Қазақ тіліндегі дисфемизмдер

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 3
1 ДИСФЕМИЗМДЕРДІҢ ҚАЙНАР КӨЗДЕРІ ... ... ... ... ... ... ... . 6
1.1 Қазақ тіл білімінде дисфемизмдердің зерттелуі ... ... ... ... ... ... ... 6
1.2 Халық ауыз әдебиеті үлгілеріндегі және орта ғасырлық жазба ескерткіштер тіліндегі дисфемизмдер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 8
1.3 Ауызекі сөйлеу тіліндегі және диалектілердегі
дисфемизмдер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 18
1.4 Көркем әдебиеттегі, баспасөздегі дисфемизмдер ... ... ... ... ... ... ... . 28
Бірінші бөлім бойынша тұжырым ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 36
2 ДИСФЕМИЗМДЕРДІҢ ЖАСАЛУ ЖОЛДАРЫ ... ... ... ... ... ... ... .. 37
2.1 Неке мен туыстық қарым.қатынастарға байланысты
қалыптасқан дисфемизмдер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 38
2.2 Мінез.құлыққа байланысты қалыптасқан дисфемизмдер ... ... ... ... 50
2.3 Адамның дене мүшлері мен ағзаларына, ауру.сырқауларына
байланысты дисфемизмдер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 53
2.4 Эмоционалды.экспрессивті сөздердің негізінде
пайда болған дисфемизмдер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 55
2.5 Қарапайым сөздердің негізінде пайда болған дисфемизмдер ... ... ... 65
2.6 Көп мағыналы сөздердің негізінде пайда
болған дисфемизмдер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 73
2.7 Іс.қимыл, қозғалысқа байланысты қалыптасқан
дисфемизмдер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 77
Екінші бөлім бойынша тұжырым ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 81
3 ЖЕКЕ ҚОЛДАНЫСТАҒЫ ДИСФЕМИЗМДЕР ... ... ... ... ... ... 83
3.1 Дисфемисттік метафора ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 83
3.2 Дисфемистік синекдоха ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 93
3.3 Дисфемистік перифраза ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 101
3.4 Дисфемистік теңеу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 109
Үшінші бөлім бойынша тұжырым ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 117
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 119
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... 124
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Күнделікті өмірде, әдеби қолданыста жағымды, сыпайы, әдепті сөздерді саналы түрде, дөрекі, тұрпайы, анайы сөздермен ауыстырып айту дисфемизмдер деп танылғанымен, олардың қолдану өрісі, жұмсалу аясы, өзге сөздермен ара-салмағы осы кезге дейін белгісіз болып келді. Дисфемизмдердің ерекшеліктері, өзіне тән белгілері ашылып, айқындалмады. Сондай-ақ олардың басқа да лексикалық, стильдік топтармен қарым-қатынасы, жігі ажыратылмады. Осы себепті дисфемизмдер көбіне-көп қарапайым сөздермен, эмоционалды-экспрессивті сөздермен қоса қарастырылып келді. Атадан балаға мирас болып, ғасырдан-ғасырға ұласқан, халықтық рухта жасалған дисфемизмдермен қатар қалам қайраткерлерінің шеберліктерінен пайда болған контекстік (шағын мәтіндік) дисфемизмдер де назардан тыс қалып, сөздік құрамдағы орны анықталмады, ғылыми негізде сарапталмады. Осыларды ескере келгенде қазақ тіліндегі дисфемизмдерді жан-жақты зерделеу дұрыс деп танылды.
Тақырыптың өзектілігі. Тіліміздің сөз байлығы бірден-бірге ауысып, бүгінгі дәуірге дейін келіп жеткен мол қазына, асыл-мұра екендігі баршамызға аян. “Тілдегі сөздер – халықтың барлық білген білімі мен білігі, ойы мен идеясы, дүниетанымның көрінісі” [1, 89 б.]. Осы тұрғыдан келгенде, дисфемизмдер де ұлт өмірінің айнасы, тұрмыс-тіршілігінің рухани мәдениетінің куәсі бола алады.
Тіліміздегі дисфемизмдерді өзге де лексикалық, стильдік топтардың қатарында жан-жақты қарастыратын уақыт жетті. Олардың тілдік табиғатын ашу, пайда болу жолдарын, қыр-сырын нақты фактілер негізінде түсіндіру, маңызы мен мәнін айқындау – жоғары деңгейдегі ғылыми талаптардың бірі. Дисфемизмдер мән-мазмұны, коммуникативтік қызметі жағынан жағымсыз сипатта қолданылатындығымен ерекшеленеді. Олардың арасында жұрттың бәріне бірдей түсінікті, ешкім де жатырқамай, жатсынбай қолдана беретіндері бар да, сан алуан тілдік тәсілдерді пайдалана отырып, сөз зергерлері жасаған авторлық қолданыстағылары бар. Эмоционалды бояуы күшті, экспрессивтілігі өте әсерлі сөздермен қатар әдеби тілде қолдануға жатпайтын дөрекі, тұрпайы сөздер де аз ұшыраспайды. Осыдан келіп дисфемизмдер мен эмоционалды-экспрессивті лексиканың, сондай-ақ, қарапайым сөздердің ара қатынасын, өзара жігін анықтауға тура келеді. Жалпы алғанда, морфология үшін сөз таптарының лексикалық-грамматикалық табиғатын, қызметін, өзіндік белгілерін ашып айқындау қандай қажет болса, лексика үшін сөздердің лексикалық, стильдік болмысын, пайда болу жолдарын, ара қатынасын, бір-бірінен айырмашылығын ашып-айқындау соншалықты қажет.Осы ретте қазақ тіліндегі дисфемизмдерді зерделеудің теориялық-практикалық құндылығы жоғары. Бұл екінші жағынан тақырыптың өзектілігін байқатады.
1 Хасенов Ә. Тіл білімі. – Алматы: Санат, 2003. – 414 б.
2 Кеңесбаев І. Қазақ тіл білімі туралы зерттеулер. – Алматы: Ғылым, 1987. – 227 б.
3 Болғанбайұлы Ә., Қалиұлы Ғ. Қазіргі қазақ тілінің лексикологиясы мен фразеологиясы. – Алматы: Санат, 1997. – 232 б.
4 Сағындықұлы Б. Қазіргі қазақ тілі. – Алматы: Қазақ университеті, 2003. – 99 б.
5 Примбетов Т.Т. Просторечные слово в современном казахском языке: Автореф. дис. канд. филол. наук. – Караганда, 1988. – 26 с.
6 Бараникова Л.И. Основные сведение о языке. – М.: Просвещение, 1982. –135 с.
7 Нұрғожина Ш. Эмоционально-экспрессивная лексика разговорного языка: Автореф. дис. канд. филол. наук. – Алма-Ата, 1989. – 26 с.
8 Мұхамеджанов Ш. Қазақ тіліндегі сөздердің ауыспалы мағынасы: Дис. канд. филол. наук. – Алматы, 1964. – 154 б.
9 Мұнатаева Э.М. Табу, эвфемизмы и дисфемизмы в Американском варианте английского языке: Автореф. дис. канд. филол. наук: 10.02.02 – Алматы, 2001. – 15 с.
10 Ахманова О.С. Словарь лингвистических терминов. – М.: Просвещение, 1966. – 137 с.
11 Қаратаев М. Қазақ әдебиетіндегі реализмнің даму жолдары. – Алматы: Мектеп, 1986. – 12 б.
12 Мүсірепов Ғ. Таңдамалы шығармалар. – Алматы: Мектеп, 1966. – 151 б.
13 Омарбеков С., Жүнісов Н. Ауызекі тіліміздің дыбыс жүйесі. – Алматы: Мектеп, 1966. – 130 б.
14 Ғабдуллин М., Ысқақов Б. Халық ауыз әдебиеті. – Алматы: Мектеп, 1974. – 3 б.
15 Горький М. Әдебиет туралы жазушылардың Бүкіл одақтық І съезіне жасаған баяндамасы. – Алматы: Ғылым, 1954. – 179 б.
16 Сейфуллин С. Шығармалар. – Алматы: Жазушы, 1964. – 295 б.
17 Әуезов М. Мақалалар, зерттеулер // Шығармалар: 12 томдық. – Алматы: 1969. – 1 т. – 234 б.
18 Балақаев М., Серғалиев М. Қазақ тілінің мәдениеті. – Алматы: Зият Пресс, 2004. – 94 б.
19 Адамбаев Б. Халық даналығы. – Алматы: Мектеп, 1976. – 158 б.
20 Адамбаев Б., Жарқынбекова Т. Ел аузынан. – Алматы: Жазушы, 1985. –335 б.
21 Адамбаев Б. Алтын сандық. – Алматы: Жазушы, 1989. – 90 б.
22 Әуезов М. Уақыт және әдебиет. – Алматы: Мектеп, 1962. – 234 б.
23 Кононов А.Н. М. Кашкарский и его “Дивану лугат ит-турк” // Тюркологический сборник: Сб. ст.: В 6-и т. – М.: Наука, 1972. – Т. 1. – С. 11-15.
24 Қашқари М. Түбі бір түркі тілі. – Алматы: Ана тілі, 1993. – 139 б.
25 Исаев С. Қазақ әдеби тілінің тарихы. – Алматы: Ана тілі, 1996. – 55 б.
26 Тіл мәдениеті және баспасөзі: Ғылыми практикалық-конференция материалдары / Жауапты ред. М. Серғалиев. – Алматы: Ғылым, 1972. – 203 б.
27 Брагина А.А. Русское слова в языках мира. – М.: Наука, 1978. – 25 с.
28 Сарыбаев Ш., Нақысбеков О. Қазақ тілінің аймақтық лексикасы. –Алматы: Ғылым, 1989. – 188 б.
29 Досқараев Ж. Қазақ тілінің жергілікті ерекшеліктері: (Лексика). –Алматы, 1989. – 107 б.
30 Сыздық Р. Тілдік норма және қалыптануы. – Астана: Елорда, 2001. – 228 б.
31 Омарбеков С. Қазақтың ауызекі тіліндегі жергілікті ерекшеліктер. –Алматы: Ғылым, 1965. – 111 б.
32 Қайдаров Ә. Сөз өнері дертпен тең // Қазақ әдебиеті. – 1983. – 5 наурыз.
33 Сыздықова Р. Қазақ әдеби тілінің тарихы (XV-XІX ғасырлар). – Алматы: Ана тілі, 1993. – 295 б.
34 Федеренко Л.П. Закономерности усвоения родной речи. – М.: Просвещение, 1984. – 223 с.
35 Мұратбек Б.Қ. Қазақ әдеби тілін дамытудағы Ғ. Мүсіреповтің рөлі, көзқарасы мен ұстанымдары. – Алматы: Ана тілі, 1999. – 146 б.
36 Әмір Р.С. Қазақ тілі нормаларын зерттеу мәселелері // Қазақ тілі мен әдебиеті. – 2000. – № 3. – 7-9 бб.
37 Серғалиев М. Синтаксистік синонимдер. – Алматы: Мектеп, 1981. – 140 б.
38 Уәлиев Н. Көркем әдебиет тіліндегі стильдік контраст // Жазушы және сөз мәдениеті. – Алматы: Мектеп, 1983. – 9-11 бб.
39 Кенжебаев Б. ХХ ғасыр басындағы әдебиет. – Алматы: Санат, 1993. – 137 б.
40 Жанпейісов Е. Қазақ прозасының тілі. – Алматы: Ғылым, 1968. – 79 б.
41 Оразов М., Қайдаров Ә. Түркітануға кіріспе. – Алматы: Арыс, 2004. – 116 б.
42 Әбіласан Ә. Көне сөздер құпиясы. – Алматы: Ана тілі, 1998. – 215 б.
43 Қыдырбекұлы Б. Түгел сөздің түбі бір. – Алматы: Қазақ университеті, 1993. – 75 б.
44 Болғанбаев Ә. Қазақ тілінің синонимдер сөздігі. – Алматы: Мектеп, 1975. – 307 б.
45 Нұрмағамбетов Ә. Бес жүз бес сөз. – Алматы: Рауан, 1994. – 303 б.
46 Тілеубердиев Б. Қазақ ономастикасының лингвоконцептологиялық негіздері: Филол. ғыл. канд. дис: 10.02.02 – Алматы, 2006. – 280 б.
47 Оразов М. Қазақ тілінің семантикасы. – Алматы: Рауан, 1991. – 290 б.
48 Лопатин В.В. Рождение слова. Неологизмы и окказиональные образование. – М.: Наука, 1973. – 140 с.
49 Бекмұхаметов Е.Б. Қазақ тіліндегі араб-парсы сөздері. – Алматы: Қазақстан, 1977. – 169 б.
50 Звегинцев В.А. Семасиология. – М.: Просвещение, 1957. – 167 с.
51 Шанский Н.М. Лексикология современного русского языка. – М.: Наука, 1972. – 131 с.
52 Кеңесбаев І., Мұсабаев Ғ. Қазіргі қазақ тілі. – Алматы, 1962. – 305 б.
53 Телия В.Н. Коннотативный аспект семантики номинативных единиц. –М.: Наука, 1996. – 129 с.
54 Федосов И.А. Функционально-стилистическая дифференция русской фразеологии. – Ростов на Дону, 1977. – 315 с.
55 Галкина-Федерук Е.М. Об экспрессивности-эмоциональности // Сб. ст. по языкознанию. – М.: Наука, 1958. – С. 10-15.
56 Болдырева Л.М. К вопросу функционально-стилистической характеристику // Уч. зап. МГ Пед. института иностр. яз. – 1968. – Т. 42. – С. 42-43.
57 Сыздықова Р. Сөздер сөйлейді. – Алматы: Мектеп, 1980. – 142 б.
58 Балақаев М., Жанпейісов Е., Томанов М., Манасбаев Б. Қазақ тілінің стилистикасы. – Алматы: Ғылым, 1974. – 144 б.
59 Қазақ тілі энциклопедиясы / Жауапты ред. Ш. Хұсайын. – Алматы: Ана тілі, 1998. – 508 б.
60 Земский А., Крючков С.Е., Светлаев М.В. Русский язык. – М.: Просвещение, 1971. – 229 с.
61 Пірімбетов Т.Т. Қазақ тіліндегі қарапайым сөздер туралы түсінік және оның кейбір жасалу жолдары // Білім және еңбек. – 1987. – № 5. – 71-73 бб.
62 Исқақов А., Кеңесбаев І., Мұсабаев Ғ., Балақаев М., Сауранбаев Н. Қазіргі қазақ тілі. – Алматы: Ғылым, 1954. – 58 б.
63 Балақаев М. Қазақ әдеби тілі және оның нормалары. – Алматы: Мектеп, 1984. – 73 б.
64 Юнусалиев Б.М. Киргизская лексикология. – Фрунзе: Ылым, 1959. – 112 с.
65 Татаринцев Б.И. Смысловые связи и отношения слов в тувинском языке. – М.: Наука, 1987. – 113 с.
66 Резуанова Ғ. Қазақ тіліндегі көп мағыналы сөздерден жасалған синонимдік, омонимдік, антонимдік қатарлар: Филол. ғыл. канд. дис. автореф: 10.02.02 – Алматы, 1998. – 28 б.
67 Аханов К. Тіл білімдерінің негіздері. – Алматы: Ана тілі, 1993. – 96 б.
68 Гак В.Г. Типологий лингвистических номинаций // Общие вопросы лингвистики / Отв. ред. В.Г. Гак. – М.: Наука, 1977. – С. 24-27.
69 Қасым Б.Қ. Күрделі зат атауларының мағыналық құрылымы және сөзжасамдық үлгілері. – Алматы: Арыс, 2000. – 154 б.
70 Қордабаев Т., Томанов М. Тарихи грамматика мәселелері. – Алматы: Мектеп, 1995. – 224 б.
71 Төлеуов Ә. Сөз таптары. – Алматы: Мектеп, 1982. – 71 б.
72 Томанов М. Қазақ тілінің тарихи грамматикасы. – Алматы: Мектеп. 1981. – 193 б.
73 Мұсабаев Ғ. Қазақ тілі тарихынан. – Алматы: Мектеп, 1988. – 127 б.
74 Османова А.Ә. Синонимдес етістіктердің семантикалық қызметі. –Алматы: Мектеп, 1991. – 358 б.
75 Болғанбаев. Ә. Қазақ тіліндегі синонимдер. – Алматы: Ғылым, 1970. – 234 б.
76 Негимов С. Ақын-жыраулар поэзиясының бейнелілігі. – Алматы, 1991. – 213 б.
77 Телия В.Н. Типы языковых значений. Связанное значений. Связанное значение слова в языке. – М.: Наука, 1981. – 157 с.
78 Байтұрсынов А. Шығармалары. – Алматы: Ана тілі, 1991. – 147 б.
79 Реформатский А.А. Введение в языкознание. – М.: Учебно-пед. изд., 1960. – 254 с.
80 Хасанов Б. Қазақ тіліндегі сөздердің метафоралы қолданылуы. – Алматы: Мектеп, 1966. – 261 б.
81 Черникова Н.В. Семантические неологизмы в современном русском языке: (80-90 годы ХХ в.): Автореф. канд. дис. филол. наук: 10.02.02. – М., 1977. – 22 с.
82 Гак В.Г. Метафора в языке и тексте. – М.: Наука, 1988. – 212 с.
83 Жұмалив Қ. Қазақ әдебиеті тарихының мәселелері және Абай поэзиясының тілі. – Алматы: Мектеп, 1960. – 228 б.
84 Ахметов З. Өлең сөздің теориясы. – Алматы: Жазушы, 1973. – 179 б.
85 Сыздық Р. Абайдың сөз өрнегі. – Алматы: Арыс, 2004. – 207 б.
86 Ахметов З. О языке казахской поэзий. – Алматы: Ғылым, 1970. – 265 с.
87 Шындалиева М. Сөз өнерінің бастауы. – Алматы: Ғылым, 2001. – 162 б.
88 Сансызбаева С.К. Метафоры – фреквенталии в сфере «животное–человек»: Дис. канд. филол. наук. – Алматы, 2001. – 49 с.
89 Сейдімбек А. Қазақ әлемі. – Алматы: Санат, 1998. – 288 б.
90 Сағындықұлы Б. Қазақ тілі лексикасы дамуының этимологиялық негіздері. – Алматы: Қазақ университеті, 2005. – 233 б.
91 Арутюнова Н.Д. Язык и мир человека. – М.: Наука, 1998. – 373 с.
92 Әдебиеттану терминдерінің сөздігі / Құраст. З. Ахметов. – Алматы: Ғылым, 1970. – 140 б.
93 Нұржекеева Л. Метонимияның лингвистикалық табиғаты. – Алматы: Мектеп, 1992. – 113 б.
94 Вольф Е.М. Грамматика и семантика прилагательного. – М.: Наука, 1978. – 200 с.
95 Сыздық Р. Сөз құдіреті. – Алматы: Санат, 1997. – 110 б.
96 Булаховский Л.А. Введение в языкознание. – М.: Просвещение, 1953. – 57 с.
97 Серғалиев М. Көркем әдебиет тілі. – Алматы: Жазушы, 1997. – 150 б.
98 Салқынбай А., Абақан А. Лингвистикалық түсіндірме сөздік. – Алматы: Сөздік-Словарь, 1989. – 164 б.
99 Е.Клюев. Риторика. – Москва, 2003. 113 с.
100 Мағауин М. ХV-XVІІІ ғасырлардағы қазақ поэзиясы. – Алматы: Жазушы, 1992. – 160 б.
101 Дүйсенбаев Ы. Үш ғасыр жырлайды. Революцияға дейінгі қазақ ақындарының шығармалары. – Алматы: Жазушы, 1965. – 260 б.
102 Исаев С. Қазақ әдеби тілінің совет дәуірінде дамуы. – Алматы: Мектеп, 1973. – 210 б.
103 Келімбетов Н. Әдебиет белестері. – Алматы: Санат, 1986. – 187 б.
104 Сүйіншәлиев Х. Қазақ әдебиетінің қалыптасу кезеңдері. – Алматы: Ғылым, 1967. – 179 б.
105 Жұмалиев Қ. Қазақ әдебиеті тарихы: 2 томдық. – Алматы: Жазушы, 1961. – 2 т. – 89 б.
106 Бердібаев Р. Жыршылық дәстүр. – Алматы: Мектеп, 1980. – 89 б.
107 Келімбетов Н. Ерте дәуірдегі қазақ әдебиеті. – Алматы: Жазушы, 1983. – 91 б.
108 Қабдолов З. Сөз өнері. – Алматы: Қазақ университеті, 1992. – 212 б.
109 Қоңыров Т. Қазақ теңеулері. – Алматы: Мектеп, 1978. – 174 б.
110 Будагов Р.А. Человек и его язык. – М.: Изд. МГУ, 1974. – 170 с.
111 Ысқақов А. Қазіргі қазақ тілі. Морфология. – Алматы: Ана тілі, 1974. –68 б.
112 Сейдімбеков А. Мың бір маржан. – Алматы: Өнер, 1989. – 95 б.
        
        әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті
ӘОЖ 81’276.12.512.122
Қолжазба құқығында
Қазақ ... ...... ... ... ... ... алу үшін дайындалған диссертация
Ғылыми жетекші,
филология ғылымдарының
докторы, профессор Б. Сағындықұлы
Қазақстан Республикасы
Алматы 2008
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ…………………………………………………………………... 3
1 ... ... ... ... Қазақ тіл білімінде дисфемизмдердің ... ... ауыз ... ... және орта ... жазба
ескерткіштер ... ... ... сөйлеу тіліндегі және диалектілердегі
дисфемизмдер................................................................
..................................... 18
1.4 ... ... ... 28
Бірінші ... ... ... ... ... ... Неке мен ... қарым-қатынастарға байланысты
қалыптасқан дисфемизмдер………..................…………………………….... 38
2.2 Мінез-құлыққа байланысты қалыптасқан дисфемизмдер.…............
50
2.3 Адамның дене ... мен ... ... ... ... ... негізінде
пайда болған дисфемизмдер………………......…….....……………………... 55
2.5 Қарапайым сөздердің негізінде пайда ... ... Көп ... сөздердің негізінде пайда
болған
дисфемизмдер……..............................................................
................... 73
2.7 Іс-қимыл, қозғалысқа байланысты қалыптасқан
дисфемизмдер...............................................................
............................…..... ... ... ... ... 81
3 ЖЕКЕ ... ДИСФЕМИЗМДЕР………………….. 83
3.1 Дисфемисттік метафора………….……….………………................... ... ... ... ... ... ... 101
3.4 Дисфемистік теңеу….…………………….…………………………... ... ... ... ... ... 117
ҚОРЫТЫНДЫ………….....………….....……………………………..... ... ... ... ... ... ... Күнделікті өмірде, әдеби қолданыста
жағымды, сыпайы, әдепті ... ... ... ... ... ... ауыстырып айту дисфемизмдер деп танылғанымен, олардың қолдану
өрісі, ... ... өзге ... ара-салмағы осы кезге дейін белгісіз
болып келді. Дисфемизмдердің ерекшеліктері, ... тән ... ... Сондай-ақ олардың басқа да лексикалық, стильдік топтармен
қарым-қатынасы, жігі ажыратылмады. Осы ... ... ... ... эмоционалды-экспрессивті сөздермен қоса қарастырылып
келді. Атадан балаға мирас болып, ғасырдан-ғасырға ұласқан, ... ... ... ... қалам қайраткерлерінің шеберліктерінен пайда
болған контекстік (шағын мәтіндік) дисфемизмдер де назардан тыс қалып,
сөздік құрамдағы орны ... ... ... ... Осыларды
ескере келгенде қазақ тіліндегі дисфемизмдерді жан-жақты зерделеу дұрыс
деп ... ... ... сөз ... ... ... ... дейін келіп жеткен мол қазына, ... ... аян. ... ...... барлық білген білімі мен білігі,
ойы мен идеясы, дүниетанымның көрінісі” [1, 89 б.]. Осы тұрғыдан ... де ұлт ... ... тұрмыс-тіршілігінің рухани
мәдениетінің куәсі бола алады.
Тіліміздегі дисфемизмдерді өзге де ... ... ... ... ... уақыт жетті. Олардың тілдік ... ... болу ... ... ... ... ... түсіндіру,
маңызы мен мәнін айқындау – ... ... ... ... ... мән-мазмұны, коммуникативтік қызметі жағынан жағымсыз сипатта
қолданылатындығымен ерекшеленеді. Олардың арасында жұрттың ... ... ... де жатырқамай, жатсынбай қолдана беретіндері бар да, сан
алуан тілдік тәсілдерді пайдалана отырып, сөз зергерлері жасаған авторлық
қолданыстағылары бар. ... ... ... ... өте ... қатар әдеби тілде қолдануға жатпайтын дөрекі, тұрпайы сөздер ... ... ... ... ... мен ... ... қарапайым сөздердің ара қатынасын, өзара жігін
анықтауға тура келеді. Жалпы алғанда, ... үшін сөз ... ... ... ... белгілерін ашып
айқындау қандай қажет болса, лексика үшін сөздердің лексикалық, стильдік
болмысын, пайда болу жолдарын, ара ... ... ... соншалықты қажет.Осы ретте қазақ тіліндегі дисфемизмдерді
зерделеудің теориялық-практикалық құндылығы жоғары. Бұл ... ... ... ... ... ... халықтық қолданыстағы дисфемизмдер мен жеке
қолданыстағы дисфемизмдер.
Зерттеудің пәні. Қазіргі қазақ тілінің лексикологиясы.
Зерттеудің ... мен ... ... жұмыстың басты мақсаты
– қазақ тіліндегі дисфемизмдердің сөздік құрамда алатын өзіндік ... ... ... тән белгілерін анықтап, өзге лексикалық, стильдік
топтардан айырмашылықтарын көрсету.
Осы ... жету үшін ... ... шешу көзделді:
- қазақ тіліндегі жалпы қолданыстағы дисфемизмдер мен жеке қолданыстағы
дисфемизмдерді жинастыру және олардың қайнар көздерін табу;
- қазақ тіліндегі ... ... ... ... ... дисфемизмдердің эмоционалды-экспрессивті сөздерден ... ... мен ... ... ... айырмашылығын табу;
- дисфемизмдердің құрамында кездесетін көне сөздердің этимологиясын ашу;
- жеке қолданыстағы дисфемизмдердің пайда болу жолдарын анықтау;
- тұрақты ... мен ... ... арақатынасын
сипаттау.
Зерттеу жұмысының дереккөздері. Халық ауыз әдебиетінің,ауызекі сөйлеу
тілінің, көркем ... ... ... ... ... мен ... ... барысында сипаттама жасау,
жүйелеу, топтау, салғастыру, түйіндеу, ... ... ... ... ... мен ... қазақ тіліндегі дисфемизмдер алғаш рет жинақталып, жүйеленді, ... ... ... ... тән ... ... тілдік ерекшеліктері
сипатталды;
- дисфемиздердің қай-қайсысы да әдеби тілде белгілі бір ... ... ... ... ол осы ... арқылы өзге
стильдік топтардан айырылып-ажыратылады;
- дисфемизм ретінде жұмсалатын сөздерден ... ... ... болды;
- сөйлемде, мәтінде белгілі бір стильдік мән-мағынаны ... ... ... ... түрде пайдаланылатындығы айқындалды;
- этимологиялық талдау дисфемизмдердің экспрессивтік қызметімен қатар
коммуникативтік қызметі де елеулі екендігін көрсетті;
- жеке қолданыстағы ... ... да ... ... ... ... айқындалды.
Жұмыстың әдістанымдық негізі.Диссертацияда А.Н.Кононов, В.А.Звегенцев,
Н.М.Шанский, Е.М.Галкина-Федорук, А.А.Реформатский, Р.А.Будагов, ... ... ... ... С.Исаев, Б.Хасанов,
Т.Қоңыров, Ш.Нұрғожина, Ш.Сарыбаев, М.Оразов, ... ... ... ... т.б. ғалымдардың негізгі теориялық
тұжырымдары мен пікірлеріне сүйендік.
Зерттеу жұмысының теориялық және практикалық маңызы. Зерттеу барысында
қол ... ... ... мен ... тіл ... лексикология,
семасиология, ономасиология, номинация, тарихи диалектология т.б.
салаларында өзекті ... ... және ... ... ... ... ... жәрдемін тигізеді. Дисфемизмдердің қазақ тілі
лексикасының өзге ... ... тең ... қалыптасуына игі әсер
етеді.
Зерттеу жұмысын көмекші әдебиет ретінде студенттерге ұсынуға ... ... ... ... толықтыруға көмектеседі. “Қазіргі қазақ тілінің
лексикологиясы” пәні бойынша арнайы курстар оқып, семинар ... ... ... ... ... ... ... бітіру жұмыстарын, магистрлердің диплом жұмыстарын жазуда көмекші
құрал қызметін атқарады.
Зерттеу ... ... ... ... ... ... тілінің сөздік құрамында дисфемизмдер өзіндік орны бар стильдік
топ ... ... ... болу үшін ... бір стильдік мақсатпен әдеби тілдегі
жағымды, сыпайы, әдепті сөздер саналы түрде ... ... ... ауыстырылады;
- дисфемизмдер жұмсалу сипатына ... ... ... және
контекстік (жеке қолданыстық) болып екіге бөліне алады;
- дисфемизмдердің барлығы эмоционалды-экспрессивті мағына бере ... ... ... ... ... ... ... дисфемизмдердің үлкен бөлігін неке мен туысқандық атауларға, ... ... дене ... мен ... ... ... ... қалыптасқан дөрекі, тұрпайы, анайы, сөздер
құрайды;
- жеке қолданыстағы дисфемизмдер ... ... ... теңеу сияқты көркемдеу тәсілдері арқылы жасалады;
- қалам ... ... ... ... бірте-бірте тұрақты
дисфемизмдерге айнала алады.
Зерттеудің жарияланымы мен мақұлдануы. Жұмыстың негізгі мазмұны ... атты ... ... ... ... ... тоғысындағы Қазақстанның ғылым, білім және ... ... атты ... ... ... (Шымкент,
2004), жас ғалымдардың Қазақстан Республикасы тәуелсіздік күніне арналған
Халықаралық ғылыми практикалық ... ... 2004), ... (Шығыстану сериясы) (Алматы, 2005), Тіл таным (2005), ... ... ... ... 2007); ... тілі ... ... тарихы және қазіргі жайы” атты профессор М.Балақаевтың
туғанына 100 жыл толуына орай ұйымдастырылған ... ... ... 2007), ... ұлттық университетінің қазақ
филологиясы кафедрасында ғылыми лингвистикалық семинарларда баяндалып,
мақалалар ... ... ... ... басылымдар мен жинақтарда 8
мақала жарық көрді.
Зерттеу жұмысының негізгі теориялық ... мен ... ... ... ... университетінің қазақ филологиясы кафедрасының
мәжілісінде талқыланды.
Зерттеу жұмысының құрылымы. ... ... ... үш ... және
қорытындыдан тұрады. Жұмыстың соңында пайдаланылған әдебиеттер тізімі
берілген.
1 Дисфемизмдердің қайнар көздері
1.1 ... тіл ... ... ... тілі ... ... болып саналатын осы заманғы лексиканы
құрамы мен құрылысы, мағынасы мен қолданымы, тәсілі жағынан ... ... сай ... зерттеу – ең негізгі міндет. Академик І. Кеңесбаев:
“…жазба әдебиетіміздің, оның ... ... неше қилы ... ... ... түре ... үңіле зерттеу баршамыздың
борышымыз” [2, 227 б.]. Қазақ тіл білімінде басқа сөз ... ... ... ... ... ... сала ... деп айтуға
болады. Әлі күнге дейін тілдік құбылыс ретінде оның мағыналық ... ... ... ... ... зерттеу нысаны болған жоқ. Бұл ... ... ... ... де саны ... көп емес. Дисфемизмдер
туралы алғашқылардың бірі болып құнды пікір айтқандар Ғ. ... ... ... Олар ... ... ... ... какофемизм – тілде әдепті сөзді әдепсіз ... ... ... ... ... ... ... қарама-қарсы
құбылыс. Белгілі контексте жөнімен дұрыс жұмсалған сөзді мағынасы неғұрлым
дөрекілеу сөзбен алмастыру – сөзді ауыспалы мағынада ... ... ... [3, 232 б.]. ... түрколог Б. Сағындықұлы: “Дисфемизм тәсілімен
сөз қолдану – мағынасы жағынан ... ... ... ... ... ұғым-түсінігін сыпайылап әдемілесе, алдыңғысы керісінше
жағымды мағынаны дөрекілейді, қатайтады. ... ... ... ... ... ... ... дөрекі, анайы сөздермен
ауыстырып ... ... тіл ... ... деп аталады. Дисфемизмдер
көркем шығармада көбіне ауызекі ... ... ... ретінде кейіпкерлер
тілінде беріледі. Сол арқылы әр жазушы өз қаһармандарының ... ... ... ... ... ... ... – деп
жазады. [4,99]. Жалпы тіл білімінде дисфемизмдер жеке ... ... ... ... бар. ... тіл ... дисфемизмдер күні бүгінге
дейін қарапайым сөздердің құрамында қарастырылып келеді. Т. ... ... ... ... Ол бұл стильдік топтың басқа сөз
топтарынан ... ... ... ... да айырмашылығын
түсіндіре келіп былай деп жазады: “Просторечные слова ... к ... ... ... ... и потому в их отношении и по сегодняшний день
существуют различные ... ... По ... мнению, лексически
образования, которые мы относим к просторечным словам, ... ... ... ... ... ... ... не регламентированы литературными нормами;
в) имеют свои литературные адекваты;
г) просторечные элементы общедоступны, ими пользуются все слои общества;
д) ... ... ... ... экспрессивные,
эмоционально-окрашенные, оценочно-характерологические слова с заведомо
грубыми значениями;
е) ... ... ... с ... ... ... с тем, чтобы нивести речь до уровня, обесценивания
объекта с тем, чтобы нивести речь до ... ... ... [5, ... зерттеушісі И. Баранникова да қарапайым сөздер турасында қарымды
пікірлер айтушылардың бірі. Оны мына бір ... ... ... ... т.е. ... ... ... принимаются как
грубые, низкие. Это связано прежде всего с сужением и ... ... ... ... им ... Но сама функция просторечия
– быть средством обиходно-бытового общения способствовала укреплению в его
составе ... ... ... ... ... ... ... За свое длительное существование просторечие
впитало много ярких, выразительных, образных слов и оборотов, ... ... ... ... речи, которые тщательно отобранные ... ... ... ... ... ... ... и
выразительность” [6, с. 35].
Дисфемизмдердің эмоциональды-экспрессивті сөздердің де ... ... де ... ... болып отыр. Эмоциональды-экспрессивті сөздер туралы
үлкен мәселе көтеріп, сырын ашуға ат ... ... ... ... ... атын ... жөн деп санаймыз. Ғалым “Эмоционально-
экспрессивная лексика казахского разговорного языка” деген тақырыпта ... ... (1989) ... ... ... ... в ... является самостоятельной
стилистической категорией, которая может ... с ... ... ... ... разной степению экспрессии,
свидетельствует о том, что эмоции в своем языковом ... ... либо ... для выражения, психических состояний человека
средствами ... а ... при ... ... образом
воздействовать на партнера” [7, с. 15].
Қазақ тілінде сөздердің ауыспалы мағынада қолдануы туралы ... ... ... өз ... ... ... сай, ана ... өзіндік
заңдылықтарына үйлестіре отырып, жүйелі түрде ғылыми талдаулар ... ... ... Ш. Мұхаметжанов еді. Сонау 1964 жылдың өзінде-ақ
какофемизм деген ... ... ... ... деп ... ... ... сөздердің жағымсыз мағынада қолдануын какофемизм
деп атаймыз. Какофемизмдер, әсіресе сатиралық комизмдік мақсатта жазылған
шығармаларда ... ... көп ... Бұл да ... кемшіліктерді сынау, сықақ ету арқылы тәрбиелік мақсат қою
процесіндегі тілдік құрал” [8, 154 ... ... ... ... ... ... ... мен
пікірлерді орыс, ағылшын тілі мамандарының еңбектерінен аз да ... ... ... ... ... Э. Мұнатаева: “Дисфемизмы
призваны заменить ... ... ... и ... ... целях на стилистические более ... ... ... ... во всех языках и образует тем самым
языковую универсалию. Он ... ... для ... ... ... ... ... лексикографии,
межкультурной коммуникации. Дисфемизм – этнолингвистическое понятие которые
занимает определенное место в ... ... ... ... Дисфемизмы
является одним из продуктивных способов, обогощающих словарный состав языка
с лексико-семантической значимости. Он выполняет ... роль в ... слов и их ... ... ... ... с ... выходят из своих прежних значений и приобретают другое
значение. Вследствие ... ... ... ... ... [9, с. ... орыс лингвисі О.С. Ахманова дисфемизм туралы былай дейді: “Дисфемизм
(дисфемизм, какофемизм исп. ... ... ... в замене
естественно в одном контексте обозначения ... ... ... ... или грубым. Противоп. Эвфемизм. Англ Оnne ... іt the fatheded typе вм. Thosе who delong, nо what one mіght ... areamer type” [10, с. ... ... ... сыры мен ... мағынасы мен
жасалу жолдарын ғылыми тұрғыдан зерттеуге негіз бола алады деп ... ... ... мәселелерін жан-жақты зерделеу –
бүгінгі күннің талабы.
1.2 ... ауыз ... ... және ... жазба
ескерткіштер тіліндегі дисфемизмдер.
Халқымыздың сөз байлығы – ұрпақтан-ұрпаққа беріліп, бүгінгі заманымызға
дейін келіп жеткен ... ... ... ... Сөз ... өз ... ауыз ... алады. М. Қаратаев: “Әрбір халықтың өнері, ... бір ... ... әлеуметтік тіршілік қалпындағы белгілі шарттарынан
туады” [11, 12 ... ... ... болмасын оның ұзақ уақыт басынан өткен тарихымен,
тұрмыс-салтымен, шаруашылығымен тікелей байланысты. Тіліміздегі ... ... ... мен ... ... дүниетанымы мен көзқарасы.
Халықтық лексикада жағымды-жағымсыз эмоциялар, ... пен ... ... сақталған. Сөз тағдыры да халықтың тағдыры іспеттес талай-талай
замандарды басынан өткерген. Ана ... ... ... ... ... ... отырады. Осыған орай сөз ... ... ... ... халықтың болса да өсу-өркендеу жолында көтеріле
алған биігі мәңгілік ана тілінде сақталып ... Қай ... ... ... ... ... ... кезеңдері ана тілінде із қалдырмай өте
алмайды. Ана тілі ғасырлар бойында жасала да береді, жасара да береді. ... ... ... ... ... Ана тілі дегеніміз – сол ... ... келе ... ... ... ... ... [12,
151 б.]. “Әдеби тіліміз нәр алып ... ... ... бар, ... ең бір сарқылмасы деп халық тілін атасақ лайық”, – деп ... С. ... Не ... ... бойы ... балаға, ұрпақтан-
ұрпаққа мұра болған қазақтың халық тілі – ... ... ... ... де оның қуат алар ... көзі болып келгені аян. ... ... ... мен ... ... ... ол ... ұзын-сонар
соқпақтың бүкіл бұралаң-бұлтарысына көз жүгіртіп бақсақ, оның қалыптасуы
мен кемелденуіндегі басты ... түп ... ... тілі ... ... сеземіз.
Әдеби тіліміздің тұңғыш кескін-кейпін нұсқалаған шебер де, оның жаңа ... анық биік ... ... ... ... пәрменді күште
халық тілі. Стильдік өріс-орамы мейлінше кең сөз ... ... ... ... әдеби тіліміздің қол жеткен табысы, абзалында,
халық тілімен сабақтас. ... ... ... ... шын ... оны ... өскен халқымыз сөз жиһазының не тамаша асылын жинап, ... ... ... ... ... білген.
Сан ғасырлар бойы халқымызбен егіздің сыңарындай ... ... ... ана ... ... ... бар, ежелден ірге теуіп орныққан
дәстүрі бар тіл. Халықтың ауыз әдебиетінің өрен үлгілерінен, ... ... ... ... ... ... шешендер
өнерінен бүгінгі әдеби тіліміз мирас еткен қыруар сөз байлығы, сөз ... ... ... есте жоқ ерте ... ... берік
дәстүрдің болғандығының кепілі” [13, 3 б.].
Демек, ана ... ... ... ұзақ ... басынан өткерген,
қиында-қилы сәттерден аман-сау қалған қасиетті тіл. Халқымыз өмір ... ... мал мен жан үшін ғана ... ... үшін де талай
айтыс-тартыстар болған. Халық керекті жерінде ... ... ... де ... пайдаланып жеңіске жетіп отырған. Адамдардың ... ... ... ... ... ... жағдайларда пайда болған.
Тіліміздегі дисфемистік атаулар көшпелі өмір салтымен, өмір сүру
тәсілімен тікелей ... ...... ... ... ... көрініс тапқан, ұғымдық атаулар десек те
болады. Барлық халықтың ... ... тілі ... тілден нәр алып, халық
ауыз әдебиетінен бастау алады.
Дисфемизмдердің қайнар көздері халық ауыз әдебиетінің маңызы туралы ... Б. ... ... ... ... ... ерте ... жасаған
мәдени мұрасының бір түрі – ... ауыз ... ... ... ерте ... ... ... өзінің тұрмыс-тіршілігі, қоғамдық өмірі,
шаруашылығы мен кәсібі, қуанышы мен ... ... ... ... неше ... ... ертегі-әңгіме, мақал-мәтелдер, аңыздар ойлап
шығарған және оларды ауызекі айту түрінде тудырған. ... да ... ... ... көркем шығармасы, даналық сөзі, яғни ауыз ... ... [14, 3 ... ... “Қаһармандардың көркемдік жағынан жетілген, ең терең, ең
айқын кейіпкері – еңбекші халықтың ауыз ... ...... ... ... ... ауыз ... көбірек ұшырасады. Қазақ ауыз
әдебиеті үлгілеріндегі ... ... ... мен дүниетанымы,
руханияты мен мәдениеті, тіршілігі мен тұрмысынан көрініс табады. Қазақ
ауыз ... ... әр ... ... эмоциялық мән тудыру үшін
қолданылған. Дисфемизмдер халық ауыз ... ... ... де
кездеседі. Дисфемизмдердің жиі ұшырасатын жері – халық мақалдары, аңыздар,
эпостық жырлар, лиро-эпостық жырлар, ... ... оның ... бойы ... ... ... мазмұны жағынан бай, көлемі шағын, тілі көркем
халық шығармасы, белгілі бір ... ... ... ... ... ... қысқаша, тәрбиелік мәні зор ... ерте ... бері ... ... ... ... ... ретінде қалдырып келе жатқан асыл қазынасының бірі –мақал-мәтелдер.
Мақал-мәтелдердің ауыз әдебиетіне жататын ... ... ... ... ... кітапханаларда, мұрағаттарда сақталып жатпай, оның
өмір талабына сай ... ... ... және күнделікті өмірге
икемділігінде. Мақал-мәтелдер қай ... ... ... ... ... ... уағыздайды. Бұдан біз мақал-
мәтелдердің тәрбиелік мәні зор ... ... ... ... ... ... лексикалық қорын байытуға өз әсерін тигізеді.
Мақал-мәтелдер құрылысы жағынан ықшам, әрі көркем, мағынасы жағынан
терең, кең ... ... ... ... ... сөз өрнегі екені
белгілі.
Халық сөздің тек сыртқы сұлулығына көңіл қоймай, ең алдымен дыбыстарды
үйлестіріп, сөз ажарын арттырып, ... ету ... сөз ... ... үшін қолданады.
Мақал-мәтелдер – ықшамды түрде айтылатын, көп ... ... ... ... ... ... ... сөз
нақышы.
Мақал-мәтелдердің тілі қарапайым және өте көркем, сөздік құрамы бай.
Сөйлем ... ... ... ... ... ... Халық мақал-
мәтелдеріндегі қолданылған сөздердің тек қана сыртқы сұлулығын ... ... ... сөз ... ... орынды қолданылуына да назар
аударады. Осы ретте мақал-мәтелдерде дисфемизмдер ... ... ... мен ...... ғасырлар бойғы іс-тәжірибесінен, өмір
тануынан қорытылған, тұжырымдалған ой-түйіні және бір ойды ... ... ... ... дисфемизмдер арқылы да көрініс тапқан.
Мақал-мәтел көшпелі елдің ... ... сол ... ... ... қамтитынын, бейнелейтінін көрсете келіп, С. Сейфуллин жалпы ауыз
әдебиетіне ... бір ой ... ... ... қай ... ... да, ... ол, сол заманның тұрмысының қандай болғанын, тұрмыстың ... ... ... ... ... ... сөз, қандай әдебиет болғанын
көрсетеді.”
“Заманына қарай күлкісі, тауына ... ... ... ... ... ... іскегі” – деген ереже сөздер әр заманның тілі, ... ... сол ... ... сол ... тұрмысына ол заман
тұрмысынан туған мұратына ұқсай туады деген ... ... ... ... ... ... молдығы тамаша поэтикалық формасы, шебер
түрде берілген терең, ... ... ...... ... ... тудырған қазақ халқының өзінің де асқан ақындық дарынының,
оның ... ... анық ...... [17, 234 ... пен ... мақтай отырып, осы қасиеттерге қарама-қарсы
екі жүзділік, арамдық, өтірік-өсек, сөзуарлық, жалқаулық сияқты ... ... ... әшкерелейді. Осы ретте халық мақал арқылы өз
ойын кейде анайы, тұрпайы ... де ... ... ... күлкісі қанбас; Жалқаудың ұйқысы қанбас; Аңқау елге
арамза молда; Жасыңда қылжың болсаң, қартайғанда мылжың боларсың; ... ... ... ... ... іші ... ... мылжың
дей ме деп зәресі ұшады; Ат жаманы тайменен ойнар, қатын жаманы ... ... ... үш ... ... Түс – ... боғы ... Балақаев пен М. Серғалиев: ...... ... ... ... халық тіл байлығының алтын қазынасы. Мақал-
мәтелдердің көбі өмір шындығының қорытындысы, ... ... ... ... “бәрі заңның, өсиеттің, ереженің күшіндей күші бар қысқа-
қысқа нақыл сөзге айналып, тілде сақталып ... – деп ... баға ... [18, 94 ... тұрмысының айнасы болған мақал-мәтелдерде қоғамдық ... ... ... кейбір қарым-қатынастар, тартыстар, қайшылықтар көрінеді
және олар дисфемизмдер арқылы айқындала түседі. Жоғарыда ... ... ... ... ... ... ... дарақы –жеңілтек
2. қылжың– әзілқой;
3. мылжың –сөзуар;
4. кәрі-құртаң–кәрі мал;
5. былшылдамаса–сөйлемесе;
6. қатын–әйел;
7. байымен – ерімен;
8. ... ... ... ... да анық та, дәл, ... бір ... жеткізуге көмектесіп тұр. Б. Адамбаевтың сөзімен
айтқанда: “Әр ... ... мен ... – сол ... өзі ... ... ... ережесі. Ол кез келген уақиғаның, мәселенің тұсында
еске түседі, тілге ... ... көп ... ұзақ ... ... қиын ... ... оп-оңай, бір-ақ ауыз сөзбен
түсіндіреді, ... [19, 15 ... ауыз ... ... бері келе ... енді бір көне ... ... “Елдің тарихы, ұлылы-кішілі ел басынан өткен уақиғаларға, тарихи
қайраткерлер туралы деректер, ақылды-аталы сөздер мен ... ... ... емес ... ... өлең-жыр, аңыз-әңгіме болып
сақталған, ел ... өмір ...... Б. ... пен Т. ... 3 б.].
Аңыздар – асыл қазынамыз, ата мұрамыз. Дисфемизмдер аңыз әңгімелерде де
кездеседі. Елдегі ... ... мен ... ... ... да, ... тамақ, киер киімге жарымай өткен өмірін мысқылдап,
мазақ етуде дисфемизмдердің рөлі ... ... ... жүйесін тапса” деген
аңызда мынадай жолдарды кездестіруге болады. Он төрт жасар қорғансыз қойшы
баланың ... ... ... ... ... би: – Жеті ... ... қарысып жүрдің бе? Байда бірдеңе білетін шығар, ... ... ... ... мен ішкен тамағыңды ақыға айналдырған
болар, – деп зорлықшыл ... ... ... ... ... ... аңызда былай дейді: – Мұрнынан ірің ... ... ... ... ... екен. Қақырығы түтеп, тұрасы таусылған шерменде шал жапан
түзде шөліркеп, мұрынынан аққан маңқасын сорып сусындайды ... бір ... ... өлең жолдары кездеседі.
Көрпе менен жастықтан,
Сілкіп салар сілем жоқ.
Бұл ... ... ... ... ... ... ... аңыздарда дисфемизмдер жек көрінушілік сезім тудырып, жаман
адамдардан жиіркендіреді.
1. Арамза молда көкорай шалғынның ортасында ... алты ... ... қақ ... ... отырып, алдыңғы күні өзі ұрлап әкелген семіз
бағланның етіне мейлінше тойып алып, басындағы сәлдесіне өте риза ... аят ... отыр ... ... ... ... маған,
Ақ сәлдемнің арқасында,
Айында әкелем бір тана
Күнде жеймін сылқылдама.
2. Қажының алдында ... ... ... орнынан тұрып:
– Ей, алаяқ, сұм қажы, – дейді оған бір-екі адым жақындап, – қараңғы
елдің қанын ... ... сен де ... ... ит, ... ... Сені де ит
дедім, төбеде тұрған ит-аршыны да ит дедім.
Жалғыз жігіт: «Мына ... ... ... боларсың, ал мына кісі сонда
төбет шығар»,– дейді. Омардың қасындағы екі жігіт:
– Ойбай-ау, мына оңбаған неткен ... еді? ... ... ... ... қан ... ит ... – деп, қамшының астына алады.
3. Бір кезде бай жан-жағынан қараса, кең ... ... ... ... ... бір өзі қалғанын көреді.
4. Бір белден асқанда, жол ... ... ... бір ... ... Үй иесі ... қонақтарынан:
– Әлгі жігіт қандай адам? – деп сұрайды. Қонақтар:
– Ол өзі бір есек,– дейді.
Қонақ:
– Бұлар бір жүрген ит, шошқа, – ... ... ... ... ... ит, шошқа деп таныстырғаннан кейін
әрқайсыңыздың сүйген тамақтарыңызды әзірлетіп едім, – дейді.
6. Бұларды үйінде ... ... ... би ... бетін қайтару
үшін Тоқсанға:
– Құлағы жоқ шұнақ би, құйрығы жоқ ... би, екі рулы елді ... бе? – ... ... ... ... тура ... оп-оңай-ақ қалпына келтіруге болады:
1. жағың қарысып– үндемей;
2. көзінің сорасы–жасы
3. сорып– ішіп;
4. ынжық– жуас;
5. ... ... ... ... қанын сорып–қанап;
9. қан жалататы–-ұратын;
10. қылжиып– сұлап;
11. есек, ит, шошқа–адам;
12. шұнақ–құлағы кесілген;
13. шолақ–кемтар.
Осы мысалдардан көрініп ... ... ... ... ... ... ... мазақталып, келеке етіледі. Осы ретте
дисфемизмдердің атқаратын рөлі ерекше. Халық аңыз-әңгімелерде ... ... ... ... күлкі еткен, олардың елге
жағымсыз қылықтарын масқаралаған.
Дисфемизмдер тарихи аңыздар желісінде де ... ... ... ... ... ... ретінде кейіпкерлердің образын ашу үшін орынды
қолданыс тапқан. Мысалы: ... ... ... ... ... ... сырт ... әлдеқайда асып түскен ерекше жан екендігі жайлы
тарихи аңыз халық әдебиетінде сақталған.
Қаймағын піскен сүттің алдым қалқып,
Аяғы ақсақ ... ... ... ... сөзі мен ісі түзу,
Сөйлескеннен өн бойым кетті балқып.
Мысал ... ... ... ... ... ... көркем образын
ашып көрсетіп, оның жеке қасиеттерін суреттеуде қыли дисфемизімін көркемдік
тәсіл ретінде қолданған.
Қазыбек бидің ... ... ... көрсететін тағы бір аңызда
мынадай жолдар бар: – Сен біз ... ... ... бір ... деп қам жеме... Сен қалмақ болсаң, біз қазақ, қарпысқалы келгенбіз.
Қазақ, ... ... ... ... Сен ... ... мен ... алысқалы келгенбіз, тұтқыр сары желіммен жабысқалы келгенбіз.
Осылайша, түрлі дисфемизмдерді татулық пен ынтымақ тілеген, ... ... етіп ... ... ... ... тек қана ... бас ие
бергізетін сөз құдіреті қару ретінде орнымен сермей білген.
Дисфемизмдер ... ауыз ... ... сөздер саласында да мол.
Бұл түр көбіне сөзбен ... ... ... ... даукер боп
жүйеге жүгінгенде, немесе үстем тап өкілдерінің кекетіп-мұқатып ... беру ... ... Сол аңдысуда жеңіп, дауда істі өз ... ... ... ... ... кету үшін шешендік сөз шенемей,
түйремей тұра алмайды.
Халық ауыз ... ... ... ... орны ... Бұл ... Адамбаев: “Шешендік өнер көп жағдайда әншілік, күйшілік, ақындық өнер
деп танымай, кейбір таңдаулы ... ... мен ... ... ...... бағаланған [21, 95 б.].
Дисфемизмдердің шешендік өнерде де алатын өзіндік орны бар. Оның ... ... ащы ... ... бұл ... ... үлкен қызмет
атқарады. Мысалы:
Биік қалай қарайды аласаға,
Үйімде көп боқташақ бала-шаға,
Бала-шаға ... ... ... ... ... ... ... жолдарындағы боқташақ деген дисфемизм белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... зат. 1. Ұсақ-түйек. 2. Қызыл қарын, жас бала ... ІІ т., ... бұл ... тура ... – кішкентай балалар. Халық шешендері әдеби
тілімізді, ... ... ... қалыптастыруға қатысқан. Туған
елге қатер төнген, ердің ар-намысына ... ... ... үн ... ... ... Кейде өз ойларын дисфемистік мағынада
айтқан. Мысалы:
Өзенді өлке тұрғанда,
Өзге жерге қонған ит,
Өзі болған кісінің
Ата тегін қазған ит.
Тантырақтап сөйлейсің
Талға жалғап ... ... ... ... (Ер Жәнібек).
Жоғарыдағы қонған ит, қазған ит, тантырақтап ... ... ... ... ... ... білдіреді. Мысалы: Қымыз ішіп қызара бөртіп отырған
билердің үстіне бір қойшы келіп қалады. Үй иесі оған ... ... ... ... ... отырғанда, қойшы қылық-қылық еткізіп жұтады. Мұны
жөн көрмеген бір би:
– Мына патшағар түйеше ... ғой, – ... ... ... ... ... кілең есектердің ішінде бір түйе болмай ма
екен,–депті.
Міне бұл өткір сатиралық реплика ... ... ... ... ... ... ... пен шешендік егіз өнер.
Әдетте қазақтың ақыны–шешен, шешені –ақын” [20, 5 б.].
Қазақ ауыз әдебиеті үлгілерінің бірі – батырлар жыры. ... ... ... ... ... ... бұл ... жоғары баға бере
отырып, былай деген: “Бақыт іздеп ғасырлар бойына сахараны шарлап, ... ... ... ... ең асыл мұра – жыр ... ... ... Жыршы халық,
ақын халық есте жоқ ескі замандардан ... ... ... даналығын
қапысыз жұмсап, өзінің рухын ұмытылмас эпостық дастандарында, ... ... ... ... ... [23, 34 ... ... алған, жағымсыз кейіпкерлердің жауыздық іс-әрекеттерін, түр-
түсін сипаттауда дисфемизмдер орасан зор қызмет атқарады. Мысалы:
Сол кезде жасы үш жүзге жеткен, ыстық ... ... ... ... қабағы қатып тырысқан дамбалы бұтына қатқан, өзін туғаннан құдай
атқан, бір кез ... бойы бар, адам ... ойы бар, ... ... ... жаманшылық кетпеген, басы мүйіз, көті киіз бір ... ... ... ... ... ... ... дамбалы бұтына қатқан
“көті киіз”, “мұрнынан боқ аққан” деген ... ... ... ... есен ... көргенше,
Айтып кеткен құдайға
Қоңыр шұнақ тоқтымын.
Бектің ұлы бекауыл,
Хан жігіті жасауыл,
Хан қасында қайдақтар
Қатыны жоқ бойдақтар (“Қобыланды батыр” жыры).
Бұл жыр жолдарындағы ... ... ... ... ... ... көне ... бері қарай ұрпақтан-ұрпаққа беріліп, біздің
дәуірімізге дейін ... ... ... ... ... қанын төгейін,
Қабырғасын сөгейін (Қырымның қырық батыры).
Мұндағы қара қанын төгейін деген дисфемистік тіркес “қырып-жою” деген
мағынаны береді.
Халық қазынасының ... ... ... ... да ... Бұл ... дисфемизмнің халықтық сипаты да ... ... ... қан ... алып қолыма
Тартамын сонда күй,-дейді.
2. Төлеген сынды Мырзаның
Қанын судай шашады.
3. Қой боғындай қорғасын
Ажал болып жабысты (Қыз ... ... ... ... ... ... соң келіп еді.
2. Баянжан, жақсы айтасың, сөзің майда,
Ұрғашылық қыласың осындайда (Қозы Көрпеш-Баян сұлу).
1. “Мақтаған ат көті кұң осы ма”? – ... ... ... ел ... ... ... күңкіл қылмай,
Көзіме еркек болсаң, айтшы баян (Айман-Шолпан).
Лиро-эпостық жырлардағы дисфемизмдер ... ... ... ... ... пайда болған. Жоғарыдағы асты сызылған
дисфемизмдер ішкі сезім, қуаныш пен мұң, ... ... ... үшін
таптыртпайтын тілдік құрал.
Қазақ ауыз әдебиетінің ерте заманнан келе ... тағы бір ... ... ... ... өлеңдеріндегі халықтық дисфемизмдер халқымыздың ... әр ... ... ... әдет-ғұрпына
мәдени өмірі мен шаруашылығына байланысты пайда болған. ... ... ... жеңу ... ретінде бір-бірінің кемшіліктерін
бетіне басу үшін қолданылған. Мысалы: ... би мен ... ... шешендік
айтысында мынадай жолдар бар:
– Ей, Мырзан!
Жалқы жігітше жалбаңдай берме,
Жарлы жігітше жалтаңдай берме.
Құлағы жоқ, ... ... жоқ, ... ... (Айтыс).
Осы жолдардағы “шұнақ“, “шолақ” деген дисфемизмдер адамды кемсітуден
пайда ... ... ... Сара Біржанға былай деген:
Жүз Жанақ, он Орынбай жолдас алсаң,
Мен кепіл сен жеңілмей ... ... ... ... ... бос ... ұрғашыға.
Немесе: Қонжиып мінер құла жорға болса,
Келе алмас ол шірігің қорғаласа (Біржан-Сара айтысы).
Осы мысалдарда жұмсалып тұрған дисфемизмдер тура ... ... ... ... ... намыссызың–шірігің. Сара ақын осы
жолдарда “ұрғашыға” деп өзін мегзесе, ... деп ... ... ... қара ... де ... ... ... ... қарамас өлгеніне.
Мұндағы жемтік сөзі олжа, табыс мағынасында жұмсалып тұрған дисфемизм.
Өлеңімнің басы еді ... ... ... арты ... жолдардағы быжық-тыжық, быжық дегендер ауыспалы мағынада келіп
дисфемизмдердің ... ... тұр. Тура ... ... ... ... ауыз әдебиеті үлгілеріндегі дисфемизмдер ұлтымыздың
болмыс-бітімі мен дүниетанымын, мәдениеті мен руханиятын, тіршілігі мен
тұрмысын ... ... ... ... ... ... ... өрісі мен қолданыстық қызметі күшті,
ауқымды болған. Халық ауыз әдебиеті үлгілеріндегі дисфемизмдерді сонау көне
замандардан бүгінге дейінгі аралықта жан-жақты дамыған ... ... ... өлкеміздің ортағасырлық жұлдыздарының бірі – ... ... ... ... ... ... ит-турк”) құрастырып, артына
мәңгілік өлмес мұра ... ... ... ... ит-туркте” қамтылған
сөздер түгелдей дерлік түркі тілдеріне ортақ сөздер екенін ... ... ... Бұл ... ... академик А.Н. Кононов өз ... ... “По ... ... ... М. Кашкарского
представляет собою единственный в своем роде ... в ... ... ... с указанием племенной принадлежности; 2) сведение о расселении
тюркских племен; 3) классификация тюркских ... 4) ... по ... ... и грамматике; 5) сведения по истории, ... и ... ... [23, с. ... ғасырдан бері ұлы түркітанушы М. Қашқаридің аталған ... ... ... назарынан сырт қалған жоқ. ... ... ... осы ... фактілерде көмектесе алады.
Мысалға:
Ерсәк ергә тегмес,
Иуәк еугә тәгмес,
Еркекқұмар ... ... ... ... үйіне жетпес [24, 39 б.].
“Жезөкше” ұғымының ортағасырлық атауы ерсәк болса, “желөкпе” ... ... ...... ... ... ... айтсақ, жүргіш әйел, жеңіл
мінезді адам. Ұғым-түсінігін сыпайылап жеткізудің немесе тура мағынасында
білдірудің орнына осылайша ... ... ... ... ... дисфемизмдерді орынды пайдаланған.
Өгунгучі өміндә артатур.
Мақтаншақ дамбалын былғар.
Бұл мақал мақтаншақтықтан аулақ болуға шақырады.
Өсек ... бір әйел ... боп ... ... ақыры тыныш жүрмей құтырған [24, 86 б.].
Жоғарыдағы мысалдағы ... ... ... болады:
1. еркекқұмар – жүргіш ;
2 . дамбалын– ішкиімін ;
3. байсыз– жұбайсыз .
М. Қашқари ... ... ... ... сол ... ... халыққа таныс суреттерді көзге елестету
арқылы, адамдардың ... ... ... ... ... ... өмірден білген-түйгендерін баяндау арқылы ашық жеткізіп
отырған.
Сөз тарихын қай салада зерттесе де, ортағасырлық жазба ... ... ... ... өзіміз тоқталып өткен М. Қашқаридің “Диуани
лұғат ит-түрік” атты ... ... ... ... ... ... маңызын тереңнен бойлауға мүмкіншілік туғызатын ... ... ... тіліміздің өткен тарихын ... ... ... баға ... саф ... киелі мұрасы деп білеміз.
Оны С. ... мына ... анық ... ... ... көне ... ... ... ... тілінің
тарихынан белгілі орын алады, оның тарихи негіздері мен арналарын тілдің
жеке нормаларын қалыптасып, тек ... ... ... оның ... негіздерін, қалыптасуындағы арналарын көрсетудің
ешбір оғаштығы жоқ”, – деген болатын [25, 55 б.].
1.4 Ауызекі сөйлеу тіліндегі және ... ... ... ... тілде мол кездеседі. Олар күнделікті қарым-
қатынас жасайтын тұрмыста, көшеде сөйлесіп тұрғанда пайда ... ... ... ... ... ... тілдік мәдениет
тұрғысынан әдепсіздікке ... ... ... ... сен. Таяқ ... ... ... қышып тұр ма?
– Әлгі шал не деп жүр? Тамақ әкелуге қатыныңды жібер.
– Ауылдың еркектері кеш болса карта ойнауға жиналады.
– Көршінің ... ... ... жұмысқа кіріпті.
– Мына боқмұрын тағы да темекі тартыпты.
– О, адыра қал, ана қаншық әлі ... ... Мына қыз ... ... ... ... алынған осы сөйлемдердегі асты сызылған сөздердің бәрі
де күнделікті өмірде адамдар арасында айтылып, естіліп жүрген ... ... ... ... ... ... қашанда ауыс мағынада шектеусіз
жұмсалады. Ауызекі сөйлеу тілінде мұндай дисфемизмдер өте көп және ... аясы кең. ... ... ... ... ... орай қолданыла береді. Сонымен бүкіл ... ... ... ... ... кездеседі. Ауызекі сөйлеу тілінің бір түрі
– диалектілер.
Сөздік қорымыздың көлемі мен сапасы білімімізге,өмірдегі тәжірибемізге,
т.с.с. ... ... ... қоры аз ... жазуы да, сөйлеуі де
орашолақ болып келеді. Ондай адамдардың бір сөзді ... беру ... ... ... ... болады. Әдеби тілмен сөйлеу жеке
кісінің басына ... ... емес ... ... ... ... Бірақ оның
дәрежесі әркімнің бойында әр түрлі.
Кең ... ... ... ... әр ... тән ... сол ... өмір сүріп отырған адамдардың мінез-құлықтары
мен салт-дәстүріне байланысты жергілікті дисфемизмдер қалыптасты. Мұндай
диалектілік ... көне ... ... ... ... ... ... Ғалымдар халық тілінің жергілікті ерекшеліктері туралы мынадай пікір
білдірген: “Өзге тілдердегі сияқты біздің ... де бір ... ... ... ... яки бір ... бір түрлі нұсқада қолданылса, екінші
бір жерде мүлдем басқаша бір нұсқада қолданылатын ... ... бар. ... өз ... сонау арғы заманда Қазақстан мен
Орта Азия ... ... ... түркі текті ру тайпаларға барып
саяр бір ... ... ... бар. ... ... тарихи
құбылыстардың бір парасы – халық тілінің жергілікті айырмашылықтары” ... ... ... А.А. ... ... ... как ... их название, распространены на отдельных территориях, обслуживают лишь
часть носителей языка ... ... не ... как ... ... – дейді [27, с. 25].
“Диалектизм” – деген атауды ... оған ... ... ғылыми
әдебиетте бірізділік заң жоқ. Диалектизм болу үшін екі шарт болу ... ... ... ... тек ... бір ... диалектіге тән сөз
болу керек; 2) ... ... ... шегі ... болу керек [28,
12 б.]. Бұл қағида диалектілік дисфемизмдерге де тікелей қатысты.
1) Өйткені басқа да ... ... ... ... әдеби
тілде қолданылмайды, тек белгілі бір говорға, диалектіге тән сөздер;
2) диалектік дисфемизмдердің де өзінің таралу шегі (изоглосы) бар.
Ұшы-қиыр ... ... ... ... әр өңірінің өсімдік
түрлеріне, жан-жануарлар ... ... ... ... байланысты қолданылатын атаулары да әр түрлі болып келеді.
Бірқатар диалектизмдер мен ... ... ... жаңа ... беріп қолдана
алады. Мысалы: сөдегей деген жергілікті сөз – диалектологтардың көрсетуі
бойынша, Қазақстанның ... ... мен ... ... ... ... және ... өрескел, жағымсыз” деген мағынаны
білдіреді: ... сөз, ... ... ал ... ... “икемсіз”
ебедейсіз, сөлекет” деген мағыналарда қолданылады, бұл тұста ... қос сөз ... да ... [29, 107 б.]. ... 1. Ол өзі ... ұста ... еді. 2. Мына қыз ... сүйенген сөдегей екен
(Ауызекі тілден).
Қазақ тіліндегі көркем шығарма мәтініндегі тіл ерекшеліктерін аңғарып,
әр жерде ... ... ... ... ... ... қолдануына көп көңіл бөлінсе, тілді байытуға зор ... ... ... ... оның ... ... ерекше назар аударған жөн.
Кез-келеген тіл баксқа тілдермен қарым-қатынас жасау нәтижесінде көптеген
сөздер еніп, қабылданады. Қазақ тілі бай ... ... ... ... әр ... ... ... тіл өзгешеліктерінің көрінісі,
диалектілер көркем шығармада ... ... ... ... ретіне қарай стильдік мақсатта жұмсай береді. Академик Р. Сыздық
былай ... ... ...... ... ... ... Ал
сөйлеу тілі әдеби тілдің қайнар көзі. Сондықтан ұлттық жазба әдеби тілдің
қалыптасып, сөздік қазынасының ... ... ... рөлі ... ... ... ... қорының толығу заңдылықтарына сәйкес,
диалектизмдер де аз-аздап әдеби айналымға түседі. Оған әр ... ... ... ... ... болады” [30, 152 б.]. Осы пікірге
орай төмендегі мысалдарды келтірсек.
Оның күйеуі бір мондыбас (Ауызекі ... ... ... ... еді (Ертегі). Осы мысалдардағы диалектілік дисфемизмнің бірі –
мондыбас сөзі туралы ... ... ... ...... ... сын.
Қой аузынан шөп алмайтын, момын (ҚТТС, 7 т., 229). Бұл мондыбас кісіге не
түсіндіріп жарытушы еді? (Р. ... 2) ... зат. ... ... ... ... ... мына нәкес?! Әр нәрсенің салқыны саған да
тиіпті ғой (О. Бодықов) (ҚТТС, 7 т., 331). ... – Ол ... не ... ... ... адам еді (Ауызекі сөйлеуден). Бұл сөздің тура
мағыналы сыңары – опасыз. Осы сөз ... ... ... ... ... да ... ... 1) Оның баласы жартылысынан нәкөс; 2) –Әй,
нәкөс, не істеп жатырсың? (Атырау диалектісі).
Көркем мәтіндегі диалектілер, тілдік ерекшеліктер қоғамдық ... ... ... мен ... дамып отыратыны белгілі. Халықтың
ауызекі сөйлеу тілінде қолданылып жүрген ... ... мен ... ... әдебиет тілінен табыла бермейді, белгілі бір шектеулі
жерде ғана жұмсалып көркем ... ... ... ... ... 1) ... балапаны әсіресе, қырандары жастау кезінде тым бошалаң
келеді (Ғ. Орманов); 2) Атты адамның қимылы бошалаңдау ... ... ... ... (Ә. Көшімов). Тағы да түсіндірме сөздікке
жүгінсек. Бошалаң сын. Бос, болбыр (ҚТТС, ІІ т., 38). ... ... ... ... соры да (І. ... Бошалаң дисфемизмі жуас, ширақ
емес сияқты мағынаны береді. Диалектілік дисфемизмдердің бірі– жалаңқия. ... ... үйге бір ... бір ... ... Қазақстан диалектісі); 2)
– Ауы атқа, ауызы асқа жарымай жүрген жалғыз атты жалаңқия ... ... (С. ... Бұл ... жалаңқия сөзі кедей деген мағынада
қолданылып тұрғаны түсінікті. Сонымен ... ... ... диалектілік дисфемизмдерді Ш. Сарыбаев пен ... мына ... ... болады: “Кейіпкерлердің
тіліне диалектілік ерекшеліктерді кірістіргенде жазушы өзінің алдына екі
мақсат қою ... ... ... ... баламасы жоқ, сөздерді
шығармаға енгізу арқылы ... ... ... ... диалектизм арқылы
белгілі бір аймақтағы тұрғын халықтың ... ... ... ... ... білімпаздары көркем әдебиет тілінде диалектілік ... ... ... деп бұрын-соңды айтқан емес, олай деп айта алмайды
да. ... ... ...... ... ... бар диалектизмдерді
авторлық баяндауларда, өз сөзінде, суреттемелерінде көп ... ... ... ... ... ... ... ерекшеліктердің
әдеби тілімізді байытатын жерлері бар да, тілді шұбарлайтын, қолдануға
болмайтын ... де ... [28, 156 ... сөзі ... тіл ... ... деп те ... берді.
Мысалы: Батыр аңқау, ер көдек (Мақал). Қазақстанның әр ... ... ... мағынаны береді. Бұл сөз Оңтүстікте жағымсыз мағынаны білдіреді.
Мысалы: 1) Мына ... ... ... 2) Ол ... ауылдың
сүмелегі (Оңтүстік диалектісі). Атырау облысы қазақтары тілінде сүмелек
шылау, ыс ... ... ... Мысалы: 1) – От жаққан үйде әр дәйім
сүмелек тұрады; 2) Жардағы сүмелекті сыпырғышпен алып ... ... ... ... ... жігіт. Самас-есалаң. Ондай самас ұл кімді
мұратқа жеткізер дейсің. Нәшүкір–оңбаған, оңбайтын [31, 111 б.]. ... ... ... мен ... ... төмендегідей
диалектілік дисфемизмдер бар:
1. бос – бошалаң;
2. бөспе – дүр;
3. сұм – жалаңқия;
4. жылпос – жалатай;
5. пасық – ... ...... ... нөкес;
8. икемсіз – көдек;
9. өсекшіл – сімсік;
10. мылжың – ... ... ... ... ... тіл ... қарағанда әлдеқайда
аз болады. Олар тек белгілі бір аймақта тұратын адамдар арасында ғана
қолданылады, ... ғана ... ... және олар ... ... жазу тілі ... ... шығарма мәтініндегі диалектілік дисфемимздер жалпыхалықтық сипат
ала алмаған, қолданылуы жағынан белгілі-бір территориямен шектелген тілдік
құбылыстар болып келеді. Диалектілік ... ... да ... тыс деп ... Тілдің даму барысында жеке фактілер бұлардың
әдеби тіл мен ... ... ... ... ... отырады.
Бұдан тілдегі жергілікті ерекшеліктердің дөп басып айқындау үшін ... ... ... біліп игерген жөн.
Белгілі тіл маманы Ә. Қайдаров былай деген: “Жергілікті халық тіліндегі
фонетикалық, лексикалық, семантикалық, фразеологиялық т.б. ... де неше ... ... ішінде әдеби тілде баламасы барлары да,
баламасы ... да бар. ... ... ... ... жоқ, ... ерте ме, кеш
пе, әйтеуір, оның бір кәдесіне жарауға тиісті диалектизмге ... ... ... ... кәсібіне, әлеуметтік тірлігіне, шаруашылық
жағдайына, табиғи ерекшелігіне ... ... ... ... ... [32, 297 б.]. Ғалымның бұл пікіріне сүйеніп,
диалектілік дисфемизмдерді жергілікті ... ... ... деп ... ... ... тек қана сол ... тұрғындарына түсінікті
болып келеді. Бұған осыншама үлкен аймақты иеленіп жатқан алып еліміздің
ұшы-қиыры жоқ кең даласы себепші.
Болашақта ... тіл ... ... ... ... сөз зергерлерінің тілінде әдеби нормаға өтуі әбден мүмкін. Әрине,
бұл әр жазушының ... ... ... ... ... ... ... әдебиеттегі, баспасөздегі және қазіргі кездегі дисфемизмдер
Тіл байлығы жалпыхалықтық немесе ұлттық тілдің “ұлан-ғайыр дәулеті,
рухани қазынасы ... ... Сөз ... ... ... санымен ғана
емес, сөздің номинация ретінде көрінісімен ғана емес, ауыс мағынада
қолданумен бағаланады. Айтылатын ойға әр сөздің ... ... ... үлесі болады. Тіліміздегі дисфемизмдердің де басқа сөздер ... ... бар. ... ауызекі тіл арқылы көркем әдебиетке
өткен.
Қандайда бір сөздердің ауызекі тіл ... ... ... ... ... ... Р. ... “...ұлттық жазба әдеби тіл өзіне
дейінгі қазақтың ауызша тараған төл ... ... бар ... ... ... ... ... лексикалық топтары көбейіп, ...сөздік
құрамы жаңа сөздермен байыды,” – ... [33, 295 б.]. Осы бір ... ... Л.П. ... да ... сияқты. “Писменная речь усваивается, если
она сопоставляется с уже усвоенной устной речью. Устная речь ... речь и в ... ... ... человечества) и в онтогенезе
(индивидуальном развити каждого человека), это известно из ... ... речь ... язык) как система знаков ... ... то ... речь, собственно, является кодом устной
речи, таким образом, ... речь ... код кода ... ... с. 223].
Б.Қ. Мұратбек: “Жалпы халық тілінің не оның бір диалектісінің негізінде
даму жолына түскен әдеби тіл – ... ... бар ... ... болса
солай қабылдай бермейді, таңдап, талғап, сөз ... ... ... қабылдайды. Жазу мәдениетінің артуы арқылы халықтың тіл
мәдениеті артады, тіл байлығы орнын тауып белгілі ... ... ... ... Мәселен, көптеген сөздер ауызекі тілде түрліше
қолданылатын болса, әдеби тілде олай емес, жұрттың ... ... ... ... [35, 146 ... ... ... қолдануы бұл тек қана күнделікті сөйлеу
тілінің көрінісі ғана емес, жаман кейіпкерлердің мінездемесі, кейде өткір
тілімен шындықты тура ... бір жолы ... ... ... ... ... ... де молынан кездесетініне
жазушыларымыздың әр түрлі тақырыпта ... ... ... бола алады.
Егер әр жазушының шығармасына кішігірім статистикалық анализ жасасақ, бір
шығарманың өзінде ... ... ... ... қатар
жазушының өз ойынан тыңнан ... ... ... ... ... ... жазушы Ғ. Ахмедовтің “Жем бойында” атты ... ... Мына ... ... ... тастайтын-ай! –деп қопаңдағанымен де,
шал орнынан тұрған жоқ…
– Байлар кәрі-құртаңдарын “қыстан шыға алмайды” деп ... ... ... ғой, сол ... ... бір күні ... ... әкетсе қайтесің?
– Не істе дейсің сонда маған? – Шал әлгісінен жуасып ... А? Не ... мына ... ... ... едің ... да ішіндегі арықтарын.
Байеке, адам болсаң, енді болдың,
Қу қасқа кедей едің, жарық қарын.
– Шыдамсыз Жаманбай өзіне бір іс ... ... ... екен ... иесінің сүйек тастарын сезінген иттей жылмаңдап, соның аузына
қарап қалған…
– Бізге Дәулеттің қатын-баласы емес, өзі ... қой. Ол ... ... де, ана ... де сөйлесіп, оларды біздің айтқанымызға көндіруі
керек…
– Оттама, ... атың ... ... атым ... Түрі әкесіне
ұқсағанымен, әлі денесі толықпаған талдырмаш, сондықтан бойшаң ... ... ... ... ... болып шыққан…
– Оның бажбиған жасыл көзінен шошынған Мұхамбетжан, ел жаздай жайлаған
Жемнің бергі ... қала ... қысы ... ... ... құм ... ... да жарамай, Григорьевттің ауызына қарап, оның алдында
басын шұлғи берген еді. Бұл ... ... ... де сол ... ... ... да ... жатқан елдің ішіне қаншама әскер шығып, қан сасытып
жіберді…
– Қонақтар төрге шығып ... ... ... кейін анықтап
қараса, төртпақ мығым денелі, ... ... адам ... ... қара томар сияқтанған түрі қандай жаман өзінің!–деп іштей
жаратпай отырғанын жасырмады…
... хан ... ... ... ант ... ... қазақтың
жерін де, елін де тимеймін деген екен, оның бәрі бұл күнде жайына қалды…
– Әлдеқайда ит жеккен ... ... ... ... ... ... қалсын…
– Сенің қай ойнасыңа ат жеткіземін, – деп бір жанбастап қисая кетті.
Осы мысалдардан байқап отырғанымыздай Ғ. ... бұл ... мен ... ... ... сөз сапталуы арқылы дисфемизмдер
өзгеше көрініс берген. Кейіпкер түріне ... сөз ... ... ... ... ... ... де кірістіріп суреткер
шеберлігінің алуан қырын көрсетер тұсы деп ... ... тілі ... бейнесін даралаудағы шеберлік, ... ... ... тоқсан қызыл тіл көркемдігін көрсетер өзінше
зергерлік әлемі болса, ол дисфемизмдермен ұштасып жатыр. ... ... ... ... ... түрлі көзқарастары, наным-сенімі,
дүниетанымы автордың негізгі идеясына қызмет ... сол ... ... ... ... ... үлкен септігін тигізеді. Романның
сюжеттік-композициялық ... ... ... әр ... түрлі характер қақтығысында ашылатындығы жатады. Сонымен бірге
сюжеттің көркемдік шешімінің ... ... ... ... ішкі ... ... ... өзгерістерді кей жағдайда дисфемизмдер
арқылы көрсетеді.
Сонымен Ғ. Ахмедовтің “Жем бойында” романындағы дисфемизмдерді былайша
көрсетуге болады.
|Ғ. Ахмедовтің “Жем ... ... ... ... халықтық қолданыстағы |
|дисфемизмдер ... ... ... |
|1 қатын |
|2 шал ... |
|4 ... |
|5 ... |
|6 ... |
|7 ... |
|8 ... |
|9 ... ... ... ... ит жеккен Үркітке ... ... ... |
|1 ... ... |
|2 ... ... |
|3 ... ... |
|4 ... |
|5 қара ... ... |
|6 қан ... ... 1 – Ғ. Ахмедовтің “Жем бойында”романындағы дисфемизмдер
Қаламгер шығармаларындағы ... ... ... ... ... өзгеше әсер қалдыратын туындардың бірі – Ә. Асқаровтың ... ... ... мен ... жинағы. Әсіресе бұл ... өз ... ... яғни жеке ... ... ... ... дисфемизмдерге көңіл бөлсек. Мысалы:
– Мұны көргенде онсыз да қаяулы көңілі қан жұтқандай қабарған...
... қан ... ... гөр ... Мың ... ... аңшы болсақта, қолымызды қанға батырып ... Тағы ... ... ... ... ... бар да, жануары жоқ, бұл Қараман да сөзден ... ... ... ... да зары ... жалғыздық әбден жүдетті-ау! – деп ... Бұта ... ... ...... ... ... қалғалы тұр…
– Күз де келді, мінеки, борбайлатып…
– Білдей бір рудың қарақшылы түйедей ... бұл ... ... місе тұтсын ба?
– “Қайдағы бір сұмырайға жаны ... ... ... несі ...... ... ... қара көрсеткеніміз болмаса, күшеген жаман-жеутіксіз…
– Осындай қысыр әңгімеге бас қатырып, таңқалмай-ақ қойған жөн ғой!.
– Көңілі құлазып, ... ... қу ... ... бос ... ... ... отырғанымыздай дисфемизмдер көркем
шығармада жиі кездессе, сөйтіп, сөз байлығы сөйлем құрылымының әр ... ... өз ... ... ... ... ... Дейтұрғанмен
дисфемизмдер әдеби нормаға ... ... ... ... ... ... ... Профессор Р.С. Әмір былай дейді: “Халықтың
сөйлеу тілі әдеби тілдің қалыптасуының негізі болғаны сияқты, әдеби тілдегі
көптеген нормалар ауызекі сөйлеу ... ... [36, 7 ... ... ... ... тіл ... қалыптасып, соның негізінде
шыңдалып отыратыны белгілі. Ал оның ұрпақтан-ұрпаққа ... ... ... ... тарап, жалпыға танылуы ұлттық әдебиеттің дамуымен байланысты
болады. Қай кезде де сөйлеу мен жазу сөз ... ... ... аян. ... тілді жұмсаудың дәстүрлі үлгісі болады. Тіл
қоғамдық өмірдегі ... ... ... ... ... Қоғамның
дамуына сай тілімізде дамып ... ... ... ...... өз ... ... қатпар-қатпар шындығын оқиғалар
негізінде ашуы, кейіпкердің ... әр ... ... ... сөзі, сыртқы көрініс, басқа да ерекше белгілері көркем тіл
арқылы беріледі. ... ... өз ... ойын, сын пікірін
дисфемизмдер арқылы беру тәсілін қолданады. Бұл ретте дисфемизмдер әр ... ... ... ... ... де ... аудара
кеткен артық емес.
– Шүкіршілік келген сайын анау жаман боқташақтардың маңдайынан иіскеп,
кемпір екеуміз бір жасап қаламыз…
– Тым ... ... тайы жоқ, ... қызды қай қазақ бере қойсын!..
– Мыжырайып қазір ... ... бұл ... елге есе ... ... ... ... қарашы, қу шөлмектей қушиып барады…
– Бәйбіше, сен енді менен түр іздемей-ақ қой, - деді сосын.
– Күнге ... ... қу ... ... кеспір болушы еді?
– Қауға сақал көп саудагердің бірімен тіл табысып, мүйіз үшін ... ... ... шүйліксе не болғаны?…
– Өтелбайдың әкесі “бедеу” деп бетіне басып, Торғынды төркініне апартып
тастайды…
... ... ... етек ... ... әсте ... ... бар…
– Жақсы болсын , жаман болсын-ұрғашы деген аты бар ғой…
– Былайғы көкқарын біреулердің ондай ... сөз ... да ... ... ... ит ... үміт үзе алмайды екенсің.
– Әттең, қандыбалақ қарақшыны танымай қапы қалды ғой…
– Қызылкөз қанішердің түбінде Талдыбұлаққа ... ... ... ... ... шор аяқ ... тірісінде шенді шекпен ... ... ... Сол ... қара ... ... ... сорғаннан басқа
не жақсылық көрсетті?
– Әбден көкмылжың боп бітіпсің ғой өзі!
– Байқа, Хрализов, қаңғырған қараны қорғаймын деп, тіліңнен жазып ... ... бет ... қамшысын шошаңдатты.
– Мұның үйіне келіп алып, құлтекедей тепеңдегені несі екен?
Жоғарыдағы мысалдарда дисфемимздер жиі жұмсала келіп, әрі ұғым сипатына
қолданыла ... ... ... ... Бұл ... ... ауыз екі тіл
стиліне тән сипатты аңғартады. Көркем шығармада көбінесе айшықты сөздер көп
болған сайын оның көркемдігі арта ... ... ... ... қалыптаспауы
керек. Оқырманға бейнелік әсері айрықша болу үшін жазушы бастан-аяқ айшықты
сөз қолданбай, дисфемизмдерді де ... ... ... ... ... кім ... ақ ... сыңайы жаңағы болса, тезі қатты
тентекке ... қан ... ... көбірек ұқсайды екен.
– Тәйт әрі!.. Боқмұрын! – деп, Қараман оның қолын қағып жіберді…
... ... ит! – деді ... ... асылдап…
– Үрерге итің, сығарға битің жоқ сен де бір ... өкпе ... ... Есік ... ... ... ... аузын буған өгіздей теңкиіп, үнсіз
ойға батқан полковник оны елең де қылмады.
– Кекіре тойған ... ... әмір ... ... ... ... ... қол Миябай болса ғой мынадай көпірме сөзді өзіне-өзі айтар
еді” – деп бір ойлап қойды…
– Қолыңды ... ... ... ... қол ... ... ... жанын
да садақалаған.
– Қаңсып келдім, шай қой де ... ... де ... ... ... ... ... жайтты көз алдымызға нақты елестете алады. Осылайша жазушы болған
оқиғаны көзбен көріп, қолмен ұстағандай ... ... ... ... М. ... былай деп баға береді: “Көркем әдебиеттің ... ... сөз ... ... ... де, аз сөзбен көп
мағына беру ... ... ... де ... мол ... ... қолданыс кей ақындардың өлең ұйқасы үшін сөз тұлғаларын еріксіз
тықпалауында емес ... ... ... ... ... ... жемісі деп білеміз” [37, 40 б.].
Төмендегі мына сөйлемдерге де назар аударсақ.
– Бұл дүние боқ кімге қажет… Ол болмағанда сен ... ... ... ... ... шын көкіп тұр ма” деп Айтмолда Миябайға күдіктене көз тастады…
– Айтмолда үй бұрышында “қыт-қыттаған” движоктың қасына барып, ... ... ... ... еткені иен таудағы мешел монша, қыржылың шалдан құтылғанына
алақайлап іштей қуанар.
– Әке мен бала ... бұл ... ... ... ... тынары
шынында да белгісіз еді…
– Дым білмес өңкей мотылар.
– Сен тасқа шыққан текедей бақылдай ... ... бәрі жас та ... ... ... қан ... қаттала
беріпті ғой…
– Сығырайған жыртық терезесі бар мыжырайған мешел там…
– Сен үйге әсте ... ... – деп биыл ... су жүріп, жар
құлап жатқан кезде метрей де миын мүжіп ... ... ... ... кет әрі! ... ...... мысалдарды талдап көрсек, қаламгер дисфемизмдерді ... ... ... қабылдауына оңай, бәрін көзбен ... ... ... етіп негіздеген. Қаламгер туындысында қандай да ... жай ғана ... ... Ол ... ... барлық мінез-
құлқымен, қуаныш-күйіншімен, күнделікті қарапайым іс-әрекетімен ... ... да ... ... ... ... ... көз алдына
елестетеді. Сондықтан оқырман болып жатқан ... ... ... ... ... ... дисфемизмдердің әсерінен
ақиқат дүниенің қайталамасы тәрізді көрінеді. Жалпы алғанда, Ә. Асқаровтың
“Ерте ... ... ... мен ... ... ... ... беруге болады:
Кесте 1 – Ә. ... ... ... бозқырау” повестер мен әңгімелер
жинағындағы дисфемизмдер
|Ә. ... ... ... ... ... мен ... ... |
|Дисфемизмдер ... ... ... ... ... дисфемизмдер ... ... |1. қан ... ... ... |2. қан ... ... ... |3. ... ... ... ... |4. ... да зары өтіп ... ... |5. ... ... ... ... |6. ... ... ... мыжырайып |7. ... ... ... ... ... |8. ... қу ... ... ... етек |9. қу ... ... ... ... |10. ... ... қу ... ... ... |11. ... ... ... ... |12. ит ... ... көкмылжың |13. шар аяқ ... ... |14. ... ... ... ... жүр |15. ... ... ... |16. ... ... ... дүние боқ |17. ... ... ... арам қатар едің |18. ... бет ... ... тұр ма? |19. ... тепеңдегені ... ... |20. қан ... ... ... ... ... |21. ... ит |
| |22. ... өкпе |
| |23. ... ... ... |
| |24. ... ... ... |
| |25. ... |
| |26. ... монша |
| |27. ... ... |
| |28. ... ... |
| |29. ... бақылдай берме |
| |30. қан ... ... |
| |31. ... мешел там |
| |32. миын ... |
| |33. ... ... |
| |34. ... ... Ә. ... шығармасында бүкіл халықтық дисфемизмдердің ... –21, жеке ... ... саны – ... ... ... ... еркін қолдана білген қазақ
қаламгерлерінің бірі – ... ... ... оның ... ... ... ... ғасырдағы халқымыздың ауыр тұрмысы терең баяндалып, кей
жағдайда ... ... ... ... ... ... ... шермиіп отырған жап-жас адамға қол ... ... ... Қол ... шикі өкпе…
– Сері жігіттің басына мініп алды деп күңкілдейді ... да, ... ... ... ... мына ... ... бері көңілінде жүрген күдік пен ауыл-
үйдің арасындағы сумаңдаған өсектің рас ... осы ... көзі ... ... ... ... еркек кіндіктердің ең ақырғысы
Хұсайының жеті жасар Зейнелғабидені ... ... ... ... ... қара ... жасында қарны
қабақтай, бұты таяқтай боп, үш жастан асқанша аяғы шықпай мешел боп ... ... ... ... ... ... Осы қауесеттің бөспесінен гөрі шындығы көп еді…
– Тоқалдың уысынан шыға ... ... ара ... ... ... ғой ... ... Мейрамның нақсүйеріне еріп келген күңнен Қарақабаттан
туған деп, кейбіреуі қаңқу қылғаны ... ... зер сала ... ... дисфемизмдердің қатаң
табиғатын ескере ... ... ... ұнамсыз етіп немесе ... ... ... оның ... әр ... ... ... Бұл әрине кез келген суреткердің қолынан келе ... ... ... сол ... ... асырып тұрған тілдік
құралдар мен тәсілдерді ... ... ... ... ... сөз
қазынасын молынан, дәл пайдалануы немесе оларды көріктеу құралы ретінде
жұмсауы, я болмаса сөз ... ... ... ... айшығы мен
жаңалығы да жатады. Жазушының тілін тануда ... ... ... ... кейіпкер сөзі деген тілдік композицияны құрайды. Жоғарыдағы сөйлемдерді
барлай қарасақ, образдар дөрекі, сүреңсіз емес, ... ... ... ... ... ... сөзі қашанда шешуші роль атқаратыны даусыз.
Мысалы:
– Қоя бер. Осы ауылдың қатындары үстінің жыртығын жамап берсін, астына
бір тулақ ... ... ... ... ... ... Азулы арыстанмен алысам деп,
Торыдай жауыр болған қайқақтадым…
– Осы арам қатқырларды жиып алу ... ... ... ... Үйде ... ... ... ауылды тулап жығып аяғыңмен таптап кете алмайсың, ... ... ... ... ... Қаны ... тұрған ұлыққа жол беріп қоямыз ба сонда? Ит ... ... не ... ... ... ... ... тіл қатысы әр түрлі
дисфемизмдерді араластыра пайдалана отырып берілген. Мұнда ... ... ... ... етіп ... ... ... кейіпкер
сөзін берудің жолдары туралы тілші ғалым Н. Уәлиев: “Стильдік контраст-
кейіпкер ... ... бір ... Оның ... жері – көркем диалог.
Көркем диалог–драманың негізгі компоненті болса, ал ... ... ... – деп, ... ... стильдік контраст жасай білудің
әсерін көрсетеді дейді [38, 9 б.].
Кей жағдайда дисфемизмдер автор сөзінде де ... ... ... ... ... соны ... ... да, маңырай сөйледі…
– Жылқыға жаңа түскен жас ... ... ... ... ... таң ... ... Бірақ Мұстафаға ызалы қасқырша қарайды…
– Үйдің маңына бөтен адамды жолатпайтын қабаған қаншықтай шәуілдейді...
– Ол өзі мылжыңдығынан ... ... ... Орта ... ... күбідей сары қатын ойбайына басып бетін тырнап жер-
көкті басына көтереді…
– Қыз бала жат ... ... ... ... қатын болу ата-ананың
жоралғысы…
Осы мысалдардан байқап отырғанымыздай қаламгер бейнелерді ... үшін ... ... ... суреттеген. Романда
кейіпкерлердің психологиялық көңіл-күй әрекетіне әсер етуші екі жайт ... ... ... ... моральдық және мінез-құлықтық
проблемалары;
2) кейіпкер өмір сүріп отырған ... ... ... ... З. ... ... Мұса» романында сол кезеңге берілетін
баға ең алдымен сол дәуірде өмір сүрген кейіпкерлерге берілген баға ... ... аса ... мәселелерінің бірі – шығармада сәулеленген
болмысқа берілген идеялық-эмоциялық бағасы, ол ... ... ... ... ... бар, ... жеке адамды емес, адам іс-
әрекетінің типіне, олардың қарым-қатынасына, табиғатына баға береді. Осы
ретте шығармадағы ... ... ... ... ... арқылы байқауға болады.
3. Ақышевтің “Жаяу Мұса” романындағы дисфемизмдердің жалпы ... ... ... ... былай көрсетуге болады.
| Дисфемизмдер |
|Бүкіл халықтық | ... ... ... Шермиіп | |1. ... ... бұты ... шикі өкпе | |2. қаны ... ... ... да | |3. ... ... ... тоқал | |4. қаны ... ... ... ... | |5. ... сөйледі ... ... ... | |6. ... ... ... бөспесінен | |7. ... ... ... ... | |8. ... сары ... ... арам ... | | ... ... | | ... ... | | ... ... | | ... ... | | ... ... | | ... ... ... ... болу. | | ... 2 – ... аса ... ... Ғ. ... атақты “Ұлпан”
романында да ескі ... мен ... ... ... үшін
дисфемизмдер барынша қолданылған. Мысалы:
– Есеней бір ... ... ... етіп келген екен, кәрі шойнақ от
басынан орын ... ... ... мен ... ... ... болар?
Гүжілдескен еркек дауыстары естіле бастады.
– Жігіттер төрде отырған дәу шұбардың Есеней би ... енді ... ... ... ... ... жым болды.
– Сәдірдің “кебіс ауыз”, “қара жапалақ” дегендерінде де мән ... ... құны бір ... несі бар ... Мендей шалдардың талайы-ақ тоқал алады.
– “Күйеужан”, “құда” деген сөздер Есенейдің бар күдігін бір-ақ сыпырып
тастағандай кәрі бура жадырап сала ... асты ... ... зер ... ... ... ... сөздерге ирониялық мән беріліп, ауыспалы мағынаға өтіп,
дисфемизмдерге айналған. ... ... ... ... ... ... ... арқылы суреттеп қоймайды, кейде олардың қолданылуы
айтушының ... ... ... ... бағытта қолданылады. Мысалы:
– “Қатының үйінен буаз келді ме?” деп сұрап қала ... ... ... жас ... бәрі де қарны қампиған, ши борбай, ірің
көз, қотыр-шотыр екен.
– Үйді ... ... ... ала ... Тірі Есенейде кеткен кегің енді өлі Есенейден алмақшы болғаны ғой,
қанішер иттің!
– Торсан енді абайласа ... ... екі ... астасар тұсына дейін
нұқып-қалып күшік-күйеу деп тұр екен.
– Олай былжырамай-ақ қой!
– Ондай ой сен көкмиға келмесе, өзге ешкімге де ... ... ... осы бір ... дисфемизмдер бір-біріне бояулары мен
мағыналары жағынан үндесе келіп, бірін-бірі айқындап сол ... ... ... ... ... ... оқырман жүрегіне жеткізе әсерлі
бейнелейді.
Шығармада адам бойындағы рухани тазалық пен адалдық ... ... ... пен ... ... алуы кең көлемде алғанда
образ, кейіпкер психологиясын, әрекетін көрсетуде ... ... ... тартыс пен қайшылықтар диалектикасы сияқты құбылыстардың
табиғатын бұрынғыдан да күрделендіріп оларға тың сапа ... ... көп ... ... ... ... өте сирек қолданылады. Жазушы Ә.
Жылқышиевтің “Балжанның тағдыры” романы ... ... ... ... Әй буаз ... ... жөндеп істе, жұмыс ітегеннен дем алғаның көп,
қандай немесің өзің? – деуі ... ... ... ... Тіл мен ... ... ... сыйламайтын кімнің қатыны еді мына
неме? – деп ... ... ... тапқан сөзі: “Қаңқылдамай көзіңді құртшы-ай, сен
қатын!”
– Әй бала осы ауылдың еркегінің бірін ертіп келе ... ... ... не ... екен?
– Міне, саған шинель, иттің балалары, – деп Григорий көз ілеспейтін
жылдамдықпен, қимылдап автомат оғын ... ... Ат ... ... – деп ... ... салды.
Осы сөйлемдердегі асты сызылған сөздердің барлығы да ... ... ... жатады. Жазушы мұндай дисфемизмдерді
кейіпкерлерінің аузына ... ... ... ... де, ... бейнесі
болу үшін де қажетті тілдік құралға айналдырған. Жазушы оны ... ... ... ... ... ... аша ... пайдаланған. Адамдардың
сөз салтына еніп кеткен мұндай дисфемизмдер ... ... ... ... ... ... да көптеп кездеседі. Келесі
талданғалы отырған шығарманың бірі – О. Әбділдаевтің ... ... ... ... ... ... тілде болсын немесе ауызекі сөйлеу тілінде
болсын автор белгілі бір ... ... да, соны өз ... ... Ол ... ... жағынан да, грамматикалық тұлғалар
жағынан да іске асып отырады. Жазушы бар ... ... ... ... өз керегіне жаратып отырады. Осы іспеттес сөздер, әдетте, әдеби
тілдің нормасына ене ... ... ... ... ... ... ... автор айтылмай жүрген ауыспалы мағынасында. Жазушының өзі ойлап
тауып, ... ... ... ... мен сөз ... ... қарай
айтыла беретін дисфемизмдерде де кездеседі. Қаламгер мұнда дисфемизмдерді
ауызекі сөйлеу тәжірибесін танытатын әрі белгілі бір ... ... ... ... ... ... қолданады.
Мысалы:
– Шыбын-шіркейлердің чемпионы, – деп Бейбітті үлкен балалар ... ... алты ... ... той-томалақтарда айта беретініңді
білемін.
– Мен ендеше, шырағым, әйел түгіл еркектердің өзін аяғын ... ... ... ... ... ... Одан да о баста иі жұмсақ маған, ана үй жұмысына ықтиятты ... ... арқа ... ... ... ... Көшенің қу сирақтарын да көріп жүрміз ғой шекесі қызғанын күнге күйіп
деді.
... көк тас ... ми бас, – деп ... шекесін сығымдап
тұрғаны.
– Өмірде көрген шикі өкпеміз осы болса енді ... ... ... дисфемизмдер кейіпкер тілінде келіп, оның
мінезінің бір қырын аша түседі. Сонымен қатар ... ... ... ... элемент сияқты. Кейіпкер бейнесін, сөйлеу
ерекшелігін шебер дараландыра ... ... тіл ... жемісін
жазушының ұштастыра білуі.
– Ал сол қаңқу сөздер өкпеме оқтай қадалып жүр.
– Қан құсқан сүліктей боп жансыз қалған емшегімді ауызына ... Оу, бір ... ... ... құрдасым оянады. Ақыры итшілеп “топалаң
келгір” бұзауды ауладан әзер айдап шығарып, ... ... ... ... ... ... ... тіліндегі дисфемизмдердің көркем әрі ұтымды
стильдік қызметі көрініп тұр. ... ... ... орын ... ... ... әрі ... образын жасауда
іске асуы жазушының ... ... ... ... ... зерделей келе, дисфемизмдер әр жазушының ... өмір ... ... ... ... сай ... Профессор Б. Кенжебаев: “Жазушының стилі, көркем шығарманың тілі
көбінше оның негізгі материалына ... ... яғни ... ... ... ... заманына, саяси, шаруашылық, хал-жағдайына,
қоғамдық-әлеуметтік ... ... ... ... тануына байланысты қалыптасады”, – дейді [39, 137 б.].
Ауызекі сөйлеу тілінің кейбір үлгілері әдетте, ең ... ... ... орын ... ... ... әр ... шығармалар
тілінде азды-көпті көріне жүріп, белгілі бір қолданыстар мініне түскен
сөздер тұлғалық ... ... да, ... ... ... ... келе ... орнығып кетпейді. Осыдан барып олардың әдеби тілге
еніп қалыптасуына ... ... Ана ... ... ... ғана ... ... бетінде де ара-тұра кездесіп қалады.
Дисфемизмдер әсіресе ... ... ... ... ... ... ... бірі – “Қызық” газеттегі әңгімелерде мынадай
дисфемизмдерді кездестірдік.
– Тһһ! ... әрі ... ... – деп ... ... ... ... қалды.
– Ақшасын бергенде қатыратын едім.
– Екеуіңді де қатындарың қуып жіберіп, ... ... ... – дейді көк көзі жылмыңдап.
– Қалдыбек жанымызға жақындаған кезде ... ... ... сипап
тұрды.
– Оның тауық “байыз” қалады, – дедім.
– Местей қарныңды іркілдетіп сонша күлесің, не ... ... Мен ... ... ... ... ... үйдің жанына орнатып қойсам,
ауылдың қара сирақтары күндіз-түні топырлап шықпас еді”.
– Аралда итім лағыпты ма? ( Замана).
“Қызық” газет беттеріндегі асты ... ... зер ... дисфемизмдер мен жеке қолданыстағы дисфемизмдер аралас келген.
Бұған қарап, бүгінгі таңда басылымдардың шарықттап ... ... ... ... ... қана қоймай, қолдану өрістерінің
кеңейгенін байқаймыз. Баспасөз бетіндегі ... ағат ... ... ... Дейтұрғанмен де дисфемизмдер бүгінгі кезде ... ... көп ... ... ... өзі сүмелеңлейдейді де жүреді, – деген сөздердің жиі еститін
Гүлназ.
– Сөйтіп, Қайым “көрмегенім қырғыздың ... ... ...... өтіп бара жатқан сұлудың дегендеріне де қарамай біраз жүрді.
– Байлы, балалы құрдастарын ... өзін ... жер ... ... ... кете жаздайды.
– Құдайым, бір қара жігіттің соңынан салпақтатып қойды.
– Әйелін күтіп екі ... ... ... Неге осы ... ... ... ... келдіңіз, жоқ әлде тоқалдыққа
алып қойып па едіңіз (Түнжарым).
Жоғарыдағы ... ... ... ... ... оларды өмірдің
өз талабы туғызған, тілдің өз ... ... ... деп
айтуға болады. Баспасөз тәжірибесінде бүкіл халықтық дисфемизмдердің
көпшілігінің жұмсалу аясы молая ... ... ... да екі ... ала ... Біз, ... ... қатын алу керек пе, жоқ па?” – деп ... ... ... ... екі ... алып айды аспанға шығарды.
– Кейбір еркектер әйелі айтқанын істемей қойса “тоқал алып көзіңе көк
шыбын үймелетемін”, – деп сес ... ... ... неке ... ... ... ... айналып кетеді (Ақ
босаға).
– Едіреңдеген еркектен қорық (Замана).
Қазақ баспасөзінің соңғы жылдардағы тәжірибесінде ... ... ... де ... ... Шырағым-ау, қазір бәріміз кеселміз, бәріміз мешелміз, әуелі өзіңе
көмектес, өз ... ... ойла ... Екі ... бұл кезде өзіне иелік етуге шамасы жетпей, қылжия бастаған
қара домбайды аяқ-қолынан көтеріп, мәшинеге әрең ... ... ... ... көміліп жатқан бес жасар “бала пластилиннен
сомдаған “ниндзя” ... ... қара ... ... пультін
бытпиған саусақтарымен мыжғылайды (Денсаулық).
– Бұл кезде аздап ересектенген сезініп ... ... ... ... ... ... сөздерін өткізгісі келеді (Қыз құпиясы).
Қазіргі кездегі дисфемизмдер бір қатар жазушылардың шығармалары мен
қағытпаларда сонымен қатар ... ... ... ұшырасады. Мысалы,
Д. Исабековтің «Шойынқұлақ» әңгімесінде:
– Сен сізіңді қоя тұр. Менімен бірге істейді екенсің, ... ... тым ... ғой. ... өсе ... ... ... – деді ол
айырдай қолдарын қалтасынан шығарып...
– Бір жерің ұнамаса бар ғой ... ... қуып ... – деді де, ... тұрған тракторды келіп өшіріп тастады.
Қанапияның қағытпаларында:
Сонда Қанекең күйініп:
1. – Қу құдай, қорлығыңа көндім ... ... бе көз ... мені неге ... ... қор қылғанша! – депті де жүре беріпті.
... кім ... бәрі ... ... ... Енді ... біз, – ... қарт ауыр күрсініп:
– Түсіндім, қарағым, – дейді, – жазушының қалқаны кетіп, талқаны ... ғой! (С. ... алып ... «саяр» жерге,
Көріппін бе бұндай жер бұл өмірде
Білмейсің жатқаныңды қанға батып,
Шүкірлік етпегенге жанға батып (Қ. Ырзаев).
Сондай жігіттен жеріп, мен секілді ... ... миға ... ... айрылғысы келмеген талай көбелек келіп ... ... ... ... өздеріңіз де білетін боларсыздар, түнде
қызады да, ... ... ... Осыдан таң атсыншы әлгі ... ... ...... ... алдың ба?
Жылтырбаспен ертең кездесемін, бүгін мүмкіндік болмады, – деді ... ... ... ... ... ... ... білдіретін мінез бітістері толық айқындалған. Сонымен қатар
диалогтардан кейіпкерлерге тән психо-физиологиялық ... ... әрі ... ... өзара психологиялық үндестік бар екенін
көреміз.
Сонымен ... ... және ... ... дисфемизмдерді
саралай келсек, басы артық ... ... ... ... ... ... оларды азайту, яғни тежеу қажет. Біздіңше, бұл аса
қиын әрі жауапты іс ... ... ... көркем әдебиетте, поэзияда қатар қолдануын
қателік деуге, оны жазғыруға болмайды. ... ... ... ... ... ... ... мұндай қарапайым сөздер
қолданылу керек, бірақ авторлық ... гөрі ... ... ... төл ... ... речь”) қолданылса
ұтымдырақ болар еді” [40, 79 б.]. Автордың айтып отырғаны кейіпкер тілі ... ... ... отыр, анық ұтымды жері де осында болса керек.
Қаламгер ... ... екі ... ... халықтық, жеке
қолданыстағы) алма кезек қолдана береді. Бірақ публицистикалық ... ... Тіл ... ... ... ... біржола көркем
әдебиетке орнықтырып, кейбіреулерін әдеби нормаға өткізетіні ... ... ... ... ... ... ... шығарып
тастау керек. Бұл іске халықтың саналы түрде ... ... ... ... тілді қолдану тәжірибесі шешеді деп білеміз.
Бірінші бөлім бойынша тұжырым
1) Дисфемизмдер – ... ... ... ... ... ... ... сөз байлығымыздың өзіндік орны бар, ерекше
бір саласы. Сөздердің осы бір қомақты ... ... да ... ... ... ... мен дүниетанымы, ділі мен руханияты, өнері мен
мәдениеті, тірлігі мен ... анық ... ... ... – сөздерді ауыспалы мағынада қолдануын, ұтымды
жолдарының бірі. Бұл ретте күнделікті өмірдегі, әдеби қолданыстағы жағымды,
сыпайы, әдепті сөздер ... ... ... тұрпайы, анайы сөздермен
алмастырылады. Осы ... ... ... ойын ашық жеткізеді.
3) Дисфемизмдер – халық ауыз ... ... орта ... ескерткіштер тілінде, ауызекі сөйлеу тілі мен диалектілерде, көркем
әдебиетте, баспасөзде молынан ұшырайды. Оларды:
а) ... ... ... жеке қолданыстағы дисфемизмдер деп екіге бөліп қарастыруға болады.
Бүкілхалықтық дисфемизмдер қоғам мүшелерінің барлығына бірдей ... ... ... ... ... ... ... ғана түсінікті болады.
2 Дисфемизмдердің жасалу жолдары
2.1 Неке мен ... ... ... ... ... неке мен ... байланысты қалыптасқан дисфемистік
атаулар баршылық. Солардың ішінде ең көбі әйел сөзіне ... ... ... Басқаша айтқанда әйел сөзінің ... ... ... ... бар.
Қоғамдағы адамдардың өзара қарым-қатынасы кейбір келеңсіз ... ... ... іске ... ... тудырған. Мұның негізі өте
ерте кезде пайда болып, қазіргі заманымызға дейін жетіп отыр. Бұған дәлел,
халық ауыз ... ... ... ... мақал-мәтелдер мен батырлар
жырында, айтыстарда және бүгінгі таңдағы көркем әдеби шығармаларда ... ... сан ... ... Мысалы: “Жаман ерден ... ... ... ... жақсы”, “Қатын алдың, отын алдың”, “Байы
өлген қатын келіншек болады”, “Жақсы ... ... ... ... жасырар”, “Ерлі, қатын – бірі мойын бірі бас”, “Ерге жаққан қатын,
елге ... ... ... ... ... атын ... “Олақ қатын
оймақшы, салақ қатын сауықшыл”, “Жаман қатын алғанның жауы ... ... ... ... ... ... қатын зейнет, жаман қатын
бейнет”, “Жаман қатынның мінезі қисық ... сөзі ... ... ... бәрі ... ... ... қайдан шығады”, “Қатын ерден кетседе елден
кетпейді”, “Жақсы қатын жолдасың, ... ... ... ... ат, ... ер ... ... мақал-мәтелдері).
Аса күрделі абстракты ұғымдарды беруде фразеологиялық бірліктер, ең
алдымен, физикалық тұрғыда көруге, естуге, сезінуге т.б. ... ... ... мен құбылыстарға нақты реалийлердің санадағы протиптік
«сурет», «сценарий» түріндегі құрылымына сүйенеді: «Жалқау ... ... ... ... ... Сараң қатын майын тығумен құртар, жаман қатын
кірін сығумен жыртар, Қызғаншақ қатын ерін қориды, Салақ ... етін ... т.б. ... ... қары ... ... қоры ... қоры–табашыл т.б.»
Сонымен қатар бұл сөз халқымыздың рухани қазынасы – батырлар жырында да
кездеседі. Мысалы:
Қатын, бала, ел қайда,
Туып өскен жер ... ... ... не ... ... ... ... баққан атын-ай!
Қатын да болса, білдің бе?
Құртқаның асыл затын-ай!
Қатынның баққан аты озып,
Қапыда қалма, ... ... ... ... ... мынадай жолдар бар:
– Жандарбек келе жатыр Алакүшік,
Қасында серігі бар қара пұшық.
Қатындар қазаныңның қақпағын жап,
Кетпесін Алакүшік жалап ішіп.
Қатын сөзі ... ... ... да көп кездесіп, көркем
шығарма желісіне, оқиғаға ерекше реңк ... ... ... ... қан ағып қатының қалады, бақадай шулап балаларың қалады… (Қ.
Қараманұлы).
– Бұтын салбыратып қатыныңды мойныңа ... жүр, ... ... Сәрсенбеков).
– Ұрпақ керегін ұғатын болсаң, ана ... ... ... ... ... інім қатынсыз қалды деп қорқып отыр ма екем? (Б. Нұржекеұлы).
– Әй мына қатын қалай-қалай сөйлейді, әй? (С. Бақбергенов).
– Ана ... ... ... ... мініп алды (Ә. Найманбаев).
– Біздің қатынның шапанының етегі албаң-далбаң (С. Бердіқұлов).
– Темекіні сора түсіп, қайқы тұмсық қара ... енді ... ... ауыса бастады (О. Сәрсенбаев).
– Әлгі ас пісіретін май бөксе қатынға шай қайнаттырып ішпесем, бағанағы
сүрі қазы мені ... ... (З. ... ... ... ... тұрған қатын сөзінің тарихы өте әріде. Бұл
туралы мынадай дерек бар. М. ... Ә. ... ... ... ... ... сөзі ... тілінде де, басқа түркі тілдерде де
қолданылып, жақсы ... ... ... хатын сөзі түркі-монғол
тілдерінде “ханша”, госпажа мағынасында қолданылған” - дейді [41, 116 б.].
Осыған ... ... ... бар: “Хатун” деп көне түрікте қаһан әйелдері
мен қыздарын атағаны мәлім. “Қатын” – баба ... ... әйел ... ... ... ... ... әйелі. Жалпы, “сәждығ”, яғни
шашты делінеді [42, 6 б.]. ... ... бұл ... күні ... ... жағымды
сөз ретінде пайдаланады. Мысалы: Қыз-қотынлар бирлашингиз! Кейін ғасырлар
өте келе жағымсыз мағына үстеліп, ... ... ... Қыдырбекұлы бұл сөздің тарихи түбірлері туралы былай дейді: “Хатын
сөзіндегі түбірдің “қақ” ... ... ... ... ... тән дыбыс
сәйкестігі заңдылығымен байланысты. Шамасы “қат”, ... ... ... ... және моғол тобына ортақ болса керек” [43, 65 б.]. Осы ... ... Р. ... ... ... ... сөзі күні кешеге дейін,
Абайдың өзінде әдеби норма болған, яғни бұдан 60-70 жыл ... ... ... сөзінен тұрпайылық көрмеген. Бұл сөздің тіпті ертеректе
ханның, императордың, ұлы ... ... жары ... ... ... білеміз. Шыңғыс ханның төрт әйелі ғана “хатун” ... ... ... ... құма сияқты атаулармен аталған кіші ... ... көне ... ... ол ... ... жары” (орысша “жена”) дегенді білдіреді. Абай эпопеясында Бердіқожа
(М. Әуезовтің ұлы атасы) ... ... ... ... ... ... бүгін оқырман “кіші” сөзінің мағынасынан шығарып, кіші әйелі ретінде,
яғни тоқалдыққа бермеймін дегені деп ұғады. Ал ... ... ... ... ... деп ... ... тіпті бәйбішеніде кіші деп
атаған. Ол ... ... ... ... ... норма болған
болса, бұл күнде бірі көнеріп ... ... ... ... ... ... ... ауысқан. Қазіргі қазақ тілінде ... ... ... ... үшін де, жалпы “ұрғашы әйел ... ... де ... кең ... сөз ... ... бұл ... норма” [31,
58 б.].
Жоғарыдағы мысалдарда қатын жазушылардың өз ... ... ... ғана ... Осы ... оны ... ... қатарына жатқызуға
болады. Дегенмен бұл сөз ара-тұра күнделікті өмірде пайдаланылады. Мағынасы
күңгірттенгенмен тілдік қолданыстан мүлдем ... ... деп ... Бұл сөз ... ... ... ... табиғи да
қарапайымдылығымен ерекшеленеді. ... ... ... ... ... осы ... ... бірге келтірген. Олар: әйел, қатын, зайып, жамағат [44, ... ... ... ... бұл ... ... норма болып саналады.
Тіл зергерлері әйел, зайып, жамағат сөзін қалай ... да ... ... айтылатын қаншық сөзі де күнделікті өмірде ауызекі
тілде, көркем шығармада ... ... ... ... сөзі ... ... әйел ... қорлау, төмендетуден пайда
болған. Көбінесе ауызекі тілде қыз балаларға қатысты айтылады. Мысалы:
– Әй, қаншық, ойының осылсын!
– Сен қаншықтың ... ... ... ... ... екі ... алынды).
– Нұрғаным бір езулеп, күле тұрып ... ... кеп, ... ... ... ... ... “Ол кәрі қасқыр болса, мен жас қаншық
болып көңілін таба алмасам, алдаусырата ... ... одан жас, ... ... ... ... деп бел шешіп айтпас та едім” – дейді
(С. Бақбергенов).
– Бай құтаймайтын қанды етек ... (О. ... ... ... отырғанымыздай қаншық сөзі сөйлемге эмоционалды-
экспрессивті реңк үстеп, әйел ... ... ... бірі ... тұр.
Демек, бұл сөзде ауыспалы мағына негізінде қалыптасқан эмоциялық реңк ... ... алып ... ... ... қасқырдың ұрғашысына
байланысты айтылады. Бір кезде бұл әйелдің қоғамдағы рөлін төмендетуден
туындаған ... ... Б. ... осы сөздің мағынасын былай деп
түсіндіруге ... ...... ... ... ... “Қаншырда
қаншықта, қыларма еді, қан шыпта” (саятшы-аңшылар мәтелі), қаншырдың қанын
шашар ма еді деп ... ... ... ... аз ғана ... түрге
ұшыраған түрі. Екеуінің беретін мағынасы бір” [43, 66 б.].
Шүйкебас – әйелге байланысты айтылған ... тағы бір ... да ... ... қорлау місе тұтпау ұғымынан туған. Осы сөздің ...... Б. ... ... “Үй ... жаңа мүше – ...... келеді, өз руының салт-санасын ала келеді. ... ... ... нұр ... нұр, ... әдетін әкелсе рудың
қалыптасқан тұрмыс-салтын, әдет-ғұрпын бұзуы да мүмкін. ... ... ... ... ... күні ... сақтандыра бастайды. ... ... ... ... текті артық; Есік көргенді алма, бесік
көргенді ал деп ақыл кеңес айтады. Ауылында ... ... ... ... ... келісімен “келін”. Келіннің аяғынан, ... деп жаңа жұрт ... жас ... ... ... ... [19, 42 ... туралы айтылған осы үзіндіден халқымыз әйел баласына, оның ішінде
келінге үлкен мән бергені ... тұр. ... ... көзқарасында тек
қана үй-ішіне ғана емес, бүкіл ауыл-елге ұйытқы болатын жан. ... да ... ... ... ... ... мән беріп, оған сын
көзбен қараған. Келін туралы ойларын жақсы ... де, ... ... ... ... Бір ғана ... сөзімен дана халқымыз бүкіл ... ... ... ... Осы сөз ... әр ... ... лайықты
мінездемесін, бағасын алса керек. Шүйкебас сөзінен халықтың келінге деген
сыны, көзқарасы ... ... ... ... көзқарас феодалдық
заманда болған. Бүгінгі өркениетке бет ... жаңа ... ... сөз көп ... бермейді. Дегенмен, бұл сөз бүгінгі таңда ақын-
жазушыларымыздың шығармаларында, кейіпкерлердің тілінде ұшырасады. Мысалы:
– Сөйтсе оны ауылда абысындары ... ... ... де, ... де, ... болмайды екенсің (Ә. Кекілбаев).
– Мәселе шүйкебаста емес, үлкен кілем мен гарнитурда (Б. Ыбыраймов).
– Әуелі өзі бір ... ... ... оның ... ... дұрыс қой (Ж.
Аймауытов).
– Әттең бағы ашылмай жүрген бала. Өзіне бір шүйкебас алып берсең, ... ... деп тұр (С. ... Мен ... ... бір ... ... деп айта-айта
шаршадым (С. Мұратбеков.)
– “Қара балаң тірі болса, әлі-ақ бір күні ... қу ... ... ... ... әкеп тұрар”, – деді (Ә. Кекілбаев).
Бұл мысалдарда шүйкебас жаңа түскен жас келін, келіншек ... ... тұр. ... күрделі сөз. Шүйке және бас деген сөз екі сөзден
құралған. Яғни, түбірі шүйке зат ... ... ... ... иіруге
арналған жүн. Шүйке сөзіне былай деп те анықтама берілген: ... ... ... ... не?” ... тулаққа салып сабаумен сабалған, әбден
түтілген майда, ... ... ... домалақтап, әлде орамдап
қойған жүнді шүйке ... Оны, яғни ... ... ... ... етіп ... орайды. Яғни шүйкелейді. Шүйке үлкен ... ... оны ... ... ... ... де ... “шүйкедей” деп айтады. Бұл екі сөздің бұдан басқа мағынасы қазақ
жерінде әлі ... де, ... ... [43, 7 б.].
Біздіңше, шүйкебас сөзі халықтық танымның ... ... ... ... ... Бұл сөздің құрамындағы сыңарлары түрлі мағына
беруіне қарамастан, біріккен күйде бір ... ... тұр. ... екі сыңары
да зат есімнен болған. Яғни, сыңарлары бір ғана сөз ... ... ... ... ... ... қоя ... ұқсайды. Бұл ретте
заттың нақты ерекшелігі, қасиеті, сипаты барынша ... ... дене ... ... белгілі. Бұл екі сөз мағынасы жағынан бір-
біріне тіпті жанаспайды. Дей тұрғанмен де, қазақ халқының ... жіп ... бірі – ... ... бар, ... ... қыстырған ұршық, яғни
жүн қыстырған ұршық деген. Отбасына енді ғана түскен ... ... деп атау ... шықса керек. Яғни жас келінді шүйкебас, басына
жүн қыстырған ұршыққа ... ... ... ... бар: ... ... ... Демек, келінді келсапқа теңегені сияқты ұршыққа да ... ... ... ... ... тағы бір сыңары – шөмелебас. Бұл сөз ... ... ... нәрсеге ұқсату заңдылығымен байланысты туған. Бұл
күрделі сөз зат есім мен зат ... ... ... “Бес жүз бес сөз”
деген еңбекте былай делінеді: “Сөздің ... ... ... ... ... етіп ... шөп. “Олар әр жерде шөмеле боп үйіліп
жатқан шөптерді ... ... (Б. ... ... ... ... ... бұл сөздің алғашқы тұлғасы етістік мағынасында
қолданылған. Якут тілінде “чамхто” сөзі ... ... ... ... ... ... ... осы тұлға ертеректе біздің
тілімізде қолданылып қазір “жиюдың” нәтижесіне пайда болған ... ... ғана ие ... ... Якут ... ... ... кейбір тунгус-
маньчжур тілдерінде де ауысқан [45, 297 б.]. Біздіңше, шөмелебас деген
әйелдің ... ... ... төбе-төбе болып жиналған шөпке ... әйел ... ... айтылған дисфемизмдердің қатарына
жатады. Бұл сөз қызбаланы ұлбаламен тең көрмеу, кем ... оның ... ... ... ... ... ... Әншейінде көзге ілікпейтін шөпжелкелер аяқ асты шаштарын төбелеріне
қоқырайтып түйіп, бұрала басып, шыға келгенде сырттан тани алмай ... ... ... ... ... ... шөпжелке шүйкебасы («Қыз ... ... Мен ... ... кішкентай ғана қыз едің (І. Есенберлин).
Бұл мысалдардағы шөпжелке күрделі сөз. Шөп және желке деген екі түбірден
құралған, жеке-жеке алғанда екеуі екі ... ... ... Шөп жер ... ... ... ... шалғын балауса шабылған пішен деген сөз
(ҚТТС, 10 т., 269). Желке – кәдімгі адамның дене ... ... ... тұспалдауымызша, шөпжелке қыздарды исі ... жас ... ... ... ... ... қыздары бағзы замандарда
косметикалық құрал ... ... ... көп пайдаланған, әсіресе,
шаштарын осы шөптердің ... ... ... тұстарынан шөптің хош
иісі аңқып тұрса керек. Тегінде шөп пен желке сөзі ... ... ... ие ... ... ... ... әлжуаздығы да осы мағынаның пайда
болуына себепкерлік етуі ғажап емес.
Ұрғашы қазақ тіліндегі әйел ... ... ... бірі. Әйел
сөзінің басқа да қосалқы сыңарлары сияқты әйелді кеміту, іске жаратпау,
жек көру ... ... ... Бұл ... ... ауыз ... көп кездеседі. “Қобыланды батыр” жырынан бір мысал:
Құдай кіші жаратты,
Төмен етек ұрғашы.
Сұлтаным сүйер ақ денем,
Бола ма жаудың олжасы?
Бір ... ... ... ... ... жүк ... (Мақал). Ылыққан
ұрғашы ышқырынан арғыны ойламайды. Осы мысалдардың ... ... ... ... ұрғашысына теңеген. Жоғарыдағы екі мысалда ... ... өз ... ... ... сол ... ... ғана емес,
әйелдер өз-өздерін де кем санаған.
Тоқал. Әйелге қатысты айтылған бұл сөз екі ... ... ... 1. ... ... 2. ... ... бұйрығы, Тоқал – иттің құйрығы”, ... ... ... ... ... ... бір байдың екі әйелі бар екен. Тоқалы сақау да аңқау, бәйбішесі
қатал да қу екен. Тоқалды тамақтан қағып күн ... екен ... ... ... ... ... мақұл деді. Тек өзіңе тіреліп ... ... ... асып бара жатса, үйіңе тоқал әкеліп ... ... Ие, ... ... ең ... көрер нақсүйер дейді (С. Бақбергенов).
– Маңдайымдағы жалғыз жарымды кесір жуанның тоқалдығына ... ... ... Айтжан қонған жоқ. Өзін күтіп отырған жас тоқалға жеткенше
асығып, ... ... ... ... қайтты ... ... ... ... мынадай түсініктеме берілген: “Тілімізде бұл
сөздің мағына жағынан, ... онша ... ... екі түрі бар. Оның
бірі: тоқал – мүйізі жоқ, тұқыл.
–“Көршінің ... ... да ... ... ... ... барады”
(Д. Досжанов).
Түркі тілдері ішінде бұл сөз ... осы ... ... ... де ... ... жазба ескерткіштерінің ішінде М. Қашқари сөздігінде “тоқ” және
“тоқулық” тәрізді екі түрлі ... ... ... ... ... 1. қасқа; 2. мүйізсіз дегенді білдіреді. Көне түркі сөздігі бұл
сөздің алғашқы шыққан төркіні қытай тілі ... ... ... Қытай
тілінде “ту”, “прор” тұлғалары – “қысқа”, ... ... ... 576). ... ... ... тек ... ғана жоқ емес, шашы жоқ
адам да ... ... ... ... тағы бір ... түсіндірме сөздікте – қатын үстіне
алған әйел. Нұртаза әлгі әзірде тоқалының үйінен шығып, екі ... ... ... келген (С. Жүнісов). “Тоқал” тұлғасының ... ... ... ... ... ... байланысы болмауы
ойландырады. Парсы тілінде біздегі “екі” мағынасын “до” тұлғалы сөз берсе,
“екілік”, “екінші” ұғымдарын “дохал” сөзі ... ... сөзі ... ... ауысып, “тоқал әйел” тіркесі пайда болып, кейін “әйел” сөзі
түсіріліп, “тоқал” қалыптасуы ғажап ... Бұл ... ... ... ... ... түсінігімізге аударғанда “екінші әйел” болады” [45,
272 б.].
Екіншіден ... ... ... ешкі ... ... астарласып жатыр.
Ен далада көшіп-қонып өмір кешкен ата-бабаларымыздың байырғы дәулеті– ... ... ... ... ... мал мен адамның өмірі ... ... Бұл ... де ... ... тапқан. Халқымыз әуелі
малдың амандығын сұрап, “Мал-жан аман ба?” ... ... ... ... ... ... ... ішінде төрт түліктің
қамтылмағаны жоқ. ... ... ... ... ... ... Төрт түліктің әрқайсысының түрі-түсін, сыры мен ... ... ... ... малмен бірге жүріп, сырын
ұғып, сынын білген халық дүниеге мына сынды мақалдарды әкелген. “Тоқал ... ... деп, ... ... ... әйел ... барған
әйелдің рөлін төмендетіп тоқал ешкіге теңеген. Екі мағынада жұмсалып ... ... ... ... этимологиясы бір деп есептейміз. Бұл ... ... әйел ... де ... ... Тоқал сөзі тек қана
ауызекі тілде ғана емес, көркем әдебиетте де қолданылады. Ескі ... ... ... ... ... жатады.
Тесік моншақ – қыз балаға байланысты ... сөз ... ... мен ... ... тағатын әшекей бұйымы. Жас өспірім қыздардың
сұлулығын, әдемілігін ... ... ... сөзі ... ... ... биологиялық ерекшелігіне байланысты айтылған тұрпайы сөз. Мысалы:
Тесік моншақ жерде қалмас (Мақал). Ескі патриархалды рулық ... ... ... ер ... ... ... ... Тесік моншақтың
әдемі тізбектеліп, жерде қалмайтыны сияқты “қыз да тұрмысқа шықпай, ерге
телінбей ... ... ... ... ... ошақ қасында отырған әйелді осылай атаған. ... ... ұзын ... ... ... ... Бұл ... әйел
сөзінің басқа дисфемизмдері сияқты өмірде әйелді қорлау, адам есебіне алмау
мағынасында жұмсалған және ерте кездегі қазақ әйелінің ... ... ... ... ... ... Қазір ол салпыетек, ауылының сары қарын әйелі ... (О. ... Қара ... қамынан аспайтын салпыетек мен аман қалдым, Аяған
(Б. Мұқаев).
Жоғарыда ... ... ... әйел ... ... сатылып
кететін, сатып алынатын, өз басында еркі жоқ ... ... ... ... ... ... ашып ... Әйелдің затпен,
малмен бір деңгейде сипатталуының өзі әйелдің тұрмыстық, ... ... ... ... ... дүниетанымдағы әйелдердің ерлерден бір ... ... ... ұлттық дүниеміздің тілдік бейнесіндігі әйелдер
образын төмендегі лексемалар айқындай түседі. ... ... ... ... ит, ... ... ... күшігі сияқты, үйде отырған бір қатын,
қатын сөзіне кім құлақ асады дейсің. “Байсыз қатын - ... ... ... соң бір ... ... екен т.б.
Қорыта келгенде, тіліміздегі бір ғана әйел сөзінің бірнеше ... ... ... –- қыз, әйел;
2. шүйкебас – келін, келіншек, жас әйел;
3. салпыетек – әйел, үй қызметіндегі ... ...... ... ұрғашы – әйел адам;
6. шөпжелке – жас қыз, бойжеткен;
7. тесік моншақ – қыз.
Олар әйел затын әр ... ... ... ... ... барлығы да халықтың өзімен қоса жасасып келе жатқан
байырғы сөздік қордағы сөздер, қазақ халқының жалпы ... ... сол ... ... ... мақсатта жұмсалуына байланысты. Әйел
сөзінің барлық дисфемизмдік варианттары әйелді төмен санау, ... ... ... мақсатында жұмсалған және қазақ халқының өмір тіршілігі мен
шаруашылығына, тұрмысы мен мәдениетіне, дүниетанымы мен ... ... ... ... Бұл ... ... ... талабына орай ұғымдары ескіріп, қолданыстан шығып қалып отыр. Сөздік
құрамының пассив қабатына өтіп, тарихи сөздердің қатарынан орын алады.
Неке мен ... ... ... дисфемистік атаулардың бірі –
еркек. Бұл сөзде ер ... ... ... ... ... болған. Мысалы:
1. Арылмайтын сорың бар
Құлдық ұрсаң дұшпанға,
Еркек болып туды ... сені кім ... ... ... Жаман еркек жер қадірін білмес,
Жайсыз әйел ер қадірін білмес (Мақал).
3. Еріккен хан бір күні елді жинап алып:
– Уа, қалайық! Хан ... ме, әлде ... ... көрікте ме? Еркек
көрікті ме, болмаса әйел көріктіме? – деп ... ... ... ... ... еркек артық» деген емес пе. Өмірдің
көркі еркек қой,– деп ... ... де, бұл ... ... мақтағанда, дәрежесін көтергенде
айтылатын кездері де жоқ емес. Мысалы: Ерте ... ... ... ... тұрған әйелдің бір ісі артық” (Мақал). Еркек сөзінің тура ... М. ... ... ... луғат ит-турк” сөздігінде кездеседі.
Осы еңбектен мынадай мысалдар келтіруге болады. 1) Ер аны қызланды - ер аны
қыз етіп ... ... ... 2) Ер ... - ер ... атқа мінді, ат
тәрләді - ат терледі; 3) Ер өзіңа йелміш автынды - ер өзі үшін ... ... ... ет суклунді - ол өзіне ет қуырды; 4) Ер ... - ер ... ер өзін ... деп ... т.б. [24, 131 б.]. Ер сөзі ... ... деген еңбекте былай делінген: “Ер сөзі де ... ... ... Ол ... ... қолданылып, “жыныстық
белгі” “еркек” әйелдің күйеуі мағынасында қолданылады [41, 11 ... ... ... бөлігі – кек қосымшасының мағынасы бұлдырлау,
М. ... ... ... қарағанда оның кейінірек
жалғануы мүмкін деп есептеуге де ... ... ... ... ... ... бірнеше мағынасымен келтіреді: 1. Еркек зат. Ер
жынысты адам; 2. Еркек бала. Ер жынысты ... ұл; 3. ... ... ... қайратты; 4. Еркек кіндік кіндікті. Еркек атаулы ... ... ... ... ... 397). Б.М. Тілеубердиев: ... ... ер сөзі ... батырдың тұрақты эпитеті ретінде беріліп,
“еркек” (нағыз еркек, ... ... ие ... [46, 18 б.].
Бұл сөзде көбінесе ауызекі тілдің элементі ретінде өлең-жырларда, әдеби
шығармаларда ... ... ... ... ашу ... Мысалы:
Елімде сабырлы Абат, ақылды Абат,
Қашанда қуаттайтын мақұлды ... ... ... ... ... ... Абат (Асан қайғы).
– Жаман далбай Әлмембетті менің соңыма салғанына қарағанда, қыпшақта
өзге жібі түзу ... ... ғой! – деп ... ... бастады
(О. Сәрсенбаев). Б. Адамбаев бұл сөз туралы былай дейді: “Қазақтың байырғы
тұрмыс-тіршілігінде сыртқы ... ... ... үй мүлікті, үйге
кірген ас-ауқатты әйел ... Әке ... ... ... Аң ауласын,
мал бақсын, егін салсын еңбектің, бейнеттің ең ауырын арқалайтын, атқаратын
– еркек. Сондықтан ... ... ... ... ... ... деп ... “Мал таппайтын еркек болмайды, құрарын айт, ... әйел ... ... ... – дейді халық” [19, 40 б.].
Бұл пікірге жүгінсек, өткен ... ... ... ... ... мәні ... ұқсайды. Ғалым келтірген халық
мақалдары осының айғағы сияқты. Осы көне мақалдардағы еркек сөзі ... ... ер ... ... ... айтқанға көбірек келеді.
Уақыт өте ... ... ... ... ... жан-жануарлардың
жынысқа бөлгендегі атауына (еркек) байланысты болса ... ... тағы да ... ... ... сын. ... де, ... да бар. Сіз үшін еркек-
ұрғашылы сегіз мал (түйе, сиыр, ешкі, қой) жаратты (М. ... ... ... 398). ... ... мағынасы тұрпайы болғанымен кейде әдеби нормаға
өтіп ... ... ... ... Ол ... ... ... білдірген
еркекті құшақтай алатын, қаңсып отырған қалыңдық санайтын (Қ. ... бұл ... ... ... аузында емес, өзі әңгімелеп ... ... ... ретінде пайдаланып тұр. Бұл кейбір дисфемизмдер қалауын
тапса тілімізде әдеби норма бола алады деген сөз. Мұндай ... ... ... ... қосу әр ... ... тікелей байланысты.
Аталған сөзді әдеби норма ретінде ... ... ... бұрыннан бар
құбылыс. Дегенмен бұл сөздің мағынасы көп жағдайда ... ... ... ... ... ... ... мағыналы сөздердің қатарына жатқызуға
болмайды.
Бай ауызекі сөйлеу лексикасында қолданылатын кәдімгі үйреншікті, жұрттың
бәріне мағынасы түсінікті сөз. Бұл сөздің ... ... ... ... ... ...... байға тиген бар әйелі өстіп ... ... (З. ... Сол ... әйел байына жағыну үшін арпылдай бастаған
әлгі сөзіне Санақ қатты назаланып, түтігіп шыға келгенін сезе қойған ... да ара ... (З. ... ... ... бар деу себебіміз, бұл сөзде халықтық
психология мен ... ... ... Бұл сөз де ... сөзі ... тұрпайы мағына бермеген, қайта “әйелдің қожайыны, билеушісі”
деген мағынаға ие болса керек. Бірақ біз бұл ... ... көп ... ... ... ... ... Түсіндірме сөздікте былай
делінген: Бай зат. ... ... ... күйеуі, ері (ҚТТС, ІІ т., 28).
Мысалы:
– Ұлжанның өз басы бай қызғанайын деген ойда ... (М. ... Қой әрі, ... ... ... бермегенде көрінгенге күйек асты
қылайын деп пе едің! (Ғ. ... ... ... ... бай ... тұрпайы, дөрекі
мағына үстеліп тұр. Бұл сөз арқылы жазушы образды аша түскен. Егер ... ... оның ... ер, ... ... ... образ сәл
солғындау шығар еді. Бай сөзі ... ... ... жиі қолданыла
бермейді. Ол естір құлаққа жағымсыз, тұрпайы реңкті ... ... ... ... ... ... тиді ... адамға тұрмысқа шықты” ұғымында
жұмсалуы да мүмкін.
Шал сөзі жасы келген қарияларға байланысты айтылады. Бұл ... ... ... мәні мен ... бар. ... ... қолдану, оның орнын
тауып ... ... ... ... ... ... қазақ
жазушыларының алдыңғы легінде тұратын О. Бөкеевтің бір ғана ... сөзі ... рет ... әдеби нормаға өткен. Бұл “дисфемизмдердің
әдеби тіл нормасы бола алмайды” деген көзқарасқа ... ... үшін ... ... ... мысалдар келтірейік. Шал ұлы
дүбірлі киелі жорыққа аттанардай салқын сазарып, бір дем отырды… Шал ... Шал ... ... де, жан-жағына барлай шолыпқарады… Біз теңдеп
әкелген күрекпен шал көрсеткен ... ... ... (О. ... Бір ... осы ... жарапазаншы Жанақ шалдың қара есегіне
ұқсап, қайқайып, шіреніп, сілкініп алды (Ә. ... ... ... ... ... көзі құдық түбіндегі тамшыдай әлсірей жылтыраған
шал үш ... бері ... ... ... ... ... ... шұқия
қарап көп отырды. Шал ... ... ... Шал сөзі көбінесе
кейіпкерлер тілінде көп ұшырасады. Мысалы:
– Ой, енеңді ұрайын, жаман неме. Тым құрыса ... ... ... ... ... ... бола қалғанын қарай гөр мұның, – депе жазғырды, – жүр
кеттік.
–Сен ... ақша жоқ ... ... суында балықта жоқ шығар, – деп
мысқылдап күлген болып, қасқыр ішіктің ... ... ... ... мына ... ... ана ... үстіне... жоқ тіпті ақшасы
керек емес... «Бір кәрі бием бар еді. ... іші ... ... арам ... ... әкем ... ... – деген адал ойын шал Айтжанға
атқысы-ақ келді... (З. Жакенов).
Түсіндірме сөздікте шал сөзіне ... ... ... Жасы ... ер ... ... ... 10 т., 104). М. Қашқаридің көрсетуінше,
чал қой ... ақ боз қой ... ... ... (ДТС, 137). ... ... ақ шалды”, “шашын қырау шалды” тіркестері ... ... ақ ... ... Шал ... ... ... өкпе ана тілімізде балаға қатысты айтылатын сөздердің бірі. Көшпелі
қазақ елінде бала әулеттің дәнекері, тұтқасы ... Дей ... ... ... бірдей емес, баланы кейде менсінбей, оны кемсітетін ... Шикі өкпе ... ... ... ... ұғымдар себепкер
болса керек. Ол екі сөз табының, сын есім мен зат ... ... ... ... бір мағынаны беріп тұр. Қолданушы мен тыңдаушы бұл сөзді
бүтін бір тұлға ретінде түсінеді. Дегенмен, ... ... ... ... әр ... ... ... мен беретін мағынасы қарай ... ... ... ... өкпе ... кеуде қуысында орналасқан
анатомиялық мүше. Ал, ҚТТС-те шикі сын есімінің беретін ... ... 1. ... ... жеуге әлі болмайтын; 2. Шикі өкпе. Жас
бала, перзент (ҚТТС, 10 т., 220). ... Тым ... ... ... шикі ... ... ... Бөкеев).
– Осы шикі өкпемді тіл-көзден сақтай гөр! (М. Мағауин).
Бұл мысалдардан байқалып отырғандай ... ... ... баланың
жетілмегенін, толыспағанын піспеген шикі өкпеге ұқсатқан. Бірте-бірте
фразеологизмге айналған. Шикі өкпе сөзі ... ... ... ... пайдаланылады.
Боқмұрын. Бала сөзінің дисфемизмдік варианттарының бірі. Баланы кемсіту,
төмен санау ұғымынан пайда болған. ... ... ... ... ... тәжірибесіз (ҚТТС, 2 т., 339). Мысалы:
– Мына боқмұрынның ақылгөйсуін қарашы-ей! (М. Сқақбаев).
Мысалдағы бұл сөздің екі сыңары да ... ... ... тауып,
тұтас бір ғана ұғымды білдіріп тұр. Ұқсату заңы ... ... ... сөз.
Неке мен туысқандық атауларға байланысты ... ... ... ... ғалым М. Оразовтың мына бір пікірін келтіре
кеткенді жөн көрдік: ... ... ... (род) белгіні көрсету үшін
ұрғашы (ұрғашы тоқты), еркек (еркек бұзау), ұл (ұл ... қыз (қыз ... ... ... мегежін (шошқаның ұрғашысы); жас мөлшерін білдіру
үшін (кейде еркелету ... да ... бала ... ... ата (ата ... ... шөже (шөже қораз), қозы (қозы қошқар) сияқты ... ... ... (қазақ тіліндегі ер бала, қыз бала ... ... ... ... ... деп көрсетуге негіз
жоқ. Себебі жыныстық мағына түркі тілдерінде (соның ішінде қазақ ... ... ... ... қабылданбайды. Бірақ тілдік ойлауда еркек,
ұрғашы түсінігін ... бар, ол сөз ... ... ... ... ... [47, 48-49 бб.]. Ал, Т. ... туысқандық
атауға байланысты ұрғашы қатын, бай сөздері ... ... ... ... в
произведениях дореволюционной поры слова катын «баба», бай, муж, властелин,
ургашы, ... ... и т.д. были ... ... что ... норме литературного языка не вызывала никаких ... что эти ... ... ... ... ... уровню той общественной формации. Но это еще не говорит о ... до ... ... жили ... вне всякой цивилизации. Здесь мы ... ... что при ... ... к диалектизмам и
просторечным элементам становится очевидной непосредственный взаимосвязь ... ... ... ... и ... ... ... того или иного общества. Употребительность тех или
иных просторечным слов ... ... с ... ... ... народов
на определенном этапе истории. И было бы неверным делать из этого вывод об
“отсталости” или “без культурье” до ... ... ... ... на ... тех правовых-этических норм, которые царили в то ... ... ... тыс мағына болмайды. Мағына дегеніміз – сөзді лексема ретінде
танытатын ... ... ... Неке мен ... ... дисфемизмдердің бірқатары дербес лексема ретінде танылып, тұтас
бір ұғымды білдіреді (қатын, тоқал, қаншық, ұрғашы, шал, ... бай ... ... сөз ... ... бірнеше ұғымды, бірде дара сөз сөз
ретінде бір ұғымды білдіріп, қызмет ... ... ... моншақ, шикі өкпе
т.б.). Енді бірқатары сөздердің бірігуі арқылы жасалып, тұтас бір ұғымды
береді ... ... ... шөмелебас, шөпжелке т.б.). Сонымен,
қазақ тілінде неке мен туыстық ... ... ... ... ... ... ... қойып былайша топтастыруға
болады:
1. Әйел - қатын, салпыетек, ... ... ... ... - ... ... Қыз - ... моншақ, шөпжелке.
4. Еркек адам - еркек, еркек кіндік,
5. Қария - шал, ... - ... Бала - шикі ... боқмұрын, мұрынбоқ.
Сонымен қазақ тілінде адамның жынысына, жас ... ... ... ... ана ... ежелгі бірліктер ... ... өмір ... Олар ... ... ... ұлттық дүниетанымын, психологиясын өз бойына жинаған сөздер
деп айтуға ... ... ... ... ... ... тілінде адамның мінез-құлқына, моральдық-этикалық ... ... де ... ... ... әйел ... қыз
баласының жағымсыз мінезін сынап айтқан дисфемизмдердің орны ерекше. Бұл
халқымыздың “Қызға қырық үйден тыйым” деген мақалымен ... ... ... ... айтылған дисфемизмдер –халықтың ұлттық ұғымы мен ... де ... ... ... ... ол жүзіқараға қай жігіт
қызықпайды (Б. ... Сөз ... ... ... жүзіқара сөзіне былай деп анықтама береді: “Дүзқара-
дүзіқара, жүзіқара қарабет, жұмсартып айтқанда ұялмағыр. Қалжың ... ... ... ... ... ... сөз, екі жүзді, екібеткей
мағынасы да бар. “Адамға жақпас кесір берсең, құдайдың сен ... ... ... [43, 49 б.]. ... осы сөздің ішкі мәнінен ... ... ... болады. Дей тұрғанымен де, бұл сөз ауызекі тілде
бүгінгі уақытта аса көп ... ... ... ренжігенде, сөзге келгенде
ғана ара-тұра айтылады. Уақыт өте келе бұл сөз де ... ... ... ... ... ... ... ғана айтылуы
мүмкін.
Қазақ тіліндегі мінез-құлыққа байланысты қалыптасқан дисфемизмдердің
бірі – ... ... ... жиі ... Қазақ тілінің түсіндірме
сөздігінде: Ынжық сын. Сөзін тіке айта алмайтын, жасық жігерсіз ... ... 395). Ә. ... ... жүз, бес ... деген еңбегінде былай деп
жазады: Ынжық. Бұл сөздің қазіргі мағынасы – ... ... ... ... бір сөз айта ... сол ынжықты қойшы” (Ж. Алтайбаев). Уақыт
өткен ... сөз ... неше ... құбылып отырғандығына тағы бір
айғақ. ... ... ... ... тұлғасы қайғылы, қапалы мағынасында
айтылған (ДТС, 219). ... ... ... ... ... тұлғасына
өзгеріп, “салбырау” мағынасында қолданылатын болған. Дәл сол ... ... ... де ... ... ... [45, 301 ... сөзінің тура мағыналы синонимдік сыңары – жуас. Ынжық адамның
мінезіне баға беру ... ... ... Адам ... ... ... ... жағымсыз эмоция беріп,
жақтырмаушылық сезімін туғызады. Морфологиялық ... ... ... ... ... бөлуге келмейтін сын есім. Тарихи тұрғыдан ынч
және ық морфемаларының қосындысы.
Келесі осындай сөздің бірі – ... ... ... сай ... ... сай ... ... болса,
Сол үйдің берекесі кетеді (Қазыбек би).
Сумақай сын. Жылпос, сұғанақ, ... ... VІІІ т., ... ... тыс ... бейнелейтін дисфемизмдердің бірі
–қомағай. Бұл сөзге мынадай анықтама берілген: Қомағай. Тамақсау, ... ... ... сөз. ... ... екен, тамақты көп жеді,
одан кейін ... да ... ... (Н. ... Сөздіктегі деректерге
қарағанда, қомағай монғол тілінен ауысуы ... деп ... ... біздегі мағынамен бірдей. Оларда бұдан басқа “ховдог”
сөзі де бертін ұғымы ... ... ... онша ... ... ... ... біздегі “қомағай” сөздерінің алғашқы тұлғасы
әрі басқаша болғаны күмән ... ... ... сөзі аз, ... ал ... ... тіркесі “азыну аз ... ... ... ... бір заттың аз көрінуі – ... ... ... ... ... ... сөзіне өздеріне тён-хой жұрнағын
қосып, “хомхой” тұлғасын тудырған. ......... Қазақ
тілінде оның “қомағай” ... ... де тіл ... қайшы
келмейді” [45, 179 б.]. Біздіңше, қомағай сөзінің номинативті мәнді сыңары
– қанағатсыз. ... Ол ... ... ... ... (А. Байтанаев). Осы
мысалдағы қомағай сөзі ауыс мағынада ... ... ... ... дегенді білдіріп тұр. Осылайша дисфемизмдер ауыспалы ... ... ... атқара алады. Бұл туралы В.В. Лопатин: ... ... ... ... ... ... чем сочетание слов, более
экономное средство выражения, и в этом его ... ... ...... [48, с. ... ... қомағай дисфемизмдері тойымсыз деген мағынада
жұмсалып, ауызекі сөйлеуде жиі қолданылады. Мысалы:
Алмас өрік жеп отырыпты. ... ... ... ... білдірмей,
Алмастың алдында тастап отырады. Бір кезде ол:
– Алмас, сен қомағай, мешкей екенсің ғой. ... ... өрік ... өрік ... нұсқайды.
– Мен емес, сен қомағай, мешкей екенсің. Сен тіпті өрікті ... ғой, – ... (Ел ... алып ... (М. ... ... мешкей сөзіне түсіндірме
сөздікте былайша анықтама берген: Мешкей зат. ... көп ... ... ... ас ... (О. ... ... 7 т, 207). Бұл сөздің
мағыналық мән тудыратын екінші бір ...... ... де ... ... сөзі де ... мағынасын береді. Мысалы:
– Ол кезде ұйқың ашылмаған көп ... бірі едің ғой, – ... ... Маубас сын. 1. Ылғи есеңгіреген ... ... бос; 2. ... ... көп ... (ҚТТС, 7 т., 146).
“Түгел сөздің түбі бір” деген еңбекте ... ... ... – ағашты,
орманды жерді мекендейтін байғыз тәріздес қол ... құс. ... ... ... [43, 75 б.]. ... ... деген құс атауы мен ... ... ... сын ... ... бір ... ... адамның мінезін құсқа, жан-жануарларға ұқсату әлімсақтан бар. Түнде
ұйқылы-ояу шақыратын осы бір құстың мінезін үнемі есеңгіреп жүретін ... ... ... ... ... сөздердің бірі – зәнталақ. Мысалы:
Көл қадірін не білсін.
Атасы билік қылмаған.
Анасы үлгі көрмеген,
Сен сияқты зәнталақ
Ел ... не ... ... шешен).
Зәнталақ сөзінің беретін мағынасы: Арамза, қара ниет, оңбаған (ҚТТС, 4
т., 374).
Ойнас. Немене мені ... деп ... ба? ... зат. Жасырын көңіл
қосатын адам, тамыр, ашына. Бай қатындарының ... ... ... байлары, ойнастары болады (І. Жансүгіров) (ҚТТС, 7 т., 392). Бұл
сөздің тура ...... ... – ойын. Одан пайда болған туынды
етістікке зат есім тудыратын – с ... ... ... зат ... ... ... ашына сөзінің анайы түрі. Қазақ тілінде мінез-
құлыққа ... ... ... бірқатары кірме сөздердің
есебінен пайда ... ... ... ... ... ... ... сөздері тілімізге
көптеп енді. Дана халқымыз кірме сөздерді әр ... ... ... ... Бұлардың жалпыхалықтық мәні мен түсінігі ... ... ... көрінеді. Бұлар ана тіліміздің төл ... ... ... атқарып келеді. Олардың ... әр ... мәні бар ... ... реңк ... сөздер
болып табылады. Дей тұрғанменде, өзге түркі халықтарымен салыстырғанда араб-
парсы сөздерінің негізінде жасалған дисфемизмдер тілімізде өте ... ... ... ... – деп ... ... салады
(Б. Мұқаев). Жәлеп ар.сын. 1. Алдамшы, қу, сұм, сұрқия. Біреулердің
ақы-адал ... ... ... ... ұры бар (М. ... 2. ... ... бұзық (әйел) (ҚТТС, 6 т., 38). Бұл сөз көбінесе ауызекі тілде
көбіне әйел ... ... ... байланысты айтылады.
Е. Бекмұхаметов “Қазақ тіліндегі араб-парсы сөздері” деген еңбегінде
аталған сөзге мынадай анықтама ... ... ... ... 1. ... ... ... адам делдал, пайдакүнем; 2. Ауыс. Қу, сұм, алаяқ
адам (Перекупник, спекулянт, маклер, ... 2. ... ... ... ... Елді сатты жалдап боп… Қан қақсатып зарлатып (Жамбыл)”
[49, 69 б.]. Мысалы: – Ал, енді жатыңдар, екі ... деп ... ... ... ... қалды (С. Мұратбеков). Төл тілдегі жәлеп сөзінің мағынасы
мүлде күңгірттеніп басқа мағынаға көшкен. Осы себепті сөздіктегі ... ... ... ... мағынасы тура ... ... ... тілінің синонимдер сөздігінде”: Жезөкше,
жәлеп, жүргіш, жүрімпаз, зинақор, зинашы, салдақы, сайқал, ойнасқор,
ойнашыл – суық ... ... ... ... әйел ... ер ... делінеді
[44, 115 б.].
Тілімізге араб-парсы тілдерінен енген дисфемиздердің бірі – бетпақ. ... ... ... ... оның ... ... ... айтылатын
ауыр сөз. Мысалы:
– Далбаев жолдас, мына ... не ... жүр екен ... ... ... рет бардық, бетпақ қызын бермей қойды! – деп елдің құлағына
құя ... (Б. ... ... Ә. ... ... ... ... беріледі:
Бетпақ. Түсіндірме сөздіктегі мағынасы – бақытсыз, сорлы қалпында берілген.
“– Пәтшағар, бетпақ, сеңкеңдемей ... – деп ... ... зекіп
тастады”. Сөз төркінің жүйесі басқа тіл, дәлірек айтсақ, ... ... ... ... ... Н. ... “бетпақ” сөзі парсының
“бётбэхт” тұлғасынан ... және ... екі ... деп қарап, “бёд”
түбірінің мағынасы “жаман, нашар”, ал “бёхт” біздегі “бақыт” сөзінің түпкі
төркіні екендігін ... ... ... теріс дей алмаймыз. Өйткені, ертедегі
түркі жазба ескерткіштерінде де осы ... бұл ... ... ... ... тұлғаларында ұшырасып, “жаман”, “нашар” мағынасын беретіндігі
және екеуі де, (бат, бад) парсы тілінен ... ... (ДТС, ... арқа ... оның (бетпақтық) түркі тілдеріне, оның ішінде ... өте ... ... ... деп ... ... төркінін парсы тілі”
екендігіне сеніп, ... ... да ... ... ... тілдерінде, әсіресе, араб-парсы тілдерінің әсері ... ... ... якут ... “жаман, нашар” мағыналарын
берерліктей, тұлғасы жағынан “бетпақ” сөзіне өте ұқсас тұлғалар ... тува ... ... және ... ... екеуі де “жаман, нашар”
мағыналарын бере алса, якут тілінде: ... ... ... ... ... “бетпақ” сөзінің төркіні түркі тілдерінің өзі деуімізге
де боларлық. Әсіресе, тува тіліндегі “пат”, “бак” ... ... ... ... кеткендігін теріске шығару да қиын: патбак-петбақ, бетпақ [45,
50-51 бб.].
Мінез-құлыққа байланысты ... бірі – ... ... Ал ... кеп ... дер ... ... ол – жасық ... ... ... тура ... – жуас. Сонымен, қазақ тілінде ... ... ... ... ... ... ... – дүзіқара,
2. Жуас – ынжық,
3. Қанағатсыз – қомағай,
4. Тоймау,ашқарақ -–мешкей,
5. Ұйқышыл – маубас,
6. Ашына, көңілдес – ойнас,
7. Зинақор – ... ...... ...... ... – алқаш.
Санамаланған сөздер қоғамда қалыптасқан әдептілікке қарама-қарсы келетін
мінез-құлықтарды білдіріп тұр.
2.3 Адамның дене ... мен ... ... байланысты
қалыптасқан дисфемизмдер
Қазақ тілінде, басқа дисфемизмдік атаулар ... дене ... ... ... ... ... ... дисфемизмдер де жиі
қолданылады.
Мұндай дисфемизмдер ... ... ... үстеп,
ауру, дімкәс адамды кемсіту, менсінбеушілік реңкін беріп тұрады. Мысалы: –
Манағы таскерең, үндемес төр ... ... ... ... (Д. ... Бұл сөз ... ... күрделі: Тас+керең. Тас сөзі керең
сөзіне күшейтпелі реңк беріп тұр. Құлағының ... бар, ... ... ... ... ... ... сыңарлары екі түрлі сөз табынан
болғанына қарамастан, біртұтас лексикалық мағынаны ... ... ... ... бірі – ... Бұл сөз ... сылтымасы бар деген мағынада жұмсалады. Шойнақ сын. – Бір аяғы, ... ... ... ... ... еді оны, енді екі ... кетуге жақын
(Ғ. Мүсірепов) (ҚТТС, Х т., 237). Бұл сөз адамның дене мүшесінің кемістігін
әсерлей көрсетіп, жағымсыз мағына тудырады.
Оған ... ... ... сөзі де дене ... ... ... жерден келіп ем,
Белі талды шолақтың,
Дәм бұйыртса бүгінше
Сіздің үйде болмақпын ... ... сын. 1. Қол не ... ... ... ... ... алған шолақ қол комиссар барлық үй сайманымызды алып ... ... ... 10 т., 247). Бұл сөз негізінен халықтың күнделікті ... ... ... ... ... ... ғана беріледі.
Мысалы: –Қап мына қаңғыбас шолақтың ... ... (М. ... ... ... ... ... бірі – мықыр. Мықыр
сын. Бойы ... ... ...... жирен мұрты бар мықыр
шалдан бір қарыстай ұзын Ғайни кетіп барады (О. Бөкеев) (ҚТТС, 7 т., ... ... ... үшін пайдаланады. Мысалы: – Емугановты
төменгі шендер “мықыр” деп атап кеткен (Х. Есенжанов). Тура ... ... ... ... ... ... ... эмоционалды-
экспрессивтік мағына үстейді.
Әйел адамның физиологиялық өзгерісіне байланысты айтылатын дисфемизмнің
бірі – Буаз сын есімі. Түсіндірме сөздікте мынадай ... ... ... 1. ... ... ... бар; туатын (мал, хайуан). Бүйірі салыңқы
буаз қойлар ... жер ... әрең ... ... Мүсірепов); 2. Қарап. Екі қабат, аяғы ауыр. – ... ... зар ... ... ... қатыны буаз болып, бір ұл табады (С.
Сейфуллин) (ҚТТС, 2 т., 445). Негізінен бұл сөз ... ... ... тура ... қолданылады. Ауыс мағынада жүкті дегенді білдіреді.
Әрине, малға байланысты ... ... ... ... ... ... бояуды қоюлата түседі. Буаз сөзі күнделікті өмірде
әйелге ... ... ... ... ... ... кебу. Мысалы: – Талап ... ... ... ... ... Осы сөз турасында жоғарыдағы аталмыш сөздікте былай
делінеді: Ындын, ындыны кебу. –Ындыным кеуіп, ... ... ... (М. ... Өзге ... де бұл сөз ауыспалы ... ... ... ... ... көңіл-күй мағынасын береді.
Монғолша ... ... ... біздің түсінігіміздегі “сусын”
мағынасында.
Тунгус-манчужур тобындағы кейбіреуінде “уннун” сөзі – ... ... ... осы сөз монғолдарға, бертін келе түркі ... ... ... ... ұшырауы ықтимал. Сонда “ындыны
кебу” біздің түсінігіміздегі “таңдайы кебуді” ... [45, 101 ... түр ... ... ... ... бірі – сиық.
Мысалы:
Күнде жылау, бөпем-ау, күнде жылау,
Иіс маймен денеңе бердім сылау,
Сен жыламай, бөпем-ау кім ... ... сиқы ... ... ... сөз ... Е.Б. Бекмұхаметовтың еңбегінде былай делінген: Сиық ... Түр, ... ... ... ... ... ... (Вид, физономия,
форма, образ, очертание), (черты лица, фигура, осанка). – Үйдің ішінде ... ... ... сиық жоқ (С. ... ... ... ... түр-
тұрпат, сұрық (Түсіндірме сөздік бойынша). “Бізде кісі қарайтын сиық жоқ-па
еді” (Ә. ... ... ... ... кескін, сұрық, ұсқын,
келбет. Сиық сөзінің парсы тіліндегі тура мағынасы өзгеше: сиғ-сұлу, ... Бұл ... ... ... ... ... -ты немесе ... ... ғана ... ... ... ... ... әдемі,
сиықсыз, сұлу емес, көріксіз-ажарсыз [45, 250 б.]. Сиық сөзі ауыс мағынада
қолданылғанда жағымсыз ... ... ... “Сиқың құрысын”, “сиқыңа
болайын” деген тіркестер күнделікті ауызекі тілде жиі қолданылады.
Сонымен ... ... дене ... мен ... ауру-
сырқауларына байланысты пайда болған ... тура ... ... ... ... ... - ... таскерең,
2. Ақсақ - шойнақ,
3. Кемтар - шолақ,
4. Аласа - мықыр,
5. Жүкті - буаз,
6. Шөлдеу – ... ... ... - сиық.
Адамның дене мүшелеріне, ауру-сырқауларына қатысты дисфемизмдер жоғарыда
айтылғандай, көбінесе ауызекі сөйлеу тілінде дертті, ауру, науқас адамдарды
кемсіткенде жұмсалып, жағымсыз дөрекі ... ... ... ... негізінде пайда болған
дисфемизмдер
Тілімізде ... ... ... ... ... де аз ... ... құрамның осы бір қомақты саласы туралы тіл
мамандары сан алуан пікір білдірген.
“Тілдің сөздік ... бір ... ... ... деп атау бар. Олардың саны басқа семантикалық топтардай көп
болмағанымен, тілде ... бір ... орын ... белгілі. Бірақ
күнделікті практикамызда эмоция мен ... беру тек ... ... ... ... қалмайды. Тіпті эмоция мен экспрессивтік
қосымшалар арқылы да, сөздердің мағына ... ... ... ... де, ... стильдік қолданылуы арқылы берілетін жағдайының
бар екендігі де ғылымда ... ... ... ... ... мен
экспрессивтік төрт түрлі жол арқылы беріледі.
1. Сөздердің тура номинативті мағынасы ретінде.
2. Көп мағыналы ... бір ... ... ... ... қосу ... ... сөз тіркестері арқылы”, – деп жазады семантикамен ... ... М. ... [47, 65 б.].
Ә. Болғанбаев пен Ғ. Қалиев одан әрі толықтырып: “Айтушы я сөйлеуші бір
заттың, құбылыстың, істің атын айтқанда, ... ... ... ... ... я жек ... (қатынасын) білдіре сөйлейді. Сөздер зат,
құбылысты, олардың белгілі қасиетін, болмаса іс-әрекетін ғана атап білдіріп
қомайды, сонымен ... ... әсер ... ... ... ие ... ... сипаты оның бейнелі, мәнерлі айтылуынан, ал
эмоционалдығы оған қоса ... ... ... ... бар ... болады. Ол эмоционалдық бояуы бар сөздері арқылы ... ... ... мақтанушылық, есіркеушілік, ерлік,
таңырқаушылық, жағымпаздылық, қошеметшілік, өшпенділік, үрейлендіру, сес
көрсету ... ... ... қасиеттерін білдіруде жиі
кездеседі. Экспрессивті-эмоционалдық сөздер барлық стильде ... ... олар ... ... тілі мен ... әдебиетке тән”, – деп
сипаттайды [3, 179 б.].
Тіл қатынас құралы қызметін атқарып, ойды жарыққа шығарып қана ... ... ... ... әр қилы ... ... мен ... де реттеп отырады. Жақсы көру мен жек көру, ашулану мен
рахат сезімге бөлену, ... мен ... ... түсу, қуану мен қайғыру
сияқты адам баласының ішкі әлемінде ... ... ... тіл ... асып, тілдегі сөздер арқылы сыртқа шығады, тыңдаушыға яки оқушыға
беріледі. Бұл жөнінде В.А. Звегинцев: “Сөз ... ... ... ол ойды ... ... қана ... ... қатар оның
эмоцияналды және экспрессивті қасиеттері де бар, ... ... ... ... ... ... – деп түйіндейді [50, 167 б.].
Қазіргі көрнекті орыс тілі мандарының бірі Н.М. ... ... әр қилы ... ... ... айта келіп, оларды
эмоцияналды-экспрессивті жағынан топтастырудың қиын ... ... ... тән экспрессиясының болатынын дәлелдейді [51, 131 б.]. “Қазіргі
қазақ тілінің” авторлары да: “Қазіргі қазақ тілінде, басқа ... ... бір ... ... ... ... лексика немесе
эмоционалдық мәні бар сөздер” – деп түйіндейді.
Және бұлар эмоцияналды сөздерді ... ... ... бар ... және ... ... ... эмоцияналдық лексика жасау
деп екіге бөлінеді де, әр ... өз ... тағы да ... ... ... бб.]. В.Н. Телия: “Экспрессивтілік тіл бірліктерінің эмотивтікті
білдіру ... яғни ... ... ... ... ... ... бағалық қатынасы. Тілдік бірліктердің
эксперссивтілігі мынадай ... ... ... ... ... Жағымды не жағымсыз ... ... ... ... және әлеуметтік жауабымен…” [53, 128-
129 бб.]. ... ... ... пен ... ... ... ұғым әрқалай, әртүрлі амалдар ... ... ... ... мағынасы негізінде қалыптасады” [54, 315
б.]. “Эмоционалды элементтер адамның сезімін білдіруге қызмет ... ... ... ... ... сезімді білдірудегі көркемдіктің,
суреттемеліктің, бейнеліктің күшейе түсуіне қызмет етеді [55, 108 б.]. ... ... ... ... ... ... ... – это оформленное эксплитцитным или сообщенное
имплицитным способом свойство языковых средств осуществляеть изобразительно
выразительную ... при ... ... значения в
парадигматическом и синтагматическом плане” [56, с. 436]. ... ... ... ... ... ... ... ол сөздердің жазушының яки айтушының суреттелміш оқиғаға көзқарасын
білдіретін сөздер екенін бір ауыздан мойындайды.
Эмоциялық мағына сөздердің тура ... да, ... ... ... бірі болуы да мүмкін. Мұны этимологиялық ... ... ... ... Егер шын ... ... кірер жерін
таба алмайтұғын дарақы, жұртты сөзімен ойландырайын, мына кәпірден ... екен ... ... деп ... ... гұр ... болып,
босқа қамтып отырса, оны не дейміз (Абай). Осы мысалдағы ... ... ... көңіл бөлелік. Дарақы. Бұрынырақ шыққан екі томдық “Қазіргі
қазақ тілінің түсіндірме сөздігінде” – ... ... ... ... ... ... ... Сүйегі тым бос емес, іске
тәуір, барықсыз, дарақы-ау, бойы бұлғаң (С. Торайғыров).
Сөзге төркін боларлық “дарақы” тәрізді ... ... ... ... кездестіре алмадық, – деп жазады тілші (Ә. Нұрмағамбетов). Ал
тунгус-маньчжур ... дәл осы ... әрі ... сөз бар ... ... тілінде: дэрақу-ұятсыз, арсыз, әдепсіз деген мағыналарды
ұғындырады.
Тұлға әр мағына жағынан маньчжур ... сөз ... ... ... ... ... көріп отырмыз. Маньчжур тіліндегі “дәрақу” ... ... ... ... мен қосымшаның пайда болғандығы жөнінде
де дерек ... ... Осы ... ... кейбіреуінде: эвенкілер,
солондар, эвендер т.б. “дэрэ” тұлғасы біздегі “бет” мағынасында қолданылса,
ал “ақу” – болымсыздық қосымшасы. Осы ... ... ... ...
дэрақу), сөзбе-сөз аударғанда “беті жоқ” немесе ... ... ... Бұл ... ... “бетсіз” сөзінің өзі мағына
жағынан бізде “бейбастақ” немесе маньчжур тіліндегі “әдепсіз” ... ... еске салу ... та ... ... сөз ... ашу
үшін бұл да қажет нәрсе. Тіл деректерінен көрінгендей, қорыта келгенде, сөз
төркіні маньчжур тілі екен де, оның қалыптасуына ... ... да ... ... ... ... Маньчжур тілінен ауысқан
сөздің қазақ тілінде “дарақы” қалпына жетуі де, қиын құбылыс емес: дэрақу →
дәрақу → ...... [45, 67 ... бір ... ... екінші жағынан
дисфемизмдік мағына беретін осылайша талдау арқылы да жете түсінуге болады.
Эмоциялық мағына ... ... ... ... ... ... талабынан туындайтыны анық. “Қазақ тілінің семантикасы” ... М. ... ... таным теориясымен байланыстырып: “Біріншіден,
эмоция денотаттық мағынамен тікелей байланыспайды; Екіншіден, сигнификатпен
байланысады. Сондықтан да оларды ұғыммен, ... ... ... ... ... мен экспрессиялық мағына жеке ... ... ... байланысты процестер. Адам санасы айналадағы амал-әрекетті,
қозғалыс пен құбылыстарды қабылдағанда тек көшірмесі ... ... ... ... өзінің өмір талғамымен өзінің ... ... осы ... ... туындайды. Экспрессивті бояу,
жеке ... ... ... да, сөз ... ... ... ... да тән сипат,” – ... [47, 122 ... ... ... өте ... ... ... баршылық. Оларды кей жағдайда дисфемизмдерден
ажырату қиынға түседі. Солардың бірі ... ... ... ... ... бе, қатынбасша күніне, жүз амандаса ма осылар? – деп
Сәлімрахман шығып алды (Р. ... ... зат. ... ісіне
араласушы еркек (ҚТТС, 6 т., 156). Осы сөз турасында белгілі ... ... сөз ... байланысты ерекшелікті өз ... ... ... ... ... ... ... деген сөз жоқ.
Қатынбасша, тазша, қараша деген сөздер бар. ... ол ... ... Ол ...... ... ал ... ол қатындардың
жұмысына, яғни қазан-аяққа, ас пісіруге, қазанға ... ... ... ... еркек… Қатынқұмар адамды, әйелін, тағы басқа әйелдерді
басқадан қорғаштайтын адамды “қатынбұраш”, ... атқа ... ат ... ... – дейді [43, 66 б.]. Зерттеуші ер адам бойындағы ... ... ... ... ... түсіндіреді. Сонымен қатар
мінез-құлыққа байланысты мәңгі тұрпайы сөзінің мағынасына қысқаша талдау
жасап ... ... ... екі ... ... ...... т.б.; мәңгі – мәңгіріп жүре беретін адам. Ш. Айтматовтың “мәңгірті”
осыдан алынған. Одан ... ... ... ... сөздер бар. Ал осының көбіміз
біреуін ғана ... [43, 8 ... Б. ... ... ... Ш. ... ... романындағы жау қолында жүріп есі ауып, “мәңгүрт” атанған, анасын ... ... ... ... ... ... уақытта жағымсыз мағынаны бере
алмайды. Бұл олардың дисмефизмдерден айырмашылығын көрсетеді. ... болу үшін ... ... ... Мен ... ... ойы мен ... қиялынан тұратын жақұт қаланың қай жерін көруге де
бейілмін (С. Бердіқұлұлы). – Бар ... ... кең, ... ... аса
білгір адам екен (М. Әуезов). Бұл сөйлемдердегі ұшқыр қиял, алғыр ойы, аса
білгір деген тіркестер жақсы көру мен ... ... ... және ... бір іске деген икемділікті, ыңғайлықты, ынталықты білдіріп, ... ... ... тұр. Сонымен қатар дисфемизмдермен эмоционалды-
экспрессивті сөздердің ... ... ... мен жалпы ортақ қасиеттері
жоқ емес. Соның ішінде адамға қатысты ... ... ... ... ... жеке ... әртүрлі қасиеттерін, мінез-
құлқын, тұрмыс-жағдайын, сырт-сымбатын, түрлі ... ... ... ... қышуы қанып, масайрап отырып етке, араққа тойдық…
– Қысыр дәмемен қалың бөрік арасынан ... ... ... Бір ... ... де ... ... Тырақай арық тәпелтек бала еді…
– Кәне, көрсетші маған тың ... ... миын ... ... – деп ... ... сыры кетпеген сырлы аяқтай сұлуша әйел
(С. Бердіқұлов).
Осы мысалдардағы қимамыздың қышуы қанып, ... ... бір ... ... миын ... ... еркек сымағым деген сөз тіркестері әрі
эмоционалды-экспрессивті сөздердің, әрі ... ... ... ... ... бұл ... ... де ортақ қасиеттің барлығын ғылыми
негізде дәлелдей түседі. Дисфемизм мен эмоционалды-экспрессивті сөздердің
өзара ортақ белгілері:
1. ... мен ... ... көбінесе күнделікті
ауызекі сөйлеу тілінде қолданылады;
2. Ақын-жазушылар, стильдік ... ... ... ... бейнесін айқындай түсетін тілдік құрал ретінде пайданылады;
3. Публицистикалық стильде, күнделікті баспасөзде өте сирек ... ... ... мен ... ... ... ... Екеуі де мағынаны анықтамайды, жазушының немесе айтушының
айналадағы заттар мен құбылыстарға, адамға берген ... ... ... жек ... ұнатпау мәні бар. Демек, ... ... ... бар деген сөз;
6. Эмоцияналды-экспрессивті сөздер мен дисфемизмдерге көп мағыналық пен
ауыспалы ... ... ... ... Тура ... ... бар ... көп жағдайда екеуіне де ортақ
болып келеді;
8. Ауызекі тіл мен әдеби тілді ... ... ... ... ... сөз ... табылады.
Адам өз айналасында болып жатқан құбылыстарды сезім мүшелері ... қана ... оған өз ... да ... баға ... отырады.
Сөйтіп әр ұрпақ өз кезінде қоғамда болып жатқан өзгерістерді ... оны ... ... ... Бұл ... ... қайталанып
отыратын немесе үздіксіз процесс. Тілдегі сөздер табиғатына ... ... ... анық. Белгілі бір сөздер тобы ... ... ... түсінілсе, кейбір сөздер тобы адамның сезіміне әсер етіп белгілі
бір қосымша мағынада жұмсалады. Мысал келтірелік:
– Ылғи бір ... ... ... ұзақ ... отыруға да шыдам керек-ақ
шығар (Ғ. Мүсірепов).
– Топастың тілегі соғыс пен бүлік (Ә. Әлімжанов).
Ең алдымен мысал ... ... ... ... ... ... Топас. Осы күнгі түсінігімізде бұл сөздің мағынасы – ... ... ... ... ... ... тас ... болса да жақсылыққа
жібімейтін адам жоқ” (Ө. Қанахин). Сөздің алғашқы ... мен ... ... ... ... іздеп табуға болады. Хакас тілінде “тоо” сөзі –
біздің ... ... тіл ... ал ... ... – еш ... ... мағыналарында жұмсалады. Ал, тува тілінде “тоовазы”
... ... - ... ... ... ... ... ақыры – надандық, ақымақтыққа әкеп
создырады. Қазіргі біздің тіліміздегі ...... ... [45, 274 б.]. Бұл ... эмоциялық-экспрессивтік реңкімен қоса
номинативті мағынасы қатар жүреді. Әдеби тілде бұл сөз білімсіз, ... ... ... ... ... ... лексикалық мағынасы ретінде эмоцияны алуымыз керек, ондай сөздерде
эмоция-экспрессия контекстен тыс кезде де, контексте де берілуі керек. ... ... ... мағынасының өзі адамның көңіл-күймен берген
бағасымен ... ... ... реңк ... сөздің лексикалық
мағынасымен қатар жүреді де, қосымша мағына ... өмір ... ... ... топас сөзі эмоционалды-экспрессивті сөз ... ... де ... атқара алады. Өйткені жоғарыда атап ... ... ... мағыналы сыңары бар. Ал, ... ... ... ... бар болса, ол дисфемизм бола алады.
Эмоционалды-экспрессивті сөздер мен ... ... ... ... ... ... Дисфемизм ретінде қолданылатын ... ... ал ... ... ... ... бола ... Өйткені, дисфемизмдердің айшықты мәнді
сыңарымен қатар тура мағыналы ... ... ... ... сөздердің едәуір бөлегінің номинативті мағыналы ... ... ...... ... қылғып салып отырмыз құдай алмаған екі
қақпас (С. Бердіқұлов).
Ашадан ауып ... алты ... ... адам ... ... бар, салмағы жоқ,
Салмағы жоқ түлкіге қақпан шаппас (Ел аузынан).
Ә. Нұрмағамбетов бұл сөз туралы да былай деп жазады: “Қақпас. ... екі ... ... ... 1. ... ... адам; 2.
Жексұрын, сұмырай. …Қақпассың, жүрген ... бәрі ... ...... ... ... ... өзі емес пе?
(І. Есенберлин). “Қақбас” сөзінің тарихы, шыққан
тегі туралы екі ... ... ... тура ... Біріншісі түркі тілдерінің
өз дерегі негізінде. В. Радлов сөздігіндегі ... ... ... ... ... сөзге “қайыңның қабығы” мағынасын көрсете ... ... ... қарағанда, “ескі, қураған ағаш қабығы” екендігін ... ... ... ... ... ... тілінде “хахпас”сөзі “қылқан
жапырақты ағаштардың қабығы” деген ұғымда қолданатынын да еске ... ... ... (бірінші мағынасында) төркінін ... ... де ... ... ... ... жалғыз адамды өнім
бермейтін қураған ағаш қабығымен теңеу халық ... бола ... ... ұқсату, сәйкестендіруден туған ауыспалы мағына.
Екінші бір деректі парсы тілінен кездестіреміз: “хакбарсёр” ... ... ... ... ... қазақ тіліндегі: 1) бақытсыз,
сорлы; 2) жексұрын, сұмырай сияқты мағналарды ... ... ... да ... ... ... екінші мағынаға өте сәйкес
келіп тұр. Парсы тіліндегі ... ... ... ... ... ... ... тіл заңдылығынан сырт кетпейді. Сөйтіп, біздің
тұспалдауымызша, “қақпас” сөзінің біздегі ... ... ... ... тілдерінің өзіне тән де, ал екінші мағынаны беретін “қақбас” сөзінің
төркіні парсы тілі” – дейді [45, 152 б.]. “Парсы ... ... ... сөз”
дегеннен гөрі “өз тіліміздің есебінен пайда болған” деген пікірі, біздіңше,
орынды. ... ... ... ... ұмытылған.
Келесі жағымсыз эмоционалды-эксспрессивті сөздің бірі – ... ... ... ... ... шал Бақа айғырға міне қашты (Қозы Көрпеш-Баян сұлу).
Бұл сөздің ... ... ... ... Бұл ...... ... қомағай, сұм, жексұрын мағыналарын береді.
–“Сорлы жалмауыз, қайдан табақтас болып едің, бір жапырақ жегізбедің ... ... Дәл осы ... ... түркі жазба ескерткіштерінің ішінен М.
Қашқари сөздігінен табамыз, йамла-жинау, тазалау, сүрту ... (ДТС, 231). ... бұл ... ... ... ... тұлғасына дейін өзгерген. Уақыт өткен сайын тұлғасы ғана емес,
мағынасы да ... ... ... айтқанда, қазіргі түркі тілдерінің
кейбіреуінде жинау, тазалау, сүрту құралдарының ... ... ... ... телеуіт тілдерінде “йалмур”, ал баравин
татарларында “йалмауыр” тұлғасындағы сөздер біздегі “сыпырғыш” ... ... ... ... сөзі ... тілінде “жалмауыз” тұлғасына дейін
өзгеруге бейім. Түркі тілдерінде “р” мен “з” ... ... ... ... ... ... Ал қазақ тіліндегі мағынасы
– ұқсату нәтижесінде пайда болған. ... түк ... ... ... ... отырытын құбжұқ іспеттес жан иесін “йалмауыға”
(жалмауыз), бізше сыпырғыштан басқа (өз кезінде) не нәрсемен ... ... ... ... ...... ... болса, кейін ол
зат атауына көшіп, қазақ тілінде одан әрі ауыспалы мағынаға ие бола ... 104 ... ... ... ... ... ... сөздің
бірі – жауыз. Мысалы:
Жалғыз жүрген Аңшыбайды
Өлтірмекші болады.
Осылай деп жауыздар
Жиналып кеңес құрады (Қырымның қырық батыры).
Ана ... ... ... ... сөздің бірі – бұралқы.
Аталымыш сөздікте осы сөзге былай талдау жасалынған: Бұралқы. Қазақ ... ... бұл ... бойынша сөздің екі түрлі мағынасы бар: 1.
Қаңғыған иесіз ит. ... ... ... ... ... (З.
Шашкин). 2. Сырттан келген бұратана адам.
“Мың бұралқыдан, бір байырғы” (М. ... ... ... ... ... ... ... қырғыз тілінде айтылатынын көреміз.
Мағынасы – әлсіз, жетілмеген, ... ... ... түркі тілдерінен
мағынасы мен тұлғасы сәйкес келерлік сөзді кездестіре ... ... ... өзге топтағы тілдерден іздестіруге бет қойдық. Монғол тілінде
әлсіз, нашар қуатсыз мағынасын “бурай” тұлғасындағы, ал ... ... сөзі ... ... тілінде бұл тұлғалардың түбірі “бяр” болады
да, ал мағынасы бізше “күш” дегенді ұғындырады. Осы ... сол ... ... ... жоқтығын білдіретін -гүй қосымшасы жалғанағанда ... ... ... ... ... ... деген ұғындырады. Осы соңғы
тұлға қазақ тіліне ауысқаннан кейін дыбыстық өзгерістерге ... бола ... ...... → биаргу → бұралқу → бұралқы) ... ... ... ... деген жорамалдамыз. Қанғыған жан иесінде күш, қуат бола
бермейтінін еске алсақ жорамал ойға сиымды, көңілге қонымды ... ... ит” ... басқаша айтсақ – әлсіз, күйсіз ит болмақ. Оның адамға
қолданылу ... ... ... мағынаның әсері [45, 60 б.].
Эмоционалды-экспрессивті сөздердің қатарына ... ... ... ... ... Мысалы:
1. Қолым жетпей қор болдым сұм заманда,
Қияметтік қимасым қош, қарағым (Халық өлеңі).
2. Бажайына бажайлап келтіргенше,
Сырғанап сұм дүние ... өтер ... ... ... ... ... ... теуіп,
Сұм жалған қайда барып тұрақтайсың (Халық өлеңі).
4. Сұмырайдың өзін көрдім,
Жанысбайдың ізін көрдім.
Балаларыма іздеген азығымды,
Уа, тәңірім, өзің бердің.
Бай жазылсын, батам ... егер пері ... ... ... ... ... (Өлген қазан).
Академик Р. Сыздық сөздің түп-төркінін ... ... ... ... ... ... жағымсыз сипатты білдіреді… Сұм
тұлғасы сұмырай түрінде де келеді. Бұл ... ...... жағымсыз
қасиеттің атауы. Өткен ғасыр сөздіктерінің өзінде қазақ тілінде сұмырай
сөзін ... ... – деп ... ... қарақалпақ тілінде сұмырай
– “өтірікші, алдамшы”. ... ... ... ... сұм, сұмырай сөздері
бірінің орнына бірі айтыла бергенге ұқсайды және бақытсыз сормаңдай ... ... ... Сұм, ... ... күні ... дейін алып
келген мағынасы бұл күнде пассивтеніп, сирек жұмсалатын болған да, олар
көбінесе “алдамшы, ... қу, ... ... ... адам ... ... айтатын сөздерге айналған. Бұдан сөз мағынасының
қозғалысы үшін аса көп ... ... ... ... Қазақ тілінің
2 томдық түсіндірме сөздігінде сұм, залым, қу, ... ... ... ... 2 т., 385). ... сұмпайы варианты да дәл
осы мағынада танылады. Ал бұл сөздер сәл ... ... ... ... ... ... Мысалы: Батырлар жырында әкесі сонда сөйледі:
Олай деме, сұм ұлым,
Бұлай деме, сұм ұлым…
“Едіге” ... ... ... ... ... сұм ... деп ... жинаған материалда Орақ батыр:
Жалғыз да сұм басым,
Барымнан жоғым көп игі, – ... ... ... жеті ... ... құл:
Өлтіремін алып кел,
Жәдігер сұм баланы, –
дейді. Баян сұлу әр ... өзін ... ... деп, ал ... “Атадан жастай
қалған сен сұмырай” – деп отырады. ... ... да сұм ... ... ... сормаңдай” дегенге саяды. “Шынында да шум
деген сөз парсы тілінде “Бақытсыз, сорлы, сумаңдай”. Осы реңк – бұл ... ... ... ... жетім қалып не бірге ... ... ... айырылып немесе жал-құйрықсыз (аға інісіз) жалғыз өсіп
“сормаңдай” бақытсыз болған жағдайында айтылуы. Мысалы: Алмажан ... ғ., І ... өзі ... ... ... сұм ... ... ал мұны
Алмажан әке-шешеден жетім қалып, тоғыз биге шағынған өлеңінен ... ... ... ... ... түп-төркінін табу үшін
сөздердің қалыптасу тарихына талдау жасауға тура ... ... ... ... оның шығу төркініне ... ... ... ... тура ... ... қарағанда, бұл сөз дисфемизмге өте
ұқсас. ... ... ... ... соң ... ... алмаймыз.
Академик Р. Сыздықтың түсіндіруінше, албасты негізінен алғанда албасты
халық ... мен ... жын ... бір ... Бұл сөз ... ... ... мағынаға ие болған. Алб (палуан) деген сөз басты деген
етістіктің бірігуінен жасалған ... ... ... сөзінің төркіні
түркі-монғол тілдеріне ортақ “алу” етістігінен шығады. Алғашында монғол
тілінде (алба(н) – қызмет, ... ... ... ... білдірген көне
түркі тілінде алып денелі, ұзын бойлы жігіт, батыр, шағатайша да ... ... ... ... жын, періні “албасты” дейді. Бұл сөз қазақ ... ... ... тілі ... ... ... ... мағынасымен ұласып
ұзын бойлы жын, пері мағынасында енген секілді. Бұл ... ... ... ауыс ... ... ... сөзі ауызекі тілде жек көрініш
не ренжігенде адамға байланысты айтылады [57, 115 ... де бір ... ылаң ... сен ... арқа-жарқа (Халық өлеңі).
Мұндағы асты сызылған сұрқия сөзі өлеңге жағымсыз ... ... ... мағынасы: оңбаған, залым, сұмырай (ҚТТС, 397).
Жоғарыдағы біз ... ... ... ... ... албасты сөздері
эмоционалды-экспрессивті мән бергенімен ... бола ... ... ... тура мағыналы сыңары жоқ. Эмоционалды-экспрессивті
сөздер мен дисфемизмдердің ара ... ... ең ... жолы осы. ... де, ... сөздердің дисфемизм болатындары да
бар. ... Сен ... ... өйтіп! – деді хан тіксініп.
– Бетіңнің быт-шытын шығармасам ба?! (Б. Нұржекеұлы).
– Мен соңғы ... ... ... танысып, әбден келісіп қойған
едім, быт-шытын ... ... ... ... быт-шытын шығарып, қолына іліккен арқанды қидалап,
шашпаған жері қалмады (Қ. Ахметбеков).
Жоғарыдағы ... ... ... дисфемизмнің әдеби тілде
сөйлеме сөзімен, быт-шытын шығару тіркесін ... ... ... Бұл ... өрескел қимыл-әрекетке ... ... және ... бұл ... эмоционалды-экспрессивтік қасиет те
басым. Жазушы бұл сөзді орынды қолдана білген. Қазақ ... бұл ... ... ... ... Академик Р. Сыздық: “Быт-шыты шықты,
быт-шыт болды деген тіркестер тілімізде жиі ... ... ... ...... ... ... шықты” дегенді білдіреді.
Сондықтан бұның ... быты ... шыты ... деп, жеке-жеке ойланып
жатпаймыз. Тіпті әрі-беріден соң бұл екі сөз тырыс-тырыс, күрк-күрк деген
сияқты еліктеуіш қос сөз ... ... Ал, ... ... дербес лексикалық мағынасы болмайды, олар еліктеуден (естуден,
көруден, сезуден) туған ... ... ... белгілі. Мағыналы қос
сөздердің әр сыңарының өз ... ... ... ... да ... ... ... қос сөзі көмекші етістіктерсіз жеке қолданылғанымен,
оның екі сыңары да ... ... ... де ... Быт (бут) ... өзімен тіркескен етістікке “барынша”, “мүлде” деген сияқты беретін,
орыс тілінің раз-рас приставкаларының үстеу сөзі екен. Мысалы: Бут қош ... ... ... ... ойрандау”, бут ниро (х) – ”күл талқан ету” деген
мағыналарда қолданылады. Тегі қазақша күл талқаны шығу, күл ... ... күл ... ... ... ... ... талқаны шығу
дегеннің орнына күл-талқаны шығу керек десек, “мүлде талқандау, быт-шыт
болу” ... ... ... ... ... ... ... бут (быт) сөзі етістіктің ... ... ... күл ... ... ... көмекші қабылдап, күрделі етістік жасайды. Ал, шыт
сыңарын әзірге пәлен тілдің ... ... сөзі деп айта ... ... “талқан (далу) парша (парша)” деген мағыналық реңк бар сөзі
екені байқалады. (Мүмкін “бүліну” мәні бар ... сөзі де осы ... ... ... қос сөзін күл-талқан, күл-парша сөздерінің ... ... ... деп ... [45, 62 ... мысалдардан көріп отырғанымыздай, эмоционалды-экспрессивті
сөздер мен дисфемизмдер халықтың ауызекі ... ... ... ... ... ... ... көп кездесетіні байқалады.
Алайда көркем сөздің қуаттылығы мен ... ... ... мен сөз қолданысына, шеберлігіне әрқашан байланысты. ... өз ... ... дұрыс таңдап, қиыстыра алады. Дұрыс қолданыс таба
алмаған сөздер лайықты әсер, терең толғаныс қалдыра алмайды. ... ... ... ... ... мағыналық бояуды
жан-жақты бере алатындығы бұл сөздердің ең негізгі қызметтерінің бірі ... ... ... ... мен ... ... да әр түрлі көзқарасқа, қарым-қатынас пен көңіл-күйге
байланысты жұмсалып тұрған және ... ... ... жағымсыз сезім
тудыратын сөздер екені даусыз.
2.5 Қарапайым сөздердің негізінде ... ... ... тіліндегі дисфемизмдердің көпшілігі қарапайым сөздердің негізінде
пайда болған. Белгілі тіл маманы Ә. Хасенов ... ... ... ... ... “Жалпылама лексиканы қарапайым лексика деп те ... ... ... ... ... ... ... тілінде де, жазба
тілде де бірдей қолданылады. Олардың кейбірі, сырттай ... ... ... ... ... ... көбінде эмоционалды-экспрессивті
бояу болады, кейбірі ұлттық ерекшеліктері (реалий) ... ... ... ... ... ... ... отағасы, ақсақал,
қарақожалақ, оспадар, жүгірмек, жалмауыз, жалаңбұт, жалаң аяқ, ... қол, ... ... ... сұғанақ т.б. Орыс тілінде лексиканың
мұндай ... ... ... ... ... левак, баба, барахлить,
батенька, безалаберный, карапуз, ладно, ... ... т.б ... ... 128 б.].
“Қазақ тілінің стилистикасы” деген оқу құралының авторлары былай деп
жазады: “Көбінесе сөйлеу тілі ... ... ал ... тіл ... ұшырасатын белгілі бір сөздер бар. Олар тұрпайы мағыналы сөздер ара-
тұра көркем ... ... ... бір ... ... ... жігіт қойнынан бүктелген қағазды ... ... ... Мынаған доңғал басыңды басып жіберші – деп. ... ... бар, ... ... ... ... ... деп Камила жауапты
қысқа қайтарды (Б. Майлин). – ... ... ... елдің үрейін ұшырып
(Сонда). Осы мысалдардағы доңғал бас ... ... ... ... ... тілінде айтылып тұр. Мұндай стильдік мақсаттағы
қарапайым сөздер, негізінен кейіпкер тілінде ... [58, 144 ... ... ... ... тура мағыналы сыңарларымен ... Ал, тура ... ... ... ... ғана тән ... сөздердің барлығының бірдей мағынасы анайы, дөрекі ... ... да ... ... тура ... сыңарлары бола
бермейді. Мұны біз ... ... мен ... өзара ажырата білу үшін
қажетті шарт деп түсінеміз.
Қазақ тілі энциклопедиясында: ... ...... тілінде сөздің
мазмұнын тұрпайыландыра, теріс айналдыра түсу мақсатымен қолданылатын
тілдік құралдар. Қарапайым ... ... ... ... ... ... (какофемиздер), варваризмдер, жаргон сөздер мен ... ... ... фразеологизмдер т.б. енеді ... ... ... боқмұрын, сұмырай, сүмер, сен тұр мен айтайын, бір
нәрсенің бағасын ... ... ... ... ... ... бар ... дөрекі, тұрпайы сөздер қарғыс-алғыс мәнді
сөздер көп ұшырайды,” – ... [59, 235 ... ... ... қарапайым лексикаға былайша сипаттама ... ... ... ... ... ... ... заключается в модификации слов нормативного языка” [34, с. 10].
“Просторечная ... ... от ... ... степенью грубости,
употребление слов просторечной лексики даже в бытовой речи ... В ... ... ... ... ... ... случаях: в авторской эмоциональной речи для ... ... ... к ... в речи ... для их ... ... брехать, брехня, важнецкий, ... ... и др.” [60, с. ... ... осы ... қазақ тіліндегі дисфемизмдерге тікелей
қатысты деп білеміз. Бұл ... айта ... ... ... тек ... қатысты мінездеме беріп, қарапайым ... ... ... тоқталмаған. Қарапайым сөздердің мағыналары мен қолданылуы
туралы академик Р. Сыздық ... ... ... ... ... ... боп ... сондықтан ол келеке, сықақ жанрындағы немесе
үніндегі туындыларында белгілі бір стильдік мақсатпен ... ... да ... ... деп атау ... [30, 150 б.]. Бұл ... ... мән-мағынасы жалпы халыққа түсінікті болатынын білуге
болады.
Қай ... ... ... тән ... тіл ... ... Көркем
шығарманың тілі – жалпыхалықтық тіл өнері ретінде өз жалғасын тауып, дамып
келеді. Мысалы:
– Енді бүгін ... ... ... біреу атып өлтіруінің мәнісін
сұрағанымда, ол жыраудың қатыны көрерге көз керек хор қызындай ... ... ... ...... де ... (Б. Майлин).
– Мәселе былай, жігіттер – деп төтеден бастап еді, Бақытжанда ... бір ... ... бықсыта жөнелді (О. Бөкеев).
– Өздері сасып, көбейіп ... тағы (О. ... ... бір, ... бір сұрап мыңқылдап жүріп, әлі құрығанын қарапайым
жұрт қайдан білсін (Б. Нұржекеұлы).
Бұл мысалдардағы қатыны, ... ... ... ... ... қолданыстағы қарапайым сөздердің негізінде ... ... ... ... ... ... ... зерттеген ғалым
Т.Т. Пірімбетов былай деді: ... сөз ... қай ... ... күрделі тілдік құбылыс болып келеді. Қазіргі уақытта жалпы
түркологияда қарапайым сөздерді ... тіл ... ... сөйлеу тілі
элементі ретінде қарастырады. Қазақ тілін зерттеушілер де қарапайым сөз
категориясы ... осы ... ... ... сөздер ретінде қандай тұлғаларды тану керек ... бұл ... мына ... ... ... барын атауға
болады.
1. Қарапайым сөздер жалпы халық ... ... шегі ... ... ... ... әрі ... шойнақ “ақсақ”
“жыртақай” “күлегеш”, бөшкебай “семіз” т.б.
2. Қарапайым сөздер ... ... ... ... тілі ... былшылдама “сөйлеме”, аума “жарымес”, атаусыз “ассыз, тамақсыз”,
кемшік “кем” т.б.
3. Қарапайым сөздердің әдеби варианттары ... ... Бұл ... ... “К ... нужно, как нам ... ... ... собственный казахские слова и слова иноязычного происхождения,
которые имеют литературное произношение”, – деп ... ... ... –ұрлау,
2. тызылдақ – күйгелек,
3. мыңқылдама – сөйлеме,
4. көди-сөди – майда зат, майда-шүйде,
5. қопалақ – ... ... ... ... ... ... бірі-көпшілігі тұрпайы
мәнді тұлғалар болып келеді: қыртпа “сөйлеме”, салдақы “жезөкше”, қатын
“әйел, жолдас, ... буаз ... ауыр ... ... ... ... т.б. Ал, бірқатар қарапайым сөздердің тұрпайылық мағынасы болмайды:
кәдеуескі “кәдімгі”, ... ... ... ... ... “карманщик”, кеуіш “кебіс” т.б.
5. Қарапайым элементтердің басым көпшілігі эмоционалды-экспрессивтті
тұлғалар болуымен қатар, бағалама ... ... ... ... ... бөшкебай семіз”, кәрі қарға “қарт”, сайқал
“жезөкше”, мондыбас “ұйқышыл” т.б.
Бұл ... ... ... ... ... мына ... анықтама
беруге болады. Қарапайым сөз деп сөйлеу тілі ... ... ... ... ... ... ... басым көпшілігі тұрпайы
болып келетін, экспрессивті-эмоционалды ... бар ... ... ... ... атау қажет. Қарапайым элементтер
әдеби тіл үлгілерінде қолданылғанда көбінесе стильдік қызмет ... ... бб.]. ... ... ... ... ... Пірімбетов олардың 5 түрлі ерекшелігін осылайша басшылыққа алған
болатын. ... ... ... ... ... сипаттары олардың
дисфемизм болуына негіз бола ... Кез ... ... ... ... ... төмендетіп айтады;
2. Тілдегі диалектілер сияқты шектелмейді, жалпы халыққа түсінікті
болады;
3. ... ... ... пайдалануға ыңғайсыз, дөрекі болып келеді. Осы
үш ерекшелігі дисфемизмдерге де тән мұндай қарапайым сөздер дисфемизм бола
отырып, ... ... сан қилы ... мән тудыру үшін қолданылады және
тек қана кейіпкерлердің тілінде ғана айтылады. Мысалы:
– Мешкей деген жақсы ат емес ... ... ... ... ... Егер рас ... бүйтіп қарабет болғанша, сенің қаныңды ішіп қарабет
болармын біржола! Дауды бітті деп ... ... ... ... сіз ... кісі екен деп көңіл аудармай отырған
сайтанқұлдар біз ... ... екен ғой? (Б. ... ... ... жап аузыңды, -деп зекіген еді (З. Жәкенов).
– Тілімен жорғалауын қарашы, ... бір ... ... ... осы ... ... алдына жан салмай дызақ ... ... (Қ. ... Тоқтат, былшылды! – дегенде аурудың даусы қарлығыңқы бірақ қатал шықты
(О. Сәрсенбаев).
Бұл мысалдардағы мешкей, ... ... ... ... ... ... ... дисфемизмнің міндетін атқарып тұрған қарапайым
сөздер. Бірақ қарапайым сөздердің барлығы дисфемизм бола ... ... Т.Т. ... ... ... ... ... тұрпайы,
дөрекі мағынасы жоқ, әдеби тіл нормасынан ... ... ... ... де ... – дейді. Мынадай мысалдар келтіреді:
– Қап ұмытып кетіппін ғой. Сізге бір “көк жорға” алып келіп ...... ... ... қалтасынан “көк мойынды” суырып алып, ортаға қойды.
– Бұл үйде жеңіл мінезді бір желпекбайлар тұрады екен деп ойламаңыздар
(С. ... ... ... Көк ... көк ... ... ұшқалақтар, жеңіл мінезділер мағыналарында қолданылып тұрған
қарапайым элементтерінің ешқандай тұрпайы мәні жоқ. ... өзі ... екі ... ... ... әрі ... ... дөрекі емес
сөздерден тұратынын дәлелдейді” [61, 71-73 бб.]. Біздің ойымызша, дисфемизм
мен ... ... ... ... аражігінің ажырайтын жері де
осы деп білеміз. Сондай-ақ тіліміздегі пәленше, түгенше ... ... ... ... ... Мысалы: –Пәленшені ұрам деп, Түгеншені
қырам деп (Абай).
Тіліміздегі қырт, лағып сияқты ... де ... ... ... ... тағы (С. ... –Ой, сығыр мұндар, білмей отырмысың?
Мылжың деп қырт қып жазған мені ...... ... ... ду ... ... Осы сөздер сөздіктерде былай талданған екен. Қырт. ... бұл сөз ...... езбе көп сөзі қалпында түсінеміз. – “Жол
тосып жүрген жалқау-жампоз, қырт еркектерде бар ... (Ғ. ... ... жазба ескерткіштерінің бірі М. Қашқари сөздігінде “қырт”
сөзінің екі түрлі мағынасы кездеседі. Бірі ... ... ... ... ... 446). ... озған сайын сөз мағыналарында да өзгеріс кіріп
отыратыны ... ... ... ... орын ауыстыруынан (метатеза)
алғашқы тұлғаға өзгерісте ... ... ... ... ... ... ... алғашқы мағынасы сақталған. Түркі тілдеріндегі
тілдердің бірі – якут ... ... ... ... ... ... ... береді. Егер метатеза құбылысына ұшырамаса бұл тұлға М.
Қашқари дәуіріндегі “қырт” тұлғасынан алшақ кетпеген болар еді. Енді ... ... ... хакастарда, алғашқы тұлғаны сақтап, “хырт” ... ... ... жек ... көре ... ... Ең ... қазақ, қырғыз тілдерінде де тұлғасын сақтағанмен
тағы да мағыналық өзгеріске душар болған. ... ... ... ... ... беруде “қырт” түбіріне -ыл ... ... ... ... тіліндегі мағыналардың негізінде сараң адамнан
шығытын ... ... ... ... болады. Жек көру, көре
алмаушылық, сараң ... ... ... ... қасиеттерінің бірі. Осы
қасиеттегі нұсқайтын мағына хакас тілінде қалыптасқан. Сараң, қарау ... бір ... ... –өзінен сабақты жіп шығармау үшін кездескен адамын
сөзбен алдандырып, көрінгенді көкіп, көп ... ... сөз – бос ... ... өзі ... синонимі. Бұл жағдай ... ... ... ... ... меншіктеніп, орын тепкен [45, 193 б.].
Келесі қарапайым сөздің бірі – ... ... ... ... ... Қазіргі тіліміздегі мағынасын түсіндірме сөздікте, бетімен кету,
ләйлу ... ... ... басу ... ұғындырады. Осы түсініктегі сөз
құрамына назар аударсақ, біздің тілімізде оған “бетімен” сөзінің тұрақты
тіркес ретінде ... ... Оны жиі ... ... аңғаруқәиын емес. Кейде “лағу” жеке тұрыпта ... ... ... ... ... бос сөз, ... сөз. ... тіліне ауысқан бұл
сөздің мағынасы кеңейе түсіп “бетімен ... ... де ... ... ... ... келе жатып, лағып бара жатқан бір түйеге кездеседі”
(Қазақ ертегілері). Араб ... ... ... ... ... мағынасы –
іске алғысыз, түкке тұрмайтын дегенді білдіреді. “Лағу” сөзінің түсінігі
ретінде жоғарыда келтірген ... ... ... тән ... ... ... ... Оныңда мағынасы – “мағынасыз, сандырақ сөз”
дегенге меңзейді” [45, 295 б.].
Жоғарыдағы ... ... ... ... ... ... ... сөйлеу тілі стилінде жиі қолданылады. Ол көркем
әдебиетте белгілі бір ... ... үшін ... ... эстетикалық,
эмоционалдық әсері, бейнелілігі өте-мөте көркем әдебиетте ұтымды келеді.
Тіліміздегі ... ... бірі – ... Ә. ... ... бұл ... ... анықтама берілген: “Бұл сөздің
қазіргі мағынасы – ... ... ... ... қарап бір сөз айта
алмайтын сол ... ... (Ж. ... ... ... ... сөз
мағынасының неше саққа, құбылып отыратындығына тағы бір айғақ. Ертедегі
“қынақ” кейде “ынчық” ...... ... мағынасында айтылған. Кейін
монғол тіліне ауысқанда “унжих” тұлғасына өзгеріп, ... ... ... Дәл сол ... ... ... ... де, мағына
өзгерісіне ұшыраған [45, 301 б.].
Қарапайым сөздерге жан-жақты ... ... ... ... ... олардың жасалу жолдарына да тоқталып өткен.
“Күнделікті ... ... ... қолданылып жүрген қарапайым
элементтердің жасалу жолдары әр ... ... ... ... тәсілімен, аналитикалық сөздердің тіркесу жолдарымен қатар,
тұлғалардың бірігуі арқылы да және ... ... ... ... де жасала береді” – дейді [61, 73 б.]. Ғалымның
бұл қортындысы әрине, дисфемизмдерге де ... ... ... сөздер мен дисфемизмдердің екеуіне де мынандай ортақ
ерекшеліктер мен ... ... ... ... ... ... қолданады.
2) Екеуі де әдеби нормаға жатпайтын сөйлеу тілінің элементтері.
Академик Р. Сыздық қарапайым ... ... мәні мен ... ... деп жазады: “Көркем әдебиет тілінде қарапайым сөздер әрдайым
стильдік мақсатпен келмеуі де ... Ол ... ... бейнормалық,
нормадан уәжсіз (жөнсіз) ауытқулық болып шығады.
Демек, ... ... ... ... ... белгілі бір
стильдік жүк арқалап қолданылуы ... ... ... ... ... ... да ... Жазушы Қалиқан Ысқақов “Ақсу – жер жаннаты”
атты ... ... ... ... ... да ... өз
баяндауында да қолданады: Бекет осымен біржола шонқиған… Ол қойт-қойттап
қоймады… Қағазсыз қара басыңыз қотқа жүрмейді… Бұл ... да ... ... ... ... ... жоқ. ... экспрессиясы
нормадағы әдеби варианттарынан (ұтылған, жеңілген, отырып қалған… айдап
салуын қоймайды… түкке ... ... ... деген сияқты) әлдеқайда
күшті, әсерлі. Жоғарыда бірінші келтірілген сөйлемді жазушы: “Бекет осы мен
жеңілген деп норматив ... ... оның ... ... ... ... Демек, бұл қолданыстар әдеби тіл нормасынан уәжді (себепті) ауытқулар
болып табылады. Оның үстіне автордың баяндауынша сәл ... ... ... тоны ... ... ... мағыналары көпшілікке таныс болып
келеді де, сондықтан ол келеке-сықақ ... ... ... ... бір ... ... ... қолданылады. Бұларды да уәжді
қолданыстар деп атау керек [31, 150 б.].
Қарапайым сөздерді ... ... ... ... ... зер салып өз шығармаларында тиісті жерінде қолданады.
Оған мына мысалдар толық дәлел бола алады.
– Обылыста кім ... ... кім ... ... оның ... кім
барды деген сияқты қысыр әңгіме (Ш. Айтматов).
– Сол сасық Қали секілді ауыл, үй арасында жарым жемтік ... ... ... ұры мен емес ... ... ... (З. ... Көкеңді қалай қатырдың, онан да соны айтшы? (З. ... ... ... ... ... дегендер кейіпкерлердің тілінде
шебер қолданыс тапқан қарапайым сөздер. Кейіпкер тілінде қолданылуы белгілі
бір стильдік жүк арқалап тұр. Р. ... ... ... қолданылуы
туралы былай дейді: “Қарапайым сөздер – ... ... ... ... ... ... тұратын дүниеліктер екені мәлім. Қарапайым сөздердің
эквиваленті ... ... ... ... ... ішіне қарапайым сөздердің молынан пайдаланынатын орны көркем
әдебиет екені белгілі. Оның ішінде ... ... ... ... ... де, ... өз баяндауында да еркінірек жұмсалады.
Кейіпкерлер тілінде келуі сол кейіпкерлердің ... ... үшін ... ... ... ... ... бір стильдік мақсатты өтеу үшін қажет.
Халықтың ... ... ... ... ... экспрессиясы күшті
болып келеді. Сондықтан олар, ең алдымен, өмірде қолданылатын сәттерінде
кейіпкерлер тілінде бұлжытпай ... ... С. ... ... бар ... куди-суди ғып… (шашып болды)” деп сөйлетсе де осыған
орыс тілінен алынған куди-суди (куда-сюда) дегеннен тұлғасы ... ... ... ... солай бей берекет шашу” ұғымын беруде ең бір әсерлі сөз
болып табылады. Сол ... Ғ. ... ерке жиен ... ... ... ... сөздерді салғанда да ауызекі ... ... ... ... Осы (Бұл неғып тап осынша болды
екен? (Ә. Кекілбаев), Келгінбай ... ... ... ... ... (О. ... ... адамды мінездей атайтын дөрекілеу
сөздер мен помыштау (Мұны да ... ... ... ... да ұдиқсату деген болушы еді ғой (С. ... ... ... асу (баяғыда тарапай асар еді ... ... (Бір ... ... ... сумақайлана беру қадетіне
жат (О. Бөкеев), қотиын (Біз оның қотиын ... ... ... ... ... ... ... (О. Бөкеев), құйтақандай (Құйтақандай
арманы болушы еді (Д. Досжанов) сияқты қарапайым сөздің кейіпкерлер тілінде
де, авторлық ... да ... ... бір ... ... көруге болады. Ал, аңқиттама, ботырама, аталақтама, оттама,
не мантырап отырсың сияқты адамның мінез-құлқына ... ... ... ... кейіпкерлер ауызына орынды салынған” [30, 168 б.].
Бұл айтылғандарға қарағанда, дисфемизмдер мен қарапайым ... өмір ... ... ... деп ... ... тілде екеуі
де бірдей дәрежеде қолданыла береді. Мысалы: маскүнем – алқаш, ішкіш;
ойнастан ... бала – ... ... ... ашқарақ – мешкей; іздеу – тімтіну
т.б. Сонымен қатар ... ... ... ... ... ... мен фразеологиялық тіркестер де баршылық. Мысалы, ауыз шайымға
келмейді, сіңбіруге қолы тимейді, ... ... ... кірі бес елі, ... ... арын бес ... ... таяқ ұстатқандай, бит терісінен
биялай тоқиды, битін сығып, ... ... ... ит ... ирек ... болар бала боғынан, кісі ... ... жау ... ... ... да ... неғұрлым стильдік мәні жағынан бейтарап деген
синонимдер жұмсалады.
Көркем ... ... ... ... үшін қарапайым сөздер мен
дисфемизмдер қажет. Ол кейіпкерлердің ... ... ... ... ... Бұл ... ... жұртшылыққа көбінесе түсінікті болып
келеді. Қарапайым сөздерді әдеби сөздердің ... ... ... ... санауға болады. Өйткені әдеби тіл өз керегін қажетінше ... ... ... ... бірі ... ... ... ой-
көзқарастарды академик Р. Сыздық былайша жеткізеді: ... ... ... ... ... ... да белгілі бір стильдік жүк
арқалап ... олар ... ... ауытқу болып табылмайды. Мысалы,
жазушы Марат Қабанбаев “Бақбақ басы толған күн” деген ... ... ... ... сондықтан мұнда ... жеке ... ... ... ... ... болатын қарапайым,
кейде тіпті тұрпайылау варианттары қолданылған. Мысалы, бұл баяндауда
автордың баяндау тілінде ... ... күн ... тоңқаңдап шөмеле салады,
дәрігер бостан-босқа сарнайды (“денсаулық жайында әңгіме өткізеді” ... ... ... (“тым кішкентай, аузың толмайды” дегені ... ... ... ... ... ... оңбаған… Оқыс шалқасынан тырақ
құлайды, класта қыздар өріп жүреді (“көп”), бала мықтап ... ... ... қарапайым, немесе мағыналары сай ... ... ... ... оңбаған бола алмайды, есінеу тастап жібермейді) сырт
қарағанда, яғни осы ... ... ... танымымен, ойымен беріліп
отырғаны ескерілмесе, әдеби нормаға ... ... ... болып көрінуі
мүмкін. Бірақ дәл осы шығармада олардың қолданысы уәжді” – ... ... 169 ... ... ... отырғанымыздай жазушы қарапайым сөздердің
мағынасын ... ... ... ... бұл сөздердің ішінде
дисфемизмдер де бар. Оларды тура мағыналы ... ... ... ... айтады-сарнайды. Тіл ... ... ... ... жөнінде былай деп жазады:
“…Просторечные слова в разговорной речи, характеризуется ... ... ... ... ... ... ... экспрессию, эмоции и оценку.
При этом разные типы просторечных слов передают три коннотативные признака
в разной ... ... ... в словах типа “жемтіктес”, “шірік
неме”, “делқұлы” ... и ... даже ... ... она
является первичной и на ее основе возникает эмоциональность. ... ... ... в словах, обозначающих человека по его внутренним
признаком, “таз”, “мешкей”, “торсық аяқ” и др.” [7, с. ... сөз ... ... ... ... әдебиеттерде
қолданылмайтын, әдеби тіл нормасына сай келмейтін, жай дөрекі сөздерді
қарапайым ... ... ... ... су ... ... ... (кенже
қыз), кемшіл (кем) т.б. Сонымен бірге қарапайым сөздер ... ... ... ... ... ... сөздерді жергілікті сөздерден ажырату
да қиын болады [62, 65 б.]. Ал, М. Балақаев: ... сөз ... ... ... ... ерекшелігі бар тілдік нұсқалар. Олар әдеби
тіл нормасына жатпайтын, көбінесе дөрекі, жасық, дөкір сөздер болып келеді.
Мысалы: қатын алу ... ... ... ... ... әйдік (дәу,
үлкен), нашандік (начальник), багон (вагон), ... ... көк ... т.б. дейді” [63, 73 б.].
Біздіңше, жоғарыдағы мысалдардың ішінде “қатын алу”, “былшыл”, “оттау”,
“шүйкебас” дегендер ... ... ... ... ... ... ... Бұл сөздер бейнелі мағынада жұмсалып, адамның көңіл-күйіне
жағымсыз әсер беріп тұр. Мұндай ... ... ... ... ... сөйлегенде айтылады. Жалпы алғанда, қарапайым сөздердің
негізінде пайда болған ... де, өзге де ... ... ... ... ... қолданылады. Осы себепті қарапайым сөздер мен
дисфемизмдерді айыра қарастырамыз.
2.6 Көп мағыналы сөздердің негізінде пайда болған дисфемизмдер
Қазақ тілінде көп ... ... ... ... ... де ... ... Көп мағыналы сөздер
ана тілі байлығының сарқылмас кен-көзі, “сөз” атты ... ... ... ... ... ... бар ... Әдетте, тіл-тілде
ертеден, ежелден қолданылып келе ... ... ... сол негізгі
түбірлерден өрбігендер көп мағыналы болып келеді” [1, 133 б.]. “Сөздің көп
мағыналығы тұрақты ... ... ... дара ... сөз дами келе көп
мағыналы сөзге айналуы да, ұрыңғы көп мағыналы сөздің дара мағыналы ... да ... [62, 20 б.]. Б.М. ... ... ... ... и ... явление в целом, то многозначность ... ... ... а) в зависимости от структуры слова; б) в завимости от
принадлежности слова к ... ... ... или к той или ... употребления,” – дейді [64, с. 98-112].
Тілдегі сөздердің көп ... ... ... ... былай делінген: “Сөздің көп ... ... екі я одан да көп ... ие ... ... ... даму ережесі
сөздік құрамындағы сөздердің саны көп байлығымен ғана ... ... ... ... ... ... байлығымен де ерекшеленеді.
Сөздердің сапа ... бір ... ... ... ... көп ... Бұл ... сөздік қордағы сөздерге тән
қасиет. Олар ұзақ жылдар бойы тілімізде жаңа сөз, тың ... ... ... келе ... ... тума сөздер. Соның нәтижесінде сөздік
қордағы сөздер сан ... да, сапа ... да ... ... ... ... ... да бұлар көп мағыналы болып кездеседі. Сөздік
қордағы сөздер ең ... ... ... ... аз мағыналы болғандығы
байқалады. Кейін ... ... ... ... олар бұрынғы меншікті бір
мағынасының үстіне жаңадан бір я ... ... ... ... ... [59, 353 ... Б.И. Татаринцев: “Изучение внутрисловно семантическо-
парадигматики есть изучение в ... ... ... ... ... слов – ... и еще далеко не познанное
языковое явление”, – деп ... [65, с. ... ... ... тән ... ... 1) көп ... барлық мағынасы бірдей дыбыстық ... ... ... ие ... 2) оны ... ... ... байланыстылығы,
өзара әрекеттестігі. Өзара байланысқан ... ... ... ... ... ... тауып алуға болады, туынды мағынаның
пайда болу себептерін анықтауға ... 3) көп ... ... ... ... ... ашық ... болады; 4) көп
мағыналы сөздер бір ғана сөз табынан болады; 5) олардың ... ... және ... себептерге негізделеді; 6) көп мағыналы сөздердің
мағыналары ... ... ... ... ... ... арқылы айқындалады; 7) сөздің көп мағыналары парадигмалық байланыс
арқылы анықталады [66, 28 б.].
Профессор К. Аханов көп мағыналық жайында ... ... ... мағыналарға ие болу, әр түрлі мағынада қолданылуын атаған [67, ... ... ... көп мағыналық амалдардың бір түрі, ... ... ... ... ... В.Г. Гактың
тұжырымдамасымен ұштастырайық. Тілші көп мағыналықты ... ... ... ... ... ... ретінде қарастырып, сөздің
тура және ауыспалы мағынада келуін жаңа мағыналы аталымның тууына әкелетін
әдіс ретінде, сөйтіп, ... ... ... ... бір түрі деген
түйін жасайды [68, 247 б.].
Уақыт өте келе бір мағыналы сөздер көп ... ... ... ... ... бір ... ... пайда болған. Әдетте
көп мағыналы сөздердің барлық мағынасы емес, бір ғана мағынасы дисфемизм
бола алады. ... ... ... ... (Қ. ... ... қулықты қойсаңшы (Б. Ыбрайымов).
Сасық. сын. 1. Жағымсыз иісті, сасып кеткен, мұңкіген. ... ... ... иіс. 2. ... ... ... жаман. 3. Ауыс. Сиыр малына
айтылатын қарғыс.
Осылайша сасық сөзінің бірнеше ... бар. ... ... ... ғана ... жатқыза аламыз. Бұл сөздің түбірін зерделейтін
болсақ, жоғарыдағы сөздікке жүгінеміз; Сасу. Бұзылу, шіру, иістену орнына
“сасу” ... ... де ... ... ... ет ... екен, саситын
болған соң бере салдың” (С. Жүнісов). “Сасу” етістігінің ... ... ... ал ... мағынасы сәл өзгеше әрі ... ... ... ... ... Осы ... “сас” дыбыстық жағынан сәйкес басқа түркі
тілдеріндегі ... ... ... ... ... ... – чыт, якут ... сыт, хакасша-чыс, чуваштарда-шаш.
Түркі тілдерінде -ч,-с,-т,-ш дауыссыздары мен -а,-ы дауысты дыбыстарының
бірінің орнына бірі қолдана беретін заңдылықты қайталап ... та ... ... ... “сыт”, “чыс”, “шаш” ең соңында біз талдап отырған
“сасудың” түбірі ... ... ... бір дыбыстық құрамда болған да, кейін
келе әр халықтың өзіне тән тіл заңдылығына ... ... ... ... ... - ... ... -“ыс” тұлғаларда сол дыбыс
өзгерістерінің туындысы болуы мүмкін. Қорыта айтқанда, “сасу” ... ... ... екені және ол ертеректе біздің тілімізде де қазіргі
“иіс” сөзінің орнына ... ... ... ... ... ... ... тұлғасы куә болғандай. “Сасу” дегеніміз қазіргі “иістену”
дегенімен бара-бар [45, 245 б.].
Түсіндірме сөздікте ... ... ... ... ... бай, сасық жуа, сасық
кеуде, сасық күзен, сасық көкек, сасық қоңыз, сасық меңдуана, сасық ... ... ... Бұл ... ... ... ... дөрекі реңк беріп тұрғандары: 1. Сасық ауыз. Әр ... ... ... 2. ... бай. Мал ... ... ... оның
қызығын көрмейтін сараң бай. 3. Сасық кеуде. Адамдығы жоқ, қара ... ... көп ... ... арасында мағыналық байланыс, жақындық
бар екендігін айтады: “Полисемияны ... ... ... деп ... ... жататын сөздердің мағыналары ... ... ... ... Мәселен, ауыз, бас, голово, стол, муж сөздері
мағыналарының арасында ... ... ... ... ... ... ... бас, голово, стол, муж сөздердің негізгі, тура, номинативті
мағыналарынан шығады; басқа ... сыры бұл ... ... ... ... ... ... дәлелдене түсіп,
түсінікті болады. Мағыналық жақындық, ортақтықтың болуы-болмауы - бір сөзді
полисемияға жатқызу немесе жатқызбау үшін басты ... ... [1, ... Демек, сасық сөзінің бастапқы мағынасынан көп мағыналық өрбіп, осы
сөздің бір ... ... ... пайда болып тұр. Бұл көп мағыналы
сөздерден жасалған дисфемизмдердің бәріне ортақ қасиет.
Белгілі ... Б. ... көп ... ... ... ... қолданылып келе жатқан лексикалар сол бұрынғы ... ... ... ... олар ... ... мен ... қарай жаңа
мағыналық сипат алып, жаңа мағынада қолданылып, жаңа сөз ... ... ... Кез ... ... бірлік өзінің табиғаты тұрғысынан
көп мағыналыққа ... ... Сөз ... семантика танымның белгілі
заңдылықтары бойынша қалыптасады. Оның бастылары: а) ... ... түр, ... ... ... ... ... орны, түрлі ерекшеліктері,
қасиеттері, қолданысы; ә) қолданыстық қызметі ... б) ... ... заңы; в) мағыналардың кеңеюі мен таруы деген секілді заңдылықтардың
негізінде жүзеге асатындығы тіл ғылымында бар ... Ол – зат ... ... ... көп ... ... да зат ... кейбір белгілері туындайтын құбылыс! [69, 73 б.]. Әрине, бұл
пікір дисфемизмдерге ... ... Егер ... ғалым атап өткен тіл
біліміндегі заңдылықтар болмаса, дисфемизмдерде болмас еді. ... ... ... ... ... түсіндірме сөздігінде шірік сөзінің үш түрлі мағынасы
барлығы көрсетілген. 1. ... ... ... ... 2. ... ... ... әдет). 3. Ауыс. Намыссыз, ер, былжыр (адам) (ҚТТС, 10 т.,
70). Осы ... ... көп ... қатар түзгені анық. Мұндағы
бірінші шірікпен екінші ... сөзі сырт ... ... ... ... жағынан өзгеше, жаңа мағынаға ие болған. Алғашқы атау ... ... ... ... – бір нәрсенің бүлінуі, шіруі. Осының негізінде
шірік дисфемизмі қалыптасқан. Мысалы:
Жақсылар орға ... еш ... ... ... ... не ... біле алмас (Ел аузынан).
– Арақ ішуден басқаны білмейтін мойнына су кеткен шірік, күйеуі бар
(О. ... ... ... ... ... ... ... яғни
шірік. Қазақ халқы қашанда ... ... ... оған ... үңіліп,
атау беретіні мәлім. Шірік сөзі де осындайдан туындаған деп түсіну керек.
Шірік сөзі ... үш ... ... ... ... ... жуық үйлесіп тұрғанын байқаймыз.
Біз тіліміздегі сарықұлақ сөзін де көп ... ... ... ... ... қатарына жатқызамыз. Мысалы: – Боқты ... өтіп ... екі ... болса мә, ал! – деп жұмарлап ақшамен атты
(С. Бердіқұлов). Сары құлақ ұқсату ... ... ... болған
дисфемизм. Басқаша айтқанда, ақшаны құлаққа ұқсатудан туындаған. “Қазақ
тілі энциклопедиясында былай делінген: “Адамның санасындағы ... бір ... ... ... бір ... де ұқсатып, байланысып тұрады. Соның
нәтижесінде екі заттың екі сапасында, я ... ... ... ... ... ... ... келген екі, я бірнеше затты бір
атаумен атайтын болған… [58, 353 б.]. Бұл қағида әрине, сарықұлақ сөзіне ... ... деп ... Бұл сөз сын есім мен зат ... ... ... ... әрбір түбірді жеке алып қарасақ, олардың
өздеріне ғана тән мағынасы бар. Сары мен ... сөзі ... ... біртұтас мағына беріп, бір ғана ұғымның атын білдіреді. Т. Қордабаев
пен М. ... сары ... ... туралы былай дейді: “Сары ... ... ХІ ғ.) ... – сарығ. Ол дәуірде -ығ сын ... ... ... ... Сары не ... ... сарылу, сарғаю (МК-да:
сарғар), сарғалдақ, сарғылт, ... ... ... ... бір деңгейде
қарағанда, мұның да ортақ түбірі сар (сары да, сарығ та ... ... ... Орта Азиялық ''Тефсир'' тілінде бұл ... ... сару ... екі
варианты кездеседі:.. Тіш сарусын кедәрүр ''(тіс сарысын кетірер)…’’ [70,
123-124 бб.].
Келесі сөз жемтіктес. ... ... ... ... қалған Қали
екеуінің тіл ... қоюы ... ... жоқ (З. ... Мысалдағы
жемтіктес сөзінің түсіндірме сөздіктегі мағыналары ... ... сын. ... бір. 2. Ауыс. Бірігіп жеген, сыбайлас. Бұл сөздің
номинативті тура мағыналы сыңары ортақтас. Көп мағыналы ... ... ... ... ... ... ... “Бықсық әдет санамызға сіңіп әбден шеген боп қатып қалған екен” –дейді
(Қ. Найманбаев).
– Жоқ революция ... ... ... ... пен ... ... ... және мұндай қылмысқа басқаларды итермелеуге менің ұжданым
бармайды, – деді Дмитриев (Х. Есенжанов).
Бықсық зат. 1) Ыбырсып қалай ... ... ... ... 2) Тыныс
тарылтатын көк түтін. 3) Ауыс. Бітіп болмайтын ұсақ, пасық сөз ... І ... ... бұл ... бірінші мағынасынан пайда болған үшінші мағынасы
ғана дисфемизм болады. Б. Қасым былай дейді: “Егер атау білдіретін ... ... ... ... онда келтірінді ауыспалы мағына ... еді. ... ... ... ... көп мағыналы туынды сөз де
(күрделі сөз де) қалыптаспайды. Адамзат әр кезең, уақыт ... ... ... жаңа ... ... ... ... толық меңгеріп, түсінік
қалыптасқан кезде, сол ұғымға жаңа атау ... ... ... ... ... бар, ... ... салыстыра отыра, соған жаңа мән
бере, сол ұғымды жаңаша қырынан ... ... жаңа ... ... [69, 74 б.].
Тіліміздегі езбе сөзінің де бірнеше мағынасы бар. Езбе сын. 1. Езіліп
жатқан, миы ... ... 2. Ауыс мағ. Көп ... ... мылжың,
таңтық. Езбе сөз. Мылжың, мыжыма сөз. Енжарлықтан туатын езбе сөздерді ол
айығары жоқ күзгі ақ жаңбырдай сезінеді ... ... 275), (Ғ. ... ... тура ...... Езбе ... ауызекі тілімізде көп сөзді
адам туралы айтылатын балама.
Сонымен, жоғарыдағы мысалдарды саралай, зерделей келе ана тілімізде ... ... ... ... болған дисфемизмдердің едәуір екендігіне
көз жеткіздік. Олардың негізінен күнделікті өмірдің келеңсіз ... ... ... ... байқалады. Ана тіліміздің дүниедегі ең
бай тіл ретінде көрінетін жері де тіліміздегі көп мағыналық қасиеті ... ... ... өз ... ауыспалы мағынада қолдануға және сол
тұрғыдан бір сөзді әлденеше мағынасында ... ... ... тұрады.
Тіліміздегі көп мағыналы сөздердің негізінде жасалған дисфемизмдердің сан
жағынан молдығы, көп мағыналы сөздердің ... ... ... деп
түсінуіміз қажет.
2.7 Іс-қимыл, қозғалысқа байланысты қалыптасқан дисфемизмдер
Ана тіліміздегі дисфемизмдердің ең көбі – ... ... Яғни ... ... ... ... ... Етістіктің табиғаты туралы
сан алуан пікірлер бар. “Қай тілде болмасын ең күрделі сөз табы – ... ... ... ... тән ... де, орны да,
мағынасы да, атқаратын қызметі де ... ... ... ... ... ... ... де алуан түрлі. Етістік
істің, қимылдың, әрекеттің, қозғалыстың динамикалық ... болу ... де, есім ... ... ... болады” [71, 71 б.].
“Жалпы алғанда ... ... ... табиғат пен ... ... ... адамның абстракты ойы мен санасында пайда бола
алатын алуан түрлі қимыл, іс-әрекет, қозғалыс, ... ... ... ... ... есту, бағыт-бағдар, бейнелеу т.б. процестерге қатысты ұғымды
білдіреді” [59, 121 б.].
Мысалы:
Мынау төрде-ишандар,
Аузы басы қисаңдар,
Селкілдесең, тым ... ... (С. ... ... ... берілген сөздер қимыл-қозғалысты көруге
негізделген дисфемизмдер болып саналады.
Етістіктен жасалған дисфемизмдердің сырт ... ... ... жоқ ... Өзгешелігі мағынасында. М. Оразов айтты, ескертті,
мыжыды етістіктерін өзара салыстырып, айтты сөзінің ... ... ... бір ... ... ... ғана хабарлап тұр, ол ескертті дегенде
бір нәрсені айтқанды білдірумен ... ... ... ... ... әрі көп ... әрі мезі қылу мағынасы бар. Демек,
айтты етістігімен ескертті етістігінің ... ... ... ... ал ... етістігінде болса, алдыңғы екеуінен, әрі эмоциялық,
әрі ... ... ... ... тұрғандығы анық, – деген
болатын [47, 182 б.].
Тілімізде мыжыды етістігімен түбірлес ... ... ... етістіктер
бар. Мысалы:
– Айттым ғой, сақалды болса да ... бара ... ... Исабаев).
– Әнеу жездесі де бір мыжылып қалған өлез неме ... (З. ... ... ... отырған мысалдардағы мыжып, мыжылып формаларының
түбірі мыжы. Мыжы сөзінің мағынасы 1. Мыжы ет. ... езу; ... ... Адам ... ... ... көп сөйлеу; мезі ету (ҚТТС, 7 т.,
276).
Етістіктен болған дисфемизмдердің мағыналары адамның қимыл-қозғалысы ... ... ... ... ... ол ... уай, ана жеңгеңді айтып, кейін бірдеңе деп былғақтап
былжырап жүрмесін (З. Жәкенов).
... сен ... әкем ... (Б. ... екі ... ... және ... етістігінің түп-тамыры
жөнінде белгілі түрколог М. Томанов былай ... ... ... талдаған
былжыра етістігі қазақ тілінің фактілері негізінде ... ... ... ... ... былжыр сын есімі бар, сонда есімді
етістікке айналдыратын қосымша -ра ... ... ...... ... ... ... мұнымен мәндес (олай болса, ... ... ... ... ... де бар. Соңғы етістік те байырғы түбір ... ... ... ... ... ... көрінеді: былшы ... ... ... ... бірінде ж, бірінде ш дыбысының
айтылуы. Ж > Ш ... ... ... әр кез ... ... құбылыс.
Қазақ тілінде ж-ның ш-ға ауысуы говорлық ерекшелік ... ... ... ... ... ... етістіктің -р арқылы есімге айналуы,
былжыра сол ...... ... ... ... ... – дейді
[72, 93 б.].
Етістік негізді дисфемизмдер семантикалық жағынан жағымсыз эмоционалды
іс-әрекеттерді ... ... ... ... ... өлтірсем,
Миқаладың дерсің сен (Қобыланды батыр).
Осы жолдардағы ... ... ... етістіктер қорлау деген
мағынада жұмсалып тұр. Жалпы тілімізде әр түрлі ... ... ... ... ... көп. ... ... қойсайшы былпылдамай (С. Бердіқұлов).
– Осы ... ... ... ... ... ... отырды
(З. Жәкенов).
– Әй өзің быдыңдамай аулақ жүрші, ары! – деп, ... ... ... (Қ. ... ... ... сөзін алтын көріп, бастан аяқ бытпырықтатпай отыр. (Б.
Нұржекеұлы).
Осы мысалдарымыздағы балпылдамай, балпылдап, быдыңдамай, бытпырықтатпай
деген ... ... ... ... жұмсалып тұр. Демек, бұл
дисфемизмдердің номинативі – сөйлемей.
Тіліміздегі көптеген дисфемиздер ... ... ... ... ... Мысалы:
Қалмақ тұрды қақшиып,
Қарайды көкке бақшиып…
– Ақорал хан, таспаңыз,
Баласынып бақырып,
Мысымды менің баспаңыз.
– Жалғыз жүрген саяқ ... соң, әлі ... ... ... ... ... түгіңмен жалмап, кетуге жиренетін ...... ... ... ғана иіні ... ... ... сабазың баяғы шекелеп қарайтын
мінезіне басқан... – Оқып райком болмай-ақ қой,– деп мал ... ... ма еді (Ә. ... ... ... алдына шықты да, әуелі берілген сұрақты қайталап алып,
жауап беруге кірісті (Қ. Жаркенов).
– Салғанын қайтейік, итпектеп жүрісі өнбеді (С. ... ... ... ... да, үй иесі де ... ... ... көрсеңде әлі де едәуір ет қалған соң, «сен же, сен же» ... ... ... өзің жалпиып,
Батырымсып талтиып,
Құлағынды қақитып,
Екі ұртыңды салпитып (Ел аузынан).
Қартайған әке бала бастайды,
Бала жақсы болса, дана ... ... ... қолына ала бастайды (Қараменде шешен).
Жоғарыдағы мысалдардағы қақшиып, бақшиып, ... ... ... ... ... ... талтиып, қалқитып, салпитып, бықсытып
деген сөздерге көсемшенің -п,-ып,-іп жұрнақтары жалғанып тұр. Тілші ғалым
Ғ. ... ... ... ... жұрнағы өте жиі қолданылатынын
айтып, оның тарихына ой жүгірткен: “Етістің көсемшесінің ... өте ... ... ... ... ... сөйле+п т.б. Осының арғы
төркіні көне ... ... бан ... бен, ман ... пен деген формадан
қысқартылып, жаңа форма жасалғанға ұқсайды. Мұндай ... ... ... ... ... ескерткішінде де кездеседі.
Күлтегінге арналған жазба ескерткіштің екінші тарауында ... яғни ... ... деген мағынада [73, 126-127 бб.].
Іс-қимыл, қозғалысты білдіретін ... ... бір ... ... ... ... ... іс-қимыл, қозғалыс
түрінде жұмсалып, ол сапа мен белгі қасиет мәнінде ұғынылады. Мысалы:
Қасқыр-ау, аузың ... ... ... ... ... жаман.
Ер болсаң, тайлақ пенен тайды жеші,
Тоқтының несін жейсің тырбаңдаған? (Айтыс).
Осы айтыста ... ... ... ... ... ... ... шеней түсуде дисфемистік етістіктерді шебер пайдаланғанын айқын
көреміз.
Тілімізде адамдардың жағымсыз эмоциялық мінез-құлықтарын табиғаттағы ... ... ... ... болған етістік ... де ... ...... ол найсапқа барқылдап бала
қараған болмаса, әншілік ... (Ә. ... ... ... -қыл ... тарихы М. Томановтың түсіндіруі бойынша
мынадай: -ғыл, -ғын аффикстерінің генезисі жайлы бір ... еске ... Ж. Дени ... ... ... ... пікірді де еске түсіру
орынды. Ж. Дени -ғыл, -ғын ... арғы түбі -қыл ... ... Егер осы ... ... тұрғыдан шындыққа жақын десек, негізгі
етістіктің грамматикалық мәнерінің ... ... ... ... ... ... ... аффикске айналған. ... ... ... ... ... еді: ... → барғыр → барғын
(синтаксистік тіркес). Котвич мынадай ... ... ... ... тілінде
қы л етістігі қы түрінде айтылады. Егер ... тілі осы ... ... ... ... деп ... ... онда түркі тілдеріндегі
сипаты тарихи тұрғыдан ... мен ... (-л) ... деп білу ... 104 ... ... ... білдіретін етістік ... бірі – ... ... ... неге ... мен бозаңды қосып ішіп.
Аузыңа келгенді оттайсың,
Би-болысты неге құдай атпайсың
Жынойнақ, бақсы перінің елі.
Төсегі жатқан ботпайсың,
Бозаңды ішіп, ... жеп ... ... ... (Қылышбай ақын).
– Не оттап тұрсың, аттылыға көлденең жүгірген ... ... ... ... өзіміз талдағалы отырған етістік негізді оттап, арсылдап
дисфемизмдері ауыс мағынада қолданылып, жағымсыз сипат беріп тұр. Біздіңше,
автор бұл етістіктер ... адам ... ... ... ... дәл, ... ... жеткізе білген. Жоғарыдағы етістіктер ауызекі
сөйлеу тілінде қолданылады.
Өз кезінде осы типтес ... ... тіл ... ... та айтқан:
“Қазақ тілінде малға тән айтылатын кейбір етістіктердің метафоралық адамға
ауыс қолдануы какофемизмге ... ... тән ... ... сөздері
адамға “босқа сөйлеу” орнына айтыла береді” [8, 153 б.].
А.Ә. Османова “Синонимдес ... ... ... ... ... метафоралануын көрсетеді. Ғалым: “Автордың
қолданған метафоралары ... ... орын ... және ... ... болып кеткені соншалық, метафораның негізінде қосымша
мағына екені ... ... ... бермейді”, – деп айтады [74, 358
б.]. М. Оразов тіліміздегі сөйлеу ... бұл ... ... дыбыс
толқындары арқылы белгілі бір ... ... ... ... семасы арқылы топтастырылғанын түсіндіріп және эмоционалды
сөйлеу етістіктері (мыңқылда, ... отта т.б.) ... да ... ... 190 ... атап ... ... сөйлеу етістіктері – мыңқылда, көкі,
отта дегендер дисфемизмдер. Бұлардың номинативі – сөйле. Әрине, эмоционалды
сөйлеу ... ... да ... дей алмаймыз. Тура мағыналы
сыңары бар болу ана ... ... ... ... ... Қай ... де ... сыңарынсыз дисфемизмдер болмайды деп
ұғамыз.
Екінші бөлім бойынша тұжырым
1) Кез келген дисфемизмнің ... ... ... ... Ол осы ... ... өзімен тектес эмоционалды-экспрессивті сөздерден де,
қарапайым сөздерден де оңай ... ... ... а) неке мен ... ... ... ә) мінез-құлыққа байланысты қалыптасқан
дисфемизмдер; б) ... ... ... ... ... ... сөздердің негізінде пайда болған дисфемизмдер;
г) қарапайым сөздердің негізіндегі дисфемизмдер; ғ) көп мағыналы сөздердің
негізінде пайда ... ... деп ... ... ... ... бірінде көп кездессе, бірінде аз ұшырасады.
3) Халық сөздің қоғамдық ... ... ... ... ... ... сол арқылы өзінің көзқарасын, сан алуан сезім-күйін, бағамын,
т.б. қатысын білдіріп отырған. Мысалға жылы сөз айтып, ... ... ... де ... ... қатты сөз айтып, намысына тиіп,
ренжітуге де болады. Бұл сипат дисфемизмдердің барлығына тән.
3 ЖЕКЕ ҚОЛДАНЫСТАҒЫ ДИСФЕМИЗМДЕР
“Дисфемизмдер ... ... ... ауызекі сөйлеу тілінің үлгісі
ретінде кейіпкерлердің ... ... Сол ... әр ... ... ... білім дәрежесін, іс-әрекетін бір сөзбен
айтқанда, нақтылы ... ... ... [75, 234 ... ... ... алғанда, қалам қайраткерлері халық
шығармашылығынан нәр алып өзінің ... ... ... Олар сыпайы,
әдепті сөздердің орнына тұрпайы, анайы ... ... неше ... ... өз ... көркемдік сапасын арттырады. Осы ретте
ғалым С. Негимов: “Ақындар халықтың ғасырлар бойы жасаған рухани-мәдени
байлықтарын ана ... ... ... ... ... Олар эпос тілінің
дархан шалқарлығын, ұрпақтан-ұрпаққа мирас болып қалған ділмар поэзияны
символикалық белгілері, көркемдік, ... ... ... сан қилы ... ... ... ... меңгеруге, игеруге
ұмтылады”, – дейді [76, 13 б.].
Жазушы әдетте сөздердің табиғи мүмкіндігін пайдаланумен қатар ... ... ... ... ... ... тән әр ... шеберлік тәсілдері барекені белгілі. Олар: теңеу, эпитет,
метафора, метонимия, синекдоха т.б. ... ... ... ... ... ... жұмсалатын амал-әрекеттің әрқилы бедері, ... ... ... ... ... шегі жоқ. Қай ... ... әдебиет болсын, оның қаншама еңсесі биік, тарихы ұзақ болғанмен
тілдің ішкі мүмкіндіктерін сарқа пайдаланып, тауысуға ... жері осы ... ... ... әр ... ... түрлі құрамда, әр түрлі ыңғайды,
кейде ... ... та ... ... ... ішінде тек дарынды
ысылған, қаламы әбден төселген сөз шеберлігінің туындылары ғана ... мен ... ... ... жеке ... тілі ... ... өз қаламына тән шеберлік тәсілдерімен өзге де жеке ... ... ... ... Осының бәрін түптеп келгенде, жазушының
үлкен талғампаздығын, өз дүниесіне ... ... ... ... ... ... қайта оралып отыратынын, өңдей түсуден ешқашан
жалықпайтын ... ... ... ... бұл ... ... ... қаламынан туған ... ... ... ... ... Жалпы алғанда,
олардың жалпыхалықтық қолданыстағы дисфемизмдерден ... ... ... ... ... таза поэтикалық метафоралармен қатар дисфемистік мағынада
жұмсалатын ... да ... ... ... қызметі жағымсыз сипатта қолданылатындығында ғана. ... ... заңы ... ... бір зат ... ... ... екінші бір заттың немесе құбылыстың атауымен аталады.
Алайда біз ұқсастықты кең мағынада ... ... ... түсі, пішіні,
көлемі ұқсас болып келсе, кейде дәл бірдей ұқсамауы да мүмкін. Бұл ... ... ... ... различии структурно-семантического строения
составных названи специфической и общей их ... ... ... ... ... которое осуществляется за счет выделения в нем постоянного
для него признака, называемого ... ... ...... [77, с. 57]. Кейде деректі заттың атауы дерексіз заттың атауына
ауысып кетуі ықтимал т.б. А. ... ... ... ісі – ... ... ... ... нәрселердің тұрпатына, бейнесіне ұқсату,
бейнелеу, суреттеп ойлау” [78, 147 ... А.А. ... ... ... ... ... еді: “Метафора
буквально “перенос” т.е. самый типичный случай ... ... ... при ... ... на ... ... по цвету,
форме, характеру движения и т.п.” [79, с. ... тіл ... ... ... зерттеген ғалым Б. Хасанов
метафора туралы ұғым-түсінікті былайша кеңейтеді: ...... ... ... ... даму дәрежесіне қарай олар да ... түсе ... Көне ... ... ... қазіргі
метафоралармен қатар қоюға болмайды, сапасы төмен, сан жағынан да көп ... ... ... метафоралық желісінің басы ертедегі көне түркі
жазба нұсқаларынан басталады. Метафора – ... ... ... ... ... ... жазба нұсқалардың метафораларына
қарай отырып, қай дәуір, қай заманның туындысы ... ... ... ... шығармадағы метафоралардан сол халық мекендеген жердің
жаратылысын, экономикалық жағдайы мен шаруашылық жайларын ... ...... [80, 61 б.].
Тілші Н.В. Черникованың пікірін келтірейік: “Оперирование образно-
ассоциативными сущностиями ... в ... ... ... ... ... ... ассоцируется с исходным значением
переосмысляемого слова. Образ, ... в ... ... ... ... ... с характерными именно для данного образа ассоциациями.
Любая метафора на стадии ... ... ... образ, так как
образным является принцип ее ... и ... ... [81, с. 22].
Адамзат метафораны дүниенің барлық саласын ойлау мен танып білудің
ғажайып ... ... ... ... Бұл ... ... ... потому, что она нужна, а потому, что без нее ... ... ... человеческому мышлению и языку...” – деген болатын тілтанушы ... [82, с. ... тіл ... қай ... ... та, тура мағынадан басқа кез
келген келтірінді мағыналардың тууы ... ... ... ... айтылады. Тіліміздегі дисфемистік метафора да осы ... ... ... ... ... ... Көбінесе,
көркем шығармаларда кейіпкерлер бейнелі, әсерлі тілде сөйлейді. Оны ... ... ... ... ... Бұл ... жағымсыз кейіпкер
бейнесін сомдауда таптыртпайтын құрал. Дисфемистік метафорадан халқымыздың
ұлы ақыны Абай ... де ... ... ... Ел бұзылса табады шайтан өрнек,
Періште төменшіктеп қайғы жемек.
Өзімнің иттігімнен болды демей,
Жеңді ғой деп ... ... ... де ... қуанбай жүр,
Ел азды деп надандар мұңаймай жүр.
Ала ... аш бақа ... екен деп ... ұялмай жүр.
3. Қатының сені сүйсе, сен де оны сүй,
Қоржаң суық келеді кей сасық ми.
Ері ақылды, қатыны ... ... ... рай – ... үй.
4. Ақ көйлекті, таяқты
Ақсақал шығар бір шеттен:
Малыңды әрі қайтар деп,
Малшыларға қаңқылдап.
5. Саудагер ... бұл ... жия ... ... сия ... Күлмеңдеп келер көздері,
Қылжыңбас келер өздері.
Кекектеп, секек етем деп,
Шошқа туар сөздері (Абай).
Жоғарыдағы асты ... ... ... ұлы ақын ... ... ... бай-болыстардың кем-кетіктерін сынауда
қуатты поэтикалық құралға ... ... ... ... арнайы зерттеген фольклорист Қ.Ж. Жұмалиев метафораның
қолданылу мақсаты жөнінде айта келіп: “Метафора ... ... ... ... ... ... әсер етеді. Жалпы ақындардың, соның
ішінде Абайдың өлеңдерінде көп ... бір ... осы ... ... ... мен ... ... әсер ету жағынан алғанда метафораның
ерекшелігі де осы ой-сезімге әсер ...... [83, 228 ... ... ... ... отырғанымыздай, ұлы Абай қазақтың
ұлттық сөз ... ... ... ... ... ... сан алуан
дисфемистік метафоралар әкелген. Өз ... ... ... оның ... ... ... сомдау үшін осындай
өрнектерді өте орынды ... ... Зәки ... ... ... келген образдар арқылы
нені сипаттайтынын дәлелдейді, ұйқасқа алынған сөздердің поэтикалық жүгін
танытады [84, 179 б.].
Абай ... ... ... ... ... ... ... жалпы көңіл-күйін сөз етуге арналған. ... ... ... өзін атап қана ... ... ... сипатын көрсетуді де
нысана еткен. Академик Р. ... ... ... ... Абай ... ... қауымындағы сөзуар, білгіш, закөншік, көргіштерді”, “қу
старшын, аш билерді”, “малдан басқа мұңы ... ... ... ... ... бойындағы ең жағымсыз қылықтардың бірі
-“көлгірсуді”, “іші залым, ... ... ... ... ... ақын ... де, бір нәрсені білгенситін, “мұрнын қисайта тартып”
тұрып әсемситін, “елін мығымдап ұстай алмаса да”, ... ... ... ... өзі ... бола ... бір міні ... әшкерелеп, түзетпек болады” [85, 51-60 бб.].
Абай поэзиясындағы ... ... өзі өмір ... ... ... ... ... пайда болған, контексте белгілі бір
жүк арқалап, реті келгенде айтылмақ ойға жағымсыз ой үстеген.
Ұлы ақын өзі өмір ... ... ... ... мен ... ашық сынайды, мысқылдап әшкерелейді, сүреңсіз бейнелерін әсерлі
әрі дәл етіп ... Мұны ... Р. ... ... жеткізеді: “Сырт
қарағанда мұндай сөздер поэзия тілін ... етіп ... жоқ ... ... ... ... ... сабағына біткен тікенектерге ұқсайды. ... гүлі ... ... құлпыруы үшін табиғат шіркін тікенектерді керек
етіп жаратқаны ... өлең тілі ... ... ... үшін ... ... ... “ащы-тәтті” сөздерді шебер қолдануға да баратын
болар. Құлаққа түрпідей, ауызға қышқылдай тиетін мұндай ... ... ... ... ... ... келгендер (ғылым тілімен
айтқанда, мотиві-уәжі барлар) болып табылады. Ақын тілінің ... ... ... ... ғана ... ... Ақын тілін сөз еткенде,
көркемдік пен шеберлік қатар әңгіме болмаққа керек” [85, 73 б.].
“О ... ... ... ... зеттеуінде З. Ахметов Абайдың
поэтикалық тілін дәстүр мен жаңалық ... ... ... [86,
65 б.]. Абай өлеңдеріндегідей дисфемистік метафоралық сөз ... ... ... ... өмір ... ... ... поэзиясынан да
кездестіруге болады. Мысалы:
Алаштың адамының бәрі ... ... ... тартылмаған.
Қаңқылдап сахарада көшкен қазақ,
Заманың енді келмес салқындаған.
Бұл үзіндіде қазақтың бұрынғы дәурені өтіп, ауыр заманы туды деген ойды
ғана ұғуға ... [87, 62 б.]. Ақын өлең ... ... ... дисфемистік метафораларды ескі қоғамдағы рулық құрылысты аяусыз сынға
алу мақсатында пайдаланған.
Әсет ақында «Байларға» деген сықақ өлеңінде дисфемистік ... ... ... ... ... ... шен алмаққа,
Болыс боп үш жыл тұрып демалмаққа.
Қайратын, адал малын сарып қылып
Парадан, ... ... жем ... метафоралар өзге де жазушылардың шығармаларында ... ... ... ... ... ... ... кейіпкер тілінде
экспрессивтік-эмоциялық жүк көтеріп, өзіне ... ... ... ... ... Мысалы:
– Мылжыңдама, қу түлкі (З. Жәкенов).
– Телібайың нағыз көк есек екен (Б. Нұржекеұлы).
Бұл мысалдардағы қу ... көк есек ... адам ... ... ... ... ... кейіпкердің іс-әрекетінен, мінез қырларынан,
ішкі жандүниесінен хабар берген. Тіліміздегі метафоралардың ... Б. ... ... ... ... ... метафоралардың түп атасы
бар. Біздің осы күнгі ауыс мағына алған метафоралар ... ... ... бір ... ... ... терең толған ойлы сөз саптауынан
қалған. Бертін келе көптің қолдауымен “халықтық ортақ ... ... ... ... ... ... ... “ақымақ, топас” мағынасы,
“түлкінің” қу мағынасы бар” [80, 23 ... ... ... кейіпкердің тіліне, оның мінезіне,
психологиясына және өскен ортасына, кәсібіне, оқиға ... ... ... ... ... Тағы да ... келтірелік:
– Мана кету керек еді, әлгі төбеттер тап беріп өлтіріп тастай жаздады
ғой, – деді Таңат (Қ. ... ... ... ... ар ... – деді ол (О. Бөкеев).
– Мамырды қасиетсіз көк тұқыл төбет аңдып тұр (К. Оразалин).
– Ұялас ит қой, ... ... ... (С. ... ... тұрысын мына күшіктің – деп айқай салды (С. ... бір қыз үшін ... ... ... орыс ... ... кіріп
алыпты,–дегенді өзінше ашыныңқырап айта келіп, – мұсылманшылықты былай
қойғанда, ... ... ... ата ... ... ... ... – деп сөкті (З. Жакенов).
– Әттеген-ай ұялас иттер мені алдап соққан екен ғой (З. Жәкенов).
– Топас атаманның дөрекі ... ... ... ғана тап берген.
– Қаланы әзірге бір топ салпаң құлақ төбеттерге ... ... ... ... мысалдарға зер сала ... асты ... ... барлығы да адамға қатысты айтылған. Жай ғана айтылмай
жағымсыз кейіпкерлерді итке теңеген. ... ... ит, ... ... ... ... ішінде дисфемистік метафораға жиі айналады. Мұның негізі
ерте кезде-ақ қаланған.
Батыр деген барақ ит,
Екі долы қатынның бірі табады.
Би деген бір ... ... бірі ... ... ... ит ... ауыс мағынада қолданып метафораға айналуы туралы С.Қ.
Сансызбаева өзінің кандидаттық ... ... деп ... ... ... ... животного собака нашла широкое в
сапоставляемых языках, образуя наиболее ... ... ... ... ... ... подробнее. Следует отметить, что
метафора собака в ... ... ... в большей степени,
негативными коннотативными ... чем ... В ... языке
широко распросранены коннатации “злой” “грубый”, “сварливый”, “хищный”,
презренный” и др.” [88, с. ... өз ... ... ... көбінесе итке телиді. Ит үй
жануары, ол жыртқыш емес, бірақ метафоралы ... ... ... ... білдіріп, дисфемистік метафора бола алады. Тілімізде
бұдан басқа адамға ... ... ... ... бірі –
қасқыр. Мысалы:
– Қорқау қасқырлар енді Мақпалды таламақ ... деп ... ... ... ... ... пәле.
– Мына үйірлі қасқырларға қарындасын талата қоймас ара түсер – деді.
– Беріккен зәрлене қарап: – ... ... ... ... ... (З. ... келтірген мысалдарымыздағы қасқыр жаман мағынаны білдіріп тұр.
Бұл қолданыстарда қасқырдың жабайы хайуандығы, ... сұр, қара ... ... ... мен тойымсыздығы дисфемистік-метафоралы
қасқыр ... ... ... ... ... жұмсалып тұр. Жалпы
қасқыр сөзі қазақта тіке айтылмай қашанда ауыспалы табу ... Мал ... ... ... ... ... өз атымен атамай, ит-құс, бөрі, түз тағысы деген. Ал, қасқыр сөзінің
жоғарыдағыдай дисфемистік метафоралы ... – жеке ... ... ... қолданыс емес.
Тілімізде үй жануалары атауларының адамға қатысты ... ... ... ... ... ... ... малымен
байланысты туындаған. Мысалы:
– Жұрттың аузы-басына шабынғаныңды қашан ... кәрі ... ... Бір ... ... де бар, ... салақтатып саған не жоқ (З. Жәкенов).
Осы мысалдардағы азбан сөзі жеке қаламгердің қолданысындағы дисфемистік
метафора болып саналады. Бұл қаламгердің ... тілі ... ... ... ... шеберлігі. Азбан сөзі жағымсыз образ табиғатын
ашуда маңызды ... ... бірі ... тұр. Бұл ... ... халықтық
мағынасы ҚТТС-де былайша түсіндіріледі. ... зат. 1. ... ... мал. 2. Ауыс. Құр кеуде (ҚТТС, І т, 80). ... ... ... ... өзіне тікелей байланысты жасалған
дисфемистік метафоралар да бар. Мұны ... ... ... ... сонда бәйге олар бір тулақтың тумағаны ма? (М. Қаназов).
Мұндағы тулақ дисфемистік ... ... ат ... ... ... Сейдімбек “Қазақ әлемі” деген этномәдени ... ... ... түсіндіреді: “Тулақ дегеніміз – тайдың терісін шикідей керіп
кептірген көн, төсеніш. Сондықтан оны тайтері деп те ... ... ... жаңа ... ... ... ... көк етінен арылтып, тазалап
алады. Егер тері өте майлы болса, аққұс (күйдірілген әктас, известь), ... ... ... көлдің сазы) жағып майын алады. ... ... ... ... саңғырығында да жағады. Содан кейін теріні тегіс жерге ... ... ... ... ... кепкен тері қатайып көнге айналады.
Теріні күн ... ... ... ... абзал. Кепкен теріні үстіне
бөлек, көрпе жер жастық, салып төсеніш ретінде пайдаланады. Жүн сабағанда
тулақты ... ... ... [89, 288 ... ... жеке ... дисфемистік метафоралардың бірі –
бұт артар. Мысалы:
– Бұт артары мен шаңырақ ... ... ... (К. ... ... бұт артар-ат, шаңырақ саларлар-түйе дегенді білдіреді.
Мұндай шеберлік тек қана мал шаруашылығымен айналысып, қатал ... ... ... көшпенділер ұрпағының қаламынан ғана туындаса керек.
Ақын-жазушылардың қолданысында үй жануарларының барлығы ... ... ... ... ... арам, лас мақұлықтардың бірі доңыз да жеке қолданыста
дисфемистік ... ... ... ... ... ... ... кейіпкерлерінің жағымсыз, дөрекі бейнесін ашу үшін пайдаланады. Мысалы:
– Кәрім аға, ... ол ... кісі ... ... ... ... Бердіқұлов).
– Жақсылықты білмейтін доңыз! – деді ол (Қ. Исабаев).
Бұл ... ... ... ... ... жағымсыз іс-
әрекеттері мен мінез-құлқын таныту үшін доңыз сөзін ... ... ... ... ... кейіпкерлердің айқын бейнесі
көрініп тұр. Б. Сағындықұлы бұл сөздің ... ... ... деп жазады:
“Доңыз. Бұл мегежіні жылына бернеше рет ... ... айыр ... көне ... Мұны ... тілінде “шошқа” сөзі ығыстырған. Сірә,
соңғы тұлға “шошқа” (үш жағы, төбесі шошайған; ... сын ... ... ... Олай ... ... оның арғы тегі-шошақ танау” тіркесі
болып шығады. Ескерткіштерде ... ... ... ... ... (ДТС, ... ... тілінде “тоң мойын” (өз айтқанынан басқаға көнбейтін ... ... ... ... Бұл ... “доңыз” зат
есімнің редукцияланып, ықшамдалуы нәтижесінде ... ... ... ... ... ... өте келе ие болған. “Тоң” тұлғасының сингармониялық
варианты -дөң (көтеріңкі биік жер, төбешік, көтеріңкі, шығыңқы). Осы ... ... ... ... ... сияқты. Мұны “дөңки” - (бір заттың жер
бетінен ерекше көрінуі, ... ... ... ... күржию, күржею,
теңкию) етістігі айқындай түседі” [90, 233 б.].
Жоғарыдағы доңыз сөзінің синонимі шошқа да жеке ... ... ... ... Сен ... ... шын ... тұрмысың мұны? (Қ. Қараманұлы).
1. Ит шошқалап,
Құр бопсалап,
Айдынданып ... ... ... жойылды,
Адамға бізді қоспаған.
Қызыл ер ғана құтқарды,
Ағылшын бай шошқадан (Қ. Мөңкеұлы).
Осы өлең жолдарында ақын ... ... ... келімсек байлардың
сұрқия-сұмдығын, айлакер қулығын, арам ой-пиғылын, тұрлаусыз екі ... ... ... ... дисфемистік метафоралардың қатарына кәрі теке, кер
бұқа деген төрт түлік малға байланысты тіркестерді ... ... ... Кәрі ... ... мына сазға біраз аунатып алайыншы, – деп кенет
ортаға Ақшал шыға келді (Ә. ... ... сені кер бұқа деп ерін ... еді (Х. ... ... ... ... кейіпкерлердің мінез-құлқы, өз
ортасына тән ... ... ... ... ... ... ... Олардың адамдардың алдында өздерінше кісімсуі мен
пәлсінуін кәрі теке, кер бұқа сияқты тіркестер ... ... ... ... бірі І. ... «Құлагер»
поэмасындағы мына бір үзіндіге көз тоқтатайықшы:
Әр жақтың қошқарлары, марқалары,
Әр жерде ауыр қотан, ... ... сор ... жеп, атын ... ... ... ... өгіздері,
Қызыл көз, саба құрсақ – семіздері,
Жерлерден жарты ай жүріп келгендер бар.
Келіпті пәленше дегізгелі.
Ақын жоғарыдағы дисфемистік метафоралар арқылы ... ... ... ... тас көп ... ... әрі ол ... екендігін бейнелейді. Олар – әр елдің бұқалары, ... ... ... ... ... ... көз саба ... семіздері сияқты
дисфемистік метафоралар түрінде алынған.
Сөз ... асқа ... ... ... көз ... метафоралар арқылы әкелген.
Н.Д. Арутюнованың пікірінше: “Метафора часто содержит точную и ... ... Это – ... но не ... Метафора не проникает
ни в досье, ни в анкету… Метафора эффективна и в ... ... ... Ведь ... ... не ... по ... и
татуировкам, но и по хранимому в памяти образу. Это ... ... ... удачна, помагает, воспроизвести образ, не данный в опыте” [91, с. 373].
Ақын-жазушыларымыздың жеке ... үй ... мен ... ... ... да ... ... айнала алады. Мысалы:
– Қали ғана қорсылдап көне қоймады (З. Жәкенов).
... ... ... ... ... ... айналдырып тиіп алса
қасқа болғанда сонда көресің, – депті. (Қ. Қараманұлы).
– Елемеске айтқызсақ: “Ел ондай ... ... ... ... ... мысалдардағы мияулап, қорсылдап, қыт-қыт деген метафоралар
адам бойындағы жаман қасиеттерді өте ... ... ... ... ... ... ұқсатса, келіншектің келіссіздеу мінезін
мысықтың мияуына балайды, артық сөзуарлықты тауықтың ... ... ... әр кейіпкердің сүреңсіз суреті бар болмысымен көз алдыңа
келеді. Бұл ... ... біз ... ... қуыс кеуделік пен бос ... ... ... көре ... ... ... ... болған дисфемистік
метафоралар адамның жағымсыз іс-әрекеттерін көпшілікке әйгілі ете отырып,
олардан жиіркенуге шақырады. ... ... ... ... ... ... ... да дисфемистік мағына жамай алады.
Мысалы:
... ... бола ... ... ... ... бетіндегі сасық қоңызбыз (О. Бөкеев).
– Әй шегірткенің ... не ... ... (Б. Мұқаев).
Мысалдардағы дәрменсіз шыбынбыз, сасық қоңызбыз, шегірткенің айғыры
деген тіркестер ... ... ... ... ... ... кескін-келбетін, көзге түсетін ерекше белгісін, жағымсыз
әрекеттерін ... ... тұр. ... ... ... заттар да тиісті
реттерде дисфемистік метафора қызметін атқара береді. ... ... ана ауыз ... ... ... бір қап жүн-жұрқаңды көргім ... мен жо (З. ... ... “жүн-жұрқа сақал-мұрт дегенді білдіреді. Жақтырмағанын
сездіру үшін келеке, әжуа, сықақ мақсатында қолданған. Ә. Нұрмағамбетовтың
аталмыш сөздігінде осы ... ... ... ... ... жүн-
жұрқа. Қазақ тілінің он томдық түсіндірме сөздігінде жүн-жұрқа, тері-
терсек, жүн т.б. деп ... ... ... 1959 жылы ... ... - жүн ... ... солардың қалдықтары деп ұғындырылған. Біздің
ойымызша, соңғы түсінік “жүн-жұрқа” мағынасына орайлас көрінеді. Өйткені
“тері-терсек” ... ... ... кіре ... ... Осы ... қос ... “жұрқа” сыңарының төркінің ... ... ... ... Якут ... ... ... ретінде жан-жануарлар
үстіндегі түк қылшықтың, жалпы айтқанда, жүннің сиректігін аңғарту үшін
қолданылады. Осы ... еске ... ... қос ... ... десек, “жүн-сирек”, “жүн” қалпында айтуға да болады. Демек, “жұрқа”
- тек жүнмен ... ғана ... қос сөз ... Якут ... ... тілінде “жұрқа” болуы тағы да түркі ... ... ... ... ... ... ... якут тілінде
“ньалбай” қалпында айтыла береді [45, 119 б.].
Тіліміздегі заттар мен құбылыстардың ішкі және сыртқы ... ... ... теліп, жағымсыз бейнесін суреттеу үшін сөз зергерлері
дисфемистік метафораны кеңінен қолданады. Мысалы:
– Бұл ... ... ... ел ... ... қойыпты
(Д. Досжанов).
– Сен қу мүйізге сенбей тұрмын (З. ... ... ... ... өлексе… (К. Оразалин).
– Қараса аппақ жүзін аяусыз торлап алған шимайды көреді (Ә. Кекілбаев).
Осы мысалдардағы, байдың құйыршығы, қу ... ... ... ... ... жаңа ... жаңа тіркесте жаңа мән-мағына алған.
Соның арқасында жағымсыз мәндік қасиеті арта ... ... ... ... бұлайша сомдаудың барлық ... ... ... Жағымсыз образдарды бейнелеуде бір-біріне өте ... мен ... ... ... ... ... ... кең екенін көрсетеді. Жоғарыдағы дисфемистік метафоралық тіркестердің
қай-қайсысыда ... ... ... ... ... заттар мен
ұғымдарды салыстыру арқылы жасалған. Жеке ... ... ... ... ... ... ... ортақ әрі
негізгі белгісіне ұқсатудан пайда ... ... ... сен ... орда ... екі ... ... да ор қазып, алдын
бөгеп қою керек, – деп ... ... (Х. ... тілінде кейбір дисфемистік метафоралар ... ... ... ... Мысалы: «Аузында тісі, құйрығында ... ... ... ... – деп сені ... ... пе ... Жакенов). Бұл сөйлемдегі шандыр сөзінің мағынасы ... ... ... ... ... ... аталмыш
сөздікте қақсал сөзіне мынадай анықтама беріледі:
Қақсал. Мағынасы – ... ... ... бастаған. Біздің қақсал
құдашалардың көңілі көкте (С. Бегалин. Замана).
«Қақсал» сөзінің төркініне жанастырларлық тұлғалар түркі ... ... ... қырғыз тілінде какшаал – қатал, тағы (К.Юд. КРС, 1965,
327), хакастарда хахса – ... ... (Хак – рус. Сл. 1963, ... ... ... бұлардың тұлғалары «қақсал» сөзіне сәйкес
келгенмен мағыналары өте алшақ. Сондықтан басқа бір тілдермен ... ... ... тілінде «қоһан және коһәнсал» ... ... ... әрі ... ... өте кәрі мағыналарында айтылады. (Пер-рус.
сл, 1983 ІІ, 376). Мұның бәрі адамның ... ... ... ... одан әрі ... ... ... тілінің өзінде «коһәжал» екі
сөздің бірігуінен пайда болған. Біріншісі – «коһән», екіншісі – «сал» (Пер-
рус. сл, 1983, ІІ, 376, 12). ... ... ... кейінгісі «жыл»
деген ұғымдарды береді. Егер екі ... ... ... – сөз ... жыл» ... да, «көп ... келе ... деген түсінікке мегзейді.
Кім біледі, жоғарыда «қақсал» сөзінің мағынасын түсіндіру үшін ... ... ... ... ... ... ... парсының осы
«коһэнсал» сөзінің қазақ тілінде, ... ... ... ... ... ... б.]. Біздіңше «қақсал шандыр» дисфемистік метафорасы жеке қолданыста
кәрі, жасы ... егде кісі ... ... ... ... тұр. ... ... менсінбеушілік, місе тұтпаушылықтыда білдіреді.
Мұны кейіпкердің басқа біреуді әңгіме етіп сөз саптау үлгісіненде байқауға
болады.
Сонымен жеке қолданыстағы ... ... ... ... оларды мынайдай түрлерге бөлуге болады.
1) Жан-жануарлар дүниесіне ұқсатудан пайда болған ... ... ... ... ... ... ... Тірі жәндіктерге, құрт–құмырысқа атауларына ұқсатудан ... ... ... ... ... болған дисфемисттік метафоралар;
5) Жансыз заттарға жанды заттардың қасиетін телуден пайда ... ... ... ... ... ... метафоралардың көпшілігі
мағына жағынан қабыспайтын, жанаспайтын, мүлдем үйлеспейтін сөздерді
бір–біріне ... ... ... ... ... ... нәрсені, құбылысты салыстыру және жақындатып ... ... тың ... ... [92, 140 ... келгенде, дисфемистік метафораларда көркем сөз ... ... ... ... кейіпкерлерінің аузына қиюластыра сөз
салып, олардың жағымсыз бейнелерін тамаша ... ... ... сөз ... ... ... ... көркем әдебиет
үшін маңызы ұшан-теңіз.
3.2 Дисфемистік синекдоха
Ана тілімізде дисфемистік мағына тудыра ... ... ... Тіл ... бұл құбылыс туралы анықтамалар жеткілікті.
Көрнекті ... Ә. ... ... (гректің synerdoche бірге жобалап,
нобайлап, шамалап түсіну мағыналы сөзі) – ... ... ... ... ... ... ... орнына кішіні немесе, керісінше,
жалқының орнына жалпыны, бөлшектің орнына бүтінді ... ... ... ... ... ... лингвистер, синекдоха – метонимияның ең
көп тараған түрінің бірі,” – ... [1, 149 ... ... ... қазақ тілі еңбегінің авторлары да растайды: “Бұл да
метонимияға жақын, ... ... да екі ... ... арқылы
жасалады. Мұның метонимиядан айырмасы мынада: метонимияда ... ... ал ... ... ... болады. Егер сан
жағынан айырма болмаса, синекдоха болмайды. Синекдоха бір ұғымды екінші
ұғымға ауыстырғанда: бірі – ... ...... бірі – ... екіншісі
– жалқы; бірі – бүтін, екіншісі – бөлшек болуы қажет. Әрине, үлкені ... ... ... ... да, ... үлкенінің, орнына
қолданылса мағынасы зораяды, кеңиді” – деген [62, 36 ... Л. ... ... ... табиғаты” атты
еңбегінде “синекдоханы метонимияның бір түрі деп қана қарау дұрыс” ... [93, 13 б.]. ... ... ... ... осылайша бір арнаға келіп тоғысады. Дисфемистік синекдоханың
тіліміздегі өзге синекдохалардан ... ... ... ... ... ... дөрекі, тұрпайы мақсатта
жұмсайтынғында. Мысалы:
– Ендеше мені көп жалдаптың арасына салып, ... ... ...
деді Игілік момақанси күліп… (Ғ. Мүсірепов).
... ... есік ... ... ... ... алған автобус
ыңырана қозғала берді (Б. Ыбрайымов).
– Айтқаның өтірік ішкенің арам, оңбаған, шешеме сияны ... у ... ... ... келді ме, шақша бас, – деді (Қ. Исабаев).
– Әлгі біздің қисық ... оқуы не оқу өзі? – деді ол (Ә. ... ... ... ... ... бас, ... бас деген сөздердің
бәрі де дисфемистік синекдохалар. Олардың қай-қайсысы да “адам” деген
сөздің орнына ... оны ... тұр. Сөз ... ойды ... ... ... етіп жеткізуді мақсат еткен. Мұндай дисфемистік синекдохалар
қазір жалпыхалықтық сипат алған, олардың мағынасын кім де ... ... ... Бұл ... ... мағынаның табиғаты мен мәні екінші
бір тілдік элементпен байланысуы ... ... ... ... ... ... ең көне қабаттарының біріне жататын
адамның дене мүшелерінің атаулары ... ... ... бола
алады. Мысалы:
– Біздің ұзын сирақ тұрғанда кім қуып жетуші еді (Ә. Кекілбаев).
– Бізден де қарға танитын ... ... ... ... ... бұ ... ... нәрсенің соңына түседі (Ә. Кекілбаев).
– Ит көйлекке жарымаған қу ... ... бір ... – деп ... киіп ... ... (О. ... Отқа салса қылшығы шытырламайтын нағыз үйітілген қара сирақ жандармыз!
(Х. Есенжанов).
– Ей, ұзын сирақ, не оттап ... өзің (З. ... ... дисфемистік синекдохалардың бәрі де ... ... ... ... ... тұр. ... сөзі тура ... аяқ
дегенді білдіргенімен де, бұл мысалдарда ... ... ... Сондай-ақ
сирақ сөзімен тіркескен ұзын, қу, қара сөздерін де ... тыс ... ... ... Ұзын сөзінің мағынасын семантикалық
талдаусыз анықтауға болады. Бірақ сын есімдердің ... ... ... ... зат ... ... ... толық анықталады. Е.М. Вольф:
“Таким образом, главное свойство, определяюшее их изучение в семантическом
классе, и в аспекте их ... в ... ... в том, что ... слов ... ... ... признак не существует
сами по себе, без его ... и по ... ... ... значение носителя признака” – деп жазады [94, с. 200].
Е.М. Вольфтің ... екі ... ... ... 1) сындық мағына
мәтінде анықталатындығы; 2) сындық мағына жеке–дара емес, сындық, ... ... ... ... ... сүретіндігі”. Соңғы қасиетпен
байланысты сынды ... ... тобы ... ... ... емес деген
қорытындыға келеді.
Ұзын сөзін тарихи тұрғыдан ... келе Т. ... пен М. ... ұзақ сын ... бір ғана ... әр түрлі аффикстер арқылы
жасалған сөздер екендігі олардың өз ара мағыналық ... да, ... де ... ... Бұлардың қазіргі қазақ тіліндігі ұза
(ұзар, ұзару) ... бір ... ... ... ... ... алғашқы түбірі ұза емес, ұз екенін қазіргі тіл ... ... ... ұзын ... ұзар ... салыстырсақ, -ақ,-ын, сол
сияқты -ар қосымша ... ... Енді мына ... ... аударайық: көне
түркі тілінде уд, удз, уз– ізбе–із ... ... еру. ... (шылау қызметінде). Соңғы фактілерге қарағанда, алғашқы
түбір аффрикат дз–бен айтылып, қосарлы ... екі ... уд және ... ... ... ... ... з-мен айтылатын варианты
орныққан [70, 124 б.].
Сонымен контекстегі ой сабақтастығы ғана ... ... ... ... ... етіп тұр. ... тілі ... жазушыларымыз
сол кейіпкердің сөйлеу ерекшелігін ғана танытып қоймай, олардың мінезінен,
әдеп-ғұрпынан, басқа ... ... ... ... ... да ... синекдоха белгілі мақсатпен жұмсалады.
Сонысына лайықдисфемистік синекдоха ... ... да ... ... ... ... синекдохаларды кейіпкердің ауызынан айттырады да,
олардың тартымсыз бейнесін, ой-өрісін, ... ... ... ... академик Р. Сыздықтың мына бір пікірі орынды: “Нағыз жазушы
кейіпкерлерін өздері беріп тұрған ... сай ... ... сөзі ... ... ... ... ететін көркемдік тәсілдің бірі болып
саналады” [95, 11 б.].
Дисфемистік синекдохалар белгілі бір ... ... яғни ... ... ... аша түсу ... тек қана диалогтерде
қолданылады. Адамның дене ... ... ... аяғына байланысты көп
пайдаланылатын дисфемистік синекдохалардың бірі – борбай. Мысалы:
Осындай сидаң жігіт елде ... де ... ... ... түзер біреу жоқ, сырын түзеп,
Бар өнері – қу борбай, ... ... ... ... де қара ... сол мектепке барады (А. Нұрманов).
– Қара борбай, қаспақ ... үшеу ... (Р. ... ... бір ... ... сары ... жаншар едім, ши борбай
немені! – деді (Ғ. Мүсірепов).
– Ұйымдастырушылары жоқ өңкей ши борбай! – деді (М. ... ... ... сөзі қара және ши, қу ... Бір ... бұл сөздердің мағыналары бір-бірінен ... ... ал жеке ... ... мағына жағынан астарласып
тұтас бір ұғымды беріп тұр. ... ... ... – аяқтың
тізеден жоғарғы бөлігі бұт. ..лай су… борбайым мен сирақтарыма сорғалап (С.
Сейфуллин).
Бұл сөздің төркінін тек қана ... ...... тілінен табуға
болады,–деп жазады Ә. Нұрмағамбетов. Бұл тілде: пәрпә немесе пәрпай – аяғы
жүнді (құс ... ... І т., 1983, 27). ... ... ... екі ... бірігуінен пайда болған. Алғашқы ... ... ... бар, ... бірі мықты тегеурінді, ал немесе ... ... ... ұғымында қолданылады. Осы екі сөздің біріккеннен кейінгі
мағынасынан тегеурінді аяқ, ... аяқ ... ... ... ... да
аяқтың ең бұлшық етті, күшті бөлігі сан, бұт ... еске ... ... ... деу оңай ... ... сөзі моңғолдарда “борви” болып
айтылады. Бұларға да парсы ... ... ... [45, 54 б.].
Жоғарыдағы мысалдардағы ши борбай, қара борбай, қу ... әр ... ... ... ... байқалады. Мұндай
дисфемизмдердің жағымсыз әсері күшті болғандықтан қаламгер оларды кейіпкер
тілінде еркін ... ... ... ... өрнекті сөз күту
тіпті мүмкін емес. Әр адамның өзін қоршаған орта мен ... ... ... мен ... әр ... ... ... Мұндай ретте, жағымды
сезіммен қатар жағымсыз сезім де жарысып жүреді. Мысалы:
– Әй, ... сен ... өсіп ... ... ... ... ... (Қ. Ахметбеков).
– Әй, дөйқара тоқсандық жоспар, жылдық жоспар деп жүргенде өміріңнің
қалай өтіп ... ... ... (Ә. ... ... ... ... сықақтау, кеміту мағыналары бар. Мұндай
дисфемистік синекдохаларды ... ... ... тілінде көп
кездестіруге болады. Бұл ... ... ... ... Сондай бір сімсік көз, сімсік құлақ, сімсік ауыз ... ... ... ... ... етті – деді ол (Ә. ... ... қағазға ұмтылады да мен ... алып ... ... Ей, қара ... ... бу ... шіреніп жатырсың? (З. Жәкенов).
– Ей, теке сақал! Мен ... ... ... (А. ... ... бұт біреуді қолтықтап Ақтөбе ме, Шалқар ма, Орынбор ма ... ... ... деп тартып тұрады (Р. Нұрғалиев).
Қаламгерлеріміз дисфемистік синекдохаларды ауызекі сөйлеу ... ... оған тән ... ... ... ... ... жағымсыз
кейіпкерлерін дәл бейнелеген. Келтірілген мысалдарымызда толықтай, жағымсыз
эмоционалды-экспрессивті бояу айқын сезінеді. Оларға кекесін, жағымсыз ... бояу ... ... ... ... ... екенін аңғару аса
қиын емес. Жалпы ... ... ... ... өмір қажетінен туып, өз алдына бөлек ... ... ... ... ... кейіпкер бейнесінің сапалығын арттырып, ұсқынсыз
суретін жасауға үлкен ықпал жасайды. Жеке ... ... ... тән ... ... ... тән ... қызметі бар
екені анық көрініп тұр. Сондай-ақ олардың өздеріне тән ... мен ... ... да ... ... өзінің суреткерлік шеберлігін кейде жағымсыз
кейіпкердің жан ... ... ашу ... ... бір ... ... оның ... қоғамға деген көзқарасы арқылы да таныта
алады. Шебер қаламгер кейіпкер ... ... ... ... де ... мән бере ... мұндай да кейіпкер бейнесін ашуды да
соған ... ... ... ... ... ... ретіне қарай ұтымды ... ... ... тікелей
байланысты мәселе болып табылады. Сырт көзге кейде құлаққа ... ... ... ... ұшырасып жатады, бірақ бұған таңданып қарауға
болмайды. Көркем шығармада кейіпкер тілі өз ... ... ... жиі ... ... ... ... берілгені жарасымды болып
шығады. Мұндай қолданылған кейіпкер тіліндегі дөрекі сөздер кей ... ... ... ұлттық мінез-құлықты жан-жақты ашып
көрсетуге өзіндік үлесін қосады. Мысалы:
– Маңдайымыздағы жалғыз жарығымды жуанның ... ... ... ... ... колхозға еткен қастандығы үшін айдалып кетті
жуандар (О. Сәрсенбаев).
Бір қаламгердің қолданысындағы жуан ... ... ... ... ... өмір сүрген сол қоғамдық ортаның нышаны байқалып ... ... ... қазынасын орынды пайдаланған ... ... ... ... ... ... шебер бейнелей
білген. Жағымсыз образдардың бейнесін ... ... ... оның ... тіл ... жетік меңгеріп, қолдана
білуіне тікелей байланысты. Жоғарыдағы жуан деген дисфемистік ... ... да ... яғни бай, ... тап ... ... білдіреді.
Бізше, дисфемистік синекдохалар тек қана жағымсыз сөз ретінде ... Ол ... ... ... ... ... ... ықпал жасайтын тілдік құбылыс болып саналады.
Жеке қолданыстағы дисфемистік синекдохалар көркем ... ... ... ... ... Ол ... тіл байлығымен, сөз
қолдану шеберлігімен тікелей өзектес. Мысалы:
– Сал бөкселер! Айыр құйрық, қос қыртыстар. Жанжалқойлар! – ... ... Әй, қос ... Кіре ... жүк ... апаратын мен
(Ғ. Мүсірепов).
– Мына елдің сорына жаратылған сен сияқты қара таяқтарды атып тастасада
айыбы жоқ (Б. ... ... ... ... жалба төсің кім? – деді бұл (Ә. Кекілбаев).
Келтірілген ... сал ... айыр ... қос қыртысттар,
қаратаяқтарды, жалбыр балақ, жалба төс деген дисфемистік синекдохалар
өздерінің негізгі мағынасынан ... ... бір ... яғни ... білдіріп тұр. Демек, бұл ауыс туынды мағынаның ... ... ... ... Л.А. ... ... ... о себе
знать в ... ... ... действию ассоциаций, обусловленных
связами явлений, данной исторической почвой, ... ... ... ... ... даже индивидуальной психологией людей, от ... ... в ... ... [96, с. 57]. ... бұл ... ... табиғи заңдылыңына сәйкес.
Жоғарыдағы синекдохалар келтірінді мағынада қолданылу арқылы мағыналық
жағынан түрленіп өзгеріп отырғаны көрінеді. Әр ... ... ... мұндай дисфемистік синекдохаларымыз келтірінді, жағымсыз
образдарды суреттеудің ең ұтымды ... ... ... ... ... ғана ... айтылмай, жан-жануарларды
жағымсыз етіп суреттеу үшін де қолданылады. Мысалы: – Астыңдағы ... ... ... қай ... (К. ... ... көптік мәніндегі дисфемистік синекдохаларда кездеседі.
Мұндай дисфемистік синекдохалар жеке ... әр ... ... ... бәрінде де жағымсыз эмоционалды реңк болады. Мысалы:
– Көзі жылы жылмаңтөстер кездесуші еді. Ендеше мынау бейшара дәрменсіз
дүниені сол ... ... ... ... берсін.
– Түнде үйіне түйе боп сүйкеніп, шешесі сыртқа ... ... жып ... ... ... кететін жылмаңтөстерді айтам (Ә. Кекілбаев).
– Мес қарын, мешел немелер (С. Бердіқұлов).
Мысалымыздағы жылмаңтөстер, ... мес ... ... немелер деген
дисфемистік синекдохалар мағыналары жағынан түсінікті, кей жағдайда
күнделікті сөйлеу тілінде де, ... ... ... ... ... ... ... табылады.
Дегенмен жеке қолданыста да өз орынын тауып, контекстік ситпатта басым
болып тұр. ... ... ... ... сықақ мағынасы айқын
аңғарылады. Адамның іске ... ... ... ожар ... ... мен
іс-әрекеттері келеке мен мазаққа өзек болған. Мысалдарымыздағы ...... ... көңіл-күй мәнді сөздер, яғни менсінбеу,
өзінен кем ... ... ... т.б. осы ... ... ... ... алғанда дисфемистік синекдохалардың астарында, мән-
мағыналарында халықтың өзінше ұғым-түсінігін, ... ... ... ... Бұл жазушы шығармасы арқылы көрініс береді. Мысалы:
– Жалбыр ... саба ... ... ... туғаннан құдай сақтасын. –
Мына бір қисық мұрын, қисық бұт, жалбыр шаш арық қара ... ... пе еді? (Ә. ... Әлгі жылпос көсе шашын дудыратып тағы бір қисық ... ... апты ... (Ә. Кекілбаев).
– Қасындағы кетік тіс жылтыр қара қазан аяқ жағы ... қол ... ... ... па еді? (Ә. ... ... мысалдардағы жалбыр балақ, саба құрсақ, қисық мұрын,
қисық бұт, жалбыр шаш, арық қара, қисық ... ... тіс, ... ... дисфемистік синекдохалар болып табылады. ... ... ... кез ... қаламгердің қолынан келе бермейді, өйткені бұл
тапқырлықты, сөздердің тіркесін ұтымды аңғара білуді талап етеді. ... ... ... ... ... ... сұрыптап отырып,
келтіре білген десек болады. ... ... ... ... ... ... көрініп тұрғанымен, олардың
арасына басқа ... ... орын ... ... Осы ... бірнеше мағыналы сөздерден құралып, бір ұғымның атауы
ретінде жұмсалған, өз ... ... ... ... анық ... ... Мұндай дисфемистік синекдохалар белгілі
бір тиянақты ауыспалы ... ... ... ... сыңарлар
құрылымдық өзгеріске ұшырамай, сөз тіркесіндегі қасиеттерді бойында сақтап,
белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... бірыңғай, біркелкі болып
келмейді. Олар да жеке сөздер тәрізді кейіпкерлердің бір-бірімен ... ... ... қолдану аясы не ... не ... ... Мысық мұрын, сені қойға саламын (Х. Есенжанов).
– Бастарыңды ұрайын өңшең көк ми! – деді ол, тайып ... Әлгі ... қара ... ... ала түсті (Ә. Кекілбаев).
– Сен, шойқара, неге көшпей отырсың? (Ғ. ... ... ... синекдохалар бір текті, бірыңғай емес,
қолданысы әр қаламгерде әр ... ... ... Олар жеке ... ... тілінің негізінде қалыптасқан. Құрамында күнделікті
тірлікте кездесетін қарапайым сөздер бар. Жалпы жағымсыз кейіпкер ... ... ... тілші М. Серғалиев былай дейді: “Көркем әдебиет
стилінде тұйықтық жоқ. Сол себепті ... ... ... ... ... тіл ... ... алшақ жатқан диалектизм, ... тіл, ... ... ... тән ... ... ... көркем бейне жасайды. Мұндай мүмкіндіктерді пайдалана ... ... ... шындыққа жанасады. Тілі арқылы кейіпкер ... беру ... ... ... ... ... ... тіл
деңгейіне көтеруге жағдай жасайды және ... ... сай ... ... көмегін тигізеді” [97, 15 б.].
Бізше, дисфемистік синекдохаларда жеке қолданыстағы бейәдеби элементтер
болып ... және олар тек ... ... ... үшін ғана ... деп
ойлаймыз. Жеке қолданыстағы кейіпкердің сөйлеу ... ... ... мен ... бояуы жағынан сан қырлы,
құбылмалы ... ... Әй, ... ... кеттің?! (Ә. Әлімжанов).
– Сол жақтан қысым болмаса, мына қыли төбені ойып тұр (М. ... ... ... қыли ... жеке ... ... ... семантикалық реңкіне, стильдік бояуына қарай
ерекшеленіп тұр. Олардың экспрессивті қасиеті мен ... ... ... ... адам бойындағы физиологиялық кемшіліктерді ... ... ... ... ... ... ... мысқылға, сықаққа
құрылған. Әдетте қандай да бір құбылысты не бір затты, адамдарды дәл ... ... оны ... бір ... не бір бөлшегімен атау дағдысы
күнделікті сөйлеу тілі аясында, әсіресе көркем шығарма стилінде кездесетіні
белгілі. Синекдохалық ... ... ... ... ... ... ... барлығының да тілінен байқалады. Мысалы:
– Бір кезде бұл сыртқа шықты-ақ жан-жақтан сұқтанып бағатын ... енді ... ... емес ... ... Қос ... ... жұбатар шаруасына қарай балта жалаңдай кірісті
(Ә. Кекілбаев).
– Өй, ... ... бері ... деді ... ... ... асты ... дисфемистік синекдохалық сөз
қолдану тәсілі ... тілі ... ... ... анық ... тұр.
Жалпы мұндай синекдохалық тәсіл мағынасы жағынан түсінікті ... ... ... ... ... ... айтайын деп
отырған ойына әлдеқандай әзіл-сықақ беру үшін жиі ... ... ... ... ... да ... ұтымдылығы
айқын көрінеді. Мысалымыздағы сімсік ... қос ... ... ... ... ауыспалы мағыналары адам ... ... ... бір-бірімен қарым-қатынасын көрсету
мақсатында кейіпкерлердің ауызына мұндай дисфемистік ... ... ... отыр. Осындай дисфемистік синекдохалар арқылы ... ... ... ... ... ... үш ... де
эмоционалды-экспрессивті бояу айқын сезіледі. Осы сөйлемдерге мұндай
жағымсыз өң мен бояу беріп ... қос ... ... ... көздер
деген сөздер жеке қолданыстағы дисфемистік ... ... ... ... ... да жоқ емес. ... ... ... ... ... ... ... әр түрлі болып келген.
Осылайша бүкіл сөйлемнің ... ... өз ... ... ана ... жеке қолданыстағы дисфемистік синекдохалар бар
екендігіне және олардың қаламгерлеріміз шығармаларында мол ұшырасатындығына
нақты фактілер негізінде көзімізді жеткіздік. Жеке ... ... ... мағынасы да әр түрлі және жасалу жолдары да ... ... ... ... ... топтарға бөлуге болады:
1) Менсінбеу мәндегі дисфемистік синекдохалар;
2) Мазақтау, келемеждеу мәндегі дисфемистік синекдохалар;
3) Қылжақ, қомсыну, ерсі көру, кеміту мәндегі синекдохалар;
4) ... ... ... ... ... табиғатынан жағымсыз мағынаны білдіретін дисфемистік синекдохалар
қаламгерлеріміздің шығармаларында олардың шеберліктеріне қарай қолданылып,
жағымсыз образдар ... ... ... ... ... әр ... ... үшін өз кейіпкерлерін сөйлете
отырып, тіліміздегі әр түрлі жағымсыз эмоционалды ... ... ... Қорыта келгенде, жазушылар қолданысындағы
дисфемистік синекдохалар өзге де ... ... тек қана ... береді.
3.3 Дисфемистік перифраза
Тілімізде дисфемизмдер жасауда немесе дисфемистік мағына тудыруда
перифразалардың да өзіндік орны бар. Тіл ... ... ... ... ... Атап айтсақ, академик Р. Сыздық
мынадай ... ... ...... ... бірі. Перифраз
деп бір нәрсені немесе құбылысты, іс-әрекеті олардың бір белгісін, бір
қасиетін ... ... ... ... Перифраз құбылысын тануда
көзқарастар біркелкі ... ... ... бір ... ... ... бар атаудан өзгеше сөздермен (не сөзбен) аталғанның бәрін
перифраз деп таныса, енді бір ... ... ... ... ... ... ... жасалу жолы (амалы) барын көрсетеді, ол ... ... ... ... ... ... ... оның бір
белгісін көрсетіп, яғни астарлап айтқанда сол белгіні ... ... ... атауды жүзеге асырады” [85, 114-115 бб.].
Белгілі ғалымдар А. Салқынбай мен Е. Абақан мынадай түсініктеме ... бір ойды ... ... ... стилистикалық тәсіл
перифраза заттың сапасы, белгілі қызмет ... ... ... ... ... ... әсерлігін арттыру. Перифраза негізінен
көркем әдебиетте, публицистикада, ауызекі сөйлеуде кездеседі. Функционал
аспектіде Перифраза ... ... 1) ... бірліктер: жалпыға
түсінікті оралымдар мен фразеологиялық және қанатты сөздер; 2) Ситуациялық
және авторлық ... оның ... ... ... ... негізделеді.
Көптеген перифраза троптың негізінде құралады. Перифраза грамматикалық
құрылымы әр түрлі ... [98, 164 ... ... ... ... орыс ғалымы Е.Клюевтің мына
бір ой-пікірі толықтыра түседі: “При аналогии атрибутивного типа ... ... ... ... ... отрибутом первого
объекта. Чаще всего происходит это таким образом, что существенное свойство
одного объекта начинает определять ... ... в ... ... ... ... ... как бы остаются в стороне.
Так возникают аналогии типа ... ... (то есть ... о ... ... ... ... “напоминающий о
рассуждениях трезвого человека”), “пресный ... ... ... ... пище”) и др. Очевидно, что в приведенных аналогиях “лицо” не
сравнивается с “лошадью”, ... с ... в ... ... – с “пищей”: в каждом из этих ... ... из ... редуцируется (сокращается) до одного признака.
В результате перед нами не два объекта, ... ... ... при ... ... но один ... ... свойством
другого)”. [99, с. 113 ]
Қазақ тілі энциклопедиясында перифразаға мынадай ... ... ... Parphrase) – сөздің бейнелі мағынада қолдану ... ... ... бір түрі. Перифраза затты, процесті, құбылысты өз
атымен аталмай ... ... әрі ... ... сол ... процестің,
құбылыстың ең негізгі бір қасиетін келтірінді мағынада қолдана ... ... ... ... ... [59, 318 б.].
Белгілі ғалым Ә. Болғанбаев перифраздарды ... ... ... ... де ... болатын: “Синонимдерді қолданудың тағы бір тәсілі
парафраза. Мұны кейде перифраза деп те ... Бұл ... ...... ... оның ... ... беру …Парафраза бір заттың белгілі
бір қасиетін айрықша атап көрсеткісі келгенде, немесе ... ... ... ден қойғыздырту мақсатында қолданылады”. Кейде бір сөзді
қайталамай ойды ... ... үшін де ... [44, 8 ... ... ... ... от его лексического
значения лежит прежде всего в ... ... ... значения,
в отличие от лексического, является актуально номинативным, ... ... то есть ... собой результат не вторичной
номинаций (если иметь в ... что ... ...... в акте номинации фонетического облика уже ... в ... ... для ... ... [45, с. 121].
Жоғарыдағы перифраза туралы айтылған ғылыми пікірлерге ... ... ... ... ... ... ... Ана тіліміздегі
дисфемистік перифразаның қызметі басқа перифразадан ... ... ... жағымсыз, дөрекі, қолдануға қолайсыз, арнайы ... ... ... жеткізу тәсілі. Өткен ғасырлардағы ... ... ... қалың бұқараның мұңы мен кегі, ызасы мен күресі
дисфемистік перифразалар арқылы жеткізілген.
Жазушы-ғалым М. ... ... ... ... ... ... жұрт мұратын бірінші орынға қойды. Өзіндік түр тауып, айқын
ұлттық ... ...... [99, 60 б.]. Ы. ... “…халық мұңын
мұңдаған ақын-жыраулар өзінің негізгі бағытынан, сара жолынан тайған жоқ
олар қашан болса да қуаныш пен ... ... пен ... ... ... [100, 6 ... перифразаларды пайдалануда бүгінгі ақын-жазушыларымызға
даңғыл жол салып ... ... ... ... ... тұлғалардың
бірі – Дулат Бабатайұлы деп білеміз. Бұл ... ... ... дәлел бола алады:
Ұлық кетсе, қазаққа
Қорқау қасқыр құлықты.
Бұзауы өлген сиырдай
Сауын иіп Дулат жүр,
Місе қылып тұлыпты (Дулат ... ... ... ... ... дисфемистік перифразасына негіз
болып тұрған қасқыр сөзі сол ... ... тап ... ... өмірге
келген дисфемистік перифраза болып ... Өз ... ел ... надан байларының ел ішіндегі жауыздық іс-әрекеттерін ақын тағы
да мына жолдар арқылы береді:
Өсекшіні ... ... ... ... ... құрылған
Қанды қара қақпаның (Дулат Бабатайұлы).
Мұндағы қанды қара қақпаның деген тіркес метафораланып тұтасымен
дисфемистік ... ... ... ... сөздер туралы С. Исаев
былай деген болатын: “…Көркем шығармада айтайын деген ой, ... ... ... ... ... және ол тарихи фактілер арқылы ғылыми
тұрғыдан дәлелдене бермейді. ... ... ... ... ... ... ... психологиясы, мінезді, не басқа
кейіпкермен, болып жатқан оқиғамен ... т.б. ... еді, ... озбыр еді десе, “ол оқушы сезіміне ешбір әсер де етпес еді. ... ... өзі ... ... тек кейіпкерді көреді. Және ол жауыздық
феодалдық қазақ қауымындағы ... ... тап ... көбіне тән
қасиет еді” [101, 10 б.]. Тағы бір мысал:
Сүлеймен төре құлақ ... ... ... терең сыры ма?
Төрдегі өңшең отырған
Топырыш топас күшіген,
Жау айбынбас күшінен,
Ел түңілген ісінен… (Дулат Бабатайұлы).
“Сүлейменге” атты өлең үзіндісіндегі топырыш ... ... ... ... Р. ... мынадай тамаша ой айтады: “Өз тұсындағы қазақтың
ел билегендерін топырыш ... ... деп ... атайды. Мұнда
перифраздық тіркеске негіз ... ... ел ... ... бұл қасиет күшіген сияқты ұсақ жыртқыш құста бар, ... ... ... осы ... “иесі” – күшіген сөзі алынған” [85,
115 б.].
Ақын дисфемистік перифразаға тірек болған күшіген сөзін мына жолдарда ... ... ... ... ... ... атқа мінері
Жемтікке қонған күшіген.
Өзі тойса мәз болды,
Ел іргесін сақтамай (Дулат Бабатайұлы).
Ақынның өз ойы елегінен өткен авторлық қолданыс ... ... ... ... ... ... көркемдік қуат, мазмұн байлығымен қатар замана
келбетін бар ... ... ... ащы ... Осы ... ... ақын ... талан-таражға салып, езіп жаныштап жатқан
байлар мен ел ... ... ... ... әшкерелейді. Ақын тосын сөз
саптаулары арқылы сол заманның шынайы келбетін, ... ... ... ... ашып ... Өзі ... жағымсыз құбылыстар турасында
көкейіндегісін ірікпей, ашық бағалаған.Сонымен қатар ақын ... ... ... ... ... ... ... қынжыла суреттейді.
Профессор Н. Келімбетов: “Ел басқарған әкімдердің іс-әрекетіне, мінез-
құлқына сол дәуірдің ... ... ... баға беру ... тән қасиет”, – деп дұрыс айтқан [102, 37 б.].
XVІІІ ... ... ... аса ... ... бірі ... ... өмір мен кәрілік жайлы толғауларынан да ... ... ... ... – күлге аунаған қотыр бура,
Кешегі жақсы қайда сөзге тура,
Кәріні сыйлаймын деп ниет қыларсың,
Көрпені қалың сал да майды тура (Шал ... ... ... ... ... бура деп жағымсыз келтірінді бейне
ретінде алып суреттейді. Осылайша “кәрілік” ... ... ... ... оны ... әсерлі етіп береді. Бұл дисфемистік перифразадан
халықтық тіл өнерінің дәстүрлі жалғастығы сақталғаны ... ... ... өмір ... мал ... ... ... халықтың
ақыны ғана өзіне қажетті образды осылайша суреттей алады.
Жырлары ... ... ... ... ... ... қасірет-мұңын ойы
мен арманын кеудесіне түйіп өткен отты да ... ... ақын ... Сүйіншіәлиев: “…Махамбет ХІХ ғасырдың алғашқы жартысында өмір
сүріп сол кезеңнің зор ... ... ... жалынды жыршысы,
насихатшысы болды” [103, 179 б.]. ... ... ақын М. ... ... ... кенде емес. Мысалы, “Ерлердің ісі
бетер ме?” ... ... ... ... ... жауына
Қанды көбік жұтқызбай,
Халыққа тентек атанбай,
Ерлердің ісі бетер ме? (Махамбет).
Ақын “өлтіру” деген мағынаны ... ... ... деп ... Мұны ... өзі ... дисфемистік перифраздың ... ... ... бірі деп ... Осы ... ... ... “Мұнар күн” өлеңінде де ұшырасады:
Желпілдеген ала ту
Жиырлып ойға түскен ... ... қара құба ... қарғыдан айрылып,
Қорашыл төбет болған күн.
Ақын Исатай батыр өлген күнді осылайша тұспалдап, ішкі жан дүниесінің
күйзелісінен, қайғы ... ... ... ... ... арпалыста
халық қолы жеңіліп, шегінген кездегі, Исатай батыр қаза ... ... ... ... ... халық басына қара бұлт төнген кезін осылайша
шебер ... ... ... дисфемизмдерді ақын-жыраулар поэзиясында
қалыптасқан құрлыс-бітімін, жасалу қалпын сақтай отырып оларды ... ... ... суреттеу мақсатына толдық үйлестіріп, ... ... ... ... ... ... ... болған күн дисфемистік
перифразасына тірек болып тұрған сөз төбет. Төбет пен ... ... ... ... Осы ... ел ... бақ ... әсерлі суреттейді. Академик
Қ. Жұмалиев, –ханның, би-сұлтандардың елді езіп, қанап отырғандығын олардың
қару, күш-құрал арқылы ел басына туғызған қара ... мен ауыр ... ... ... ... көтерілістің кезеңдерін шебер
суреттегендігін атап ... [104, 89 б.]. ... ... ... ... келе ғалым Р. Бердібаевтың:
“Жыраулар өздерінің шығармаларында қоғамдық мәні зор, ... ... ... ел ... ... ... ірі ... ғана тақырып еткен”, –
деген сөзінің барлық жырауларға да ... ... ... ... [105, 8-
9 бб.]. “…Жыраулық не ақындық поэзия Абай негізін қалаған жаңа ... ... туып ... ... ... үлес ... [106, 91 б.]. Өткен
ғасырлардағы қазақ әдебиетіндегі жыраулар ... ... ... ... ... қазіргі заман жазушылары да ... ... ... неше ... ... ... мысалдар бұған айқын дәлел бола алады.
– Бірақ салтақ тымақтың құлағын қалай ... де, сыр ала ... ... ... (Ғ. ... Ана ... ... тымақтың әнші қызы ма? – деді (Қ. Исабаев).
– Қисық сағанақ мұның көңілінен ... ... сезе ... көне
кебеженің тасасына әрірек тығылыпты (Ә. Кекілбаев).
Мысалдарымыздағы салтақ тымақтың, жыртық ... ... ... тура ... – кедей шаруа. Жазушы кейіпкерлерінің елеулі бір
кемшіліктерін келтірінді ... ... ... ... ... ... ... тымақ, жыртық тымақ, қисық сығанақ ... ... де ... ... байланыста тұр.
Қазақ қаламгерлерінің көркем шығармаларында кездесетін ... ... ... ... де ... Мысалы:
– Қаладағы орыс оқуын оқыған соң даладағы қазағымның ата жолын, салт-
сана, әдет-ғұрпын бұтына да қыстырмайтын ... ... ... да шығады
(З. Жәкенов).
Алаңғасар шүлдір дисфемистік перифразасы сыңарларының мағыналары бір-
бірімен өте ... ... ... әдеби сөз. Шүлдірдің беретін
мағынасы ... ... ... сын. ... ... ... Зат. м. Шүлдірлеп түсініксіз сөйлегендік.
Кез келген сөз белгілі бір ... ... ... өзара тек синтаксистік
заңдылыққа бағынып қолданылады. Сөздер тіркес құрамында әрі синтаксистік,
әрі семантикалық ... ... Сөз ... құрамындағы
синтагматикалық элементтер тіркеске, контекске ... ғана ... ... ... ... ... ойын бейнелі әдемі сөз, бедерлі теңеу арқылы ... ... ... ... сөз тіркестерімен де береді. Мысалы:
– Кешегі көзіме шалынған осы ... ... ... ... ... қисық мондыбас дисфемистік перифразасын логикалық дәлдікпен,
ойлаған ойдың реңктерін өз бояуымен ... ... ... ... ... ... мен ... сайма-сай сөз сала білген. Қисық
мондыбас дисфемистік перифразасының ... ...... ... сын. Қой ... шөп ... ... (ҚТТС, 7 т., 229). ... ... ... ... ... ерекшелігінің табы
білініп тұр. Әр сөзге терең мән беріп, қыбын тауып орнымен үйлестіре жұмсай
білген дана халқымыздың ... ... нәр ... ... ғана ... ... шебер пайдалана алады.
Дисфемистік перифразалардың реңктерін айқын ажыратып, тап ... ... білу ... ... ... Мысалы:
– Қайда жүр өзі, сол шашты сайтан, көрсетші маған, – деді ... ... қыз ... ... ... ... ... сайтан дисфемистік
перифразасы басқада дисфемизмдер сияқты жек ... ... ... Және ... ... лайықты меншікті тұрақты қоныс ... ... ... ... ... ... халқымыздың
негізгі тіршілік көзі болған мал шаруашылығымен тікелей ... ... ... төрт ... жағымсыз бір қасиетін
келтірінді мағына ретінде ... ... ... ... ... терін аямай, ылғи да алыстан іздеп, жаңағы ... ... ... ... қиянат жасаған жерім жоқ ... ... ... ... ... ... мағынасы – байлар деген мағынада
түсіне аламыз. Бұл ретте қаламгер дисфемистік перифраза ... ... ... ... ... ... ерешеліктеріне қарай таңдап алған.
Шартық сөзінің ҚТТС-тегі мағынасы: Шартық сын. 1) ... ... ... шала ... ... мал. 2) Ауыс. Қолынан еш нәрсе келмейтін,
қоқанлоқы, ... ... сын. ... шыққын, шермиген (ҚТТС, 10 т.,
155). Демек, шартық – көп ... ... ... ... үшін қаламгер халықтың рухани әлемі
мен оның болмысын, ... ... ... ... ... қоса
ұлттық талғам-танымды жан-жақты меңгеруі тиіс. Осы себепті көне сөздерді ... ... ... ұзын ... кең ... бозтайлақ бозымбайлар (Ә. Кекілбаев).
Тіркес түсініксіз. Бірінші сыңарынан түйе малына қатысты ... тұр. ... ... ... төмендегідей түсініктеме берілген: Бозым
зат. Жерг. Айыр өркешті түйе ... ІІ т., 328). Тағы бір ... ... мен ... садаға кет, саған, көбең ... ... ... ... ... дисфемистік тіркесі құрамында көне сөз болғанымен
жағымсыз кейіпкерді ... ... тұр. ... ... ... ... ... түсініктеме берілген: Көбең. “Тез
семірген, еті бос ... ... ... атау ... ... айналған.
Жазғытұры көкпен көбең семірген желқуық ... ... ... ... ... тез ... жылқы көп мініс бермей, борпылдақ
болып, етінен тез ... Осы ... ... ... ... ... ие
болған. Бұл сөз басқа сөздермен көп ... ... ... ... нені ... да ... шамалауымызша, алғаш ол бос, көпсіп тұратын қасиетке ие нәрсенің
атауы болған тәрізді. Іздестіре ... ... ... ... Тува ... “хөвең” тұлғалас ... ... ... ... ерте ... ... “мақта”
орнына қазақ тілінде “көбең” сөзі қолданылып, кейін ұмтылып, тек қана соған
ұқсатудан қалыптасқан ... ... ... ... тәрізді. Әрі
кетсе, монғолдардан ауысып алынған сөз деуге де ... ... ... де ... сөзі ... “мақта” мағынасында айтылады. Осы соңғы
жорамалымыз шындыққа жақын көрінеді” [45, 136 ... ... ... тіркестердің қолданылу реті туралы
академик Р. Сыздық былай дейді: “Көркем ... ... ... бірі – ... ... ... түсінікті болу, автордың айтпақ
ойының оқырманға қиындықсыз әрі әсерлі түрде жеткізілуі. Сондықтан мағынасы
қалың көпшілікке бейтаныстау ... ... ... ... белгілі бір
зәрулікпен қолданған күнде, олардың оқушыға жетуін ... ... ... ... ... ... етіп бере ме, өзге
синонимдерін қатар келтіріп ұсына ма, бет ... ... ... ... ... әр ... ... пайдалану жазушының өз шаруасы. Осы ... ... ... ... қолданысын уәжді деп тануға болады” [30,
167 б.].
Қаламгерлер сөйлеу стиліндегі тілдік құралдарды сол кездегі өмірден,
кейіпкерлерін ... ... ... ... ғасырлар бойы жинаған
тілдік қазынасын пайдаланып, шығарманың мазмұнын ... ... ... не ... көз ... ... олар туралы қандайда бір
ұғым қалыптастырады. Мысалы:
– Сен әлі тірінің тірлігінің қитұрқысын білмейсің (Қ. Найманбаев).
– Іштерін ... ... ... ... ... жерге құйрықтарын
бұрғылап тастады...
– Ыбылжыған берекесіз мұздақ құлақты тұндырады (М. Қаназов).
– Мұның бәрі бүгінгі қиқымбай тірлік қана (А. ... асты ... ... ... ... қоғам, адам
әрекеттері айқындалып, олардың жағымсыз эмоциялық мәні күшейтілген. Солар
арқылы қаламгерлер өздерінің ой ... дәл де, ... ... ... ... ... өмір ... түсіну қиын емес.
1. Тірінің тірлігінің қитұрқысы – сұрықсыз өмір.
2. Берекесіз мұздақ – өз ... ... ... ... ...... ұқсас адамдар.
4. Қиқымбақай тірлік – күйкі тіршілік.
Қаламгерлеріміз экспрессивті мәнерлілік жасауда ... ... ... ... ... ... мұқым қызыл құмның бойына анталатып,
қаптатып жібергендей болды (О. Бөкеев).
– Мұны құдайдың қара тышқағы жеңбесе, ешкім жеңе ...... ... емес, жуасыған кейіппен (Қ. Найманбаев).
Мұндағы құтырық қарабас “қолбасшы” мағынасын, ал құдайдың қара ... ... ... ... тұр. ... халық санасында орныққан
байырғы ұғымдарды ұтымды пайдаланған қаламгерлеріміз, ... ... ... ... көрсетуге ұмтылған.
Кейіпкерлердің сөйлеу тілінде дисфемистік перифразаның жағымсыз
экспрессиясы қашанда күшті болады. ... ... ... сөз осы! – деп бір ... ... Тоқпақ килікті
(О. Сәрсенбаев).
– Мынадай ыңыраншақ ауызға қор болған! – деп ... ... ... ... ... су ... ... өтірігін әшкерелеп, әлемге жария
етсеңіздер екен (О. Сәрсенбаев).
Келтірілген үш мысалдағы оттақы сөз, ыңыраншақ ауыз, су ... ... ... ... ... ... мағыналық реңк, анық
байқалып тұр. Айтайын деген ойды кейіпкерлер жай ғана айта ... ... не ... ... ... айтуы мүмкін. Мысалы:
– Тандыры кеппек тұрмақ, түгел сарбалақ болса да судан “ауыз тимейді”
(С. Бердіқұлов).
Мысалдағы ... ... ... ... ... тура ...
шөлдеу. Қаламгер кейіпкерінің ауызына бұл сөзді сала отырып, ... ... ... ... ... ерешелігін айқындай түсетін дисфемистік перифразаларды
мағыналық ретіне қарай қолдану ... ... ... ... Ей, сен осы ... ... қотырыңды қасиын деп отырғаннан саумысың? (Б.
Ыбыраймов).
Қойтан жылғы қотырыңды ... ... ... ... ... ауыс ... қолданылуы. Автор бір-біріне ұштаспайтын ... ... жаңа ... ... Қаламгер қойтан жылғы қотырыңды
деген дисфемистік ... ... ... ... пен ... ... Егер осындай дисфемистік перифразаларды қолданбай жай ... ... ... ... ... ... еді.
Әр түрлі жазушылардың шығармаларында кейіпкерлердің психологиялық жан
күйзелісі де дисфемистік перифразаға айналған. Мысалы:
– Сен мұнда оны ... қан сиіп ... ... ... ... ... ... қаңғырып жүрген шығар бір жерде, – деп емексіткен ... ... ... қан сиіп ... ... ... көргенде көтере айдап кетеді
екен деп қолын бетіне салды (М. Қаназов).
Жеке қолданыстағы дисфемистік ... ... ... ... ... қолданыстың атқаратын қызметі мүлде бөлек, жай перифразаға
қарағанда тіпті өзгеше екендігіне көзіміз анық жетті. Бұлар ... ... ... да ... сияқты ерекше роль атқарады және контексте ... ... ... кейіпкер образын аша түсу ... Өз ... ... ... ... поэзиясынан алатын
дисфемистік перифразаларды қазіргі қазақ қаламгерлері де молынан пайдаланып
келе жатқанын біздің жоғарыдағы талдауларымыз көрсете алады.
3.4 ... ... ... да, тіл біліміне де нысан (объект) бола ... ... бұл ... ... аталған екі саласында да жан-жақты зерттелген.
Теңеудің табиғаты ашылып, әлденеше анықтамалар берілген. ... алу үшін ... ... пікірлерін келтіре кеткенді ... ... ... ... З. ... ... ... сипаттама
береді: “Әдеби тілге үстеме мағына беріп, оның көркіне көрік ... ... ... ... мазмұнын құнарландырып, пішінін ажарландыратын
көркемдеу құралдарының бірі ... ... ... Мұнда суреткер
заттың, құбылыстың ерекше белгілерін көрсетпей-ақ, оны басқа ... ... ... ... ... ... оқырман түсінігі
айқындалу үстіне тереңдейді де, өнер туындысының эстетикалық әсері күшейе
түседі. Қай теңеуді алмайық, суреттеліп ... ... не ... ... көз ... әкеліп, олар туралы дәл, нақты ұғым қалыптастырады.
Бұл ретте теңеу белгісіз ... ... ... ... шығармадағы
авторлық идеяға қолма-қол көркемдік шешім тауып тұрғандай” [107, 212 ... ... ... жан-жақты зерттеген ғалымымыз Т. Қоңыров
теңеулер ... ... ... ... “Теңеу дегеніміз – ұқсас, ... ... бір ... ... ... ... ... сипатталушы
нәрсенің бейнелілік, көркемдік, эмоционалды-экспрессивтік ... сол ... жаңа ... ... ... ... әрі
стильдік тәсіл, әрі таным құралы” [108, 7 б.].
Орыс тілшісі Р.А. Будагов метафора мен ... ... ... келе ... ... келеді: “Метафоры и сравнения
свойственны не ... ... ... ... но и ... ... Однако в языке ... ... ... ... ... Эта ... ... прежде всего в том,
что метафоры и сравнения ... ... ... на фоне ... часто на фоне всего произведения, художественного целого. Вот
почему отдельные метафоры ... ... из ... ... ... ... а ... даже непонятными. В системе же художественного
целого они не ... ... свое ... но и ... ... в зависимости от того насколько органичны и убедительны живущие ... или ином ... ... и ... ... ... ... от вкуса
автора, от степени владения родным языком, от теоретических убеждений
пишущего, от ... в ... ... ... [109, с. ... ... ... қара өлеңдерінен бастау алады. Мысалы:
1. Қолымда бір қамшым бар күмістеген,
Айтқожаның қулығы сені ... дем ... ... ... ... ... ... келе жатыр,
Бұрын кісім емес ең жалғыз шерткен (Абай).
– Иттей ырылдасып, артынша ауыз жаласады (О. Сәрсенбаев).
Итше ... ... ... жатқандарың масқара емес пе? – деді Әсия сөзін
жалғап (М. Мағауин).
– Бай ауылдың маңғыл төбеті сықылды ... сол ... бас ... ... ... Ол ... қасына керіліп келіп тұра қалып, бірден пілдей боп
үлкейіп, Бүркітбай қандендей кішірейіп кеткен сияқтанады (Ә. ... ... ... ... итше таласып, қандендей дегендер
дисфемистік теңеулер. Дисфемизмдердің тура ... ... ... ... де тура ... ... Мәселен, жоғарыдағы
теңеулер тура мағынасы – жанжалдасу, сөзге келу. Сәтті теңеудің ... ... бен ... ... ... ... ... асты
объектісі – адам. Ал, адамның түр-тұрпатын, мінез-құлқын, кескін-келбетін
бойындағы жақсы, жаман қасиеттерін суреттеу ... ... ең ... ... саналады. Бұл ретте дисфемистік теңеулердің рөлі үлкен.
– Кәрі салдақыларша сылаңдаған иттен құтыл бір жола (Ғ. Мүсірепов).
Осындағы ... ... ... – суық ... ... бұзық
әйел. Оны сылаңдаған итке теңеу арқылы ... ... ... ... тұр. ... әйелдің жан-дүниесінің, қылық-
әрекетінің бар ... мен ... көз ... ... ... ... ... оқырмадарын жиіркендіреді, шошытады. Дисфемистік теңеулер де
басқа теңеулер сияқты өмір ... ... ... өзі ... мағынасына, контекстің ыңғайына қарай құбылып отырады. Дисфемистік
теңеулердің қай-қайсысының да бейнелілік қызметі мен ... ... ... өте ... Олар ... ... көру, есту қабілетіне
негізделеді. Мысалы:
– Соңғы кездері шошқадай семіріп те ... еді (О. ... ... ... семіріп деген дисфемистік теңеу көруге
негізделген. Мұндай ... тек ... ... ғана емес, мінез-
құлық кемшілігі де суреттеледі. Қазақ ұғымында ... ең лас, ең ... ... есептеледі. Сондықтан халқымыз жек көрген адамды шошқаға
теңеген.
Көркем шығарманың міндеті ... ... ... ... ... ... әсер ... сол арқылы оқушының сезіміне әсер ету. ... ... ... жан-дүниесіне тереңдей үңіліп, ... ... ... ... ... ... өте күшті болады да, өте жаман не тым дөрекі ұғымды өзгеше бейнелеп
беру үшін ... ... Мына ... ... ... ... сол ... отрядынан
күзетке шыққандар болды (Х. Есенжанов).
Осындағы ұйыққан иттей деген теңеуде ... мән ... ... ... бейнелілікті сипатын пәрменді түрде арттыра түскен.
Мақтағанын өсіре, даттағанын өшіре суреттеу де сөздерді өткірлей,
түсудің ... ... ... Алда келе ... Исатайға Жәңгір хан бірде: – Қара тазыдай сумаңдап
алға шыға ... ... ... не ...... Сонда ханның жанындағы
жарамсақ билердің сыртынан ханға ... келе ... ... ...... ... ... қылаңдап мен келе жатқанда, артыңда
қарғылы төбеттей сүмеңдеп төрт биің келе ... ... ... ... алар деп ... ... бе? – ... екен ... ... ... ... ... ... ... қақтығыста Жәңгір
ханның екі жүзді билерін қарғылы итке теңеп өлтіре жерлеген. Мұны автор
Исатай батырдың ... ... ... қарама-қарсылықты, жаман мен жақсыны адамгершілік пен
жауыздықты, достық пен дұшпандықты басынан ... ... ... ... ... ... қолданысқа түскен сияқты. Осындай жағымсыз образды
суреттеуде жазушы халыққа кеңінен танымал үй жануары итті ... Ит ... жек ... ... ... ... ... іс-әрекетін
суреттеген кезде қолданылады. Бұлайша суреттеу қазақ халқының ұғымына,
тіршілік-болмысына тура ... ... үй ... ... ... құбылыс. Мысалы:
– Кәрі текедей бір бақыруға ғана мұрша ... ... ... ... ... ... ... малға теңеу халықтың дүниетанымымен тікелей
байланысты.
Кейбір дисфемистік теңеулер жан-жануардың қасиеттеріне, тіпті шығаратын
дыбыстарына да негізделеді. Мысалы:
Қарғаша ... ... ... итше ... құрбақаша бақылдап.
Осы тәріздес теңеулер жағымсыз экспрессияға ... ... ... Бұл ... жануарлардың дыбыс күшінің көмегімен адамдардың
жағымсыз мінез-құлқын, қылығын бейнелейді. Осы арқылы ... ... мәні ... ... ... әр ... қырынан көрініп,
алуан түрлі мінездерімен жұртшылыққа танылады. Жоғарыдағы теңеулер жаман
мінезді, арам пиғылды, еш ... ... жоқ, ... ... алдына
жан салмайтын адамдардың жек көрінішті образдарын беріп тұр. Бұл ... ... жеке ... ... мағынаны білдіре алады. Осы
теңеулер арқылы ... ... ... не тыңдаушы алдында аты аталған
жан-жануарлардың кейпіне еніп, ... ... ... ... бұл түрі образ жасауға белсене қатынасады. Бұл жағымсыз ... ... ... жасауға аса қолайлы. Мысалы:
Бір жігіт пен бір әйел
Сүйіседі жақындап.
Күліседі сақылдап,
Текешіктей бақылдап (К. Сейдеханов).
Бұл теңеуге эмоциялық әсер беріп, экспрессивтік реңк ... ... ... ... ... ... А. ... “-шық (-шік) жұрнағы зат
есімдерге жалғанда, оларға кішірейту және еркелету ... ... зат ... ... мағынасын білдіретін атаулар тудырады.
Мысалы: үйшік, төбешік, көлшік, қапшық, айшық, қалашық, бөлмешік, текешік,
т.б.” – деп ... [110, 168 ... ... ... ... ... бар ғой, ... иек қағарда
көрсін (М. Қаназов).
Халқымыздың ұлттық ұғымында ... ... ... ... ... безберекет қырқылы мен шуылы құлақты мезі ... ... Шал өгей ... кемпірімен сөзге келіп қалғанда, қырқылдаған
құзғынға теңеген. Құзғын ... ... олар ... ұшып бір мезетте
өлексеге қонып, қырқылдап құлақ етін тұндырады. Өгей ... аса ... қарт ... ... құзғын бейнесінде көз алдыңа елестетеді.
Құстардың көркем сөзге арқау болатын алуан-алуан сыр-сипаттары Т. ... деп ... ... та, ... да – ... халқының ұғымындағы жаман
құстар. Демек, олардың бейберекет шуылы мен барқылы ... мезі ... ... ... ... ... мен ұзақтың осы “қасиеттері”
надандықтың атрибуты ретінде көрінгенде, теңеу, сөз жоқ, ... ... ие ... ... қатар сыртқы кескін-келіпті, яғни
қозғалыс қимылдың сыртқы түрін сипаттайтын эмоционалды-экспрессивті бояуы
мейлінше қалың ... ... ... жатыр. “Қарақұстай қалбаңдап,”
“еркек қаздай қоқиланып”, “есалаң ... ... ... ... ... ...... суреттер. Мәселен, “қарақұстай қалбаңдап”
сөзіне эмоционалды-экспрессивті екпін түсіп тұр да, бұл сөз өз ... ... ... ... серпініне, қолапайсыз
кейпіне меңзейді” [108, 74 б.].
Жеке қолданыста сыртқы кескін-кейіпті, қозғалыс-қимылды, мінез-құлықты
сипаттайтын дөрекі мәнді ... ... ... Бұл ... ... ұлттық дүниетанымы көрініс ... ... ... ... ... ... жазушыларымыз шебер пайдалана
білген. Мысалы:
– Елден шыққалы әлденеше жыл болған, содан бері бір ... бас ... бір ... ... еркектер (Қ. Жұмаділов).
Алды жындануға жақындап, бірін-бірі атып өлтіріп, қолбасшыларына
бағынбай, ... ... ... ... ... бастаған әскерлердің у-
шуын қаламгер айғырдың азынауына теңеген. Әскер ... ... ... бірін-бірі турап тастайтындай дәрежеге жеткен мінез-құлықты
жазушы осылайша ... ... ... ... ... ... жау әскерін
ажуалаған, оны ... ... ... Табиғатында жылқы малы
“азынамайды” кісінейді. Бұл – кісінейді деген сөздің ... ... ... ... ... семантикасы” атты еңбегінде аталған сөздің
мағынасын былайша ашады: “Қазақ тіліндегі ...... ... қолданылған сөз.
– Ауа райы күрт бұзылып, аспанды сірескен қара бұлт басып кетті, азынап
жел тұрды (Б. ... ... ... тек ... ... соғуын ғана көрсетіп
қоймастан, жағымсыз денені түршіктіретін, тоңдыратын желдің соғуын көрсетіп
тұр” [47, 118 б.]. ... ... ... тағы бір ... Ақ ... айғыр шапқандай айғыздайын, түс қазір! (Б. Нұржекеұлы).
Бұл мысалда жазушы күйеуін қызғанған қарапайым ауыл ... сұлу ... ... ... шыққан қызғаныш, психологиясын айғыр шапқандай
деген дөрекі, тұрпайы ... ... сөз ... ... ... тіршілік-тынысы, басқа отырықшы халықтармен салыстырғанда,
көшпелі қатал өмірі табиғатпен, ондағы жан-жануарлармен тікелей байланысты
болған. Жаман құбылысты ... өзі ... ... ... ... ... ... Қасқыр – қазақтың ежелден қас жауы, ымыраға ... ... бар ... көзі ... саналған малына қырғидай ... ... ... ... ... ... бөрінің
көтіндей немесе шиебөрінің көтіндей шулаған деген ... ... ... ... Бұл сөздің түп-төркіні жайында Ә. Нұрмағамбетов
былай деп жазады: Шиебөрі. Ит тұқымдасына жататын ... аң. ... ... ... ... ... ... ұшыратамыз.
“Бұл тоғайда жабайы қабан, қасқыр, шиебөрінің бұрыннан-ақ мол екенін ... ... (Қ. ... ... сөз ... “бөрі”-нің төркініне
тоқталмаймыз. Бізге қажетті сөздің алғашқы бөлігі – “ши, шие, ... ... ... мен ... ... ... “жирен”
мағынасын түсіндіретін сөздер тува тілінде – “шимын, ...... ... ... Осы ... ... болмасын (тіпті қазақ
тіліндегі “жирен” де) өте ерте кездерде “бөрі” сөзімен ... ... ... ... келе алғашқы түбірде кейбір дыбыстар ... ... ... “шибөрі” қалпына дейін жеткендігіне
жорамал жасаймыз. Жорамалымызды тува тілі ... тағы ... ... ... ... ... қалпында айтылады. Сөйтіп
“шиебөрілеріміздің” дәл мағынасы “жирен қасқыр” немесе ... ... ... [45, 295 ... ... ең ... қызметі – өзі жек көрген объектіні
менсінбеу, кеміте ... ... ... бөрінің көтіндей,
“шиебөрінің көтіндей шулаған” деген теңеулік тіркестер ауызекі тілімізде ... ... ... ... ... бұл теңеулі күрделі метафоралық,
дисфемистік теңеулер деп атағанымыз жөн сияқты. Күрделі деу ... ... екі, үш ... тіркесуі арқылы пайда болып бір ғана ... ... ... ... ... ... суреттеуде объекті болып дала
тағылары қасқыр-бөрі, шиебөрі алынған. Бұл халықтың ... келе ... ... ... ... ... Бұл ... теңеулерде
халқымыздың ұлттық, халықтың ерекшелігі сөзсіз сақталған деп айта ... мал ... ... ... ... өмір ... ... теңеулерді дүниеге әкелсе керек. Дисфемистік теңеудің қандай
түрі болмасын, тек қана ... ... ... ... бір ... ... дүниеге келіп отырды. Жалпы дисфемистік
теңеулер қарама-қарсылықтың бірлігінен пайда болған. Мұны ... ... ... ... ... басқа теңеулердегідей халқымыздың өмірге деген
көзқарасы ... ... ... Мысалы:
– Байы сабаған ... ... ... қай ... ... ... байы сабаған қатындарша деген дисфемистік теңеу ренжіген
адамның теріс мінезін ерінен жапа ... ... оқыс ... ... тұр.
Қаламгер өз кейіпкерінің мінезін ... бір ... ... ... ... ... кетердей тіксіне қалған мінезді байы сабаған
қатындарша деп ... ... ... де ... ... ... бейнелеуіш тәсілі. Бірақ дисфемистік теңеуді қолдану жағымсыз ой ... ... ... ... ... ... Тағы да көркем
әдебиетке жүгінелік.
– Тиыш отыр ... ... ... сен ... сөз емес ... ... ... бойындағы жаман мінездерді бір ғана әйел образына
осы дисфемистік теңеу арқылы сыйғызып отыр. Дисфемистік теңеулердің ... ... ... оған ... бір ... ... қосылып,
суреттеліп отырған кейіпкердің жағымсыз бейнесі ашыла түседі. Мысалы:
– Жеті ... бері ... ... ... ұлдай ішті, жеді,
ұйықтады (М. Мағауин).
Бұл мысалдағы боқтышағы толмаған ... ... ... ... ... мағынаны беріп тұр. Мұнда бейнелегіш тәсілдің саны екеу және ... ... ... өте ... ... теңеулердің мұндай
түрі контексте жиі кездеседі. Қазақ тілінде дисфемистік теңеулердің көбі
әйелдердің сыртқы түр-кескінін сипаттаумен ... ... ... ... қара ... “оны сұрап тұрған кім болды екен?” дегендей
бұның жүзіне енді ғана басын ... (Қ. ... ... ... сөзінің беретін мағынасы “арық” болғанымен,
сөзідің өзі көпшілік қауымға түсініксіз. Оның түп-төркіні этимологиялық
сөздікте былайша ... ... ... ... ... ... атау екендігі түсінікті. “Әлпеш қылдырықтай белгі үзіліп кетердей
майысып, құлаштап келіп түйіп жатыр (Н. ... ... ... түбірі
бір буынды “қыл екендігі әр мағынасы да айқын. Дәл осы түбірдің өзіне -дай
жұрнағы қосылып, ... ... өте ... білдіретін сын есім
жасалатыны да мәлім. Тілімізде негізгі түбірден туынды сөздер ... ... ... ... ... да ... әйгілі (табал+
дырық, өміл+дірік т.б.). Бізге тек “қылдырық” туынды түбірінің ерте заманда
қандай мағына бергендігін ашу ... Оны да ... ... ... Онда “қылдуруқ” – егін масағындағы (дән
басындағы) қылқан (ДТС, 442) деген түсінік ... Осы ... ... ... қосылып, жіңішкелікті одан әрі көркейте, бейнелей көрсетіп тұр
[45, 190 б.].
Қазақ тіліндегі көптеген дисфемистік теңеулер адамды ... ... ... ... ... ... ... болады.
– Ал, күбідей болған сен қақсалда не қалды дейсің, малайым да қарамайды
саған, – деп ... (З. ... ... халқының күнделікті өмірде пайдаланып жүрген бұйымдарының
бірі. Ол қымыз, айран пісетін ыдыс. Денесі іркілдеп, жатып ішер ... ... ... Осы ... әйел адамға да, ер адамға да байланысты ... ... ... ... ... ... білдіретін қазақ тілінде
ежелден қалыптасқан теңеу.
Көркем әдебиетте кездесетін жағымсыз ... ... ... ... ... ... ... эмоциялық бояуы күшті,
экспрессивтілігі өте әсерлі келеді. Осылайша, халқымыздың түсінігіндегі
үлкендік, ... ... әр ... бұйым заттарға теңеу арқылы беріледі.
Мысалы: – Ана асқабақтай қауқиған ... ... ... ... ақыл қонбады
ғой, кәрі сайтан, – деп қатулана күбірлеп, үйіне кіріп кетті... Шалдың ... үш ... ... ... ... ... екі аяқ, бір қолынан
айрылып, кескен шөркедей ... ... (З. ... ... қораш дене бітімін кейбір заттың ... ... ... ... бейнелейміз. Мысалға бөшкедей, томардай,
асқабақтай, шөркедей теңеулері өздері сипаттап отырған ... ... ... екендігін суреттейді. Бұл туралы Т. ... ... ... ... ... ... ... қыруар заттармен,
құбылыстар мен ассоциацияланады да, сондай-ақ, толып жатқан ... ... ... Жай ... ... ... ... үстінде бір заттың
үлкендік, ірілік қасиетін жай ғана сапалық сын ... ... ... ... ол ірі ... ол зор ... деп айта ... Бұл заңды да, бірақ
барлық заттың үлкенді, ірілік қасиеті бірдей болмайды. Әрбір затқа тән
үлкендіктің, ... ... ... ... ... Бір зат ... бір ... үлкен болса, үшіншісі бір заттан кіші болуы
мүмкін. Сондықтан да әрбір үлкендіктің айырым ... ... Бұл ... ... бір ... ... өзге бір ірілікпен
ассоциацияға түскенде анықталады. Әр үлкендік пен ... ... ... ... ... мақсаты, сондай-ақ
жазушының яки ... ... ... ... ... ... б.].
Өмірде әр түрлі заттар мен құбылыстарды салыстыру арқылы ғана олардың
қыр-сырын танып білу мүмкін ... Сол ... ... ... ... ... құпия сыры тіл байлығына, сөздік қорына, біліміне,
фантазиясына ... пен ... ... ... тікелей
байланысты. Адамның келіссіз портретін суреттеуде ... ... ... ... ерекшелігі бар теңеулер өткен ғасырдағы классик
ақындарымыздың бірі – Шернияз өлеңдерінен көрініс тапқан. Мысалы:
Шіркіннің сөйлер сөзге тасуын-ай,
Аруағын сұлтанының басуын-ай.
Ханымның ... ... бойы ... ... қашырындай.
Көк иттей күшіктеген құнжың қағып,
Жататын шығар тыр-тыр қасынып-ай.
Тұрпаты ит-шошқадан былай емес,
Байеке, ... ... ... ... ... ... ... мегежіннің қашырындай, көк иттей күшіктеген
ит-шошқадан былай емес. Ақын осындай дисфемистік теңеулердің ... ... ... ... Шумақтарда келтірілген теңеулер
-дай, -тей жұрнақтарымен жасалып өлеңге ... ... ... ... ... беріп тұрғанын байқаймыз. Бұл теңеулердің негізі
лексикалық зат есімдерден жасалынған. Өлең ... -дай, ... ... тіл ... ... ерекшеліктерін ашып көрсетуде
ақын өз кейіпкерін нақтылап тұр. Жоғарыдағы Шернияз ақынның өлең жолдарына
А. Сейдімбектің мына бір ... ... ... “Халықтың көркемдік
шалымындағы, поэтикалық дәстүріндегі орныққан символдарға, қалыптасқан
образдар жүйесіне, дәстүрлі теңеулерге ... ... ... ғана ... көп ... ... ойын көлденең тартып отырады” [111, 95 б.].
Әр түрлі сипаттағы дисфемистік теңеулер ... мына ... да ... ... Ойлағаны жамандық,
Жарадан аққан іріңдей…
Мына заман қай заман? (Ш. ... ... ана, ... ... ... ... аласталған (М. Мақатаев).
Өлең жолдарындағы қарамен берілген дисфемистік теңеулер ... ... те ... ... Бұл ... ... теңеулерді,
тұжырымды ойларды қиыннан қиыстырғаны деп айта аламыз. Сонымен жоғарыдағы
талданған мысалдардан көріп отырғанымыздай ... ... ... ... және олардың жасалуының әр түрлі ... ... ... белгілі бір қаламгердің талғамын, ой-өрісін жазбай
тануға болады.
Қорыта келгенде, дисфемистік ... ... ... ... ... жеке ... топ ... алатын, белгілі бір стильдік мақсат үшін
жұмсалатын, жағымсыз ... пен ... ... ... ... тәсілі деп танимыз. Тіліміздегі дисфемистік теңеулерді
былайша жүйелеуге болады.
1) Төрт түлік малға, жан-жануарларға, олардың әрекеттеріне, ... ... ... ... ... ... Жабайы құстарға теңеу арқылы пайда болған дисфемистік теңеулер;
3) Адамды адамға теңеу арқылы пайда болған дисфемистік ... Әр ... ... ... мен ... теңеуден пайда болған
дисфемистік теңеулер.
Үшінші бөлім бойынша тұжырым
Сөз зергерлері айтайын деген ойын ... да ... ... ... етіп
жеткізу мақсатымен, жалпыхалықтық қолданыстардан үлгі ала отырып, сан алуан
тілдік тәсілдерді пайдаланады. Солардың арасында ... ... орын ... ... ... ... іс-әрекеттерін
суреттеуде, олардың мінез-құлықтарын ерекшелеп сомдауда ... ... ... ... ... ... жұмсайды.
1) Жеке қолданыстағы дисфемистік метафоралар да жалпыхалықтық
дисфемизмдер сияқты жан-жануарлар, ... ... ... ... ... ... заттардың қасиеттерін жанды заттарға, керісінше
жанды заттардың қисық сапаларын жансыз заттарға ... ... ... ... ... ... бір ұғымды екінші ұғымға ауыстырғанда бірі
– үлкен, екіншісі – ... бірі – ... ... – бөлшек, бірі – жалпы,
екіншісі – жалқы болу қажет. Бұлардың ... ... яки ... ... ... ... тарылады немесе кеңейеді. Осы
заңдылыққа дисфемистік сиинекдохалар да ...... өзге ... ... ... ... ... сөздерді пайдаланып, оларды ... ... ... ... ... қайраткерлерінің шығамаларында күнделікті
өмір қажетінен туып, өз алдына берік орныққан бейнелеуіш жүйе ретінде
қызмет етеді. ... ... ... ... арттырып, ұсқынсыз
суретін жасауға үлкен ықпал жасайды. Осыған орай олардың өздеріне тән
қолдану аясы, ... тән ... ... ... ... ... ... өз атымен атамай, басқаша атау, сол арқылы
оны образды сипаттау – ... ... ... ... Осы ... ... ... да жасалады. Мағынасы жағымсыз, ... ... ... ... ... ... ... ерекше
роль атқрады. Бұл сипаттағы перифразалар өткен ғасырлардағы ақын-
жазушылардың ... ... ... Олар ... бұқараның мұңы
мен кегі, ызасы мен күресін дисфемистік қолданыстар ... ... ... айқын ажырату, тап басып, дәл ... ... ... шеберлігіне байланысты. Өз тамырын өткен замандағы
ақын-жазушылар поэзиясынан алатын дисфемистік перифразаларды қазіргі ... де ... ... ... ... ... объектісі – адам. Адамның түр–тұрпатын, мінез-
құлқын, кескін-келбетін, бойындағы жақсы-жаман қасиеттерін суреттеу –
көркем ... ең ... ... Бұл ... зат пен затты, құбылыс пен
құбылысты салыстыра суреттейтін көркемдеу тәсілдерінің бірі ... ... ... ... дисфемистік теңеулер әдеби
шығарманың “мазмұнын құнарландырып, пішінін ажарландыра” ... ... ... ... бар ... мен ... көз
алдыңа елестете алады. Мұндай теңеулердің эмоционалды-экспрессивтік әсері
өте күшті болады да, өте жаман не тым ... ... ... ... ... ... Көркем туындыларда төрт-түлік малға, жан-жануарларға,
құстарға, жансыз заттар мен ... ... ... ... ... ... жеке қолданыстағы дисфемистік теңеулер мол ұшырайды.
ҚОРЫТЫНДЫ
Дисфемизмдер қазақ тілі лексикасының елеулі бір ... бола ... ... ... ... ... ... ілікпей келді. Жоғары оқу
орындарында оқытылатын оқулықтардағы анықтама дәрежесінен аса ... ... ... ... тән ... ... ... құрамдағы белгілі
бір стильдік топ ретінде қарастырмады.
Осылардың барлығы ескеріле келе, біз ... ... ... ... ... сөйлеу тілінен, жергілікті тіл ерекшеліктерінен,
көркем әдебиеттен, газет-журнал материалдарынан жиналған мол ... ... ... ... ... ... тарихынан
бұл құбылыстың эмоционалды-экспрессивті сөздермен сондай-ақ қарапайым
сөздермен ... ... ... ... болды. Байыптап қарағанда, кез
келген дисфемистік бірліктің ... ... ... ... осы ... ... зерттелгені анықталды. Бұл
тілдік бірліктер негізінен ауызекі ... тілі ... ... ... де ... ... эмоционалды-экспрессивті сөздер,немесе қарапайым сөздер деп
есептелініп келген лексикалық ... ... бір тобы ... ... ... ... Дисфемизмдердің әдеби тілде белгілі
бір баламасы болады да, олар синонимдер, ... ... ... бір-
бірімен дисфемистік қатар түзеді.
Дисфемизмдерге, бұрынғы ... ... ... ... ... ... өмірде, әдеби тілде жағымды, сыпайы, әдепті мәнде
қолданылатын сөздерді белгілі бір стильдік мақсатты саналы түрде дөрекі,
тұрпайы, ... ... ... ... қолдану тәсілін тіл білімінде
дисфемизмдер деп ... ... ... ... ... тіл-тілде өз
алдына стильдік топ құрайды. Дисфемизмдердің әдеби тілдегі тура ... өзге ... ... ... ... бөлектейтін басты
айырым белгі болып есептеледі. Әдеби тілде тура мағыналы тұрақты баламасы
бар дөрекі, ... ... т.б. ... ... тобы дисфемистік қатар
деп аталады.
Дисфемизмдер жұмсалу сипатына қарай: 1) ... ... 2) жеке ... ... ... екі ... ... қолданыстағы дисфемизмдер әрқашан тұрақты болып келеді, қоғам
мүшелерінің барлығына ... ... Жеке ... ... бір мәтінде ғана түсінікті болады да, жалпыхалықтық қолданысқа ... мен ... ... ... ... сөздерді, өзгелерді былай қойғанда, тіл мамандарының өзі жиі
шатастырады. Осы себепті бұл ... ... ... тән ... мен ... ... ... ашып алған жөн.
Эмоционалды-экспрессивті сөздер мен дисфемизмдерге мынадай белгілер
ортақ:
1) Адам өз айналасында болып жатқан құбылыстарды ... ... ... қана қоймай оған өз көз-қарасын да білдіріп, баға беріп отырады.
Бұл ерекшелік ... де, ... ... де тән.
2) Дисфемизмдер де эмоционалды-экспрессивті сөздер де күнделікті
ауызекі ... ... ... Оның ... публицистикалық ресми стильдерде,
күнделікті ... өте ... ... ... мен ... өзге де қалам қайраткерлері аталған стильдік
топтарды көркем шығармада кейіпкерлердің бейнесін ... ... ... ... ... ... ... де, дисфемизмдер де ауыспалы мағынада
жұмсалуға бейім тұрады.
Дисфемизмдер мен ... ... ... ... ... де жек ... ұнатпау, қомсыну, кекету, мұқату, кемсіту,
жақтырмау сияқты толып жатқан ... мән ... ... ... ... ... ... жағымсыз мәндегі сөздерден ... ... ... ... жек көру ... ғана
қолданылады.
2) Дисфемизмдердің әдеби тілде баламасы ... ал ... ... ... баламасы болуы шарт емес. Әдеби тілде баламасы бар
дисфемистік қатар әрі ... әрі ... ... ... ... Эмоционалды-экспрессивті сөздерде қосымша мән, қосымша реңктер елеулі
мән атқарса, дисфемизмдерде, ... ... ... ... ... ... берген баға басты роль атқарады.
Қарапайым сөздер мен дисфемизмдерге мынадай белгілер ортақ:
1) Кез-келген затты немесе ... ... т.б. ... төмендетіп,
тұрпайылап айтады.
2) Тілдегі диалектілер сияқты шектелмейді, жалпы халыққа түсінікті болады.
3) Көркем әдебиет тілінде пайдалануға ... ... ... ... қарапайым сөздерден мынадай айырмашылықтары бар:
1) Дисфемизмдер дисфемистік қатар түзе алады. Қарапайым сөздерде мұндай
қасиет ... ... ... сөздердің әдеби тілде баламасы болады
деген пікір дисфемизмдер ... ... ... тұжырым. Егер
қарапайым сөздердің ... ... ... ... ... ... деп ... жөн. Кейбір сөздердің бойынан әрі қарапайым
сөздердің, әрі дисфемизмдердің сипаты табылуы ... ... ... ... ... ... деудің орнына “шалапай”, “семіз” деудің
орнына “бөшкебай”, “сөйлеме” деудің ... ... ... бұл ... топ ... қабысып кетеді.
2) Жағымды сөздерді саналы түрде ... ... ... ... ... Мұндай ерекшелік қарапайым сөздерге тән
емес.
3) Дисфемизмдердің эмоционалды-экспрессивті сөздер сияқты ... ... да, ... да бар. ... ... ешқандай әдеби
нормаға жатпайтын, сөйлеу тілі элементі ретінде ғана жұмсалатын лексемалар.
Дисфемизмдердің көне түркі жазба ... ... ... ... өзімен бірге жасасып келе ... ... ... ... тобы негізінен халық ауыз әдебиетінде, ... ... ... ... әдебиетте жалпыхалықтық қолданыстағы дисфемизмдермен қатар жеке
қолданыстағы дисфемизмдер де көп ... ... сан ... ... ... ... ... қаламгер тудырған
дисфемизмдерден басым түседі. Жеке қолданыстағы дисфемизмдерді ... ... ... ... 1) ... ... 2)
дисфемистік синекдоха; 3) дисфемистік перифраза; 4) ... ... ... ... ... ... ... қыр-сыры, сан-алуан тілдік
ерекшеліктері әлі де бірнеше ғылыми еңбектерге негіз бола ... ... ... ... Ә. Тіл ...... Санат, 2003. – 414 б.
2 Кеңесбаев І. Қазақ тіл білімі туралы зерттеулер. – ... ... – 227 ... ... Ә., ... Ғ. Қазіргі қазақ тілінің лексикологиясы мен
фразеологиясы. – Алматы: Санат, 1997. – 232 б.
4 Сағындықұлы Б. Қазіргі қазақ тілі. – ... ... ... 2003.
– 99 б.
5 Примбетов Т.Т. Просторечные слово в современном казахском ... дис. ... ... ... – Караганда, 1988. – 26 с.
6 Бараникова Л.И. Основные сведение о языке. – М.: Просвещение, ... ... ... Ш. ... лексика разговорного языка:
Автореф. дис. канд. филол. наук. – ... 1989. – 26 ... ... Ш. ... ... ... ауыспалы мағынасы: Дис.
канд. филол. наук. – Алматы, 1964. – 154 ... ... Э.М. ... ... и ... в Американском варианте
английского языке: Автореф. дис. канд. филол. ... 10.02.02 – ... – 15 ... ... О.С. ... ... терминов. – М.: Просвещение,
1966. – 137 ... ... М. ... ... ... даму ...... 1986. – 12 б.
12 Мүсірепов Ғ. Таңдамалы шығармалар. – Алматы: Мектеп, 1966. – 151 б.
13 Омарбеков С., Жүнісов Н. ... ... ... ...... 1966. – 130 ... ... М., Ысқақов Б. Халық ауыз әдебиеті. – Алматы: Мектеп, 1974.
– 3 б.
15 Горький М. Әдебиет ... ... ... ... І ... баяндамасы. – Алматы: Ғылым, 1954. – 179 б.
16 Сейфуллин С. Шығармалар. – Алматы: Жазушы, 1964. – 295 ... ... М. ... ... // Шығармалар: 12 томдық. – Алматы:
1969. – 1 т. – 234 ... ... М., ... М. ... ... мәдениеті. – Алматы: Зият
Пресс, 2004. – 94 б.
19 ... Б. ... ...... Мектеп, 1976. – 158 б.
20 Адамбаев Б., Жарқынбекова Т. Ел аузынан. – Алматы: Жазушы, 1985. –335
б.
21 Адамбаев Б. Алтын ...... ... 1989. – 90 ... Әуезов М. Уақыт және әдебиет. – Алматы: Мектеп, 1962. – 234 ... ... А.Н. М. ... и его ... лугат ит-турк” //
Тюркологический сборник: Сб. ст.: В 6-и т. – М.: ... 1972. – Т. 1. – ... ... М. Түбі бір ... ... – Алматы: Ана тілі, 1993. – 139 б.
25 Исаев С. Қазақ әдеби тілінің ...... Ана ... 1996. – 55
б.
26 Тіл ... және ... ... ... / ... ред. М. ... – Алматы: Ғылым, 1972. – 203 б.
27 Брагина А.А. Русское слова в языках мира. – М.: Наука, 1978. – 25 ... ... Ш., ... О. ... ... ... лексикасы. –Алматы:
Ғылым, 1989. – 188 б.
29 Досқараев Ж. Қазақ тілінің жергілікті ... ... 1989. – 107 ... ... Р. ... ... және қалыптануы. – Астана: Елорда, 2001. – ... ... С. ... ауызекі тіліндегі жергілікті ерекшеліктер.
–Алматы: Ғылым, 1965. – 111 б.
32 Қайдаров Ә. Сөз өнері дертпен тең // ... ... – 1983. – ... ... Р. ... ... ... тарихы (XV-XІX ғасырлар). – Алматы:
Ана тілі, 1993. – 295 б.
34 Федеренко Л.П. Закономерности усвоения ... ...... 1984. – 223 ... ... Б.Қ. ... ... тілін дамытудағы Ғ. Мүсіреповтің ... мен ...... Ана тілі, 1999. – 146 б.
36 Әмір Р.С. Қазақ тілі нормаларын зерттеу мәселелері // Қазақ тілі ... – 2000. – № 3. – 7-9 ... ... М. ... ... – Алматы: Мектеп, 1981. – 140
б.
38 Уәлиев Н. Көркем әдебиет тіліндегі стильдік контраст // Жазушы ... ...... Мектеп, 1983. – 9-11 бб.
39 Кенжебаев Б. ХХ ... ... ...... ... 1993. – 137
б.
40 Жанпейісов Е. Қазақ прозасының тілі. – ... ... 1968. – 79 ... ... М., ... Ә. ... ... – Алматы: Арыс, 2004. –
116 ... ... Ә. Көне ... құпиясы. – Алматы: Ана тілі, 1998. – 215 б.
43 Қыдырбекұлы Б. Түгел сөздің түбі бір. – ... ... ... – 75 ... ... Ә. ... тілінің синонимдер сөздігі. – Алматы: Мектеп,
1975. – 307 б.
45 ... Ә. Бес жүз бес сөз. – ... ... 1994. – 303 б.
46 Тілеубердиев Б. Қазақ ... ... ... ғыл. ... дис: 10.02.02 – Алматы, 2006. – 280 б.
47 Оразов М. ... ... ...... Рауан, 1991. – 290 б.
48 Лопатин В.В. Рождение слова. Неологизмы и окказиональные образование.
– М.: Наука, 1973. – 140 с.
49 Бекмұхаметов Е.Б. ... ... ... ...... 1977. – 169 ... Звегинцев В.А. Семасиология. – М.: Просвещение, 1957. – 167 с.
51 Шанский Н.М. Лексикология современного ... ... – М.: ... – 131 с.
52 Кеңесбаев І., Мұсабаев Ғ. Қазіргі қазақ тілі. – Алматы, 1962. – 305
б.
53 Телия В.Н. ... ... ... ... единиц. –М.:
Наука, 1996. – 129 с.
54 ... И.А. ... ... ...... на Дону, 1977. – 315 с.
55 Галкина-Федерук Е.М. Об ... // Сб. ст. ... – М.: ... 1958. – С. ... ... Л.М. К вопросу функционально-стилистической характеристику
// Уч. зап. МГ Пед. института иностр. яз. – 1968. – Т. 42. – С. ... ... Р. ... сөйлейді. – Алматы: Мектеп, 1980. – 142 б.
58 Балақаев М., Жанпейісов Е., Томанов М., Манасбаев Б. Қазақ ...... ... 1974. – 144 ... ... тілі ... / ... ред. Ш. Хұсайын. – Алматы: Ана
тілі, 1998. – 508 б.
60 Земский А., Крючков С.Е., ... М.В. ... ... – М.:
Просвещение, 1971. – 229 с.
61 Пірімбетов Т.Т. Қазақ тіліндегі қарапайым сөздер туралы ... ... ... жасалу жолдары // Білім және еңбек. – 1987. – № 5. – 71-73 ... ... А., ... І., ... Ғ., Балақаев М., Сауранбаев Н.
Қазіргі қазақ тілі. – ... ... 1954. – 58 ... ... М. Қазақ әдеби тілі және оның нормалары. – Алматы: Мектеп,
1984. – 73 б.
64 Юнусалиев Б.М. ... ...... ... 1959. – 112
с.
65 Татаринцев Б.И. Смысловые связи и отношения слов в тувинском языке. –
М.: ... 1987. – 113 ... ... Ғ. ... ... көп ... сөздерден жасалған
синонимдік, омонимдік, антонимдік қатарлар: Филол. ғыл. канд. дис. автореф:
10.02.02 – Алматы, 1998. – 28 ... ... К. Тіл ... негіздері. – Алматы: Ана тілі, 1993. – ... Гак В.Г. ... ... ... // ... ... / Отв. ред. В.Г. Гак. – М.: Наука, 1977. – С. 24-27.
69 Қасым Б.Қ. Күрделі зат ... ... ... ... ...... Арыс, 2000. – 154 б.
70 Қордабаев Т., Томанов М. Тарихи грамматика мәселелері. – Алматы:
Мектеп, 1995. – 224 ... ... Ә. Сөз ... – Алматы: Мектеп, 1982. – 71 б.
72 Томанов М. Қазақ тілінің тарихи грамматикасы. – Алматы: ... ... 193 ... ... Ғ. Қазақ тілі тарихынан. – Алматы: Мектеп, 1988. – 127 ... ... А.Ә. ... ... ... ... –Алматы:
Мектеп, 1991. – 358 б.
75 Болғанбаев. Ә. Қазақ тіліндегі синонимдер. – Алматы: Ғылым, 1970. ... ... ... С. ... ... ...... 1991. –
213 б.
77 Телия В.Н. Типы языковых значений. Связанное значений. ... ... в ... – М.: ... 1981. – 157 ... ... А. ... – Алматы: Ана тілі, 1991. – 147 б.
79 Реформатский А.А. Введение в языкознание. – М.: Учебно-пед. ... – 254 ... ... Б. ... ... сөздердің метафоралы қолданылуы. – Алматы:
Мектеп, 1966. – 261 б.
81 Черникова Н.В. Семантические неологизмы в современном русском ... годы ХХ в.): ... ... дис. ... ... ... – М., 1977.
– 22 с.
82 Гак В.Г. Метафора в языке и тексте. – М.: ... 1988. – 212 ... ... Қ. ... әдебиеті тарихының мәселелері және Абай поэзиясының
тілі. – Алматы: Мектеп, 1960. – 228 б.
84 Ахметов З. Өлең ... ...... ... 1973. – 179 ... ... Р. Абайдың сөз өрнегі. – Алматы: Арыс, 2004. – 207 б.
86 Ахметов З. О языке казахской поэзий. – ... ... 1970. – 265 ... ... М. Сөз ... ...... Ғылым, 2001. – 162 б.
88 Сансызбаева С.К. Метафоры – фреквенталии в ... ... ... филол. наук. – Алматы, 2001. – 49 с.
89 Сейдімбек А. Қазақ әлемі. – Алматы: ... 1998. – 288 ... ... Б. ... тілі ... ... этимологиялық негіздері.
– Алматы: Қазақ университеті, 2005. – 233 ... ... Н.Д. Язык и мир ... – М.: ... 1998. – 373 ... Әдебиеттану терминдерінің сөздігі / Құраст. З. Ахметов. – Алматы:
Ғылым, 1970. – 140 б.
93 ... Л. ... ... ...... ... – 113 ... Вольф Е.М. Грамматика и семантика прилагательного. – М.: Наука, 1978.
– 200 с.
95 Сыздық Р. Сөз құдіреті. – ... ... 1997. – 110 ... ... Л.А. ... в ... – М.: Просвещение, 1953. –
57 с.
97 Серғалиев М. ... ... ...... ... 1997. – 150 ... ... А., Абақан А. Лингвистикалық түсіндірме сөздік. – Алматы:
Сөздік-Словарь, 1989. – 164 б.
99 Е.Клюев. ...... 2003. 113 ... ... М. ... ... қазақ поэзиясы. – Алматы: Жазушы,
1992. – 160 ... ... Ы. Үш ... жырлайды. Революцияға дейінгі қазақ
ақындарының шығармалары. – Алматы: Жазушы, 1965. – 260 б.
102 ... С. ... ... тілінің совет дәуірінде дамуы. – Алматы:
Мектеп, 1973. – 210 ... ... Н. ... ...... ... 1986. – 187 б.
104 Сүйіншәлиев Х. Қазақ әдебиетінің қалыптасу ...... 1967. – 179 ... ... Қ. Қазақ әдебиеті тарихы: 2 томдық. – Алматы: ... ... 2 т. – 89 ... Бердібаев Р. Жыршылық дәстүр. – Алматы: Мектеп, 1980. – 89 ... ... Н. Ерте ... ... ...... Жазушы, 1983.
– 91 б.
108 Қабдолов З. Сөз өнері. – ... ... ... 1992. – 212 ... Қоңыров Т. Қазақ теңеулері. – Алматы: Мектеп, 1978. – 174 б.
110 Будагов Р.А. ... и его ... – М.: Изд. МГУ, 1974. – 170 ... ... А. ... ... ... Морфология. – Алматы: Ана тілі, 1974.
–68 б.
112 Сейдімбеков А. Мың бір ...... ... 1989. – 95 б.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 160 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ тіліндегі халықтық медицина терминдеріне этнолингвистикалық сипаттама127 бет
Сөйлеу қабілеті бұзылған балалардың ерекшелігі5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь