Қазіргі күндегі экологиялық білім берудің географиялық негізі

МАЗМҰНЫ:

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .2.8
І ТАРАУ. ЭКОЛОГИЯ ҒЫЛЫМЫ ЖӘНЕ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ БІЛІМ МЕН ТӘРБИЕ БЕРУ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...9.27
1.1 Экология ғылымының дамуы мен қалыптасуы ... ... ... ... ... ... ... ... .9.13
1.2 Экология пәнін оқыту әдістемесінің өзекті мәселелері ... ... ... ... ... ..14.22
1.3 Экологиялық білім мен тәрбие беру және экологиялық мәдениетті қалыптастыру ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .23.27

ІІ ТАРАУ. ГЕОГРАФИЯ ПӘНІН ОҚЫТУДА ОҚУШЫЛАРҒА ЭКОЛОГИЯЛЫҚ БІЛІМ БЕРУ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 28.63
2.1 География пәнін оқытуда оқушыларға экологиялық білім беру ... ... ..28.41
2.2 География пәнінің сыныптан тыс жұмыстарында оқушыларға экологиялық білім беру ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..42.51
2.3 Экологиялық білімнің халық педагогикасынында өрнектелуі ... ... ... 52.63

ІІІ ТАРАУ. ҚАЗІРГі ТАҢДАҒЫ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ БІЛІМ БЕРУДІҢ МАҢЫЗЫ МЕН ҚАЖЕТТІЛІГІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...64.75
3.1 Үздіксіз экологиялық білім мен тәрбие беру мәселелері ... ... ... ... ...64.67
3.2 Адам мен табиғат экологиясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 68.70
3.3 Шетел тілдерінен енген экологиялық терминдер ... ... ... ... ... ... ... 71.75

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .76.78

ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 79.82
КІРІСПЕ
Зерттеудің көкейкестілігі: Қазақстан Республикасы тұрақты дамудың жаңа жолына түскен кезеңде жас ұрпақты ізгілікке, парасаттылыққа баулитын экологиялық білім мен тәрбие берудің маңызы арта түсуде. Себебі «табиғат – қоғам - адам» жүйесіндегі қарым-қатынастардың шиеленісуі жалдан-жылға күшейіп, экологиялық зардаптар жердегі тіршілікке қауіп төндіріп отыр.
Адам мен табиғаттың, қоғам мен ортаның өзара әрекеттестігі, оның өнеркәсіпті өндірістің қазіргі таңдағы көптеген жарамсыз технологиялармен қарқынды өсу жағдайында өмір сүруі, қиындықтың шама-шегіне жетті. Адамзат тіршілігінің өзіне қауіп төнді: табиғат қорлары үзіліссіз сарқылысқа түсті, ортаның ластануынан адам өміріне қауіп төнді. Бүкіл әлемде экологиялық дағдарыстар мен апаттар ұлғая түсуде. Мұндай апатты зардаптар Қазақстанның Семей, Қызылорда (Арал өңірі), Батыс Қазақстан (Нарын, Азғыр, Тайсойған), Орталық Қазақстан (Саршаған, Байқоңыр, Балхаш), Оңтүстік Қазақстан (Созақ) аймақтарында көрініс тапты, олар табиғи экологиялық жүйе тұрғысындағ экологиялық жағдайы өте нашар жерге айналды, ал экологиялық әлеуметтік тұрғыда экологиялық зардапты ауданның бірі болып саналады. Экологиялық апаттар биоортадағы жағдайларға еткен әсері арқылы дүние жүзінің әрбір аймағындағы құбылыстардың дамуына айтарлықтай ықпал жасауда.
Үшінші мыңжылдықта адамзаттың ғаламдық экологиялық мәселелерінің шешілуі мектеп қабырғасындағы оқушылардың қоршаған орта туралы сапалы білім алуына байланысты. Сондықтан жас ұрпаққа экологиялық білім мен тәрбие беру бүгінгі күн тәртібіндегі бірден-бір қажетті кезек күттірмес мәселе екендігі 1991 жылғы “Қазақстан Республикасының жалпы білім беретін мектептері тұжырымдамасында”, “Қазақстан Республикасының 2004-2015 жылдарға арналға экологиялық қауіпсіздік тұжырымдамасында” (2003ж) және Ата заңымызға негізделіп жасалған ҚР “Білім туралы” Заңдарда көрсетілген.
Осыған орай, Елбасы Н.Ә.Назарбаевтың Республика білім және ғылым қызметкерлерінің ІІ съезінде сөйлеген сөзінде «Жалпы адамзаттық құндылықтың мән-маңызын түйсінетін, ой-өрісі дамыған, білімді, экологиялық мәдениетті тұлғаны қалыптастыру жаңа ғасырдың күн тәртібінде тұрған басты талабы», - деп көрсетуі бұл проблеманың көкейкестілігін айқындай түседі.
Экологиялық білім беру әрқашанда жеке адамның тәрбиесін, экологиялық мәдениетін дамытудан бастап, көпшілікке экологиялық білім беру деңгейіне көтерілді. Экологиялық білім беру - өте күрделі процесс. Оны “дайын” күйінде ұсынуға болмайды. Ол үшін оқушылардың санасына, ой-өрісіне, дүниеге деген көзқарасына қоршаған табиғи ортаның өзі мен қоғам үшін қажеттілігін сезіндіре отырып білім беру керек.
ЮНЕСКО-ның ЮНЕП-пен (“БҰҰ-ның қоршаған орта туралы бағдарламасы”) 1977 жылы Тбилисиде бірлесе өткізген қоршаған орта жөнінде білім беруге байланысты бірінші Үкіметаралық конференциясының өтілуі экологиялық білім беру жүйесін жетілудің елеулі кезеңі болды.
Экологиялық білім беру жүйесіндегі Халықаралық өзара байланыс Найроби (1982), Беч (1983), Мәскеу (1987), Рио-де-Жанейро (1992), Орхус (1999), Кейптаун (2003) және басқа да конференцияларда жалғасын тапты.
Жоғарыда аталған халықаралық ғылыми конференцияларда халыққа экологиялық білімді үздіксіз беру арқылы ғана жүзеге асатыны баса айтылды. Олар:
-биосфера тұрақтылығын сақтау үшін ағарту жұмыстарын ұйымдастыру арқылы;
-адам баласына туылғанынан бастап, өмір бойы экологиялық білім беру;
-халық арасында экологиялық пікірталас өткізу.
Жоғарыда аталған өзекті бағдарламаны жүзеге асыруда Елбасының “Қазақстан-2030” бағдарламасымен “Қазақстан Республикасында көпшілікке үздіксіз экологиялық білім берудің ұлттық стратегиясы” және ҚР Білім мен Ғылым министрлігі бекіткен “Экологиялық білім бағдарламасы” құжаттарының міндеттері бойынша экологияны жеке пән ретінде мектептеге енгізу көзделген. Аталған мемлекеттік құжаттардағы талаптарды жүзеге асыру бүгінгі күннің ең өзекті мәселелерінің бірі болып есептелінеді.
Қазіргі таңдағы экологиялық мәселелердің қауіпті көріністері – аймақтық шөлейттену, топырақтың құнарсыздану, су ресурстарының тартылуы, атмосфераның ластануы, озон қабатының едәуір дәрежеде жұқаруы, қышқыл жауынның кенеттен пайда болуы, ормандардың селдіреуі, тіршілікке қатер төндіретін дүлей табиғи құбылыстар мен өнеркәсіп апаттардың белең алып және улы қалдықтардың жер бетінде сақталынуы қоршаған ортаға зиянын тигізіп отырғаны баршаға мәлім. Табиғаттың осындай күйге ұшырауынының, еліміздің көптеген жерлерінің апат аймағына айналуының негізгі себебінің бірі – экологиялық білім мен тәрбиенің төменгі дәрежеде болуынан.
Орта ғасыр ғұламалары да табиғатты қорғауға байланысты өз көзқарастарын, пікірлерін келтіріп өткен. IX-XV ғғ. қазақ топырағынан шыққан ғұлама ғалымдар Әл-Фараби, Ж.Баласағұн, Қожа Ахмет Иассауи, М.Қашқари және т.б. табиғат, қоғам, адам дамуының заңдылығын, біртұтастығын, өзара байланыстылығын өздерінің ғылыми дүниетанымына арқау ете отырып, ұрпақ тәрбиесінің қайнар көздеріне зор мән берген. Ұлы педагогтар Я.А.Коменский, Ж.Ж.Руссо, И.Песталоцци балалардың адамгершілік сезімдерін қалыптастыруда табиғаттың тәрбиелік маңызына баса назар аударған.
Ал қазақ халқында экологиялық мәдениеттің алғашқы негізгі табиғатты ұғыну, оның адам өміріне қажеттілігін сезіну негізінде қалыптасып, ұлттық менталитетте айқын көрініп отырды деуге болады.
Сонымен қатар, ағартушылар Ш.Уәлиханов, Ы.Алтынсарин, А.Құнанбаев, қазақтың ұлы зиялылары Ж.Аймауытов, А.Байтұрсынов, М.Дулатов, М.Жұмабаев, Ш.Құдайбердиев шығармаларында табиғат құбылыстарын, оның әсем көріністерін «табиғат - адам» қарым-қатынасымен байланыстырып қарастырған.
Бүгінгі таңда бұл проблемаға философтар, психологтар, педагогтар ерекше мән беріп, әр қырынан зерттеуде. Мәселен, оның философиялық негізін ТМД ғалымдары (С.С.Аверенцев, Э.В.Гирусов, М.С.Каган, Р.С.Карпинская, Д.С.Лихачев, Ф.Я.Полинчак, Н.Ф.Реймерс, И.П.Сафронов, К.О.Стошкус), республикамыздың ғалым философтары (Ақмамбетов Ғ.Ғ, Әбділдин Ж.М, Әбішев Қ.Ә, Нысанбаев Ә.Н, Нұрланова Қ.Ш, Кішібеков Д, Шалабаева Г.К.), білім мазмұнын, оның ішінде жоғарғы мектептегі оқытудың дидактикалық негіздерін ғалым педагогтар (Садықов Т.С, Әбілқасымова А.Е, Уманов А.Г, Хан Н.Н.), ал жалпы білім беретін мектептегі білімнің мазмұнын (Сабыров Т.С, Тұрлығұлов Т, Жадрина М.Ж, Бейсенбаева А.А.) “табиғат – қоғам – адам” арасындағы қарым-қатынастың ұлттық дәстүрлермен, әдет-ғұрыптармен байланысын (Қалиев С.Қ, Ұзақбаева С.А, Қожахметова К.Ж.) зерттеген еңбектерін атап өтуге болады.
Ғалымдардың зерттеу жұмыстарына жасалған талдау нәтижесінде, атап айтқанда: Ресейде (Габаев Я.И, Голубец М.А, Дерябо С.Д, Захлебный А.Н, Иоганзен Б.Г, Кнорре Е.В, Кучер Т.В, Миронов А.В, Соломина С.Н, Тихонова А.Е.), Өзбекстанда (Тұрдықұлов Э.А, Хакимов Э) және Қазақстанда (Аймағанбетова Қ, Бейсенова Ә.С, Бірмағанбетов Ә.Б, Жатқанбаев Ж.Ж, Жүнісова К.Ж, Керімов Л.K, Қоянбаев Р.М, Тілеубергенов С.Т, Торманов Н.Т.) экологиялық білім мен тәрбие берудің теориялық негіздерін, мазмұнын, ұйымдастыру жолдары мен әдістерін қарастырғаны айқындалды.
Ал ғалым-әдіскерлер (Басекеева Р.С, Жангельдина Д.І, Ишмухамбетова Н, Иманғалиева К, Орынбеков С, Сабденалиева Г, Сарыбеков Қ.Д, Танабаев Ө., Тоқбергенова У, Шайхислямова Қ.) жеке пәндерді оқыту прцесінде оқушыларға экологиялық білім мен тәрбие берудің әдістемелік жолдарын зерттеген.
Сонымен қатар, ғалымдардың экологиялық мәдениетті қалыптастырудың педагогикалық негіздерін (Макаров Е.Д.) оқушыларда экологиялық мәдениеттің іс-әрекеттік компоненттерін дамытуды (Коростелева Т.В.) төменгі сынып оқушыларында экологиялық мәдениетті қалыптастыруды (Чистякова Л.А, Яковлева Е.В.) төменгі сынып оқушыларында өлкетану іс-әрекеті арқылы экологиялық мәдениетті қалыптастыруды (Якубова Н.Э, Буковская Г.В.) оқушылардың экологиялық білімін интеграциялауды (Михайлова Н.М.) зерттеген еңбектері басшылыққа алынды.
Әлемдік ғылымда табиғатқа, қоғамға және адам ойының дамуына ғылыми көзқарас бірнеше ғылымдардың өзара байланысы шеңберіндегі білімдер жиынтығы негізінде қалыптасады. Осы орайда, пәнаралық байланыс арқылы оқушылардың экологиялық мәдениетін қалыптастыру мәселесін қазіргі дидактиканың маңызды бағыты деп есептейміз.
Оқу-тәрбие процесін пәнаралық байланыс негізінде зерттеген психолог-педагогтар: ТМД елдерінде (Зверев И.Д, Давыдов В.В, Максимова В.Н, Рубинштейн С.А, Эльконин Д.Б. т.б.), ал Республикамызда (Лемберг Р.Г, Бейсенбаева А.А, Иванов Г.И, Мұсабеков С.М, Лотштейн Р.Б, Құдайқұлов М.А.) еңбектері жарық көрді. Олар пәнаралық байланыстың философиялық, психологиялық, педагогикалық мәнін, құрылымын әдіснамалық деңгейде қарастырған. Оқу-тәрбие процесіндегі мазмұнын ұйымдастыру жолдары мен әдістерін ғылымдар жүйелілігі мен байланыстылығы негізінде жан-жақты талдаған.
Қазіргі әлемдік ғылымда табиғат, қоғам және адам дүниесінің үйлесімділік идеясын басшылыққа алуды қажет етіп отырған кезеңде ғылымдар жүйесінің интеграциялық бағыты адамның интеллектілік өрісін баытумен бірге жалпыадамзаттық құндылықтың біртұтастығын көрсетеді. Соның ішінде, экологиялық мәдениеттің барлық адамзатқа ортақ қасиет екендігін ғылымдар байланысынан айқын көруге болады.
Бүгінгі таңда экологиялық білім мен тәрбие беру мәселесі жан-жақты зерттелгенімен, жеке пәндерді оқыту барысында экологиялық білім беру мәселесі айтарлықтай зерттелмеген. Атап айтсақ, география пәндерін оқытуда оқушыларға экологиялық білім беру мәселесі өз деңгейінде қарастырылмаған. Мұның өзі уақыт талабына сай география пәндерін оқыту процесінде оқушылардың экологиялық білімін қалыптастырудың қажеттілігі мен бұл мәселенің жеткілікті зерттелмеуі арасында қарама-қайшылықты тудырады. Сол себептен, зерттеу жұмысымыздың тақырыбын “Қазіргі күндегі экологиялық білім берудің географиялық негізі”-деп таңдауымызға негіз болды.
Зерттеудің мақсаты: География пәндерін оқытуда оқушылардың экологиялық білім мазмұнын теориялық-әдіснамалық тұрғыда негіздеу.
Зерттеу нысаны: жалпы білім беретін мектептің оқу-тәрбие процесі.
Зерттеу пәні: оқушыларға география пәнін оқытуда берілетін экологиялық білімі.
Зерттеудің міндеттері:
- оқушылардың экологиялық білім мазмұнының әдіснамалық-теориялық негіздерін анықтау;
- Қазақстанда экологиялық білім жүйесінің қалыптасу кезеңдерін негіздеп, мазмұндық сипаттама беру;
- География пәндерінің оқушыларға экологиялық білім берудегі мүмкіндіктерін анықтау;
- География пәнінің сабақтары мен сыныптан тыс жұмыстарында оқушыларға экологиялық білім берудің тиімділігін көрсету.
Зерттеудің жетекші идеясы: география пәндерін оқыту үрдісінде экологиялық білім берудің әдіснамасын жетілдіру.
Зерттеу көздері: экология мәселесіне байланысты философия, педагогика, психология, жаратылыстану ғылымдары классиктерінің ғылыми еңбектері, Қазақстан Республикасының “Білім туралы” заңы және Үкіметтің ресми құжаттары, Қазақстан Республикасының 2004-2015 жылдарға арналған экологиялық қауіпсіздік тұжырымдамасы, Қазақстан Республикасы жалпы білім беру жүйесінде үздіксіз экологиялық білім мен тәрбие беру тұжырымдамасы, мектеп бағдарламалары, оқулықтар мен оқу-әдістемелік құралдар.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы мен теориялық мәні:
- экологиялық білім берудің педагогикалық негіздері анықталды;
- география пәндерін оқытуда оқушыларға экологиялық білім берудің мүмкіндіктері анықталды;
- география пәндерін оқыту үрдісінде оқушыларға экологиялық білім берудің тиімділігі сараланды;
- география пәнін оқытуда экологиялық білім берудің халық педагогикасымен сабақтастырудың мүмкіндігі айқындалды.
Зерттеу жұмысының құрылымы мен көлемі: Диссертациялық жұмыс кіріспеден, үш тараудан, қорытындыдан, әдебиеттер тізімінен және қосымшадан тұрады.
Кіріспеде: зерттеудің көкейтестілігі негізделеді, ғылыми аппаратқа (зерттеудің көкейкестілі, нысаны, пәні, мақсаты, міндеттері, жетекші идеясы, ғылыми жаңалығы) сипаттама беріледі.
«Экология ғылымы және экологиялық білім мен тәрбие беру» деп аталатын бірінші тарауда, экология ғылымының дамуы мен қалыптасуы, экология пәнін оқыту әдістемесінің өзекті мәселелері және экологиялық мәдениетті қалыптастыру туралы баяндалған.
«География пәнін оқытуда оқушыларға экологиялық білім беру» атты екініші тарауда география пәнін оқытуда оқушыларға экологиялық білім беру мәселесі, география пәнінің сыныптан тыс жұмыстарында оқушыларға экологиялық білім беру және экологиялық білімнің халық педагогикасынында өрнектелуі қаралған.
Үшінші тарау “Қазіргі таңдағы экологиялық білім берудің маңызы мен қажеттілігі” деп аталынып, онда үздіксіз экологиялық білім мен тәрбие беру мәселелері, адам мен табиғат экологиясы және шетел тілдерінен енген экологиялық терминдер жайында жазылған.
Қорытындыда, жүргізілген зерттеу жұмысының негізгі нәтижелері тұжырымдалып, география пәндерін оқытуда оқушыларға экологиялық білім беруді жақсартуға байланысты ұсыныстар берілген.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
1.Кенжеахметұлы С. «Қазақ халқының салт-дәстүрлері» /Традиций и обряды казахского народа/.- Алматы: Кітап, 2004. 12-16 бб.
2.Салт, әдет-ғұрып, дәстүр. //Кенжеахметұлы С. Жеті қазына. – Алматы: 2002. – 3 б.
3.«Қазақ халқының туыс туғанды жүйесі, ұрпақ өсіру, тәрбиелеу дәстүрі, үйлену ғұрыптары» // Кәмәлашұлы Б.Көпіш., Ә.Өмірбек. – Алматы: Өнер. 2006 – 128 б.
4.Қазақ халқының дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары. 1-том, біртұтастығы және ерекшелігі / Құраст. С. Әжіғали/ – Алматы: «Арыс», 2005 11-23 бб.
5.Жақсыбеков Ә. Экологиялық мәдениет пен өркениет. // Дүние – 2003 №10 – 25 б.
6.Қайырғали Г. Табиғат досың, аяла оны / Қайырғалиева, Г. // Отбасы және балабақша. – 2005 - №4. 3-5 бб.
7.Егенисов А. Экологиялық ұғым-түсініктерді қалыптастыру /А.Егенисова // Қазақстан мектебі. – 2007. - №1. 27-30 бб.
8.Парламент және қоршаған орта. // Атамекен – 2002 – 24 көкек. 2-3 бб.
9.Сәтімбеков Р. Экология және ұлттық ұғым /СәтімбековР., Қажмақбарова, З. // Биология және салауаттылық негізі. – 2005 - №1- 11-14 бб.
10. Қазақстан-2030. Ата дәстүр – айбарлық. // Жас алаш. 1998. 7-ақпан
11..Манкеш А. Жас ұрпаққа экологиялық тәрбие берудің бағыттары. // Ұлт тағылымы. – 2003. - №2. 19-21 бб.
12.Этнопедагогикалық мұралардағы экологиялық тәрбие мәселесінің бастауыш мектеп бағдарламалары мен оқулықтарындағы бейнесі // Еуразия гуманитарлық институтының хабаршысы, 2004, №4, 18-23 бб.
13.Есеналиева Н. Бастауыш сынып оқушыларына экологиялық білім мен тәрбие берудің этнопедагогикалық шарттары: Пед.ғыл.канд. ...Дис.-Алматы, 1995. 30-41 бб.
