледі.
Мұндай түрдегі ұйымдасқан кәсіпорындар - шаруашылық серіктестіктер,
толық серіктестіктер түрінде ауыл ... ... ... ... ма, ... онда ... ... толық серіктестіктің барлық
жауапкершілігі қаралған. Бұл жағдайға Қазақстан ... ... ... ... ... шектеулі серіктестіктер болып
есептеледі. Өйткені, ондағы мүшелердің ... ... ... ... ... ... ... Жарғылық қордың
жауапкершілігі қатысушылардың салынған үлесінің бағасына ... ... ... ... ең ... жарғылық қордың көлемі шек ... ... Егер де, оның ... кей жағдайда заң бойынша кеміген жағдайда
оның көлемін қысқарту мүмкін. Сонымен, ЖШС – ... ... ... ... бір ... елу қатысушысына дейін кіші-гірім кәсіпорын болып
есептеледі. ЖШС-ге қатысушылар жеке немесе заңды ... ... да ... қоры ... үлесінің көлеміне байланысты. Олар ЖШС – ... ... ... ... тек өздеріндегі қатысушылардың берген
үлесіне ғана жауапты [67, ... ... құқы бар, ол ... ... өтемнің немесе
одан шығар кезіндегі алатын өзінің бағалы пайын немесе натуралды өтемін
сатып кетуге. ЖШС-тің ... ... ... ... ... немесе оның
төрағасын сайлауға құқы бар. ЖШС-тің жұмысын бақылайтын кеңес ... ... ... қоры ең ... бір айлық еңбекақының бір ... кем ... ... Егер де, ... 50 ... көп ... ... тоқталып, ол акционерлік қоғамға айналып, қайта ... ... ... ... ену, сол қатысушылардың мақұлдауымен жүруі тиіс.
Сенімге негізделген серіктестік заңды тұлға болып есептеледі. Бұлардың
толық мүшесі болып Қазақстан Республикасының ... ғана ... ... болып жеке тұлға немесе заңды тұлғалар болуы мүмкін. Сенімге
негізделген серіктестіктер сол ... ... ... деп ... ... және оны ... серіктестік деп түсінуге
мүмкіндік бар. Ондағы бір немесе бірнеше қатысушылар пай салушылар ... егер де ... ... тек олардың пайы болса ғана, бірақ ... ... ... да. Жарғылық қоры сенімге негізделген
серіктестіктің толық қатысушыларымен және пай төлеушілердің ... ... ... ... ... ... ... үлесінің елу пайызына тең болуы
мүмкін. Басқаруға қатыспайтын пай ... ... ... ... ... ... толық серіктестіктің басқару ... ... ... ... жаңа ... алу ... пай төлеушілердің тек ... ... ... ... ... ... ... пайда барлық
қатысушыларға өздерінің үлесі арқылы бөлінуі ... ... ... қалыптасуы сондағы барлық мүшенің және ондағы пайы барлардың
келісімімен орындалуы керек.
Сенімге негізделген серіктестік қазіргі ... ... ... кәсіпкерліктің түрі деп есептеуге болады. Олар ауылдағы бірнеше
кәсіпкерлердің қолдауымен құрылуы ... 3-8 ... ... ... ... ... Олар ... барлық міндеттемедегі
жауапкершілікті алады. Бұнда кәсіпорындағы әрбір кәсіпкер өзінің ... ... ... жеке ... алып ... мүмкіндігі бар.
Кәсіпкерлердің бұл талабына, әдетте ... ... ... ішкі ... және ... ... мамандар кіреді.
Олардың ойлары бар серіктестер, достар, жолдастар, ... ... ... – бір-біріне толық сенімділігі.
Кәсіпкерлер өздерінің үлес ... ... және ... ... ... ... ... тек ірі кәсіпорын құру үшін. Оның
себебі олар жерді пайдалануда, оны ... ... ... ... жарғы
қаржыны мүлікті сатып алу үшін және зейнеткерлердің ... ... ... және ... сферада шарт жасасуы тиіс.
Мұндай жағдайда егер де меншік иесі ... ... және ... ... ... ... олар ... құқы жоқ. ... ... ... шарт ... ... серіктестіктерді тек оларды ұйымдастырған
серіктестік қана бір дауысты ... және ... ... ... ... ... үлесіне тиісті түрде бөлінеді.
Сенімге негізделген серіктестіктер тартымдылығы активті басшыларға,
олар өздеріне ... ... ... және ... ... ... ... келеді.
Ал, акционерлік қоғамда басқару құқын алу кәсіпорынның, тек бақылау
пакеті акциясы бар, ал сенімге ... ... ... ... құқыққа ие болуы мүмкін егерде олардың жарлық қаржыда үлесі
болса.
Толық ... ... ... ... ... ... ... жоғарғы жауапкершілікті сезіне ... оның ... ... ... молаюына, оның таза жұмыс істеу жағына көбірек
көңіл бөлінеді, жауапкершілігі шектеулі ... ... бар ... ... бұл ... ... жүргізу ең
алдымен басшылары, мамандары аздау және жұмыскерлерінің беделі күшті, бір-
біріне сенімді, толық жауапкершілікті өз ... ... ... ... ... ... және ... жеке мүлкінің қатарын
құрайды. Сонымен бірге тәжірибе көрсетіп отырғандай, серіктестіктің бұл
нашар ... ... ... ... кейбір жағдайларда көп орын
алуы, серіктестікті қайта ... ... ... түрін
өзгертуге мүмкіндік жасауын рұқсат етеді. Ал, ұжымның басқа мүшелері бұл
басқаруға қатыспайды агрокәсіпорын жауапкершілікті міндеттемені өзіне ... ... ... ... ... ... негізделген серіктестіктерде жер қорының қалыптасуы ... ... ... жер иеленушілерден жерді жалға алудан басталады.
Жердің бөлігін ... ... және ... ... ... ... ... жолдастық серіктестіктер сияқты оларға жұмыс
тауып беруге міндеттеме алады. Ал, ... ... ... шарт арқылы еңбек құруына болатындығын дәлелдейді.
Сенімге негізделген серіктестік басқа ұйымдасқан-құқы бар ... ... ... ... және ... шығып кететіндер
толық серіктестікке қарағанда, жазба-қағаз жүзінде ескеруі керек. ... және ... шығу ... өзінің үлесіне лайықты
кешірім жасамай, ол өзінің серіктестік міндеттемесін орындау ... ... ... ... ... тиіс.
Сенімге негізделген серіктестіктердің ішінде азғана ... ... ... ... ... мүмкіндік құқы бар
жауапкершілігі шектелмеген ... ... ... ... негізделген серіктестікте басқару процесі өте ... ... ... ... ... ... мол дауыс құқы барларға
қарағанда. Жауапкершілігі шектелмеген жолмен ... ... ... ... ... ... тиімді
жүргізуге бейімделген жолды ... ... ... және ... ... ... жасайды [67, 17-б.].
Акционерлік қоғамдар серіктестікті қабылдайды. Жарғылық қоры оның
акцияға бөлінген болса. ... ... ... акцияның бағасы бір
шамада болса. АҚ бір тұлғаның немесе бір тұлғадан ұйымдасқан болса, ... ... ... ... ... тек соны ... мүшелеріне ғана
берілді. Бұндағы мүшелердің саны құрушы елуден аспауы шарт. Егерде олардың
саны одан аса ол өзінен-өзі ашық ... ... ... қайта қаралады.
Жарғы қоры ашық қоғамның 10 мың ... кем ... ... ... жай және ... ... ... алуға құқық беретін ерекше
рұқсаты бар акциялар болуы керек. Кейінгісін нақты пайызбен алатын құқы ... ... ... олар ... ... құқы жоқ. Дивиденд алатын
акциялардың бағасы жарғылық қордың 24,5 пайызынан аспауы тиіс.
Акционерлерді басқару ұйымдары – ... ... ... ... ... ... және тексеру комиссиясы. Егер ... ... кем ... ... ... құрмауға болады. Дауыс
беру бір акциясы барға бір дауыс белгіленген.
Кеңшарларды акционерлік қоғамға қайта құру ... ... ... ... ... ... ол көп өзгеріске ұшырамайды, ... түр жеке ... ... ... жерге және мүлікке, акционер
тек өндірісте өзінің кәсіпорындағы мүлкіне ғана ие болады, соның ... ... ... ... ... ... қоғамға
ұйымдастыру (өткізу) тек кәсіпорындағы өндірісте технологиялық ... ... ... ... тиіс және оны бөлуге болмайды. Мысалы,
құс фабрикаларын, мал бордақылау кешендерін, ... ... ... ... ... ... түрдегі ұйымдар ауыл ... ... ... қайта ұйымдастыруға тиімді емес, өйткені ондағы өндірістік
құралдар – жер тағы ... ... ... әлі ... жоқ. ... жарғы, дәстүр бойынша, жер үлесі натуралды түрде қаралады, оны
жарғы қаржыға қоспайды. Сондықтан да жер бөлу ... ... ... ... Ал, кейбір акционерлік қоғамның жерге дивиденд төлемін
төлеуді ... деп ... ... және ... ... ... деуге де
болмайды. Өйткені жерге де, жалға шарт жасағанда да жерге шарт жасалмаған
дивиденд ... ... ... ... ... ... ешқандай қаржы
көзі салынбайды, өзінде алынған пайдадан басқа оны пайдалануға мүмкіндігі
жоқ. Ал, пайдалы ... ... ауыл ... ... ... өте ... ... Республикасының Парламенті 2003 жылы акционерлік қоғам
туралы заң қабылдаған. ... ... ... ... ... тек ашық
қоғам болып есептелінеді.
Сондықтан да, өндірістік кооперативтерге толығырақ тоқталуымыз керек
болып отыр. ... ... деп ... ... ... ... немесе басқа шаруашылық қызмет жүргізуге, өздерінің
тек жеке еңбегіне, болмаса қатысуына негізделген бірлестіктер және ... ... ... ... ... ... кооперативтерге тиісті ұғым ондағы мүше пайы ... ... ... ... ... ... есебіне емес. Мұндай
қатысу кооперативтің басқару ісіне төмендегі принцип ... ... ... ... ... ... «бір үлес бір дауыс», ал алынған
табысты бөлу, кооперативтердің ... ... ... міндеттемеге
қарай, олардың қызметке қатысу түріне және дәрежесіне қарай беріледі. Мұнда
үлестік жарна еске ... ... ... ... ... ... дүниежүзілік кооперативтік альянстың өңдеген және ... ... Ол ... ... кіру ашық ... ... ... кету де еркіндік кімге де болса, кім жарғыдағы ... ... ... ... ... ... саяси, нәсілдік, діндік
мәселелеріне шек қоймау; басқаруды демократиялық ... іске ... ... ... ... ... ... кооперативте жүргізу
«төменнен-жоғары»; алынған пайданы мүшелер арасына тепе-тең ... ... ... ... ... ... сол ... үшін міндетті түрде даму қорына қаржы қалдыру ... ... өте ... ... ... ... бөлу ... кооперативтер мынадай артықшылықтарға ие болулары керек:
Бірінші – шаруашылық ... ... ... ... ... ... яғни ... жөніндегі, құрал-
жабдықтарымен. Ол әрбір ... ... және бір бас ... – ауыл ... жоғарғы деңгейдегі мүмкіндіктер жасау,
олардың қызмет істеуіне, сол арқылы әлеуметтік мәселелерді шешу мен ... ... және өмір ... ...... ... және ауылшаруашылық құрал-
жабдықтарын мүмкіндігінше жақсы сақтауға ұмтылдыру, басшыны таңдау және
жоғары білімі бар ... ... ... ... жасау.
Өндірістік кооперативтердің бірқалыпты тиімді жұмыс атқару үшін мына
жағдайлардың болуы тиіс: бұларды құру өндіріс ... ауыл ... ... бейімділігіне қарай жүргізілуі керек, рыноктың
болуы, өндіріс құралдарының, ... ... ... және ... ... басқаратын басшының жоғарғы дәрежеде дайындығы ... ... ... ... болу жұмыскерлердің құрушылардың
арасында бәсекеліктің болуы мен ... ... ... ... жағдайы, ең төменгі шаруашылықта жұмысшы санының ... ... ... ... тарапынан қолдау жағының нығайтылуы.
Өздерінің қызметтерін біріктіру, меншіктік жалпы қызығушылықты
қорғау ... ... ... ... ... келісіп кеңес түрінде
(ассоциация) кооперативтердің бірлестігін құруға мүмкін.
Ассоциациялық кооперативтер екі немесе бірнеше ... өзі ... ... және басқа заңдылық тұлға – ауыл шаруашылық
тауар өндірушілермен бірігуі мүмкін.
Ассоциация сауда ұйымына ... ... ... тек өз ... табу үшін, оның өзінің мүшелеріне бөліп беру үшін қызмет ететін ұйым
емес [70, ... ... ... ... айырмашылығы, бұл
тек өнім өндірумен ... ... ... өткізумен ауыл
шаруашылығының өнімін немесе басқа шаруашылық қызмет көрсететін ұйым. Егер
де, оның мүшелерінің ... оған ... да ... ... жағдайда ғана ассоциация басқа шаруашылық қоғамына немесе басқа
да ... ... ... ... ... құрылуы мүмкін.
Кооперативтік ассоциация экономикалық-әлеуметтік ... ... ... іске ... ... әсерін тигізуі мүмкін,
мемлекет жағынан экономикалық өндіріске пайда болатын ... ... ... ... ассоциация мүшелеріне экономикалық, құқықтық,
әлеуметтік, саяси мәселелерден мемлекет тарапынан қорғайтын жағдайда ... өзін ... ... ... ... да ... ... тағы да көптеген роль атқаруы ... ... ... ... ... ... ... бірқалыпты қызмет істеуіне ауылдық тауар өндірушілердің,
кооперативтердің өздерінің қайта құрылуына, кооператив банктердің, көтерме
азық-түлік және ... ... ... пайда болуына.
Кооперативтердің ассоциациясы ауыл шаруашылық ... ... ... әсер етуі және ... ... ... жарамсыз
мәселелерді болдырмауға, шешуге, шет мемлекеттерден ... ... өз ... мемлекеттің зиян келтіретін кәсіпкерлерден
сақтау-қорғау, монополияға қарсы әрекеттерді болдырмауға мүмкіндік жасайды
өздерінің мүшелеріне.
Біздің ойымызша, ... ... ... түрі ... ... ... ... ауыл шаруашылық өнімі болып қала бермек.
Сондықтан да: ауыл ... ... ... ... ... және ... ... және жерді де бірге пайдалану;
мұндай түрдегі қызмет ету жоғарғы деңгейде ұжымшарлар мен жеке ... ... ... әлеуметтік инфрақұрылымдардың барлығының
тиімділігін қорғап, ... ... ... әсерін
тигізеді; мұндай ... жеке ... ... дамуына жеке үй
қожалықтарының және фермерлік шаруашылықтардың негізі болып қала ... ... ... ... ... ... ... мына көптеген мәселелерге
байланысты. ... жеке ... ... ... шаруашылықтың өз
деңгейінде, әрбір жұмыскер өзінің жеке меншікке иелік-қожа екенін, соның
арқасында оның ... ... ... ... өсуіне әсер
ететініне сенімділігін көрсетеді.
Қазақстан ... ... және ... ауыл ... реформалаулар оның ішіндегі ... ... ... ... ... ... ... Бұны
былай дәлелдеуге болады. Коллективтік, оның негізгі түрі, ең алдымен ... және ... және оның ... Оны ... оның ... ... ... көрсету керек: бәсекелікке жарамайтын көпшілік
түрдегі меншікті жеке өндірістік негізге ... ... ... ... оның ... ... талап ететіндігін дәлелдеу және оның
жеке меншіктік және өндірістікті керек ететіндігін.
Осыған байланысты ... ... ... Өте ... ... ... өнімділігін ауыл шаруашылығындағы. Оны, әсіресе, жеке
үй қожалығындағы өндірістерден көруге болатындығын соған арқа сүйеу.
Дегенменен, бұған ... ... ... өте саяз өте
дәлелденбеген жағдайда, көптеген ерекшеліктерге байланысты екенін тәжірибе
көрсетті. ... ... жеке ... ... тиімділігі жоғары
екенін көрсету тек кейбір алдыңғы қатардағы ... ... ... батыс мемлекеттердің. Шынында да, жердің өнімділігі,
малдың да өнімділігі жоғары. ... оның ... жай ғана ... ауа-
райының арасындағы бір-бірімен қалыптасатын жағдайындағы біздің және
көптеген ... сол ... ... шаруашылықтың, көптеген
факторлардың ауыл шаруашылық жағдайына тура келмейтіндігі ... ... ... ... жеке ... ... ... толығымен бейімделген жоқ ... ол ... де ... ... ... Бұл тағы да ... ... сүйенген, қай жерде бәсекелікке төтеп бере
алмайтын кіші фермерлер қалыптасқан, ол жағы еске ... Ал, ... ... ... қосып алатын жағы ескерілмеді. Соның арқасында
батыс мемлекеттерінде кіші фермерлер банкротқа ұшырап, ... ірі ... ... ... ... Осы ... ... қайта
құруынан шығатын мәселе қалыптасады. Ол көптеген қайта құру мәселесіне
қарсылық жасау, одан ... ... ... ірі ... ... ... тек кіші жеке ... жұмсау тәжірибеде жанұялық тауар
өндірісіне алып келді. Оның бір ... – жеке үй ... ... ... ... ішкі ... тұтынушылықты қамтамасыз етуге ғана, ал
артық өнімін ... ... ... ... Кейбір жылдары бұл үй
қожалығындағы ... тек жеке ... ... тек кейбір жағдайда
тауар өндіруші өндірісне айналды. Ал, олар жеке ... ... ... ... ... бастап табиғи жағдайда өткізуді
өздерінің еңбек ұжымдарының ... ... ... ... өндірістің жағдайында өткізу мүмкіншілігі толығымен нашарлады,
өйткені мұнда талаптың ... ... және ... ... бір жалпы басшылыққа біріккен қимылын, талабын ғана анықтады.
Ал, жекешеленген өндіріс тек қана айтуды ғана емес, ол өз ойын ... және соны іске ... ... ... және оны іске ... бұл ... алынған шешімнің нақты немесе нақты емес екендігіне
тәуекел жасайды, ол бірақ та моральді ... ... ... ... дұрыс бағытта керекті қимыл жасадым деген тоқтаммен ғана шектеледі.
Мұның өзі әжептеуір материалдық қызығушылық тек жеке ... ... ... тең ... ... ... ... оның
қорытындысына әсер ететін, жұмсалған еңбекке (өткен және нақтылы) әсерін
тигізетін фактор болып есептелінеді.
Тағы да бір ... ... ол ... ... ... ... А.В. Чаянов жақсы жасырынған ... ... ... ... бірігуіне жеткізетін ... ... ... және ... ... ерекшелік деп түсінуге болады деп
көрсетеді [172].
Фермерлік шаруашылыққа көптеп өту аграрлық сектордың алдына көптеген
шешілмеген проблемаларды тудырды. ... ... ... ... ... оның ... жағдайы мына мәселелерді
шешуге керек еді: аграрлық секторды қалыптастыруда көп ... ... ... ... ... ... қожайынды тудыру – жеке
меншіктікті және кәсіпкерлікті; аудандарда, облыстарда ... ... ... ... ... оның ... түрін және көлемін сол жердің,
ауылдың ыңғайына қарай бейімдеу және шаруашылық ... ... ... ... ... ашу және ... қаладан, өндіріс орындарынан
босаған жұмыс күшін, сонымен бірге әскер қатарынан босатылған азаматтарды,
көшіп-қонудан ... ... ... ... ... ... ... жоқ кейбір ауылдарды қайта құру және ... ... ... ... ... престижін көтеру ... жас ... ... ... бас ... фермерлер, олардың өте ... ... ... ... (35 ... ... орталық жайы аудан немесе қаладан алыстығы (29 пайыз) және
шаруашылық басшысының бұрын мұндай шаруашылықты басқа білмеуінен (37 ... ... ... ... ... мынадай жолда жүргізілуі
мүмкін. Шаруаларға жерді және мүлікті жеке ... беру ... ... ... ... ... құру ауыл шаруашылық кәсіпорындарын жеке
жанұя, немесе азамат есебінде ... және ... ... алып, немесе жеке
үй қожалықтарынан жерінің, ... мал ... ... ... ... айтуға болады.
Фермерлік шаруашылықты құруға көп уақыт өтсе де оның ... ... ... ... ... ... ... нақты анықтамасы
жоқ, шаруа (фермер) ... ... ауыл ... жұмыс
ұйымдастыру формасы. Оны мына жолменен және тәртіппен шаруашылықты құру,
оның ... ... ... оның жанұясының және басқа жұмыскерлерінің
өндірістік процесте, кооперацияның байланысының ... ... ... ... құру және ... бөлу ... ескере отырып, шаруа (фермер) шаруашылықтарын былай деп
түсіндіруге болады, ... ... ... ... ... бойынша фермер еңбегіне негізделген олардың жанұясы мен басқа да
туысқандарымен, жер және ... ... ... ... жеке ... ... ... өмірлік бойынша қарамағына ... ... ... ... басқармасының көрсеткіші бойынша орта
есеппенен бір бірлестікке шаруашылықтағы төрт адамнан тұратындығы, ... ... ... ... ... тек ауыл ... қауырт кезінде ғана қосымша жұмыс күшін ... ... Орта ... бір ... шаруашылыққа жалданған жұмыскердің саны
2004 жылы 36 адам болған.
Тағы да ... ... ... кейбір жағдайларда көптеген фермерлік
шаруашылықтар, ауыл ... ... ... ... қызмет көрсету
және де басқа коммерциялық жолдармен де ... ... ... және ... ... ... ... процесті жүргізуге кіші шаруа қожалықтарының шамасы
келмей жатыр.
Сондықтан да, ... ... ... ... ... ... басқа құқыққа ие болып нарық жағдайын ... ... ... ... ... жұмыс атқаруы үшін көп жағдайда ... ... ... ... ... ... оның ... жағдайда бір
деңгейде, кейбір жағдайда аймақтағы өнім ... ... мүше ... де және одан ... ... ... кешенінің даму
бағдарламасына кіргені де әсер етеді.
Агроөндірістік секторда, ауыл ... жеке ... ... аса ... көңіл бөлу керек екендігін өмір көрсетіп
отыр (жеке шаруашылық).
Бұл агроөнеркәсіп кешенінде өте ерекше ... ... ... ... өздерін толығымен азық-түлікпен және рынокты ... ... ... мол. ... ... тұлға ретінде де шартты түрде
қатынасуына мүмкіндігі бар және ... және ... ... ... ... ... және өткізу жөнінде де ауыл шаруашылық өнімдерін
мүмкіндік алуына болады.
Әртүрлі басылымдарда, жалпы информациялық хабарларда, ... жеке ... ... екені айтылады, ... ... ... ... ... статистикалық мәліметтерге сүйене,
бірақ кейбір көрсеткіштері тура көрсетілмеуде.
Шынында да, егер де мемлекеттің статистикалық мәліметтеріне сенетін
болсақ, онда ... жеке ... 3,6 ... шамасында жерді пайдалана
отырып, барлық айдалған ауыл шаруашылық жерінің үштен бірі жалпы ... ... ... ... ... ... мағлұматын алуға
болады. Бірақ та, ресми түрдегі мәлімет ... ... мұны ... ... ... жеке ... жерден өнім, малға азық, өндірістік-
техникалық, энергетикалық, тұрмыстық және әлеуметтік ... ... өте көп роль ... жеке ... ... ... ретінде
шаруашылық жүргізуде өндірістік және шаруашылық қызмет ... ірі ... ... ... ... ... ... байланысты болу
тиіс. Өйткені олар солардың аймағында тұрады. Әсіресе, жеке ... ... ... ... ... ... азығын олар қоғамдық сектордан алады.
Қоғамдық сектор көмекші жеке ... ... ... және де ... ... ... отырады. Сондықтан да, КЖШ (көмекші жеке
шаруашылық – А.С ) – ... ... үшін тек ... ... ... байланыста болуы керек. Бұл деген сөз, ол ... бір ... ... ... ... екеуін бір-біріне қарсы
қоюға болмайды.
Қоғамдық шаруашылықты құрылымын қайта құру ... және ... ... ... оның ... ... ... қарау, және нарық
жүйесіне байланысты ауыстырылуы керек.
Мысалға, ... ... ... бір ... ... ... ... аталмаған. Азаматтық кодексте коммерциялық
ұйымдарға ... ... ... толық тізбесі келтірілген, онда несие
кооперативтері жоқ. Ал ... емес ... ... ... ... тұлғалар коммерциялық (яғни өз қызметінің негізгі
мақсаты ... ... ... көздейді) және коммерциялық емес (пайда ... ... және ... ... ... ... ... болып бөлінеді. Коммерциялық емес ұйымдар кәсіпкерлік қызметпен
өз мақсаттарының шеңберінде ғана айналыса ... ... ... және ... қызметін реттейтін негізгі құжаттар:
«Қазақстан Республикасы ... ... ... ... және қосымша жауапкершілікті серіктестіктер туралы» [173],
«Банктер және банк қызметі ... [174] ... және ... ... ... туралы» заңы [175]. Соңғы ... ... ... құрылтай шартының негізінде жауапкершілігі
шектеулі ... ... ... және өз ... ... ... ... кооперативінің қызметін Қазақстан Республикасының қазіргі
азаматтық заңнамасы тұрғысынан қарастырып көрелік, ол оны ... емес ... ... ... ... кооперациясы, мемлекет
экономикасының өзге ... ... ... тәуелсіздік алуына,
демократиялык қоғамның қалыптасуына, нарықтық экономикаға көшуге байланысты
пайда болған жаңа ... ... ... ... өтті.
Сонымен бірге, тұтыну кооперациясы үлкен қиындықтарды бастан кешуде,
оның ішіндегі негізгісі бағаны ырықтандыру мен ... ... ... қаржысынан айырылу болып табылады. Бұл құбылыстарға ... ... ... күрт ... мен ... ... ... мөлшері кей жылдары 2500 пайызға дейін жеткен «тонаушы»
өсімдерді төлеу қосылды. Салық пен өзге де ... ... ... іс ... айналым қаржысының соңғы қалдығын жеп бітіреді, ал ... ... ... мен ... ... ... әкеледі.
Тұтыну кооперациясының қызметіне ауыл тұрғындарының сатып алу
қабілеттілігінің азаюы да кері әсер ... Елді ... ... ... өзін ақтамайтын ұсақ дүкендерді ұстау қажеттілігінің
өзекті мәселелері, тауарлар мен ауыл шаруашылық ... ... ... ... өсуі ... кооперативтерін бірқатар дүкендерді,
өндірістік цехтар мен жинақтау орындарын уақытша жабуға, олардың тозып,
талан-тараж ... алып ... ... ... ... мен қорғау мақсатында
республиканың тұтыну ... ... ... ... ... тұрған дүкендер мен жайларды, негізінен, пайшылар
мен жүйе қызметкерлеріне төмен бағамен сатуға немесе жалға ... ... ... ... бұл үрдіс жергілікті ... ... ... ... ... олар жалға беру ақысына қосылатындықтан
оның құны артты.
Бұл жерде бос тұрған ... ... бір ... ... мен ... бұрынғы бөлімшелерінде, тұтыну кооперацияларының
қарауына жатпағанын айта кету қажет, өйткені олар кезінде мемлекеттен жалға
алынған болатын, сондықтан олар ... ... ... ... талап
етуі бойынша мемлекетке қайтарылды.
Тұтыну кооперациясының өміріндегі осынау күрделі кезең қателіктер
мен сәтсіздіктерсіз болмай тұрмайды. ... және ... даму ... ... ... жағдайын сын тұрғысынан талдауда, бүгінгі
жағдайда бәсекелестікке төтеп ... ... ... ... ... ... мен тұтыну одақтарының жұмыс тәжірибесін мұқият зерттеуде
жатыр.
Ең бастысы Кеңес Одағы кезіндегі тұтыну ... ... ролі ... ... шығарылды. Сондай-ақ, кейбір
кооперативтер қосымша қаржы көздерін тарту үшін маневр жасауды сылтауратып,
мүшелерінің тарапынан болатын бақылаудан шығуға ... оған жол ... еді. ... Республикасының жаңа Конституциясы қабылданып,
Азаматтық кодекс күшіне енген соң ... ... ... ... ... шүбә ... базасындағы түбірлі өзгерістермен бірге ... ... ... ... туды. Нарықтық қатынастарға
өту ... ... ... ... нақ осы ... жаңа айқындамалары мен бағдарламаларын жасап шығарды, олардың
көпшілігі жүзеге асырылды.
Айталық, осы ... ... ... мен басқару жүйесін,
сондай-ақ тұтыну кооперациясының ... ... ... ... ... кооперациясының меншігі ұжымдықтың орнына жеке меншік ретінде
анықталған Қазақстан Республикасы жаңа Конституциясының қабылдануы мен 1994
жылдың ... ... ... Жоғары Кеңесінің республикадағы
азаматтық-құқықтық қатынастардың негізі болып ... ... ... ... кооперациясының ұйымдары мен кәсіпорындарын нарықтық
қатынастарға өту ... ... ... жаңа факторы болды.
Қазақстан Республикасының жаңа Азаматтық кодексі күшіне енер ... ... ... ... ... оның ... ... белгілі бір жұмыстар жүргізіліп, жаңа азаматтық-құқықтық қатынастар
жағдайында жұмыс істеуге негіз қаланды.
Тұтыну кооперациясының жұмысын ... ... ... мен ... ... талаптарына сәйкес төмендегідей болды.
Тұтыну кооперациясының бұрын қалыптасқан ... ... ... ... ... ... береді. Бірақ уақыт өте келе белгілі
бір ... іс ... ... ... ... қажеттілігі мен
маңызын экономиканың нарықтық қатынастарға ... ... ... жағдайлар туғызды.
Бұдан басқа, нарыққа көшу жағдайында ойдағыдай ... ... ... бола ... ... кооперациясы жоғарыда аталған үлкен
қиыншылықтарға кезікті.
Айта кетер жай, ... ... ... қоғамдарын қосу мен
ірілендіру жаппай ... ... жоқ. ... ... ... ... аудандық тұтыну қоғамының филиалдарына өзгертіліп, банктегі шоты
мен кооперативтің филиалы туралы Ережеде анықталған өкілеттіктер сақталды.
Құрылымдық ... ... ұсақ ... ... қоғамына қосылу жолымен қайта ... Осы ... ... кешігіп басталған аймақтарда ұсақ кооперативтер бәсекелестікке төтеп
бере алмай, банкроттыққа ұшырады.
Нарықтық қатынастарға көшумен Облпотребсоюз бен ... ... ... ... ... ... жоғарыдан төмен қарай бөлу жүйесі біртіндеп жойылды. Нарықтық
қатынастар біртіндеп өз шарттарын таңа ... ... ... ... ... күнделікті сұранысында қажет, кооперативтің
жұмысы мен қаржы тұрақтылығын қамтамасыз ете ... ... ғана ... ... ... үйренді.
Әртүрлі қорларды құру мақсатымен төменнен ... ... ... ... және осы қаржыны жоғарыдан төмен ... бөлу ... ... басқару органдарының шешімімен ... Осы ... ... ... өз ... ... ... берілді.
Білім беру мекемелеріне жалға беру төлемінсіз мүлік ... ... оқу ... қаржыландыру үшін өз бетінше қаржы табу жүктелді.
Нәтижесінде ... ... ... мен ... ... ... бөлімдер мен басқармалар ... ... ... саны он және одан да көп есе қысқарды.
Уақыт пен тәжірибе тұтыну кооперациясы ... ... ... ... қолданудың болашағы жоқ екенін растады. Сонымен бірге,
басқаруды толық жоғалтып алу қаупі де туды.
Бұдан ... жолы ... мен ... ... ... ... ... тірек сызбасы бойынша өкілеттіктерді жүктеу
жүйесін дұрыс пайдалану болды. Әрі ... ... ... ... ... өз ... ... жеткілікті көлемде өкілеттіктер
алуға мүмкіндік берілді.
Бұдан басқа, тұтыну одақтарының ... мен ... ... ... ... тұтыну одақтарының өз құрамына кіретін
тұтыну кооперативтерінің жұмысын бақылау, ... ... ... ... және кооперативтің пайшы – мүшелерінің мүдделерін
қорғауды қадағалау құқығы енгізілді.
Тұтыну кооперациясының негізгі бөлімшесі – ... ... ... ... салыстырмалы еркін экономикалық дамуға мүмкіндіктер алды.
Оларда қаржыға өз ... ... ету, ... ... ... ... болды және ағымдағы істер мен проблемаларды демократиялық
негізде шеше ... ... ... ... ... ... ... қоғамдары мен олардың одақтарының мүліктік ... ... ... Жағдай бірқатар аймақтарда тұтыну кооперациясына
оған қатысты емес мемлекеттік меншік объектілерін жекешелендіру жөніндегі
жергілікті актілердің ... ... ... ... ... ... акционерлік қоғамдарға өзгертілді. Тұтыну
кооперациясы мүлкінің бір ... ... ... ... күштеп
тартып алу әрекеттері орын алды, бұл жеке ... қол ... ... Қазақстан Республикасы Конституциясын бұзу болып табылады.
Осындай жағдайда тұтыну кооперациясының ... ... ... ... ... ... мен бірлестіктері тұтыну одақтарының
мүлкі ортақ (үлестік) меншік ... жеке ... ... ... ... ... тұтыну кооперациясының жоғары басқару органдары 1992
жылы тұтыну кооперациясы ... 49 ... ... жүйенің
қызметкерлері мен зейнеткерлеріне бекіту және ... беру ... ... соң 1994 жылы ... тұтыну одағы Кеңесі кооперативтер мен
тұтыну одақтары басқармаларының ... ... 20 ... өтеп алу
құқығымен бекітіп беру туралы ... ... ... мен ... ... және
пайшыларына иелену, пайдалану және қожалық ету құқығымен мүлікті бөліп беру
жолымен тұтыну ... ... ... ... ... «Ауылды жерлердегі тауар өндірушілер мен тұрғындарға
қызмет көрсетуді жақсарту жөніндегі ... ... ... ... ... ... ... кооперативтер мен олардың
одақтары қабылдаған барлық шешімдер республика тұтыну кооперациясының 1995
жылы өткен съезінде ... ... ... мен басқару жүйесін реформалау жөніндегі
қабылданған ... ... ... ... меншік
қатынастарын реформалау жаңа ... ... ... ... ... ... шаруашылық субъектілердің құқықтық жағдайындағы
өзгерістерге байланысты болды.
Қазақстан Республикасының жаңа Азаматтық кодексінің күшіне енуі ... ... бір ... ... мен ... одақтарының басқару органдарының
шешімдерімен ... ... ... ... онда көзделмеген
ұйымдық-құқықтық нысандарға ие ... ... ... заңды
тұлғалары Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексінде (жалпы ... ... ... ... Азаматтық кодекс енгізілгенге дейін тұтыну кооперациясы
жүйесінің заңды тұлғалары үшін тұтыну қоғамдары, ... ... ... және өз ... кәсіпорындары дәстүрлі ұйымдық-құқықтық
нысандар болды.
Азаматтық кодекстің «Занды тұлғалардың түрлері мен ... атты ... ... ... ... және ... емес болып айқын
ажыратылған.
Мәселен, тұтыну қоғамдар акционерлік ... ... ... іс ... ... ... ... еді. Акционерлік қоғам не серіктестік капиталды біріктіруге
негізделген ұйым екені белгілі. ... ... ... ... немесе
қатысушыларға тиесілі акциялардың не салымдардың ... бір ... Бұл ... өте аз пай жарналары бар ... ... ... мүше бола ... Оның ... бұл ... мен жарғыда белгіленген «бір пайшы - бір дауыс» нормасы жойылады.
Осыны болдырмау және кооперативтік ... ... ... тұтыну қоғамдарының басқару органдары тұтыну қоғамдарын тұтыну
кооперативтеріне өзгертіп, оның ... ... ... ... атты ... ... енгізу жөнінде шешім қабылдады.
Егер тұтыну қоғамдарына ... ... ... ... ... мәртебесін беру кооператив мүшелерінің заңды құқықтарын ... ... ... одақтарының өз шаруашылығы ... ... ... ... ... қандай да бір қауіп
туғыза ... еді, ... бұл ... ... ... иесі ... ... құрған Облыстық тұтыну одағы немесе Қазтұтыну одағы болып
табылады.
Өз шаруашылығының кәсіпорындарын шаруашылық серіктестікке ... ... ... ... ... ... ... одағы немесе Қазақстан
тұтыну одағы 100 пайыз қатысуы болды.
Сонымен бірге, тұтыну кооперациясының меншігін реформалау ... ... ... ... ... бір бөлігін қызметкерлер мен
зейнеткерлер әркімнің салымына қарай өтеп сатып алды, бұл ... ... ... бір ... ... ... жағдайларды ескере отырып, өз шаруашылығының кәсіпорындарын ЖШС-
ге өзгерту кезінде құрылтай ... ... ... пай ... ... ... ... қатысу үлесі есепке алынды.
Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексінде анықталған ережелерге
сәйкес білім беру мекемелері ... ... ... ... ... мүлік алған мекемелер ретінде тіркеуден өтті.
Тұтыну кооперациясының ... мен ... жаңа ... ... ... кезінде жаңадан пайда болған заңды тұлғаларға
өзгертілген заңды тұлғалардың ... мен ... ... ... ... Осы ... жүйе ... мақсаттары мен міндеттерінен
кеткен жоқ. Оның үстіне, өз ... ғана ... ... ... ... ... да ... және өзге қажеттіктерін қанағаттандыру
соларға қалдырылды, бұл Азаматтық ... ... заң ... ... ... мен ... ... және
құрылтай шарттарында пайшылар мен қатысушылар олардың осы заңды ... ... ... ... ... кооперативтің немесе серіктестіктің
мүлкіндегі өз үлесін иелену, пайдалану және қожалық ету ... ... ... ... ... ... табу ... ие болды.
Сөйтіп, тұтыну кооперациясының меншік қатынастарын реформалау үрдісі
қисынға ... ... ... ... өз үлестерінің нағыз қожалары
болғаны заң ... ... ... ... ... ... ... деңгейінің
төмендеуі де әсер етуде, бұл жалақы мөлшерінен де көрінеді, оның үлесі жан
басына шаққандағы ... ... ... 75 ... ... ... ... жалпы өнімде 1990 жылғы 50 пайыздан 1995 жылы 26,6 пайызға ... ал 1994 жылы ... 19,5 ... ... ... ... Сәйкесінше
бөлшек тауар айналымы 5 есе қысқарды, тұтыну шығындары 1995 жылы ішкі ... тек 20 ... ... (1990 ж. – 50 ... Бұл ... ... дамуына тұтыну мен сұраныстың қысқаруы шектеу
болғанын көрсетеді. Осы ... ... ... ... ... ең
алдымен, бағаға қарағанда жалақының әлдеқайда аз өсуіне байланысты болды
[170, 4-б].
Қазақ Тұтыну Одағы Халықаралық Кооперативтік ... ... ... 80 ... 200 ... және ... ... тұратын, 700 миллион
адамы бар аса ірі үкіметтік емес ұйым. Сонымен XX ... ... ... тұтыну кооперациясы жүйесі 75,3 мың ... ... емес көп ... коммерциялық емес ұйымды білдірді. 1991 жылы 2
миллион пайшы болса, 1.01.1997 ж. – 1200 мың, 1.01.1998 ж. – 54,4 мың, ... ж. – 75,3 мың ... ... яғни 8 ... ... олардың саны
1924,7 мың адамға немесе 96,2 ... ... ... кооперациясы жүйесінде 15,3 мың ... ... ... ... саны 7,138 ... ауыл ... қызмет көрсеткен еді.
10 жыл ішінде тұтыну кооперациясының бөлшек сауда айналымындағы ... ... ғана ... - бұл 1991 жылғымен салыстырғанда (33,7 пайызы) 86 ... ... бес ... ... ... меншіктің
көптеген объектілерінен айрылды. 10 жыл ... ... ... саны 20279-дан 4200-ге ... ... ...... ... өнеркәсіп кәсіпорындары – 1413-тен 326-ға
дейін азайды. Шалғай елді мекендердегі көптеген ұсақ дүкендердің ... ... ... кетуіне тасымалдаудың қымбаттығына байланысты
тауарлармен ... ... ... ... ... мүлікті
мемлекеттік меншікке немесе жеке меншікке аударып алу ... ... ... іске ... өзі ... ... ... мен
аудандардың әкімдеріне «Тұтыну ... ... ... ... ... ... ... хат жолдап, онда
тұтыну кооперациясы ұйымдарының қаржы-шаруашылық және өзге ... жол ... ... және олармен өзара қатынастарды заңға
сәйкес келісім-шарт негізінде құру қажеттігі ... ... ... ... ... ... ... төрағасы У. Сәрсеновтың сөзі ... ... ... ... меншік қатынастарын реформалау қажеттігі туды.
Кооперативтер мен ... ... ... ... ... (үлестік) меншік
құқығында жеке ... ... ... ... ... тұтыну
кооперациясының жоғары басқару органдары меншік үлесінің 49 ... ... ... мен ... ... бөліп беру
туралы шешім қабылдады. Қазтұтыну одағы кеңесінің шешімімен меншіктің 20
пайызын кооперативтер мен ... ... ... ... ... ... берілді» [178].
Тұтыну кооперациясының меншігін реформалау Қазақстан ... 1993 ... 27 ... «Ауылда тұратын тауар өндірушілер
мен тұрғындарға қызмет көрсетуді жақсарту жөніндегі шаралар ... [177] ... ... ... ... ... одағының XVI-шақырылымдағы
жетінші жиналысында тұтыну кооперациясы жүйесінің әр қызметкеріне оған
тиесілі меншік үлесін ... ... мен ... үлесіне қарай белгілеп, бекітіп
беру жөнінде қаулы қабылданды. Бәрі ... ... ... жеке
меншік нысанға жақын болғандықтан, қалыптасқан құрылымның негізінде жеке
кәсіпкерлердің жаңа тобын құру мүмкіндігі ... ... ... ... кооператорға ештеңе берген жоқ.
Меншікті дербестендіру, оның басым бөлігін жеке меншікке айналдыру, алқалық
басқару мен сайлану пирамидасын ... ... ... берушілігі, демократизм - мұның бәрі ... ... ... «бір пайшы - бір дауыс» дейтін басты қағидасы да көмектескен
жоқ. ... ... ... ... ... ... аппараты осы кезең ішінде
10 есе қысқарғанымен, әлі де үлкен ... ... ... ... мен ... қызметкерлері, пайшылар меншікті иеленіп,
қожалық ету құқығын пайдалануы тиіс ... ... ... ... ... -
оларға қожалық ету құқығы берілген жоқ.
Сөйтіп, Қазтұтыну ... ... ... ... рет ... шығу жолын іздегенімен және өз ... ... ... қиын ... ... ... ... Республикасының
«Қазақстан Республикасындағы селолық тұтыну ... ... ... ... ... ... кооперациясы жүйесі қауымдасудың тік құрылымы
бар (республикалыққа дейін) ауылдық тұтыну коопертивтеріне ... ... ... бойынша Қазақстан Республикасындағы селолық
тұтыну кооперациясы жүйесінің ... ... ... ... 2002 ... 1 шілдесіне Республикада 18 тұтыну одақтарына
біріккен 227 селолық тұтыну кооперативтері ... ... ... ... және 4 аймақтық). Бұл одақтар Қазтұтыну одағының құрылтайшылары
болып, ол өз ... ... ... ... ... ... болды.
Осы ақпаратқа қарағанда, қазіргі уақытта тұтыну ... 185 ... ... серіктестік, ауданы 428 мың шаршы
метр 3422 ... 371 ... ... мен ... ... 293 мың шаршы метр
408 тауар қоймасы, ауданы 236 мың шаршы метр 25 көтерме сауда ... ... ... 4 жеміс қоймасы, 54 стационарлық мұздатқыш, 150 ... 5 сыра ... 40 ... ... ... 57 шұжық цехы, 43
дайындау кеңсесі, 252 қабылдау-дайындау бекеті, 2 ... ... ... ауылды жерде орналасқан бұл обьектілердің жартысынан астамы
тоқтап тұр. Тұтыну кооперациясы рыноктағы өз ... ... ... және бұл ... ... ... одағы жүйесін қайта құру ... ... ... ... ... ... мен
тұрғындарға қызмет көрсетуді жақсарту ... ... ... ... мен ... ... 1994 ... ақпанда өткен XVI- съезінің
шешімдерінен соң басталды. Сол жылдары барлық пайшылар ашық және ... ... ... ... ... болып табылатынын растайтын құжаттары
барлардың бәрі ескерілді. Онда осы кезде жұмыс істеп ... де ... де, бір ... ... ... осы ... ... құжаттарын
сақтаған азаматтар да болды. Барлық қайта тіркеуден ... ... ... ... ... жылы желтоқсанда Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексі
қабылданған соң бұрынғы ... ... ... ... ... сәйкес
тұтыну кооперативтеріне өзгертіле бастады. Осы ... ... ... екі заң ... ... кооперациясы жүйесінің занды тұлғалары
құрылтайшылары тұтыну кооперативтері болып табылған жауапкершілігі шектеулі
серіктестіктерге өзгертілді. Бұл да ... ... ... ... 1996 жылға қарай жаңа Азаматтық кодекстің нормаларына сай келетін
тұтыну кооперативтерінің негізгі жобасы белгіленді. 1999 жылы ... ... ... ... ... Қазақстан
Республикасының Заңы [179] қабылданды. Ол бұрынғы «Қазақ КСР-ындағы тұтыну
кооперациясы туралы» Заңының [180] міндетін атқаратын болды.
Тұтыну ... ... осы ... ... ... ... 40 пайызын астық өндірудің ... және ... ... ... ... ... ... Пайшылардың саны 3,5
миллион адамға дейін жетті, жүйенің аппаратында ... өзі ... асып ... ... ... ... өзгертті. Қазтұтынуодағы өзінің алып
құрылымымен шағын әрі ... ... мен ... ... төтеп бере алмады.
Бұл тек тұтыну кооперациясының басындағы ғана жағдай емес. ... 1 ... ... 2183 ... бен 1011 ... болып, оларда
сәйкесінше 4 және 1,8 миллион адам жұмыс істеді [181]. Олар да Азаматтық
Кодекс пен ... ... ... реформаланды. Ұжымдық меншік жойылған
соң ... ... ... ... ... емес қоғамдардың меншігі
де реформалауға тартылды.
Жоғарыда ... ... ... ... ... ... ... Тұтыну кооперациясының жұмысын одан әрі реформалау ... ... ... ... әртүрлі пікірлер бар.
Кең таралған пікірлердің бірі тұтыну кооперациясы ... ... оған ... ... ... ең ... ... берілген кезде ғана өміршеңдігін сақтай алады дегенге келіп саяды.
Бұл ... ... ... ... ... ... мемлекет
мүмкіндігінің өте шектеулілігінде ғана емес. ... ... ... барлық салалардың ұйымдары мен кәсіпорындары бүгінде өмір сүру ... ... ... ... ... ... ... тіреледі.
Тұтыну кооперациясы қазірдің өзінде жеке кәсіпкерлер тұлғасындағы өсе
түскен жеке меншіктен күшті бәсекелестік ... ... бұл ... ... салаларында – сауда мен шикізат дайындауда айқын
байқалуда.
Кезінде ... ... ... ... ... ... қазір олардың бәсекелестеріне айналған, олар
өсірілген ауылшаруашылық өнімдерін өздері өңдеп, сатуға ... ... ... ... ... ... ... жағынан, ауылшаруашылық өндірушілерінің бұл әрекеті көңіл
қуантады, екінші жағынан – ... ... ... мен ... сатып алу бағасын әдейі түсіруі жиі кездеседі, ал кейде мүлде
алдап ... ... ... ... сай ... кооперативтерімен істес
болғанда бұл жағдай мүмкін болмас ... ... ... өз ... мен ... ... өз ... үлкен көлемде және өзге бәсекелес
ұйымдарға қарағанда тиімді шартпен ... ... ... тура ... ... шын мүмкіндіктерін нақты істермен растап, елдегі
экономикалық ... ... ... ... ... ... Республикасы Азаматтық кодексінің күшіне енуіне байланысты
мемлекеттегі азаматтық-құқықтық қатынастар түбірімен өзгерді. «Қазақстан
Республикасындағы ... ... ... туралы» Қазақстан
Республикасының жаңа Заңын қабылдау ... ... ... ... 108 ... ... ... ерекшеліктері аталған бапқа
сәйкес арнайы заңмен анықталады делінген.
Ауыл үшін тұтыну кооперациясы туралы жаңа заң қабылдау ... ... ... ... мен ... одақтарын құрудың
құқықтық, экономикалық және әлеуметтік ... ... ... мүшелері-пайшылардың құқықтары мен міндеттері, ауылдық ... мен ... ... ... ... пайдалану
тұрғысындағы құқықтық жағдайы, сондай-ақ оларды ... құру мен ... ... ... ... ... көрінеді. Бұл жағдайлар Кеңес
Үкіметі тұсындағы ... ... ... ... ... ... әлі күшін жоймаған «Қазақ КСР-ындағы тұтыну кооперациясы
туралы» [180], заңында әлсіз қарастырылған. Тұтыну ... ... ... келсек, оны басқару органдарының өкілеттіктері, сондай-
ақ пайлардың құқықтары мен міндеттері айтылмаған.
Сондықтан 1999 жылғы 21 шілдеде ... ... ... ... ... ... ... Заңының қабылдануы
қисынды болды.
«Қазақстан Республикасындағы селолық тұтыну кооперациясы туралы»
Қазақстан ... ... ... 1998 жылғы күзде депутаттар тобы
өздерінің заң шығарушылық құқығын пайдаланып, ұсынды.
«Қазақстан ... ... ... ... ... Заң қабылдауға өмірдің өзі түрткі болған еді, ол Азаматтық кодекстің
108 бабы, 6 ... ... ... емес ... осы ... ... ... реттеу мәселесін шешуі тиіс болды.
Аталған Заң ... ... ... ... ... ... кейбірін шешуге мүмкіндік берді. Бұл Заң тұтыну
кооперативін құру, мүшелік басқару, мүлік қатынастары, қайта құру ... ... ... тұтыну кооперативтерінің қауымдастықтарын
(одақтарын) құруды егжей-тегжейлі реттейді.
Заң бойынша әлемдік практиканың талаптарына сай келетін ... ... бар, бұл ... ... қаржысын талан-таражға салуға
апарып соғады деген пікір жиі ... жүр. ... ... ... мемлекет те, кооперативтің жеке мүшелері де үміттене
алмайтын бөлінбейтін қоғамдық капиталды құруды өздерінің ... ... ... бірі ... ... отыр. Егер кооперативтік қоғам
өз қызметін тоқтататын ... онда оның ... ... ... ... ... мен ... тиісті үлестер төленген соң
кооператив мүшелерінің арасында қосымша бөліске түспейді, ол кооперативтік
қозғалысты ... мен ... ... ... ... ... ... Италияда, Францияда, Англияда, Швецияда, Финляндияда және
бірқатар өзге елдерде, сондай-ақ ТМД және ... ... ... кооперативтерінің бөлінбейтін қаржысы (мүлкі) – бұл ұрпақтан
ұрпаққа берілетін, еңбекпен табылған капитал. Пайшы-мүшелердің ... ... ... қорлар құру–бұл кооперацияға тән
ерекшеліктердің бірі.
Халықаралық кооперативтік ... осы ... мен ... ... ... бөлінбейтін қорлардың түсінігі мен мәні
«Қазақстан ... ... ... ... ... ... енгізілді. Бұл қағида тұтыну кооперациясының меншігін реформалау
барысында да басшылыққа ... банк «Су ... ... ... бағытталған
институциональдық даму және саясат реформасы» атты өз есебінде ... ... ... ... туралы» Заң тым ұзақ ... ... ... бірқатар сілтемелер жасайды. Бұл заңды түсінуді
және фермерлер мен ... ... оны ... деп жазады» [182].
Кейбір ғалымдар аталған заң кооперация мен интеграция проблемаларын
шешпейді деп есептейді. Экономика ... ... ... былай деп
жазады: «1999 жылы қабылданған «Ауылшаруашылық тұтыну кооперациясы туралы»
Заң кеңестік ... ... ... қасиеттерін мұра тұтқан, ол ауыл
шаруашылығы тауар өндірушілерінің кооперациясы мен интеграциясы мәселесін
шеше алмайды [183]. Бұл сөздер дәлелдеуді ... ... ... инженерлік саласын реформалау кезінде туатын
мәселелер де өте көп. Оларды ... шешу үшін ... ... және республиканың нақты жағдайларын ескеретін АӨК өндірісі мен
ғылыми потенциалын дамытудың ұзақ мерзімді бағдарламасы ... еді. ... 1987 жылы ... ... ... ... ... ж.ж
агроөнеркәсіп кешенінің басым дамыту ... ... ... ... ... меншікті мемлекет иелігіне алудың және
жекешелендірудің басы мынадай нормативтік құкықтык актілер ... ... 22 ... ... ... алу және ... ... 1991 жылғы 19 қыркүйектегі ... ССР ... ... 1991-1992 жылдарға арналған (1-ші кезең) Қазақ ССР-інде
мемлекеттік меншікті ... ... алу және ... бағдарламасы
[185]. Бағдарламаның «Агроөнеркәсіп кешеніндегі мемлекеттік меншікті
мемлекет иелігінен алу және жекешелендіру» деп ... ... ... ... ... ісіндегі алғашқы заңды құжаты болды.
Бағдарламаны жүзеге асыруда ... ... ... ... ... [186], ... шаруашылығы туралы» [187], «Кәсіпорындар туралы»
[188], «Шаруашылық серіктестіктері және ... ... ... ... ... 1991 жылғы 28 маусымдағы «Жер реформасы туралы» ... ... [190] ... ... 1 ... Қазақ ССР-інің Мемлекеттік ... ... ... №101 ... мемлекеттік кәсіпорындарды
мемлекеттік акционерлік қоғамдар етіп ... құру ... ... ... ... жекешелендірілуге тиісті объектілер тізбесі, 1991-1992
жылдары ... ... ... мен ... ... ... ... мүлік құнын бағалау туралы уақытша
ереже, т.б. ... ... 1992 ... ... ... ... ауыл
шаруашылығы кәсіпорындарының мүліктерін жекешелендірудегі ... ... ... Заңы [192] және ... ... ... және ... көрсететін мемлекеттік ауыл шаруашылығы
кәсіпорындарының мүліктерін жекешелендіру жөніндегі ... ... ... ... ... ... ... Жарлығы
[193] қабылданды, олар ауыл шаруашылығы объектілерін ... де ... ... ... ... кезеңінде (1991 жыл -1993
жылдың басы) әдістемелік, ұйымдастырушылық жағынан ... ... ... жылы ... ... ... ... бір
дәрежеде түзету енгізу 1993-1995 ж.ж. (II кезең) арналған ... ... ... алу және ... ұлттық
бағдарламасы туралы» Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығын [194],
Қазақстан ... ... ... осы ... жүзеге асыру
жөніндегі 1993 жылғы 20 ... № 633 ... ... кешеннің қайта өңдейтін және қызмет ... ... ауыл ... кәсіпорындарының мүліктерін
жекешелендіру жөніндегі ... ... ... Қазақстан Республикасы
Президенті Жарлығын [195], «Мемлекет иелігінен алу және жекешелендіру
туралы» [196], және ... ауыл ... ... ... ... ... [197] қолданыстағы заңдарға
енгізілген өзгерістер мен толықтыруларды қабылдау ... ... ... де бұл директивалық құжаттар жеке ... ... ... меншікті мемлекет иелігінен алу және жекешелендіру
шараларын жандандыруға ... ... ... ... ... ... шешімі заңдармен және заң аясындағы
актілермен қалай қамтамасыз етілді және қандай қателіктер мен ... ... ... (28 ... 1991 жыл) ... ССР Заңы ... тиісті нақтылау жасап, айқын сипат енгізді: «Берілген жер
учаскесінің ... бір ... ... ... ... ... жер үлесіне қарай белгіленеді. Орташа жер үлесі ... ... ... ... ... ... шешімімен
белгіленеді» [198].
«Шаруашылық жұмыскерлерімен қатар жер учаскесін алуға ... ... ... ... ... ... ... азаматтар, сондай-ақ, аталған шаруашылықтың әлеуметтік-мәдени
және өндірістік салаларында қызмет көрсететін тұлғалар да құқылы» ... т.). Осы ... ... бұл тармақтың екінші азат жолы екі рет өзгерді.
Бірінші рет бұл ереже жоғарыда аталған 1993 жылғы 20 шілдедегі № ... ... ... ... ... алу мен жекешелендірудің
ұлттық бағдарламасын жүзеге асыру жөніндегі ... ... (II ... ... ... ... ... № 3 «Агроөнеркәсіп
кешеннің кәсіпорындарын мемлекет иелігінен алу және ... ... ... қосымшада «Жер үлесін анықтау» былай жазылған: «Еңбек ұжымының
шешімі бойынша орташа жер ... ... ... ... ... қарым-
қатынасын зейнеткерлікке шығуына байланысты тоқтатқан азаматтар, аталған
шаруашылықтың әлеуметтік-мәдени және ... ... ... ... ауыл ... өндірісін жүргізген жағдайда, сол
аумақта тұратын адамдар есепке алынуы мүмкін» [198, ... ... ... ... ... шыққаннан кейін жекешелендірілген және реформаланған
совхоздар мен колхоздар тұрғындарының үштен ... жер ... ... ұжымдары әлеуметтік сала қызметкерлерін, қызмет көрсетуші жұмыскерлер
мен олардың отбасын, балаларын және ... ... ... ... ... ... зейнеткерлерге жер үлестері беріле
ме, берілмей ме деген мәселелерді қарастырып, шешті.
1995 жылдың 22 ... «Жер ... ... Республикасы
Президентінің Заң күші бар ... ... ... аталған
ережеге тағы да өзгерістер енгізілді. 77-баптың 4-тармағы былай жазылды:
«Колхоз немесе мемлекеттік ауыл ... ... ... ... ... ... ... қожалықтарын жүргізу үшін арнайы
жер қорынан жер учаскелері беріледі» [199]. Бұл заң, көп ... ... жер ... ... ... ... ал ... жер
қоры әлдеқашан бөлініп болған және бұрынғы совхоздар мен ... ... ... ... ... Тап ... жағдай еңбектің негізгі
нысаны - жер, тұрғындардың ... ... ... келетін халық
тығыз орналасқан аймақтарда түгелдей дерлік қамтыды.
Совхоздар ... бір ... ... ... беру ... 1994 ... 9 ... Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығы
мен «Азаматтардың жеке меншігіне мемлекеттік ауыл ... сату ... [201] 1994 ... 24 ... ... Министрлер Кабинетінің Қаулысы өз жер ... ... ... ... жіберді. Сырт қарағанда дұрыс болып
көрінетін шынайы меншік иесін ... ... ... ... жолмен болмасын билікті жаулап алу жағдайын тағы да ... ... ... ... ... 10 ... ... 20
пайыз тегін жер алған жайттар бар, ал бұған көңілі толмағандары, болар-
болмас бағаға тағы да 31 ... жер ... ... ... Ірі ... пай мен
жер үлесінің иесіне айналған олар, мүлік пен жердің тиімді де ... ... ... ... ... ... [202, ... жерді иелену мен пайдалану құқықтарын заңнамалық қамтамасыз ету
туралы айтар болсақ, өз жер үлесін иелену ... ... рет 1993 ... ... ... иелігінен алу және жекешелендіру туралы» Заңда
көрсетілгенімен Үкіметтің нормативтік ... ... және ... ... ... сондай-ақ жалға беру құқықтары, осы құқықтарды ... сату ... ... ... Мысалы, Қазақстан Республикасы
Министрлер Кабинетінің 1994 ... 10 ... ... ... ... жекешелендіру кезінде жер үлесіне жеңілдік
құқықтарының тәртібін бекіту туралы» Қаулысы [203]. ... ... ... ... ... ... және ... өмірлік мұраға иелену құқықтарын, жер учаскелерін иелену
немесе жалға беру құқықтарын сатып алу-сату ... ... ... ... 1994 ... 10 ... [204], ... жер қатынастарын реттейтін алғашқы
нормативтік актілерді әзірлеу үшін бір жыл ... ... ... ... қорын құру тәртібі Қазақстан Республикасы ... 1994 ... ... ... [205], ... жер қорын құру және бөлу ... ... 30 ... ... ... – 2,5 жылдан кейін және «Жер
туралы» Жарлық ... соң он ... ... жер үлесін белгілеу [206] тәртібі,
сондай-ақ «Азаматтар мен занды тұлғаларға жер учаскелерін беру ... ... [207], ... мен занды тұлғаларға жер учаскесіне меншік
құқығы, жерді тұрақты пайдалану құқығы актілерін беру ... ... ... қамтамасыз етуде жер учаскелерін кепілге қою тәртібі
мен жер пайдалану құқықтарын бекіту ... [209] және одан да көп ... ... Егер заң ... ... заңнан туындаған актілерімен
бірге келгенде бұндай жағдай болмас еді.
Қазақстан Республикасында заң ... ... ... және ... ауылшаруашылық серіктестіктері мен кооперациялардың ... ... ... ... заң актілері қабылданды. Біз өзіміз
бүгінде осы заң актілеріндегі кемшіліктерді байқаудамыз және олар ... жаңа ... ... ... заң ... соң Қазақстан Республикасындағы тұтыну
кооперациясы өз қызметін реформалаудың және ... жаңа ... ... байланысты қалыптасқан жаңа жағдайға ... ... өтті - ... ... ... және ... ... болып толық қайта тіркелді.
Оң өзгерістердің қатарына экономикалық дербестік деңгейінің артуын,
қатаң ... ... ... ішкі ... қатынастардың
демократиялануын, шаруашылық тетігінің белгілі бір дәрежеде жаңа ... ... ... ... ... ... ... мен кооперативтері
олардың одақтарына өзгертілген тұтыну қоғамдары мен олардың ... ... ... ... ... «Қазақстан Республикасының
коммерциялық емес ұйымдар туралы», «Қазақстан Республикасындағы селолық
тұтыну ... ... және ... ... туралы» жұмыс
істеуде.
2003-2005 жылдар елдің Президенті Н.Ә. ... ... ... ... Осы ... 2003 жылдың 10 ... ... жж. ... ... ... ... дамыту бағдарламасы» - реформалаудың кезекті кезеңі
болып ... ... ... ... ауылдық елді мекендердің
өміріне, ауылдық тұрғындарды қоныстандыруды оңтайландыру негізінде, ... ... ... ... ... ... ... мен
ведомстваларының әдістемелік өңдеулері негізінде ауыл ... ... ... ... әрі ... екі ... жүзеге асырылады. 2004 жылдан 2006
жылдар аралығында ауылдық елді мекендерді әлеуметтік-экономикалық даму
критериялары ... ... мен ... ... 2007-2010 жж.
аралығында әрбір ауылдық елді мекеннің ... ... ... ... оңтайландыру шараларын жүргізу және ауыл
тұрғындарының өмір сүру ... ... ... болуын болжады.
Бағдарламаны жасау кезінде Үкімет жағдайды жақсартудың үш нұсқасын
қарастырды. ...... ... ... мемлекеттік субсидия
есебінен сақтап қалу. Айта кетер жай, ол ... ... ... үкіметте
бастапқыда ондай қаражат болған жоқ.
Екінші – ауыл шаруашылығы ... ... ... бар ... ... тіптен екі есеге өсіруді қарастырады. Бұндай тапсырма
отандық ауыл шаруашылық ... ... ... ... мен ішкі нарықтың кіші сиымдылығын есепке ала отырып, қиын болады.
Үшінші – ауыл тұрғындарын республиканың ... ... ... ішкі ... дұрыс тетіктерін пайдалана отырып
қоныстандыруды оңтайландыру.
Айта кетер жай, дамыған нарықты экономикада өмір ... ... ауыл ... тікелей жұмыс атқаратын ауыл тұрғындарының үлес
салмағы 5-10 пайызды құраса, бізде қазақстандықтардың 43 ... ... ... 27 ... ... ... ... Сондықтан бағдарламаның
негізінде ауыл тұрғындарының өмір сүруіне, тұрғындары ауыл шаруашылығымен
айналысатын ... ... ... ... ... ... жасау
үрдісі керек.
Бұл аграрлық реформалардың заңдық негізін кеңейту, аграрлық
сектордың көп ... ... ... ... мен ... қабылдау болып табылады.
Қазақстан Республикасының ауыл шаруашылық кәсіпорындарын
жекешелендіру аяқталғанымен ауыл ... ... әрі ... ... дегенді білдірмейді. Жекешелендіру ісінің аяқталуына
сәйкес ауыл шаруашылық кәсіпорыңдарын реформалаудың тек бірінші кезеңі
бітті деп, айтуға ... ... ... ... кейбіреулері, эвалюциялық
және модификациялық өзгерістерге баруы мүмкін. Енді олардың бастамашылары
мен жол көрсетушілері бірінші кезеңдегідей мемлекет емес, ауыл ... ... ... ... ... орай ... ... ұйымдастырушылық-құқықтық формаларының қалыптасу барысы
қызығушылық туғызады.
Әлемдік дамыған елдер тәжірибесінде, ... ... ... ... екі түрге бөлінеді: дара кәсіпорындар және кәсіпкерлердің
бірлестігі. Дара кәсіпорындар бір тұлғаның ... оның ... ... ... ... капиталымен және барлық жеке
меншік мүлкімен жауапты. Әдетте ... ұсақ және орта ... ... ... ... Ал екінші түріндегілерде олар бірлестіктің
сипатына (тұлғалардың немесе капиталдың) және бірлестікке ... ... ... жауапкершілік (барлық мүлкімен немесе тек
қатысушылардың салымымен) дәрежесіне байланысты бөлу неғұрлым кең ... ... ... ... ... оның мүшелерінің әрбірінің
қатысуына негізделген. Қаржыны біріктірудің мақсаты капиталды ... ... ... қызметінде болатын тәуелділіктен біршама
босату болып табылады.
Сондай-ақ, агроөнеркәсіп кешеніндегі ... ... ... ... ... ... шарт шаруашылық байланысқа
қатысушылардың өзара құқықтары мен міндеттерінің нақтылығын қамтамасыз етуі
тиіс және ауыл ... ... ... ... баға
белгілеу, жоспарлау сияқты ... ... ... ... ... Аграрлық секторда шаруашылықты жүргізуде тетіктері
Қазақстан мемлекетіндегі ауылшаруашылық өнімдерін сапалы әрі жаңа
деңгейге ... және ... ... қажеттілігінің туындауы бәсекеге
қабілетті экономиканың аграрлық секторды реформалауда ... ... мен ... ... ... ... ... бұрын қалыптасқан шаруашылық жүргізудің шаруашылық
тетігін жан-жақты зерттеп, кемшіліктерін анықтап, ... құру ... ... ... өмір ... етіп ... ... жүргізу жүйесі элементтерінің
өзара байланыссыз, үйлесуінсіз қызмет етуі оның ... ... ... тіпті оны жоққа шығарады. Шаруашылықты жүргізудің тетігінің
барлық элементтерінің ... ... ... және ... ... ғана кәсіпорынның өміршеңдігін қамтамасыз ете алу мүмкін.
Агроөнеркәсіп құрылымдарының дамуы еңбек ... ... ... ... формаларының күрделі жүйесін туғызатын, белгіленген
өндірістік қатынастар жүйесімен анықталатын мәселе. Ауыл ... оның ... ... ... етуі мен дамуында
шаруашылық жүргізу ... ... ... ... ... ... ... ауыл
шаруашылығын жүргізу тетіктері, шаруашылықты басқарудың ... ... ... тетіктері, және т.б. секілді ұғымдар
көптеп кездесуде. Осы ... ... ... ғылыми сөздікке жаңа
терминдер (түсініктер) ене бастады. Әрине, бұл ... ... ... бір ұғымның түрліше түсіндірілуіне алып ... бір, ... ... түрлі, немесе керісінше болатын түсініктер ... ... ... ... жүргізу тетіктері дегенде түрлі
көзқарастар қалыптасқан. Осындай ... ... ... ... ... ұғымын түсіндіретін келесі тұжырымдарды атап өтуге
болады:
Бірінші. ... ... ... шаруашылығын
жүргізудің тетіктері деп «өнімді өндіру, қызмет көрсету бойынша өндірістік
қатынастар мен ... ... ... ... ... ... Ауылшаруашылығында шаруашылықты жүргізу тетіктерін
шаруашылықты басқару жүйесінен ... кең ... ... секторды реформалауда шаруашылықты жүргізу
тетіктеріне тек шаруашылықты басқаруға ... ... ... ... ... ... ... тетіктері нақты
қалыптасқан жағдайға байланысты шаруашылық жүргізудің нақты формалары,
басқару ... ... ... ... ... ... ... көмегімен қоғам заң актілерін қолданады».
Қазіргі таңда шаруашылық жүргізудің тетіктері ұғымына да ... ... ... жүргізудің тетіктері туралы түрлі көзқарастар
ішінен бірқатар анықтамаларды атап өтуге болады. ... ... ... Калиевтың, айтуы бойынша, шаруашылық жүргізудің экономикалық тетіктері
ұғымын өндіріс, айырбас, үлестіру, тұтыну және ... ... ... ... ... осы қатынастарды реттеу ... ... мен ... ... ... ... ... бағалаудың критерийлері мен көрсеткіштері, деп түсіндіреді [59,
8-б.].
Басқа ғалым-экономист, атап айтқанда, Ұлттық акдемиясының академигі
Т.Әшімбаев, шаруашылық жүргізудің экономикалық ... ... ... ... мен оларды қолдану ережелерінің жүйесі» деп
дәлелдейді. ... ... ... ... өнім мен қызмет
бағаларын, салықтар мен басқа да бюджеттік төлемдерді, бюджеттен бөлінетін
жәрдем ... мен ... үшін ... пайыз мөлшерін, бюджеттік
қаржыландыру, еңбек ақы, экономикалық ... ... ... көзқарасымыз бойынша, экономикалық тетіктер экономикалық
заңдар талаптарына сәйкес жүзеге ... ... ... арқылы тарихи
дамудың әрбір кезеңінде қайта қаралып, ... ... ... ... ... адамның қызметі арқылы жүзеге асырылады. Бұнда,
мемлекеттік, ұжымдық және жеке адам мүдделері ескеріле отырылып, ... ... ... ... ... жасайтын қозғаушы күштің
калыптасуы деп түсінуге болады [211].
«Шаруашылық ... ... мен ... жүргізудің
экономикалық тетіктері» деген ұқсас ұғымдарды ажырата білген жөн. Өйткені,
шаруашылық жүргізу тетіктері деп, ... ... ... ... ... ... оған жетуге итермелейтін, қызмет ... ірі ... ... ... ... ... Барлық жағдайда
«шаруашылық жүргізу тетіктері» категориясы тұтас әлеуметтік қоғамға қатысты
қолданылады, яғни тек ... ғана ... Ал, ... ... ... бірі ... болып табылады.
Жалпылама түрде, экономикалық ынталандыру мен құқықтық мөлшерлер
көмегімен қоғамдық өндіріс пен ... ... ... мен
әдістері шаруашылық жүргізу тетіктері деген ұғым береді. Бұл - ... ... ету ... мен экономикалық қатынастардың қызмет ... ... ... ... ... ... тетіктерінің
мәнін өндірістің басымды түрімен сипаттайды.
Бірақ та шаруашылық жүргізу тетіктерінде ... оның ... ... атап ... жөн (өндірісті және шаруашылық байланыстарын
ұйымдастыру формалары, жоспарлау құрылымы, ... мен ... ... әсер ету ... ... ... ... мазмұнын өндірістік қатынастар
жүйесінің шеңберімен ғана ... ... ... ... ... ... ... көзқарас жоқ. Бірқатар экономистер шаруашылық
жүргізу тетіктерін толық суреттеу үшін ... ... ... ... деп ... ... ... бойынша, тарихи
материализм, құқық, ... және т.б. ... да ... ... ескереді. Алайда, біздің ойымызша, бұндай зерттеу саяси-экономикалық
шеңберінен тыс шығып кетеді.
Шаруашылық жүргізу тетіктерінің элементтерін ... ... ... ... ... ... жөн. Сондықтан
«шаруашылық жүргізу» және «тетіктер» деген ... ... ... ... ... ... шаруашылықты жүргізудің
тетіктерінің негізгі және ажырамас бөлігі ретінде нақты ... ... ... ... ... ... ... шешу әдістерінің жүйесі қарастырылады. Соның ... ... ... ... ... ... өндірістің
экономикалық тиімділігіне ықпалын тигізеді. Онымен бірге, олардың мазмұны
қоғамның экономикалық мүдделеріне сай екенін дәлелдейді.
Қазақстан Республикасының ... ... ... ... нарықтық қатынастарға негізделген аграрлық реформалар
қалыптастыруға деген қажеттілік ... ... пост ... ... болған
құрылымдар нарық талаптарына жауап бере алмады.
Қазақстан Республикасы тәуелсіздік алып нарықтық экономикалы қоғам
құруы еліміздің тыныс-тіршілігіне бірқатар ... ... ... ... әкімшілдік-әміршілік әдіске ... ... ... ... пен ... тараптардың теңдігі мен шарт
еркіндігіне негізделген нарықтық қатынастың келуі ауыл шаруашылығында ... ... ... ... ... ... өндірушілері қоғамның экономикалық
өмірінің басқа субъектілерімен, ... ... ... ... ... емес еді. Олар бір-бірінен алыс жатқандықтан
ақпарат ... ... ... ... ... табиғат
жағдайларына болатындай саяси құрылым мен ... ... ... әр ... ауыл шаруашылығы тауарларын
өндірушілерге белсенді қолдау көрсетуді өмірдің өзі қажет етті.
Аграрлық ... ... ... нақты-тарихи жағдайда тұрғандығына
қарамастан, күшті не жинақтаушы және жұмсақ, яғни ... ... ... ... ... жағдайларға (соғыс, табиғи катаклизмдер,
терең тоқырау), республикадағы қазіргі жағдайларға сәйкес келеді. Екіншісі
агроөнеркәсіптік ... ... ... ... ... өнімдері
жеткілікті елдердің жағдайына келеді.
Мұндай жағдайларда республикадағы аграрлық реформалау екі ... ... еді: ... бұрыннан бар агроқұрылымның
негізгі бағытын ... ... ... ... екіншісі қысқа мерзімде
барлығын түбегейлі өзгерту.
Біздің еліміздегі аграрлық реформаның басты идеясы бастапқы кезеңде
бұрынғы құрылымды ... ... Сол ... аграрлық саясаты төмендегідей
еді: басты бағыты жеделдетіп ... және ... мен ... ... ... ... кешенді реттеуден бас тарту;
ауыл шаруашылығы өнімдерінің бағасын босату; аграрлық ... ... ... ... ... ... ... қолдау көрсету.
Қазақстанның орташа табиғи өнімділігі АҚШ-пен салыстырғанда 3 есе,
Батыс Европамен салыстырғанда 2 есе төмен [212, 43-б.]. ... ... ... агроөнеркәсіптік кешенді қаржыландыру ... ... 6,5 ... құрады. Біздің еліміздегідей ауа-райының үнемі
қолайсыз факторында еңбек өнімділігін және өнім ... ... ... ... ... Егер ... ... тиімділігі жыл сайын 2-3
пайызға артатын ... бұл ... ... ... саналады.
Европаның дамыған елдерінде нарықтық экономика мен аграрлық саясат
арасында келіспеушілік бар. Бұл ... ... ... мәні: ауыл
шаруашылығы өнімдерін өндіретін фермерлерге бағаны қолдан көтеру ... ... ... ішкі ... ... ... ... ауыл
шаруашылығы өнімдері рыногына араласу. Бұл нарықтық экономика қағидаларына
аса ... ... ... ... ... арттырады, тауарларды
қайта өндіруге алып келеді.
Демократиялық қоғамдағы кез келген ... жүйе ... ... ... ... ... азық-түлікке деген сұранысы
(қажеттілігі) туралы ақпарат алу; азық-түлік ресурстарының орнын алмастыру-
адам, жер және құрылыс ... – осы ... ... ... ... ... ... мен өнімдердің жаңа
түрлерін игеру; көптеген жеке тұлғалардың, қосалқы ... ... ... мен ... ... ... жоспарлы экономика нарықтық экономикамен оп-оңай ауыстырылады
деуге болмайды. Біріншіден, ... ... тек қана ... мен ... ... ғана жұмыс істейді, яғни ... ... ... ... ... ... ... етілуі
және икемді салық жүйесі болуы қажет. Мұндай элементтерді ендіру ... ... ... ... ... ... ... араласуынсыз дамитын
агроқұрылым деп қарауға болмайды. ... кей ... ... күштерді
реттеуге тура келеді. Экономикалық теорияда оны «әлеуметтік» нарықтық
экономика деп ... Бұл ... ... ... бәсекелестік саясаты.
Реформаны адал бәсекелестікпен қамтамасыз ету. ... мен ... ... ... ... ... ... жүрмейді,
сондықтан, Үкімет алғашқы өндеу және қайта өндеу ... ... ... ... ... секторларының әлеуметтік-
экономикалық дамуының тежеуіне жол ... ... ... ... ... рынок мынадай себептерге ... ... ... ... ... да себептерге байланысты өзгеруі мүмкін, ал
талап тез ауысады, өйткені адамдар өздеріне үйреншікті ... ... бас ... Осы ... ... маңызды рөлін атқарады: егер
егіннің шығымсыздығынан немесе ... ... ... кей ... аз ... онда ... тоңазытқыштарда олардың жеткілікті қоры
болуы тиіс. Бұл өнімдер көтеріңкі бағаға сатып алынып, ... ... ... ... ... ... ... айырманы мемлекет өз мойнына
алады.Үшіншіден, әділетсіздік және ... ... ... ... егер
бәсекелестік барлық жерде табиғи тепе-тендікке жетсе, онда ... ... бөлу ... де, ... ... ... ... экономикалық әл-ауқатының жақсаруына қарай, дамыған
елдердің өзінде, шаруа қожалықтарының табыстары төмендейді. ... ... ... азықтық шығындары көбейеді. Жалпы экономиканың
үлесінде ауыл шаруашылығының табыстары төмендеді. ... ... ... ... ... ... ... біршама өсу үшін, ұлттық ... ... ... ... ... ... Бұны ауыл ... қысқарту арқылы жасауға да болады, бірақ ол жуық арада жүзеге ... Оның ... ... ... ... ... ... ауылдар мен қалалардағы тұрғын үй бағаларында үлкен айырмашылық бар
[214].
1991 жылы шыққан ... ... алу мен ... туралы»
Заңға сәйкес Үкімет ауылды құрылымдық жағынан қайта құрып, өзгертуге және
мемлекет ... ауыл ... ... және ... ... ... отырып, жекешелендіруге бағыттады. Нәтижесінде мемлекеттің
аграрлық саясаты екі бөліктен ғана ... ... тез ... және ауыл ... ... ... ... екіншісі
жылдың қорытындысында, яғни аяғында ауыл шаруашылығы саласының қарыздарын
өтеу, жабу үшін қаржы іздестіру. Бұл ... ... ... ... мал ... күрт азаюына, ұмытыла бастаған жерді табиғи әдістермен
өңдеуге қайтып оралуға алып ... ... ... ... ... ... ... ұзақ уақытты,
жан-жақты дайындықты, психологиялық тұрғыда қабылдау ... ... ... ... ... ... ... істеуге әзірлікті талап
етеді. Бұл үрдісті тездетуге және ... ... ... ... ... қолдарында ешнәрсесі жоқ азғантай бөлігі іс бастауға
тәуекел ететінін ұмытуға болмайды. ... ... ... ... осы ... ... ... табуда бізде тұрақтылық пен
мұқияттылық болмады. Ойын ... жиі ... ... ... ... ... өзіндік қарым-қатынас ерекшеліктері бар. Олардың ішінде
негізгілері: аумақтың ауқымдылығы, яғни тасымалға көп шығын ... ... ... ... өндіріс өндіруге қолайлылығы,
осы елдердің жерге деген ... ... ... аз өнім ... ... ... дағдысы, т.б.
Аграрлық саясат осы саланың мақсаттарын анықтап қана қоймайды,
қалыптасқан ... ... ... ... ... қол ... тетіктерін
нұсқайды. Мұнда ең басты көрсеткіш – жан басына шаққанда ішкі жалпы өнімнің
көлемі. Ол бізде 1400 долларға тең. ... – 38 000 ... ... ... ... ... салыстырар болсақ, Қазақстан төменгі табыстағы елдер
қатарына кіреді. Жыл сайынғы өсім бізде шамамен – 2 ... ... ... министрліктер мен ведомстволар
басшыларының, ... ... ... ... кеңесінде
сөйлеген сөзінде Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә. ... ... ... ... ... ... ... Адамдардың бастамалары мен
кәсіпшіліктерін нығайту, өз ... үшін тер ... ... иелерінің
қомақты бөлігін құру, сол арқылы бүкіл ... ... ... болатын орта буынның дәйекті қалыптасуын қамтамасыз ету
қажет» [215].
1992 жылы республикамызда ... аса ... ... көпшілігі ұжымдық кәсіпорын болып қайта құрылды [216]. Бұл ... ... ... ... ... ... болмады, нарық
талаптарына сәйкес келетін ... ... ... жоқ. Ол ... ... аз, ұжымдық кәсіпорындар секілді шаруашылық
жүргізу нысандары, сондай-ақ заңнамалық ... ... ... ... мен ... ... қауымдастығы болды. Меншік
дербестендірілмеді, шаруалар өз меншіктерін ... ... ... ... шенеуніктер бұл фактіні мойындайды: Стратегиялық жоспарлау
агенттігінің төрағасы Е. Өтембаев ... ... (4 ... ... ... ... өз меншіктерін сезінуге мүмкіндік беріп, сонан соң
барып ауылда ... ... құру ... ... болмайды».
Қазақстан Республикасының Президенті Н.Назарбаев: Мемлекет иелігінен
алып, жекешелендірмей әлеуметтік нарықтық ... ... ... ... біз ... бас тарта аламыз ба немесе ең ... ... да ... ... қоя ... ба? ... қайта құрусыз қоғамдық өндірістің
тиімділігін арттыруға бола ма? Келелі экономикалық талдау бұған теріс жауап
береді. Қазіргі жүйенің ішкі ... ... жоқ, ол ... ... ... ... қызықтыруға қабілетті емес. Бірден бір жол -
меншікке деген қатынасты ... ... ... айтқанда, бізге
экономикада нақты қожайын қажет. Бізге нарықтық үлгіні ... ... ... ... ... дамыту мен оның
тиімділігін арттыруда түсімді ұлғайтуда қызығушылық туғызу адал ... ... ... ету ... ... ... ... бұл
проблеманы шешетіндей жағдайда ... ... ... алу ... ... ... ... құрылуын жеделдету, оның адам
үшін қайта бағдарлану факторлары бола ... және ... ... - ... ... ... ... кемшіліктеріне меншікті
дербестендіру проблемаларының заңдық тұрғыда шешілмеуін, жекешелендірудің
ортақ саясатының болмауын жатқызуға ... ... ... меншікті
коммуналдық және республикалық етіп бөлу туралы шешім ... ... ... ... ... ... иелігінен алу және
жекешелендіру көп нұсқалы сценарий бойынша жүзеге асырылды.
Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... мемлекет иелігінен алу және ... ... мен ... ... ахуалы, пәрменді қызметі ... ... ... ... ету ... ... қабылдады.
Бірінші кезеңде дәстүрлі және қалыптасып келе жатқан жаңаша ... емес ... ... мен ... ... ... ... тұрғыда бекітілмеді. Ұйымдастырылған мемлекеттік
бастаудың болмауы нәтижесінде қоғамның ... ... ... ... ... және ... ... қозғалатын «төменнен басталатын
бастамашыл жекешелендіру» жүзеге асырылды. Бұл экономикаға ешқандай пайда
әкелген жоқ. Еңбек ... не ... ... ... ... заңды
тұлғалар, сондай-ақ сатушы және мемлекеттік ... пен ... ... ... мекемелерді жекешелендіру бастамашылары болуға
құқылы субъектілерді кеңінен айқындау айтарлықтай маңызды роль ... жоқ. ... оның ... ... ... әкімдер
тұлғасындағы сатушылар көбіне ... ... ... алып ... ... тіркеушінің ролінде болды.
«Материалдық өндіріс салаларында меншікті мемлекет иелігінен алу және
жекешелендіру жұмыстарын жандандыру жөніндегі шаралар ... ... ... ... ... [218], бұл қателікті қандай да
бір деңгейде түзетуге мүмкіндік туды, осы ... ... ... ... ... ... ... басқа түріне өту туралы
тапсырыс береді, тапсырыстарды тіркеуге алады, жекешелендіру жүргізу туралы
шешім қабылдайды және тапсырысты ... ... ... ... Осы ... ... ... жекешелендіру объектісіне айналады және
жоғарғы тұрған органға бағынбайды. Бюро кәсіпорынның қатысуымен оның
қаржылық-шаруашылық ... ... ... ... ... ... ... және оны өткізу жөніндегі қажетті
құжаттарды, жоспарларды әзірлейді, қайта құрудың барынша ... ... ... ... және оларды ұжымның қарауына ... ... ... және ... ... және экономикалық
сауаттылығының нәтижесінде өз кезегінде дұрыс саналатын бұл қағидалар ... ... ... ... ... мен ... меншік
басқармалары басшылар тарапынан тықпаланған жекешелендірудің олар ... ... мен ... ... ... алмады.
Шаруалардың құқықтық сауатсыздығы мен көнбістігіне есептелген құпия,
жасырын шешімдер қабылданды.
Бұл кезеңде мемлекеттік ауыл ... ... ... орталықтандырылған ... ... ... ... арасында жалпыдан колдау тапқаны ұжымдық
меншікті сатып алу. Еңбек ұжымдарына мемлекет мүлкін қайтарымсыз ... ... ... ... ... ... ... қарым-қатынас тудырды және «ұжымдық ... ... бас ... ... ... мен ... тарағанда жер үлестерін алуды бірден талап
еткісі келмеген зейнеткерлер, әлеуметтік сала қызметкерлері, т.б. иелік ету
- жалға ... ... ... сату немесе жерді ортақ пайдалану құқықтарын
қалдыра отырып, шартты жер үлестерін белгілеуге келіскен ... еді. ... ... ... үшін ... жер ... ... және осы үлес
құқықтарын иелену тәртібі дер ... ... ... ... өндеу және қызмет көрсету кәсіпорындарына келсек,
олар акционерлік қоғамдар болып ... ... 1993 жылы ... 50 ... ... ... ... жағдайында сатуға
шешім қабылданған, бірақ күшті гиперинфляция нәтижесінде өндірушілерде бұл
акция пакеттерін сатып алуға ... аз ... да ... ... олар жеке
тұлғаларға болар-болмас сомаға сатылды. Бұл ... ... ... ... өз ... жартысынан көбін өндірілген
өнімдерді қайта өңдеуге және сақтауға жұмсады.
Бұдан Қазақстанның ауыл ... ... ... ... ... ... ... реформалауда дәйектілік
пен қисындылық болмады деген қорытынды жасауға болады.
Инфляция турасында белгілі экономист ғалым П. Самуэльсон былай ... ... ... ... ... ... ... жол ашады, бірақ несие бергендерге, тұрақты табысы
барларға, ... сақ әрі ... ... ... тигізеді,
әсіресе осы кезде қарт адамдар қиындыққа душар болады. Инфляция шарықтап
тұрған кезде кез келген ... ... ... ... бола ... [167, ... ... ауыл экономикасын көтеру бірінші ретте ауылдағы ең ахуалы
нашар тұрғындарға көмектеседі деп ... ... ... жүргізуде мынадай негізгі қағидаларға сүйену керек
еді. Меншіктің нағыз иесін қалыптастыру және ... ... мен ... ... ... ... ету, ... байланысты қатынастарды
дамыту, іскерлікті қолдау, бәсекелестіктің ақпараттық ортасын қалыптастыру,
әлеуметтік әділдікті қамтамасыз ету, мемлекеттік қолдау ... ... ... ... ... ... мынадай бағыттардан тұруы керек:
ауыл шаруашылығында көп укладтылыққа көшу; жер реформасы; ауыл шаруашылығы
кәсіпорындарын жекешелендіру, ... ... ... ... ... ... нарықтық инфрақұрылымдарды
дамыту.
Экономикалық қайта құру басталғанда аграрлық реформаның екі ... ... ... ... жекешелендіру және
колхоздарды реформалау, мүліктік ... және жер ... әр ауыл ... ... ұйымдық-құқықтық нысанды еркін түрде тандау, ... ... ... ... ... ... кешен қызметінің мемлекеттік реттелуін сақтай отырып,
колхоздар мен совхоздарды біртіндеп реформалау, қайта өндеу ... ... ... жол таңдалды.
1997 жылдың бас кезі нарыққа өту жолындағы Қазақстанның ... жаңа ... ... бой ... ... ... болып табылады. Тап осы кезде шаруашылық жүргізудің әлеуметтік
жүйесінен нарықтық ... ... ... ... аяқталды. 3-кестеден
көріп отырғанымыздай, жалпы республика бойынша 1991 жылдың 1 қаңтарына 2183
мемлекеттік ауыл шаруашылығы кәсіпорыны ... 1997 ... 1 ... саны 77-ге ... ... Бұл ... барлығы 2106 ауыл
шаруашылығы кәсіпорындары, яғни ... ... ... 96,64 ... [219, ... ... бөлік мемлекет қолында қалды, бұл - тәжірибелі станциялары,
тұқымдық, жаңа сорттарды сынаушы шаруашылықтар, сондай-ақ басқа да ғылыми
мекемелер ... ауыл ... ... ... және
Қазақстан Республикасының аграрлық секторында колхоздарды ... жаңа ... ... ... ... ... базасында өндірістік кооперативтер, шаруашылық серіктестіктері
мен ... ... ... 1997 ... 1 ... республиканың
ауыл шаруашылығы саласында шаруашылық жүргізуші субъектілер – 51.885, оның
ішінде шаруа қожалықтары – 47.393, ... ...... ... – 2614, ... қоғамдар – 399, қауымдастықтар
– 120, мемлекеттік кәсіпорындар – 95, ... ... ... сай
келмейтін кәсіпорын –273 болды [220].
Осылардың ... ... – 13.408, ... серіктестік – 62,
өндірістік кооператив – 1032, акционерлік қоғам – 1, ... ... 6, ... ... – 14 ... ... ... Қазақстан облысындағы мақта өсіретін негізгі
үш аудандарда барлығы 5.615 шаруашылық жүргізуші субъектілер құрылды, бұл
облыс бойынша ... ... 38,63 ... ... оның ... ... 1.031, Жетісайда – 2.221, ал Мақтаралда – 1.763 ... ... Бұл ... ... – 4.679 шаруа қожалығы құрылды. Облыс бойынша
осы аудандардағы шаруа қожалығының ... 34,89 ... ... Шаруашылық
жүргізудің басқа түрлеріне қарағанда, өндірістік кооперативтер кең қанат
жайды. Олардың көпшілігі ... ... ... – 218, ал ...... – 61 ... ... кәсіпорындарын жекешелендіру барысында мүліктік
пайларын алған адамдар саны көрсетілген. ... ... ... ... ... ... көрсеткіші бойынша
республикада мүліктік пайды 1.161.906 адам ... ... ... ... ... мүшелері, олар пай иелерінің барлық
санының 68,35 пайызын ... ... ... ... пай ... осы ... зейнетке шыққандар иеленеді, олар ... 25,27 ... ... кұрайды. Соңғы жекешелендірілген
кәсіпорындардан пай алғандардың үшінші ... ... сала ... ... ... саны – 74.078, яғни пай алғандардың 6,38 ... ... сала ... пай ... ... ... кей ... жекешелендірілген кәсіпорындардың еңбек
ұжымдарының шешімі бойынша олардың дербестендіру ... ... ... не ... пай ... аз ғана мөлшерде бөлінуіне
байланысты. Мысалы, Шығыс ... ... ... ... ... ... әлеуметтік салада істеген қызметкерлері
пай алмаған, ал басқа ... ... сала ... аз ... пай ... ... ... облысында – 780 адам, Талдықорғанда – 921
адам, Атырауда – 416 адам, т.с.с ... ... ... жекешелендіру барысында алынған
мүліктік пай иелері ... ... ... ... ... ... үшін де, ... ауылшаруашылығы және экономика ғылымы үшін де өте
қызықты жайт. ... ... ... мүліктік пай иелері өз
пайларын тек үш ... ... ғана ... ... Біріншіден,
жекешелендірілген кәсіпорындар базасында құрылатын жаңа ... ... ... үлес ... қоса алады; екіншіден, шаруа
қожалықтарын құруға және ... ... ... ... ... арқылы кез келген мәмілелер (сату, сыйға тарту, т.б.) жасаса алады.
Статистикалық деректерде көрсетілгендей, ... ... ... 1.161.906 адам алды, 163.725 адам өз шаруа қожалықтарын құру ... ... ... ... пай ... үлесі жалпы көрсеткіштің 14,09
пайызды құрайды.
Мүліктік пай иелерінің басым ... ... ... ... ... негізінде құрылған, ... жаңа ... ... өз пайларын үлес
есебінде қосты. Олардың ... 80.955 өз ... ... ... (6,97 пайыз), 27.508 адам – толық серіктестікке (0,47 пайыз), ... ... ... (0,02 ... 483.508 адам – ... (41,61 пайыз) және 400.397 адам ... ... ... ... ... Қазақстан облысында заттық пайды 142.300 адам ... ... 1.280 адам өз ... құру үшін заттай алды, бұл пай иелерінің
0,9 пайызды құрайды. Көптеген пай ... ... ... басқа да
ұйымдық-құқықтық нысандағы ауылшаруашылық кәсіпорындарының құрамына кірді.
90.630 адам өндірістік кооперативтер құрамына (63,69 ... 207 адам – ... (0,14 ... 180 адам – толық серіктестікке және 50.003 адам – басқа да
ұйымдық-құқықтық нысандағы ... ... (35,14 ... ... ... ... ... әр облысында әртүрлі ахуал
қалыптасты. Кейбір облыстарда көптеген жер ... ... өз ... ... ... кооперативтер мен шаруашылық серіктестіктердің
жарғылық қорына қосты. Павлодар облысында мұндай пай иелерінің ... ... ... ... – 73,6, ... – 77,2, Алматыда – 76,7, Батыс
Қазақстанда – 92,4, Жамбылда – 95,9 ... ... [226]. Ал ... жер ... иелерінің пайызы өте төмен. Оған бірінші ретте Ақмола,
Шығыс Қазақстан, Жезқазған, ... ... ... ... ... Бұл ... осындай пай иелері 10 пайыздан төмен.
Мұндай жағдай, жер үлесін қолданғаны жайлы ... ... ... да болуы мүмкін. Бұған республикадағы барлық облыстар бойынша
жер үлесін қолдануы жайлы ... емес ... куә. ... облысында,
меншік иесі куәлігі берілген жер үлесінің жалпы саны 115,0 мың ... ... 5,7 мың ... ... ... мен ... жарғылық қорына жарна ретінде берілген, 3,9 мың данасы
шаруа қожалығын құру үшін заттай жер ... ... ... ал ... ... әрқилы мәмілелердің (сату, сыйға тарту) объектісі болды[227].
Сонымен, мемлекеттік меншіктің жеке меншік болып қайта ... ... ... ... ... құру ... саяси қорытындысы. Өндірістік қатынастардың өзгеруі, баға
түзілуі, ... ... ... бәсекелестік нарықтық инфрақұрылымды
құру оның экономикалық ... ... ... ... ... ауыл
тұрғындарын мемлекеттік қамқоршылдықтан босатты және материалдық жағдайға
жауапкершілікті ауылдықтардың өздеріне ... ... ... ... болған жоқ.
2.4 Аграрлық реформалаудағы серіктестіктер мен бірлестіктердің
тарихи қағидалары мен құндылықтары
Ауыл шаруашылық серіктестіктері мен ... ... ... біз ... және ... қозғалыстың бір елдерде ерте, бір
елдерде кеш басталғанын және ... ... да елге ... ... ... ... ... әлемдік тәжірибеде ауыл шаруашылығын
дамытудың үш жолы белгілі: біріншісі, ірі шаруашылықтарды қалыптастыру. Ірі
шаруашылықта жерді ... ... жаңа ... енгізу, өндірісті
қамтамасыз етуге қажетті құралдарды ... ... бар; ... ... дамыту, оларда да ірі шаруашылықтар секілді ... ... ... ... ештеңеге алаңдамастан шаруашылық жүргізу,
өз тәжірибесі мен тәуекеліне сүйену ... ... ... ... - ... ... Бұл ... жеке қожалық жүргізуге қабілеті я
батылы жете ... орта ... ... топ құрамында саналатын
шаруалар таңдайды. Ал, еліміздегі ауыл шаруашылығы тауар өндірушілердің
басым көпшілігі осы ... ... ... ... осы ... ... ... жүргізілді.
Кооперация жасаудың алғашқы мүмкіндігі - совхоз-колхоздардың тарау кезінде
талан-таражға ... жол ... ... ... ... ... әр ... жеке меншік иесі ете ... ... ... ... ... ... сектордың үлесіне әртүрлі елдерде
тауар айналымының 1-30 пайызы және ... ... ... (ЖҰӨ - А.С) ... ... келді [228].
Кезекті өткен ХКА 32-Конгресінде (1999 ... 2 ... ... ... ... ... П. ... казіргі кезде
осы елде 20 млн. адамды біріктіретін 47 мың ... бар ... ... етті, бұл АҚШ халқының 40 пайызын құрайды. Кооперативтер несие ... ... ету, ... қызмет, аудит және қаржы
қызметін ұйымдастыру, тұрғын үй құрылысы, ауылшаруашылық өнімдерін өндіру
және өткізу, сондай-ақ ... ... ... мекемелерінің жүйесі және
т.б. салаларда орнықты. Ұсақ кәсіпорындарға ... ... 300-ге ... алу ... ... Осы кооперативтердің жылдық тауар
айналымының көлемі 100 ... ... АҚШ ... құрайды [229].
Сонымен бірге, дамыған нарықтық экономикасы бар елдерде тұрғындардың
кооперациялануының жоғары пайыздық ... ... ... ... ... және ... ... емес ұйымдарының
қолдауына қарамастан, соңғы үш онжылдықта кооперативтік ... ... тез ... бейімделу жағынан үлкен қиындықтарға ұшырауда.
Халықаралық кооперация қүніне арналған Халықаралық кооперативтік
альянстың «Кооперативтер және ... ... ... ... делінген: «Жаһандану процесі, жаңа рыноктар ашылуына байланысты, көп
елдерде кооперативтердің дамуына оң ... ... ... ... ... біркелкі емес, ол әр елдің экономикалық және ... ... және де ол, ... жаңа ... ... ... ... [229, 6-б.].
Қазақстанда да алғашқы кооперативтер патша үкіметі ... ... ... ... ... 1921 жылдың 7-
желтоқсанында ҚазАКСР Халық ... ... ... ... туралы» Декрет қабылданғанан кейін басталды ... ... ... ... ... ... Ал ... факториялар болған жоқ. ... ... ... ... Бұл ... ... да бір
елде кооперация идеясының дамуы үшін бұқара халықтың жеткілікті жоғары
мәдениеті мен саналылығы ... шарт ... ... ... ... адам ... алғашқы қауым адамы кезіндегідей соншалықты
мұқтаж емес және тек парасатты ... бар адам ғана ... ... ... алады. Екінші жағынан, өзімшілдік әдет және
орамсыздық кооперативтік идеяларды меңгеруде негізгі кедергілер болып ... осы ... ... ... қасиеті бар адам ғана жеңе алады.
1994 жылы Халықаралық кооперативтік альянстың ... ... ... туралы көзқарастардағы қателіктер жөнінде тезис
бар: «Шешім қабылдайтындардың және кооперативке мүше емес өзге ... ... ... ... ... белсенділігінің табиғаты
және нарықтық экономикаға бет бұрған елдерде ... жету ... ... ауқымы мен ролі жөнінде кең тараған қате ... Бұл ... ... ... ... ... тарапынан
таңылып және жартылай мемлекеттік негізде ұйымдастырылып жүрген. Бірақ,
Халықаралық еңбек ұйымы белгілеген қызметі ... ... ... және өз мүшелері есебінен қаржыланатын, жалпы мақсатқа жету ... ... ... бірлестігі, құру үшін тең үлес қосу ... де тең ... алу ... ... ... кооперативтік
кәсіпорынға ешқандай да қатысы жоқ кәсіпорынға ... ... ... ... ... ... ... табылады: «Кооператив
дегеніміз формальды емес сектордағы және үй ... ... ... ... ... етіп ... кәсіпорындарды бұрынғысынан
да тиімді бола түсуге итермелейтін ұйымдық тетік» [231].
1996 жылғы баяндамада да ... ... ... және кәсіпкерлік қызметтің дамуы» бөлімі жеке көрсетілген.
Онда төмендегіше аталып ... ... ... ... ... кез-келген тұлғалар тобына өз ресурстарын тиімді түрде
біріктіруге, ол кіші болса да, оның ішінде көлемі ... ... ... мен ұсақ ... ... асып ... мүмкіндік
береді». Және де «жеке секторда ... ... ... қызмет түрлі қоғамдык қажеттіліктерді жасауда ... ... ... экономика қызметін өндірушілер мен тұтынушылар
мүддесі үшін ... ... ... [232].
Бүгінгі дүниеде жүріп жатқан нарықтық жаһандану үрдістерінің
кооперативтер үшін екі ... ... бар. Бір ... олар ... ынтымақтасудың жаңа мүмкіндіктерінің пайда болғанын
білдіреді, ... ... ... және ... ... ... ... үшін алғы шарттар жасайды. Бұл мүмкіндіктер
Дүниежүзілік сауда ұйымының (ДСҰ) ... ... ... ... ... жұмысты жалғастыру туралы шешімдеріне байланысты кеңейе
түседі. Алайда жаһанданудың екінші жағы барған сайын нарықты ... ... ... аса ірі ... ... компаниялардың рөлінің күшеюімен
сипатталады. Экономиканың жаһандануы бәсекелестікті ... ... оны ... ... Осы ... ... жерде жұмыс істеу,
тікелей адамға, оның ... ... бет бұру ... еншісі болып табылады, бұл саналы, мүдделі және жаппай кооперативтік
мүшелік үшін алғы шарттар жасауға ... ... ... ... етеді.
Экономиканың жаһандануы нарықтық экономиканың негізгі субъектілерінің
әлемдік рынокта төңкеріс жасай алатын жаңа ... ... ... Бұл технологиялық прогрестің жаңа дүмпуі, информатика
саласындағы ... ... ... мен ... ... ... жаңа
технологияларды енгізу болуы мүмкін. Мұндай ... ... жат ... дегенмен олардың басты идеялары анықталып қойған және
бұл ... ... мен ... ... ... өз
мүшелерімен байланыстарды нығайтудан тұрады.
Кооперативтік ұйымдарға өз жұмысында сондай-ақ нарықты реттеудегі
мемлекет ролінің төмендеуі, жекешелендіру, ... пен ... ... ... ... ортаны қорғауға қатысу сияқты ... тура ... ... елдерде терең құрылымдық өзгерістерді бастан
кешуде, оларға нығаю мен бірігу, көрсетілер қызметтердің ... ... ... ... ... тән [107, 27-б.]. Әртүрлі
кооперативтердің ынтымақтасуы, олардың ... ... ... ... ... ... ... қозғалыстың маңызды
тенденциясы болып табылады.
АҚШ-та фермерлік несие кооперативтері өз ... 500 ... ... ... жыл ... 50 ... АҚШ ... асатын
көлемде несиелер беруде. ... ... ... ... ... ... 40 ... дейін және қысқа мерзімді қарыздың – 20 пайыз
алуда.
Кооперативті дамытудың шетелдік ұлттық бағдарламаларында ... ... ... орын ... бірақ олардың рыноктағы үлесі
едәуір ауытқиды. Скандинавия ... ... ... ... 35 ... әрі ... сауда жүйесін дамытудың, ... ... және ... ... ... технологияларын енгізудің жаңа
айқындамаларын жасауға көп күш салынады. ... бәрі ... ... үлесін сақтауға және мүмкін болса, арттыруға бағытталған. Сондай-
ақ, интернет арқылы тауар сату деңгейінің өсу тенденциясын ... ... ... ... ... ... бұл ... жақын уақытта бүкіл
рыноктың 30 пайызына дейін жаулап алуы мүмкін.
Тұтыну кооперациясының ... ... де аз ... ... ... ... анықталған және бұл өз жемісін беруде. ... ... ... өсіп келе жатқаны осыны ... 5 млн. ... ... 1 млн. ... ... ... ... Швецияда бұл көрсеткіш сәйкесінше 8,5 және 2,4 млн. адам.
Отбасы мүшелерін ескерсек, ... ... ... жартысына жуығы
тартылған.
Европалық ауылшаруашылық тауарларын өндірушілер өз өнімдерін
бірлесіп жинау арқылы көптеген ... жеңе ... ... ... ... ... ... соғыстың қарсаңында кооперативтік қозғалыс
кеңінен дамыды. Алдымен ол астықты сақтау мен өндеу, ... ... мен ... ... ... сату ... кейбір спецификалық салаларға орнықты.
Біртіндеп бұл кооперативтер кеңіп, бүгінде олардың әрбірінде бірнеше ... бар. ... ... ... ... ... айналды. Олар біртіндеп өздерінің басқару әдістерін нарық
көлемі мен сұраныстарына бейімдеді.
ТМД елдерінде әзірге жағдай ... ... ... ... ... коммерциялық кәсіпорындар басым. Бұрынғы одақтас республикалардағы
жекешелендіруден кейінгі кезеңде ... ... ... ... ... ... көрсетуде күштерін біріктіру жолымен нығайтуға
тырысуда. Осы міндеттерді шешу үшін олар ... ... ... емес ұйымдар құруды ұйғарды.
Украинада өз мүшелері үшін қызметтердің жекелеген түрлерін орындап,
өнім ... үшін ... ... емес ... ... ... ... мен совхоздардың қызметкерлері олардың құрамынан
шығып, техника мен құрал-жабдықтарды бірлесіп пайдалану үшін бірікті, бұл
үшін ... ... ... ... бұрынғы колхоз мүшелерінің 30
пайызға ... ... ... емес ... ... жағдай Ресейде де орын алған, онда өнім өндеу мен ... ... ... кең ... ... ... кооперативтік ұйымдардың жұмысын
реттейтін арнайы заңдар бар, соның арқасында оларда ... осы ... ... ... ... 1300 ... ... жуық қызметкерлер қамтылған. Осы кооперативтердің 62 пайыз өнім
өткізумен айналысса, ... ... ... ... ... ... Халықаралық кооперативтік
альянстың XXIII конгресінің шешімдерінің негізінде ... ... ... ... ... ... және кооперацияның негізгі
мақсатын айқын көрсетеді - өзара көмек, кооператорлардың қызмет пен ... ... ... ... ... шартпен алуы.
Кооперацияның бірінші - «алтын» ережесі кооператорға оның қызметін
пайдалануды және ... ... ... ... пай
енгізуді заң жүзінде міндеттейді, сөйтіп бұл ... ... ... мен ... ... жеке өзінің қатысуын міндеттеп, оны
нақты меншік иесіне ... оның ... ... меншігін
қалыптастырады.
Кооперацияның екінші ережесі кооператор енгізген пайға өсім
есептеудің жоғарғы ... ... ... белгілейді. Мысалы,
Францияда бұл ... ... кез ... түрі ... ... ... ал ... – 11 пайыздан аспауы тиіс.
Халықаралық кооперативтік альянс бұл ... ... ... ... ... ... енгізілген капиталға есептелетін өсімдер
шектеледі. Акциялар пайдаланылмайды. Капитал тек ... ... ... ... ... ... әкімшілік кеңестің
келісімімен берілуі мүмкін» [229].
Бұл ереже табыстың ... ... ... және ... ... қалыптасуының алғашқы кезеңдерінде
кооператорлар қиындықты жеңіп шығу үшін ... ... өсім ... ... бас ... ... ережесі кооперативтің қоғамдық капиталының
мөлшеріне жетуі тиіс міндетті резервтік қорды ... ... ... ... ... қалыптастыруға бағытталатын пайданы ... ... ... ... ... ... кооператив пен
кооперативтер одағының әлеуметтік-экономикалық мәселелерін ... ... ... ... ... ... ... қоғамдық тамақтандыруға
және т.б. бағытталады. Төртінші ереже кооперативтердің кіре бергенде
(қамтамасыз ету) және ... ... ... түрде тек өз мүшелерімен ғана
операция жасайтынын көрсетеді.
Мәселен, сүт, шарап т.с.с. кооперативтер өз мүшелері берген шикізатты
ғана өндейді, ал шыққан ... ... ... шек ... ол кез ... сатылады, яғни бұл жерде аталмыш принцип тек кірген кезде ғана
болады. ... ... өз ... ауыл ... техникасымен,
минералдық тыңайтқыштармен қамтамасыз ету, т.с.с. қызметтерді атқаратын
қамтамасыз етуші кооперативтер, бұл ... тек қана ... ... ... ... ғана ... ... француз заңдары бойынша кооперативтің пайшыларымен
жасалмайтын ... ... ... ... ... жағдайда
сатылған жылдық көлемнің 20 пайызынан аспауы тиіс. Бұл ереже алыпсатарлықты
болдырмауға бағытталған. ... ... ... мүшелері мен олардың бақылаушы органдары жеңіл бақылауға алады.
Бұл ереже сондай-ақ кооперативтің пайшылармен және өзге ... ... ... шаруашылықтарының жеке бухгалтерлік есебін
анықтайды.
Бесінші ... ... құру ... енгізілген пайдың орнын
толтырудың тәртібін анықтайды. Айталық, кооперативті таратқан жағдайда,
сондай-ақ кооператив мүшелерінің кооперативтен ... өзге ... мүше ... енгізген пайының көлемінде пай және оған есептелген өсімді
алады. Бұл жерде кооператив құрған ... оның ... ... ... және мемлекеттің иелігінде қалады.
Швед отбасыларының жартысынан астамы ... ... ... ... ... Оның ... ... атты орталық ұйымы
сауда саласындағы жеке ... ... ... ... ... ... ... алғашқы бірлестігі 1850 жылы құрылды,
бұл көптеген өзге бірлестіктерді құруға бастау ... 1899 жылы ... ... ... осы құрылымның мүшелері 27 мың адамға жетіп
отыр. Оның қызметінің негізінде ... ... ... тұтыну
кооперациясының 137 бірлестігінің жұмысы жатыр.
Кооператив Фербундет кооперативтік дүкендері арқылы бүкіл ... ... 20 ... ... ... ... Фербундет» тұтыну
кооперациясы бірлестіктерінің мүдделерін қорғайды әрі бір мезгілде олардың
өнеркәсіп пен көтерме сауда саласындағы орталық органының ролін ... ... ... өздеріне қажет тауарлардың басым
бөлігін «Кооператив Фербундет» арқылы сатып ... ... ... арқылы елдің әртүрлі аумағында орналасқан 15 ... ... ... Осы ... ... ... әмбебап
дүкендері, төмендетілген бағамен тауар сататын дүкендер, ... ... ... ... ... ... бар ... сауда
жүйесіне таратылады.
Кооперативтік дүкендердің бөлшек тауар айналымының шамамен 70 пайызы
қүнделікті ... ... ... ... ... ... «Кооператив Фербундет» көтерме саудамен
және өз өнімін шығарумен айналыса бастады. Бұған жеке ... ... ... ... ... ... ... түрткі болды. Сондықтан
«Кооператив Фербундет» алуы қиындыққа түскен тауарларды өзі ... ... ... жеке ... өз бағаларын елеулі түсіруге мәжбүр
болды. Жеке меншік сектормен ... ... ... ықпал етті.
«Кооператив Фербундет» өнеркәсіптік қызметінің негізін нан, ... ... ... ... сыра және алкогольсіз сусындар,
кәмпиттер сияқты ... ... ... Сол ... бензин, автотехника
сияқты өзге өнеркәсіп тауарларын шығару жолға қойылды.
Алтыншы ереже басқарудың ... ... ... және ... - бір ... ... ... бұл өте маңызды, яғни
кооператорлардың жалпы жиналысы бекітуші орган болып табылады.
Американдық Джин ... ... ... ... ... ... мәліметтері бойынша 1989 жылы 4799
фермерлік сату, жабдықтау және сервистік кооперативтер жұмыс ... ... 26 ... ... ... ауылшаруашылық өндіріс
құралдарының 24 пайызға жеткізіп береді. Сондай-ақ, бірлескен суландыру
қауымдастықтары, ... ... ... ... ... жайылымдық мал шаруашылығы және сүтті мал ... ... ... ойдағыдай жұмыс істеуде. 900-ден астам электр және
252 телефон кооперативтері, 35 миллион халықты электр қуатымен және ... ... ... [233, ... ... ... ... негізінде жерге жеке
меншік жатыр. Постсоциалистік елдерде сол кездегі ... ... тура ... ... жеке ... өз ... ... бойынша бірден бірнеше кооперативке мүше болуы қалыпты
жағдай саналады. Ол ... өз ... бір ... ... ... басқа кооперативке жөндетуі мүмкін. Сіздерде мұндай жағдай әзірге
қалыптаспаған, оның ... ... ... ... ... ... мүмкін»
[233, 3-б.].
Біздің елімізде XX ғасырдың 80-жылдарының ортасында басталып, іс
жүзінде күні бүгінге ... ... ... ауыл ... ... ... ... ықпал ету аумағының қысқаруына
айтарлықтай әсер етті. Нарыққа көшу пайшылар мен кооперативтердің арасында
қалыптасқан ... ... ... ... ... әрі ... етті. 90-
жылдардың соңына қарай тұтыну кооперативінің ... ... да ... ... ... ... ... экономика әдетте ірі
өндірушілерге артықшылық береді. Экономикалық тұрғыдан сатып алушыға ... ... ... гөрі, өнімнің ірі көлемін бір кооперативтен
сатып алған ыңғайлы.
Елімізде жүргізіліп жатқан ірі көлемдегі аграрлық реформа ... ... ... ... ауыл ... ... көтеруге,
еліміздің азық-түлік тәуелсіздігін сақтауға және ... ... ғана ... ... Бұл ... ... ... 43 пайызы ауылды жерде тұратындығына байланысты маңызды
болып табылады. Олардың көпшілігі үшін ауыл тек қана ... ... ... ... ... ... өмір сүру ... анықтайды. Өкінішке
орай, аграрлық реформаларды ... ... ... ... ... ... келеңсіз құбылыстар ауылдың жағдайында көріне
бастады. Өндірістің ... ... ... ... ... ... ... ауыл тұрғындарының табыс деңгейі
бойынша бөлінуіне алып келді. Нәтижесінде еңбек пен тұрмыс жағдайы, сапасы
мен деңгейі және ... ... қала мен ауыл ... ... ... ... ... маңызды факторлары ауыл тұрғындарының табысы мен шығысы
болып табылады. 1995-1998 ... ... ауыл ... ақшалай
табысы 1,8 есе, оның ішінде еңбек ақы – 1,9, әлеуметтік трансферттер – 2,8,
сатудың барлық ... ... – 1,4 есе ... 1998 жылы олардың нақты
шамасы бір ауыл тұрғынына есептегенде 21,9 мың ... тең ... ... ... ... ... 2 есе төмен. Жалпы республика бойынша
орташа жан ... ... ... ... деп ... ... 1998
жылы ауылды жерде тұратындардың табысы күнелту минимумынан төмен ... ... ... табыстары мен шығыстарының құрылымы өзгеріп,
тұтыну шығындарының ішінде ... ... ... ... 6-
кесте көрсетілген.
Қалада да, ауылды жерде де ақшалай табыстың ... ... ... ақы ... ... көп ( қала – 79 пайыз, ауыл – 61 пайыз). Сол
уақытта ауылды жердегі ... ... ... ақы ... ... қаламен салыстырғанда едәуір төмен. Егер экономиканың барлық
салалары бойынша бір ... ... ... ... орта ... 1995-
1998 жылдары 1,8 есе өссе, ауыл шаруашылығы өндірісінде – 1,6 есе өскен.
Тұрғындардың ақшалай ... ... ... ... басым (1998
жылы ауылды жерде – 84 пайыз, қалада –88 ... Оның ... ... ... алудың үлесі жоғары: ауылда –57 пайыз, қалада – 2 ... ... ... біріншіден ауыл еңбеккерлерінің қаржы ресурстары
тапшы, екіншіден, қаржы ресурстарының едәуір бөлігі азық-түлік тауарларына
жұмсалынып ... ... ... ... ... егер өзінің
табысының 50 пайызын тамақ өнімдеріне жұмсайтын ... ... ... ... жылы ... ... орташа тамақ өнімдеріне кеткен шығындар
жанұя бюджетінің 35,1 пайызын құраған. Ал 1996 жылы 3-ші ...... 1996 жыл ... 33 ... ... өнімдерінен құралған ең төменгі
азық-түлік қорының құны 2423 ... ... ... жан басына
шаққандағы ақшалай табыс 2270 ... ... яғни ... ... ... ақшалай шығыннан 2 есе жоғары болған [235].
Тұрғындардың негізгі бөлігінің төлем қабілеттілігі едәуір төмендеген.
2000 жылғы наурыз айындағы жағдай бойынша ... ... ... 3993
теңгені құраса, ақшалай табыс 3682 теңге, ал төменгі зейнетақы ... ... 3500 ... болған [236]. Өмір сүру деңгейінің төмендеуіне әсерін
тигізген факторлардың бірі еңбек ақы ... ... ... ... ... ... аралығында бір жұмысшының орташа айлық номиналды жалақы мөлшері
86,2 есе өссе, осы кезеңдегі ... ... ... 103,6 есе өскен. Егер
жалақы салалар бойынша соңғы үш жылда 5,1 есе өссе, ауыл шаруашылығында ... ... ... мен оның ... ... ... үшін ... болып
табылатындығы белгілі. Қоғамдық қажетті тұтыну деңгейі еліміздің әлеуметтік-
экономикалық даму деңгейі мен ... ... ... табылады.
Қазіргі кезде республикада жалақы мен ... ... ... ... жоғары. Бұл жағдайды өмір сүру деңгейінің төмендігінен
көруге болады.
Жұмыс күшінің ... ... ... ... ... ... екі
топқа бөлуге болады. Олардың біріншісін қызметі адамдардың ... ... ... ... ... ... ... материалды-тұрмыстық қызмет көрсету салалары. Материалды-
тұрмыстық сипаттағы қызмет көрсету материалды ... ... ... ... жататын салалар кешенімен жүзеге асырылады. Ал тұрғындарға
тұрмыстық қызмет көрсету ақылы. ... ... ... ... кеңістігі
экономиканың дербес секторына айналып отыр. Қазақстан республикасында ақылы
қызмет көрсету ... ... рет ... олардың үштен екісі өндірістік емес
салаларға тиесілі [237]. 1992-1999 ... ... ... ... ... 25,7 есе, азық-түлік тауарларына 1,3 есе, ... ... – 0,9 есе ... ... ... ... ... етілу
1991 жылы 49 пайыздан 27,3 пайызға дейін ... 1996 ... ... ... саны 1441 бірлікке немесе 22 пайызға қысқарған. Реформалау
жылдарында ... ... ... даму ... төмендеген. 1990-
1999 жылдар аралығында ауруханалар саны – 48,7 ... ... саны ... ... ... ... саны – 47,4 пайызға қысқарған. Бұл
жағдай денсаулық сақтау саласына ... ... ... ... ... ... жылдар аралығында бюджеттен
қаржыландыру көлемі 3,7 пайыздан 2,3 пайызға төмендеген. ... беру ... ... ... дағдарыстың негізгі себептері ... ... ... ... ... материалды-техникалық базаны
жатқызуға болады.
Өмір сүру деңгейінің төмендеуіне әсер ... ... ... жұмыссыздық пен еңбекпен қамтудың төмендігін жатқызуға болады.
Ауылды жерде республика халқының 45 ... ... ал ... еңбекке
қабілетті бөлігі еңбек ресурстары жалпы санының 38,3 пайызын құрайды. Ауыл
шаруашылығы өндірісінде миллионнан ... ... ... және 800 ... жеке ... және үй ... Олардың жартысынан астамы (52
пайыз) ... ... ... 1997 жылы 1-ші ... ... деп табылған 196 мың адамның 66 мыңнан астамы (33,9 ... ... ... 1998 жыл ... 382 мың адам жұмыссыздар деп
танылған, солардың үштен бірі – 128,3 мың адам (33,6 ... ... ... ал 1999 жылы ... ... ... 247,9 мың адам жұмыссыздар
деп тіркелсе, олардың 90,2 мыңы (36,4 ... ... ... тұрғындары
болған [238]. Сондықтан да жақын болашақта республиканың әлеуметтік
экономикалық ... ... ... ... өндіріс деңгейін көтерумен қатар
кіші және орта бизнесті дамыту және басқа да ... ... ... ... ... жұмыссыздықпен күрес болды.
Осыған орай, жұмыссыздық және кедейшілікпен күрес ... ... бірі ... аграрлық реформаны жүзеге асыру
барысында Қазақстанның оңтүстік және оңтүстік-шығыс аймақтарында жергілікті
халықты жұмыспен қамту және ... ... ... ... ... санатына әлеуметтік көмектесу ерекше маңызға ие. ... ... ... ... ... және ... ... жүйесін
жетілдіру жөніндегі іс-шаралар жоспары түзіліп оны іс ... ... ... ... ... ... Республика бойынша
ауылшаруашылығында жұмыс істейтін жұмысшылар саны: 2002 жылы – 2358,3 ... ... 2004 жылы – 1318,8 мың ... ... ал 2006 жылы – ... ... ... Ауылдық елді мекендердегі жұмыссыздар саны 2002 жылы –
235,9 мың адамды құраса, 2004 жылы бұл көрсеткіш – 166,4 мың ... ... жылы – 234,6 мың адам ... ... ... ... ... орта кәсіпкерлікте жалдамалы жұмысшылардың жалақысы 2002 жылы – ... ... 2004 жылы – 10124 ... 2006 жылы – 15390 ... ... 49-б.].
Осы орайда Жамбыл облысында 2008-2010 жылдарға арналған облыстың іс-
шаралар барысында 2008 жылы – 8947 ... ... ... ... ... ... даярлау курстарына қабылданса, 340 әлеуметтік жұмыс
орындары ашылған [240].
Ауылдық жердегі тұрғындардың көпшілігін жұмысшылар ... ... ... табыс көзі еңбек ақы болып табылады. Сондықтан ... ... да ... ... қолдау табуы тиіс. Еңбек ақыға
бағытталған қаржының тиімді ... ... ... ... және басқа да сапалық белгілерге ... ... пен ... функциясы бұл жағдайда негізінен кепілділік сипатта болуы
тиіс. Бұдан басқа мемлекеттік қолдауды қажет ететін ... ... ... ... ... ... ... қабілеттілігі төмен адамдар.
Әлеуметтік ... ... ақы мен ... ақы ... балаларды қамқорлыққа
алу, жасы келген, науқас адамдарға қызмет көрсету формасында материалдық
көмек беру түрінде ... ... ... ... мәселесі,
әсіресе бағаның тұрақты өсуі жағдайында сатылған тауар, орындалған жұмыс
үшін алынатын табыс ... ... яғни осы ... ... арқылы кем
дегенде минимальды әлеуметтік қорғалу жүзеге асырылады.
Республикада жүргізілген аграрлық реформа барысында ... ... ... ... ... ... ... беріліп, олардың өзін-өзі билеуіне, өз еркімен
шешім қабылдауына, өндірісті ұйымдастыру мен ... ... ... ... жол ашылды. Дегенмен экономикалық дағдарыстың
жойылмауының ... ... ... назарға ала отырып, жүргізілген
зерттеулер мен алынған нәтижелер келесі тұжырымдар мен ... ... ... ... ... даму ... ... халықтың ауыл шаруашылығы ... ... ... ... тигізумен қатар экономикалык дағдарысты
жою, тамақ және ... ... ... ... ... етуде маңызы аса жоғары.
Нарықтық қатынастардың ... ... ... ... ... қалыптасқан шаруашылық байланыстарын
сақтап қалу – ... ... Бұл ... мүмкіндігінше
кеңейту және жаңа нысандарын тауып, одан әрі дамыту ... туып ... ... қатынастарға көшу барысында кәсіпорындардың дербестікке ие
болуы олардың арасындағы экономикалық тәуелділігін ... ... ... үзілуі АӨК-нің тұтас технологиялық ... мен ... ... ... бұзылуына әкеліп соқтырады.
Ал мұның өзі ақыр ... ... ... ... ... кешенінде шаруашылық байланыстарды реттеудің
экономикалық тетіктерінің жетілдірілмеуі нәтижесінде ауыл ... ... ... ... ... өндірістің кұлдырауы орын алып, оның
тиімділігі төмендеп отыр. Сондай-ақ баға диспаритетінің туындауы, ... ... ... ... ... ... ... өндірістік қуаттарының орасан зор шығындары – соның салдары.
Демек, ауыл шаруашылығы өндірісінің тиімділігін ... қор ... мен ... ... кәсіпорындарының өндірістік қуаттарын
мүмкіндігінше толық пайдалануға жеткізу мақсатында шаруашылық байланыстарды
реттеудің экономикалық ... және ең ... оның ... ... беру,
салық салу, жоспарлау сияқты өзара байланысты негізгі құрамдас ... ... ... ... ... ... ... ретінде сатылы ... ... ... ... ие ... ... ... АӨК-дегі
өндіру, ұқсату, сақтау, ... ... ... оның ... ... ... ... шетелдік тәжірибесі
көрсетіп отырғанындай, және ... ... ... өз ... ... ... сатылы кооперативтерді
ұйымдастыру мәселесіне ерекше ... ... жөн [219, ... мемлекеттен меншікті алу және жекешелендіру негізінен
ұйымдастыру-құқықтық арқылы іске асырылуы тиіс еді. ... ... ... ... ... жүргізіледі - акцияны сату,
кәсіпорынды жалға беру, кіші кәсіпорындарды сату, ... ... ... ... ... ... ... қадамы мемлекетте
1987-1990 жылдары жүргізіле бастады, ... ... ... ... ... туды. Кәсіпорынды сатып алу мемлекеттің қатаң ... жол бола ... да, ... шаруашылығына еркіндік
беретін, ... және ... ... ... ... еркіндік берді. Мұны көлемді ұдайы өндірісті тиімді жүргізу
жағдайына мүлікті көбейтуге меншік иесіндегі жұмыскерлерге ... ... ... болады. Қазіргі кезеңде қоғамда кіші тауарлы өндірістер тез
өсу қарқынын алып келеді. Мұның өзі қоғамдық жеке ... ... және де ... ... ірі ... ... ... тигізуде. Сондықтан да келешекте аграрлық секторда ... ... ... ... ... ... мәселелерінің
біріне айналуда. Ол туралы мемлекеттің Президенті 2005 жылғы халыққа
Жолдауында басым ... атап ... да ... ... қабылдаушы адамдар мен мекемелер осы
шешімнің нәтижесінен моральдық және материалдық тұрғыда тәуелді ... ... Бұны ... ... себебіміз, түбегейлі реформа жасаушылардың
дүдамал жаңа ... олар ... ... ... ... ... бөлу ... ұстаушылардың ауылды қолдауға деген келеңсіз
қарым-қатынастары жағымсыз көріністерге алып келуі мүмкін. ... ... ... ... ... кері байланыс болуы тиіс.
Аграрлық саясатты жүргізу барысында келесі өзекті мәселелерді ... ... ... жүргізу нысандарын анықтау,
агроөнеркәсіп кешеніндегі жекешелендіру және ауылшаруашылық серіктестіктері
мен ... ... ... ... ... мен ... жер ... реттеу, салалық аграрлық реформалауды жүргізу
кезеңдерін анықтау, нарық қатынасындағы аграрлық ... ... ... ... ... ... және ... заңнамаларын реттеу ауыл шаруашылығының өндірістік және ... ... одан әрі ... бірден-бір кепілі.
3 АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫН ДАМЫТУДАҒЫ СТРАТЕГИЯЛЫҚ ЖОСПАРЛАУ
3.1 ... және ... ... ... иновациялық үрдіс
«Қазақстан-2030» Стратегиясында ... ... ... ... мен ... ... ... мемлекеттің ең шешуші
міндеттерінің бірі ретінде белгіленген. Осы ... атап ... ... ... және ... мемлекеттік міндеттерді шешумен
айналысып, әрбір министрлік пен басқарушы мекемелер ... тән ... ... аймақтарға және мемлекеттен жеке секторға бере
отырып, олардан арылу арқылы өз жұмысын жетілдіре беруге ... ... ... ... ... ... ... етудің
өзікті мәселелері көптеген қазақстандық саясаткерлер мен ғалымдардың
талдаулары мен ... ... ... ... ... беттерінде және бұқаралық ақпарат құралдарында бұл мәселені шешу
туралы көптеген пікірлер айтылып, әртүрлі ... ... бірі ... жергілікті және аймақтық өзін-өзі басқару
мекемелері мен ... ... ... ... ... ... одан әрі демократияландыру мәселесі қарастырылады. Бұл
мәселелерді шешудің көп ғасырлық ... ... бар ... ... оны ... ... ... тұрғыдан талдау арқылы ... ... ... нысанымызға яғни Қазақстанның оңтүстік және
оңтүстік-шығыс аймақтарында ... ... ... ... ... ... ... Қазіргі экономикасы, ғылымы мен
техникасы, ақпараты мен пікір алмасу үрдісі қарқынды дамып келе ... ... ... ... берудің мүмкін еместігі күн
санап дәлелденіп келеді. Сондықтан да 2003 ... 4 ... ... ... ... ... ... Ел басшының Қазақстан
халқына дәстүрлі Жолдауында демократияны және ... ... ... ... ... табуы жайдан-жай емес. Онда
елімізді демократияландыру мен ... ... ... ... ... ... және құқықтық реформалардың басым бағытын қамтитын жергілікті
мемлекеттік басқару өкілеттігін және оның ... ... ... ... ... ... барып мемлекеттік биліктің түрлі
деңгейлері арасындағы қызметтер аясын, функциялары мен ... ... ... ететін заңдарды одан әрі жетілдіріп, сонымен
бірге жергілікті мемлекеттік басқарудың ... ... ... үшін ... басты мақсатқа айналды.
Зерттеу аймағымызда нарықтық қатынастардың қалыптасуы аймақтық және
жергілікті басқару жүйесінде өзгерістердің әсер етіп, оны жетілдіре ... ... ... ... ... қарастыруды
талап етіп отыр. Бұл талапты орындау аясында ұйымдастырушылық-басқарушылық
өкілеттіліктерді еліміздің аймақтарына біртіндеп беру ... ... ... әрі ... ... ... оның ... халық
мүддесінің толығымен ескерілуінің негізгі жолдары іздестірілуде. Жергілікті
басқаруды қалыптастыруды, дамытуды және жетілдіруді ... ... сол ... ... мәселелер кешенін тиімді тетіктер көмегімен
шешіп отырмайынша тұтастай экономиканың ... ... қол ... ... де аян ... ... Осындай мәселелер күн тәртібіне қойылып
отырғандықтан, оларды шешу жолдары мен тетіктерін ... ... ... түсінікті.
Оңтүстік аймақтарда жергілікті басқару мен қоғамдық мекемелерді
құрылымдық жетілдіру ... ... ... ... әрбір әкімшілік-
аумақтық аймақты (облыс, қала, ... ... ... ... ... ... ... мәселелер әзірге кешенді зерттеулер объектісіне ... ... ... ... ... екі ... себебі бар секілді. Біріншіден,
жергілікті мемлекеттік басқару жөнінде Қазақстан ... Заңы ... 2001 ж.) ... қабылданғаннан кейін ғалымдар бұл мәселеге аса
қызығушылық таныта ... ... ... ... ... ... ол ... жүзеге асырылуы мен осы үрдістен туындайтын күрделі
мәселелердің ... ... ... ... ... ... ... жергілікті шаруашылық құрылымының сансыз ерекшеліктеріне байланысты
болып келеді) ... ... ... ... ... басқарудың жетілдіру
жолдарын күнілгері қарастырып, оның ... ... ... ... ... ... жергілікті мемлекеттік басқару мен
жергілікті шаруашылықты басқарудың аражігін ... ... ашып ... екінші мәселенің шешілу жолдары мен тетіктері біріншісінікінен гөрі
басқарақ екендігін дәлелдеуге жете ... ... ... ... ... ... жолдар мен тетіктерді ғылыми зерттеу нысанына
айналдыру арқылы жүзеге асар еді.
Қазақстанның оңтүстік және ... ... ... ... жетілдіру мәселесінің бүгінгі күн тәртібіне ... ...... ... ... негіздерін
қалыптастыруға, оны жетілдіруге бірден-бір бастама болып табылады. Егер де,
тарихқа үңілсек, Қазақстандағы ... ... ... ... ... ... ... көзіміз жете түседі. Бұлардың
идеологиялық-руханилық, мәдени-құқықтық, ... ... ... ... ... ... ... емес. Қазақ хандығы
пайда болған тұстағы тарихқа ой жүгіртсек мұны анық ... ... ... ... ... ... орталықтанған ұлыс болды,
өлкелер билігі жергілікті сұлтандар мен билерде, ең төменгі басқару ... ... ... ... ... тармағы: жоғары билікті Бас
хан иемденсе, жергілікті жерлерде мыңбасылар қызметін ... ... ... ... одан ... деңгейде сұлтандар, ... ... ... ... Атқарушы билік жоғарыдан төменге қарай болды. Бас
хан ... елді ... жеке ... тайпаларды өлке хандары биледі.
Шағын рулар мен бір ата балаларын жеке ауылдарды ақсақалдар басқарды. ... ... ... ... ... иерархиясы: ру, тайпа,
жүздердің билері, төбе биді сайлады. Билер қос сатылы ... ... ... аталған өкілеттік орган прерогативалары қазіргі Парламентке ... Одан ... ... еліміздің басқару құрылымы Кеңес үкіметі
тұсында көптеген өзгерістерге ұшырады. Әсіресе, жергілікті басқару мәселесі
жөнінде сөз ... өзі ... Ал ... ... егемендігін алғаннан
кейін жүргізіліп жатқан экономикалық реформалар басшылыққа алына отырып,
жергілікті басқаруды жетілдіру ... ... ... та жатыр.
Жергілікті шаруашылықты басқарудың ғылыми-құқықтық негіздерін
қарастырғанда, «жергілікті мемлекеттік басқару» заңы мен ... ... ... ... заң ... бастаймыз. Себебі, жергілікті
шаруашылықты басқару үшін оның ... ... ... ... тағы да бір ... өтсек, жергілікті шаруашылықтың даму жолы
былайша өрбиді: жергілікті басқару билігінің қайта ... ... ... ... ... жж. «КСРО жергілікті өзін-өзі басқару ... ... ... ... ... ... ... елімізде
жергілікті басқарудың қалыптасуына ... ... 1990 ... ... ... ... меншік туралы» Заңы меншікті ... ... ... ... ... жергілікті.
1991 жылғы 15 ақпанында «Жергілікті өзін-өзі басқару және ... ... ... ... кеңестерінің халық
депутаттары туралы «Заңы қабылданғанымен, ол заң ... ... ... ... Бұл заңда мемлекеттік басқару мен жергілікті
басқарудың ... ... ... ... ... ... ... қағидасының негізінде құрылып, ... ... ... - ... ... Кеңестеріне жергілікті
халық өкілдері сайланды (ауыл, селоға деңгейіне дейін). Осы ... ... ... ... ... деп берілген. 1992
жылдың 13-ші каңтарында» «Жергілікті өзін-өзі ... және ... ... Республикасының жергілікті кеңестерінің халық
депутаттары туралы» заңына өзгерістер мен ... ... ... ... Бұл ... өзгерістер «Жергілікті органдардың үстемдігін»
«өкілетті және атқарушы-бөлуші органдардың функциялары мен өкілеттіктерін
ажыратумен» ... ... Кез ... ... халық
депутаттарының Кеңестері «әкімшілік әкімдерінің өкілеттігіне ... өз ... ... және ... ... ... ... жергілікті Кеңесінің өкілетіне қарайтын мәселелерді өз
қарауларына алуға ... ... ... ерекше назар аударылған.
1992 жылдың 7-ші ақпанында ... ... ... ... ... іс-әрекеті мен оны ұйымдастыруды жетілдіру туралы»
Жарлыққа Президент қол қойды. Ал, 1993 ... 28-ші ... ... ... ... тәуелсіз мемлекет ретінде алғашқы
Конституциясын қабылдады. Бірақ онда ... ... ... ... ... ... айтылмағанымен, жергілікті жерлерде
аумақтық қауымдастықтарда қоғамдық өзін-өзі басқару ... ... ... ... қарастырылған.
Жоғарғы Кеңес өзінің таралуы алдында 1993 жылдың 10-шы ... ... және ... органдары туралы» Заңды қабылдап, онда
жергілікті басқару органдарының мүлдем басқаша ... ... ... 30 ... ... ... мемлекеттік басқару жүйесінің
негізгі қағидалары мен бағыттары нақты ... ... ... ... (85 бап) қатар, жергілікті өзін-өзі
басқаруда (89 бап) берілген. Онда ... ... ...
облыстың, ауданның, қаланың маслихаты, ал, жергілікті ... ... ... ... қаланың ауылдық әкімшіліктері жатады деп берілген. Ал,
2001 жылдың қаңтарында «Қазақстан Республикасының жергілікті мемлекеттік
басқару туралы» Заңы қабылданды [241]. ... ... ... ... заң ... бар, онда ... қауымдастықтың кеңесі туралы,
жергілікті қауымдастық халқының саны 1000 ... ... ... жөнінде,
ал егер оған жетпеген жағдайда ... ... ... ... (халық саны жергілікті шаруашылық үшін маңызды фактор болып
табылады) жайында берілген. Ол жиынды ауыл ... ... Осы ... 2-ші ... 3-ші тармағында «жергілікті қоғамдастық заңды тұлға
болып табылады және әділет органдарында мемлекеттік тіркеуден өтеді» деп
берілген. Бұл ... ... ... ... ... ... ... басқару жолдарының бірі ретінде
ұсынылатын «өзін-өзі басқару» қағидасының әлеуметтік ғылыми терминдерінің
көпшілігі ... ... ... ... жоқ, ол әртүрлі авторлармен
әртүрлі түсіндіріледі. Оның даму үрдісіне сәл тоқталып ... ... ... ... ... ... анықтама берілген, одан кейін ол
Германия және Ресей мемлекеттанушыларымен енгізілген болатын. Ал Францияда
оған ... ... жоқ ... ол ... немесе
«муниципалды билік» (pouvoir municipal) түсініктерімен түсіндіріледі [67, 5-
б.]. Жергілікті өзін-өзі басқару теориясы ... ... ... адам мен мемлекет, жергілікті және орталық ... ... ... ... ... ... XIX ғасырдың бірінші жартысында
пайда болды.
Сондай-ақ жергілікті ... ... ... ... ... жергілікті мемлекеттік басқарумен қатар өзін - өзі
басқару жүйесі де бар. ... ... ... ... ... шешуші рөл префектіден бас ... ... ... ... ... ... ... олардың саны 36 мың. Әр
коммунаның мэр сайлайтын оның кеңесі бар. ... үлгі ... ... ... ... ... ... барысында қалыптасқан.
Басқару жүйесін орталықсыздандыру қоғам өміріне мемлекеттің үнемі тікелей
араласуынан туындайды да, ұлттық ... ... ... көбінесе
жергілікті халықтың мүддесі ескерілмей қалады. Ал, ... ... ... қалыптасқан жариялау құқығы заңды тұлғаларымен жүзеге
асады. Яғни ... ... ... жергілікті басқару
органдарына өздерінің функцияларының бір бөлігін табыстайды. Сонымен бірге
Германияда қоғамдастықты ұйымдастырудың магистрат, ... ... және ... ... деп ... ... төрт түрі жұмыс істейді.
Олар өздерінің ... ... ... ... жүктелген
міндеттерді шешуге құқылы болғанымен, мемлекет тарапынан құқықтық қадағалау
сақталады. Айталық, қоғамдастықтардың қабылдаған ... ... ... ... ... ... ... берілгеннен соң, ол бір ай
ішінде заңға қайшы келмеген жағдайда ғана ... ... ... ... ... қалыптастыру барысы осындай.
1985 жылы Еypопa кеңесімен қабылданған жергілікті өзін-өзі басқарудың
Еуропалық ... осы ... ... ... ... муниципалды құқықтың маңызды дерегі болды. Жергілікті ... тек ... да ғана ... ... да ... ... ... байланысты жергілікті басқаруды калыптастыру, олардың ... ... ... ... ... ... ... пайда бола
бастады. Жергілікті құқықтың даму заңдылықтарының ерекшелігі ... ... ... ... әлеуметтік-құқықтық ерекшеліктері;
басқару саласына ғана ... ... ... әсер етуші заң
шығарушы салалардың қалыптасу тенденциясы; орталық атқарушы билік органдары
өздерінің ... бір ... ... деңгейге беру; жергілікті
басқару органдарын қалыптастыру және т.б. Бүгінгі күні ... ... ... ... ... біріншіден,
басқару органдардың өзара қарым-қатынасындағы есеп беру және ... ... әр ... ... ... шеңберде өз бетінше жұмыс
істейді; жергілікті жерлерде атқарушы және өкілетті органдар жергілікті
мемлекеттік ... ... ... ... және ... басқару құрылымдарының алуан түрлілігіне қарамастан жергілікті
басқарудың дамуы тұрақты екі концепциясына бағытталады. Олар тек ... ... ... ғана ... ... ... қалыптасқан. Мысалы, АҚШ-та жергілікті басқару орталық штат ... ... ... ... ... ал ... ... билік
дербес ішкі басқарудың жеңілдіктері ізінде пайда болды.
Қазақстанда ... ... ... мен жергілікті басқарудың
өзара қарым-қатынастары ерекше көңіл аудартады. Ол мынадай факторлардан
белгілі, ... ... ... (89 бап) ... ... басқаруды жергілікті деңгейдегі мәселелерді халықтың өз бетімен шешуін
қамтамасыз етеді деп танып, халықты мемлекеттік биліктің нағыз көзі ... ... [70, 76-б.]. ... басқару аумақтарда жүзеге асады, ол
заң ұғымында өмір сүрудың міндетті ... (жер, ... ... ... ғана ... ... басқарудың мәртебесіне ие - ... ... ... 2004 ... ... ... ... әкімдерінің
аппараты құрылып, оларға заңды тұлға мәртебесі берілді, ол ... ... 2,9 млн. ... ... және ол ... ... да
осы мөлшерде қаржыландырылады. Олай болса, ... ... ... функциялар қатары да көбейді деген сөз. Бюджет бағдарламасы
бойынша төменгі басқару деңгейінің (жергілікті ... ... осы ... ... ... беріледі [71, 135-б.].
Жергілікті басқарудың экономикалық негіздерімен ... ... ... ... ... білу аса ... Жергілікті
құрылымға оның қазына мен мүліктен тұратын, коммуналды заңды тұлғаларға
бекітілген коммуналды меншіктің ... ... ... мүмкін. Мемлекеттік
меншікті жергілікті меншікке беру туралы тәртіпті анықтау керек. Мысалы,
бүгінгі күні ... ... ... ... ... беру тәртібі қабылданған. Коммуналды меншік оперативті
басқару және ... ... ... ... ... ... Егер ... кәсіпорындарға коммуналды мүлікке иелік етуге,
пайдалануға құқық берілсе, онда олар ... ... иесі ... ... ... атап ... өзі басқаруға тек қана кәсіпорын жеткілікті
емес, оған жер, табиғи ресурстар, жергілікті қаржылық-несиелік ... және ... ... яғни ... мүлік жиынтығының қажет
екендігін білдіреді. Жергілікті ... ... ... ... оны жеке және ... тұлғаларға уақытша пайдалануға, жалға беруге
құқығы бар, сөйтіп, белгіленген тәртіп ... ... ... ... ... Оған ... жергілікті басқару органдары: ... ... ... ... ... ... жетекшілерін тағайындайды; жергілікті
тапсырыстарды орналастырады; ... ... ... ... ... ... дамыту шараларына қатысуын
үйлестіреді; белгілеген заң ... ... ... іс-
әрекеттің тәртібін жүзеге асыра алады.
Жергілікті ... ... ... ресурстарына келер болсақ,
ол Конституцияда және басқа да заңда қаралған өкілеттіктеріне сәйкес болуы
керек. ... ... ... ... базасы, оның қаржылық негізі
төмендегілердің есебінен құралады: жергілікті ... ... тыс, ... және ... да ... қаражаттарынан; жергілікті
банктерінің несие ресурстарынан. Жергілікті бюджеттің табыс ... ... ... ... республикалық салықтардан аударма;
жергілікті алымдардан, айыппұлдардан және басқа да ... ... жер ... ... ... төлем; жердің, қозғалмайтын
мүліктің және коммуналды мүліктің жылдық ақысы; ... ... ... ... ... ... бағалы кағаздар, акционерлік
қоғамдар мен серіктестіктердің ... ... ... ... ... ... ... пайыздық төлемдер.
Қазір елімізде «Қазақстан Республикасындағы жергілікті ... ... Заңы ... ... ... деңгейде
мемлекеттік басқару мен жергілікті басқару ... ... ... ... Ол ... ... ... жобасына сәйкес мемлекеттік
басқару органдарының құрылымына ... және ... ... ... ... Біздің ойымызша, елді орталықтандырмай басқарудың тиімді
жолы осы жергілікті басқаруды дамыту. Оның ... ... ... ... ... ... мен халықтың әлеуметтік жағдайын көтеру болуы
шарт. Ол үшін алдымен, ... ... ... ... одан ... мемлекеттік басқару деңгейлері арасында
өкілеттіктер мен ... ... ... ... ... ғана
бюджетаралық қатынастардың үлгісі ... ... ... ... ... әрі карай жетілдіруге мүмкіндік береді.Жергілікті
басқаруды ... үшін ... ... ... жөн. Айталық,
Скандинавия елдерінде жергілікті басқарудың тарихы өте тереңде жатыр. Соның
ішінде Норвегияда жергілікті өзін-өзі ... ... заң 1937 ... ... ... ... басқаруға байланысты заң 1837
жылдан, ал ауылдық жерлерге қатыстылары 1849 ... ... ... ... ... ... жергілікті басқару туралы Заң 1862 ... ... ... ... аралығында пайда болды. Аталған елдердегі
(Норвегиядан ... ... ... туралы ережелер конституцияға
енгізілген. Жалпы жергілікті басқарудың үлгілерін авторлар әртүрлі бөліп
көрсетеді [72].
Бұрынғы Кеңес ... ... ... ... ... ... 1989
жылдың 10 қарашасында қабылданған жергілікті өзін-өзі басқару туралы заң
осы жүйенің негізін қалыптастырды. ... ... 10 ... болған
өзгерістердің бірі – ол екі деңгейлі жүйенің бірдеңгейліге ... ... 1989 жылы ... Заң ... жүйенің артықшылығын
дәлелдеді, осы заңға сәйкес муниципалды ... ... ... ... ... 1 ... ... кәсіпорындар заңды жолмен таратылып,
жауапкершілігі шектеулі компаниялар және ... ... ... ... ... ... жергілікті билік органдары: елді ... ... ... ... ... ... ала отырып,
заң шығарушы және атқарушы мекемелерімен басқарылады. ... ... ... мыналардан құралады: жалпы мемлекеттік салық
табыстарындағы үлестері; ... ... ... ... салықтар; кредиттер; муниципалды мүлікті жалға пайдалануға
берілгеннен түскен төлемақы; муниципалды меншікті сатудан ... ... ... муниципалды бюджетке берілетін дотация құрамы ... жеке ... ... – 56 ... жер ... – 100 пайыз, суды
пайдалануға – 20 пайыз.
Ал Қазақстан Республикасында ... ... ... ... көңіл бөлінген, Елбасының жыл сайын ... ... оған ... ... өзі ... Оның 2005 жылдың 18-ші ақпанындағы
Жолдауында атқарушы билік реформалауды одан әрі ... ... ... ... ... жүйесін орталықсыздандыру бағытында белгілі бір
қадамдардың жасалғаны анық, ... ... ... сайланбалылығын
енгізуге қажетті жағдайлар туғызылуда. 2003 жылдың тамыз ... ... ... одан ... кезең-кезеңімен ауылдық округтер, ауылдар,
кенттер әкімдерін сайлау 2007 жылға ... ... ... ... ... 2003 ... ... ауыл (село), кенттер әкімдерін сайлау
жүргізу туралы Президент қаулысы бар, ол 2004 ... ... ... ... жолдауында атқарушы билік қызметін жетілдіре беру ... ... ... ... айқындау жөнінде де ұсыныстар берілген.
Ал оның ... ... ... ... өз ... тигізеді. Осы
мемлекет (атқарушы билік) тарапынан басқаруда ауылда қалыптасқан нақты
фактілерге сүйенер ... ... ... ... ... ... Елбасы жоғарыда атап кеткендей «Ауыл жылы» кешенді бағдарламасы
(2003-2005 жылдарға мерзімделінген) ... іске ... ... осы
бағдарламаны іске асыруға, оның ... ... ... атқарушы үкімет - ауыл әкімі. Бір сөзбен ауыл ... ... ... Қазір нарықтық қатынасқа бейімделген, ауылдық әкімдігі бар деп
айтудың өзі киын. Ауыл әкімін аудан ... ... ... да ... ... ол бар ... пайдаланып жұмыс істеуге құлықты
емес, соның салдарынан жұмысының нәтижесіздігіне де қысыла қоймайды да,
оның ... ... ... ... ... ірілі-ұсақты мәселелерді
шешуге де қауқарсыз, себебі қаржысы, көлігі, салалық мамандары, әкімшілік
аппараты, заңдастырылған билігі жоқ. ... ... ... иесі ... ауылдық әлеуметтік -экономикалық ... ... ... ... қойған әлеуметтік ахуалды жақсарту, басқарудың
тиімділігін арттыру, аймақтардың ... ... Ауыл ... ... ... ... міндеттерін ауылда тек ауыл ... ... ... ... да ауыл әкімдігі құрылымдық және
қызметтік функция тарапынан жаңа мазмұнға ие болуы қазіргі өзекті мәселенің
ең ... Осы ... ... ... ... жүргізу қажет-ақ.
Оның біріншісі ауыл әкімшілігін ірілендіріп, ықшамдау. Ауыл әкімдігін аудан
аймақтары бойынша ... ... ... ... ... әкімі билігінің
біразы ауыл әкімдігіне көшеді. ... ... пен ... иесі бір-біріне
жақындайды, әкімшіліктегі төрешілдік пен ... ... ... ... ... ... штат ... салалық мамандардың жұмыс
істеуіне мүмкіндік туады, ауыл ... ... мен ... ... жол ... ... Ауыл
әкімдігін күшейтудің бірден-бір жолы оның экономикалық ...... ... Сонымен бірге, ауыл әкімінде: беделді ... ... ... ... ... ... қоғамдық негіз ауыл әкімінің алқасы құрылып,
ауылдардағы күнделікті кездесетін және көкейтесті мәселелерді осы ... еді; ... ... ... ... тағайындау мен
қызметінен босату ісінде ауыл әкімінің келісімін алу, пікірі мен
ұсыныстарын ... ... ... ... ... ... ... ауыл әкіміне міндеттеу және осы
арқылы оның беделі мен ... ... жер, су, ... кодекстері аясында
ауылда ауқымды жұмыстар жүргізілетінін, ... ... зор ... ... ... ... күшейетінін хабардар
ету.
Міне, осындай құрылымдық өзгерістерге ... ауыл ...... ... ... ... ... тұрғыдан қамтамасыз
етілген әкімі болса. ... ... заң екі ... ... ... олар: мәслихат және әкім. Өкілеттікті қатаң бөлу жоқтың
қасында. Нәтижесінде, облыс және ... ... ... қандай екендігі анық емес. Болмаса, барлығында бірдей ... Осы және ... ... ... беру ... бүгінгі күні
мемлекеттің алдына қойып ... ... ... ... ... ең ... ... өзін-өзі басқару заңын қабылдау үшін
орталық пен ... ... ... өкілеттіктердің нақты
ажыратылуы, бюджетаралық қатынастардың реттелуі, жергілікті ... ... ... ... ... ... күштердің сол
жердің ресурстарын есепке ала отырып орналастырылуы сияқты басты ... ... ... ... Біз өз ... жергілікті деңгейде осы екі
орган арасындағы функциялар мен ... ... және қай ... ... ... ... болатындығын анықтап алуды ұсынамыз.
Маслихаттар мен әкімшіліктермен бірге заң ... ... ... ретінде жеке рөл берілген. Маслихат – ол белгілі бір аумақ халқымен
сайлананатын орган ... ... және ... ... ... мемлекеттің жүргізіп
отырған аграрлық саясатының құрамдас бір бөлігі болып ... ... ... мен ... мекемелерді құрылымдық жетілдіру және ... ... ... ... сай құрылған шаруашылықтың ... ... ... ... ... ... қайта құрылу жүйесінде, ауылшаруашылық нысандарының орны мен
қуатын ... осы ... ... ... ... ... келтірсек. Солардың бірі Алматы облысының қоғамдық ... ... ... үлес ... жаңа ... ... ... мен қызметін
айтуға болады.
1998 жылда Алматы облысы ... ... және ... ... бойынша, Алматы облысы көлемінде мемлекеттік
кәсіпорындар мен ... ... саны – 780 ... ... қоғам – 49, ұжымдық кәсіпорындар мен ауыл ... – 542, ... ... – 14066 және 267,3 мың ... ... ... [243]. ... 2008 жылы ... ... ... қожалық тіркелген, 2007 жылмен салыстырғанда ... ... саны 1369, яғни 3,0 ... ... Бұл ... 90,9 пайызы өсімдік шаруашылығымен айналысса, 54,3 пайызы
астық ... ... 13,5 ... ... ... 13,2 ... 11,6 ... көкөніспен айналысады. Нақтылай 11-кестедегі
мәліметтер Алматы облысы ... ... ... нысандарға сай
ауыл шаруашылық тауарларын өндірушілер саны көрсетілген.
Көрсетілген бұл мәліметтер, ауыл ... ... ... ... қара дүркін сипат алғанына қарамастан, өз ... ... ... ... ... ... қатынастың дамуын бастайтын іргенің
алғашқы тасы қаланғандығын көрсетеді.
Кесте 11 – ... ... ... ... ... бойынша
ауыл шаруашылық тауар өндірушілері (1998 жыл)
|Облыста ... ... ... ... ... ... | ... | |к | | ... | | | | |
| ... мен ... бұрынғы кеңестік елдерде ауыл шаруашылық қызметін
жүргізу нысандарының түрлі моделін ұсынған еді. ... ... ... ... ... жер мен мүлкі
мемлекеттік меншіктегі совхоздар, колхоздар, жабық ... ... ... ... ашық ... ... қоғам, жауапкершілігі
шектеулі серіктестіктер, ұжымдық ауыл ... ... ... ... кооперативтері, шаруа шаруашылықтары, серіктестіктер
мен қауымдастықтар.
Көріп ... ... сай, ... ... мол. ... ... қателеспеу. Қазақстанның түрлі аймағындағы ерекшеліктерді
ескеріп, құрылып жатқан шаруашылықтардың ... ... ... ... Жер ... ... ... қамтамасыз ететін нысанды ғана
емес, қоғам сұранысын барынша қанағаттандыра ... ... ... ... ... ... ... экономикасында қалыптасқан ауыл
шаруашылығы нысандары қызметін жан-жақты талдап, ... ... ... мүмкін жолдарына өз көзқарастарымызды зерттеу
тәсілімен білдіру ниеті жатыр.
Мемлекеттік ... ауыл ... ... саны 1998 ... Республикасы бойынша – 293 болса, оның 27-сі осы ... ... ... ... Ол ... мал ... асылдандыру,
өндірістік оқу-тәжірибе шаруашылықтары, мал шаруашылығы кешендері, құс
фабрикалары мен аң ... және т.б. ... ... тапқан. Осы
топтағы кәсіпорындар өндірістің елеулі көлемімен, индустриалды технология
және өндірістің жоғарғы әлеуметтік жағдайымен ... Олар ... ең ... ... мұқтаждықтарды қанағатандыруға арналған: ... мал мен ... ... мемлекеттік саясатты жүргізу, озық
технологияны енгізу, ғылыми зерттеулер жасау мен ... ... ... және ... да ... ... ... Бұл шаруашылық
бірліктерінің бүкіл Қазақстан Республикасы бойынша негізгі ауыл шаруашылығы
өнімдеріндегі үлесі астықта – 2,1 ... қант ... – 0,8 ... ... ... – 0,3 ... сүт – 0,6 пайыз, жүн – 0,6 ... ... Біз ... ... аймақтардың бірі Алматы облысында
Еліміздің аграрлық серторындағы ... ... ... кәсіпорындардың біразы, қажеттілік болған жағдайда, өзгеруден,
біртұтас кәсіпорын немесе жедел ... ... ... ... ... 1997 жылы ... айында облыста – 65 мемлекеттік ауыл
шаруашылық кәсіпорындары болса, 1998 ... ... – 27, ал 1998 ... ... – 23 ... меншік иелігінде қалды.
Ұжымдық ауыл шаруашылығы кәсіпорындары бұл ... ... ... сатысында қайта ұйымдастырылған колхоздар мен совхоздар.
Осы шаруашылықтардың өмірге келген бастапқы сәтінде, ... пай ... ... өсім қорының мүлкін бөлу жұмысы жүрді. Мысалы, Алматы
облысы Талдықорған регионындағы ... ... ... 13 шаруашылық
кезең бойынша, меншікті персонификациялап, 12-сі заңдастырылды.
Осы мәліметтерден жекешелендіру мен мемлекет иелігінен алу ... ... ... 177 жаңа шаруашылық нысандарының құрылғандығын
көреміз. Шаруашылықтың біреуі акционерлік ... (АҚ), ... ... ... өндірістік кооператив – 32, ... (ТС) – 9, ... ... ... (ЖШС) ... 2 – қосымша жауапкершілігі бар серіктестіктер (ҚЖС – А.С.) және 111
шаруа ... ... ... ... [245]. ... құрылу
себебі, аудан ұжымы өзінің соңғы жылдары жүргізілген өндірістік – ... ... ... ... ... ... ішкі ... алмаған еді. Қаржының тапшылығынан 1995 жылы күзгі және
көктемгі ... ... ... ұжым ... кәсіпорын қызметін
қайта құру, меншік нысанын өзгерту мәселесі тұрды. Меншік нысанын ... ... ... ... жекешелендіру және мемлекет
иелігінен алу» заңы тәртібіне сай жүргізіле отырып, шаруашылықтың ... ... жаңа ... заңды меншік иесін тауып, жүзеге
асыруға кірісті. Аудан қарамағындағы ... бір ... ... ... ... барысында талдап көрелік.
Ауданның біршама жайлы табиғаты, ауа райы бар жағдайында орналасқан
«Көкөзек» ... ... 35227 га. ауыл ... жері, оның – 7093
га. шабындық, 825 – га. суармалы жері, 284 - бас ірі қара ...... ... – 291 және 17084 – бас қойы ... ... ... 615 ... ауыл шаруашылығында еңбектенеді. Өндірістік-қаржылық көрсеткіштері
бойынша ұжым жекешелендіру және ... ... ... алу ... ... ... ... және айналмалы
қорларын 1995 жылы 11233448 ... ... ... ... ... (20/VI 1993 ж. № 633) қаулысына сәйкес тұратындарға
жер яғни мүліктік пайлары бөлініп берілді [246, 247].
Жер мен ... ... ... ... ... ... «Ауыл шаруашылығында дайындаушы, өндіруші және АӨК қызмет
көрсетуші салалар ерекшелігіне сәйкес жекешелендіру» заңы және ... ... ... ... ... ерекшеліктері»
туралы Қазақстан Республикасының Президентінің Жарлығына сай берілген
жеңілдіктер ескерілді [248, 249].
Бүкіл ... ... ... және ... ... ... механикалық ток жүйесі, қоймалар, құрылыс ... және ... ... ... ... ... 4 серіктестік құрды
(«Жаңа тоған. Жаңа жол. Қара жиде» және тал-тал»). Ал серіктестік ... ... ... сай, басқарушымен орындаушы ... ... ... еңбекпен, техникамен қамту, еңбек тәртібі
және т.б. жөнінде орындалуын ... ... ... ... қойылды.
Әлеуметтік – мәдени ... ... ... үйі, дәрігерлік
пункт, жолдар және т.б.) ... ... ... ... ... ... бухгалтерлік-экономикалық
қызметінен басқа, ... ... ... ... ... мал ... ... технология ерекшеліктерін
ескеріп, сапалық көрсеткіштерге сай, бүкіл ... ... ... ... ... ... ... асыруға бет алды.
Басқа елдердің ауыл шаруашылығындағы фермерлік шаруашылықтар мен
кооперацияның тәжірибесі агроөнеркәсіптік кешенді ... ... үшін ... ... ... ... базамен қатар фермердің
толық дербестігі, олардың жоғары материалдык және моральдық ... ... пен ... ... ішкі стимулдары шешуші маңызға ие
болатынын көрсетуде.
Біздің пікірімізше, қолданыстағы шаруашылық жүргізу нысандары қазіргі
кездегі күйінде ... ... ... ... ... шаруашылық жүргізудің бір нысанынан екінші нысандарына
көшу сөзсіз болатын құбылыс. Бірақ, бұл ... ішкі ... ... ... мен ... ... ... үдерістің жетістіктерін кең қолдануды, нарықтық инфрақұрылымды
қалыптастыруды, ... ... ... ... өндірістік-техникалық
қызмет көрсетуді және ең бастысы, шаруашылық жүргізудің тиімділігін
арттыруды және ... ... ... ... ... өсіруді бірге алып
жүруі тиіс.
Біздің республикамыз фермерлік ... құру ... ... ... ... ... 2003 ... 1 қаңтарына республикадағы
141328 фермерлік шаруашылықтар болса, оларда 35,2 пайыз ауыл шаруашылығы
жері бар ... ... ... – 5616,1 мың гектар ... ... ... ... бір ... – 50,2 га. ... ... келеді екен
[250].
Кесте 12 – Ауыл шаруашылығы жерінің жер пайдаланушылар категориялары
бойынша ... ... ... есеппен)
|Көрсеткіштер |1997 ж.|1998 ж.|1999 ж.|2000 ж.|2001 ж. ... ... ... |100 |100 |100 |100 |100 ... жер ... | | | | | ... ... а/ш |81,1 |77,5 |72,2 |67,7 |64,4 ... | | | | | ... ... ... |18,6 |22,2 |27,4 |31,9 |35,2 ... жеке |0,3 |0,3 |0,4 |0,4 |0,4 ... | | | | | ... қосалқы шаруашылық |0,2 |0,2 |0,2 |0,2 |0,2 ... ... |0,1 |0,1 |0,2 |0,2 |0,2 |
| ... Алматы облысының әлеуметтік-экономикалық дамуы ... 2008 // ... ... ... ... – |
|Талдықорған. – 2009. – 68-89. – бб. ... ... мен ... ... ... көп ... аграрлық
сектордың тиімді жұмыс істеуінің ... ... бірі ... серіктестіктері мен бірлестіктерінің дамуы болып ... ... ... ... ... аграрлық секторы көп қырлы ... ... ... ... ... Олардың саны шаруашылық
серіктестіктерінен біраз ... ... ... ... ... ... Ауыл шаруашылығының өндірістік кооперативтері 1993 жылдың
басы мен 1998 жылдың басы аралығында шамамен төрт ... ... Бұл ... бойынша саналы түрде жасалған таңдау емес, өйткені 1997 ... ауыл ... ... ... ... және
ұжымдық реформалау кезеңі болатын, адамдар осыған орай өздеріне ... ... ... ... ... ... Бұдан кейін
өндірістік кооперативтердің саны құлдырай бастады. Кооперативтердің
көпшілігі фермерлік ... ... жеке ... ... ... – 2290, 2000 жылы – 1710, 2001 жылы – 2878. Ең ... сан өндірістік
кооперативтердің маңызын түсінудің басы деп айтуға болады және шаруалар
шаруашылық жүргізу нысанына ... ... ... ... ... ... ... серпінінің талдауы көрсеткендей
Орталық Қазақстанның жазық аймағы құнарлы қара ... ... ... және Ақмола облыстарында 1997 жылдан бастап олардың
барлық ... ... ... серіктестіктерінің саны он
есеге өссе, өндірістік кооперативтердің саны ... ... ... ... ... дәулетті адамдар астық компаниялары үлгісінде серіктестіктер
құрып және жергілікті кәсіпкерлер де ЖШС ... өз ... ... ... ... ... ... қабылдағаннан кейін ауыл
шаруашылығы саласында өз қызметтерін бастаған шаруашылық серіктестіктері
1995 жылдан бастап өз ... ... ... егер 1995 жылы ... ... ... 2002 жылдың басында олардың саны 11 есеге яғни 4756 ... ... ... ... ауыл ... 150.696 ... ... оның
ішінде мемлекеттік шаруашылықтар – 126, шаруашылық серіктестіктері – 4822,
акционерлік қоғамдар – 285, ... ... – 2866. ... ... (фермер) қожалықтары жұмыс істеді [252].
Еліміздің 90-жылдардың аяғында агроөнеркәсіптік кешеннің ... ... ... жолы ауыл шаруашылығының кооперациясын
жандандыру екені белгілі ... ... ... ... ... басты бағыттары ретінде бұл үрдісті тез дамыту ... ... ... ... ... ... практикасындағы
жинақталған оң тәжірибесімен расталды.
Қазақстан Республикасында ауыл ... ... ... өзгеше
ерекшелігімен ғана маңызды емес, сонымен бірге шек қойылған қаржылық ... ... ... ... күші ... ... мәселелердің
материалдық-техникалық ресурстарын шоғырландырды.
Ауыл шаруашылығындағы кооперацияның коммерциялық емес түрлерін
дамытуға «Ауыл шаруашылығындағы кооперация ... ... ... ... ... 1999-2001 жылдары Парламент депутаттары ... ... ... ... ... ... тұтыну
кооперациялары туралы», «Тұтынушылар кооперативтері ... және ... ... мен олардың қауымдастықтары ... ... ... соң бірі ... Кейіннен бұл заңдар қабылданды, бірақ
осы ұйымдық-құқықтық нысандар бойынша жаңа құрылымдары құрылды.
Мысалға алсақ, «Қазақстан ... ... ... ... ... Республикасының заңы 1999 жылы 21 шілдеде
Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексінің 108-бабына сәйкес қабылданды.
«Қазтұтыну одағы» жүйесі тұтастай ... ... ... село мен ауылдық тұтыну кооперативтеріне, облыстық ұйымдарын
село мен ауылдық ... ... ... ... ұйым ... Республикасын тұтыну кооперацияларының одағы»
(Қазтұтыну одағы) деген атқа ие ... ... ... ... ... ... 14 село мен ... тұтыну кооперативтерінің одақтары
мен аудандардағы 80 село мен ... ... ... ... ... ... ... одағының» инфрақұрылымы 700 ... 122 ... ... ... ... 160 мың шаршы метрді
құрайтын қоймалары, 3000 тонналық көкөніс ... ... 1500 ... ... ... 74 ... ... олардың ішінде
наубайхана – 45, шұжық цехы – 7, сүт ... цехы –3, 4 ... ... ... істейді [253].
Қазақстан Респбликасында соңғы жалдарда аграрлық секторда жүргізіліп
жатқан ... ... орын ... Олар жаңа ... ... мен ... құралдардың пайда болуымен
тығыз байланысты. Соның бірі инновациялық үрдіс. Қазақстан Республикасының
2002 жылы 3 ... ... ... ... іс ... заңы ... енуімен қатар Үкіметтің 2004-2006 жылдарға ... да осы ... көп ... бөлінген. Мемлекетіміздің 2005-
2015 жылдарға белгіленген индустриялық – ... даму ... ... ... ... ғылым мен білімнің бүгінгі заманғы және
тиімді ... ... ... және орта ... дамыту; өндірістік және
әлеуметтік инфрақұрылымды дамыту; халықты зейнетақымен және әлеуметтік
тұрғыдан қамтамасыз етілуін одан әрі ... және т.б ... ... ... ...... ... нарықтық
бәсекелестік болып табылады. Нарық жағдайында өнім өндірушілер ... ... ... ... дағдарысты болдырмаудың жолы мен
тауарын өткізетін жаңа ... ... ... ... ... ... ... тиімді игерген кәсіпорындар ... ... ... ие ... ... жаңа өнім түрлері
өсіп, тұтынушы талғамы ... ... ... ... шағын
кәсіпорындардың икемділік қабілеттерін күшейту аса қажет екендігін көрсетіп
отыр.
Қазақстанда инновациялық қызметтің дамуы шикізаттың ... ... ... ... оның ... ... кәсіпорындардың
қанағаттанғысыз қаржылық жай-күйі; ғылыми зерттеулердің көбінесе минералдық
шикізат ресурстарын шығару және ... ... ... жоғары
технологияларды игеретін мамандардың жетіспеуі; ғылыми-техникалық сала
ұйымдарының нарықтық қатынастарға баяу көшуі.
Қазіргі ... ... ... қызмет мемлекет тарапынан
және экономикалық ... емес ... ... да ... ... ... төмен сұраныстың әсерінен кешеуілдеп отыр, өйткені
экономиканың мемлекеттік емес секторы ... ... ... ... және оны көбінесе техникалық жағынан анағұрлым қарапайым және
арзан.
Шағын инновациялық кәсіпкерліктің дамуындағы тежелудің негізгі себебі
шағын ... ірі ... ... бәсекеге
қабілетті өнімдер шығара алмауында болып отыр. Шағын кәсіпкерлікті ірі
кәсіпорындармен ... яғни ... ... табиғи монополия
субъектілерінің негізгі қызметіне қатыссыз қызметтер көрсету жөніндегі
функцияларын шағын ... ... ... ортасына беру
тетігін әзірлеу ... және ... ... ... ... ... әр аймақ қазіргі таңда жүргізіліп жатқан аграрлық
реформалар жағдайында иновациялық ғылыми-зерттеу жетістіктерін ... ... ... ... ... қолданып қана қоймай,
иновациялық белсенділікті арттыру қажет.
Сондай-ақ, елімізде қазіргі жүргізіліп отырған экономикалық саясаттың
негізгі мәні – ... ... ... ... кәсіпорындарды бұрыннан келе жатқан мемлекеттік басқару
орындарына тікелей бағыну тәртібінен құтқару, баяғыдай масылдық және дәйек
болушылық тәжірибесінен үзілді-кесілді бас ... ... өз ... өмір ... ... ... ... тікелей айтқанда,
инфрақұрылымды қалыптастыру жұмыстарын нысаналы ... ... - бұл ... ... өндірістік үрдістегі
байланыстырушы деген ұғымды танытады. Нарықтық экономика жағдайында ол
өндіруші мен ... ... ... ... ... тұтынушының оған ... ... ... ... өнім ... ... қаржы айналымы тездетіледі,
кәсіпкерлердің таза табысы молая түседі.
Қазақстан экономикасын жаңа деңгейге көтерудің ... ... - ... ... кешенін барынша дамыту, ел тұрғындарының ... ... ... ... ... ету. ... өткен жылдар
шеңберінде жүргізген аграрлық саясаттың да, тындырған іс-қимылдарымыздың да
түпкі мақсаты осы ... ... ... ... ... ... ... Нәтижесінде бұрынғы жоспарлы экономика ... мен ... ... жеке меншікке ... ... ... ... бастады. Олардың бұдан былайғы ... әрі ... ... ... ... ... ... мен нормативтік
заңдылықтар жасалды, кажетті инфрақұрылымдар қалыптасып ... ... ... деп ... ... Н.Ә.Назарбаев өзінің Қазақстан Конституциясының
жеті жылдығына арналған салтанатты жиналысқа жасаған баяндамасында, – елде
мазмұны жағынан аса ... ... және ... ... ... ... сол ... - деп атап өтті Мемлекет ... ... ... – біз мұны ... болсақ, экономиканы реформалай да,
елді дағдарыстан шығара да алмаған болар едік» [171].
Жалпы ... ... және ... мекемелерді құрылымдық
жетілдіру, мемлекеттік басқаруды орталықсыздандыру жолы арқылы көшу. Ол
үшін ... ... ... ... ... одан әрі ... ... болғаны шартты талап ретінде қарастырылуы керек. Сонымен ... ... ... ... ескеретін болсақ,
жергілікті (аумақтық) басқарудың барлық тетіктерін тағайындалған емес,
сайланған әкімдердің қолына беру ... ... ... ... ... ... ... мәдениетінің төмен
деңгейі, саяси-әлеуметтік ахуалдың күрделілігі, халықтың өмір ... ... ... ... ... өмір сүру
деңгейінің ... ... ... және ... факторлардың
сеперативтік көзқарас тудыруы, жергілікті тұрғындардың ... ... ... ... ... ... ысырып тастауы, ұлттық-рулық
айтыс-тартыстардың тууына себепкер болуы әбден ... ... ... жол ... болмайтынын көптеген зерттеулер дәлелдеп отыр. Жергілікті
шаруашылықты басқару ... бірі ... ... ... ... ... жүйесі заңнамалық негізде қалыптасуы шарт. Ал ондай ... ... ... ... ... керек. Өйткені, ондай
тәжірибені талдаудан шығатын қорытындылар ... ... ... бірі ... қарастырылуға тиіс. Бұған дәлел ретінде Ресейдегі
губернаторлар сайлауы мен жергілікті басқару мәселелерін шешуші қолданбалық
маңыздылығын ... та ... Ол ... ... ... ... халықтың
экономикалық белсенділігін арттыру тетіктерін іске байыпты түрде қоспай
тұрып, олардың ... ... жол ашу, ... жергілікті өмір ағысын
«саясаттандыру» ойдағыдай нәтиже бере бермейді екен; аймақаралық және
бюджетаралық ... ... ... ... астарлары
анықталмағаннан кейін жергілікті басшыларды тағайындау мен ... ... ... ... сайлауларды ұйымдастыру, өткізу мен
нәтижесін шығару мақсатына кеткен шығындар көп жағдайда ... ... Осы ... саяси тәжірибені Қазақстан жағдайында кайталаудың қандай
пайдасы бар ... ... ... ... ... болар еді. Мемлекеттік
басқаруды орталықсыздандыру арқылы қоғамдық ... ... ... ... ... ... тағы басқа тетіктері бар екені белгілі. Олардың басымдылығы әр кезде
әртүрлі болып келетіні заңдылық. Егер де ... ... ... жүйесі мен саяси-әлеуметтік ахуалды ескеретін болсақ, онда жоғарыда
аталғандардың ішінен қаржылық тетіктерін ... атап ... ... бұл ... тоқталуды талап ететін мәселе.
Мемлекеттік басқаруды орталықсыздандыру ұлттық деңгейде ... ... ... ... ... ... ... толығымен шешілмеген, барлық талаптарға толыққанды жауап бере
алмайды. 1998 ... 30-шы ... ... Н.Ә. ... ... ... ... орталықсыздандыру бойынша нақты шараларды
ұсына келіп былай ... еді: ... ... ... ... сатылы бағдарламасын әзірлеуіміз керек. Бұл ... ... ... ... ... революциялық төңкеріске
жол беруге болмайды. Жақын арада деңгейлері мен сатылары нақты анықталған
бағдарлама ... ... ... Сондай-ақ, жергілікті өзін-өзі
басқару ... әлі де ... ... өмірден қашықта. Бізге осы тұсты ... ... тура ... [255]. Осыған қарағанда мемлекеттік
басқаруды орталықсыздандыру өзі ұзақ әрі күрделі процесс, ол сатылар ... ... ... ... оның ұзақтығына және ... ... және ... ... ... дау ... мен орталықсыздандыру саяси және ... ... ... ... ... ... ... сфераларында орталықтандырудың да, орталықсыздандырудың да
элементтері бар. Сол ... ... ... жүзеге асырудағы басты
мәселе – нақты ... ... ... ... нақ ортасын табуымыз керек. Және оның ғылыми
дәлелдемелері болуы ... да. ... ... ... оған тікелей
қатысы бар мәселе бұл – ... ... Ол ... ... – А.С) осы ... ... ... Ол «тігінен» және «көлденеңінен» деп екіге бөлінеді. Билікті
«тігінен» бөлшектеу орталық биліктің мүдделерін ... ... ... ... үшін мемлекеттік шенеулікке бірқатар өкілеттілікті беруді
білдіреді. Нәтижесінде орталықтағы билікті бөлшектеу аймақтарға ... ... ... ... ... ... жергілікті
деңгейде салалык белгілері бойынша өкілеттіктерді ... ... ... ... ... ... ... институционалдық құрылымын дамытудың
алғашқы сатысынан өтіп, оның Конституциясы мен заңдары экономикалық дамудың
қазіргі стандартқа қол ... ... ... ... ірге ... оң ... тигізіп келеді.
Қорыта айтсақ, уақыт биліктің көптеген атқарушылық міндеттерін
өзгертіп отырдағы. Мемлекеттік басқарудың бүгінгі ... ... ... ... аз ... ... өзекті мәселені шешуде Елбасымыз
2008 жылдың 9-ақпан айындағы Қазақстан халқына Жолдауы «Халқымыздың ... ...... саясаттың басты мақсаты» деп алға тартты [2].
Әлемнің бәсекеге ... ең ... ... қатарынан нық орын алу
үшін де әкімшілік реформаның іс-шараларын үзбей, оның үдерісін жыл сайын
жалғастырып мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... әкімшілік реформаның жүріп
жатқаны белгілі. Әкімшілік реформаны тереңдету мақсатында ... ... ... жүйесін жаңғырту жөніндегі шаралар туралы» 2007 ... ... № 273 ... ... басымдықтарды, келешекте мемлекеттік
басқарудың тиімді жүйесін құрудың қағидаттарын белгілеп берді [256].
Мемлекеттік ... ... ... ... іске ... ... мен ... реформалаудың алға қойылған
міндеттерінің ... және ... ... шешімдердің жүйелігі,
олардың транспаренттігі, қабылданған шешімдерді іске асырудың тұрақты
қадағалануы, ... ... ... органдардың өзара іс-
қимылының ... ... ... және қоғамдық мекемелердің
құрылымдық жетілдірудің тиімді жүйелері ел өңірлерінің дербестілігін сақтау
барысында орталық ... ... ... және ... ... арттыруға, атқарушы биліктің әртүрлі деңгейлері
арасындағы өзара қарым-қатынастардың икемділігін жақсартуға бағытталған.
3.2 Әлеуметтік – аграрлық ... ... ... ... ... ... ... кезекті 2005 жылғы 18 ақпандағы жолдауында (Қазақстан
экономикалық, әлеуметтік және саяси жедел жаңару ... ... мен ... ... ... мемлекеттік реттеу туралы» заң
қабылдау қажеттігін айта ... ... ... ... сауда ұйымына
кіру әрекетімізде ауыл шаруашылығы шикізатын өндіру мен өңдеу ... ... іске ... ... аграрлық өндірісті
индустрияландыруға айрықша назар аудару қажеттігін атап ... ... ... ...... ... негізгі буыны, ежелден
бар байлығымыздың бастауы. Халықтың әл-ауқатының жақсаруы, әлеуметтік-
экономикалық жағдайдың тұрақтануы және ... ... ауыл ... ... Алайда, ауыл шаруашылығында қазіргі қалыптасқан
әлеуметтік-экономикалық ... ... ... ... ... ... кешенді
дамытудың жолдары туралы жан-жақты дәлелденген қорытындылар мен байыпты
тұжырымдар жасауды ... етіп ... ... ... тән тарихи, демографиялық
және экономикалық себептері де бар. Дәлірек айтқанда ... ... ... ... ... ... зардабы, нарықтық
қатынастарға көшу кезеңінде кездескен қиындықтардан көрген залалы. ... ... ... ... көпшілігін құрайды (43 пайыз). Осының
есебінен көптеген аудандарда ... ... ... нарқының
әлсіреуінен ауылдық жерлердегі еңбектің құны ең төменгі деңгейіне дейін
арзандаған.
Бұлармен қатар, таза ... ... де бар. ... ... ... олардың ең біріншілерінің қатарына республика азық-
түлігінің халықаралық ... өз ... таба ... ... ... ... таяу және шалғай жатқан рыноктардың қай-қайсысы болса ... ... ... мол ... ... ... ... етіне,
құмда өскен қойдың қаракөл елтірісіне т.б., ... ... өте ... ... ... ауыл ... бұл және ... нарыққа
шығаруға қабілетті басқа да өнімдерінің сапасы төмен, әрі ... ... ... ... ... ... ... да әлсіз, орнықты
тауар саясаты, өркенді сауда-саттық жүйесі қалыптаса алмай ... ... ... ... экономикалық тетіктерінің қазіргі жәйі өмір
талабын әсте қанағаттандырмайды.
Сөзіміз дәлелді болу үшін тарихи мәні жоғары мына төмендегі бір ... ... ... 1990 ... ... агроөнеркәсіп өндірісінің
үлесіне барлық негізгі өндірістік қордың 40 пайызы тиесілі болды, саланың
тауарлы өнімдері есебінен ұлттық ... 30 ... ... ... ... бірі құралды [258]. Жеңіл өнеркәсіптің 50 пайыздан астамы,
ал тамақ өнеркәсібінің қызметі түгелдей ауыл шаруашылығы ... ... ... 2002 ж. ... ... ішкі ... ... – 8,0 пайызға, экономиканың барлық салаларындағы өндірістік
қорлардағы орны – 3,2 ... ... ... ... ... және ... да дағдарыс көріністері ел
тұрғындарын тағамдық өнімдермен қамтамасыз ету, ... ... ... ... кері әсерін тигізе бастады. 1990 ж.
республикамызда астық – 28,5 млн т., ет ... ... – 1560 мың ... – 5642 мың т. ... ... [260], 2002 ж. бұл ... екі ... аса азайды.
Осы жағдайларға сәйкес республикамыздың ... ... ... алдында экономиканың ішкі ... ... ... ... ... бір кәсіпке ... ... таяу және ... ... ... байсалды саралау сияқты
келелі міндеттер қойылып отыр. Мұндай алдағы ... ... ... ... ... ететін жұмыстарды серпінді жүргізу ... ... ... көз жүгіртіп, атқарылған іс-шараларға тиісті баға
беріп, орын алған кемшіліктер мен ... ... ... ... ... ... ... бастапқы бес жылында макро деңгейдегі
жетістіктеріміздің әсері басқалардан гөрі аграрлық секторға ... ... ... жоғарыдағы статистикалық мәліметтерден көрініп тұрғандай,
оның өнімдері барлық түрінен күрт азайып, түсімділігі де, ... ... ... 1995 жылы 1990 ж. ... өндірілген астық көлемі –
66,6 пайызға, оның ... ... – 60, ... – 68,2, ... – 57,0, ... – 64,5 пайызға кем болды [261]. Мал ... ... ... ж.ж. төмендеу, әсіресе, ет өндіру, жұмыртқа және жүн
өнімдері бойынша орын ... ... ... ... ... ... ... қорытындылары тек 1996, 1997 жж. бастап айқын сезіле бастады. Мәселен,
дәнді дақылдар көлемі 2000 жылы 12,5 ... ... яғни 1996 ... 11,2 пайызға (оның ішінде бидай 18,5 пайыз) көбейтілді [262].
Бұл кезең, өз кезегінде мына төмендегі екі ... ... ауыл ... ... ... ... туралы ой-
пікірлері мен көзқарастарының мүлдем өзгере бастауы, ... өмір ... мен ... ара қатынасы және баға деңгейіне негізделген жаңа ... ... ... ... ... еліміздің соңғы он жыл ішіндегі тұғыры тұрлаулы
мемлекет болып дами бастаған жолын ғылыми-әдістемелік жағынан екі ... ... жөн ... Оның ... ... жж. ... ... қатынастарға жаппай көшу жылдары, бұл ауыл экономикасының тоқырау
мерзімі. 1996 жылдан күні бүгінге дейін жалғасып жатқан ... ... ... оңды ... ... айқын сезіле бастаған кезеңі. Мұны мына
төмендегі деректерден айқын көруге ... ... 13 – ... ... ауыл ... ... өндірудің
динамикасы (шаруашылықтың барлық категориялары бойынша), мың т
|Өнім түрлері дәнді |I кезең |II ... ... ... | | |
| ... оның жекелеген аймақтарында 1996-2000 ж.ж. ішкі және сыртқы
нарықтар бәсекесіне жарамды бидайдың, жүгері ... ... ... және ... да ... ... көрінуі міне осы
тенденцияны растайтын оңды өзгерістер.
Алайда, 2000 ж. өндірілген ... ... 1990 ж. қол ... – 43,8 ... оның ішінде бидайдың – 56,2 пайызын, ... ... ... қант ... – 26,1 пайызын ғана құрайды. Соңғы 10 жыл
ішінде ет өндіру – 2,5 есе, сүт – 1,5, жұмыртқа – 2,5, жүн ... – 5 ... ... [263]. Олай ... ауыл ... өндірісінің реформаға
дейінгі деңгейіне қол жеткізу, бұл үшін ауыл ... ... ... ... ... жер ... Заңның мүмкіндігін сарқа пайдалану
алда тұрған ... ... ... ... ... ... ... жүргізілген аграрлық реформаға сәйкес
мемлекеттік мүлікті мемлекет меншігінен ... және ... көп ... ... жаңа жүйе ... ... Азаматтық Кодексіне сәйкес оның негізгі нысандары:
өндірістік көрсеткіштер, серіктестіктер, ... ... ... 100 ... ... ... шаруа (фермерлік) қожалықтары құрылып, 2,2
млн. ел азаматтары өздерінің үй-іргелік шаруашылықтарына тікелей иелік ... ... ... ... түрде тапсырылғаны негізінен ... ... ... жерлер. Олардың жалпы көлемі мен ... ... ... ... мына ... ... (14-кесте).
Кесте 14 – ҚР ауыл шаруашылығына қолайлы жерлердің ... ... ... және ... көлемі (2001 ж. басындағы есеп бойынша)
|Өндірістік |А/ш қолайлы |Егістік ... ... ... |жер ... |жер ... |жер барлығы, |жер барлығы, |
| |мың, га |мың, га |мың, га |мың, га ... | | | | ... мен| | | | ... | | | | ... |15656,4 |412,9 |13242 |7733 ... а/ш | | | | ... |37071, 2 |10603 |24498,7 |6739 ... ... | | | | ... |28904,7 |6050,2 |867,5 |20348 ... ... | | | | ... | | | | ... ... |347,1 |251,9 |3,6 |27,2 |
| ... ... ... ... Агенттігі // ... ...... – 2001. – 156 б. ... ... ... ... басым көпшілігі қазір шаруашылық
серіктестіктері мен ... ... ... (барлығының тиісінше
43,6 пайызы және 34 пайызы). Өндірістік кооперативтердің иелігінде ... ... ... ... 18,5 ... бар. Олай ... міне осы ... ... жүктелетін басты
міндет-өз иелеріндегі жер мен суды тиімді пайдалану, жердің құнарлығын
арттыру, ... оның бір ... ... өнім ... үстемелеп
арттыру.
Қазіргі қызмет жасап тұрған шаруашылық субъектілерінің ... ... бір ... - жер ... мал жайылымдық алқаптардың
басымдығы, мәселен серіктестіктер мен акционерлік ... 66 ... ... ... одан да ... – 85 ... ... өндірістік
кооперативке келетін ең шұрайлы жер-егістіктің ауқымы – 916 ... мен ... ... – 2917, ... қожалықтарында – 61
гектар.
Алайда, шаруа қожалықтарының иеленуіндегі жерлердің де басым
көпшілігін мал ... ... ... ... ... 20,4 млн. ... - 203 га.) ... ойымызша, жекешелендіру кезінде жіберілген
кемшіліктердің бірі, өйткені жеке шаруаның қарауында ... ... ... жатқан жайылымдарды игерудің техника, адам күштерінің мүмкіндігі
ол кезде де болған емес, қазірде де жоқ.
Республика ауыл ... ... ... ... да тән. ... ... өңірімізде орналасқан байырғы ауыл
кәсібі суармалы алқаптар мен мал ... ... ... ... объектісі Жамбыл облысын алып қарайық. Қазіргі кезде
мұнда 10 ... ... 4 ... қала ... орталығы Тараз қаласын
қоспағанда) – 12 поселка, 367 – ауыл (село) ... бар [264]. ... ... ... мен ... инфрақұрылымдарының
қалыптасуында нарықтық қатынастар жағдайында да олардың ... ... ... ... рөл ... ... ... уақыттарда ауыл
шаруашылықтағы әлеуметтік-экономикалық жағдайлардың мәні басым ... әрі ... ауа ... әрі ... ... да ... етеді.
Мәселен, халықаралық және республикалық маңызы бар темір жол ... ... тас ... ... т.б.
Ауыл шаруашылығы субъектілері орналасуының шешуші факторы -жұмыс
күші. ... ... ... 1959-1970 жж. аралығында барлық тұрғындар саны
553,2 мыңнан 787,4 мыңға дейін, яғни 42,4 пайызға өсті. Келесі он ... жж.) ... өсім 17,9 ... құрады. 1989-1999 жж. облыс
халқының жалпы саны 5,3 пайызға ... ... он ... яғни 1990 ж. ... бүгінге дейін тұрақтағандық байқалады. Мәселен, ауыл (село) тұрғындары
1997 ж. 533,3 мың адам болса, қазір (2001 ж.) 536,8 мың, яғни төрт ... ... 0,6 ... ғана [265]. ... ... ... тұрғындардың
табиғи өсім көрсеткіштерінің кемуі, көші-қон мәселелері. Ел тұрғындарының
орналасуындағы тағы бір ерекшелік - ... ... ... бір
бөлігінің нарықтық қатынастарға көшу кезеңіндегі қиыншылықтарға ... ... ... жолдарына жақын орналасқан қалалы елді мекендерге қоныс
аударуы.
Міне осы ... ... ... ... облыс аумағы үш
табиғи-экономикалық аймаққа бөлінеді: шөлді, шөлді-далалық және таулы-
далалық. ... өңір ... ... жер көлемінің Байзақ, ... ... ... және Шу ... ... 70,5 пайызын қамтиды. Шөл далалық
аймақтың жер көлемі барлық жердің 17,4 пайызы. Аймаққа ... ... және Шу ... ... ... Т. ... ... және Қордай
аудандарының оңтүстік бөлігінде орналасқан шаруашылықтар қарайды. Облыс жер
көлемінің 8 пайызын ... ... ... ... ауданының барлық
агроқұрылымдары, Жамбыл, Т. Рысқұлов, Сарысу және Мерке ... ... ... ... ... елді ... осы өңірлерде аграрлық реформаның қорытындысында көп укладты
ауыл экономикасы бой көтерді, ... алға ... ... жаңа ... ... 2001 ж. 10-шы ... қайта құрылған агроқұрылымдардың жалпы саны – 8494, оның ... ... ... – 8237 ... ... шектеулі
серіктестіктер – 155, өндірістік кооперативтер – 86. Бұдан басқа, негізгі
кәсіптері ауыл шаруашылығы өнімдерін өңдеуге ... 14 ... бар. 1998 ж. ... 5 ... ... асыл ... мал
зауыттары, оқу-тәжірибе шаруашылықтары, ал қазір 2 шаруашылық өздерінің сол
формаларын сақтап қалды [266].
Шаруашылық, серіктестіктерінің ... Т. ... және ... ... (бұл ... ... 49,6 ... Барлық
өндірістік кооперативтердің басым тарағаны Жамбыл ауданы мен Т. Рысқұлов
ауданы – әрбіреуінің үлесі 17,4-17,5 ... тең. ... ... ... ... ... ұйымдасқан шаруашылық субъектілеріне ауыл шаруашылығына
пайдалы барлығы 11,5 млн. ... жер ... ... ... ... ауыл ... пайдалы жерлердің құрамында егістік жердің,
ал экстенсивтік аудандарда, керісінше ... мал ... ... ... ... ... ... аудандардың белгісі ... ... ... ... 2000 жылдары Мерке ауданының барлық
егістік жерінің – 23,5 пайыз ... егін ... ... ... ... ... жерлердің еншісінде – 29,7, 48,3 және 59,6 ... ... ... ... ... Агенттігінің деректері
бойынша Жамбыл облысында 2002 жылы жалпы ауыл ... ... жер ... 86500,5 мың ... болса оның, ауылшаруашылық
кәсіпорындары тиесілісі – 54591,5 мың ... ... ... ... ... мың ... жеке шаруашылықта – 389,5 мың гектар болды [268].
Сондықтан агроөнеркәсіп кешені салаларында, кәсіпорындарында, шаруа
қожалықтары мен әр түрлі ... ... ... қай ... да ... ... ... жүргізілгені дұрыс.
Ол үшін ең алдымен нарықтық ... ... ... ... болжау, дайындау және жүзеге асыруға негізделген жоспарлау
жүйесін құру керек. Бұл жағдайда ... ... ... ... агроөнеркәсіп кешенінің ... ... ... тұрақтандыру мен қолдау бағдарламасы және «2030 ... ... даму ... ... ... жөніндегі шаралар
туралы» Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығы ... ... ... ... ... ауыл шаруашылығында оң өзгерістерге қол
жеткізудеміз. Оны ... ... ... мен ауыл шаруашылық
өнімдерінің көрсеткіш деңгейінің өсу және ауыл ... ... ... ... болады. Мысалға, Жамбыл облысы бойынша ауыл
шаруашылығының жалпы өнім көлемі – 2001-2005 ... ... ... оның ішінде өсімдік шаруашылығында – 7 ... ... ... ... ... ... іске асыруға негізделген 2003-
2005 жылдары Жамбыл облысына мемлекеттік бюджеттен 6,5 ... ... ... ... 367,2 ... ... ... Осы қаржының есебінен
облыста тұқымдардың сапасын тексеру мен ... ... алу, ... мен ... және ... су ... ... шаруашылығы саласында 2005 жылы 2001 жылмен ... мың ... дән, 20,5 мың ... ... 82,1 мың тонна көкөніс, 37,3
мың тонна бақша мен 15 мың ... ... ... ... ... Ал 2008
жылы ауыл шаруашылық дақылдары 898,3 мың гектар алқапқа егілген, яғни ... ... 100,8 ... ... Оның ... ... – 491,9 мың
гектар (99,5 пайыз), техникалық дақылдар – 118,5 мың гектар (99,4 ... – 34,6 мың ... (99,7 ... ... – 25,5 мың ... ... жем-шөп – 223,6 мың гектар (104,4 пайыз) құрады.
Облыстың негізгі ауыл шаруашылық егістік алқаптарының ... 2000 жылы – 839,5 мың ... ... 2008 жылы – 898,3 ... ... Оның ішінде: егістіктің барлық түрі 2000 жылы – 539,1 ... ... 2008 жылы – 491,9 мың ... ... ... ... жылы – 50,5 мың ... болса, 2000 жылы – 58,3 мың гектар, 2008 жылы –
118,5 мың гектарға өскен. Картоп 1990 жылы – 22,0 мың ... ... ... – 32,3 мың ... 2008 жылы – 34,6 мың ... ... Көкөніс 1990
жылы – 14,9 мың гектар болса, 2000 жылы – 18,5 мың гектар, 2008 жылы – ... ... ... ... көрсеткішке тоқталсақ, 2005 жылы 2001 жылмен
салыстырғанда сүт – 66,9 мың ... ет – 20,3 мың ... ... ... ... данаға артқан. Жалпы, шошқадан басқа мал түрлері ... ... – 63,5 ... (293 мың бас мал), қой мен ешкі – 74,4 ... ... бас мал), түйе – 34 пайызға (4,3 мың бас), ... – 38 ... (73,5 ... құс – 29 ... (1375,2 мың бас) ... ... [269], 2009 жылы 1
қаңтарына дейін шаруашылықтың барлық саласында ірі қара малдың саны – ... бас, қой мен ешкі – 2192,5 мың бас, ... – 82,7 мың бас, түйе – ... бас, ... – 1491,7 мың ... ... ... негізінен жұртшылық
шаруашылықта шоғырланған. Олардың қолындағы ірі қара малдың саны – 280,6
мың бас немесе ... мал ... ... ... 87,5 пайызы, қой мен
ешкі – 1603,4 мың бас (90,6 пайыз), ... – 59,8 мың бас (72,3 ... ... 2,4 мың бас (47,0 ... құстар – 10407 мың бас (94,4 ... ... ... ... ... ... көмек үшін 2008 жылы
257,1 миллион теңге жұмсалды. Ол 2007 жылмен салыстарғанда 2,7 есе ... ... ... ету ... ... ... ... әр
гектарына 1200 теңге субсидия берілсе, ол 4800 теңгеге (4 есе), ... – 10174 ... ... ол 50000 ... (5 есе), көкөніс
өнімдеріне берілетін субсидия 9000 теңгеден 12000 (1,3 есе) теңгеге дейін
өсті ... ... ... ... ауыл ... дамыту
жоспары негізінде мал шаруашылығының даму көрсеткіші ... ... ... – 1988 жылы – 223,6 мың бас ... 1995 жылы – 228,9 мың ... ... – 1988 жылы – 70,2 мың бас ... 1995 жылы – 27,7 мың басқа кеміді;
түйе – 1988 жылы – 26,4 мың бас ... 1995 жылы – 27,5 мың ... ... – 1988 жылы – 1644,8 мың бас ... 1995 жылы – 1715,1 мың ... ... Осы жыдары облыстық ауыл шаруашылығы басқармасында 135 171 мың ... ... ... ... 2007 жылы ... ... ... ірі қара – 230,8
мың басты құраса, оның 94,7 пайызы жұртшылық шаруашылықтардың, 4,3 пайызы
шаруа қожалықтарының ... ... ... Қой мен ешкі – 702,1 мың ... ... жұртшылық шаруашылықтардың, 6,2 пайызы шаруа қожалықтарының
үлесіне тиесілі еді. Жылқы – 54,2 мың ... ... оның 87,9 ... ... 7,1 ... шаруа қожалықтарының үлесіне тиесілі
болса, түйе – 25,6 мың бастың 81,6 пайызы жұртшылық шаруашылықтардың, 10,5
пайызы шаруа қожалықтарының ... ... ... ... ... ... 2007 жылы 679,3 миллион
теңге субсидия берілсе, оған 153,7 мың ... ... пен 73,3 мың ... ... Осы жылы ... 45 ауыл шаруашылық жәрмеңкесі ұйымдастырылып
155 миллион теңгенің өнімі сатылған [275].
Жалпы қазіргі таңда Қызылорда облысында шаруашылық жүргізудің ұйымдық-
құқықтық нысандары бойынша ... ... – 417. Оның ... ... – 12, ... ... – 206, ... – 10, өнірістік кооперативтер – 23, тұтыну кооперативтері – 160
[276].
Осы тұрғыда мемлекет ... ... ... кешенін
дамытуға және бүгінгі жаһандық дағдарыс жағдайында берік ... ... ... ... ... жасау қажеттігін үнемі
басты назарға қойып келеді. Оның айғағы, соңғы жылдарын мемлекет тарапынан
ауыл шруашылығы ... ... ... ... ... қолдаулар көрсетіліп
қана қоймай агронысандарды жетілдіру ... кең ... әрі ... ... ... ... көздері қарастырылып ... ... ... ... ... мен ... ... және
құрылымдық жетілдіруде жеткізуде Оңтүстік Қазақстан облысының да ... қол ... ... ауыл ... құрылымдарының санының
көрсеткішіне тоқтайық; өңірде 1995 жылы 8275 ... 2005 жылы ... ... жылы 72015 ... Оның ... ... кәсіпорындары – 1995
жылы 978, 2005 жылы – 3639, 2008 жылы – 2537, ... ... – 1995 ... ... 2005 жылы –70710, ал 2008 – жылы 69478, жұртшылықтың жеке
қосалқы шаруашылықтары – 1995 жылы – 237569 ... ... 2005 жылы ... 2008 жылы – ... жетті.
Ауыл шаруашылығының жалпы өнімі, 1995 жылы – 19160,5 ... жылы – 95218,3 ... ... ал 2007 жылы – 118669,4 ... ... ... ... шаруашылығы – 1995 жылы – ... 2005 жылы – 59589,1 ... ... ал 2007 жылы – ... мал ... – 1995 жылы – 7555,2 ... 2005 жылы –
35629,8 млн.теңгені құраса, ал 2007 жылы – 49931,3 млн.теңгенің ... қол ... ... бәсекелікке қабілетті өнім өндіру отандық ... ... ... ауылшаруашылық дақылдарының тұқымын кеңінен
пайдалануға ерекше ... ... ... ... ... ... тұтынылатын
азық-түлік тауарлары жылдан-жылға ... ... ... ... қатар қаржы дағдарысы белең алып тұрған бүгінгі таңда еліміздің
азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету мен отандық ... ... ... ие болған көкейтесті мәселе екені ... ... да ... ... жүзеге асыруға барынша мән беріліп ... ... ... ... ... ... дамытудың өзіндік орны
болса, бұндағы мемлекеттік қолдау шараларына тоқталсақ, біріншіден, бұл
саланы барынша ... және ... егіс пен ... ... мерзімінде қаржылық көмек көрсету егістік алқабының кеңейуіне және
өнім түсімділігінің артуына өзіндік әсері бар. ... ауыл ... ... ... ... ... инвестицияны ұлғайту және
ынталандыру арқылы жүзеге асыру жұмыс орындарымен де қамтамасыз ... еді. ... ... ... ... ... ... жылы – 908748 гектар болса, 2005 жылы – 671980 гектарды, ал 2008 жылы
– 648634 ... ... Оның ... ... және ... ... дақылдар
– 1995 жылы – 355320, 2005 жылы – 241707, 2008 жылы – 175879 ... ... ... ... 1995 жылы – 281904 ... ... 2005 жылы –
400635 тоннаға өсіп, ал 2008 жылы – 195263 кеміген [278].
Үшіншіден, егіншілік саланы ... ... ... су және ылғал қорын сақтау технологиясын ... ... ... ... Олай ... облыста техникалық және картоп, көкөніс-бақша
дақылдарын өндіруде айтарлықтай ілгерлеушілік байқалады. Атап айтқанда,
Оңтүстік ... ... ... ... 1995 жылы – ... ... 2005 жылы – 279681, ал 2008 жылы – 241649 ... құрап,
одан 1995 жылы – 223026 тонна, 2005 жылы – 464386 тонна, 2008 жылы – 317511
тонна өнім түсімі ... ... ... дақылдары бойынша 1995
жылы – 30210 гектар, 2005 жылы – 52250, 2008 жылы – 66137 ... ... одан 1995 жылы – 30215 ... 2005 жылы – 148891, 2008 жылы – ... өнім ... ... ... облыс көлемінде мал мен құс санына
тоқталсақ. Оның ішінде: ірі қара 1995 жылы – 420634 бас ... 2005 жылы ... бас, 2008 жылы – 715927 ... ... Сиыр малы 1995 жылы – ... 2005 жылы – 269410, 2008 жылы – 309415, қой мен ешкі 1995 жылы ... бас, 2005 жылы – 2976794, 2008 жылы – 3145505, жылқылар 1995 жылы ... бас, 2005 жылы – 120273, 2008 жылы – 144044, түйе 1995 жылы – ... 2005 жылы – 14407, 2008 жылы – 15117 ... ... мал ... ... ... өнім түсімін көбейту және
сапасын арттыру мақсатында орта және ірі мал фермаларын құру арқылы өндіріс
саласын ірілендіруге ... ... ... ... ... даму ұстанымдарына сәйкес облыста сырттан әкелінетін жеміс-
жидек және майлы дақылдарды ... ... ... баса ... аударылуда.
Жеміс-жидек екпелері 2007 жылы – 12806 ... ... 2008 жылы – ... ... 2007 жылы – 5183 ... ... 2008 жылы – 6308 ... Жалпы өнімдік түсімділігі жеміс-жидек 1995 жылы – 30130 ... 2007 жылы – 48422 ... 2008 жылы – 52506 ... ... 1995 жылы – 55418 ... ... 2007 жылы – 30006 тонна,
2008 жылы – 27914 ... ... ... [279, ... ... қатар алдында тұрған айрықша міндеттердің бірі
ауыл шаруашылық өнімдерін экспортқа шығаратын ... ... ... ... өнім түрлерін әртараптандыру мен экспорттық өнімдердің
қуатын арттыру мақсатында инвестициялық жобаларды ... ... ... ... ... таңда облыс көлеміндегі аграрлық реформалау барысында
қайта құрылып жұмыс атқарып жатқан ауыл шаруашылық ... ... ... ... 2008 ... 1 ... 72447 ... оның
ішінде: ауылшаруашылық кәсіпорындары – 2413, шаруа қожалықтары – 70034,
жұртшылық шаруашылықтары – 347790. Ал, 2413 ... ... ... ... ... – 12, серіктестіктер – ... ... – 5, ... ... – 878 болып ондағы
жұмысшылар саны да арта ... ... ... ... ... ... жылдық саны 1995 жылы – 160,7 мың адамды ... мың ... 2008 жылы – 18,6 мың ... ... ... ... ... мен оңтүстік және оңтүстік-шығыс
аймақтардағы 2006 ... 2005 ... ... ... ... көрсеткіштерінің ішінде ауыл шаруашылық ... ... ... ... – 106,2 ... ... Оның ... Алматы
облысы – 104,1 пайыз, Жамбыл облысы – 100 ... ... ... облысы
– 100,5 пайыз, Қызылорда облысы – 99,8 ... ... қол ... ... көріп отырғанымыздай ауыл тұрғындарын
жұмыс ... ... ... ... ... өте ... әрі бүгінгі
таңдағы мемлекет пен жергілікті басшылықтардың өзекті ... ... Бұл ... 2006 ... ... ... ... дамыту концепциясын іске асыру басталды, оның шеңберінде ... ... ... қолдау көрсету өз нәтижесін беруде. Оның
бірі 2007-2110 жылдарға арналған индустриялық-инновациялық даму ... 30 ... көш ... ... ... алар
орны ерекше.
Қазақстан Республикасында инновация-индустриялық бағдарламаны
қабылдау, оны іске асыру, 2005 ... ... ... ... ... бағытында өзгеруін талап етіп отыр. Сол арқылы өнімнің
жаңа ... ... ... ... ... бояу ... шығару, т.б.) өңдеу арқылы мақта шаруашылығындағы өндірісінен
өндірілетін ... ... ... толығырақ пайдалануға
мүмкіндік алу басқа мемлекеттен ... аз ... ... ... ... өнімдерінен өндірілетін бұйымдарменен қамтамасыз етуге ... ... ... тұжырымдауда. Сондай-ақ, Президент Жолдауында «Біз
экономиканы диверсификациялауға бағытталған индустриалдық-инновациялық
стратегияны іске асыра ... Бұл ... ... - деген ойды
айтқан.
Осы жолдаудағы мәселені іске асыру үшін ... өз ... ... 6 ... 2005 жылы Оңтүстік Қазақстан облысында, «Оңтүстік» арнайы
экономикалық ... құру ... ... ... Бұл ... 2015 жылдың
шілде айының бірінші жұлдызына дейінгі кезеңде Оңтүстік арнайы экономикалық
аймақ өз жұмысын толық жүргізу белгілінген. Бұл ... ... ... ... ... үкіметіне арнайы экономикалық аймағының
қызметін қамтамасыз ету жөнінде шаралар қабылдауын тапсырған.
Бұл шаралар ... ... ... ... ... үшін ... республика бюджетінен 13,4 милиардтан астам қаржы бөлінді. Оның
ішінде 2006 жылға – 9,4 млрд. тенге, олардын ... ... ... ... ... – 583,0 млн. тенге, көктемгі егіс және егін
жинау жұмыстарын жүргізу үшін материалдық – ... ... – 830,0 млн. ... ... ... және ... егін
шаруашылығын дамытуға – 615,7 млн. тенге қаралған.
«Қазақстан Даму Банкі» құрған – ... ... ... шаруашылығы техникасын лизингіге (жалға) беру үшін 5,08 млн. ... оны ... емес ... ... ұзақ ... ... ... етуді қараған. Міне мұның барлығы өнім өндіруге шығынды
барынша азайтып, техникаларды ... ... ... кіші ... ірі ... біріктіру үшін себеп болады деген
мақсатта, жаңа технологияларды ... ... ... ... ... және ... елеулі арттыруға мүмкіндік беретіндігі айтылған.
Бұл арнайы экономикалық аймақтың жанынан «Азық-түлік келісім шарт
корпорациясы» ... ол АҚШ және ... ... ... ... ... ... қазіргі заманға сай мемлекеттік
мақта зауыты жұмыс ... ... Бұл ... ... ... ... ... акция пакетінің 49 пайызы тауар
өндірушілердің (шитті - мақта өндірушілердің) ... ... ... ... 2006 ... ... ... бірінші жұлдызынан бастап жұмыс
істей бастады.
Бүгінде әрбір кәсіпорын үшін ұзақ ... ... ... ... болашаққа мақсатты дамуды жоспарлаудың маңыздылығы ... ... ... өз ... құру ... бұрынғы қалыптасқан
жоспарлау жүйесінен көп ерекшеленеді. ... ... ... ... ... ... фирмалар (әдетте, едәуір қаржылық
қуаты барлар) пайдаланады, бірақ ... ... ... жоспарлаудың маңыздылығын енді түсінуде. Сол ... ... ... стратегиялық жоспарлауды ұйымдастыру ісі тәжірибе
жүзінде әлі іске асырыла қоймаған шара болып отыр. Оны іске ... үшін ... ... ... ... ... жүрген жоспарлау
жүйесіне, оның ішінде стратегиялық жоспарлау тәжірибесіне сүйену қажет.
3.3 ... ауыл ... ... ... маңыздылығы
Бәсекелестік ортада қызмет жасайтын нақты кәсіпорын тұрғысынан алып
қарағанда жоспардың төмендегідей түрлерін бөліп көрсетуге болады:
а) стратегиялық жоспар – ... 10-15 жыл ... ұзақ ... онда ... болашақтағы негізгі мақсаттары,
уақыт пен ... ... ... ... ... ... жетудің жалпы бағыттары тұжырымдалады;
ә) ұзақ ... ... ... ... ... ... және
кәсіпорын стратегиясының жекелеген өзіндік мәселелерін шешуді ... ... ... ... ... ... құрамдас бөлігі
ретінде дайындалады;
б) ағымдық жоспар – мұнда кәсіпорын ... ... ... және
ағымдағы қаржы жылындағы ... ... ... жұмысы
үйлестіреді. Осы жоспар ... ... ... даму ... және ... ... қамтиды;
в) жедел жоспар – егжей-тегжейлі жоспар, ... ... ... ... мәселелерін шешуге арналады;
г) кәсіпкерлік-жоспар – жаңа ... ... ... шығу ... ... ... қамтамасыз ету жоспары.
Жоспарлы жұмыс жеткілікті түрде болжанған сыртқы орта ... бір ... ... тиімді жолдарын іздестіруге келіп
саяды. Бұл міндет ... өз ... жоя ... жоқ, ... ... жағдайында
ол – жоспарлы жұмыстың бөлігі ғана. Енді кәсіпорындар ... ... ... ... мен қызметтерді, бағаны,
жабдықтаушыларды, өткізу ... ең ...... ұзақ ... мен ... ... стратегиясын өздері анықтауы және болжауы
тиіс. Жоспарлы жұмыстың осы бөлігі стратегиялық жоспарды ... ... ... ... ... ... ... өз
бәсекелестерінің алдында жеңіліске ұшырайды және ... ... ... қалу үшін ... ... жүргізуіне тура келеді.
Стратегиялық жоспарлауға үш өзара байланысты ... ... ... ... оны ұзақ мерзімді және қысқа мерзімді
міндеттер ... ... және ... ... жетудің стратегиясын
анықтау. Олар әр кәсіпорын үшін өзінше ... және оның ... ... ... ... ... жеке көзқарасын анық білдіреді. Сондай-ақ
негізгі мақсаттардың қойылуы және дамудың міндеттері ... ... ... Ең дұрысы, міндеттерді санды өрнектер ... ... ... ғана ... ... бір мән ... көздеген мақсатқа
жетудің жолдарын айқындауға мүмкіндік туады.
Стратегиялық жоспарлауда ауыл шаруашылығының жалпы ... ... ... ... ... еңбек адамдарының әлеуметтік жағынан
қорғалуын қамтамасыз ету, жеке меншікті қамсыздандыру, бюджеттік ... ... ... ауылды қаржыландыру көздерін іздеп табу,
мемлекет тарапынан агроөнеркәсіп кешеніне қаржылай көмек ... ... ... ... ... Ауыл шаруашылығының дамуын жоспарлауда
онымен тығыз байланысты өндіріс, құрылыс, инфрақұрылым салаларының дамуын
да назардан тыс ... ... ... ... ауыл ... дамуы-мемлекеттік
қолдауға, ал халықты азық-түлікпен қамтамасыз ету мәселесі - ... аса ... ... ... және басқару органдары ... ... ... ... ... оның ... ... бағыттап отыруы тиіс.
Сайып келгенде, осы айтылғандардың барлығы да агроөнеркәсіп кешенінің
салаларына тікелей байланысты ... ... ... ... ... ... дағдарысты жою, тамақ
және жеңіл өнеркәсіпті ... ... және ... ... ету жолында шешуші рөл атқаруы тиіс.
Аграрлық сектордағы жағдайдың тұрақтана ... ауыл ... ... ... өсу ... байқалады. 2000 ж. өндірілген
барлық өнімнің құны 5,2 млрд. ... ... ал бұл 1995 ж. ... пайызға көп. Республика бойынша бұл өсім тек 11,9 пайыздық мөлшерде
болды. Ауыл ... ... ... жалпы көлеміндегі үлес
салмағы қазір 22 ... ... [268, ... 15 – ... Республикасы Жамбыл облысының ауыл шаруашылығы
ұйымдастыру-құқықтық үрдістерінің динамикасы
|Көрсеткіштер |1997 ж. |1998 ж. |2000 ж. |2006 ж. ... ... |2252 |5441 |7860 |8133 ... ... |130 |103 |87 |87 ... ... |19 |161 |14 |14 ... шектеулі |4 |65 |154 |154 ... | | | | ... ... ... |45 |27 |1773 ... ... |93 |153 |603 |13178 |
| ... ... ... ... көзі Ауыл, орман және балық |
|шаруашылығы ... ... ... ... – Тараз. – 2008. – |
|87-90 бб; ЖОММ. 150-қ., 1-т., 85-іс., 2-4 – пп. ... ... ... ... ... ... Жамбыл
облысындағы дәрменсіздікке ұшыраған кәсіпорындарды қаржылық сауықтандыру
жұмысы ұйымдастырылған сегментациялаудың барысында 11 шаруашылық ... ... 249 ... жатқызылғандығын көреміз. Шаруашылықтың
бұрынғы үрдістері 5 агронысаны бойынша сақталынды, оның ішінде 3 ... ... 2 ... кәсіпорын, 5 қожалық инвесторлардың басқаруына
берілді [268].
Жамбыл облысының шаруашылықтарында да 1990-1995 жж., яғни аграрлық