14. Ысқақова С. «Экологиялық тәрбие». // Болашақ. – 2003. №30-тамыз. 4-7 бб
15. Жанұзақова А. Экологиялық мәдениетті қалыптастырудағы білім беру процесінің алатын орны // Валеология дене тәрбиесі спорт. – 2002. №9 39.
16. Ысқақов Б. Экологиялық білім және тәрбие берудің теориялық негіздері. //Білім Образование. 2004. №4, 78-81 бб.
17. Жетенова Ж. Бастауыш мектеп жасындағы балаларға экологиялық тәрбие берудегі халық ауыз әдебиеті үлгілерін ұтымды пайдаланудың кейбір ерекшеліктері. // Бастауыш білім. 2005 - №1, 32-33 бб.
18. Қарашалова Д. Тәрбие берудің ұлттық және құқықтық негіздері. // Биология және салауаттылық негізі. 2006-№1,64-65 бб.
19. Есеналиева Н. Бастауыш сынып оқушыларына экологиялық білім мен тәрбие берудің этнопедагогикалық шарттары: Пед.ғыл.канд. ...Дис.-Алматы, 1995. 44-49 бб.
20. Қазақ халқының салт-дәстүрлері. /Традиций и обряды казахского народа/ С. Кенжеахметұлы.– Алматы: Алматы кітап, 2004. 28-33 бб.
21. Қазақ ырымдары.// Өмір. – 2005, №11. 28 б.
22. Қосанов О. Жастарға экологиялық жиырма ғибрат. //География және табиғат. 2007.№1, 69-71 бб.
23. Сарыбеков Қ. Қазақтардың ежелдегі әдет-ғұрып, салт-саналарының табиғат қорғаудағы маңызы.// Қазақстан мектебі. – 1995. №12. 33-37 бб.
24. Қазақ халқының дәстүрлі той-мереке, сауық-сайран, ұлттық ойын, тамашалары. /Кәмалашұлы Б., Көшіп Ә. - Алматы: Өнер, 2006, 10-14 бб.
25. Жақыпбеков Ф. Табиғатым-тағдырым. // Мектеп. – 2006. №2. 26-27 бб. 26. Экологиялық мәдениетті қалыптастырудағы білім беру процесінің алатын орны. // Валеология дене тәрбиесі спорт. – 2002. №9 54-55 бб.
27. Мамыров Н.Қ., Тонкопий М.С., Упішев Е.М. Табиғатты пайдалану экономикасы. Оқулық. – Алматы: Экономика, 2005 ж.
28. Бейсенова Ә., Самақова А., Есполов Т., Шілдебаев Ж. Экология және табиғатты тиімді пайдалану. Оқулық. - Алматы, 2004ж.
29.Қазақстан Республикасының Жер кодексі. Астана, 2003ж.
30. Минц А.А. Экономическая оценка естественных ресурсов. Москва, Мысль, 1972.
31. Гофман К.Г. Экономическая оценка естественных ресурсов. Москва, Наука, 1977.
32.Асанов Ә.Қ., Елешев Р.Е., Алимаев И.И. Жайылым және экология. Алматы, 2001ж.
33.Ауыл шаруашылық басқармасынан анықтамалары. 22 мкр.
34. Жамалбеков Е. Жер кадастры. Алматы: Қазақ универсиеті. 2001 ж.
35. Дегтярев Р.С. Земельный кадастр. Москва, 1979 г.
36.Николенко Г.С. Экономическая оценка земель. Алматы, 1968 г.
37.Благовидов Н.Л. Качественная оценка земель. Изд. Москва, 1960 г.
38.Акимова Г.А., Кузьмин А.П., Хаскин В.В. Экология. Москва, 2001 г.
39. Астахов А.С. Экономическая оценка запасов полезных ископаемых. Москва, 1981 г.
40. Бродский А.К. Краткий курс общей экологий. Спб. 1996г.
41. Голуб А.А., Струкова Е.Б. Экономика природопользования. Москва, 1995
42. Закон Республики Казахстан “Об экологической экспертизе” от 18 марта 1997 г.
43. Каргажанов З.К. Платежи за пользование природными ресурсами.
44. Мирзаев Г.Г., Иванов Б.А. Экология и рациональное испльзование природных ресурсов. Ленинград, 1980 г.
45. Үпішев Е.Н., Мұқаұлы С. Табиғатты пайдалану экономикасы. Алматы, 1999ж.
46. Фурсов В.И. Экологические проблемы окружающей среды.
47. Экологическое состояние окружающей природной среди Республики Казахстан в 1995 г. И меры по ее улучшению. Гос. Доклад. Алматы, 1996.
48. Фаизов К.Ш., Белгібаев М.Е. Почвенные ресурсы Казахстана, их использование охрана. Гидрометеорлогия и экология. 1995г.
        
        Тақырыбы: Қазіргі күндегі экологиялық білім берудің географиялық негізі.
МАЗМҰНЫ:
КІРІСПЕ………………………………………………………………………….2-8
І ТАРАУ. ЭКОЛОГИЯ ҒЫЛЫМЫ ЖӘНЕ ... ... МЕН ... ... ... ... мен қалыптасуы……………………………9-13
2. Экология пәнін оқыту әдістемесінің өзекті мәселелері………………….14-22
3. Экологиялық білім мен ... беру және ... ... ... ... ПӘНІН ОҚЫТУДА ОҚУШЫЛАРҒА ЭКОЛОГИЯЛЫҚ БІЛІМ
БЕРУ.……………………………………………28-63
2.1 География пәнін оқытуда оқушыларға экологиялық ... ... ... пәнінің сыныптан тыс жұмыстарында оқушыларға экологиялық
білім беру……………………………………………………………………….42-51
2.3 ... ... ... ... ... ... ... ТАҢДАҒЫ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ БІЛІМ БЕРУДІҢ МАҢЫЗЫ МЕН
ҚАЖЕТТІЛІГІ……………………………………………64-75
3.1 Үздіксіз ... ... мен ... беру ... Адам мен ... экологиясы…………………………………………….68-70
3.3 Шетел тілдерінен енген экологиялық терминдер.………………………71-75
ҚОРЫТЫНДЫ……………………………………………………………….76-78
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР…………………………………………79-82
КІРІСПЕ
Зерттеудің көкейкестілігі: Қазақстан Республикасы ... ... ... ... ... жас ұрпақты ізгілікке, парасаттылыққа ... ... мен ... ... ... арта ... ... «табиғат –
қоғам - адам» ... ... ... ... ... ... жердегі тіршілікке қауіп төндіріп отыр.
Адам мен табиғаттың, қоғам мен ... ... ... ... өндірістің қазіргі таңдағы көптеген жарамсыз технологиялармен
қарқынды өсу жағдайында өмір сүруі, қиындықтың шама-шегіне жетті. Адамзат
тіршілігінің ... ... ... ... ... ... ... түсті,
ортаның ластануынан адам өміріне қауіп төнді. Бүкіл ... ... мен ... ... ... Мұндай апатты зардаптар Қазақстанның
Семей, Қызылорда (Арал өңірі), Батыс Қазақстан (Нарын, Азғыр, ... ... ... ... ... ... Қазақстан (Созақ)
аймақтарында көрініс тапты, олар табиғи экологиялық жүйе ... ... өте ... ... айналды, ал экологиялық әлеуметтік
тұрғыда экологиялық зардапты ауданның бірі ... ... ... ... жағдайларға еткен әсері арқылы дүние жүзінің әрбір
аймағындағы құбылыстардың дамуына айтарлықтай ықпал ... ... ... ғаламдық экологиялық мәселелерінің
шешілуі мектеп қабырғасындағы оқушылардың қоршаған орта туралы сапалы білім
алуына байланысты. Сондықтан жас ... ... ... мен ... беру
бүгінгі күн тәртібіндегі бірден-бір қажетті кезек күттірмес мәселе екендігі
1991 жылғы “Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... 2004-2015 жылдарға арналға
экологиялық қауіпсіздік тұжырымдамасында” (2003ж) және Ата ... ... ҚР ... ... ... ... орай, Елбасы Н.Ә.Назарбаевтың Республика білім және ғылым
қызметкерлерінің ІІ ... ... ... ... ... ... ... ой-өрісі дамыған, білімді, экологиялық ... ... жаңа ... күн ... ... басты талабы», -
деп көрсетуі бұл проблеманың көкейкестілігін айқындай түседі.
Экологиялық ... беру ... жеке ... тәрбиесін, экологиялық
мәдениетін дамытудан бастап, көпшілікке экологиялық білім беру деңгейіне
көтерілді. Экологиялық білім беру - өте ... ... Оны ... ... ... Ол үшін ... санасына, ой-өрісіне, дүниеге
деген көзқарасына қоршаған табиғи ортаның өзі мен ... үшін ... ... ... беру ... ... ... қоршаған орта туралы бағдарламасы”)
1977 жылы ... ... ... ... орта ... ... беруге
байланысты бірінші Үкіметаралық конференциясының өтілуі экологиялық ... ... ... елеулі кезеңі болды.
Экологиялық білім беру ... ... ... байланыс
Найроби (1982), Беч (1983), ... (1987), ... (1992), ... ... (2003) және басқа да конференцияларда жалғасын тапты.
Жоғарыда аталған халықаралық ... ... ... білімді үздіксіз беру арқылы ғана жүзеге асатыны баса ... ... ... үшін ... жұмыстарын ұйымдастыру
арқылы;
-адам баласына туылғанынан бастап, өмір бойы ... ... ... ... ... пікірталас өткізу.
Жоғарыда аталған өзекті бағдарламаны жүзеге асыруда Елбасының
“Қазақстан-2030” бағдарламасымен “Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... және ҚР Білім мен
Ғылым ... ... ... ... ... ... ... экологияны жеке пән ретінде мектептеге енгізу көзделген.
Аталған мемлекеттік құжаттардағы талаптарды жүзеге асыру бүгінгі күннің ең
өзекті мәселелерінің бірі ... ... ... ... ... қауіпті көріністері –
аймақтық шөлейттену, топырақтың құнарсыздану, су ... ... ... озон ... едәуір дәрежеде жұқаруы, қышқыл
жауынның кенеттен пайда ... ... ... ... ... ... табиғи құбылыстар мен өнеркәсіп апаттардың белең алып және
улы қалдықтардың жер бетінде ... ... ... ... тигізіп
отырғаны баршаға мәлім. Табиғаттың осындай күйге ұшырауынының, ... ... апат ... ... ... ... бірі –
экологиялық білім мен тәрбиенің төменгі дәрежеде болуынан.
Орта ғасыр ғұламалары да ... ... ... ... пікірлерін келтіріп өткен. IX-XV ғғ. қазақ топырағынан
шыққан ғұлама ғалымдар ... ... Қожа ... ... және т.б. ... ... адам ... заңдылығын,
біртұтастығын, өзара байланыстылығын өздерінің ... ... ... ... ... ... қайнар көздеріне зор мән берген. Ұлы
педагогтар Я.А.Коменский, Ж.Ж.Руссо, ... ... ... қалыптастыруда табиғаттың тәрбиелік маңызына баса ... ... ... ... ... алғашқы негізгі табиғатты
ұғыну, оның адам өміріне қажеттілігін сезіну негізінде қалыптасып, ұлттық
менталитетте айқын көрініп отырды деуге ... ... ... Ш.Уәлиханов, Ы.Алтынсарин, А.Құнанбаев,
қазақтың ұлы зиялылары ... ... ... М.Жұмабаев,
Ш.Құдайбердиев шығармаларында табиғат құбылыстарын, оның әсем ... - ... ... ... ... таңда бұл проблемаға философтар, психологтар, педагогтар
ерекше мән беріп, әр қырынан зерттеуде. Мәселен, оның философиялық ... ... ... Э.В.Гирусов, М.С.Каган, Р.С.Карпинская,
Д.С.Лихачев, Ф.Я.Полинчак, ... ... ... ... ... ... Ғ.Ғ, Әбділдин Ж.М, Әбішев
Қ.Ә, ... Ә.Н, ... Қ.Ш, ... Д, ... Г.К.), білім
мазмұнын, оның ішінде жоғарғы мектептегі оқытудың ... ... ... (Садықов Т.С, Әбілқасымова А.Е, Уманов А.Г, Хан Н.Н.), ал
жалпы білім беретін мектептегі білімнің мазмұнын ... Т.С, ... ... М.Ж, ... А.А.) ... – қоғам – адам” арасындағы қарым-
қатынастың ұлттық дәстүрлермен, әдет-ғұрыптармен байланысын ... ... С.А, ... К.Ж.) ... ... атап ... ... зерттеу жұмыстарына жасалған талдау нәтижесінде, атап
айтқанда: ... ... Я.И, ... М.А, ... С.Д, ... ... Б.Г, Кнорре Е.В, Кучер Т.В, Миронов А.В, Соломина С.Н, Тихонова
А.Е.), Өзбекстанда ... Э.А, ... Э) және ... Қ, ... Ә.С, Бірмағанбетов Ә.Б, Жатқанбаев Ж.Ж,
Жүнісова К.Ж, Керімов Л.K, Қоянбаев Р.М, Тілеубергенов С.Т, ... ... ... мен ... ... ... ... мазмұнын,
ұйымдастыру жолдары мен әдістерін қарастырғаны айқындалды.
Ал ғалым-әдіскерлер (Басекеева Р.С, Жангельдина Д.І, Ишмухамбетова
Н, Иманғалиева К, Орынбеков С, ... Г, ... Қ.Д, ... ... У, Шайхислямова Қ.) жеке пәндерді оқыту прцесінде оқушыларға
экологиялық білім мен тәрбие берудің әдістемелік жолдарын зерттеген.
Сонымен қатар, ... ... ... ... ... (Макаров Е.Д.) оқушыларда экологиялық мәдениеттің
іс-әрекеттік ... ... ... Т.В.) төменгі сынып
оқушыларында экологиялық ... ... ... Л.А, ... ... сынып оқушыларында өлкетану іс-әрекеті арқылы ... ... ... Н.Э, Буковская Г.В.) оқушылардың
экологиялық білімін интеграциялауды (Михайлова Н.М.) ... ... ... ... ... ... және адам ойының дамуына ғылыми
көзқарас бірнеше ғылымдардың өзара байланысы шеңберіндегі білімдер жиынтығы
негізінде қалыптасады. Осы орайда, ... ... ... ... ... ... ... қазіргі дидактиканың маңызды
бағыты деп есептейміз.
Оқу-тәрбие процесін пәнаралық байланыс негізінде зерттеген психолог-
педагогтар: ТМД ... ... И.Д, ... В.В, ... В.Н,
Рубинштейн С.А, Эльконин Д.Б. т.б.), ал ... ... ... А.А, Иванов Г.И, Мұсабеков С.М, Лотштейн Р.Б, Құдайқұлов М.А.)
еңбектері жарық ... Олар ... ... ... ... ... ... әдіснамалық деңгейде
қарастырған. Оқу-тәрбие процесіндегі мазмұнын ұйымдастыру жолдары ... ... ... мен ... ... жан-жақты
талдаған.
Қазіргі әлемдік ғылымда табиғат, қоғам және адам дүниесінің
үйлесімділік ... ... ... қажет етіп отырған кезеңде ғылымдар
жүйесінің интеграциялық бағыты адамның интеллектілік өрісін баытумен бірге
жалпыадамзаттық ... ... ... ... ... мәдениеттің барлық адамзатқа ортақ қасиет екендігін ... ... ... ... таңда экологиялық білім мен тәрбие беру мәселесі жан-жақты
зерттелгенімен, жеке ... ... ... ... ... ... ... зерттелмеген. Атап айтсақ, география пәндерін оқытуда
оқушыларға экологиялық білім беру мәселесі өз ... ... өзі ... ... сай ... пәндерін оқыту процесінде
оқушылардың экологиялық білімін қалыптастырудың қажеттілігі мен ... ... ... ... қарама-қайшылықты тудырады. Сол
себептен, зерттеу жұмысымыздың тақырыбын “Қазіргі күндегі экологиялық білім
берудің географиялық ... ... ... ... ... ... пәндерін оқытуда оқушылардың
экологиялық білім мазмұнын теориялық-әдіснамалық тұрғыда ... ... ... білім беретін мектептің оқу-тәрбие процесі.
Зерттеу пәні: ... ... ... ... берілетін
экологиялық білімі.
Зерттеудің міндеттері:
- оқушылардың экологиялық білім ... ... ... Қазақстанда экологиялық білім жүйесінің қалыптасу кезеңдерін
негіздеп, ... ... ... ... ... ... экологиялық білім берудегі
мүмкіндіктерін анықтау;
- География пәнінің сабақтары мен ... тыс ... ... ... ... тиімділігін көрсету.
Зерттеудің жетекші идеясы: география ... ... ... ... ... ... ... көздері: экология мәселесіне байланысты философия, педагогика,
психология, ... ... ... ... ... ... ... туралы” заңы және Үкіметтің ресми
құжаттары, ... ... ... жылдарға ... ... ... ... ... жалпы білім
беру жүйесінде үздіксіз экологиялық білім мен тәрбие беру тұжырымдамасы,
мектеп ... ... мен ... ... ғылыми жаңалығы мен теориялық мәні:
- экологиялық білім берудің педагогикалық негіздері анықталды;
- география пәндерін оқытуда ... ... ... ... анықталды;
- география пәндерін оқыту үрдісінде оқушыларға экологиялық білім
берудің ... ... ... ... ... ... ... берудің халық
педагогикасымен сабақтастырудың мүмкіндігі айқындалды.
Зерттеу жұмысының құрылымы мен ... ... ... үш тараудан, қорытындыдан, әдебиеттер тізімінен және қосымшадан
тұрады.
Кіріспеде: зерттеудің көкейтестілігі негізделеді, ғылыми аппаратқа
(зерттеудің көкейкестілі, ... ... ... ... ... ғылыми жаңалығы) сипаттама беріледі.
«Экология ғылымы және экологиялық білім мен тәрбие беру» деп ... ... ... ... ... мен ... ... пәнін
оқыту әдістемесінің өзекті мәселелері және экологиялық ... ... ... ... оқытуда оқушыларға экологиялық білім беру» атты
екініші тарауда география пәнін ... ... ... ... ... география пәнінің сыныптан тыс жұмыстарында оқушыларға
экологиялық білім беру және ... ... ... ... ... ... “Қазіргі таңдағы экологиялық білім берудің маңызы мен
қажеттілігі” деп аталынып, онда үздіксіз экологиялық білім мен ... ... адам мен ... ... және ... тілдерінен енген
экологиялық терминдер жайында жазылған.
Қорытындыда, жүргізілген зерттеу ... ... ... ... ... ... ... экологиялық білім
беруді жақсартуға байланысты ұсыныстар берілген.
І ТАРАУ. ЭКОЛОГИЯ ҒЫЛЫМЫ ЖӘНЕ ... ... МЕН ... ... ... ... дамуы мен қалыптасуы.
Қоғам өміріндегі жаһандану, адам баласының ақыл-ойы мен ... ... ... ... ... ... тепе-теңдікті үнемі сақтаған жоқ. Соның салдарынан қоршаған
ортаның табиғи байлығы, қалпы, өзгеріп, азая бастады. ... өзі ... ... адам ... ... ... тудырды. Ірі
оқиғалар мен өзгерістерге толы болған XX ... ... ... ... ... де алдыңғы кезекке қойды.
Экологиялық проблеманың пайда болуы ең алдымен әлеуметтік-экономикалық
факторларға байланысты және бұл ... ... ... де,
жеке адамның, топтасқан қауымның қоршаған ортаға көзқарасын, ... ... ... де ... ... ... экологиялық тұрғыда
қоғамды дамытудағы көзқараспен байланыстағы жаңа ... ... ... ... ... ... ретінде қоғамдық
экологиялық таным әлеуметтік бақылаудың барлық ... ... ... ... ... ... халық қоршаған ортаны жақсарту
мәселесіне, сонымен бірге оқушыыларға ... ... мен ... ... аса ... аударғаны жөн.
Экология - ағзалар мен олірдың тіршілік ету ортасы арасындағы өзара
қарым-қатынасты зерттейтін дербес ... ... XX ... ... бастап қалыптасты. «Экология» терминін алғаш рет ... ... ... ... ... «Организмдердің жалпы морфологиясы»
еңбегінде ұсына отырып, оның негізі ... мен ... ... және
орғанизмдердің эволюция процесінде өзгеруі деген ұғымнан құралғандығын
дәйектейді./1/
Экология ғылымының ... ...... ... қазіргі жағдайы,
жер табиғатын түсіну, экологиялық жөне ... ... ... ... ... мен табиғатты қорғау ғылымдары бірін-бірі толықтырып отырады.
Экология ғылымы табиғатты тиімді пайдалану мен ... ... ... ... бірге табиғат ресурстары мен оның құраушыларында
экологиялық ... ... ... және ... іс-әрекетімен
байланыстыра отырып зерттеп, оны ... ... ... ... Ал ... қорғау ғылымы – экология ғылымының ... ... ... ... немесе қоғамдық игі ... ... мен ... ... ... ... ... еткенде ғана табиғат апаттарына жол бермейді. Нәтижесінде, табиғат
ресурстарын ... ... мен оны ... ... ... ... “табиғат қорғау” ұғымы да жиі қолданылады. Ол адам ... ... ... ... ... ... баласы табиғат қорғауды жүзеге асыру үшін ... ... ... бойынша жұмыстар атқарады. Ал табиғатты тиімді пайдалану – табиғат
ресурстарын пайдалану мен осы қайта түлетудің ең ұтымды әрі ... ... ... ... қорғау үшін оның заңдылықтары мен ... ... ... ... ... тірі ағзалар бір-бірімен байланысты және қарым-
қатынас жағдайында ғана тіршілік ... ... Бұл ... ... табиғаттағы тепе-теңдікке өзгерістер әкелуі мүмкін.
Сондықтан адам баласы әрбір табиғат ... орта мен ... ... білуі тиіс.
Табиғатта ешбір зат жоғалып кетпейді. Егер адам баласы жаңа бір ... ... оны ... да ... ... ... Ол зат ... айналымға
түсуі тиіс заттардағы барлық өзгерістер энергия жұмсаумен жүзеге ... ... ... заңы ... ... ... Сол үшін ... табиғатты пайдаланған кезде оны өндіру мен қайта ... ... адам мен ... ... ... ... экожүйелер мен ондағы қарым-қатынастар ұзақ жылғы тұрақты
даму эволюциясының жемісі. Сондықтан адам баласы оны ... ... ... ... қайтымсыз экологиялық апаттарға алып келуі ... ... ... ... ... ... ... маңызды міндеттер түрі:
А) өндірісті, өнеркәсіпті және агрокешендерді игеру кезінде табиғатқа
түсетін салмақ ең аз мөлшерде болуы керек;
Ә) ... пен ... ... ... ... оның ... пайдалы әсеріне көңіл бөлінуі керек;
Б) табиғат ресурстарын игеру кезінде оның ... ... ... ... ... керек;
В) табиғат ресурстарын сол қалпында сақтау үшін қорықтар, қорықшалар,
ұлттық ... мен ... да ... ... ... ... қажет;
Г) қоршаған орта мен адам баласының денсаулығын сақтау үшін экологиялық
қауіпсіздік шаралары қадағаналын отырады.
Табиғат міндеттері мен ұстанымдарын жүзеге асыру алдын-ала ... ... ... ... ... анықталады.
Алдын-ала ескерту шаралары белгілі бір аймақтағы табиғат ... оны ... мен ... ... ... ... ... қабылдау шаралары – табиғаттағы адамның іс-әрекетінен
бүлінген немесе ластанған, жарамсызданған объектіні қалпына ... ... ... ... ... ... ... эрозиясы, орманның қырқылуы
т.б.
Табиғатты қорғаудың тағы бір мақсаты – ... ... ету. Ол ... және ... ұрпақтың салауатты өмір сүруі үшін
адамның теріс іс-әрекеттерін шектеу және ... ... ... Оны ... ... ... ... Конституциясы және
табиғат қорғау заңдары.
Табиғи апаттардан қорғауды жүзеге асырудың негізгі бағыттары. ... ... ... білу ... ... міндеті болып саналады.
Олардың негізілерін қарастырамыз:
- ... ... ... мен ... агроэкологиялық
кешендерді игеруде қазіргі заманғы ғылым мен техника жаңалықтарын
пайдалану. Өндіріске аз қалдықты ... ... ... экологиялық заңдардың орындалуын үнемі қадағалау;
- ірі құрылыстарды, ... ... т.б. ... ... ... жасау;
- табиғи биоценоздарды сақтап қалу үшін қорықтар, қорықшалар, ұлттық
саябақтар, табиғат ескерткіштері т.б. ... ... ... мәселелері бойынша ... ... ... ... мен ... ... ... экологиялық білім мен тәрбие беру ... әдеп пен ... ... ... қорғау мәселелерін шешу жолдары, оның барысы туралы үнемі
үгіт-насихат және ақпарат жүйесін ұйымдастыру.
Жоғарыда аталған шараларды жүзеге асыру ... ... ... ... ... ... Сонда ғана біз туған өлкеміздің табиғатын өз
қалпында ... ... ... ... түлетуге үлес қоса аламыз.
Жалпы Қазақстанның өсу жағдайы өлшемдік деңгейге сай келу ... ... мен ... ... ... екені белгілі. Ал, ... ... сан ... ... ... ... ... етеді. Бүгінгі таңда өндірістің дамуы табиғи ресурстарды азайтып қана
қоймай, қоршаған орғаның ластану ... ... ... рас.
Қазақстан Республикасының «Қоршаған ортаны қорғау тұралы» ... апат ... ... ... ... ... қолайсыз
экологиялық ахуал салдарынан халықтың денсаулығына елеулі нұқсан келтірілсе
және табиғи экологиялық жүйелер бұзылып, өсімдіктер мен жануарлар ... ... ... ... ... ... апат аймақтары
деп жарияланды» /2/. Бүгінгі таңда Қазақстанда екі аймақ - Арал ... ... ... ... ... ... ... апат аймағы болып
жарияланған. Елдегі ... ... ... ... ... ... ... болғандығы соншалық, Біріккен Ұлттар ... даму ... ... ... ... 1997) Қазақстан
Республикасының Президенті адамзаттың ғаламдық проблемаларының кадастрын
жасауды ... ... Бұл ... Арал ... мен ... полигонынан
басқа, еліміздің басқа да бірқатар экологиялық проблемаларын қосуға болады.
Еліміздің ұлттық ... ... ... ... деп
танылады. Осыған орай, Қазақстан Республикасының экологиялық қауіпсіздігі
тұралы ел ... 1997 ... 30 ... ... ... ... және болашақ ұрпақтардың стратегиялық мүдделерін
ескере отырын, табиғатты пайдалануды кезең-кезеңімен экологияландыруға көшу
стратегиясы белгіленген. Осы стратегия ... ... ... ... ... ... Заңдары Қазақстан Республикасының Конституциясына
негізделеді және «Қоршаған ортаны қорғау тұралы», «Ерекше ... ... ... ... ... ... «Халықтың санитарлық-
эпидемиологиялық сала ұлттылығы» /3/ ... ... ... ... және су кодекстерінен, Республика Президентінің «Жер
туралы», «Жер қойнауынан және жер қойнауын пайдалану ... ... ... бар ... мен ... ортаны қорғау жөніндегі қатынастарды
реттейтін басқа да заңдар мен нормативтік құқықтық актілерден тұрады ./4/.
Тұтастай алғанда, ... ... ... ... толық
шешу үшін заңдар мен мемлекеттік шешімдерді қабылдап қою жеткіліксіз. Бұл
тұста жеңіл-желпі шешуге көне қоймайтын тұрлі ... ... ... ... ұмтылған сайын ой-сана, дүниетаным көкжиегі кеңейіп,
мөдени-рухани ... ... ... ... кез келген қоғамда өз
деңгейінде көрініс беріп отырған. Философияда бұл ұғым адамның даму, ... ... ... ... ... ... экологияны биология ғылымының саласы ретінде емес, жеке
ғылым тұрғысынан қарастырып жүр. Сондықтан, әртүрлі экологиялық ... ... ... ... ... ... да, бірақ олардың
әрқайсысы өз ілімі ... ... ... ... ... бойынша тірі ағзалардың әртүрлілігі, ... жер ... ... шығу ... ... ... генетика туралы
зерттесе, ал география сабағында географиялық қабықты, жер ... ... мен ... ... орта мен ... табиғи кешенге
адамдардың шаруашылық қызметіне тигізетін әсерін зерттейді.
Ал, экология ғылымы табиғаттағы барлық өзгерістерді ... ... ... және ... іс-әрекетімен байланыстырып зерттейтін кешенді
ғылымдарға, нақтырақ айтқанда барлық жаратылыстану ғылымдарының негізгі
өзегіне ... ... ... ... ... ... ... Республикасының мемлекеттік білім стандарты ... ... беру ... пәндерінің мазмұнында және вариативтік
сағаттарға негізделген. Шын мәнінде дүниежүзілік және отандық тәжірибелер
көрсетіп отырғандай көпшілікке экологиялық ... беру ... ... ... ... ... ғана бұл проблеманы шеше алады. Оның өміршеңдігі де
осында жатыр.
Экологияны пән ретінде оқыту ғылыми-теориялық, ... ... да ... ... Оның ... ... Қазақстан
Республикасы Конституциясы мен экологиялық заңдарында үздіксіз экологиялық
білім мен ... беру ... ... деңгейінде бірнеше құжаттар
қабылданды (“Экологиялық білім ... 2002, ... ... ... жағдайда жалпы орта білім беретін оқу орындарында 1991 жылдан
бері экология ... ... ... ... ... ... ... нұсқаулар мен оқу құралдары да жарық көрді.
Осы жағдайларды ескере отырып Қазақстан Рсепубликасы Білім және ... ... ... жаңа буын ... ... мен оның ... ... көрнекті орынға шықты. Мәселен, география, фзика,
биология, химия т.б. пәндер экологиялық мазмұнды тақырыптарды қамтып отыр.
География курсы ... ... ... ... – 18, ... 24 сағат беріліп отыр. Гуманитарлық бағыттағы 11-сыныпқа да 24 ... ... өзі ... ... ... оқулығының бұрынғы
дәстүрлі мазмұнын түбегейлі өзгертіп отыр.
Аталған жағдайлар болашақта жасөспірімдерге үздіксіз экологиялық білім
берудің ... ... ... келе ... ... ... ... мен оқу кешендері жарық көрді. Мұның өзі
экологияны орта ... ... 1-11 ... ... жеке пән ... ... ... мен алғышарттары болса керек.
Экологияны оқыту әдісіне келетін болсақ республика ... ... ... ... көруде. Бұл орайды педагогтер Ә.Бейсенова,
Г.Бейсеева, ... ... ... ... ... ... ... В.Хаджиева, В.Чимбулатов
т.б. 1-11 сыныптар бойынша авторлық бағдарламаларын ұсынды. Сол ... ... ... Атырау, Тараз, Павлодар, Ақтөбе, Семей,
Өскемен, Орал, Талдықорған қалаларындағы мектептерде экологияны пән ... ... ... ... ... республикамыздың барлық аймақтарын қамтитын бір ... ... ... 111 ... арналған толыққанды
бағдарламасын жасау. Қазірше 511 сыныптарға арналған ... ... ... ... А., ... Ж). ... ... оның оқулықтары
мен оқу-әдістемелік кешендерін көпшілікке ұсыну.
Экологияны пән ретінде оқытудың біршама тәжірибелері Абай ... ... ... ... ... Профессор Ә.Бейсенованың ұсынысымен “Экология” оқу-әдістемелік
зертханасы 1987 жылдан бері ... ... ... ... беру жүйесін үйлестіріп келуде. Зертхана қызметкерлері экология
курсын оқытудың әдіснамалық, ... және ... ... ... ... ... мен тәрбие беруді жақсарту”
бағытында бірнеше республикалық ғылыми-практикалық ... ... ... ... Атырау). Зертханада ... ... ... ... 1991 ... бастап мектептерде,
лицей мен педколледждерде арнайы курстар мен ... ... ... ... ... беру жүйесі алғашқы ... ... ... ... (1-4 ... негізгі мектеп (5-9 сыныптар),
негізгі мектептің ... 10-11 ... ... ... ... жоғары мектеп (жоғары педагогикалық университеттер мен ... ... пән ... ... ... ... жақсы жолға қойылған.
Ресейде 1990 жылдан ... ... пән ... ... ... өте жақсы дамыған. Экологиялық білім мен тәрбие беруде көрнекті
педагогтер А.Н.Захлебный, ... ... ... т.б. ... ... Аталған педагогтер экологияны пән
ретінде оқыту ... ... ... ... ... ... қолданған әрі оларды алғашқы әдіскер-педагогтер деуімізге
болады.
Экологияны оқытудың арнайы оқулықтары болмағандықтан біз, ТМД ... ... ала ... оның ... ... ... ... оқыту жалпы жаратылыстану ... ... ... бастау алатыны сөзсіз. Сондықтан, географияны оқыту
тәжірибелері ... ... ... мен ... ... ... ... бойынша сабақтың түрлерін, оның әдістерін,
дидактикалық тәсілдерді өңдеуден өткіздік. Ұсынылып отырған оқыту ... ... ... ... ... ... әріптес ұстаздардан қолдау көрсетілді. Оның нәтижелері
басымылдарда ұдайы жарияланып отырды.
Біздің байқағанымыз ... ... ... пәндерге қарағанда
көптеген өзіндік ерекшеліктері бар екенін айтуымыз керек. Өйткені, ... ... ... ... саласымен сабақтастықта әрекет етеін кешенді
ғылымға айналды.
Экологиялық білім мен тәрбие берудің орталық ядросы – ... ... ... мен оқушы арасындағы барлық оқу-тәрбие жұмыстары әдіс-
тәсілдер арқылы жүзеге асады.
Дидактика ұстанымдарына сәйкес сабақ ... ... ... ... ... жаңа ... ... материалдарды қайталау және
оқушылардың білім деңгейін бағалау ... бар. ... ... ... де экологияны оқытудағы орталық алаңы болып табылады.
Экологияны оқыту барысында оқушыларға берілетін ... ең ... ... мен ... ... алу керек.
Олар:
- оқушылардың қоршаған орта туралы білімін ұдайы ... ... ... ... ... ... ... белсенділігін дамыту;
- зерттеушілік қабілетін дамыту, экологиялық мәселелерді түсіндіру
және өз бетінше ... ... ... ... ... дамыту және оны өміршең етуге
баулу;
- оқушылардың ... ... ... ... ... басының жауапкершілігін қалыптастыру.
Экологиялық білімді жүзеге асыруда білім беру аспектілерімен қатар оның
негізгі ұстанымын сақтау ... ... ... ... ... қызығушылық, үздіксіздік, жалғастырушылық, интеграциялау,
көрнеклікі, қабылдаушылық және ... ... ... ... ... ... ... фактілер,
құбылыстар мен үрдістер, адамның табиғатқа әсері, табиғат қорғау жұмыстары
және экологиялық жағдайлардың ... ... ... ... ... және ... ... ұстанымы, негізінен, табиғаттағы тірі ағзалар, орта
факторлары, өсімдіктер мен жануарлар арасындағы тығыз ... бар ... мен ... ... ... ... табиғаттағы биоценоздар, экожүйелер, ондағы
ағзалардың ... мен өлі ... ... ... ... олАрдың
бір құрамдас бөліктерінің (компоненттерінің) құрып кетуі немесе өзгеруі,
екінші және ... үшін ... ... ... ... ... ... әкеліп соғады.
Қызығушылық ұстанымы, оқыту барысында білім берудің барлық әдістері мен
түрлері оқушылардың бойында қызығушылық сезімін оятып, ... ... ... байлықтарын сүюге, аялауға ұмтылдыру. Өсімдіктер мен жануарлар
дүниесін қорғауға ынтасын арттыру.
Үздіксіз ұстанымы, оқушылардың ... ... мен жас ... отырып олардың бойында экологиялық мәдениетті қалыптастыру.
Дамытушылық ұстанымы, оқушылардың білім қорын балабақшадағы сәбилік
кезінен ... ... ... одан ... сыныптарға көтерілу
деңгейлеріне үйлестіре отырып ... ... ... ... өз ... баға беретіндей деңгейге бірте-бірте жеткізу.
Интеграциялау ұстанымы, экологиялық білім беруде жаратылыстану пәндері
(биология, ... ... ... т.б.) мен ... ... ... қоғамтану т.б.) арқылы оқушыларға берілетін білім негіздерін жеке
адамнан қоғамдық деңгейге көтеру. Көпшілікке үззіксіз экологиялық ... ... ... ... ... ұстанымы, оқушыларға экологиялық білім беруде оқу үрдісінде
көрнекі құралдар, диафильмдер, ... ... ... ... ... ... ... және
табиғаттағы бақылаулар нәтижесін пайдалану.
Өлкелік ұстанымдары, экологиялық білім беруде оқушылардың тұрмыстық
салт-дәстүрлері, қала немесе ... ... тұру ... ... ... аймақтық проблемаларды көтеру оған оқушылардың
араласуын, туған ... ... ... ... ... ... ... асыру кешенді түрде бір-біріне
байланысты әрі ... ... ... ... ... ұстаздар
білуі қажет.
Жоғарыда келтірілген мақсаттар мен міндеттер, ұстанымдар оқу-тәрбие
жұмысының барысында ... ... ... етуі тіс. ... ... негізгі талаптарының бірі. Ал осыны жүзеге ... ... ... оқу-әдістемелік негіздері мен әдістері басшылыққа
алынады. Олардың ... ... ... - ... сот
сабағы;
- ойлау сабағы; - ... ... ... ... - ... ... ... сабағы; - ... ... ... сабағы; - ... ... ... ... - ... ... ... шығармашылық қабілетін дамыту үшін олардың ойлау мен ойлану
дағдыларын қалыптастыру ... Бұл ... ... ... салыстыру;
- себеп-салдарын анықтау;
- сабақтық және тәжірибе;
- зертханалық жұмыстары;
- эвристикалық ... ... ... ... ... да ... зор. ... оқушылар белгілі бір экологиялық проблеманы шешу үшін кішігірім
эксперименттік тәжірибелер қою арқылы жағдайды нақты түсініп, ... ... ... ... ... дамытуда жергілікті жердің фаунасы
мен флорасы, қоршаған ортаның ... ... ... ... жол ... ... сирек аң мен құстарды анықтау;
- экологиялық соқпақ ұйымдастыру;
- орманшыларға көмектесу мен ағаш отырғызу;
- бүлінген жерлерді қорғау;
- ... ... ... ... ... түрлері мұғалімнің білімі мен ... ... ... сан ... әдістерге толыға түсері анық. ... ... ... емес оның қай түрінің экологиялық білім берудегі
тиімділігі арқылы мұғалімнің білім ... ... ... ... ... ... саны, оқудың көрнекілігі, оқушы мен
оқытушының арасындағы ... ... ... ... де ... жағдайлардың бәрі дұрыс талапқа сай болғанның
өзінде де сабақтың бәрі мақсатына жете бермейді. Оның ... ... ... дайындығы мен логикалық-ұйымдастырушылық ... ... ... ... ... ... ... дайындалу
үрдістерінен тұрады. Оның жоспары:
1.Сабақтың тақырыбы, оның міндеттері мен мақсатын анықтау.
2.Тақырыптың оқу бағдарламасы мен оқулықтағы орны мен ... ... мен ... ... ... ... құралдарды талдау.
5.Сабақтың құрылымы және логикалық берілу жүйесін анықтау.
6.Сабақтың жоспары ... ... ... ... ... мазмұнын жазу.
Сабақтың барысы:
- ұйымдастыру кезеңі (сабақтың тақырыбын жариялау, ... ... ... ... ... тексеру).
- өткен сабақты пысықтау (жоспарды пысықтау сұрақтары ... ... ... жаңа ... оқу ... ... беруге оның негізгі, қосымша
бөлімдері ерекшелініп, оның тұсына әдістері, көрнекіліктер, жаңа
терминдер т.б. ... ... ... ... ... пен тапсырмалардан тұрады);
- үйге тапсырма (параграфтар мен тапсырмалар анықтап беріледі).
Сабақтың конспектісі:
Конспектіде сабақтың барлық үрдістері ... ... ... ... ... ерекшеленіп оның тұсына (сол жақтағы орын) әдістері,
көрнеклікі, терминдер, ескертулер жазылады. Текст бойы тақырыптың негізгі
идеялары, анықтамалар, ... ... ... қызыл сызықпен
сызып қойған дұрыс. Бұл мұғалім үшін логикалық жүйемен негізгі мәселелердің
шет қалмауын қамтамасыз етеді. ... ... бар ... ... ... ... Ең ... оқулық – оқушыларға арналғанын мұғалім естен
шығармауы керек. Сондықтан, мұғалімнің конспектісінде қосымша әдебиеттердің
тізімі болуы міндетті. Десе де, ... ... ... ... болу ... Ол ... оқушыны жалықтырып жібереді.
Тақырыпқа сәйкес конспектіде проблемалық мәселелер, ... ... ... ... әрі ... ... мәселелер орын
алуы тиіс. Кейбір материалдарды оқушылардың білуі міндетті емес. Сол сияқты
конспектіде оқушылардың білімдерін бекіту ... ... ... ... ... жеке ... т.б. ... дайындалуы
керек.
Үйге тапсырма нақты және шығармашылық қарқындылығы ... ... ... тапсырманы орындауға ынталанып кетуі тиіс.
Экологиялық білім беру оқушылардың табиғатқа ... сын ... ... асуы ... ... ... байланысты оқушылардың ой-
өрісін дамыта оқыту технологиясын ... ... ... ... ... жағдайлар туғызу арқылы білім беруді дамыту. Оның түп мақсаты –
көтерілген фактымен құбылыстарды шешудегі оқушының білім ... ... ... Оның негізгі бағыттары:
- проблемалық сұрақтар қою;
- ғалымдардың идеяялары бойынша проблемалық жағдайлар туғызу;
- бір ... шешу ... әр ... көзқарастарды талдау арқылы
пікірталас туғызу;
- өмірден қарама-қарсы мысалдар келтіре отырып проблема туғызу;
- тәжірибелер нәтижесін ... ... ... жағдайлар туғызу.
Бұл проблемаларды шешуде мұғалім оқушының танымдық іс-әрекетіне, іздену
қабілетіне бағыттаушы роль ... ... ... ... ... қызығушылығын туғызатын фактілерде таңғажайып мәліметтер мен тарихи
жаңалықтарды пайдалану орынды.
Тағы бір көңіл аударатын әдіс – ... ... ... ... ... ... қою арқылы оқушыларды қатты ойландыру. Ал
оқушылар қиналған ... ... ... ... қою ... ... Сол ... оқушылардың экологиялық білімін қалыптастыруда дайын
сөздер арқылы экологиялық диктант жазу, тест, кроссворд, кесте, ... ... ... ... ... шешу т.б. әдістердің
ролі ерекше.
Қорыта келгенде, экологияны оқыту ... ... ... мен ... ... ... ететін күрделі проблема.
Экологиялық білім беруді бүгінгі күннің ... сай ... ... ... ... ... ... керек. Өйткені, экология курсын пән
ретінде оқытудың 1-11 сыныптарға арналған мемлекеттік жүйесін ұйымдастыру
керек. Бұл ХХІ ... күн ... ... мәселелердің бірі болып
табылады.
1.3 Экологиялық білім мен тәрбие беру және ... ... ... ... ... ... ... “экологиялық
тәрбие” ұғымдары қалыптаса бастады. Бұл қос ұғым мән-мағынасына қарай бірін-
бірі толықтыратын түсініктер. Яғни, экологиялық білім мен ... ... оң ... ... Ал, ... екі ұғымнан келіп экологиялық
ойлау туындайды.
Экологиялық ойлау – қоршаған орта ... оң ... ... баласы барлық іс-әрекетте ойланып ... ... ... Егер
экологиялық тұрғыда ойласа, оның табиғатқа деген көзқарасының дұрыс ... ... ... ешуақытта табиғатқа қиянат жасамайды, керісінше, оның
қамқоршысы болатыны анық.
Экологиялық ... ... ... ... бар. ... бірі –
гносеологиялық аспект. Бұл адам баласының табиғаттың біртұтастығын ... оның ... ... ... мойындауы.
Экологияның парагматикалық аспектісі – адам баласының табиғат туындысы
ғана емес, оған тәуелді болатынын мойындай отырып, оны ... ... ... ... ... ... адам үшін ... керісінше,
адамның табиғат арқасында ғана өмір сүре алатынын ғылыми ... ... ... экологияның этикалық аспектісі – адам баласының қоршаған табиғи
ортада өзін-өзі ... ... ... ... Бұл жағдай қоғам
мен табиғат арасындағы үйлесімділікті қалыптастыруға жол ашады.
Экология ғылымының аспектілерін ... ... ... білім мен тәрбие беруде негізге алған жөн.
Ғалымдар ... ... мен ... ... мәнін ашқанда табиғатқа
саналы қарым-қатынас ... оны ... ... ... ... ... елін сүйетін болашақ жастарды адамгершілікті-
эстетикалық, эмоциялық-моральдық тұрғыдан ... ... ... ... оқу-тәрбие үрдісі мазмұнын және болашақ ... ... ... ... аталған дағдыларға оқушыларды тәрбиелеуге
дайындауды ұдайы жетілдіріп ұйымдастыруды талап етеді.
Тарихи зерттеулерде (В.Г.Храпченков) Қазақстандағы мектептің ... ... ... бөліп қарастырылды. Олар негізінен: 1-кезең
Кеңестік үкіметтің 1917-1930; ...... ... – 1956-1990 жж.
аралығын қамтиды. Аталған кезеңдердегі мектеп жүйелері негізінен өткендегі
идеяларға қаныққан ... мен ... ... ... ... ... ботаника, зоология, жалпы биология) ғылым салаларының
желісі бойынша табиғат игіліктерін игеру, пайдалану біржақты қарастырылды.
Табиғатқа деген ... ... ... ... керек”, Табиғат
қорлары шексіз таусылмайды” – ... ... Ал, ... ... ... беру туралы ой-пікірлер болса, табиғат туралы білім берудің
көлеңкесінде қалды. ... ... ... ... ... ... (1968-1970 жж) бастау алды. Бұған 1968 жылы БҰҰ жанындағы ЮНЕСКО-
ның ұйымдастыруымен өтілген Халықаралық ... ... ... ... “Адам және биосфера” бағдарламасы қабылданды. Бағдарламада ... ... беру ... деңгейде қарастырылды. Осыған орай,
бұрынғы Кеңес үкіметінде 1970 жылдан ... ... ... ... ... оқу ... ... қорғау” курсы оқытыла бастады.
Мектептерде пән сабақтары арқылы жеткіншектерге ... ... ... – экологиялық білім мен тәрбие берілді.
Экологиялық ... ... ... ... Республикасының
Егемендік алған жылынан (1991) басталды. Өйткені, осы жылы елімізде ... ... ... ... Заң ... ... ... білім
мен тәрбие беру мемлекеттік тұрғыда тұрақтала түсті. Абай атындағы қазақтың
мемлекеттік педагогикалық университетінде ... рет ... ... ... даярлығы қолға алынды және жалпы білім ... ... де ... білім беріле бастады.
1996-1997 оқу жылынан бастап республика облыстары мен қала ... ... ... ... Ақтөбе) мектептерінде экология пәні
бойынша авторлық оқу ... оқу ... ... ... (5-11 сыныптар) мен оқу-әдістемелік құралдары Абай атындағы
университет ғалымдары дайындады. Алматы қаласы мен ... ... ... ... ... ... сабақ ретінде оқытыла бастады.
Пәндерді экологияландыру мәселесі 2000-2003 жж жарық көрген жаңа буын
оқулықтарында жақсы көрініс тапқан. ... ... ... ... ... ... ... экологиялық проблемалар
қарастырылған. Республиканың оқу жүйелерінде экологиялық білім беруге
байланысты қаыптасқан ... ... ... 200-2005 жж аралығында
экология пәнін 5-8 сыныптарда аптасына бір сағат (барлығы 36 ... ... ... ... 68 сағат), ал 10-10 сыныптарда –1сағат (барлығы ... ... ... ... деп ... ... ... республиканың
жалпы орта білім беретін оқу жүйелерінде экологиялық білім беру авторлық
бағдарламаларға сәйкес 3 ... ... ... дәстүрлі пәндерді экологияландыру (көп пәнді
үлгі);
- факультативтік курстар ... ... ... экологияны жеке пән ретінде оқыту арқылы жүргізіледі.
Экологиялық білімді ... ... ... ... және ... аса назар аударуда. Оған дәлел, 2002 жылы “мектеп” баспасынан
(қазақ, орыс, ұйғыр, өзбек тілдерінде) ... ... ... ... төл ... төрт ... ... А.С.Бейсенова, Д.Чилдибаев)
республика мектептерінде сынақтан өтуде.
Оқу реформасындағы жаңа өзгерістер мектеп өміріне де оқу мен ... ... оқу ... ... ... ... ... пәндер
жүйесі оның мазмұнын, білімге қойылатын талаптар мен өмір ... ... ... ... қажет етеді. Соның бірі – экология пәні ... ... ... ... ... беру ... әлемдік деңгейге
сәйкестендіріле айқындалған негізгі бағыттары дәлелдейді:
- экологияны пән ретінде оқытудың жаңа ... ... ... оқу жүйелерінде экологиялық білім берудің бірегей мемлекеттік
стандартын қалыптастыру және өміршең ету;
- экологиялық білім беру саласын ақпараттандыру және ... ... ... экологияны оқытудың жаңа технологиясын өмірге ендіру;
- экологиялық ... ... ... және ... ... ... пән ... оқытудың ТМД елдеріне үлгі боларлық
молд тәжірибелері жинақталды. Экологиялық білім берудің құрылымы мектепке
дейінгі мекемеден ... ... оқу ... ... ... ету жүзеге асып келеді. ... ... ... ... ... пәндік жүйесіне негізделген оның құрылымы мен
мазмұны анықталған (1-сурет).
Қорыта айтқанда, ... мен ... ... тәрбие берудің
маңызы, оның мазмұнының бастауыш сыныпта берілетін білімнің өміршеңділігі
жүзеге асады. Сонымен қатар, білім ... әр ... ... ... қалмай, өткенмен де келешекте берілетін біліммен де сабақтастықта
жүргізілгенде, бала өткенді еске түсіру арқылы, жаңаны қабылдауға ұмтылыс
жасайды.
Бастауыш ... ... ... ... ... ... ... қажет:
- экологиялық жұмыс түрін ұйымдастыруда оқушының ... ... ... ... ... ... ... түрі оқушылардың ... ... оған ... ... ... ... экологиялық тәрбие жұмысын жүргізуде оқушылардың психо-
физиологиялық жеке басы даму ... ... ... ... ұйымдастырылатын экологиялық жұмыс кезінде баланың
көңіл-күйіне, сезіміне әсер ететін педагогикалық жағдайлар
қарастырылуы қажет;
- экологиялық жұмыс ... ... ... ... ... негізделіп, ерікті түрде жүзеге асырылады;
- жұмыс нәтижелі болуы үшін оның белгіленген күні, ... ... ... ... ... ... ОҚЫТУДА ОҚУШЫЛАРҒА ЭКОЛОГИЯЛЫҚ БІЛІМ БЕРУ.
2.1 География пәнін оқытуда оқушыларға экологиялық білім беру.
Оқушыларға экологиялық тәрбие беруде география ... да ... ... ... ... ... ... білім мен тәрбие берудің
негізгі міндеттеріне:
1. Оқушыларды сезімталдық қасиетке баулу (мектеп табалдырыған аттаған
күннен ... ... ... ... ... ... ... тәрбиелеу.
2. Оқушылар бойында қоршаған ортаны қорғау және онымен ... ... оның ... ... ... ... адамзат
қоғамының қоршаған ортаға тікелей байланыстылығы көбеймесе азайып ... ... ... ... ... ... арта түсетініне
көздерін жеткізу), яғни, адамзаттық-әдептілік тәрбиесін қалыптастыру.
Оқушыларға география курсында экологиялық білім мен тәрбие беру ісі –
табиғи ортаға ... ... ... қорғау мен көркемдік сұлулығын
ұғынуды, жауапкершіліті және саналы ... ... ... деп ... ... ... пен ... арасындағы қарым-
қатынастың үйлесімді дамуы, әрбір адам денсаулығына, физиологиялық өсіп
жетілуіне ауадай қажет екеніне ... ... ...... ... ... бірі болып отыр.
Негізінде жаратылыстану ғылымдарында оқушыларға экологиялық ... ... ... ... ... түсініктерді оқып үйренудің маңызы зор.
Ал қазіргі мектептерде берілетін жаратылыстану сабақтарының экологиялық
білім және тәрбиені жергілікті жердің табиғатынан бастап оқыту – ... ... мен ... беру ... ... ... ... физикалық географиясы” пәнінен
оқушыларға экологиялық білім беруге ... ... ... үлгісін
ұсындық.
Елiмiз егемендiк алғаннан кейiн Қазақстан географиясына көп ... ... ... ... ... ... географиясы КСРО-
географиясының құрамында бар жоғы 2-ақ сағат оқытылса, 1992-жылы ... ... ... жарық көрдi. Қазiргi таңда жалпы бiлiм
беретiн мектептерде Қазақстанның физикалық және ... ... оқу ... ... Төл ... ... ... атластарымыз және т.б. ... ... ... 1 - ... педагогикасының география пәндерiнiң сабақтарында
қолданылуы
Сабақтың ... және ... ... ... ету ... педагогикасы дәстүрлерiн пайдалануды жүзеге асырудың сызбанұсқасы
даярланды. Осы сызбанұсқаның көмегiмен ... ... ... ... ... ... педагогикасы және оларды
қолданудың нәтижесi көрсетiлдi (сурет 1).
Суретке сүйене отырып, ... ... ... ... ... ... ... сабақтар өткізген жөн.
8-сыныпта “Қазақстанның физикалық географиясы” пәнi бойынша кiрiспеге
(жалпы шолу, символика) 4-сағат берiлген. ... ... ... мемлекетi жайында жалпы мағлұматтар беру.
Жаңа сабақты елiмiздiң әнұранын айтудан басталады. Жаңа ... ... ... ... ... ... жайындағы
бiлiмдерiн тексеру үшiн төмендегiдей сұрақтар қойылады:
1.Қазақстан Республикасының ән ұраны қай жылы жазылды және ... ... кiм және оның түсi, ... ненi бiлдiредi?
3.Елтаңбаға сипаттама берiп, авторын атаңыздар?
Жаңа сабақ дидактикалық материалдардың көмегiмен ... ... ... ... оқушы материалды тез
және оңай қабылдайды, екiншiден есте жақсы сақтауға көмектеседi (кесте 1).
Кесте 1- Қазақстан ... ... ... ... басқару |Әлеуметтiк |Республика | Қазақстан |
| ... ... ... |Республикасы |
|1 |Екi палаталы ... ... ұран ... |
| ... - ... ... село, ауыл,|Елтаңба |Мәдениеттi, |
| ...... ... т.б. |Байрақ |Конституция |
| ... | | |лы, ... |
| ... | | | ... ... ... ... ... ... Қазақстан-Атамекен сөздерiнiң ара жiгiн анықтаңыздар?
2. “Отан-оттан да ыстық” мақалының мағынасын түсiндiрiңiздер?
3. Қазақстан дегенде ненi ... ... ... ... географиясын оқытудың маңызы неде?
5. “Отан”, “Атамекен” жайында қандай мақал-мәтелдер бiлесiздер?
Келесi “Қазақстанның географиялық орны мен ... атты ... ... “Менiң Қазақстаным” әнiн ѕнтаспадан тыңдатудан
бастаған дұрыс. Жаңа ... ... ... ... ... Қазақстанның
жер көлемiнiң үлкендiгiне, соған сай ... ... ... есiнде қалдыру мақсатында сабақты кестенiң ... ... ... ... ... сабақты түсiндiрiп болғаннан кейiн пысықтау ... ... ... ... ... ... ... үлкен қандай мемлекеттердi бiлесiздер?
2. Қазақстан қандай мемлекеттермен шектеседi?
3. Қазiргi таңда Қазақстан ... ... ... жасайды?
4. Жерiмiзге нелiктен “көз тiгушi” елдер көбеюде?
5. Н.Ә.Назарбаев Қазақстанды 2030-жылы нелiктен ... ... ... 2 - ... ... орны мен шекарасы
|Геогра |Жер ... ... ... ... ... орны|көлемi | |координат|бағыттағы ара |табиғат |
| | | |ы ... ... ... ма |2717,3 ... |55026/ |Б-Ш 3000 км ... ... |км2 Дүн |15000 км. |с.е. ... ... ... |ие жүзiн |Оның |40056/ |ға), С-О 1800 ... ... |де 9-шы ... |с.е. |км ... Сiбiр ... |
|ор |орын ала ... пен,| ... ... |
|талығында |ды. |3000 | ... ... ... |км-сумен | | ... шөл |
| | | | | |т.б. ... ... ... мен ... ... ... жұмыстар орындаттық.
1-сарамандық жұмыс. Кескiн картаға Қазақстанның шекарасы мен ... ... ... Шеңберлi диаграмманың көмегiмен дүние жүзiндегi
территориясы үлкен мемлекеттердi белгiлеңiздер.
8-сыныпта “Қазақстанның пайдалы қазбалары мен ... ... ... бiртуар азаматы Қ.И.Сәтпаев есiмiмен байланыстырып,
баспасөз-конференция сабағы ... ... ... ... Оқушыларға Қ.И.Сәтпаев есiмiн тереңiрек таныс-тырып,
қазақ халқы мен Отаны үшiн аянбай ... ... ... ... өмiрi ... және ... таңдағы өнеркәсіп саласының тыныс-тіршіліг арқылы
оқушылардың бойында экологиялық білім қалыптастыру және ... ... ... ... ... ... мен тау
жыныстарының үлгiлерi, Жезқазған өңiрiнiң картасы, Қазақстанның кескiн
картасы, Қ.И.Сәтпаевтың портретi, ақын-жазушылар шығармалары.
Сыныптағы оқушыларға ... ... ... ... ... ... ... өз бетiнше iзденiп, жұмыс жасау қабiлетiнiң
дамуына көп көңiл ... Жаңа ... ... және ... ... қазбалардың коллекцияларын қолдану арқылы жүргiзiледi. ... ... ... ... ... (кесте 3).
Тақтаға мынадай сөздер жазылып iлiнедi:
1.“Туған жердiң қара тасын мақтан ете бiлмеген азамат, ... ... ... да ... ... емес”. Қ.И.Сәтпаев.
2.“Ол нағыз адам едi ғой”. Ә.Тәжiбаев.
3. “Қаныш едiң зор тұлға!
Ен даланың сырласы.
Жетi қат жердiң мұңдасы,
Халқым туған ер тұлға.
Кесте 3 - ... ... ... ... ... ... |Рудасыз пайдалы |Минералды |
|қазбалар ... ... ... ... газ, ... мыс, ... |құм, саз, асбест, |Жер, су, ауа, |
|көмiр, шымтезек.|мырыш, марганец, |ғаныш, әктас, мәр |топырақ, |
| ... ... |мәр, ... ... жануар |
| ... ... ... тұз, бор |т.б. |
| |т.б. |т.б. | |
4. ... ... тарих қойнауына ойша тереңдеу арқылы өзiнiң ата-
бабасы қалдырған осындай кең-байтақ ... ... ... ... ... ... ... жаңа сабақтың тақырыбы мен мақсатын ... ... ... ... ... конференциямызға әр түрлi
ғылым ... ... ... (Оңтүстiк Қазақстан, Шымкент
келбетi, Егемендi Қазақстан, Жас Алаш т.б.) ... ... ... ... мен ... ... сомдайды).
Жүргiзушi: Құрметтi қонақтар. Бiздiң бүгiнгi баспасөз-конференциямыз
қазақтың бiр туар азаматы ... ... ... ... халқы
үшiн ерен еңбек еткен азамат. Оның бiз бiлмейтiн қаншама сырлары мен
қырлары бар. ... да бiз ... ... ... ... ... ... салаларының ғалымдарын шақырып отырмыз. Бүгiнгi
баспасөз-конференциясында ғалымдарымыз бiзге Қ.И.Сәтпаевтiң еңбектерiн паш
етедi. ... ... ... ... Қазақстан газетi тiлшiсiнiң қойған сұрағы: Қ.И.Сәтпаевтiң
өмiрi туралы қысқаша айтып өтсеңiз?
“Бiртуар дарын иесi - ... ... ... ... ... ... ... 4-ауылы, қазiргi Павлодар облысының Баянауыл
ауданындағы Сәтпаев атындағы кеңшарда 1899 жылы сәуiрдiң 12-де ... ... ... ... болатын академиктiң азан шақырып қойылған
аты Єабдул-Єани, ал ... ... ... едi. ... әкесi Имантай
ғылымды, ой жұмысын жақсы көретiн, момын, ақылды адам, кенже ұлы Қанышты ... ... ... ... ... ауыл ... оқыған.
Павлодардағы орыс-қазақ мектебiн ол 1912-1914жж оқып бiтiрiп, 1914-1918 жж.
Семейдегi семинарияны аяқтаған. Екi ... ... ... екi жылдық
педагогика курсында жаратылыс пәнiнен сабақ берген. Профессор ... ... ... ... ... ... басшылығымен
жаз бойы Алтай, Қарқаралы, Баянауыл, ... ... ... геологиялық
зерттеулер жүргiзген. Жезқазған, Ұлытау, Торғай, Атбасар, Есiл ... ... 10-15 ... ... ... ... ... Алаш” газетiнiң тiлшiсi қойды. Қ.И.Сәтпаевтың ... ... ... не ... ... ... бойынша).
“Ғалым зерттеген кен байлықтың тiзбегiнде ... ... жез, ... ... ... ... ... молибден, вольфрам, висмут, мышьяк,
теллур, ванадий, ... ... ... ... осы ... ... ... болатын химиялық элементтердiң барлығы бар деуге болады.
“Егемендi Қазақстан ... ... ... ... ... ... еткен еңбегi қандай?
Геолог-ғалым: “Қаныш Сәтпаев кен барлау жұмысымен Қазақстанның Орталық,
Солтүстiк, Батыс аймақтарын жақсы зерттедi. Мысалы, айтсақ болсам:
- Жезқазғанда мыс ... ... ... оның ... ... Қарсақпайда темiр рудалар кенiшiн ашты, қоңыр көмiр қабаттарын тапты:
- Соколов-Сарыбай ... ... ... iске қосылуына
жәрдемiн бердi:
- Марганецтi тапты: Екiншi дүниежүзiлiк соғыс жылдарында Жездi марганец
руднигiн құрды:
- Орталық Қазақстанның ... ... ... ... ... Химиялық өнiмдер алу үшiн жергiлiктi шикiзатты пайдалану жөнiнде
проблемалар көтерiп, инициатор болды:
- Атырауда ... және ... ... ғылыми зерттеу институтын ашты:
- Ұлы Албан өндiрiс орнын ашты:
- Байқоңырдан, Қияқтыдан көмiр тапты, қорғасын мен ... қара ... ... ... ... алтын мен молибден тапты.
“Ақиқат” журналы тiлшiсiнiң экономист-ғалымға берген сұрағы: қазiргi
таңда Қазақстанның пайдалы қазбаларының ... мен ... ... не
айтар едiңiз?
“Дәл қазiргi жағдайда Қазақстан үшiн алаңдатарлық жағдайлар көп. Ең
бiрiншi бiзде шетелдiк алпауыт ... ... ... газ, мыс ... өндiрiстерi солардың қолына көштi. Әрине, олар ... ... ... салғанымен, кендерiмiз орасан мол мөлшерде өндiрiлуде. Оның
көп бөлiгi шетел ... ... ... ... ... да көңiл
бөлiнбей отыр. Егер де осы ... кете ... 20–30 ... ... ... ... мүмкiн”.
Жүргiзушi: Академик Қ.И.Сәтпаевтың есiмiн ... есте ... ... қала, оқу орындарының атаулары ғана емес, жұлдыздар
картасында 2462-санды ... ... деп 1979 жылы ... ... ... ол ... жоқ - тiрi. Ендiгi кезектi “Сәтпаев жырларына
беремiз”:
1-оқушы:
Ұлытаудай ұлы жұрттан
Алатауға аттанған
Жезқазғанның ... ... едiң зор ... ... ... қат жердiң мұңдасы
Халқым туған ер тұлға(
Сабақта кемінде 5-6 оқушыға жырлар айтқызуға болады.
Сабақтың соңында ойымызды төмендегiдей ... ... ... оқушылардың бiлiмдерiн бiршама тереңдетiп,
iскерлiктерi мен дағдыларын, iзденiстерiн арттырдық;
- Сәтпаевтың өз ... ... ... айта отырып, оқушылардың
бойында оның жақсы қасиеттерiнiң орнығуын көздедiк;
- Сәтпаевтың ... ... ... қорын ашудағы қажырлы
еңбектерiн дәрiптеп, ... ... ... Қазiргi таңда табиғат байлықтарымыздың орасан көлемде ... ... ... ... ... ... ... “Қазақстанның физикалық географиясы” пәнiнен келесi
сабақтарымызды “Қазақстанның iшкi ... мен су ... ... ең iрi ... ... мен ... ... бүгiнгiсi
және ертеңi” тақырыбында саяхат сабақ өзкiземіз.
Сабақтың мақсаты: Арал мен Балқаш көлдерi туралы мағлұматтар арқылы
оқушылардың “Iшкi ... ... ... ... ... Екi көлдiң
экологиялық жағдайымен таныстырып, табиғатты қорғауға, тiршiлiк көзi ... ... ... ... ... ... ... пайдаланып, ұлттық сана-сезiмдерiн ояту.
Көрнекiлiктер: Қазақстанның физикалық картасы, ... ... “Су - ... ... т.б. ... ... ... көрмесi. Газет-
журнал материалдары.
Сабақты биология, қазақ әдебиетi, тарих ... ... ... ... ... ... ... Каспий теңiзi жайында сұралады.
1.Теңiздiң географиялық орнына сипаттама берiңiздер?
2. ... ... не ... байлықтары.
5.Экологиясы.
3.Жаңа сабақ түсiндiрiлiп болғаннан кейiн, оқушылар төмендегi жоспар
бойынша Арал, Балқаш көлдерiне сипаттама бередi.
ЖОСПАРЫ: 1. ... ... ... тереңдiгi, ұзындығы.
3. 3. ... ... 5. ... байлықтары.
5. 6. ... ... ... ... мынадай аялдамалар таңдалады (кесте 4).
Аялдамалармен жұмыстан кейiн, экологиялық мәселелердiң туу себептерi
айқындалады:
1. Адамдардың табиғатқа аяушылықпен қарамауы.
2. Суармалы ... ... ... ... ... т.б.) ... су қоймаларының салынуы.
3. Өндiрiс орындарының пайдаланылған суды ... ... ... Егiс ... ... түрлi улы химиялық заттардың шамадан
тыс қолданылуы, олардың ерiген қар-жаңбыр ... өзен ... ... ... ... хабарламамен қорытындылады. Қазiргi таңда,
Әсiресе Арал ... тек ... ғана емес әлем ... алаңдатып отыр.
Аралды құтқару мәселесiнде тек эколог-ғалымдарымыз ғана емес, “елiм”дейтiн
барша азаматтар ат салысуда. ... ... ... ... ... аз тер ... ... жоқ. Елбасы Н.Ә.Назарбаевтың назарында
әрқашан экологиялық мәселелер. ... ... ... “Арал-Балхаш”
қоры құрылды. Дүние жүзiндегi ең беделдi ұйымдардың бiрi ЮНЕСКО тарапынан
халықаралық кеңес ... өттi. Оған ... 4 - Арал және ... ... ... сипаты
6.
|Р/с |Аялдама |Арал ... |
| |лар | | |
|1 ... ... ... ... |Оңтүстiк–шығыста |
| ... ... ... ... ... (картадан |
| | ... ... |
|2 ... |Ауданы - 64,5 мың км2. 53 м |Ауданы - 18,2 мың км2. |
| ... ... Ең ұзын жерi - 428 км. ... ... ең |
| | ... ... - 46 с.е. ... жерi - 27 м. |
| | |ш.б. ... ... ... - 605 км. |
| | ... ... ... ... | | |ш.б. |
|3 ... ... ... грек ... ... ғалымы Гумбольт, |
| | ... ... ... ... ... ... | ... орыс саяхатшысы Л.С.Берг |ушкетов, Л.С.Берг, |
| | ... ... ... |
| | | ... |
|4 ... ... ... |Климаты континенттi |
| |лық ... ... ... өте аз - |+24, -8С0. |
| | |100 мм, ... ... +24, ... ... |
| | |С0. ... ... ... |- 120 мм. Қыста қатады.|
|5 |“Био |Тiрi ... ... әр топ |Тiрi ... ... |
| ... |реферат дайындайды. |әр топ ... |
| | | ... |
|6 ... |1) ... ... 14 м |1) 2 м ... 2)|
| ... ... 2) Өз ... |Көл түрлi өндiрiс |
| | |100 ... ... 3) 800 ... мен |
| | |га ... ... 4) ... ... 3) Бiр кез |
| | ... 57 ... ... |дерi ... ... ну|
| | |13 түрi ғана ... 5) ...... ... 4) |
| | ... қорығы басқа жерге ... ... |
| | ... ... т.б. ... |көксерке балы ғы жеуге |
| | ... ... ендi. ... деп ... |
| | | ... ... ... ... ... ... ... қатысты. Егер нақты шаралар қолданылмаса барынан, байлығынан
айрылған өлi көлге айналмақ.
Кешегiсi - Арал мен ... ... ... iрi 29 ... ... 48 мың ... 2-сi.
Бүгiнгiсi - су деңгейлерi 14,2 м-ге төмендеген. Аң, ... ... ... - ... ... қолданылмаса, өлi көлге айналады.
5. Үйге тапсырма берiледi. Келесi сабақта қайталау ... ... ... ... ... iшкi сулары мен су ресурстары” тақырыбын қайталау сабағын
“жарыс ... ... ... ... халық педагогикасы кеңiнен
қолданылды. ... ... ... ... ... және сол арқылы экологиялық білімін қалыптастыру.
Сынып оқушыларын 2-топқа бөлеміз:
1-топ. Өзендер.
2-топ. Көлдер.
Топтарға төмендегiдей тапсырмалар берiледi:
1-тапсырма.
Суды қорғауға байланысты ырым мен ... ... ... ... ... шашпа”
3.“Суға дәрет сындырма”…
2-тапсырма.
Мақалдарды жалғастырыңыздар:
|№ ... аты ... ... ... |1. Су бар ... 2. Су ... …. 3. |
| | |Су ... ... ... |1. Су ... ... жер …… 3.Су- ….. |
| | ... ... топ ... ... ... жалғастырып болғаннан кейiн,
мағыналарына тоқталады.
3-тапсырма.
Өз топтарыңның аттарына сай өлеңдер оқып, картадан сол өзен-көлдi
көрсетiп, ... ... ... ... ... тобы
Ә.Тәжiбаевтың “Сырдария” өлеңiн, көлдер тобы Ы.Алтынсариннiң ... ... ... Есiл, ... Iле, Шу, Сырдария, Жайық өзендерiн:
2.Балқаш, Каспий, Арал, ... ... ... ... ... ... көрсетiп, әр қайсысына анықтама берiңдер ... ... ... ... ... ... ... атауларының шығу тарихына тоқталды.
5-тапсырма. Оқушыларды ұшқыр ойлауға, тапқырлыққа жетелейтiн дәстүр
жұмбақтарды қолдандық. Әр топқа жұмбақтар ... ... тары ... Мен өзiм ... ауылдан да, қаладан да.
Ал өзен болсам долданған,
Табасың тек Кавказдан. ... ... ... ат ... тұр ... ... егер ... оқысаң,
Өзенмiн мұхитқа барып құятын. (Ертiс)
3. Суы тартылып ғаламдық қасiретке
айналған ... ... де, аты да ... ... ... ... күйiп ән бастадық.
Бұл өзеннiң атына сай,
Тартыспадық, дауласпадық. ... ... ... ... тиянақтау үшiн шағын экспресс-
сұрақтар берiлдi.
Қазақстан өзендерi қандай алаптарға жатады? (Солтүстiк Мұзды мұхит
және iшкi тұйық ... ... ... ... бар? (Сiлетi, Қорғалжың, Теңiз)
Қорықтар аумаңында қандай көлдер бар? (Теңiз, Қорғалжың, Марқакөл)
Ағынды көлдердi қалай түсiнесiз? (өзенге құяды және ағып ... ... ... (Өзендердi бөгеу арқылы жасалған жасанды
көл)
Сабақтың соңында төмендегiдей ... ... ... мен ... ... оқушыларды табиғаттың бiр бөлшегi суды
қорғауға үйреттiк:
- халық педагогикасын сабақта тиiмдi қолдана бiлулерiне жол ... ... ... мен ... ... ... келесi сабағымыздың тақырыбы:“Қазақстанның
территориялық табиғат аудандары”(қорытынды-қайталау сабағы).
Мақсатымыз: ... ... ... табиғат кешендерi
жайындағы бiлiмдерiн тереңдету.
1-тапсырма. ... ... ... ... ... Кескiн картамен жұмыс жасату арқылы оқушылардың есте сақтау
қабiлеттерiн арттыруға назар аудардық.
1.Шығыс Европа ... ... Сiбiр ... ... ... ... ... Асан ... ... ел, кең дала, ата қоныс, ... ... ... сабақта қолдана отырып, оқушыларға жерiмiздiң
сұлулығын ... әр ... ... қой ... тау ... ... ... бүлдiргенi бүйректей, алмалары жүректей, бұл жердi қалай қиып
кетерсiң (Алматы өңiрi).
- мына өңiрдiң баласы ... деп ... ... ... ашты деп
жылап отырмас. Жағалауындағы адамның өзегi ... суын ... адам ... қиып кете алмас (Ертiс).
- бiр күн түнемек болған адам бiр жұма ... ... Ойлы жерi ... жерi ... рахатқа батады екен (Баянауыл).
3-тапсырмада Қазақстан жерiндегi жазықтарға физикалық-географиялық
сипаттама бергiзу мақсатында кестенi толтырттық.
|Территориялық ... ... ... ... |Табиғат |
|табиғат ауданы | ... |ты |i | ... ... ... ... | | | | | | ... | | | | | | ... Сiбiр | | | | | | ... | | | | | | ... ... | | | | | | ... ... ... оқушыларды шапшаңдық пен тапқырлыққа жетелеу
мақсатында ойналды.
Тақтаға 6 ... ... ... ... ... аттарын
кеспелердiң iшiнен тауып алып, белгiленген уақыт ... ... ... 5 - ... ... аттары
|№ |Таулар |Жазық |Өзен |Көл ... ... |
|1 ... ... ... ... ... |Құр |
|2 ... ... маңы |Есiл ... ... ... |
|3 ... |Құлынды |Тобыл ... ... ... |
|4 |Тарбағатай |Шығыс Европа|Сырдария |Зайсан ... ... |
|5 ... ... Сiбiр |Iле ... ... |Күй |
| | | | | | ... |
|6 |Қаратау |Барбара |Шу ... ... |Ақ ... |
|7 ... ... Дала ... |Шағылы |Адыраспан ... ... ... ... көптеп жазуымызға болады.
5-тапсырма. Соңғы тапсырмамызда оқушылардың ойлау ... ... тест ... жұмыс жасатамыз.
Үйге тапсырма ретiнде тарауды қайталау берiледi.
8-сыныпта соңғы 5-сағат ... өлке ... ... ... ... ... ... маңызы зор.
Өлкетану сабақтарында баланың ұлтымыздың мәдениетiне, әдет-ғұрпы мен салт-
дәстүрiне деген қызығушылығы артады. Халық педагогикасын бiле ... ... ... да ... ... Қол жеткiзетiн табысымыз:
бiрiншiден, оқушыларды халықтық ... ... ... ... ... жасаттырамыз: үшiншiден, өлке материалдарын
халық педагогикасының дәстүрлерiмен өрнектей отырып, оқушылардың ... ... даяр ... ... және көркейтуге ат салысу тәрiзді
экологиялық білімін қалыптастырамыз.
2.2 География пәнінің ... тыс ... ... ... ... тыс жұмыстарда оқушылардың экологиялық біліктіліктерін
қалыптастыру мұғалімнің жеке басына, оның жалпы кәсіби ... мен ... ... ... ... ... ұйымдастыру қабілетіне байланысты.
Осының бәрі ... ... ... ... ... дамуына жол ашады.
Біздің зерттеуіміздің басты міндеттеріне байланысты сыныптан тыс
жүргізілетін ... ... ... ... ... оқу іс-әрекетінде
белсенділіктерін арттыруға, бағдарлама ... ... ... тез ... ... тыс ... ... өткізу және оған дайындық барысы
оқушылардың бақылау жүргізуіне, ... ... қоя ... ... ... ... береді;
3) сыныптан тыс жұмыстар оқушылардың іскерлігін арттыру бағытында
жүргізілетін педагогикалық білім, экологиялық ... ... ... ... жұмыстардың басты салаларының бірі.
Сыныптан тыс экологиялық жұмыстардың түрі көп, ... ... ... ... ... тұрса да бірдей орындалуға тиісті
мынадай ортақ ұстанымдары бар деп есептейміз:
1. сыныптан тыс, мектептен тыс жұмыстар түрлеріне ... ... қана ... ... іске ... ... ... түрі болса да оның қоғамдық және қолданбалы бағыты
болуы керек;
3. ... тыс және ... тыс ... ... ... әр оқушының ықыласына, ұсынысына, құштарлығы мен
құмарлығына сүйенген жөн;
4. ұйымдастырылған ... түрі ... ... қатысуына,
ізденушіліктеріне бағыттайтындай болу керек;
5. балалар мен ұйымдастырылатын ... ... ... басым
болғаны дұрыс;
6. нәтижелі болу үшін бұл жұмыстардың нақты ... ... ... ... ... кестесі болуы керек;
7. экологиялық жұмысының кешенді түрде іске асырылу талабы үнемі
сақталып отыруы ... ... және ... тыс ... ... ... ... жолын қарастыру керек;
9. барлық экологиялық жұмыс түріне тартылғанжәне тартылатын оқушымен
жұмыс жүргізгенде олардың жас ... ... ... ... осы ... ... ... жүргіздік, себебі
қазіргі кезде сыныптан тыс ... ... ... мектептегі
сабақты ұйымдастыру жетістіктерінен қалып отыр.
Біздің ... ... ... ... жүргізілетін
экологиялық мазмұндағы сыныптан тыс ... ... ... ... әсер етеді:
1) сыныптан тыс жұмыстардың жан-жақты болуы, білім беру және тәрбие
жұмысының методикалық дамуына әсерін тигізеді;
2) ... ... оқу ... ... ... барысында оқушылардың білімін жан-жақты арттыруға
мүмкіндік береді.
Сабақ мазмұндары мектеп ... ... ... ... өмірде болып жатқан ғылыми-техникалық, экологиялық өзгерістерді
кеңінен қамти алмайды. Сондықтан тек қана ... пен ... тыс ... ... жаңа материалдағы өзгерістерді кең түрде
қолдануға болады.
Міне, осы орайда ... тыс ... ... ... ... жұмыстарын мынадай бағытта жүргізуге болады:
1.экологиялық үйірме (экологиялық апталық, экологиялық ... ... ... ... ... ... бағытта жүргізілген істер – оқушылардың экологиялық жауапкершілік
сезімдерін, экологиялық біліктерін қалыптастыруға мүмкіндік береді.
Оқушылардың экологиялық біліктерін қалыптастыруға бағытталған ... ... ... ... ... алар орны ... себебі
экологиялық білім беру жүйесінде үйірме жұмыстары ерекше ... Ол ... ... оқу процесімен салыстырғанда сыныптан тыс уақытта экологияның
теориялық мәселелерін неғұрлым оқып-үйренуге мүмкіндік туғызу;
- оқушылардың теориялық материалдарды ... ... ... ... ... ... бағалай алатын
практикалық дағдыларын дамытуды ... ... ... ... жетілдіре түсу үшін олардың
әрқайсысының жеке мүдделеріне сәйкес көзқарастарын және іс-
әрекетерін іске ... ... ... ... ... ... арқылы оқушылардың экологиялық
жұмыстарға белменділігін өз бетімен ... ... орта ... ... ... ... деген құштарлығын арттыруға
болады.
Мәселен, үйірме жұмысының барысында “Эйкос” – үйірме жұмысының негізгі
мақсаттары:
1) ... ... ... ... ... дамыту, оларға экологиялық тәрбие беру;
2) үйірме отырыстарында күнделікті өмірмен, табиғи ... ... ... ... ... ... ... экологиялық іскерлік, дағдыны
қалыптастыру.
Сонымен қатар, экологиялық үйірмедегі жұмыстар ... ... ... ... ... ... жасайды, олардың
практикада қолдануына және қолдану жолдарын көрсетуге мүмкіндік береді.
Мұнда бір ескеретін жағдай: барлық ... ... ... ... үйірме арқылы экологиялық біліктерді дамытуға
бағытталған мектептік ... ... ... ... ... (география және экология апталығы) жыл ... ... ... ... ... ... ... экологиялық өлкетану бойынша КТК, геоэкологиялық тақырыптарға
арналған театрландырылған көріністер, экологиялық десант, жазғы ... ... ... ... ... мектептік
олимпиадалар енгізілді.
Біздің өткізген мектептік геоэкологиялық олимпиаданың сұрақтары мына
педагогикалық талаптарды ... алып ... әр ... жас ерекшелігіне және оқыту дәрежесіне сәйкестігі;
2) сұрақтардың маңыздылығы;
3) сұрақтардың экологиялық бағыттылығы, өлкетану материалына сүйенуі;
4) проблемалық тапсырмаларды ... ... ... ... ... ... өз ... табиғатты қорғау тәртібінің жеке
естелігін дайында. Әрбір жағдайды негізде (6-сынып).
2.Өз елді мекеніңдегі су алабын қорғау шараларының жүйесін дайында ... ... ... аймағында адамның шаруашылық іс-әрекетінен
табиғат ... ... ... құрастырыңдар. ... ... ... ... ... жасаңдар (8-сынып).
Сонымен, үйірме жұмысы экологиялық мәселелерді терең ұғынуға ... және ... ... ... ... ... біліктерді қалыптастыруға барлық мүмкіндіктер туғызады.
Ал оқушыларды туристік жорықтарға, экскурсияға шығура кезінде алдын-ала
баруға даярланған экологиялық соқпақтың берері ... да оны ... тыс ... ... ... біліктерін қалыптастырудағы маңызды элементтердің бірі деп
есептейміз.
Мұғалімдерге экологиялық ... ... үшін ... ... ... ... соқпақ – табиғи ортада іске асырылады.
2) Экологиялық соқпақ ұйымдастыру үшін алдымен орнын таңдап белгілеу
керек. Себебі ол ... тым ... емес ... және ... ... ... бар табиғи жағдайы алуан түрлі, тартымды, әр
бөлігінің алуан формасы ... ... ... ... ... байқалуына, оның зардаптарына көңіл бөлуге болатындай
аудан арқылы өтсе өте тиімді. Себебі ... бұл ... ... ... ... ... ... сезінуі тиіс. Сондықтан экологиялық соқпақ адамның
шаруашылық қызметі әсерінен болған ... ... ... жер, ... ... ... ... көл, жайылма, құмды төбе, жыра және шабындық
арқылы өтетіндей болуы тиіс.
3)экологиялық соқпақтың тиімді қашықтығы – екі жарым, үш шақырым болуы
керек.
4)экологиялық ... ... ... жіп ... бастауы мен соңы
бір жерден түйісетіндей етіп жасалса тиімді. ... ... бұл ... мөлшерде уақыт үнемдейді.
5)экологиялық соқпақ өтетін жер алдымен мұқият зерттеліп, кейін
жергілікті ... ... ... ... шарт жасасып, заңдастырылады.
6)экологиялық соқпақ бөліктеріне өзіндік атау беру ... ... ... болады. Мысалы, парктер арқылы өтетін бөлігіне “саф
ауалы соқпақ”, “қоқыс төгетін ... ... ... т.б. бұл арқылы
оқушылар табиғаттың белгілі бір ... ... ... ... тізбектерге ойлана қарайтын болады.
7)соқпақтың әрбір бөлігін мектеп оқушыларына қамқорлыққа бөліп беріп,
оған белсенділер белгіленген жөн. олар ... сол ... ... ... жол ... тиіс және сол ... ... де табиғатқа
деген сүйіспеншілік көзқарасы қалыптасады.
8)мұғалімдерден және үлгілі оқушылардан экскурсоводтар дайындалуы,
олардың қай жерге тоқтау керегін, ... ... ... ... ... ... экологиялық тұрғыдан келіскендігі жөн.
экологиялық соқпақты ұйымдастырудың оқушылар үшін маңыздылығы: табиғи
ортасымен ... ... ... ... ... ... арттыруға, дүниетанымдарын және практикалық іскерліктерін
қалыптастыруға, табиғатты қорғаудың жолдарын ... ... ... ... ... сабақтан тыс уақытта оқушылардың
экологиялық біліктерін табиғи ортадағы ... ... ... ... ... ... Осы ... жұмыстардың ішінде
экскурсияны өткізу жолдарына тоқталайық.
Экскурсияның негізгі объектісі – табиғат компоненттері. Олар өлкетану
негізінде ... ... ... ... ... ... ... мүмкіндіктер береді. Сонымен қатар, оқушылардың
табиғи орта жағдайында мінез-құлық дағдыларын, іскерлігін қалыптастырады.
Табиғи ортамен тікелей байланыста болу, ... ... ... ... ... ... анықтауға, оқушылардың дала
жағдайындағы іскерлігін, экологиялық ... ... ... айтқанда, қоршаған ортаны қорғау жұмысын ұйымдастыруға, табиғи
ортада ... ... ... ... ролі ... ... ... табиғи ортаға байланысты ұйымдастырылған жұмыстар
экологиялық біліктерді қалыптастырудың бірден-бір құралы.
Экскурсиялар кезінде сабақтан тыс уақытта ... ... ... ... өз ... жеке ... ... және
табиғи ортада байқау жұмыстары күнделік ... ... ... ... ... тиімді, әрі жақсы нәтиже береді.
Аталған жұмыстар төмендегіше қаралады:
- ... ... ... ... алу;
- табиғат объектісінің жағдайын саналы да ұқыпты анықтау.
Экскурсиялар барысында бір-бірімен байланысты үш мақсат бар:
1)табиғи ортаны ... ... ... ... экологиялық
біліктерін қалыптастыру;
2)ағаш отырғызу, қалдық заттардан өзен жағасын, өзенді, ... ... ... ... ... және жыраларды тоқтату сияқты
экологиялық жұмыстармен шұғылдану;
3)оқушылардың іс-әрекетін дұрыс ұйымдастыру.
Бағдарламалық ... осы ... ... ... ... ... мына мәселелерді шешеміз: а) табиғатта және
өндірісте экологиялық ... ... ... ә) өз өлкесін терең білуге
бағыттау; б) жеке ... ... ... ... ережесін жасату; в)
теориялық білімді практикада қолдану. Осыған байланысты ... ... ... мен ... ... №1 ... ... Сыныптардағы экологиялық экскурсияның өткізілу мерзімдері мен
мазмұндары
|Сынып |Жыл мезгілдері |Экскурсияның мазмұны |
|6 |Күз | Өз ... жер ... тау ... ... |
| | ... ... шараларын анықтау. Облыстың |
| | ... ... ... ... ... |
| | ... |
|6 |Күз ... жерді бағдарлап картаға түсіру. |
| | ... ... ... ... ... |
| | ... ... табиғи қалпына келтіру шараларын |
| | ... |
|6 ... ... ... ... ... экологиялық|
| | ... ... алу, ... ... ... және |
| | ... ... ашу. |
|7 |Күз ... ... ... ... ... |
|7 ... |Территориялық табиғат ... ... оны ... |
| | ... ... ашу және қорғау шараларын |
| | ... |
|8 ... ... ... пайдалану бағдарламасын дайындау|
| | ... ... ... ... кешенін қорғау. |
Экскурсия кезінде жүзеге асырылған жұмыстардан басқа көптеген іс-
әрекеттерді табиғи ортадағы ... ... ... ... арқылы да ұйымдастыруға болады.
Мәселен, қазіргі уақытта шағын өзендер мен су қоймаларын қорғау барған
сайын көбірек ... алып ... ... ... ... ... ... материалдарын (ескі карталар, атластар,
актілер, өлкетану сипаттамалары) т.с.с зерттеу бұл іске ... ... ... ... жиналған материалдар мен оларды талдау нәтижелері картаға
түсіріледі.
Мектеп оқушылары топырақ эрозиясына қасры ... ... ... ... ... ... ... ұлғаю шапшаңдығын жүйелі
түрде зерттеу жөніндегі материалдар өте бағала болмақ. Бұл жұмысты ... ... ... ... ... ... ... территориясында
бірқатар сайларды іріктеп алып, жиегіне ... ... ... ... ... ... жаз бен ... нөсер жаңбырлардан кейін
сайлардың қаншалықты ұлғайғанын өлшеуге болады. Мұның нәтижесінде неғұрлым
жедел кеңейіп бара жатқан ... ... ... ... ... ... топырақтың шайылу
№ 2 кесте. Сыныптан тыс кезінде қалыптасатын экологиялық біліктер
|Сынып |Сыныптан тыс ... ... ... ... |
| ... ... | ... |1.Экологиялық үйірме ... ... ... ережелерін |
| | ... ... ... |
| | ... |
| |А) ... ... ... ұтымды пайдалану бағдарламасын|
| | ... |
| |ә) ... ... ... ... жолдарын болжау |
| | ... |
| |Б) ... ... |Өз ... ... ... |
| | ... ... жол ... |
| | ... ... жолдарын анықтау |
| | ... ... |2. ... ... ... ... бағалау біліктері. |
| |А) ... ... ... ... |
| | ... негіздеу біліктері. |
| |ә) экологиялық жорықтар ... ... ... ... |
| | ... ... ... және |
| | ... ... жолдарын білу |
| | ... ... ... ... Ол ... санын есептеу мен аумағын
өлшеу арқылы жүргізілді. ... ... ... қарсы шаралар
қолданудың ең қарапайым әдістерін (жер жырту бағытын өзгерту, ... ... ... ... жасау, сайлардың жиектерін бекіту үшін ағаш
пен ... ... т.т.) ... және бұл ... жүзеге асыру ісіне
қатысуға мүмкіндік береді.
Қорыта ... ... ... ... ... ... тыс ... экологиялық жұмыстар арқылы дамытуға болады. Бұл
жұмыстар негізінен екі бағытта жүргізіледі: 1) ... ... ... ... апталық, экологиялық олимпиададар т.б.);
2)табиғи ортадағы жұмыстар (экскурсиялар, жорықтар, экспедициялар).
Осы көрсетілген жұмыстар түрлері арқылы әр мұғалім ... ... ... ... ... ... ... қатысуларына
жағдай жасайды. Сонымен қатар, әр оқушы өз ауылындағы, өз жеріндегі ... ... ... ... ... ... керектігін, сонымен
бірге дақылдарды кезектестіріп егуді, отырғызуды, ... ... ... ... тіршілігінде табиғатты қорғауды,
схемалық экологиялық карталарды және жергілікті учаскілердің жоспарларын
құрастыруды үйренеді; ... ... ... өз ... мен
үлкендер арасында насихаттайды және оны өзі міндетті түрде орындайды. Осы
аталған қарапайым экологиялық біліктері болашақта әр ... ... ... ... дайындығы бар және мәдениетті болуына негіз
болады.
Сонымен қатар, сыныптан тыс экологиялық жұмыстар, мұғалімге:
1) “табиғат-адам-өндіріс” байланыстарын жүйелі түрде көрсетуге;
2) ... ... ... және ... ... оқытуды проблемалық түрде өткізуге;
4) экологиялық білімді практикада қолданудың барлық мүмкіндігін
жасауға;
5) ... және ... ... ... кең ... ... ... жағдайларды туғызады.
Бүгінгі планетаның экологиялық жағдайының нашарлауы тез арада қоғамның
экологиялық сауатты адамдарды дайындауын талап ... ... ... ... ... орны ... Бұл бағытта ... оның ... ... ... ... ... білімі ерекше.
2.3 Экологиялық білімнің халық педагогикасынында өрнектелуі.
Кейінгі жылдары халықтық педагогиканы жан-жақты ... ... ... ... жеткізу кең өріс алып келеді. ... ... ... ... дәстүрден бастау алады.
Әр халықтың ғасырлар бойы жиналып қалыптасқан, ... тән ... ... Бұл ... сол халықтың дүниеге, өмірге көзқарасымен
рухани күйінен туған. Сондықтан да ол ... жан ... ... ... тұтар мұрасы болы сақталып қалады. Бірақ ... ... ... ... деп ... ... ол ... ұрпаққа
өткен сайын ортаның көзқарасына, қажетіне қарай мазмұн-мағына алады, керегі
сақталды да, тозғаны өмір ... ... ... ... ... ... ... да әртүрлі. Оған себеп – сол халықтың ежелден
келе ... ... ... ... географиялық ортасы, әлеуметтік –
экономикалық жағдайы, өмірге көзқарасы, шаруашылық тіршілігі. Сондықтан ... ... ... ... да ортақ ой, ортақ өмірден туған ортақ
қазынаға жатады. әдет-ғұрып, салт-сана деген дами келе ... ... ... жол ... ... ... көп ... Біз бұл еңбекте, әрине
халқымыздың жалпы сан-алуан дәстүрлерін түгел сөз ... ... ... көлдей мол дүниенің бір тамшысы – туған табиғатқа деген көзқарасын, оны
түсініп ұғынуын, аялауы мен орнын тауып ... ... ... сөз ... Соның ішінде ежелден келе жатқан, бүгінгі ұмыт бола
бастаған табиғатқа сену мен ... ... ... ... ... келе ... сенімдерінің бірі – көкке ... ... деп ... ... ... тап болған қазақ: «Е, тәңірім, қолдай
гөр!», «Тәңірім, ... гөр» деп ... ... ... ... риза ... - ... Ең жаман қорғаудың түрі –
«Тәңірі ұрсын», «көк соқсын» - деп ... ... ... мейілінше реніштен
туады.
Қазақтар Айды, жұлдыздарды, көктің ... ... деп ... он екі ай, оның ... он екі ... ... «Айдың Үркер –
ұлы, Шолпан – қызы, тауыс болмай қатпайды ... ... - деп ... айға қарап зәр сындырмайды, олай ету ... ... ... деп ... Жаңа туған айды көрген қазақтар: «Жаңа ... еекі айда ... - деп бата ... ... әр ... жұлдызы
бар, егер ағып түссе, ел адам өледі деп санайды. ... да егер ... ... ... ... деп ... ... адамдар «жұлдызы
жанған » деп айтады. Сол ... суға ... өлу ... ... ... ... ... көріп тіріліп кетеді деп ұғынады. ... ... ... жолаушыларға тұсбағар секілді, соған қарап жүрер ... ... ... жеті ұры ... күндіз ұрлық істеп, кешке
күнәмді кешір деп жалбарынған, сол үшін ... ... ... ... қызы екен ... ... Жетіқарақшыдан қызын құтқармаққа
жақындайды – мыс. Үркерге қарап ... ... қай ... жыл ... екенін
анықтай алады.
«Шолпан» - қойшылардың жұлдызы. Ол шыққанда ... ... ... ... ... арқылы құстар ұшатындықтан, жұлдыздың аты осылайша
аталады. Құс жолы ... тағы бір ... ... бір арбамен сабан
тасығанда сабаны түсіп қалған дейді. Найзағай, күн күркіреуі ... ... ... ... ерекше қасиет береді.
Көктемде алғаш рет күн күркіреп, найзағай ойнағанда ... ... киіз ... ... ... үйді айнала ожауымен ұрып,
жүгіріп: «сүт көп, отын аз» - деп, кейін үйге кіріп, ... есік ... ... ... барлығы қорыққаннан емес, қайта сүттің көп болып,
мал басының көп болуын тілеген ... ... ... болған. Егер ұзақ
мезгіл күн күркіреп, найзағай ойнап, жаңбыр жаумаса, ... ... мал ... ... ... ... Бұл ... өмірдің тірегі
ретінде түсінудің ашық көрінісі.
Құйынды қазақтар әзәзіл, шайтан деп ойлап, құйын арасында ... ... ... ... ... адамның аяқ-қолы не басқа дене
мүшесінің бірі істемей қалады деп ... да ... ... ... ... онда ел ... мал ... малдың қанын жерге
төгетін ырым да бар.
Қазақтарда от ең қасиетті нәрселердің бірі ... ... деп үй ... атауы, «отың өшсін» деп қарғауы, ... ... үйін ... ... зор ... ... ... еш уақытта
отқа түкірмейді, от жағылған жерді баспайды. Мал төлдеп жатқанда отты ... ... ... де сондай-ақ әйел басынан, баланың кіндігі
түскенше басқаларға от бермеу, үйден от алып ... тағы бар. Жаңа ... ... ... ... от ... отқа май тастау, «от ана
жарылқа» деп жалбарыну әдетке айналған. ... ... жаңа ... ... ... ... сол ... шын беріледі деп ұғыну кең тараған.
Қазақ халқы ... ... ырым ... ... ... әр бәледен
қалас» деп от түтінімен аурудың төсегін, жас ... ... ... бір ... ... ... ... бүкіл ауыл, ру болып ... ... ... ... ... От арасынан өту – екі орында барлық
бәлекет қалады, енді қайтып жоламайды деген ұғыммен орындалған. Жыл ... ... 22 ... от ... ... ауылдастар оттан секіріп,
киімдерін қаққан. От еекі жыл ... алып ... ... ... үшін де ... ... ... халқының оттан бөлек киелі саналатын ... мен ... О ... зат не ... ерекше мән беріп, оны қасиеттеген.
Сөйіп, олар ... ... ... ие», егер осы ... ... құрметтеп
отырса, онда жақсылық әкеледі, ал егер оны ренжітіп алса – бір ... ... деп ... ... қасиетті заттар немесе құбылыс «киелі» деп
аталынып, ал олардың ... ... оны ... ... ... өмір сүрген ата-бабаларымыз бұрын, арқардың мүйізін,
малды қасиетті, киелі санаған. ... ... – Баян ... ... буаз ... ... соның киесінен өлуі не болмаса арқар ... ... іліп қою ... халықтың қол өнерінде сақталып келе жатқан
«қошқар мүйіз» деп аталатын ... ... сол ... байланысты.
Туған орта, өскен жұрттың қасиеттері, олардың тұрмысы мен күнкөрісінің
сипаты адамның қаны мен ... ... ... айқын белгі ретінде
қалыптаспақ. Ал ... ... ... ... тысқары тұрған
абстрактылы нәрсе емес, ол өзінің бүкіл болмысымен туған ортасының, ... ... ... танытады.
Қазақ халқында араларын көп қашықтатпай бірге көшіп-қонып, жер-суды да
өздерінің ... ... ... ... ... болып көрінгенімен,
шырайлы жер-су күштілер мен бай-шонжарлардың иелігінде еді. Әдеттік ... кім қай ... ... ... сол ... ... ... шөптің
басын байлайтын да, оны "тап будым" дейтін. Бұл жайлауға ... ... Ал ... ... ... келсе, сол жұрттағы көңге күрекпен жасырын
"белдеме" белгі ... ... ... көшпелі ғұмыр кешкендіктен, тұрмыс-
тіршілігі көбіне төрт түлік малға байланысты еді. Мал мінсе - көлік, кисе ... ... - ... ... ... құрметпен қарап, иелері болды.
Міне, адамның миына сіңген осы сияқты әдеттердің сарқыншақтары атадан
балаға ауысып, ақырында діни үғымға айналды. Адамның өмір ... ... үшін діни ... де ... ... ... жоққа
шығармайды.
Ежелден келе жатқан ата кәсіп, қоршаған орта, ... ... ... ... қазақ халқының өзіндік тамаша әдет-ғұрыптарын туғызды.
Сан ғасырлық өмір тәжірибесімен сұрыпталып, сараланып, сана сүзгісінен
екшеліп ... ... ... ... ... ... ... сыйластыққа негізделген ыстық
сезімімізді, намыс мен елдігімізді, шыңдап ... ... ... ... ... ... алдық.
Қазақтың ежелгі әдет-ғұрыптары мен салт-саналары, ... ... ... ... ... ... ... мен
тараулардан тұратынын аңғару қиын емес. «Қазақ халқының революцияға ... ... ... ... ... ... ғылыми еңбектер болмаса да
жоғарыда айтылған ереже халықтың өз жүрегінен берік орын ... өмір ... ... (көп ... табынушылық) ежелгі қазақ халқының наным-
түсінігінде бертінге дейін сақталып келген. Жанды, жансыз ... да ... жан бар ... ұғым ұзақ ... ... ... Түркі
ұлыстары есте жоқ ерте замандарда айдан бұрын күнге табынған. Осыдан ... ... ... Оған ... ... халқы күн анасын - Үмай, от анасын -
Айпара, от періштесін -Алас ... ... ... сана мен ... көне ... ... сөз ... ғылымға апарар жолы
срскше.
Қазақтың салт-дәстүр, әдет-ғұрыптарына қайта оралудың рөлі ... Н.Ә. ... өз ... ... деп ... «Әр ... ... имандылық пен рухани негіздерге - дәстүрлерге назар аудару
керек. Оның ... ... рөлі еш ... ... ... ... да
әлеуметтік қайта түлеудің қайнар көзі болып келді. Өзінің тарихи-мәдени
тамырларына қайта ... - бұл, ... оң ... ... ... да өз ... төл дәстүр-салтын, ауыз әдебиетін,
тілін қастерлейтіндігі» тұралы академик М. Қозыбаев та жазып кеткен. Олай
болса, қай ... ... ... ... құндылықтарын көздің
қарашығындай сақтай алмаса, сыртқы ... ... ... тұра ... анық. Ондай халық өз мемлекеттілігін де сақтай алмайды.
Бүгінгі күні жас қазақ мемлекетінің қайта ту ... ... ел ... ... ... мен ... әлі де ... құрып кетпегендігінің айғағы. Оны
баянды ету - бүгінгі және болашақ ұрпақтың қасиетті борышы. «Мәдени ... осы үшін ... ... Жер — Ана, Отан, Туған жер, Атамекен деген құлаққа ... ... ... ... ұлы да қасиетті, бір-бірімен мағыналас,
мазмұны бай сөздер. Адамның өзі ... ... ... ... пен
Жер-Ананы сүйе білу, оны аялау — ... ... ... Табиғатты
қорғау, қастерлеу қазақ халқының жырларында кеңінен жырланады. Мысалы;
Жер-Ана өз анаң егіз екен,
Мейірімдері мейлінше ... ... туды ... ... өзім өмірге негіз етем…
Табиғат — бүкіл тіршілік атаулының алтын ұясы және аялы бесігі, құтты
қонысы мен ... ... Жер - ... ... ... жер ... аштың сен тіршіліктің есігін.
Онымен кіндіктес жаның да, қаның да,
Жер-жаһанды аялап тұр ... ... тас ... ... түн, Апам ... жолдан тайсам
үрсатын. Саған қарай ұшып келем, туған жер, Көктем шықса құстар ... ... ... ... алма ағаш гүлі бар, Ақ ... ... ... да, Саған келер, саған келіп жығылар. Армысың, ... - ... асыл ... ... топырағың, тасың бөтен, Бабалар бақыт іздеп келуші еді.
Білмепті, бақыттары ... ... ... ... ... ... Табиғат -
адам бойына шабыт, көңіліне құлт, сезіміне сұлулық пен ... ... ... ... қасиеттерді қалыптастыратын мол тәрбие кезі.
Табиғат әсемдік төркінісің,
Ән саламын бір сенің көркің үшін.
Жан-жануар табынын бір өзіңе,
Сенен алын тұрғаңдай бар тынысын.
О, туған жер ... кім ... ... теруші едім бүлдірген.
Сенде өткізген артық екен бір күнім,
Басқа жерде той ... мың ... ... ... - жер. Адамдар, жануарлар мен өсімдіктер өз
қорегін осы қара ... ... ... ... ... жер ... ... адамдардың өз қолында. «Жері байдың — елі бай», «Күте білсең —
жер жомарт» деген халықтың ... жер, ... ... ... бір
мағынада айтылады. Қол артқанда ... ... ... ... ... ... халі бала ойнаған шармен тең, Жер шарымен
халқымыз жоқ ... ... жері — ... ... қазасың өзіңе-өзің көрмейсің.
Сен құласаң жерге барып бөлендің,
Жар құласа, жерді қайда жерлейсің?
Адам өмір сүруі үшін ... ... ... ... ... ... қоры өте мол. Олар ... өркендеуіне қажетті шикізат
қорлары болып табылады.
Кен айтады ел мен жұрттың ... ... ... пен мол ... бар ма? Жоқ ... егер ... ... келешегің зор сенің.
Табиғат байлығының бір тобы, жер бетінің сәулеті, еліміздің дәулеті —
жасыл әлем. Өсімдіктің адам өміріндегі маңызы зор. Ол әр ... ... ... жөңе ... ... ... материалдарын
өндірудің негізгі кәзі. Халқымыз өсімдікті өмір өзен деп ... ... еш ... ... ... мал қалғанша, тал қалсын» деген
әрнекті сөз ... ... ... ... ... ... ... қорған болып тұра қалған.
Барлығы баласындай бір-ақ үйдің,
Барлығы жаралғандай бір адамнан.
Осындайда ойланып қой, жігітім, жығылмайсың орманыңа сүйенсең. ... ... ... бірі - ... дүниесі. Жалпы көлемі 2754
мың шаршы километр жерді алып жатқан Қазақстан аймағының ... мен ... ... ... ... құнды тері, дәмді тамақ, ... ... ... жан-жануарлардың көптеген түрлері тіршілік етеді.
Табиғат байлықтарын үқыпты пайдалану, қорғау және көркейту жүмыстарын
жүргізу ... ... ... ... үйлесімді ит жүргізе
білуіміз керек.
Табиғат пен тазалық бар ... ... ... ... ... ақыл бер, ... ... бетіне шапақ төк, арай таңым.
Жаратылыс деген ең ізгі анадан,
Туғаннан соң нөр алъш түз ... ... ... ... ... ... ... деген сүйіспеншілік пен оған деген үнемді ... ауыз ... ... ... ... ... ... -мәтеддерде, жұмбақтарда, ертегілерде, қазақ халкы жекелеген табиғат
құбылыстарына, құстарға, жәндіктерге ... өз ... ... ... ... табиғат құбылыстарын бакылаудың өмірлік тәжірибесі
әдет - ғұрыптар мен ырымдарда көрініс ... ... ... мұра ... ... деген сүйіспеншілігін, оның құбылыстарын бақылаудың бай
өмірлік ... ... ... жұмбақтар арқылы қалдырған. Жұмбақтарда
халық табиғат құбылыстарын ез түсінігінше жеткізуге тырысқан. ... ... ... ... ... оның тілі ... мазмұны
ойлануға жетелеп жауабын табуға итермелейді. Жұмбақтарда халықтың
табиғатқа, ... ... ... көзқарасы, ақындығы жатыр.
Жұмбақтарда өсімдік, жануарлар әлемінің мүшелері анық бейнеленгеы ... ... ... ... де ... ... ... халқының жұмбақтары
өскелең ұрпаққа экологиялык тәрбие беруде маңызды орын алады. Себебі, олар
балада ... ... ... ... ... ... сезімін
тәрбиелейді, түрлі табиғат құбылыстары, өсімдік жөне ... ... жаңа ... ... етіп ... ... ... да
жастарға экологиялық тәрбие беруде жұмбақтар бүгінгі күні өз мардандылығын
жойған жоқ.
Экологиялық мәселеге байланысты тыйым сөздерге ... ... кір ... суды ... ... ақты ... төгілген ақты
баспа, жалғыз өскен ағашты кеспе, ... ... ... мал мен ... ... ... ... қарлығаштың ұясын бұзба, құдыққа түкірме,
құмысрқаның илеуін бұзба, малға даусыңды көтемре, малды басқа ... ... ... ... ... мектептегі білім беру деңгейі оқыту мен тәрбиелеу процесіне
үнемі жаңа әдіс-тәсілдерді ... ... ... ... ... ене ... ... білім мен тәрбие мәселелеріне қатысты
нақты мағлұматтар, оның жоспары, жүргізу ... ... ... ... бере ... ... ... берудің негізгі көзі оқу процесі,
пәндерді оқыту. Қоршаған орта ... кең де ... ... ... ... сана ... орнықтыру оқу пөндерінде басты орын ... ... ... ... мен ... беру ... ... тұрады: біріншіден, экологиялық білім мен төрбие беру, халықтың
тұрмыс-тіршілігі мен ... ... ... оны ... көңіл бөлу, екіншіден, отбасы мен мектептің сабақтастығын сақтай
отырып арнайы оқу процесінде және сабақтан тыс ... ... ... үшіншіден, ұсынылып отырған этнопедагогикалық шарттарды басшылыққа
алу көзделген.
Мемлекетіміз тәуелсіздік ... бері ... ... ... ... Бұл ... Қазақстан мемлекетін дүниежүзілік
экономикалық қауымдастыққа толық мүше ... ... ... ішкі рыногын
да әлемдік деңгейге көтерді. Мұнымен қоса, білім мен ғылым ... да жаңа ... ... ... Оның ... - «Қазақстан
Республикасының 2015 жылға дейінгі білім беруді дамыту тұжырымдамасы». Бұл
тұжырымдама еліміздің ... ... ... өзгерістер жасау
қажеттілігінен туындайтын басты бағыт-бағдардң айқындайды. ... ... ... мақсат - білім беру жүйесінің барлық деңгейінде қоғамның
жаңа талаптарына сәйкес келетін білімді, ... ... ... жастарды
тәрбиелеуге қол жеткізетін сапалы, бәсекеге қабілетті білім ордаларын
қалыптастыру.
Осы тұрғыдан ... ... ... беру ... базалық буыны
саналатын орта білім беру ... ... ... білім беріп,
ұлтжанды азамат етіп қалыптастыруда атқарар рөлі зор екені даусыз.
Мемлекетіміздің төуелсіздігін нығайтып, асқақ руханият пен азаматтықты
өркендету, ... ... ... ... мен ... ... тектілікті сақтау, ең алдымен мектеппен ... ... ... қадам басқаннан бастап, ... ... ... ... қоршаған табиғатты, туған өлкесін
сақтап-қорғауға, сол ... ... ... ... ... ұйымының міндеті.
Жаңа мыңжылдықта ғылым мен техниканың, мәдениеттің шарықтау, биікке
көтеріліп, адамзаттың қол жеткізген ... ... ... ... түскені ақиқат. Мұнымен қоса, адам баласының алдындағы басты ... жер ... ... ... ... ... сақтау. Қоршаған
ортаның ластану жағдайында болуы, адам өміріне қауіптің төнуі, ... өмір ... ... ойластыруға шақырады.
Қазіргі қоғамдық-әлеуметтік, рухани өмір талаптарынан ... оку ... ... негіздерін, ұлттық ерекшеліктерді
оқушы санасына сіңіру - алдыңғы кезектегі мәселе.
Қазақ этнопедагогикасы тұралы ұғым еліміз егемендігін ... ... ... ... төл ... мен ... жаңа ... қорғау мөселесі - педагогикалық мәселелердің негізгі бөлігі.
Қай халық та, оның ... ... ... ... ... ... қалған
ата қонысты ұлағаттап, қадірлеуді, сақтауды аманат еткен.
Алаштың ардақты тұлғалары А.Байтұрсынов, ... ... ... ... ... ... ... жас
ұрпақтың қоршаған әлемді, табиғат тамашаларын қызықтап қана ... ... ол ... еткен әсемдікке құмартуға, оны танып-
білуге, оның байлығын аялап, қорғауға шақырады.
Экология мөселесіне арналған ғылыми-танымдық еңбектердің ... ... оны шешу ... ... ... зерттейді.
Қоршаған ортаны қорғау аясындағы білім беру, тек саясаттанушылар мен
әлеуметтанушылардың міндеті емес. Бұл жалпы ... ... ... ... орындарының да міндеті. Экологиялық білім беру тек биология, география
секілді пөндерде ғана ... ол ... ... бірдей жүргізіліп,
барлық оқу бағдарламаларына ... ... ... ... ... дейін, бүкіл пәндер жүйесіне экологиялық білім беру ... ... ... ... мен төрбиесін
қалыптастырудың бір бөлігі. Сол ... ... ... ... ... орта мен адам баласының денсаулығына ешқандай
зиян ... шешу ... ... ... ... тәрбиені
қандай да бір халықтың ғасырлар бойы қалыптасқан салт-дәстүрінсіз, ... ... ... ... ... ... оны қорғап, сақтау жөніндегі салт-
дәстүрлерін, халық өнерпаздарының ... ... ... ... де ... С.Қалиев, Қ.Н.Сарыбеков, Қ.Бөлеев) қазақ
халқының өмір салтына төн болған табиғатпен байланысын байқаймыз.
Жас ерекшеліктеріне байланысты психика мен ... ... ... кіші ... ... балалардың ерекшелігіне зерттеу жүргізе
келе, олардың қалыптасу және даму кезеңі қатар жүретіндігін атап ... ... ... ... мен төрбиенің алғашқы негізі қалыптасып,
дами бастайды. Мектеп жасына ... ... ... ... мен
қоршаған орта тұралы жекелеген ұғымдар болса, бастауыш ... ... ... мен ... тереңдей түседі. Атап айтқанда:
Табиғаттың нақты нысандары мен құбылыстары туралы;
Адам мен табиғаттың, табиғат құбылыстары мен адам ... ... ... ... ... мен ... пайдалану тұралы. Бұл
мағлұматтар дұрыс, жүйелі ... үшін ... ... қажетті шарттар жасалу
керек. Зерттеу барысында бастауыш сынып оқушыларына ... ... ... этнопедагогикалық шарттары:
• Негізгі экологиялық ұғымдарды түсіндіруде этнопедагогика мұраларының
ұтымды қолданылуы сабақта және сыныптан тыс ... ... ... ... ... ... ... мен
ұсынысының, қызығушылығының психо-физиологиялық дамуы ескерілуін;
• Оқушылардың табиғатпен қарым-қатынас жасауға деген рухани
қажетсінуін дамьпу, қоршаған ортаға зиян келтірмейтін, ... ... ... сақтауда ұлттық салт-дәстүр мен әдет-
ғұрпын дағдыларды күнделікті өмірлік дағды ретінде қолдануын;
• Бастауыш ... оқу ... мен ... ... мен білім беруге ықпал ететін этнопедагогика
материалдарын тиімді пайдалану жолдарының анықталуын.
ІІІ ... ... ... ... БІЛІМ БЕРУДІҢ МАҢЫЗЫ ... ... ... ... мен ... беру мәселелері.
“Экологиялық мәселелер – ең маңызды өмірлік мәселелердің ... ... ... ... ... ... ... болашақ ұрпақтарының өмірі
туралы болып отыр”. /Ш.Айтмаов/.
Адам – ... ... ... – ана”, “Жер а- ана” деген
тіркестердің болуы тегін емес. ... ... ... ... дүние, яғни,
бізді қоршаған орта. Адам табиғатсыз өмір сүре алмайды. Адамның санасыз
әрекетінің арқасында ... ...... ... ... мен ... аң мен ... ауа мен адам ағзасын оңдырмай бүлдіріп,
соның сазайын ... ... ... ... “Бұзбақ оңай, жасамақ қиынның”
мәнін түсінгендейміз. ... ... ... ... ...
құнарлы жеріміз тозып, істен шығып, ал ... су мен ... ... ... ... көгімізден тұз жауып, ... ... ... аза бастағанда барып “Табиғат тағдыры – адам ... ... ... ... ... ... салдарынан
экологиялық дағдарыс деген қайғылы сөз жиі айтылуда.
Экологиялық дағдарыстың неғұрлым қауіпті көріністері:
1. Аймақтың техногенді шөлейттенуі;
2. Топырақтың тозуы;
3. Су ресурстарының ... ... ... Ормандардың сиреуі;
6. Табиғаттың генетикалық қорының бүлінуі;
7. Тіршілікке қауіп төндіретін қауіпті табиғи құбылыстар мен ... ... ... ... улы қалдықтардың қоршаған ортаға терең зиянын тигізуі.
Табиғат – адамның күнкөріс көзі. Бірақ оны ... ... ... ... тиіс ... Ол – ... ұрпақтардың мекен-
тұрағы, несібесі, көзбен көріп қызыққтап, көңіл тойдыратын қуанышы.
Сондықтан бүгінгі ұрпақ келешектегі ұрпақтардың несібесін есепсіз ... ... ... ... үлкені сол болары хақ.
Қолмен істегенді, мойынмен көтеретін кез келді. Ендеше, “Үйірсіз құс
болмас, жалғыз ол кез келген аңға жем ... ... да ... ... ... әлсіз, көптеген бұлақ өзенге айналса, ол тасты жарып, тауды
бұзады!” деп, Төле би ... ... еді. Ел ... ... ... ... шешілмейтін түйін жоқ.
Бала алдымен отбасында, балабақшада одан соң мектепте ... ... ... ... қарауға, оны тағылықпен бүлдірмеуге, суық
қолдардың білгенін істеулеріне жол бермеуге тәрбиелеу арқылы ... ... ... ... қол ... жолы – ... үздіксіз экологиялық білім мен тәрбие
беру.
Бүгінгі таңда, жас ... ... ... ... мен ... ... мемлекеттік деңгейде қойылып отыр. Ол “Қазақстагн-2030” даму
стратегиясында басты орын ... ... ... ... игілігін сақтап қалудың
педагогикалық жолдары” атты мақаласында экологиялық ... мен ... ... ... ... берудің мақсаты – жеке адамның бойына табиғатқа деген
ізгілік қатынастарды қалыптастыра отырып, ... ... ... ... ... шыр етіп ... есігін ашқан күннен бастап табиғатпен етене жақын
өмір сүреді. Күнделікті ... ... ... жас ... ... ... қызықтап, құстарға жем шашып, балапандарын күтіп, ... ... ... ... бала ... келе ... ... бір бөлшегіне
айналады.
Экологиялық білім беру сатылары
Қазіргі таңда география, биология, ... ... т.б. ... ... ... ... экологиялық білім беруде. Экологиялық
проблеманы ғаламдық жағдайда қозғап ... оны жеке ... ... ... шеше ... ... оны дүниежүзілік және отандық
тәжірибелер көрсетіп отырғандай, көпшілікке жаппай ... ... ... беру ... ... асыруға болады. Экология курсын жеке пән ретінде
оқыту көптеген проблемаларды ... ... ... ... пәнінен сабақ үстінде экологиялық білім ... беру ... жыл ... 6,7-сыныптарда 17 сағаттан тұратын, 8,9-
сыныптарда 34 сағаттан ... ... ... ... жасалды.
Экологиялық білім мен тәрбие берудің ең өзекті орталығы – сабақ. ... ең ... ... мен ... ... біртұтастығын, табиғатқа ... ... ... қоршаған орта туралы білімдерін кеңейту;
- қоршаған ортадағы ... ... ... ... ... жергілікті жердегі экологиялық проблемаларды өз бетінше шешуге
дағдыландыру;
- зерттеушілік қабілеті мен ... ... ... ... қорғау шараларына өз бетінше ... алу ... ... дамыту.
Бұл мақсаттар толық нәтиже беру үшін сабақтың әдіс-тәсілдері сан ... ... ... емес сабақ түрлеріне: экологиялық аукцион, саяхат,
экскурсия, сот сабақ, ... ... ... т.б. сабақтар оқушы
белсенділігін арттырып қана қоймайды, шығармашылық қабілеттерін дамытуға
жетелейді.
Сабақтың құндылығы және ... ... ... ... мұғалімнің
білім деңгейі мен біліктілігіне және оқушымен арасында түсіністік ... ... ... ауылды жердегі мектептерде оқушыларды оқыту, ... ... ... ауыл мұғалімдерінің өздігінен үздіксіз білім алуына, білімін
үнемі жетілдіру ... ... тыс ... да ... ... жүргізуіне
тікелей байланысты.
“Үздіксіз экологиялық білім мен тәрбие беруді ... ... ... шектеліп қоймай, сыныптан тыс ... әр ... ... ... тыс ... конференция ... ... ... ... ... жинау, көзбен көру
Эко кеш ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... тікелей сезіну
Мектеп ауласындағы жұмыс өнімді еңбек ... ... ... ... ... ... ... көріп, ... ... Адам мен ... экологиясы.
Адам баласы дүние есігін ашқан кезде тап-таза еш күнәсіз сәби ... келе ... ... ... мен ... ... ұғыс ... экологиялық сауатты болуы Адам мен Табиғат арасындағы қарым-
қатынасты айқындап, түсінуге жол ашады.
Адам мен ... ... ... ХХ ... ... ... ... табиғатқа орны толмас зиян келтерді. Жер бетінде болып
жатқан соңғы ғылым мен техника, білім саласындағы жетістіктер, экономикалық
күрт ... ... ... ... әкелді. Соның салдарынан
ғаламшарымыздың экологиялық ахуалы күннен күнге ... ... ... сай ... жеткіншектеріміздің бізді қоршаған ортамен
тығыз қарым-қатынаста болуы, оны ... ... жол ашу ... ... ... ... уілін, аспанның кеңдігін, күннің шуағын
сезініп өсуіне көңіл бөлуі әр сабақта ... ... ... ... ... ...... дүниежүзілік сулыбатпақты алқаптар күні;
1-наурыз – Бүкіл дүниежүзілік Азаматтық қорғаныс күні;
22-наурыз - Бүкіл ... су ... ... ... ... ... – Халықаралық құстар күні;
7-сәуір - Бүкіл дүниежүзілік денсаулық күні;
22-сәуір – Жер күні;
3-мамыр – Күн күні;
5-маусым - Бүкіл дүниежүзілік қоршаған ... ... ... - ... ... ... мен ... қарсы күрес
күні;
26-маусым – Халықаралық нашақорлыққа қарсы күрес ... ... ... ... ... ... ... тыйым
салу күні;
15-қыркүйек – Халықаралық бейбітшілік күні;
16-қыркүйек – Халықаралық озон қабатын ... ... - ... ... ... күні;
27-қыркүйек - Бүкіл дүниежүзілік туризм күні;
4-қазан - Бүкіл дүниежүзілік жануарларды қорғау күні;
11-қазан – Табиғи апаттардың қауіптілігін азайтудың халықаралық күні;
1-желтоқсан - ... ... ... ... ... ...... алуан түрліліктің халықаралық күні.
Қазақстанда қол қойылған немесе бекітілген Халықаралық ... ... ұйым ... ... 1993 ж. ... қатысу туралы жарлық шықты.
2.Теңіздегі қақтығыстарға жол бермеудің халықаралық ережелері туралы
Конвенция 1994 ж. ... ... ... ... ... үшін азаматтық жауапкершілік туралы
Конвенция 1994. 5-маусымда бекітілді.
4.Кемелермен ластауға жол бермеу Конвенция (MARPOL) 1978 ... ... ... ... тірі ағзалардың қауіпсіздігі бойынша Конвенция 1994 ж. ... және ... ... ... туралы Конвенция 1994 ж. 29-
маусым.
7.Биологиялық әр түрлілік туралы Конвенция 1992 ж. 9-мамыр.
8.Әскери немесе басқа да ... ... және ... ... ету, амалдарын қолдануға тыйым салу туралы Конвенция 1995 ж. 20-ақпан.
9.БҰҰ-ның ауа райының өзгеруі туралы Конвенция Конвенциясы 1995 ж. ... кету ... бар ... жануарлар мен өсімдіктер түрлерінің
халықаралық саудасы туралы Конвенциясы 1996 ж. ... ... ... ... 1997 ж. ... ... шекаралық тасымалдау мен оларды жоюды бақылау
туралы ... ... 1997 ж. ... ... қорғау туралы Вена Конвенциясы. Озонды бұзатын заттар
туралы Монреаль Хаттамасы 1996 ж. ... ҚР ... ... туралы Жарғысы шықты.
14.Қоршаған ортаны қорғау туралы, қоғамдық органдардың қатысуы туралы
Конвенция 2000 ж. 23қазанында бекітілді.
Осы ... ... әр ... ... атап ... жас
жеткіншектердің санасында экологиялық сауаттылыққа жол ашамыз.
Табиғат пен Адам егіз ... ... ... ... ... күй-қалпы біздің оған деген қарым-қатынасымызды айқындайды.
Біздің өзіміз өмір сүріп отырған ... ... ... ... Адам мен Табиғат арасындағы өзекті әңгіме.
3.3 Шетел ... ... ... терминдер.
Егеменді елімізде қазақ тілі мемлекеттік тіл ... алып ... ... ... ... мен ... ана ... жеткізе
білудің маңызы ерекше зор. Ғылыми салалық ... ... ... ... терминдер болып қалыптасып, халықаралық
аренада кеңінен қолданылып жүр. ... ... ... ... ... ... сөздерді жастарға меңгерту, олардың мағынасын
түсіндіріп, практикада дұрыс қолдана білуге ... ... ... ... экологиялық мәдениетін қалыптастыру өмір талабы болып отыр. Бұл
бағытта ең алдымен, ... ... ... ... ... ... ... оқыту үрдісінде басты орын алады.
Шетел тілдерінен енген экологиялық терминдерді меңгеру ... оқу ... ... рет кездесіп отырған шетел тілінен енген
сөзді игеруге, оны түсініп, ой елегінен өткізуге дайын еместігі ... ... ... ... үшін мұғалім оқушыларды терминдермен
алдын ала таныстырып, жаттығу жұмыстарын жүргізеді. ... ... ... ... жазып, оларды бірнеше қайтара оқытып, сөздік дәптерге
қатесіз көшірілуін қадағалап, ... есте ... ... үшін
дидактикалық материалдарды пайдалануы қажет. мЫсалы, ландшафт ... мен ... ... ... бір текті өзіндік табиғи сипаты
бар бір табиғи аумақтық жердің ... ... ... ... соң ... ... қазақ тіліне аударылған кездегі ... ... ... бір қорытынды жасауға үйрету қажет. Әрине, бұны
іс ... аыру оңай ... ... ... ... терминді оқушылардың есінде
ұзақ сақталатындай етіп түсіндіруді ескеруі қажет.
Шетел тілдерінен ... ... ... ... үйрету
барысынды біз алдымызға бірнеше мақсаттар қоямыз.
1.Шетел тіліндегі ғылыми мақалалармен және ... ... ... ... арқылы оқушылардың өз бетінше жұмыс жасау қабілетін
жетілдіру.
2.Оқушылардың біліктілігін, білімін тереңдетіп, ой-өрісін ... ... ... ... ... ... басым көпшілігі грек, латын тілдерінен
енген. Бірақ ағылшын тілінің алфавитіндегі әріптердің көбі латын ... ... ... мен ... ... шатастырып алмауын
қадағалап отыруы қажет.
Сонымен, өзіміздің іс-тәжірибемізде қолданып жүрген ... және ... ... оқыту үрдісінде көмегі тиер деген
ниетпен ұсынып отырмыз.
Апвеллинг (ағылшын сөзі up– жоғары және well– ... сау ете ... ... ... ... ... суық судың жоғары
көтерілуі
Бедленд (ағылшын сөзі badlands – “жынданған жер”) – ... ... және ... ... ... ... ... (грек сөзі bentos – терең) – мұхиттар мен ... ... ең ... түпкі қабаттарында тіршілік ететін ағзалар бірлігі.
Геном (неміс сөзі genom – хромосомалардың гаплойдты жағдайында ... ...... ... ... ... бір ұрпақтан
екінші ұрпаққа жеткізіп отырады.
Гумус (латын сөзі humus – топырақ, жер) – топырақтың қара шірігі.
Гуттаперча (ағылшын сөзі ...... ... ... ... ... ... сөзі des– жою, insecnum - жәндік, ... ... ... ... ... ... пайдаланып
жою.
Инбридинг (ағылшын сөзі in – ішкі, breeding- көбейту) – жақын туыстас
ағзалар ... бір ... ... ... мен
өсімдіктердің туыс нысандарын будандастыру.
Ландшафт (неміс сөзі landschaft) – геологиялық негізі, рельеф типі,
климаттық және ... ... ... жамылғысы, өсімдік пен
жануарлар дүниесінен ... ... ... ... келетін бір текті
табиғи аумақтық жиынтық атауы.
Морендер (француз сөзі moraine) – мұздардың және тоң ... ... ... ... болатын тау жыныстары сынықтарының үйіліп-үйіліп
қалғандары.
Мутуалистер ... сөзі ... ... бірімен-бірі) - өзара тиімді
қарым-қатынас жасайтын ағзалар түрлері.
Ниша (ағылшын сөзі niche– қуыс, тауша, кеңістік деген мағына береді) ... ... ... өмір ... арнайы жағдайлар жиынтығы.
Пенеплен (ағылшын сөзі peneplain – жазық дала) – шөгінділі жамылғысы
қалың жазық дала.
Педиплен ... сөзі ... ... ... дала) – негізгі
климаты құрғақ болғандықтан топырақ жел эрозиясына қатты ұшырайтын жазық
дала.
Шельф (ағылшын сөзі shelf– ... жер) – ... су ... ... ... ... ... тегіс болып келуі.
Тренд (ағылшын сөзі trend– ... ... ... – орта ... бір ... ... өнімділігінің фитомассалары.
Эрозия (латын сөзі erosia шаю, үгілу) - өзен, жаңбыр ... ... ... алып ... желдің топырақты ұшырауы, мүжілу.
Эстуарийлер (латын сөзі aestuarium) - өзен жағалауларының су қаптайтын
аймақтары.
Экожүйелер (грек сөзі - oikos үй, орын және ... – тірі ... ... ... ... өлі ... ... қарым-қатынастардың
шебер қолмен жасалған механизмдер сияқты тығыз байланыста болуы.
Қазіргі таңда төмендегідей ... ... жиі ... негізгілері:
- экологиялық білімді жетілдіру;
- экологиялық сараптама;
- экологиялық мониторинг;
- экологиялық бизнес;
- экологиялық нарық;
- экологиялық менеждмент болып ... ...... орта ... ... гимназия,
колледждерде, жоғары оқу орындарында үздіксіз экологиялық білім беру
жүйесін жетілдіру мен ... ... ... ...... ... құрамдас бөліктерінің
өзгеруін, өнімдердің барлық ... сол ... ... ... ... ... анықтайды. Сараптаманың бірнеше тәсілдері бар.
Экологиялық мониторинг – қоршаған ортадағы табиғат құбылыстарын ... мен ... ... Ол 3 ... тұрады: негізгі жағдайды бақылау,
бағалау, алдын-ала болжау. Экологиялық мониторингтің түрлері ұлттық,
аймақтық, ... деп ... – кез ... шаруашылық саласынан пайда табуды жүзеге
асыратын шаралар жүйесі. Маркет сөзі ағылшынша ... және ... ... сатып алу деген ұғымды береді.
Экологиялық маркетинг – табиғат ресурстарын тиімді пайдаланудың ... ... ... отырып, экологиялық таза өнім өндіруді жүзеге
асыратын экологиялық бизнес жолы. ... ... ... ...
тауарларды сату мен сатып алу ... ... ... Ал оның ... ... – жаңа қоғамның талабына ... таза ... ... мен ... ... ... ... нарық (рынок). Экологиялық нарық – ... ... ... ... ... сату мен сатып алуды ... ... ... ... ...... өнім мен
экологиялық ... ... ... ... табиғат ресурстарын
пайдаланудың әр түрлі қоршаған ортаға зиянсыз жолдарын қарастырады. ... ... өз ... зат ... барысындағы барлық технологияны
сақтау шараларына бақылау жасап отырады. ... ... ... ... келтіруге жол бермейді. Ол негізінен байқау мен айып салу арлықы
жүзеге ... ... ... ... ... менеджмент
шегінде ғана жүзеге асуға негізделген. Ол экологиялық маркетинг ережелері
мен ... ... ... ...... ... жүйесіндегі
жұмыстарды үйлестірушісі. Ал оны жүргізуші ...... ... - өз ... ... ... ... білікті маман әрі экологиялық
сауатты ... ... ... ол бүкіл экологиялық маркетинг жүйесіндегі
пайда табудың көзін ... ... ... ... ... ... болуы тиіс.
Қорыта айтқанда, бүгінгі ғаламдық экологиялық проблемаларының ядросы
адам баласының материалдық және ... ... ... Ол үшін табиғат
ресурстарын тиімді пайдаланудың маркетигтік ... іске ... Оны ... ... және ... жағдайдағы бизнес екенін білуіміз керек.
Қорытынды
Республика Президенті Н.Назарбаевтың халыққа арнаған «Қазақстан -2030»
Жолдауында табиғат жағдайының қиын ... ... ... атап ... ... ... ... бүгінде адам өлімінің жиырма пайызына себеп болып
отыр. Қоршаған ортаны ластаушыларға берік тосқауыл қойылу ... ... ... сол ... байлығын пайдаланудағы адамгершілік және
құқықтық принциптердің сақталуымен ... ... ... қарым-
қатынастың қоғамның барлық ... яғни ... ... құқықтық салаларға қатысы бар, ... олар ... ... ... Осы ... шешу жалпы білім беретін
мектептің алдына мынадай негізгі міндеттерді қояды:
• бүгінгі күннің экологиялық мәселе негізінде білім жүйесін
қалыптастыру;
• адам мен ... ... ... бірлікті түсіндіруге
негіздейтін жеке тұлғаны қалыптастыру;
• экологиялық проблемалардың себептерін ... ... ... ... ... төрбиеге жан-жақтылық сипат пен мақсаты мектеп оқушыларын
тәрбиелеуді кешенді ... ... ... ... ... табиғат
мөселесіне ғылыми-теориялық тұрғыда келу, оның ... ... ... адам ... ... ... туындайды.
Қазақ ССР Министрлер кабинеті 1991-жылдың 9-қыркүйегінда «Қазақ ССР
экология және ... ... ... ... ... ... ... 1991-жылдың 18-маусымында Қазақстан Президенті
Н.Назарбаев қол ... ... ... ... ... ... тұралы»
заң адамның өмірі мен денсаулығы үшін ... ... ... қолайлы
болу құқын қамтамасыз етуге бағытталды. Экологиялық дағдырыстың ... ... 1997 ... 3 ... ... № 137 ... ... ортаны қорғау туралы» заңның қабылдануынан байқауға болады. Осы
негізде мектепке дейінгі ... ... ... оқу ... ... ... жасалған жалғаспалы бағдарламаның мақсаты экологиялық білім
мен тәрбие жүйесін қалыптастыруды көздейтін деңгейге жеткізу болды.
Қоғамның дамып, өркендеуіне адам ойы ... ... ... ... пен ... ... ... Бұл тұрғыдан алғанда, жас ұрпақтың жеке басының
дамуында әлеуметтік орта маңызды орын ... ... ... ... ... ... ... мақсатты білім беру, экологиялық білімдегі пәнаралық байланыс,
оқушылардың қоршаған ортаны қорғауға іс ... ... ... бағыттар
көзделеді. Бұл ретте зерттеуші-педагог И.Т.Суравегина экологиялық ... ... ... ... ... ... әлеуметтік қарым-қатынас
жүйесін орнықтырады.
«Бұл жүйеге табиғатқа ... ... та ... ... табиғат ресурстарына; саяси қатынаста-мемлекет
саясатына; табиғатты ... ... ... ... табиғатпен
қарым-қатынаста болу». Бұл жүйеде табиғатқа қатынас ... ... ... тақырыбында зерттелген шетелдік және ... ... ... мен ... ... біршама
атап айтуында ресейлік ғалымдар И.Д.Зверев, А.Н.Захлебный, Н.М. Мамедовтің
- еңбектеріңде табиғатқа түрлі жағдайларда әсер ету, ... ... ... ... кезден-ақ халық ауыз әдебиеті үлгілері тәрбие беруде кеңінен
қолданылды. Оның мазмұынан екі аспектіні аңғаруымызға ... ... ... ... ... ... ... формасының болуы халық ауыз әдебиеті үлгілерінің тілі көркем, есте
жақсы сақталады, әрі ... ... ... ... ... ... қоршаған болмыстың құбылыстарын талдауға
үйретеді, табиғат жайындағы білімдерін молайтады.
Қазақ халқының мәдениетінің тарихы ... ... ... ... — бұл таза ... мен ... биік ... мен шөл
далалар. Дегенмен осындай сұлулық аясында өмір сүріп отырған адамға табиғат
үлкен қатер де ... ... ... ... тірі ... өмір сүру ... ... тылсым күштері жайында білімдерді бақылау арқылы меңгерген.
Оған үнемділікпен, құрметпен караған, оның ... ... ... - ... факторы бола отырып, еңбектің мазмұнына, адамның
тұрмысы мен өмір сүру жағдайына да әсерін тигізген.
Соңғы жылдары ... ... ... ... ... Экологиялық дағдарыстың неғұрлым қауіпті көріністен
- аймақтың техногенді шөлейттенуі, топырақтың тозуы, су ... ... ... ... ... табиғаттың генетикалық
қорының бүлінуі, тіршілікке қатер төндіретін қауіпті табиғи құбылыстар мен
өнеркәсіп апаттарының белең алып, әң улы ... ... ... ... ... ... тигізуде. Соған байланысты бүгінгі таңда
жастарға, жаппай үздіксіз ... ... мен ... беру ... ... ... отыр. Ол ... - 2030" ... ... орын алады. Экологиялық білім мен ... беру ... ... ... етеді: біріншіден, табиғат пен қоғам арасындағы
қарым-қатынасты ... үшін ... ... ... ... ... ... тұлғаның дүниеге деген гуманистік көзқарасын тәрбиелеу;
үшіншіден, экологиялық мәдениетті дамыту; ... ... ... ... бағытты ұстау және алған білімді тәжірибе жүзінде іске
асыру. Экологиялық білім мен ... беру ... ... ... жүзеге
аспайтындығы белгілі. Соған байланысты дәстүрлі емес білім алудың жаңа бір
түн: оқу ... ... ... беру жүйесіне енді. Ол адамдардың демалыс
уақытындағы табиғат туралы білім мен тәрбие алу мүмкіншілігін тудырады.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
1.Кенжеахметұлы С. ... ... ... ... и ... ... ... Кітап, 2004. 12-16 бб.
2.Салт, әдет-ғұрып, дәстүр. //Кенжеахметұлы С. Жеті қазына. – Алматы:
2002. – 3 б.
3.«Қазақ халқының туыс ... ... ... өсіру, тәрбиелеу дәстүрі,
үйлену ғұрыптары» // Кәмәлашұлы Б.Көпіш., Ә.Өмірбек. – Алматы: Өнер. 2006 ... ... ... ... мен ... ... біртұтастығы
және ерекшелігі / Құраст. С. Әжіғали/ – Алматы: «Арыс», 2005 11-23 ... Ә. ... ... пен өркениет. // Дүние – 2003 №10
– 25 ... Г. ... ... аяла оны / ... Г. // ... ... – 2005 - №4. 3-5 ... А. Экологиялық ұғым-түсініктерді қалыптастыру /А.Егенисова
// Қазақстан мектебі. – 2007. - №1. 27-30 бб.
8.Парламент және қоршаған орта. // Атамекен – 2002 – 24 ... 2-3 ... Р. ... және ... ұғым ... ... // ... және салауаттылық негізі. – 2005 - №1- 11-14 бб.
10. Қазақстан-2030. Ата ...... // Жас ... 1998. ... А. Жас ... ... тәрбие берудің бағыттары. // Ұлт
тағылымы. – 2003. - №2. 19-21 бб.
12.Этнопедагогикалық ... ... ... ... ... бағдарламалары мен оқулықтарындағы бейнесі // Еуразия гуманитарлық
институтының хабаршысы, 2004, №4, 18-23 бб.
13.Есеналиева Н. Бастауыш сынып ... ... ... мен ... этнопедагогикалық шарттары: Пед.ғыл.канд. ...Дис.-Алматы, 1995. 30-
41 бб.
14. Ысқақова С. «Экологиялық тәрбие». // Болашақ. – 2003. №30-тамыз. 4-7
бб
15. Жанұзақова А. ... ... ... ... ... алатын орны // Валеология дене тәрбиесі спорт. – 2002. №9 39.
16. Ысқақов Б. Экологиялық білім және ... ... ... ... ... 2004. №4, 78-81 бб.
17. Жетенова Ж. Бастауыш мектеп жасындағы балаларға экологиялық тәрбие
берудегі ... ауыз ... ... ... пайдаланудың кейбір
ерекшеліктері. // Бастауыш білім. 2005 - №1, 32-33 ... ... Д. ... ... ... және ... ... //
Биология және салауаттылық негізі. 2006-№1,64-65 бб.
19. Есеналиева Н. Бастауыш сынып оқушыларына экологиялық білім мен тәрбие
берудің ... ... ... ... 1995. ... ... ... халқының салт-дәстүрлері. /Традиций и обряды казахского народа/
С. Кенжеахметұлы.– Алматы: Алматы кітап, 2004. 28-33 бб.
21. Қазақ ырымдары.// Өмір. – 2005, №11. 28 ... ... О. ... ... ... ғибрат. //География және
табиғат. 2007.№1, 69-71 ... ... Қ. ... ... әдет-ғұрып, салт-саналарының
табиғат қорғаудағы маңызы.// Қазақстан мектебі. – 1995. №12. 33-37 бб.
24. Қазақ ... ... ... ... ... ... ... Б., Көшіп Ә. - Алматы: Өнер, 2006, 10-14 бб.
25. Жақыпбеков Ф. ... // ... – 2006. №2. 26-27 ... ... ... ... ... беру процесінің
алатын орны. // Валеология дене тәрбиесі спорт. – 2002. №9 54-55 бб.
27. Мамыров Н.Қ., ... М.С., ... Е.М. ... ... ... – Алматы: Экономика, 2005 ж.
28. Бейсенова Ә., Самақова А., Есполов Т., Шілдебаев Ж. ... ... ... ... ... - Алматы, 2004ж.
29.Қазақстан Республикасының Жер кодексі. Астана, 2003ж.
30. Минц А.А. ... ... ... ... ... ... Гофман К.Г. Экономическая оценка естественных ресурсов. Москва,
Наука, 1977.
32.Асанов Ә.Қ., Елешев Р.Е., Алимаев И.И. ... және ... ... шаруашылық басқармасынан анықтамалары. 22 мкр.
34. 34. Жамалбеков Е. Жер кадастры. Алматы: Қазақ универсиеті. 2001 ж.
35. 35. Дегтярев Р.С. Земельный ... ... 1979 ... Г.С. Экономическая оценка земель. Алматы, 1968 г.
36. 37.Благовидов Н.Л. Качественная оценка земель. Изд. Москва, 1960 г.
37. 38.Акимова Г.А., Кузьмин А.П., ... В.В. ... ... 2001 ... 39. ... А.С. ... оценка запасов полезных ископаемых.
Москва, 1981 г.
39. 40. Бродский А.К. Краткий курс ... ... Спб. ... 41. ... А.А., ... Е.Б. ... природопользования. Москва,
1995
41. 42. Закон Республики Казахстан “Об ... ... от ... 1997 г.
42. 43. Каргажанов З.К. Платежи за пользование природными ресурсами.
43. 44. Мирзаев Г.Г., Иванов Б.А. ... и ... ... ... Ленинград, 1980 г.
44. 45. Үпішев Е.Н., Мұқаұлы С. ... ... ... ... 46. ... В.И. ... проблемы окружающей среды.
46. 47. Экологическое состояние окружающей природной среди Республики
Казахстан в 1995 г. И меры по ее ... Гос. ... ... 1996.
47. 48. Фаизов К.Ш., Белгібаев М.Е. Почвенные ресурсы ... ... ... ... и ... 1995г.
-----------------------
География пәндерiнiң тақырыптары
8.Қосымша білім беру
7.Кадр біліктілін арттыруда
6.Жоғары мектеп
5.Кәсіби мектеп
4.Мектептен ... ... ... аялвау
2.Балабақшада
1.Отбасында
3.Жалпы және баста
уыш мектепте
Экологиялық білім мен тәрбие
Сабақтың түрлері
Сараман -дық ... -лық ... ... емес ... ... ... ... ды түсiндiру
С а б а қ т ы ң м а қ с а т ... ... ... ... ... ... ... әңгiмелер
Ырымдар мен тыйымдар
Туған өлке материал
дары
Нақылдар мен өсиеттер
Халық педагогикасын қолданудың нәтижесi
Әдет-ғұрып, салт-дәстүр ге деген ... ... ... мұра ларын бiлуге ұмтылушылық және меңгеру.
Мемлекетiм
-iздiң рәмiз дерiне деген ... пен ... тiң ... сүю, қорғау сек iлдi борыш, адамгершiлiк сапалары -ның дамуы
Бiлiм, бiлiк тiлiк және ... ... ... шығ ... ... iнiң тууы мен дамуы

Пән: География
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 77 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазіргі жаратылыстану концепциялары пәнінен лекциялар жинағы56 бет
География сабағында экологиялық тәрбие беру әдістемесі.61 бет
10 сынып бағдарламасындағы элементтер химиясы курсы бойынша табиғатқа әсері бар деген негізгі тақырыптар бөліп алып, осы элементтердің адам ағзасымен, қоршаған ортамен байланысты экологиялық, химиялық және табиғатты қорғау ұғымдарының проблемалары негізінде бағдарламалар дайындау58 бет
Білім беру саласының дамуы105 бет
Жоғары сынып оқушыларына медиа-білім берудің педагогикалық шарттары79 бет
Күндегі белсенді аймақтардың мультифракталды қасиеттері5 бет
Қазақстан Республикасының заңы94 бет
Арнайы білім берудің технологиялары мен әдіс-тәсілдері27 бет
АТФ банк» мысалында банк клиенттеріне несие берудің акпараттык жуйесін тұрғызу45 бет
Аумаққа рекреациялық баға берудің әдістемесі4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь