Іле алатауының ландшафтарына физикалық географиялық сипаттама

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3
1. ІЛЕ АЛАТАУЫНЫҢ ЛАНДШАФТАРЫНА ФИЗИКАЛЫҚ ГЕОГРАФИЯЛЫҚ СИПАТТАМА
1.1 Іле Алатауының зерттелу тарихы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..4
1.2 Геологиялық құрылысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..5
1.3 Іле Алатауының орографиясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .11
1.4 Іле Алатауының климаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .14
1.5 Іле Алатауының гидрографиясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..18
1.6 Іле Алатауының өсімдігі және жануарлар әлемі ... ... ... ... ... ... ... ... 20

2. ТУРИСТІК АУДАНДАРДЫҢ ҚАЛЫПТАСУЫНЫҢ АЛҒЫ ШАРТТАРЫ. АУМАҚҚА РЕКРЕАЦИЯЛЫҚ БАҒА БЕРУДІҢ ӘДІСТЕМЕСІ
2.1 Туристік рекреациялық ресурстар туралы түсінік ... ... ... ... ... ... ... .23
2.2 Аумаққа рекреациялық баға берудің әдістемесі ... ... ... ... ... ... ... ... 26
2.3 Туризм және экология ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..30
2.4 Таулы аймақтардағы ресурстарды тиімді игерудің жолдары ... ... ...33

3. ІЛЕ АЛАТАУЫНДАҒЫ ТУРИЗМДІ ДАМЫТУДАҒЫ БАСТЫ РЕКРЕАЦИЯЛЫҚ ЛАНДШАФТАР
3.1 Іле Алатауы Мемлекеттік Ұлттық табиғи паркі ... ... ... ... ... ... ... ... .38
3.2 Үлкен Алматы көлі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...41
3.3 Түрген, Үлкен Алматы және Кіші Алматы шатқалдары ... ... ... ... ...42
3.4 Медеу мұз айдыны және Шымбұлақ тау шаңғылық курорты ... ... ..44
3.5 Шарын Мемлекеттік Ұлттық саябағында геотуризмді дамыту мүмкіндіктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .47
3.6 Іле Алатауының ландшафтарын туризмде қолдану ... ... ... ... ... ... ..51

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .53

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...54
Таулы аймақ жер шарының шамамен 40% алып жатыр. ТМД елінде 26% алса, соның 12% биіктігі 1500 м-ден асатын биік таулар болса, ал қалғаны орташа таулар. ТМД халқының 20% таулы аудандарда қоныстанған. Бұл жерлерде әр түрлі табиғи ресурстар – минералдар, өсімдіктер, ормандар, аң шаруашылығы, демалыс орындары мен рекреационды орындар кездеседі. Жазықтар мен салыстырғанда таулы облыстар айтарлықтай алуан түрлі табиғи жағдайлармен ерекшеленеді. Бұл зоналы биіктік ландшафтармен, жоталардың түрлілігі мен геологиялық құрылымының қиындылығы мен анықталады.
Таулар Қазақстан аумағының 12% -ын құрап, республиканың шығыс және оңтүстік-шығыс белдемін қамтиды. Бұл көтерілімдер Балқаш суайрығын құрайды. Негізінен көтерілімдер шығыстан-батысқа және оңтүстіктен-солтүстікке қарай төмендейді.
Іле Алатауы – Солтүстік Тянь-Шаньның ең биік жотасы, ол 350 км-ге созылған, ең биік жері – Талғар шыңы (5017м). Таудың солтүстік етегінде Алматы қаласы орналасқан. Іле Алатауы шығыс жағында орографиялық тұтастығын жоғалтып, Жалаңаш және Сөгеті ойпаттарымен бөлінген үш сілемге тармақталады. Солтүстік сілемге Қараш тауы кіреді. Түрген өзенінен кейін Бақай мен Сөгеті таулары басталады, бұлар бірте-бірте Үлкен Бұғыты және Бала Бұғыты деп аталатын екі кішкене тауға ұласады. Орта тармақ – Сарытау мен Торайғыр тау жоталарынан, оңтүстік тармақ Далашық жазық тауынан тұрады. Іле Алатауы батысында Кіндіктас тауына (1506м), солтүстік-батысында Шу – Іле аласа таулары (1274м) бөліп тұратын Балқаштың батыс жағалауына ұласады.
1) Солтүстік – Қараш, Бақай, Сөгеті, Бұғыты
2) Ортаңғы – Сарытау, Торайғыр
3) Оңтүстік – Далашық тау үстірті
Олардың аралықтарында Сөгеті, Жалаңаш, Асын, Жіңішкен ойыстары жатыр.
Іле Алатауының оңтүстік бөлігі тігінен келіп, Шоңкемін және Шілік өзендерінің аңғарларына тіреледі. Іле Алатауының беткейлері алуан өрнекті терең шатқалдармен тілімденген. Аймақ сейсмикалық қауіп-қатерімен, сел тасқынының молдығымен, қар көшкінімен, ірі мұздықты тораптарымен сипатталады. Мұнда 393 – тен астам мұздық (жалпы көлемі 27,7 км3) бар.
1. Абдуллин А.А. Геология Казахстана. Алматы. Наука 1981.
2. Абдуллин А.А. Геология и минеральные ресурсы Казахстана. Алматы. Ғылым 1994.
3. Джаналиева К.М. Ландшафты дельты реки Или. Алматы: КазГу 1992.
4. Насыров Р.М., Науменко А.А., Соколов А.А. География почв Заилийского Алатау. – Алма – Ата: Қазақ университеті, 1991.
5. Жандаев М.Ж. Геоморфология Заилийского Алатау и проблемы формирования речных долин. Алма – Ата: Наука, 1972. - 167 с.
6. Жандаев М.Ж. Речные долины. Алматы: Казахстан ,1984.
7. Гуриков Д.Е. Іле Алатауы.
8. Ердавлетов С.Р. География туризма; история, теория, методы, практика. – Алматы, 2000.
9. Менеджмент туризма; Туризм и отраслевые системы. – М.: Финансы и статистика, 2001.
10. Алиева Ж.Н. Туризмология негіздері. Алматы: Қазақ университеті, 2004. - 172 б.
11. Алиева Ж.Н. Экологический туризм. – Алматы, 2002.
12. Географические проблемы освоение пустынных и горных территорий Казахстана. Тезисы докладов 3. науч. конфер. Алма – Ата. Казахстан 1965.
13. Географические основы рационального природопользования. сбор. стат. М.: Знание, 1991.
14. Баймағанбетова Ж.Т. әл – Фараби атындағы Қазақ ҰУ, Алматы қаласы. Ғылыми конф. 2003.
15. Алматы. Центр туризма Казахстана: Путеводитель по Казахстану. Алматы. Баур. 2002.
16. Ахметов Қ. Қаз. Ұлт. Энцикл. Алматы. 6 том, 434 – б. 2004.
17. Фишман И.Л., Казакова Ю.И. «Возможности развития геотуризма в Чарынском Гос. нац. природном парке». Терра. Научный журнал. Алматы – 2007. 67 – 72 с.
18. Алиева Ж.Н. «Проблемы рационального использования туристко – рекреационных ресурсов Семиречья». Научно – практической конфер. Вторые Жандаевские чтения. Алматы: «Қазақ университеті», 2003.
19. Чигаркин А.В. Памятники природы Казахстана. Алматы: Кайнар, 1994.
20. Шабельникова С.А.Оценка рекреационных ресурсов Республики Казахстан для целей развития отдыха и туризма. Алматы. 2000.
21. О туризме в РК в 2000 г. Статистический справочник. Агенство по статистике. Алматы, 2001.
22. Ярмухамедов М.Ш. Экономическая и социальная география Казахстана. Учебник для 9 кл. Алматы: Рауан, 1993.
23. Ким А.Г. Рекреационная оценка территории и развитие туристко-рекреационного хозяйства в Казахстане. Алматы: Рауан, 1997.
24. O развитии туризма как доходной отрасли экономики РК. Официальные материалы.- Алматы:Раритет, 2001.
25. Пирожник И.И. Основы географии туризма и экскурсионного обслуживания. Минск, 1985.
26. Ердавлетов С.Р. Казахстан туристский. Алматы: Кайнар,1989. 27. Чигаркин А.В. Охрана природы Казахстана. Учебное пособие для студентов университета. Алма-Ата,1973.
28. Аркадий Поздеев – Башта. Горные тропы Алматы. Туристко – информационный справочник. Алматы: Ғылым, 1998.
29. Вуколов В.Н. Халықаралық туризмнің тарихы және теориясы. Астана: Парасат әлемі, 2005.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ................................................................
.........................................3
1. ІЛЕ АЛАТАУЫНЫҢ ЛАНДШАФТАРЫНА ФИЗИКАЛЫҚ ГЕОГРАФИЯЛЫҚ СИПАТТАМА
1.1 Іле Алатауының зерттелу
тарихы..........................................................4
1.2 Геологиялық
құрылысы....................................................................
......5
1.3 Іле Алатауының
орографиясы.............................................................11
1.4 Іле Алатауының
климаты.....................................................................
14
1.5 Іле Алатауының
гидрографиясы..........................................................18
1.6 Іле ... ... және ... ... АУДАНДАРДЫҢ ҚАЛЫПТАСУЫНЫҢ АЛҒЫ ШАРТТАРЫ. АУМАҚҚА
РЕКРЕАЦИЯЛЫҚ БАҒА БЕРУДІҢ ӘДІСТЕМЕСІ
2.1 Туристік рекреациялық ресурстар туралы
түсінік.............................23
2.2 Аумаққа рекреациялық баға ... ... ... ... аймақтардағы ресурстарды тиімді игерудің
жолдары...........33
3. ІЛЕ АЛАТАУЫНДАҒЫ ТУРИЗМДІ ДАМЫТУДАҒЫ БАСТЫ РЕКРЕАЦИЯЛЫҚ ... Іле ... ... ... ... ... Алматы
көлі........................................................................
.......41
3.3 Түрген, Үлкен Алматы және Кіші Алматы
шатқалдары...................42
3.4 Медеу мұз айдыны және Шымбұлақ тау шаңғылық курорты..........44
3.5 Шарын Мемлекеттік ... ... ... ... Іле ... ... ... ӘДЕБИЕТТЕР
ТІЗІМІ...........................................54
КІРІСПЕ
Таулы аймақ жер шарының шамамен 40% алып ... ТМД ... 26% ... 12% ... 1500 м-ден асатын биік таулар болса, ал ... ... ТМД ... 20% таулы аудандарда қоныстанған. Бұл жерлерде әр
түрлі табиғи ресурстар – ... ... ... аң шаруашылығы,
демалыс орындары мен рекреационды орындар ... ... ... ... облыстар айтарлықтай алуан түрлі табиғи жағдайлармен
ерекшеленеді. Бұл ... ... ... ... түрлілігі мен
геологиялық құрылымының қиындылығы мен ... ... ... 12% -ын ... ... ... ... белдемін қамтиды. Бұл көтерілімдер Балқаш суайрығын құрайды.
Негізінен көтерілімдер шығыстан-батысқа және оңтүстіктен-солтүстікке қарай
төмендейді.
Іле Алатауы – ... ... ең биік ... ол 350 ... ең биік жері – ... шыңы (5017м). Таудың солтүстік етегінде
Алматы қаласы орналасқан. Іле Алатауы ... ... ... ... ... және Сөгеті ... ... үш ... ... ... ... тауы ... Түрген өзенінен кейін
Бақай мен ... ... ... ... ... Үлкен Бұғыты және
Бала Бұғыты деп аталатын екі кішкене тауға ұласады. Орта тармақ – ... ... тау ... ... ... Далашық жазық тауынан тұрады.
Іле Алатауы батысында ... ... ... ... Шу ... ... ... (1274м) бөліп тұратын Балқаштың батыс жағалауына ұласады.
1) Солтүстік – Қараш, Бақай, Сөгеті, Бұғыты
2) Ортаңғы – Сарытау, ... ...... тау ... ... ... ... Асын, Жіңішкен ойыстары жатыр.
Іле Алатауының оңтүстік бөлігі тігінен келіп, Шоңкемін және ... ... ... Іле Алатауының беткейлері алуан өрнекті
терең шатқалдармен тілімденген. ... ... ... ... молдығымен, қар көшкінімен, ірі ... ... ... 393 – тен ... мұздық (жалпы көлемі 27,7 км3) бар.
1 ІЛЕ АЛАТАУЫНЫҢ ЛАНДШАФТАРЫНА ... ... ... Іле ... ... ... Алатауы Тянь-Шань таулы жүйесінің солтүстік жоталарының бірі ... Ең ... ... бұл кең ... Іле өлкесі деп атаған.
Солтүстігінде жота тауалды жазығымен, ал ...... және ... ... ... ... Батысында Қастек өзенімен, шығысында
Шарын өзенімен шектеледі. Жотаның ең биік ... ... ... Биік ... ... ... Климаты континентальдығымен ерекшеленеді.
Іле Алатауының геологиялық құрылымы өте ... ... ... магмалық
жыныстар кездеседі. Сонымен қатар метаморфтық тау жыныстары да кездеседі.
Тау жотаның ... ... ... ... құралған «сөрелер»
пайда болды.
XIX ғасырдың екінші жартысында Еуропаның ғылыми әдебиетінде, Тянь-Шань
таулы елі мүлде белгісіз ... ... ... ғалымдарының Тянь-Шань
табиғатымен танысуы өте ... ... ... ... неміс ғалымы А.
Гумбольдт Тянь-Шань тауы қазіргі вулкандық аймақ екенін дәлелдеді.
Көрнекті қазақ ғалымы Шоқан ... ... аяғы ... ... ... ... Шань ... аймағын алғаш зерттеген. 1856 жылы
белгілі Семенов Тянь- Шаньский екі рет ... ... ... ... ... бірінші саяхатында ол Верный бекінісінен Уәлиханов маршрутымен
аттанды. Географ, әрі ... ... әрі ... ... П.П. ... бойынша әр түрлі әсіресе Іле Алатауының геологиясын ғылыми тұрғыдан
зерттеді. Ол жотаның рельефі геологиясы және ... ... ... берді. Биіктік ландшафтық белдеулікті алғаш рет ұсынды. Оны бес
зонаға; ... ... және ... ... ... ормандар зонасы,
альпілік және мәңгілік қар зонасы деп бөлді. 1902-1903 ж. ж. ... ... ... ... ... Жетісуда геоботаникалық
жұмыстар жүргізді. 1903 жылы және одан ... ... С.В. ... ... ... ... ... жылдары Іле Алатауының мұздықтарын
В.Д. Городецкий зерттеді. Д.Н. Казаналин 1946-1949 жылдары Іле Алатауының
сейсмикасы мен тектоникасын ... Ол ... есеп ... кезінде жотаның
геологиялық картасын көрсетті. 1946-1948 жылдары Іле Алатауының тауалды
лессті түрімен Ломонович айналысты.
Іле Алатауын ... ... орыс ... ... ... ... ... жылдары оның Тянь-Шаньға жасаған атақты саяхаты арқылы,
Еуропа ғалымдары бірінші рет географиялық тұрғыдан сол ... ... ... ... ... алды. Ол Іле Алатауының солтүстік
беткейінің орталық бөлігіне, тік бағытта ландшафтық белдеу ... ... Іле ... ... ... осы ... 1886 ... зерттеу жүргізген атақты ботаник әрі географ А.Н. Красновтың
еңбегін еске түсіреді.
1.2 Геологиялық құрылысы
Қазақстан Республикасының ... ... ұзақ ... тарихы бар
күрделі геологиялық құрылым болып табылады. Осы кең аумақтың геологиясын,
тектоникалық құрылысын және ... ... ... ... ... ... ... Олардың ішінен А.А. Абдуллин, А.Д. Архангельский, Ш.Е.
Есенов, Г.Ц. Медоев, Қ.И. Сәтбаев, А.Л. Яншин және т.б. ... ... ... ... ... ... құрылысын жан-жақты
зерттеулерінің нәтижесінде «СССР геологиясы» (1967-1970 ж. ж.) ... ... ... ... А.А. ... ... 1994 ж.), В.Ф. Беспалов еңбектері (1971, 1975 ж.), ... (1971, 1976 ж.), ... ... (1969 ж.) ... геофизикалық мәліметтері бойынша геоботаникалық аудандастыру»
жинақтары жарық көрді.
Палеозой дәуірінде Қазақстан Республикасы ... ... ... ... ... ... ... үлескілерінің шекараларында тектоникалық жарылымдар пайда болды. Жер
беттерінде жанартаулық құбылыстар байқалды.
Кембрий шөгінділері ... және ... ... ... біз ... ... ... ол шөгінділер кремний-сазды
тақтатастармен, тиллитті конгломераттармен және хемогенді құрылымдар арқылы
көрінеді. Ол ... ... ... көп ... су басып жатқанымен,
ороген алқабы орнында аралдар ... ... ... ... құрғақ және жоғарғы температурада ... ... ... ... ... ... ... және доломиттердің
кеңінен дамуы болады.
Ордовик кезеңінде ... ... ... ... ... ... ... теңіз суымен шайылуы сазды және ... ... алып ... ... магмалық іс-әрекет
қарқындылығы жоғары болды. Кембрий ... ... ... ... ... ... ... күшті қатпар құрылуы үрдісі жүре бастады. Осы
кезеңде теңіз түптерінен жаңа ... ... ... аймақтарда бату және
шөгінді жиналу белдемдері қалыптасты. Силур кезеңінде теңіз алаптары ... ... және ... шектерінде, Жоңғар Алатауының шектерінде ... ... ... ... ... тау құрылымдары көп мөлшерде
сынықтық материалдарды бөліп шығарды. Ондай ... ... ... ... ... молынан байқалады.
Девон кезеңі басында теңіз тек Жоңғар Алатауы мен Мұғалжарда кіші
үлескілерде ғана ... ... ... ... континенттік жағдай басым
болды. Каледон қатпарлығының жоғарғы таулы қыраттары ... мен ... ... ... ... ... ... денудациялық үрдістер
олардың биіктігін біраз төмендетті. Девон шөгінділері Алтайда кең таралған.
Олар негізінен қызыл құмтастар және ... ... ... ... ... ... тау ... химиялық
үгілу құбылысы кеңінен жүрді. Бұлардың шөгінділері тектоникалық қозғалыстар
нәтижесінде пайда болған ... ... Жер ... ... болмаған жерлерінде осындай жарылымдар Тянь-Шань мен Жоңғар ... Іле ... ... Кендірлік ойпаңы қалыптасты.
Юра кезеңінде вулканизм процестерінің орын алған жерлері Алакөл ойпаңы
және Кетмен қыраты. Алтайдың көтеріле ... ... ... ... мен ағындарының тасымалымен келген ірі сынықты қабаттардың
жиналуы жүрді.
Төрттік дәуірде тау түзілу процесі одан әрі ... әлі ... ... ... ... ... тоқтатқан жоқ /2/.
Геоморфология — жер бетінің ... оның әр ... ... және шығу ... ... ... ... ауданның
геоморфологиясын жеткілікті зертеу үшін рельеф ... ... ... ... ... яғни оларды ең маңызды белгілері бойынша топтастыру
керек. Мұндай жүйелеу рельефтің берілген ауданның геологиялық құрылымы мен
генетикалық байланысын, жер ... даму ... ... ... ... карталардың шартты белгілерін ... ... ... ... жүйелеу рельефтің берілген ауданның геологиялық құрлымы мен
генетикалық байланысын, жер бетінің даму заңдылықтарын қамтып көрсетуі және
геоморфологиялық ... ... ... өңдеуде негізгі қызмет
атқаруы керек. Іле Алатауының территориясы шығу тегі әр ... ... және ... ... ... ... ... әсер етуші факторлар да алуан түрлі. Осының бәрін есепке ала
отырып, біз Іле Алатауын екі ... ... ... ... ... ... біріккен рельефтің жеті типін
бөліп көрсетеміз. Бірінші жағдайда жер қыртысының тектоникалық көтерілуін
үнемі бұзу процесі ... ... ... ... рельефтің әр түрлі типтер
қалыптасады. Осы кешенге кіретін рельеф типтерінің сипаттамасын келтірейік.
Биік таулы-мұзды рельеф. Әдеттегідей жотаның ең ... ... ... ... ... Бұл ... тау көтерілу
зонасы. Берілген рельеф типі ... ... 160 ... көп ... Іле ... ... бөлігін алып жатыр. Ол жотаның ең биік
шыңдары: Талғар (5017), Қопа (4600), ... (4551) және тағы ... ... Олардың барлығы тауларда пирамидалы жарлы шыңдар түрінде
жақсы ... ... ... 3600 ... жоғары биікте орналасқан және
шығуға қиын.
Мұзды биік тау ... ... мұз басу ... ... ... сыртқы көрінісі тік, құламалы, баурайлы (40-500С) дейін
және үшкір ... ... ... ... ... ... қыртысты қимамен
ерекшеленеді. Қырқаның баурайларын бойлай аумағы 800 м-ге ... ... ... көп мұздықтардан құралған орасан зор тостаған
тәрізді қазан шұңқырлар карлардың тізбегі байқалады. Олар көп ... және ... ... Қыста олар орасан мол қармен тығыздалып,
қабырғалары ... ... ... Жиі, ... беткейлердің карлары
артқы қабырғаларының жақындауынан суайрық қырқасында ойпат түзеді, немесе 3-
4 карлар қабырғалары үйлескенде ортасында ... шың - ... ... бұл
типке жотаның көптеген шыңдары жатады.
Дәл осы зонаны П.П.Семенов-Тянь-Шаньскийдің жазған мына ... ... ... ... мәңгі ұйқыдағы қарлармен
шағылысқан таулар аспанда төніп тұрған тәрізді. Олардың ... ... ... ... зор ... ... және ... асулар
жердің түбіне созылған, көтерілген тұтас қабырға тәрізді көрінеді.»
Мұз зонасында барлық жерде мәңгі тоң таралған, мұнда ... ... ... сел ... ... ... малтатастардың
жаппай қозғалысы, қар опырылымдары: сондай-ақ таулардың үстінде тасты
көпбұрыштардың қалыптасуы байқалады. Сел тасқындарына ... ... ... ... және ... заманғы мореналардың көптеген жиналуы
жүреді. Мұздықтардың соңынан алынған тік беткейлі және тегіс түпті үлкен
мұз ... ... ... ... сондай-ақ тік жартасты пішіндері бар. 3000-
3500 м биіктікте жотаның солтүстік және оңтүстік ... ... ... типтері бар. Олар Асы, Түрген өзендерінің ... ... ... ... ... және тағы басқа өзендердің
бастауларында жақсы көрінеді. ... ... ... ... сондай-ақ
едәуір биіктікте тік кертпештер түзетін мореналардың үйіліп жатуы және
сарқырамалар байқалады. Мұндай кертпештің биіктігі ... ... ... 500 ... ... ... тау. Ол Іле Алатауында ең көп таралған және ... ... ... ... ... ... ... ол тікелей биік
таулы рельефке жалғасады, ал шығыс бөлігінде ... ... ... ... ... Сөгеті, Торайғыр, Далашық және т.б. Орташа
тауға ... ... ... ... ... тән, бірақ сондай-ақ
ол тереңдігі 800-1000 м-ге және тіпті одан да көп бірнеше метрге ... зор ... ... ... тілімделген. Бұл осы зонадағы жауатын
жауын-шашын және мұздықтармен қатар шұғыл ... және тек ... ... ... ... тудыратын суы мол өзендерді
қоректендіретін ... ... ... ... түсіндіріледі. Олардың аңғарларының беткейлері тіп-тік 30-
400С.
Сондай-ақ ... ... ... өте құламалы бірте-бірте бұзыла
отырып малта тастармен немесе көлге ... ... ... ежелгі
сөнген карлар көп.
Осы типке жататын ... ... ... дерлік рельефте айқын
көрсетілген опырылмалармен қоршалған. Таулардың беткейлері ... ... ... ... шалғынды өсімдіктермен, жотаның орталық бөлігіндегі
солтүстік экспозиция беткейлері орманмен көмкерілген.
Сатылы аласа таулар. Іле Алатауының геоморфологиялық ... ... ... ... ... сатылы құрылымы, яғни екі
айқын сатыланған ... бар ... ... ... ... немесе сатылы бетті және бірқалыпты кескінді жотаның негізгі
сілемінен солтүстік бағытта шегінген кішкене таулар немесе ... ... ... ... ... 1200-1700 м. Олар шатқал тэрізді
тереңдігі 300-400 м-ге дейінгі өзен аңғарларымен ... ... тік ... ... ... ... және ... өсімдіктермен жамылған жыныстардың көптеп жиналуы
нәтижесінде ... ... ... ... ... және ... көтерілген осы тау белдеуінің бұрынғы гипсометриялық күйінің өте
төмендегенін көрсетеді.
Төменгі тау алды сатысының биіктігі 900-1200 м. ... ... ... ... ... ... ... әлсіз адырлы бетті
аласа таулар жатады. Олар ... және ... ... ағын ... ... ... тау алды ... табиғи және рельефтің
жасанды формалары үлкен даму ... ... ... ... ... платиналар, дамбалар және тағы басқа. Төбелі аласа
таудың өзен аңғарлары кең, ... ... ... ... ... ... ... шоқылы аласа таулар. Ол жотаның батыс және Шығыс
атыраптарында жекелеген үлескелермен ... ... ... Жіңішке ойпатында, Қозыбасы тауларында, жотаның оңтүстік батыс
бөлігінде және ... ... Оның ... ... салыстырмалы
биіктігі 100 м-ге дейін, сирегірек 200 м-ге дейінгі ассиметриялы аласа
таулар болып табылады. Олар ... ... ... тереңдігі 50-70 м
сайлармен тілімденген. Қозыбасы тауларының солтүстік беткейі тік ... 200 м ... ... ... ... жазық созылған болып
келеді. Сөгеті массивінің сілемі ... ... ... және ... ... құрғақ аңғарлармен тілімденген қысқа
ассиметриялы тізбектер дамыған. Торайғыр ... ... ... ... ... ... осьтері бойынша әдетте аса тұрақты
жыныстардың желілері айқын көрініп тұрады. Торайғырдың оңтүстік беткейінде
тегіс қырқалы немесе ... ... 100 м-ге ... ... ... ... шоқы. Ол екі аймақта таралған. Біріншісі - Қызылқырқа ұсақ шоқысы
орналасқан Сөгеті тауларының ... ... оның ... ... жекеленген шоқылар немесе оң конус тәрізді шыңды төбелер болып
табылады. Олардың салыстырмалы ... 15-30 м. ... ... ... ... 50 м-ге ... тектоникалық кертпешпен
шектелген. Мұнда ұсақ шоқы аса қарқынды тілімденген және аласа тау сипатына
ие.
Сөгеті ... ... ... ... ... ұсақ шоқысының
дамуы біршама өзгеше. Мұндағы оң элементтер биіктігі 10-15, кейде 30 м-ге
дейінгі сиретілген аласа және ... ... ... келеді. Шөладыр ежелгі
тегістелу бетінің аса ... ... ... ... Өзінің дамуында ол
барлық тау аралық ойпаттармен бірге айналасындағы таулардан елеулі артта
қалады және бірте-бірте соңғыларының ... ... ... ... - ... ... кешен Іле Алатауының тауалды
зонасының және тауаралық ойпаттарының рельеф типтерін біріктіреді, онда
теріс ... ... ... үлкен қалдықты ... ... ... орта антропогеннен басталып, керісінше
көтерілулерді ... ... Әр ... ... тектоникалық
қозғалыстарының байланысы және борпылдақ қалдықты ... ... тау ... қарқынды эрозиялы әрекеті рельефтің әр түрлі
типтерінің қалыптасуын алдын ала анықтайды.
Ғалымдар Іле Алатауы ... тау ... ... ... ... жүріп жатыр деп санайды. Таудың жотасы жыл сайын орташа ... 5 ... ... мұның өзі жер сілкінуіне, тастардың құлауына, жер
бедерінің өзгеруіне себепкер болады.
Іле Алтауының орнында көне ... ... ... жер ... миллион жылдардың ішінде герцин қатпарлықтары нәтижесінде құралған
ежелгі тау жүйелерінің барлығы пенипленделген, яғни ... ... ... ... ... осы плиоценде басталған. 13-14 миллион
жыл ішінде таудың биіктігі шамамен 2500 м-ге ... ... ... ... тау ... ... ... жотаның шығыс жағындағы
тауаралық алқаптар да ... ... ... әсер ... ... тынышталған уақытынан кейін орта антропоген дәуірінде
(осыдан 600 мың жыл бұрын ) тектоникалық қимыл-қозғалыстар қауырт күшейіп,
таулар осы ... ... - 4700 ... ... ... ... ... едәуір дәрежеде мұздықтану кезеңі де
әсер еткен, сол ... ... тау ... ... ... ... ... төкпелі өршіктер пайда болған, жоғары белдікте тау жыныстары
сынықтарының үйілген шөгінділері қалыптасқан.
В.М Чупахиннің (1964) пікіріне қарағанда, мұздықтану ... екі рет ... ... ... ( ... эрасы ) соңына тура ... ... ... ... орта немесе соңғы төртінші кезеңге (мезозой
эрасы ) тұспа - тұс келеді. Бұл уақытта ... ... ... ... жер беті жартылай мұздықтанған, екінші мұздықтану таулар ... ... ... Осы мұздықтанулардың нәтижесінде Іле Алатауы биік
таулы альпілік бедерге ие ... Тау ... ... ... ұмар-
жұмар үйінділері мен қуыстар (мұздақ эрозиясының ... ... ... ... ... ... Жоғары жақтағы алқаптар
трог түрінде, яғни түбі ... та ... ... ... ... ... бөктері тік жарқабақ болып келеді.
Тау жоталарының бөктерлерінде эрозиялық ... ... көп, ... ... ... ... ... су тасқындары осы жылғалармен
сарқырай ағады, осының бәрі сансыз көп тарам-тарам ... бар аса ... ... ... ... ... бірі - бұл су және
мұзарт эрозиясы ... ... және Іле ... осы ... ... ... болып табылады.
Іле Алатуының геологиялық құрылымы аса күрделі. Мұнда интрузивтік
магмалық жыныстар (гранит, гранодиорит, сиенит, диорит) кездеседі, ... ... ... ... ... суынып, қатып қалған магмадан және шөгінді
жыныстардан құралған саз балшық, сары ... ... ... ... түріндегі қатқыл денелер. Шөгінді жыныстар қабат-қабат болып
жатады және ... ... ... ... нәтижесінде,
солардың шөгінділерінен сондай-ақ жануарлардың сүйектері мен өсімдіктердің
шіруі нәтижесінде құралып, қалыптасады. Сонымен қатар ... ... - ... ... ... ... кездеседі. Метаморфизм
дегеніміз - жер қабығының қозғалысы нәтижесінде, жоғары қысым, температура,
жер ... ... мен ... әсер етіу ... ... интрузивтік немесе шөгінді жыныстардың өзгеруі.
Тау жотасының белдікті бөлігін бойлай жеке үлескелер түрінде ... ... ... ... ... протерозой дәуірінде, осыдан 500
миллионнан астам жыл бұрын қалыптасқан кристалды сланец, кварцит, ... сол ... Тау ... ... ... ... ... -
гранит, гранодиорит, сиенит сияқтылардан құралған.
Тау жотасының орталық бөлігінде, әсірісе кіші Алматы ... ... сұр ... кездеседі. Іле Алатауы жотасында қызыл және қызғылт ... мол. ... шыңы және ... ... бөлігінде шың -шоқылары, тау
торабы негізінен алғанда осы жыныстардан құралған. Граниттің қирап ұсақталу
салдарынан кедір-бұдыр ұсақ - ... ... ... ауыр ... ... тау ... ... шашырап жатыр. 2800-3000 метр биікте көне
мұздақ кезеңіне тән бедерлері бар толқын тәрізді болып біткен, Сырт деп
аталатын ... ... ... ... бұл ... ... осы күнгі
жайлау, мал жайлымдарында көне ... ... ... ... сай ... бар ... ... жылтыр, тегіс шың - шоқылы
танаптар кездеседі. Кайнозой дәуірінен бергі анағұрлым жас тау жыныстары
балшықтан, ұсақ ... ... ... Іле ... ... ... ... мұнда гипс кен
орны табылып отыр. Бұл көне ... ... ... ... ... ... ... жазық көсіліп жатқан кездерде құралған. Бұларда
қойтас - ... ... ... жоқ. Тау ... ... жақ
бөлігінде, Жіңішке өзенінің алқабы мен Жалаңаш қазан шұңқырында сары балшық
пен ұсақ қиыршық малтатастардан анағұрлым жас плиоцен ... ... Бұл ... ... балшық қабатынан жоғары орналасқан.
Тау аралық аккумулятивті жазықтар. Бұл ... ... және ... ... ... ... біріншісі солтүстігінде Торайғыр
және оңтүстігінде Күнгей Алатауы жоталарының аралығында орналасқан және
ұзындығы меридиан ... 22 км, ал ... ... — 20 км, ... 1300 - 1500 м көтеріңкі жазық болып табылады. Оның ... - ... ... еңістелген және бірыңғай рельефті, тек батысында
ғана кішкене тегіс сайлармен ... ... ... ... ... ... ... беткейінің уақытша ағын суларының
ысырынды конустары жақсы ерекшеленеді. Оның шығыс бөлігін солтүстік - ... ... 300 м-ге ... ... ... ... ... басып өтеді.
Сөгеті және Торайғыр тауларының ... ... ... ... мен шығу тегі ... Оның ендік ұзындығы - 35 км, ... ... ... биіктігі 1000-1200 метр.
Сонымен, Іле Алатауының геоморфологиялық құрылымы өте ... және ... ... ... ... ... мұздык және т.б. әсерлері тікелей
көрнісі болып табылады. Рельеф типтері Іле Алатауының қалыптасуының бүкіл
кезеңінде бірте-бірте ... яғни олар ... ішкі және ... күштері
әрекеттестігінің нәтижесі ретінде жота дамуының табиғи жүрісін қамтып
көрсетеді.
1.3 Іле ... ... ... ... ... аласа таулар, субальпілік - орманды
орта таулар, шалғынды - альпілік және мәңгі қарлы биік таулардан ... ... ... ... кең ... ... Жота ... 300
км, ені 35-40 км. Орталық қырқалы бөлігі (Қаскелең - ... өзен ... ... ... ... ... гляциальды пішіндегі альпілік
бедерге ие. ... ... м ... мен ... мұз басу ... ... беткейі тік, бірақ ... ... мен ... ... аз ... ... ағыстарында ұзындығы 10 км созылған
басты суайрық қырқасы Іле Алатауын Күнгей Алатауымен байланыстыратын ... ... тау ... орналасқан. Талғар шыңынан шығысқа ... ... ... ... ... ... ... қырқалар мен
үстірттерден тұратын тегістелген Қастек және Кіндіктас таулары орналасқан.
Іле Алатауының солтүстік беткейіндегі орта ... ... ... түрінде
төмендейтін тау алды жоталары орналасқан. Оларды жоғарғы ... ... ... типтеріне ұқсас болып келеді. Дегенмен, таудағы топырақ
түзілу ... ... ... ... дамитындықтан, тау
топырақтары өзгеше ерекше қасиеттерге ие болады. Оларға жоғарғы ... ... ... ... сұрыпталуы тән болып келеді. Топырақтардың
құрамының ... ... бай ... ал екінші реттегі минералдардың
жұтаң болуы осы топырақ ... тән. Бұл ... ... ... ... ... келеді. Құрамында 5-20 % органикалық заттар кездесуі ... да онда ... ... және ... ... қалдықтар басым болып
келеді. Тау топырақтары - тау ... ... ... ... Тау және тау алды топырақтары Қазақстан Республикасының оңтүстік
және оңтүстік-шығыс ... алып доға ... ... ... Бұл ... 2 мың км, ал жалпы ауданы 34 млн га. Оның 18,1 млн га тау ... млн га тау алды ... ... А.А. ... (1980 ж.) бойынша
келесі вертикальді зоналықтың аймақтарын бөліп ... ... ... ... ... ... Олардың әрқайсысында бірнеше тау
провинциялары бөліп қарастырылады. Ө.О. ... ... ... мәліметтері бойынша тау территорияларында 71 ... ... ... ... ... ... Батыс Тарбағатай,
Барлық, Жоңғар, Солтүстік Тянь-Шань, Қырғыз тау провинцияларына бөлінеді.
Батыс Тянь-Шань: Солтүстік Қаратау және ... ... ... ... ... ... топырағын И.А.Соколов, И.А. Ассинг, А.Б. Құрманғалиев,
С.К. Серпиковтар егжей-тегжейлі зерттеген. Бұл авторлар ... ... ... ... ... ... ... аймақтарын
қайталайды деген пікірде. Алайда таудың ауа райы мен ... ... ... ... да бар. ... ... ... топырақтары тек қана биік таулы жерлерде ... ... ... ... ... да, ... ... өз
ішінде ертінділерінің жанама қимыл-қозғалыстары да әсер ... ... ... ... тау ... ... құнарлылығының
кемуіне және тым қиыршықтануына әкеп соғады. Іле Алатауының жоталарындағы
топырақтың Іле ... ... тау ... ... ... кезектесуімен
қысқаша танысып көрелік.
Тау етегіндегі шөл далалық белдеу. Мұның өзі тау етегіндегі нақты 450-
650 метр биікте орналасқан кәдімгі сұр ... ... ... ... 150-350 мм. ... арқасында мұнда тек көктемде ғана өркен жайып,
жазда қурап ... ... ... ... Тау ... ... 1,4 - 1,6 % ... 0,11 -0,30 % азот болады, ... ... өнім ... ... бойындағы белдеу тау етегінен бастап Қапшағай су қоймасына
дейін толық ... және ... ... ... Су ... жағалауының өн бойындағы 10 км алқап қана мал ... ... ... ... ... ... судың жақын жатуы
және жауын-шашыннан кейін бірден жаппай буланып ... ... ... тыс ... ... қайыра сортаңдануына әкеп
соқтырды. Сондықтан бұл белдеуде топырақты ... суды ... ... не ... сортаңданған суды жинайтын ... ... ету ... - әр ... ... дала ... ... бұл мәдени немесе бау-
бақшалық белдеу (теңіз ... 650-1300 м ... ) деп ... ... м ... ... қыртысы сары - топырақ тәрізді шаңдақтау-құмдауыт
балшық топырақпен көмкерілген. ... ... ашық ... және қою ... топырақ кездеседі.
Құрамында қарашірік 2 - 3,3%-ға дейін, жалпы азот - 0,24 % . Ауа райы ұдайы
жылы болғанда ... ... жылы ... ... ... ... ... бұл топырақта дәнді дақылдардан, қант ... ... ... мол өнім ... 900-1300 м тау етегіндегі жазықтарда және тау ... 60-100 ... ... және ... ... қарашірікті таудың қара
топырағы кездеседі. Құрамында қарашірік - 9,5 %, азот -- 0,61 %, құрылымы
түйіршіктілеу, таулы жерлердегі егіншілік ... ... ... деп
танылады.
Жапырақты ормандар белдеуі. (1300-1600 метр) алма-долана ормандарының
орнында пайда болған құлдырама қара ... және ... ... жердегі қоңырқай-сұрғылт орман топырақтарына орналасқан.
Құлдырама қара ... ... 100 ... ... ... ... қара ... 0,72 % азот болады. Осы белгілеріне қарай мұның өзі аса
құнарлы қаратопырақ деп ... Бұл ... ... жиі ... 600-700 мм) ... ... өседі.
Таулы ормандық қоңыр сұрғылт, асты күлденген топырақ ... ... ... қайың ормандары өскен жерде пайда болады
және ... ... ... ... ... ... жинағыш
горизонтты 55 сантиметрлік, шаңдақтау-сары балшық ... ... ... ... ... Бұл әжептәуір шұрайлы топырақ, бұларды
тамаша табиғи ормандар қайың мен қарағай екпелері ... ... ... ... ... Белдеу Іле Алатауында бәрінен
өте айқын бейнеленген, теңіз деңгейінен 1600-2800 метр биіктеу орналасқан,
мұнда ... ... ... бітік бетегелі шалғындармен
орайласа ... ... ... ... ... ... жарқабақты
бөктерлерінде шырша ормандары өскен ... ... ... ... кездеседі, анағұрлым жайпақ беткейлердегі шалғындықтарда таулық
шалғындық қара-қошқылдау топырақ басым. ... ... ... оңтүстік-батыстағы, батыстағы және
шығыстағы) шалғындық-далалық өсімдіктер өседі, бұлардың астында қызылқоңыр
шалғындық далалық топырақ қалыптасқан /4/.
Сонымен, Іле ... ... ... ... ормандық
белдеуде топырақ пен өсімдіктің қалыптасуына тік белдеулік пен ... әсер ... ... ... ... да жоғарырақта, 2700 - 3500 метрге
дейінгі орналасқан, мұнда аласа ... ... ... ... шөптер шалғыны
арасында ойдым-ойдым төселмелі жатаған арша бұталары ... ... ... ... ... Бұл өсімдіктер
астында таулық-шалғындық альпілік топырақ қалыптасқан, қуаттылығы кемдеу,
қыртысы тым ... ... аса көп, Бұл ... тек ... ғана ... ... м-ден жоғары биікте альпілік белдеу мұзарт белдеуге - ... қар, мұз, шың, ... ... ... ... осы бір
үнсіздік әлемінде де мұзарттар еритін шекара маңында тау жыныстарының ... ... ... өсімдіктер де кездеседі. 1950 ... ... ... ... Іле ... ... ... нақты зерттеулер жүргізді.
1.4 Іле Алатауының климаты
Климаттың негізгі заңдылықтары ... ... ... ішінде Іле
Алатауының континент ішіндегі шөл зонасында орналасуымен анықталады. Бұл
жердегі атмосфераның термикалық режимі негізінен ... ... ... ... ал ... режимі атлантикалық атмосфералық ылғалдың
батыс ... ... ... ... ... ... анықталады. Ылғалдың тасымалдануы қыс пен көктем мезгілдерінде
артса, ал жаз мезгілінде азаяды.
Қыс пен көктем мезгілінде бұл жерлерге Арктиканың құрғақ суық ... ... ... ... антициклонын әкеледі. Оларға таулардың кедергі
болуы өз кезегінде ... ... жота ... ... ... әрі ... ... термикалық режимнің өзгеруі
де тік климаттық белдеулердің қалыптасуына ықпал етеді /5/.
Негізгі климаттық көрсеткіштер 1 және 2-кестелерде келтірілген. ... ... ... осы тік ... белдеулердің анықтайтындығына
көз жеткізуге болады. Жергілікті жерде биіктік өскен сайын, ... ... ... да, ... оның есесіне түсетін атмосфералық жауын-
шашынның мөлшері артады.
Таудың басына көтерілген сайын ауа ... ... ... ... мөлшері көбейеді. Биік таулы зонада жауын-шашын қатты түрде
түсіп, тұрақты қарлар мен мұздықтарды ... Ауа ... ... ... ... ... процессінің қарқынды жүруіне ықпал
етеді. Сондықтан бұл жерлерге солифлюкция
құбылысы мен беткей бойымен ... ... ... тән. Ал ... дефляция процессі, топырақтың кебуі, ... ... ... ... ... ... және ... байланысты қатты өзгереді. Іле Алатауының солтүстік
беткейіндегі 100С тан жоғары ... ... ... ... ... азаюы 450 м-ден 1500 м-ге дейінгі биіктікте ақырын
жүретіндігін көруге болады. Бұл беткей ... ... ... ... ... Жылдық ауытқу тауға көтерілген сайын
азаяды; тау ... 360С ... биік ... ... 200С ... ең жылы айы болып есептелетін шілдедегі ... ... ... ... бірте-бірте көтеріледі. Мысалы Медеуде 180С болса,
әуежайда 22.40С-қа жетеді (кесте 1). ... ... жаз ... суық
болады. Жалпы алғанда орташа жылдық температура жазықтыққа қарағанда таулы
жерлерде төмен, 2530 м ... ... ол оң ... ал одан жоғары теріс
болады. Тау беткейлерінде биіктік бойынша температура бірдей тарайды, ... ... ... тік градиенті аз өзгеріп, Іле ... ... үшін әр 100 м ... ... ... ... ... қайта құруда немесе қайта жаңартуда ... рөлі өте зор. ... ... бір бөлігі батыстан ауа
массасын әкеледі. Бірақ оларға тау кедергі жасайтындықтан жотаның солтүстік
беткейінде жауын-шашын көп ... Ал ... ... жер ... ... ... қызуының салдарынан қалыптасатын жергілікті ауа циркуляциясы
есебінен пайда болады. Жылы ауа ... ... ... ... жауын жаудырады.
Іле Алатауы жотасында атмосфералық жауын-шашынның түсуі ... ... ... ... ең аз ... ... (198 мм) ... ал батысқа
жылжыған сайын ол 506 мм-ден 557 мм-ге дейін артады. Жауын-шашын мөлшері
жазықтан тауға қарай көбейеді; ... – 557 мм, ... – 843 мм, ... – 881 мм ... 2). Одан әрі ... ... ... жауын-
шашын мөлшері тағы да азаяды. Бұған қарап, орта ... ... ең көп ... ... бұзылулар да көп жүреді деген
қорытынды шығаруға ... жыл ... ... екі ...... мен күз ... минимумы – жаз бен қыс бар. Олардың ең көп жауатын кезі ... ... ... ... ... ... ... процесстердің
дәрежесін анықтайды. Бірақ тауларда өз кезегінде климатқа әсер етеді.
Орографияның ... ауа ... ... ... ... ... жауын-шашын мөлшері артып, жергілікті ... ... ... ... – бұл ... ... анық
дифференциацияның болуы. Тау алды ... ... әрі ... жаз ... ... ... аса ыстық емес жаз болып, жауын-шашын көп түсіп, жұмсақ
қыс болады. Ал биік таулы белдеуге ... әрі ... жаз, ... қыс ... ... ... тау ... қарқынды түрде үгілуіне
жағдай жасайды. Таудағы жауын-шашынның көп, әрі жиі ... қар мен ... тау ... суын тасытады. Соның салдарынан кейде апатты селдер
болып тұрады. Нивальды белдеуде бедер құрушы ... ие ... ... ... ... ... ... биік таулардағы тау
жыныстарының бұзылуына әсер етсе, қатты нөсер жаңбырлар ... ... ... үгілген материалдарды тасымалдау жұмыстарын атқарады.
1.5 Іле ... ... ... ... торы Іле өзенінің алабына жатады.
Жотаның гидрографиясында өзендердің алатын орны ерекше.
Жалпы ... Іле ... ...... ... тереңдік
эрозиясы жақсы дамыған жас тау өзендері. Жазықтықта олардың суы азайып,
тыныш ағады. ... ... ... сипатына, су режиміне
байланысты барлық ... ... ... ... деп үш ... ... ... негізінен жерасты суларымен қоректенетін ұсақ
өзендер жатады.
Тауалды өзендеріне Іле Алатауының солтүстік беткейіндегі атмосфералық
жауын-шашынмен және жерасты суларымен ... ... ... ... олар өз бастауларын мұзды белдеуден төменіректен, яғни 3000 м-лік
биіктіктен төмен алады. Оларға Қараш пен Бақай ... ... ... ... ... ... Сүгір өзендері жатады.
Негізінен бұл ... тау ... ... жылдам, ұзындықтары 15-20 км,
суларының тасуы көктем мезгілінде болады.
Тау өзендері ең суы мол, ... су ... ... бар ... ... ... 3000 м биіктіктен жоғарыда жатыр. Негізінен
мұздықтармен, жауын-шашынмен және жерасты ... ... ... ... ... Кіші және ... ... Қаскелең, Шамалған өзендері
/6/.
Кесте 3 - Іле Алатауы өзендерінің негізгі морфометриялық көрсеткіштері
| ... км ... ... ... ... м/км ... | | | |
| | | ... ... ... |
| | | | ... |
| | | | ... ... |281 |5309 |14 |6,6 ... |90 |905 |56 |9 ... |96 |550 |57 |7,6 ... |108 |1116 |104 |7,7 ... ... |102 |1090 |109 |5 ... ... |80 |498 |93 |7,5 ... |70 |236 |110 |9 ... |135 |372 |80 |4,7 ... |56 |332 |84 |9,5 ... ірі өзен – ... Ол ... ... жотаның оңтүстік беткейінде,
3750 м биіктікте орналасқан Жаңғырық мұздығынан алады. Төменіректе Оңтүстік
Талғар өзенімен қосылып, енді ... ... ... Төменіректе
өзен шығысқа қарай мұздықты аңғар бойымен қатты ағып, ... әрі ... ... ... ... ... ... кезде солға күрт бұрылып,
Суықтоғай шатқалы арқылы ағып, екі тау массивін ... тау алды ... ... кең ... ... ... ... Тауда Шелек өзенінің
мұздықтармен қоректенетін 45 саласы болса, жазықтықта оған бірде бір өзен
құймайды.
Су жинау алап ауданы 5300 км, ... ... 281 км. ... ... өзен, негізгі қоректендірушісі мұздықтар, орташа ... ... ... ... ... ... ... шілде мен тамыз айында жылдық ағыстың
40 %-ын құрайды.
Сондай-ақ Шелек ... Іле ... ең лас ... ... шығар
жерінде орташа жылдық ластығы 571 г/м3 . Жыл ... бұл өзен ... 1702 ... ... шығарады.
Жоғарғы ағысында оның арнасының ені 3-4 м болса, орта ... ... ал оның енді ... 100 м ... жетеді. Максимальды тереңдігі 1,5-2
м.
Талғар – солтүстік беткейдің ірні өзендерінің бірі. Ол үш ... ... ... суы ... Сол ... ... Орманды белдеуде
өзен өте тар аңғармен ағып, Оң Талғарға келіп құяды. Жалпы Талғар ... мол, ... 108 км, ... ... 1116 км2. Су ... ... ... мұздықты облыста орналасуына байланысты ол негізінен
мұздықтармен қоректенеді.
Іле Алатауының ... ... ... ірі ... ... ... ... өз бастауларын мұздықтардан алып, орта ... ... ... ... ... аңғарларының тереңдігі 800-1000 м
болатын тік шатқалдарға айналады. Тауалды жазықтығында судың көп ... ... мен ... ... ... өзендер Іле
өзеніне дейін жетпейді. Тау өзендері суды үлкен аумақтан жинайды, суларының
молдығымен ерекшеленеді, барлық биік ... және ... ... өтеді.
Жалпы алғанда Іле Алатауындағы өзен торларының тығыз ... ... ... ... ... және ... ... болады. Өзендер өз ағыстарында тауларды тілімдеп, оларды ұдайы
бұзып, тау рельефін өзгеріске ұшыратып отырады. Өз ... ... ... ... ... жеке ... қырқа-
жалдарға бөледі.
1.6 Іле Алатауының өсімдігі және жануарлар әлемі
Іле Алатауының жануарлар әлемінде шамамен сүтқоректілердің 60-қа жуық,
құстардың ... ... түрі бар деп ... ... ... ... және Қазақстанның фаунасының 23%-ы бар, оларға балықтың екі түрі,
сүтқоректілердің 11 ... ... және 18-19% ... ... ... кіретін
сүтқоректілер. Жалғыз түяқтылар Қазақстанның қызыл кітабына енетін ... ... ... ... Іле ... аймағымен қоса, арқар Тянь-Шань
тауында, Шу-Іле, Жоңғар Алатауында (Жетісу) кездеседі. Қазіргі уақытта ... ... ... ... Іле ... өзінде өте сирек
кездеседі, олар Асы өзенінің жоғарғы жағында, Түрген ... ... ... ... Іле ... ... ... ең үлкен мысық
тұқымдасына жататын Қар ... ... ... ... ... алғанда әр түрлі аңдар мен құстар, ... ... ... адамға пайда келтіретін не зиянды түрлері жайлы сөз ... ... ... ... ... ... жер ... жылдан бері құстардың 94 түрі, сүтқоректілердің 63 түрі жойылып
кеткен.
Қар ... ... ... ... ... ... ... жатады. Саны қауырт азайып кеткен, сирек кездесетін түр, табиғат
қорғаудың ТМД Қызыл кітабына ... ... ірі ... ... 112-125 ... ... өте ұзын (92-105 см), салмағы онша ауыр
емес (33-39 кг). Барыс биік таулы жерлердің типтік өкілі. Қар ... жемі ... ... ... ... ... арқар, суыр, саршұнақ,
қоян, ұлар, кекілік. Біздің ғасырымыздың 20-50-жылдарында ол Тянь-Шань,
Жоңғар Алатауы мен Алтай тауларында жиі ... ... аң ... жылы бұл ... ... Үлкен және Кіші Алматы өзендерінің бас
жағында, Талғар мен Шелек өзендерінде ... ... қиын ... ... Іле ... ... ... сирек кездесетін болды.
Қазіргі уақытта бүкіл Қазақстанда 22-30 жұп барыс бар. Барыс 15 жасқа дейін
өмір сүреді. Ұрғашылары 3-4 ... ... ... ... бастайды, бірден
екі немесе үш, кейде бес күшіктен туады.Тауларда адамдар көбейіп кетті де
қар барысының тамақтануына негіз болып келген таутеке, ... ... ... ... ... ... аюы сирек кездесетін, жойылып бара жатқан аң. ... ... ... Іле ... ... негізгі орны-ортатаулық
белдеу (теңіз деңгейінен 1500-2500 м ... ... ... ... ... ... ... шектейтін немесе кесіп
өтетін биік таулы жоталар елдің жануарлар әлемінің алуан ... ... ... Таудағы экологиялық жағдайдың ерекшелігі жануарлардың жылдың
әртүрлі маусымына сәйкес тіршілікке қажет мекендердің үлкен жиынтығын
территорияның аз ... таба ... ... тау ... ... кең аңғарларда Қазақстанның шығыс
бөлігінің далалы, орманды далалы жазықтарына тән жануарлар таралған. Бірақ
жазыққа тән емес ... де - ... ... ... саршұнақ; сұр
(Алтай, Тянь-Шаньдық) суырлар , еуропалық соқыртышқандар мен еуропалық
қазақстандық жазықтық саршұнақтар мен ... ... ... ... ... сұр шілге қарағанда кең тараған. Жапырақты және қарағайлы
ормандарда кәдімгі орман жануарлары - ... ... ... ақ қоян, аю
кездеседі. Ылғалды аңғарларда көртышқандар мекендейді. Бұрынғы кезеңде өзен
маңы ормандарында құндыздар ... Бұл ... ... көп ... ... жануарлар әлемі бай және алуан түрлі, бірақ осы
ормандарға ғана тән түрлер өте аз (Тянь-Шаньдық ... ақ ... т.б). ... ... ... ... мен ... далалы мекендерге
тән жануарлар басым. Шыршалы ормандарда керсінше өзіне тән ... ... Бұл ... ... ... мен ... көп ... Тянь-Шаньдық таутышқан т.б) шыршада қоректенетін жәндіктер ... ... ... мен ... көп. ... ... ... ормандар Сібірлік түрлерге қарағанда кедей.
Субальпілік және альпілік шалғындар белдеуінде жеміспен ... ... ... ... ... ... ... тоқалтістерге, қызыл шықылдаққа, тұяқтыларға (тау
теке мен қойларға) орын ... ... ... кең ... сұр
суырмен қатар қызыл суыр (Қырғыз Алатауы мен Талас Алатауында), ... ... ... ... ... жотасында) мекендейді. Биік таулы
аймақтарға құстардан жартас пен тасты жерлерді мекендеушілер - гималай
таулы күркетауығы - ... ... ... ... ... т.б ... ... алып сақалтай мен қар барысы ілбіс тау ... ... ... Сирек қызыл касқыр кездеседі. Батыс ... ... ... өте аз ... мүлде жок. Осы жағдай және Орта
Азия шөлдерінің жақын орналасуы жануарлар әлеміне ықпалын тигізеді /7/.
Таулардың өсімдік жамылғысы ең ... - ... және ... белдеулерде алуан түрлі.
Оңтүстік батыста Батыс Тянь - Шань ... ... ... ... Орта Азия ... ... ... климаттық
жағдайларынан Сібір мен Ішкі Азияның қатал континентальды жағдайларына
көшуін көрсетеді. Сондықтан оңтүстік - батыстың ... ... ... - саванналық) және ерте жаздық далалық (биік ... - ... ... ... ... - ... ... шөлейттік шымды - дақылды
далаларға ауысады. ... ... ... ... Қазақстан жоталарында
көлеңкелі беткейлер мен аңғарларда саябақтар тәрізді сирек ... ... және ... ... құба орман топырақтарында таралған.
Солтүстік - ... олар ... ... ... ... ... ауысыды. Қазақстанда айқын көрініс тапқан биіктік белдеулер
жүйесіндегі ... ... ... ... белгілерді қолданған
бірқатар ғалымдардың назарын аударған. Мысалы, М.Я Глазовская (1949) мен
В.М ... (1951) ... ... типтеріндегі биіктік ... ... ал Р.А ... (1940) ... жамылғысының
негізгі типтеріне көңіл бөледі.
Қазақстан таулы аймақтарының белдеулерінің сипаттамаларын салыстыра
отырып, ... ... ... ... пайдаланылуы жөнінде
келесі қорытындыларды жасауға болады. ... Тянь - Шань мен ... ... ... және ... егіншілік биік тауларға дейін
тарауына мүмкіндік бар. Табиғи шабындықтарда да ... ... ... ... мол және ... көктемнен күзге дейін қорек бере алады.
2 ТУРИСТІК АУДАНДАРДЫҢ ҚАЛЫПТАСУЫНЫҢ АЛҒЫ ... ... ... ... ӘДІСТЕМЕСІ
2.1 Туристік – рекреациялық ресурстар туралы түсінік
Туристік – рекреациялық ресурстар дегеніміз ... және ... ... ... ... ... және ... күшімен салынған объектілер мен қоршаған ортаның
құбылыстарының жиынтығы. Барлық туристік-рекреациялық ресурстардың жинағын
үлкен екі ... ... ... ... және әлеуметтік-экономикалық (мәдени-
тарихи).
Л.Н. Багрова, Н.В. Багров, В.С. Преображенскийлердің (1977) ... ... ... ресурстар – бұл рекраециялық іс-
әрекеттер үшін комфорттық қасиеттерге толы, белгілі бір ... ... ... ... ұйымдастыруға болатын табиғи және табиғи-
техникалық геожүйелер, ... мен ... ... ... ... ... ... объектілері
(ескерткіштер және атақты жерлер, мұражайлар т.б.) және ... ... ... т.б.) жатады. Бұл ресурстар бір ... және ... ... ... ... жағынан қозғалатын және
қозғалмайтын болып жіктеледі.
Материалдық жағы өндірістік әдістерді және ... да ... ... ... ... оның ... даму сатысын қамтыса,
рухани жағы – қоғамның жетістіктерін білім, ғылым, ... ... ... ... ... ... мыналар; тарихи ескерткіштер,
қалалар және сәулет өнерінің нышандары, археология және монументтік өнер.
Қозғалмалы ресурстар тобына ... өнер ... ... ... заттар, минералогиялық, ботаникалық және
зоологиялық коллекциялар, деректі ескерткіштер және басқа заттар – ... ... ... да бір объектілер.
Тарихи және мәдени ескерткіштер негізгі белгілеріне ... ... ... ... ... археология, сәулет өнері және ... ... ... ескерткіштер.
Тарихи ескерткіштерге үйлер, құрылыстар, қоғам мен мемлекеттің дамуына
байланысты ескерткіш орындары мен заттар жатады.
Археологиялық ескерткіштері – ескі ... ... ... ... ... ... өндіріс, су құбырлары, жол, ескі ... ... ... ... ... ... және қала құрылыстары ескерткіштеріне жататындар; сәулет
ансамбльдері мен кешендері, тарихи орталықтар.
Өнер ескерткіштеріне монументтерді ... ... ... және ... да өнер ... ... ... – мемлекет биліктерінің ... ... және ... ... сондай-ақ көне және басқа қолжазбалар мен
архивтер, фольклор мен музыка жазбалары, сирек кездесетін баспалар.
Әлеуметтік-экономикалық ресурстарға тарихпен, мәдениетпен және ... ... ... ... да ... жатқызуға болады.
Мысалы, тамаша салынған спорт кешені, хайуанат паркі, ... ... ... ... оқу ... ... ... театрлар,
этнографиялық және фольклорлық көз тартарлық көрнекті ... ... және ... ... ... аумақ табиғи және әлеуметтік-экономикалық жағынан
өзінен-өзі туризмге қолайлы туристік ресурс бола алмайды. Егер оған сұраныс
болса және рны игеруге ... ... ... ... онда ... ... айналады.
Табиғи кешендер туристік-рекреациялық ресурстар класына мынадай үлгі
бойынша өте алады; 1) табиғи кешендер жаратылыс бойынша өмір сүре ... ... ... ... ... ... ала ... 2)
туристік сұраныстың болуы табиғи кешендерді тексеріп бағалауды қажет етеді;
3) қоғамдық қажеттіліктің арқасында өте бағалы ... ... ... 4) ... ... ... ... нашар табиғи
кешендер де өңдеуден өткізіліп, туристік ресурстар ... ... ... процестердің арқасында әлеуметтік-экономикалық объектілер
экскурсиялық рекреациялық ресурстар класына өтеді. ... ... ... және этнографиялық объектілер тексеріліп, экскурсиялық
туризмге жарамдылығы туралы баға беріледі.
Туристік-рекреациялық ресурстардың маңызды сипаттамалары ... ТРЖ – нің ... ... ... ... ... ресурстардың таралу ... (су ... ... ... пайдалануға болатын кезең (климаты жайлы кезеңнің ұзақтығы,суға
түсу мезгілі,тұрақты қардың жатуы) туристік ... ... ... ... ... ... ... тұрғыдан қозғалмай
жатуы,рекреациялық инфрақұрылым мен ағымдарды ... ... ... ақша капиталының аз жұмсалуы және пайдалануға кететін шығындардың
тым жоғары болмауы инфрақұрылымды ... ... және ... ... ... болатындығы, сондай-ақ ресурстардың кейбір
түрлерін өзінше қолдануға болатындығы;
6) ... ... ... ... сақтай отырып, культивация
және сапасы жоғары жабдықтарды пайдалану арқылы ... ... ... ... пен туризм ресурстарының қазіргі уақытта мынадай жіктемесі
бар. Оларды тура және қосымша түріне бөледі. ... ... ... ... яғни ландшафтың көз тартарлық ... ... ... ... қасиеті, тарихи-мәдени ескерткіштері және
басқа да көріп-білу объектілері жатады. Туристік ресурстарды игеру үшін,
онсыз ... ... өмір ... ... ... ... ... материалдық, қаражат, еңбек ресурстарын тарту
керек.
Туристік-рекреациялық ресурстар ... ... ... ... мен ... құруға, оларды мамандандыруға және экономикалық
жағына ... ... ... 4 - ... ... ... |Рекреациялық әрекет |Жай рекреациялық шара |
| ... | |
|1 ... түсу ... су ... ... жабық |
| | ... ... ... суға ... | ... түсу және т.б. |
|2 |Су ... |Су ... су ... |
| | ... суда ойнау және т.б. |
|3 |Су ... ... душ, ... су ... |
| | ... т.б. |
|4 |Күн ... ... күю, ... және т.б. |
|5 |Тау ... ... ... жылдам түсу сноуборд. |
| ... | |
|6 ... ... ... ... ... сырғанау.|
|7 |Альпинизм ... ... ... ... |
| | ... ... |
|8 ... ... ... ... ... |
| | ... ... сумен, авто, вело,|
| | ... атты және т.б. |
|9 ... ... ... ... алу ... | |т.б. ... |Климатпен ... ... ... ... ... | |ауа, ... радиация, |
| | ... ауа. ... ... ... ... сумен, |
| | ... ... ... және |
| | ... т.б. ... ... ... |Рапа, сазды, минералды батпақты |
| | ... ... ... ... |Автобуста экскурсоводтың |
| | ... ... ... |
| | ... қыдыру. ... ... бару ... үшін мұражайларға, |
| | ... ... ... ... ... ... балық аулау, спиннинг |
|16 |Дін ... бару ... ... ... |
| | ... т.б. ... ... ... |Қайықпен қыдыру, су ... су |
| | ... ... ... |Су ... ... ... аңшылық,|
| | |су ... ... ... ... |
| | ... ... ... ... ұшу |Әуе ... дельтаплан, |
| | ... ... ... ұшу. ... |Аз ... ... ... бильярд және т.б. |
| ... | ... ... ... |Футбол, волейбол және т.б. ... ... ... |Оқу ... демалысын, |
| | ... ... |
| | ... ... ... ... әрекет|Бұзылған ландшафты, табиғи |
| | ... ... ... |
| | ... және т.б. ... ... бақылау |Бірегей, ... ... |
| | ... ... ... ... ... |Жануарлардың, өсімдіктердің |
| ... ... ... және т.б. ... Аумаққа рекреациялық баға берудің әдістемесі
Демалыс пен туризм үшін табиғи ортаның ... баға ... ...... географиясының ең басты мақсаты. Мәдениет пен
тарих объектілерінің туристік – рекреациялық ... ... ... ... ... орындары да ерекше, себебі рекреация
мен туризмнің дамуына негізгі алғышарттар жасайды. Сондықтан, отандық ... ... ... ... әдебиеттерде туристік-
рекреациялық ресурстардың табиғи жағына пайда берген.
Рекреациялық табиғи алғышарттары деп ең ... ... ... кешендердің әр түрлі дәрежелеріне ... ... ... мен жеке қасиеттерін, оның ішінде – аттрактивтік, қоюлық ... ... ... жою мүмкіндігі, географиялық ерекшеліктерін
және т.б. атап көрсетуге болады.
Демалыс пен туризм үшін табиғи жағдайларға баға беру өте ... ... баға ... ... бұл ... ... факторлар арқылы
айқындалады: табиғи ландшафтардың тартымдылығы, ... ... ... ... мен объектінің өзара қатынасын көрсетсе, онда баға беру
реті төмендегідей міндетті кезеңдерден тұрады /8/:
1) ... ... ... ... ... мен ... ... бөлу, соның позициясы ... ... ... баға беру субъектісі ретінде туризм жиі алға шығады;
3) бағалау өлшемін құрастыру, ... мен ... ... сондай-ақ
субъект қасиеттерін анықтайды;
4) градациялық баға беру шкалаларының параметрлерін жасау. Бұл градация
синтетикалық ... ие, ... осы ... ... өзі. ... ... ... қатынасының бағасын көрсетеді. ... ... саны ... ... туады. Көбінесе 3-4 немесе 5-6
сатылар қолданылады. Әрбір саты берілген объектінің қасиеті мен ... ... ... әсерлесу қарқындылығының көрсеткіші болып
табылады. Өзара ... күші ... ... ... ... мүмкін.
Бес сатылы баға шкаласы рекреация үшін келесідей градацияны қосады; 1
– ең қолайлы; 2 – қолайлы; 3 – ... ... 4 – аз ... 5 ... ... баға берудің негізгі үш түрі бар /8/:
1. Медико-биологиялық (физиологиялық) – демалысты ұйымдастыру үшін
табиғи ... ... ... ... ... Психолого-эстетикалық – табиғи ортаның табиғаттың және ... ... ... ... ... әсерлеріне талдау
жасау;
3. Технологиялық – арнайы және кешенді ТРЖ – ... ... әр ... түрлерін ұйымдастыру үшін ресурстардың жарамдылығын
анықтайды. Ресурстардың жалпы бағалылығын ... үшін ... ... түрі барлық үш түрлі бағаның үйлесімді болуын керек
етеді.
Баға берудің медико-биологиялық түрі табиғи ... ... ... ... Бұл ... ... ... үшін
комфорттылығы бағаланады. Медико-биологиялық баға бергенде климат басты рөл
атқарады. Климатологтар мен курортологтар ... мен ... ... баға ... ... ... сипатталған әдістер берген
(Чубуков, 1975). ... ... ... бір ... ... ... көп ... режимі. Оның адамға әсері ... ауа райы ... ... ... ... жауап ретінде басты баға адам
организмінің жағдайы болу керек. ... ... ... баға ... ... ... ... байланысын тексеру болмақ.
Шартты температура ілімінен ... ... ... көптеген
адамдар үшін 170 пен 230 ... ... ... ... ... зонасы» 120 пен 160 арасындағы эквивалентті-әсерлі температурада
болады.
Адам организмінің ... ... ... ... ... мен ... ... болатындығы анықталған (кесте 5) /8/.
Кесте 5 - Температура мен ауа ылғалдылығының үйлесімі
|Температура, ... ... ... |% ... |85 ... |60 ... |44 ... |33 ... ...... өте жағымды 31-330 температурадағы жылы
сезім, бұл ... адам ... да, ... да сезбейді. Оның белгілі бір
мөлшерге төмендеуі адам денесінің белгілі бір ... ... ... Ыстық ауада температураны реттеу механизмі арқылы адам ... суық ... тері ... орта ... ... бағаланады.
Осы соңғысына байланысты Е.М. Ратнер (1967) ауа райы түрлерін ... ... ... ... ... қолданып, бірқатар қолданбалы мақсаттарды
шешуге болады; климат жағдайының қолайлылығына байланысты демалу, ... үшін ... ... ... ... ... ... баға беру жұмысында ең негізгі көрсеткіш – адам ... ... ... ... кең ... үшін ... ... баға берудің
жұмыстары өте керек. Өйткені, ұзақ ... үшін ... ... ... жиі ... құбылыстарымен санасқан жөн.
Психологиялық – эстетикалық баға бергенде адамға табиғи ландшафт пен
оның компоненттерінің ерекше әсерлерін бағалайды. Ол адамның табиғи ... ... ... қана ... жылдары психологтар, социологтар және ... ... ... өлшеу үшін бірқатар көрсеткіштер ұсынды. Сонымен, АҚШ
– тың ұлттық паркінде туристердің орналасуы ... ... ... ең ... ... әсер алатыны – шектік ... ... ... Шектік зоналар деп әр ... екі ... ... ... ... су – ... ... әсер), орман – алаңқай (орташа
әсер), төбешіктер – жазық (нашар әсер). Осындай бақылаулардың ... ... ... ... ... ... жеке алғанда
«шектік» әсері деген аумақтың қанықтық көрсеткіші; Н Ш.Ә. = L Ш /S, мұнда L
Ш – шеттік сызықтың ... S – ... ... ... ... ... ... бедерлік сипатқа
байланысты.
Көптеген зерттеушілердің айтуынша, эстетикалық құндылық ландшафтың
морфологиялық ... ... ... ... тәуелді. Міне, осылар «табиғат ... ... ... ... Бұлар келесіден тұрады; 1 – табиғи ... ... 2 – ... да ... кешендермен сыртқы байланыстан.
Табиғат пейзаждарының ішкі әртүрлілігі – ландшафт морфологиясының ішкі
құрылымы арқылы анықталады (жер ... ... ... ... әр ... ... өзара байланыстары арқылы және
т.б.).
Табиғи кешендердің эстетикалық ішкі қасиеттері мынадай ... ... ... тығыздық дәрежесі, ағаштардың толықтығы, орманның
жік қабаты, балауса орман ағаштарының молдығы және т.б. ... ... үшін ... белгі – кеңістіктің қоныстану ... ... ... ... ... жартылай ашық және жабық болып
бөлінеді.
Мысалы, орманның тығыздығы 50% асқанда ландшафтың эстетикалық қасиеті
өте төмендейді. Қалың орманмен ... жаяу ... ... ... ... пейзаждарының өзгерістерін дұрыс қабылдай алмайды. Ашық кеңістік
әртүрлілік ... ... ... ... ... ... ... жатады; бірден
көрінетін көрші табиғи кешендердің саны, ... ... ... ... ... және ... мөлшері, тереңдік перспективасы,
көкжиек сызықтарын ... өту, ... көп ... ... арқылы сыртқы
табиғат суреттерін жақсы көре алады. Мысалы, таулы аудандарда ең ... тау ... алу ... өйткені солар арқылы барлық табиғи кешендер
қабылданады, ең төменгі бағаны – тау шатқалы алады.
Технологиялық баға беру адам мен ... ... ... әсерлері
рекреациялық іс-әрекетте «технология» арқылы ерекшеленеді. Демек, бағаның
бұл түрі екі аспектіні ... Бір ... ... рекреациялық жүйенің
жұмыстарының мүмкіндіктерін бағаласа, екінші жағынан аумақты ... ... ... ... ... ... аумақтың туристік-рекреациялық
ресурстарына баға берудің ең жақсы негізі – ландшафт ... ... ... жағдайда бағалау объектісі синтетикалық бірлік (аумақтық
табиғи кешендер) болады.
Баға беру жұмысының қорытынды кезеңі – бұл ... ... ... ... баға ... екі түрі бар;сапалық және баллдық /10/.
2.3 Туризм және ... ... ... ... үшін ... ертеден-ақ өзіне
географтар мен басқа да ... ... ... ... еді. ... ... ... географтар ландшафтың өзгеруіне туристік
қозғалыстың тигізетін әсерін аңғара ... ... ... аумақтарға және аудандарға ағыла
беретін туристік ағымдар жергілікті халықтың дау шығаруына әкеп ... осы ... ... әсерден қорғап, қоршаған ортаны ластаудан аман
сақтап қалуды уағыздады.
Туристік базалардың салынуы және ... ... ... ... ... ... туристік құндылығын төмендетеді.
Жыл сайын күшейіп отыратын туристік ... ... ... табиғи ортаға қауіп төндіреді, оның әсерін өнеркәсіп, көлік ... ... ... ... ... да ... туризмнің
табиғатқа, қоршаған ортаға тигізетін әсерін «агрессивті» деп те атайды.
Қоршаған ортаға тигізілетін жағымсыз әсердің байқалуы әр ... ... өте ... Егер де ... нашар басқарылып,
жоспарланатын, дамитын болса, бұндай әсерлер күшейіп ... ... ... ... нашарлатуы мүмкін, олардың ішіндегі өте ... ... ... ... ... ... ... ортаның урбандалуы;
- туризм жүйесіндегі мекемелердің және ұйымдардың іс-әрекеттің
нәтижесінде қоршаған ортаның ауасының ... Ол ... ... және ... ... байланысты. Туристердің
қолданатын ұшақтары белгілі бір мөлшерде ауаны бұзады ... ... ... ... ... ... ... су көлігінен,
машина жуудан тағы басқалардан сулардың ластануы;
- туристердің көп шоғырлануынан, қондырғыштардың қатты сөйлеуінен
және ... ... ... да ... ластануы;
- ландшафт эстетикасының нашарлауы, мүлдем жойылып кетуі бірқатар
факторлардың ... ... ... ... ... тыс ... жобасыз және тиімсіз орналасуы;
- табиғи орындардағы туристерден қалатын қоқыстар мен қалдықтарды
тазарту мәселесі;
- туристердің шамадан тыс ... емес ... ... ... объектілердің дұрыс емес салынуы арқасында табиғи ... ... ... бұл ... ... ... тау және бос ... ерекше көңіл аударады, өйткені олар туристерді өзіне ... ... ... ... ... шамадан тыс ... ... және ... ... зиян ... жерді дұрыс пайдаланбау; дұрыс жобаламау және туристік объектілер
мен ... ... ... ... ... қауіп-
қатерлер мен мәселелер.
Су – моторлы спортпен ... ... ... жылдан-жылға кең
таралып, өркендеуі өзендер мен көлдер және су ... ... ... Бұлардан басқа, суға туристік мекемелердің қалдықтары да
түсіп, оны ластауда.
Жаппай туризм қазіргі ... ... ... ... ... ашықтығы
мен оларды қорғаудың тәжірибелі және ... ... ... ... ... деградацияға ұшырауының себебіне туристік ұсыныс пен
сұраныстың сәйкессіздігі ... ... ... ... ... «ескі» аудандарда шоғырлануына себеп болып отыр.
Туризмнің бұндай әсерлерін көре ... ... ең ... ... ... және туризм үшін» қорғауды мақсат етіп
отыр. Осыған байланысты, зерттеушілердің көбісі туристік құбылыстар ... ... ... ... ұстанымын қолдайды. Ол туристер
көп баратын аудандарға ... ... ... ... ... ... аумақтық саясаты жүргізіліп отыр. Мұндай саясаттың
ерекшелігі – ол ... ... ... ... біркелкі таралып, табиғи
ландшафтарды сақтап қалуында. Табиғи кешендердің бірқалыптылығын сақтайтын
туризм ... ... ... деп ... ... экологиялық туризмнің ... ... ... ... мақсатта қолданғандағы белгілі бір баланстың,
яғни ... ... ... ету ... ... ... туризм түрлерінен айырмашылығы /11/;
- экотуризм табиғатқа бағытталып, ... ... ... бұл ... түрі ... ... зиян ... яғни экологиялық
жағынан тұрақты;
- экотуризм экологиялық білімділік және адам мен табиғат арасындағы
үйлесімділікке бағытталған;
- экологиялық туризм жергілікті ... ... ... етеді;
- туризмнің бұл түрі экономика жағынан әсерлі болып, ... ... ... тұрақты дамуын қамтамасыз етеді.
Жалпы айтатын болсақ, экологиялық туризм қазіргі таңда әлемде болып
жатқан экологиялық мәселелерді шешуге ат ... ... ... ... бір жолы бола ... ... саласының бір бағыты болып
табылады.
БҰҰ қабылдаған мемлекеттердің ... даму ... ... ... тұрақты экологияның құрылуын қарастыру ... ... ... әрбір мемлекеттің туризм саласында орнығатын болса, онда
экологияның да тұрақтануы байқалар еді. ... ... ... ... ... мен ... ... туристік ағымдардың
біркелкі таралуына үлкен үлесін тигізеді. Өйткені, экологиялық туризм ... ... ... әсем ландшафтарды тамашалау, оларды танып-
білу және сақтау үшін жасалатын сапар болып табылады. Яғни ... ... ... ... зиян келтірмей, адамдардың эстетикалық талғамдарын
қанағаттандырады.
Туризм, рекреация және қоршаған орта бір-бірімен ... ... орта мен ... ... туристерді өзіне тартатын қызықты
элементтері болады, ал туризмнің дамуы ... ... және ... де әсерін тигізуі мүмкін. Туризмнің дамуын экологиялық көзқараспен
жоспарлау үшін, алдымен туризмнің ... ... ... ... қажет. Егер де туризм жоспарланып, оның дамуы реттеліп ... ол ... ... ... ... ... еді ... маңызды табиғи аумақтар мен фаунаны қорғауды ... ... ... ... ... ... көз тартарлық
жерлер болып келетін ұлттық және ... ... мен ... ... жағдай табиғи қорғау шараларына қаржы мөлшері аз елдер үшін қолайлы;
2) туристік объектілер ретінде археологиялық және ... ... ... ... ... бұл ... көбі ... кетуі мүмкін. Туристік мақсатта қолданылатын тарихи аудандарды
(кіші және ірі қалалардағы) сақтап, одан әрі ... ... ... ... орта ... жоғарылатуға көмек беру, өйткені туристер
әсем, көз ... таза әрі кір емес ... ... ... ... ... ... түрткі болады. Әуе, су, шу әрі ... ... ... пен ... ... ... ... сыртқы келбетті жақсартуды іске асырады. Сонымен ... ... ... ... ... қала мен ауылды мекендерді
әшекейлендіреді. Инфрақұрылымды жетілдіру ... ... ... ... қалдықтардан арылу) шаралары да қоршаған орта сапасының
жоғарлауына әкеледі;
4) жергілікті тұрғындардың ... ... ... ... ... ... ... деңгейінің жоғарылауына көмектесу.
Сонда ғана жергілікті тұрғындар бұл мәселенің ... ... ... ... ... ... ... тиімді игерудің жолдары
Қазақстан табиғат ресурстарына өте бай. Өзінің табиғат байлығы ... ... ... ... ТМД ... ... қатардағы мемлекеттердің бірі.
Егеменді жас мемлекетіміздің алдында географиялық зерттеулерсіз дұрыс
және кешенді ... ... ... ... ... ... жаппай колданылып жатқан аумақтарды ... ... шөл және биік ... ... ... тиімді пайдалануда,
жайылымдарды суландыруда, ірі ирригациялық ... мен ... ... және ... ... салуда ең бірінші географиялық
зерттеулер жүргізу қажет. Ауылшаруашылық аудандарын немесе одан да ... ... ... ... ... ... массивтерін, қолдан
жасалған су қоймаларын, қоныстану жерлерін ұйымдастырған уақытта табиғаттың
өзгеру жақтарын алдын-ала қарастырған дұрыс.
Қазақстаның ... ... ... ... алып жатыр. Табиғат
ресурстарына бай бұл табиғат аймақтарын зерттеп, игеру мемлекет тұрғысынан
алғанда өте маңызды ... ... ... ... ... өнеркәсіп
пен ауыл шаруашылықтың негізгі қор көзі болып табылады.
Қазақстанның таулы ... ... ... зерттеу төмендегідей
бағыттарда дамуға тиіс: таулы аймақтардың жерін игеру мен мал шаруашылығын
дамыту үшін ... ... ... және бағалау; физикалық-
географиялық ... ... ... ... ... ... ... әсер етуді зерттеу; ... ... ... ... қар ... сырғымалар, опырмалар т.б.) алдын алатын жұмыстарды
жүргізу; өзен ағыстарын қалыпқа келтіру мақсатында, қар ... ... әсер ету ... ... ірі ... ... салу ... ресурстарын зерттеу және есептеу; ... ... ... ... және ... - географиялық аудандарды
кешенді игеруге арналған сұлбаларды дайындау: минерал көздері мен ... ... ... және ... ... салу ... зерттеу; әрбір
аймақтың адам денсаулығына әсерін зерттеп, медико-географиялық баға беру
/12/. Таулы аймақтарды осы ... ... ... ... ... ... зерттеудегі маңызды мәселелерде көрініс алады.
Таулы аймақтарды игерудегі өзіне тән ерекшелік-ең алдымен айналасындағы
ұштасып жатқан жазық өңірлерден ... ... ... ... ... ... ... негізінен өзен сайларының бойларымен тартылады,
кей жағдайда биік шатқалдар мен тік беткейлерді ... өтіп ... ... беткейлер көршілес жатқан таулы аймақтар арасына байланыс жүйелерін
орнатуда ... ... ... таулы аймақтарда ішкі байланыс
және басқа да инфрақұрылым төмен дамыған (карта 1).
Қоныстану мен ... ... үшін ... ... бағалауда бедер пішіндерінің тілімдену деңгейі маңызды рөл
атқарады. ... ... ... ... ... мен тік кұламалы
беткейлер алып жатады. Оларда топырак жамылғыларының жоқтығы ... мен ... ... ... ... болады. Мұндай
аймақтар биіктеген сайын көбейе түсіп, қар сызығы шекараларымен шектеседі.
Экономика-географиялык зерттеулерді жүргізу ... ... орта ... ... зона бойынша өзгеруіне назар аудару керек.
Жазық аумақтармен салыстырғанда таулы аймактар халық ... ... ... ... ауыл ... ... көзге түседі. Жалпы таулы ... ... ... ... ... ... биік тауларға карай азайып, жоғарғы
шекараларында нөлге жетеді; субальпілік және альпілік зоналардағы ... ... ... жоқ. Осы ... ... ... мөлшері де
азайып, вегетациялық кезең ... ... де, ... ауыл шаруашылық
мәдениетін дамытуға мүмкіндік болмайды. Жыртуға жарамды біраз мөлшердегі
массивтер тау ... ғана ... Бұл ... ... қиындатады, ал топырақты қолмен өңдеу өнімнің
төмендігіне ... ... ... және ... кірісінің қажетті
деңгейін қамтамассыз ете алмайды
Таулы аймақтарда мал шаруашылығын дамытуға ... ... ... ... ... және жазғы жайылым ретінде қолданылады, бірақ
бәрі пайдаланылатын жерлер ... ... ... аймақты мәдениеттендіру қиынға соғады.
Өндірістің дамуындағы, әсіресе ... ... ... ... ... аймақтардағы өндеуші өнеркәсіп объектілері, жақсы ... ... ... ... ... ... байланысты
бәсекеге түсе алмайды.
Таулы аймақтарда табиғи-географиялық орта мен көлік жүйесі ... ... ... ... Таулардағы коммуникация торларының сиректігі
бедер пішіндерінің күрделілігіне, желілерді жүргізумен барлық жол ... ... ... ғана емес ... ... аймақтың аз
қоныстануына да байланысты.Таулы аймақтардың өте баяу ... ... ... ... ... Коммуникация торларының сиректігі
әлеуметтік-тұрмыстық инфракұрылымның қалыптасуына, ... ... ... кері ... тигізеді. Сонымен қатар таулы аймақтардағы
халықтың бір-бірімен араласуындағы көлік мәселелері қиыншылықтар туғызады.
Осының барлығы еңбекті колдану ортасын қатты ... ... ... ... ... аймақтарды кешенді географиялык ... ... мен ... табиғи орта арасындағы карым-катынастың тек кері
аспектілеріне ... қате ... ... ... ... ... және
топырақ - климат ресурстарын тиімді пайдалану, ауыл шаруашылығында әсіресе
оның маңызды саласы мал шаруашылығында елеулі рөл ... ... ... ... ... халық шаруашылығында орасан зор маңызды болып келеді. Жыртуға
арналған жерлер, ... ... ... ... ... тау зоналарының шегінде кұруға негіздесе, шикізат, су -
энергетика ... ... ... ... ... мәселелерді
шешудегі маңызды фактор болып табылып, ірі аудан ... ... бұл ... ... ... ішкі ... ... отырып, таудың халық шаруашылық ... ... ... ... ... салынуы, тау өзендерінен энергияны игеру, олардың
ағынын-реттеу, жақын жатқан жазық жерлерді суландыру сияқты ... ... ... ... ... ... ... игерілуі болашақтағы ірі кұрылыстардың салынуы, көршілес жатқан
жақсы меңгерілген жазық аймақтармен байланысын ... ... ... ... ... ... әлі күнге дейін
ауыл шаруашылығы ... ... бұл ... ... ... экстенсивті мағына ғана береді. Мал шаруашылығы ... ... ... ауыл ... ... саласы болып қала бермек.
Сондықтан табиғи жайылымдар мен шабындықтардың өнімділігін арттыру үшін ол
жерлерді тиімді пайдалану және ... ... ... аймақтардың дамуы әрдайым халықтың қоныстануына байланысты
болады. Ал ... ... ... байланысты болғанымен,
шешуші орында сол аймақтың ... - ... ... маңызды қоғамдық өндірістің күші тұрады.
Өкінішке орай адамның шаруашылық ... ... кері ... ... Жыртылған және шалғынды жерлерді дұрыс қолданбау, мөлшерден тыс
өнеркәсіптердің салынуы, ауыл ... ... ... екпеу жалпы
өнімнің төмендеуіне әкеледі. Бұндай ... ... тау ... тән.
Таулы аймақтарда табиғи бұзушылық әрекеттер қатты байқалып тұратынын
естен шығармау керек, ... ... ... ... пайдаланбасақ,
қолайсыз оқиғаларға әкеп соғады. Мысалы, белгілі еңістіктен тыс жерді ... ... ... ал ол ... ... ... шығаруға
әкеледі. Зерттеліп, есептелмей салынған жолдар жарылып, бұзылып ... мен ... ... әкеледі. Тау ормандарының құрылыс
және жылыту көзі ретінде аяусыз ... ... да ... ... Ормандар топырақ және суды қорғай отырып, маңызды рекреациялық
фактор болып ... ... ... ... аудандардың тез өсуі
экологиялық тепе-тендікті бұзады.
Табиғатты игерудегі кері (негативті) ... ... ... ... ... ... ... қоршаған ортаның бұзылуы, қоғамның
әдейі ... бір ... әсер ... ... ... игеру-қоғам мен табиғат
арасындағы қарама-қайшылықтары көп ... ... ... ... ... мен деңгейі, олардың бір қалыптылығы көптеген табиғи
және әлеуметтік-экономикалық факторларға байланысты. Табиғат – адам - қоғам
жүйесіндегі өзара ... яғни ... ... ... ... қоршаған ортаны қалыпты деңгейде сақтап, ондағы ресурстардың
саны мен сапасын жақсартуға арналып ... ... ... ... ... ... ғылыми негіздерді жан-жақты зерттеу қажет.
Табиғатты игерудегі жоспарлар мен болашақтағы кез - ... ... ... ... тек ... ... даму заңдылықтары мен
қасиеттерін жан-жақты оқып білу ... іске ... ... ... ... ... ... сыйымдылығы мен
мүмкіншілік шектерін анықтаудың маңыздылығы өте зор. ... ... ... және бүкіл жүйенің жұмыс істеуін бұзады.
Тау табиғатының ... ... ... ресурстарға байлығы
көптеген тау ландшафтарын ғылыми, шаруашылық, эстетикалық, денсаулықты
сақтау ... ... ... және ... ... табылады. Көптеген
табиғат ескерткіштерінің бірегейлігі мен оңай бұзылатындығы оларды қорғауға
алу керектігін дәлелдейді. Кейбір өте ... ... ... ... ... ... ... қалпына келмейтіндей болып жойылған.
Қорғауды тек таулардың табиғи ескерткіштері мен ерекше кешендер ғана
қажет етеді деуге ... ... ... ... ... ... ... бұзылуы, қоршаған ортаның бұзылуы мен сапасының төмендеуі,
ғылымға, өндіріс және осы ... ... ... жалпы тау аумағын
корғау және тиімді ... ... ... ... ... ... ... әкеліп соғады. Бұндай қажеттілік, әр түрлі табиғи және
антропогендік қатынастардың ... ... ... бастауынан
туындайды.
Жоғарыда келтірілген факторлар әсіресе орманы аз аридті аймактары басым
оңтүстік таулы облыстарға қатты әсер етеді. Осы ... - ... ... ... 40%- ын алып ... ... процесстердің және
ауыл шаруашылығына жарамсыз (құздар, сырғымалар, мұздыктар, мәңгі қарлар
т.б.) жерлердің болуы кездейсоқтық емес. Орман ... тау ... 3-
4 ... ... ... ... зоналардағы таулы орманды ландшафтарды,
орташа ... және биік ... ... ... мемлекеттік
тұрғыдан корғауға алу қажет.
Табиғи жағдайлардың әртүрлілігі, адамның ... ... және адам ... ... ... ... ... игеруге мүмкіндік ашуда. Қазіргі таңда таулардың рекреациялық
ресурстары ... ... ... аумақтық- рекреациялық жүйелер мен
туризм объектісі болып табылатын ... ... ... ... ... және ... ... кысқарту мәселелері туындауда.
Табиғатты тиімді игеру және коршаған ортаны корғау ... ... жаңа ... аэрокосмостык мәліметтерді қолдана отырып,
зерттеудін нақты сандық әдістерін пайдалану кажет. Тауларда ... ... ... ... қамтитын полигондар мен стационарларды сала отырып,
тәжірибелі географиялық зерттеулер мен стационарлық жұмыстарды тәжірибеге
енгізу қажет.
Осы және басқа да ... ... ... ... ... мен
ластану деңгейін қадағалауды жүктеу керек /14/.
3 ІЛЕ АЛАТАУЫНЫҢ ТУРИЗМДІ ДАМЫТУДАҒЫ БАСТЫ РЕКРЕАЦИЯЛЫҚ ЛАНДШАФТАРЫ
Байырғы ... ... ... ... ... туып ... Қорықтарда әрбір географиялық зонаға тән ... ... ... ... ... ... ... мұнда табиғат кешенінің біртұтастығын ... кез – ... ... ... ... ... мал бағу, аң, балық аулау және т.б.)
тыйым салынады. Қазақстанда 9 қорық, 62 ... бар (жер ... 5 млн ... га); оның 42 – зоологиялық, 18 – ... 1 – ... ... 1 – ... ... – ақ ... 24 ... ескерткіш (жер
ауданы 6,35 мың га) бар.
Қазақстандағы керемет аймақтардың бірі ол – Жетісу. Мұнда тәжірибе
жүзінде ... ... ... ... бастап биік таулы альпілік
шалғындарға дейін көрініс тапқан. Осының арқасында демалыс және туризмнің
дамуына қолайлы жағдайлар ... Іле ... ... ... ... оның тау алды және орта ... белдемдерінде
шоғырланған. Бұл аудан халқы 1 млн. нан ... ... ... жақын
орналасқан. Сонымен қатар, қолайлы климаттық және ... ... ... ... ... ... аудан. Іле Алатауында
керемет табиғат ескерткіштері орналасқан. ... Іле ... ... паркі, Үлкен Алматы көлі, Түрген, Үлкен және Кіші Алматы шатқалы,
Медеу (мұз айдыны), Шымбұлақ (тау ... ... және т.б. Енді ... ... ... ... Іле Алатау Мемлекеттік Ұлттық табиғи паркі
Іле Алатау Мемлекеттік ... ... ... ... қаласының
оңтүстігінде, Іле Алатауының солтүстік беткейінде ... ... ... ... ... ... өзеніне дейінгі ұзындығы 120
шақырымды құрайды, жалпы ауданы 200 мың га., ол ... ... ... ... ... тең. Парк 600 ден 5000 ... ... ең
биіктікте орналасқан.
Ұлттық парк – ол табиғат аясында толық демалу және экологиялық ... ... жер. ... – тау ... жағасымен серуендеу, киізүй шатыр
кемпингтегі демалыс, тік ... ... ... атқа ... ... тау
туризмі және альпинизм сияқты демалыс түрлері кеңінен дамыған. Туристер
үшін – Түрген шатқалында визит – ... ... жаяу және ... ... трекинг және рафтинг жасалған. Парк бір күндіктен бірнеше күнге
дейін, табиғат аясында түнейтін саяхаттарды ұсынады /15/.
Іле ... әр ... ... және ... ... ғана ... ... бір бөлігіне өзіндік ерекшелік беретін, тамаша табиғат ескерткіштерімен
де ерекшеленеді. Парктің өзгешелігі оның айқын білінетін ... ... ... бірнеше сағаттың ішінде дала
аймағынан, үш мың метр биіктіктегі альпілік шалғындар мен мұздықтарға дейін
көтерілуге ... Ал сол жақ ... ... ең ... – Дмитриев мұздығы
бар. Биік тауда сел мен жер сілкіністерінің іздері ... ... ... ... екі мың ... астам уақыт бұрын пайда болған Үлкен ... мен 1887 жылы ... ... ... ... Ақжар құламасы Тянь –
Шань тауында ... жер ... ... еске ... ... 1).
Сурет 1 - Іле Алатауындағы ашық күндер көрінісі
Іле Алатауы көп түрлі тіршілікке және ... ... ... ... ... ... шалғындары, мореналық көлдер, мұздықтар мен
ландшафтар өз үйлесімдерін тапқан.
Парктың ... ... ... ... ... ... ... бірегей шыршалы ормандар алып жатыр. ... ... ... үш жүздей жануарлар мен құстардың түрлері белгілі. Мұнда
арқар, ілбіс, сілеусін, Тянь – Шань қоңыр аюы, тау ... ... ... ... ... ... ... көкқұс тіршілік етеді.
Ұлттық паркте – көптеген табиғат ескерткіштері бар. Олар биік таудағы
Талғар шыңы, Үлкен ... ... ... ... ... ... Ақкөл көлдері,
Аголы, Қайрақ сарқырамалары.
Мұнда белгілі археологиялық нысандар да орналасқан, олардың арасында
Талқыр, ... ескі ... ... ... ... Ассы ... Есік ... сақ қорғандары, олардың бірінен әлемге әйгілі
«Алтын ... ... Іле ... ... ... сонау ерте
замандағы жол жатыр, онымен Жібек сауда жолы ... ... ... әр ... - ... ... ... ете алатын, аса құнды байлық және де ол әр ... ... ... көп ... ... ... ... көлі
Үлкен Алматы көлі – Іле Алатау Ұлттық паркінің ... ... 2). Көл ... 2000 ... астам бұрын, күшті жер сілкінісінің
әсерінен аңғардың сол жақ ернеуінің опырылып құлауының ... ... ... ... 1600 м., ең терең жері – 40 м., суының көлемі – 14
млн.текше м. Көлдегі судың ... 120С – тан ... ... 2 – ... ... ... ... саяхаттық маршруттар салынған және де бірнеше жаяу
жол маршруттары барады. Алматы ... ... ... ... ... ... жақта жол таспадай бұралаңдап барып, Озерная өзеніне біресе
жақындап, біресе алыстап одан әрі жоғары қарай ... ... ... өзен тасқындап, көбіктеніп ағады, айналадағы таулы ландшафтың
асқақтығы мен ... ... ... ... жыныстарға шығатын тіп – тік
баурайлар, түп – түзу ... тау ... ... ... ... ... ... бірі, су бекеті, қар көшкіні станциясы
орналасқан.
Парктің орталық бөлігінде Алматы қаласының кез – ... ... ... биіктігі 3682 м дейінгі Үлкен Алматы шыңы бой ... ... 30 – ... ... ... тау туризмі мен альпинизмі
дами бастағанда, ол альпинистік шыңға шығу нысаны, әлемнің өте биік ... ... үшін оқу ... ретінде қызмет етті.
3.3 Түрген, Үлкен Алматы және Кіші ... ... ...... парктегі саяхатшылардың ең көп баратын
жерлерінің бірі. Шатқал Іле Алатауының ішкі жағына ... ... ... Ассы ... ... 44 ... қашықтықта жатыр. Ерте кездері
бұл жерден Еуропа, Кіші және Орта Азиядан ...... мен ... ... жолдары өткен.
Табиғат ескерткіштерінің көптігі, ... ... ... жүретін маршруттар, Түрген өзені бойынша өтетін рафтинг және ... ... ... ... келуіне ықпал жасайды. Шатқалда
құрамында радоны бар ыстық минералдық су көздері бар.
Туристердің қызығып демалатын ... бірі - ... де ... ... ... ... ... өсіретін тәлімбақ. Батыс жаққа қарай
«Синегоръе» пансионатына жол кетеді, одан әрі қарай – жол жер шарында болып
отыратын жер ... ... ... ... (сурет 3).
Өзеннің оң жақ саласын өрге қарай бойлай, биіктігі 30 ... ... ... жаяу жол ... ... ... үш ... түйіскен
жерінде орналасқан, Батан кентінің қасында табиғаттың бірегей ескерткіші –
Мүк шыршалы орманы бар. Ондағы топырақ қабатында ... ... тоң, ... ... ... климат жасай алады. Ортаңғы саланың жоғарғы жағында
биіктігі 52 метр Қайрақ ... ... Кіші ... өзенінің, оң
саласы жағын бойлай жол тау ішіне кіреді.
Сурет 3 – Жер сілкіністерін тіркейтін сейсмостанция
Ерте кезден жаздық жайылым ретінде ... – Ассы ... ... өзенінен басталады. Ол 2800 – 3200 метр ... ... ... ... 5000 жыл ... ... және отырықшы тіршілік
еткен, ертедегі адамның өмір сүрген белгілері табылды.
Үстірттің жоғары бөлігіне ... ең ... ... ... астро – физикалық обсерватория салынған.
Ассы өзені бойымен шығысқа қарай созылып жатқан, ... ... ... ... ... әлемдік дәрежедегі тау шаңғысы курортын
жасаудың келешегі мол.
Тамаша табиғаты басқаға ұқсамайтын – Озерное және Проходное ... ... ... екі ... кең ... ... ... Алматы –
Алагир асуынан Іле Алатауы қарлы шыңдарының ... ... ... ... және күрделілігі бойынша әртүрлі – Ыстықкөлге (Қырғызстан) – Озерный,
Ақсу, Проходной, Көк ... ... ... тармақталады. Ыстықкөлге
баратын маусым шілденің аяғы мен тамыз. Іле және Күнгей Алатауының ... ... сұлу ... – Көл (3000 м) ... көлі ... ... алуан түрлілікті жинақтаған кең аңғарлы ... ... ... ... және ... – родонды су көздері бар Алма –
Арасан шатқалы туристердің ... ... ... ... ... өз ... тартады; шыршалы Мохнатка тауы,
одан жоғары - ... ... ... ...... ... ... тұратын Абай шыңы, Тұйық – Су қақпасының ... ... ... ... ең ... ... дейінгі 46 альпинистік маршруттарымен
белгілі. Үлкен жіне Кіші Алматы ... ... Көк ... деп
аталатын альпі шалғыны орналасқан. Бұл белгілі жаяу маршруттардың бірі. Көк
– Жайлау үстіртіне көтерілу Кіші Алматы және ... ... ... (Медеу мұз айдынан 1 км төмен) биікте орналасқан «Просвешенец»
демалыс үйінен басталады. ... ... және ... ... ... және 2 ... сағат уақыт алады. Маршрут ... ... Шана мен ... ... 8 км-лік тік емес беткейді игереді. Қыраттан көрші Құмбел ... ... ... тау қырқасына шығу «Три брата» (3200м) деп аталатын
ірі ... ... ... – Су қақпасының үлкен жартастары Тұйық су гранитті шыңына (4200
м) жол ашады. Тұйық – Су Шымбұлақ биік ... ... оң ... ... ... ішіндегі ең қол жетерлігі. Ол ұзындығы 3,5 км және
қалыңдығы 1,5 км ... ... ... ... таға тәрізді цирк.
Мұздық жыл сайын 10 ... ... ... ... ... ... көл
құрайды. Қарқынды қар еру кезінде көл толығады және сел қаупін туғызады.
Алматы және айналасындағы аңғарды ... ... үшін Кіші ... ... ... ... кешені салынды /15/.
Талғардың Сол шатқалы екпінді ... тік ... және ... ... ... көз шағылыстыратын көркі
саяхаттаушылардың қызығушылығын тудырады. ... және ... ... ... ... ... ... Медеу мекені арқылы Кім –
Асар (2060 м) асуына атты және жаяу маршруттар таң қаларлық. Жол Кім ... ... ... өзені арқылы жүреді. Маршрут жолындағы ... жер ... ... және ... ... өзі. Ол ... пен қайың, күн асты
алқабымен иісті гүлдер мекені. Бутаковка асуының өзінде, орманның ... ... орын бар. ... сол жағынан алыс емес жабайы
таңқурай өсінділерінде Бутаковка ... ... ... ... (2650 м) асуы одан да ... егер оның ... ... келе алса, тау аңғарының ұмытылмас пейзажы ашылады. Қотырбұлақ
мекенінде «Алматау» (1870 м) биік тау ... ... ... ал ... «Тау - ... ... бар.
3.4 Медеу мұз айдыны және Шымбұлақ тау шаңғылық курорты
Медеу шатқалы – Іле Алатауының солтүстік ... Кіші ... ... теңіз деңгейінен 1520 – 1750 м. ... ... ... тау ... ... ... Шығысы Қабырғатаумен, оңтүстік батысы
Құмбелмен, оңтүстігі Медеу спорт кешенімен шектеседі. ... ... ... ... ... ... жолы өтеді. Орманды – дала және таулы
– орманды географиялық жағдайына ... ... ... ... ... Ауаның жылдық орташа мөлшері қаңтарда – 4,30С, шілдеде 18,10С.
1400 метрден жоғары ... әр 100 метр ... ... ... ... 0,660С – қа ... ... Температураның теріс кезеңі 5 –
7 айға созылады. ... ... ... 151 күн, ... қысым 610 –
630 мм, ауаның жылдық орташа ылғалдылығы 50 - 55 %, жауын – шашынның ... ... 843 мм. ... 21 мың га жерін орман алқабы алып жатыр.
Онда ... Тянь – Шань ... ... ... ... т.б. ... Медеу
шатқалы Алматы қаласының тұрғындарының демалыс ... ... және ... маңызы зор. Шатқалда дүние жүзіне белгілі Медеу спорт кешені
(сурет 4), т.б. ... ... ... 1972 жылы ... ... Медеу бөгеті салынған.
Медеу спорт кешені – жасанды мұз айдыны бар дүние жүзіндегі ең ... ... ... ... 18 км жерде, Кіші Алматы шатқалында, теңіз
деңгейінен 1691,2 м., биіктікте орналасқан. Табиғи мұз айдыны ретінде ... ... ... ... ... ... 1972 жылы тұрғызылды.
Конькишілерге арналған жасанды мұз айдынының ауданы 10,5 мың м. ... ені 5 м, ... 400 м. ... ... ...... ойынына
және мәнерлеп сырғанауға арналған.12,5 мың ... ... 2 ... ... залы, мейманхана, асхана, кинозал, кітапхана және ... ... 4 – ... спорт кешені
Жасанды мұз айдынының астыңғы жағындағы биіктігі 2,3 метр 20 түрлі
материалдар қабаты орасан зор темір бетон ... ... ... ... 170 ... ... ... құбырлар тартылған. Айдынның
жарықтануын 8 тұғырға орнатылған 1600 қуатты шамдар ... ... ... ... ... ... ... таблоның
30 мыңнан астам шамы бір минут ішінде 6 мың түрлі ... ... ... ... ... – жазда 3 - 4 см, қыста 10 – 15 ... ... ... ... ... ... ... үйі кіреді. Медеу қонақ үйінің
бір, екі орындықты және люкс бөлмелері бір мезгілде 376, ал жылына 10 ... ... ... алады. Медеу мұз айдынында спринтерлік және
классикалық көп ... т.б. ... ... ... ... ... ... еуропалық және ұлттық рекордтар жасалды.
Медеу спорт кешені – тек спорт жарыстары үшін ғана ... ... ... ... мен қала қонақтарының әсем табиғат аясында демалатын орны. 1990
жылдан дәстүрлі «Азия даусы» халықаралық ән байқауы өткізіліп келеді ... тау ... ... Іле ... ... ... ... 2200 метр биіктікте қаладан 25 км жерде орналасқан.
Ол жұмсақ климаты мен жайма – шуақ күндерінің көп болуымен, қарашадан
бастап мамыр ... ... ... қар ... ... ... ... мен жоталарының керемет көрінісі арқылы өзін - өзі ... ... ... үшін ... және үш ... канатты жолдарымен қызмет
етеді. Осының көмегімен жиырма минуттың ... ... ... ... болады
(3200 м). Бірінші биіктік «Пересечение» станциясына дейін (2260 м.ден
2630м.ге дейін), ұзындығы 1243 м, ... ... – 9 ... ... тірек» станциясына дейін (2630 ... 2930 ... ... 948 ... ... ... – 7,5 ... Үшіншісі «Талғар асуына»
дейін (2930 метрден 3163 метрге дейін), ұзындығы 860 метр, ... ... 8 ... ... ... ... – 3620 ... құлау биіктігі 1000 метрге
дейін. Сноубордқа қызығушыларға ... ... ... баллонда
сырғанауға арналған көтергіштер (multi – lift) бар (сурет 5).
Сурет 5 – Шымбұлақ тау шаңғылық курорты
Сноуборд және тауда шаңғымен ... ... ... ... ... ... бар. Сонымен бірге прокатқа шаңғы
жабдықтарын, ... шана және ... ... болады. Түнді тауда
өткізіп, демаламын деушілерге төрт жұлдызды отель бар. ... ... жаз ... 200С қа, ... -70С. Қар жамылғысының қалыңдығы
1,5 – 1,8 метр. Шымбұлаққа Медеу спорт кешенінің (4 км қашықтықта) артында
орналасқан ... ... ... ... қаладағы автобус
аялдамасынан (Достық даңғылы, Құрманғазы көшесі) отырып баруға болады /15/.
Сонымен қатар Тянь – Шань ... ... ... ... ... бар. Тауға шығатын 250 маршруттар мен шыңдардың ұшар
басына шығу – жартасты, ... ...... ... ... ... шың ... жеткізетін мүмкіндіктер де жеткілікті –
жаяу жолмен де, ... де, ... ... тік ұшақпен де баруға
болады.
Жан – жақты дайындалған альпинистерді Тянь ... ... ... 4000 ... ... 200 шың күтеді. Мұнда әлемнің ең
солтүстік бөлігіндегі жетімыңдық – Хан – Тәңірі шыңы ... де ... ... басқа, әсіресе жылдың жылы
мезгілдерінде, осы бір тамаша табиғатты көруге ... ... ... жатады.
Алматыда тау асуларына шығуға дайындайтын, бірнеше альпинистер ... ... ... ... өткеннен кейін, тәжірибелі гид ... ... ... кез – ... ... ... ең биік ... мүмкіндігі болады. Биіктігі 6995 метр Хан – Тәңірі шыңына, дене
– күш ... ... ... ... ... және ... ... кез – келген адам көтеріле алады.
Әркімнің де, қалауы бойынша Хан – ... ... ... болып
қайтуына бірегей мүмкіндіктері бар. Осындай бір өзгеше жорық ... ... ... дау ... Шарын Мемлекеттік Ұлттық саябағында геотуризмді дамыту мүмкіндіктері
«Геосаябақ» деген термин ЮНЕСКО, ... ... ... ... ... ... ... ғылымының халықаралық одағы мен
Франция, Греция, Испания, Германия мен ... ... ... ... ... Геосаябақтар жүйесі әлемнің геосаябақтарының
тізімін құрып қана қоймайды, ол - геосаябақтардың өзара бір-бірімен ... үшін ... ... ... және тез ... ... ... қарым-
қатынас жасататын механизм. Геосаябақ - жер ... ... ... әсем ... таң ... ... ... қорғаудың бір
бірлігі. Ландшафттардың эстетикалық құндылығы арнайы маманданған геологтар
мен ... ... да ... де ... ... Ең ... өте ... туралы ең бірінші Халықаралық конференцияда (Пекин, 2004)
бүкіл дүниежүзі бойынша маңыздылыгы жоғары ... ... ... ... ... қабылданып, ең алғашқы 25-не (8-і Қытайда,
Ұлыбритания мен ... ... ... ... ... ... ... сертификаттары тапсырылды. Сонымен қатар, көптеген
мемлекеттерде ұлттық маңызы ... ... бар ... ... саны 40-тай).
Геосаябақтардың мысалы ретінде «Алыптың көпірі» (Мостовая гиганта)
(Ұлыбритания), «Алиага» (Испания), ... ... ... мен
«Астроблема Рошшуар-Шоссенон» (Франция), «Вулканэйфель» (Германия), «Лесвос
аралдарының қазбалы ормандары» (Греция). ... - ... тек ... -да ғана ... ашық ... астындағы тамаша мұражайлар.
Барлық жұмыс істеп тұрған геосаябақтарда қарапайым мұражайлар да бар,
барлық аумақ бойынша бұрынғы кездері ... ... ... ... беретін стендтер, плакаттар, ақпараттық тақталар қойылған. Ірі
жануарлардың сүйегі табылған жерлерде олардың ... ... ... ... орнатылган. Шетелдерде мұндай мұражайлардың көбісіне
тегін кіруге болады. Бұл жағдайда кететін шығындар ... ... ... ... арқылы түсетін қосымша қаржы арқылы мемлекеттік
немесе муниципиальді қордан төлейді. Жақын маңда орналасқан сауда орындар
сұранысқа қажетті ... ... ... ... безендірілуі
геологиялық мұра тақырыптарына арналған (полиграфиялық өнімдер, аммониттер
түріндегі кәмпиттер, ... ... ... ... ... ... Қазақстан үшін экономикалық, табиғатты қорғау
жағынан да өте тиімді. Өйткені ол:
геотуризмді дамыта отырып ... ... ... ... ... ... жатқан елді мекендердің әлеуметтік-экономикалық ... ... ... ... ... ... ... орындарының
пайда болуы, өмір сүру жағдайларының ... ... ... ... Жер ... және оның ... туралы ғылым ретінде дамуы мен
геолгогиялық білімдерінің таралуы;
аудандардың тарихи туристік ресурстарын ... ... және ... ... ... ... мен оны тиімді ... ... ... ... ... ... туризм қағидаларын гео әр
түрлілікке тарату болып саналады.
Қазіргі кезде геология мен жер ... ... ... ... геосаябақтар ретінде ерекше қорғалатын ... ... ... тыс ... арнайы үлескілер қарастырылған «Қазақстанда
геосаябақтарды құрудың геологиялық негізі» деген жоба жасалынуда.
Бұл мақсат үшін ... ... ... аймағы өте қолайлы әрі
тартымды, өйткені бұл жер ... ... көру үшін ... ... ... ... Аймақ табиғи-ресурстық потенциал ретінде
әлі толық қолданысқа еңбеген қызықты геологиялық ескерткіштерге толы.
Шарын ұлттық саябағында туристердің тамашалайтын жері «Қорған ... 6). ... 300 м ... ... ... каньондар
(шатқалдар)жүйесін құрайтын, таңқалдыратын палеонтолиниялық қалдықтары ... ... ... ... ... ... нәтижесінде қалыптасқан көптеген көз ... ... 6 – ... ... - ... ... тас ... жастағы жыныстарға қарай
жылжыған, ол әсіресе Шарын өзенінің оң жақ ... ... ... жататын жерінен айқын көрінеді. Бұл қабаттар, шатқалдың өзі сияқты жер
бедерінің қалыптасуы туралы көрініс ... ... ... тау ... ... ... ерте тас көмір жасындағы ... ... және ... ... кесіп өтетін лықсымалар
мен ығыспалар.
Торайғыр тауларында қызықты геологиялық нысандар бар, ... ... ... ... ... карбондағы торайғыр свитасының карбонатты-
терригенді шөгінділерінің стратотипі. Қимада ордовиктік ... ... ... ... ... ... конгломератты-
брекчиялары анық байқалады. Оның ... ... ... ... ... ... ... әктастары және
кұмайттар, әктастар мен ... ... ... ... және ал-қызыл, бозқараған түсті, күлгін риолитті шымтезектер
жабындап жатыр. Бұл қабат ... және ... ... андезибазальтті құрылымды жоғарғы палеозойлық дайкалармен үзілген.
«Күмбез аңғары» қиыршықтас пен құм сұр ... сары ... ... ... ... киіз үйге ұқсас орта және жоғарғы плиоценнің
жалаңаштанып ... іле ... ... Іле ... тас ... ... ... жылжыған миоценді қабатта ... ... ... ... ... ... тек тас көмірлі
вулканиттердің үстінде көмкеріліп жатады. Шатқалдан төмен қарай тас көмірлі
жыныстар өзеннің суы кішігірім ... ... ... ... ... ... қабатталады.
«Кіші шатқал» Бестамақ тауының маңында Шарын өзенінің құрғап қалған оң
саласында орналасқан. ... ... ... ... ... жағдай
қалыптасқан: тас көмірлі вулканиттерде бой алған ашық-сұр, өте қуатты үгілу
қабатының үстінде жабындалып ... ... ... қабат.
Тас көмірлі вулканиттердің өзі шатқалдың ең тар ... ... ... еске ... ... қабатымен алмасып келетін ірі
жұмырланған жанартаутекті жыныстардан құралған шымтезек түрінде берілген.
«Игнимбрит» ... сөз ... ... ... ... Тау ... бұл
түрі апатты жарылыстардың нәтижесінде ауаға көтерліген балқытылған лаваның
бөлшектерімен құралған. Игнимбриттерде лаваның ірі ... ... 5 ... ... ... 50см-ге дейін жетеді). Соңғылары ... ... ... болғандықтан оларды «фьямме» деп атай бастады («отын,
алау» - итал.).
Осыдан кейін шатқал кеңейіп, оның оң беткейінде қалыңдығы 2 м-ге ... сұр ... ... тәріздес жұқа қабатты жанартаутекті-
шөгінді қабат ... ... ... ... ... ... гранитті
болып келетін, бедерде ашық жатқан интрузивті және жанартаутекті жыныстары
көрініп жатыр. Бұл - тас ... ... ... ... ... жылжи
берсек біз ежелгі жанартаудың ортасына енеміз (300 млн. жыл). «Кіші шатқал»
- геологиялық экскурсиялар жүргізуге ең қолайлы жер.
Геотуризмнің маршруттарын ... ... ... ... көрнекті жерлерді көзден тыс қалдырмау керек.
Тамаша геологиялық көрнекті жер ... ... ... ... ... пироксениттер, габбро және ... ... ... ... ... ... ашық ... көптеп кездеседі. Офиолитті қауымдастықтың әр түрлі жыныстары
айқын көрініп жатқан Темірлік өзенінің аңғарымен кесіліп жатқан экскурсияға
жарамды ... ... ... ... ... ірі және ұзақ ... офиолиттер құрайды. Офиолиттің ашық жатқан жерлерінен оңтүстікке
қарай ... ... ... және ... ... ... конгламераттары мен гравелиттері, ... ... ... Бұл ... ... ... ретті
минералдардан - ашық жасыл фуксит - ... ... көп ... ... галькасы бар.
Алдында айтылған қысқаша сипаттамалар ... ... ... ... ... ... тек ... көрініс береді, өйткені
бұл пайдалы қазбалардың орнын анықтау мен геологиялық кешендердің құрылымын
зерттеуге бағытталған геологиялық ... ... ... ... ... Алдыңғы кездері геологиялық
картографиялаудың мәселелеріне геологиялық табиғаттың ескерткіштерін енгізу
қарастырылды. ... ... ... жері әлі ... зерттелген
жоқ. Көп жағдайда құрастырылған «Қазақстанның ... ... ... ... ... ... Оған геотоптардың 500 – ден ... ... ... бәрі ... ... толық
сипаттама бере алмайды. Геологиялық жерлердің аздаған бөлігін Өкіметтің №
746 қаулысы 2005 жылы 19 тамызда қабылдады /17/.
Шарын ... ... ... ... қарастыру туристерді
қызықтыратын нысан ретінде ғылыми және ... ... ... ... ... ШҰС ... ... нысандарын мемлекеттік түрде
қамту, оларды геотуризмнің нысаны ретінде қарастыру үшін арнайы ... ... ... ... Іле ... ландшафтарын туризмде қолдану
Қазіргі туризм – бұл ... ... ... ... саласы.
Мамандардың есептеуі бойынша, орташа ... ... ... ... ... ... ... пайданы алу үшін әлемдік
рынокқа шамамен 15 тонна мұнайды шығару керек. Бұлай сауда жасау елдің
энергоресурстарының ... ... ... алып ... ал туризм
индустриясы қайта қалпына келтіруге жұмыс жасайды. Қорыта айтқанда туризмді
дамыту ұзақта, экономикалық жоба.
Туризмнің даму белсенділігі ... ... ... ... ... ... ... қордың өсуі және экспорттық
мүмкіндіктің өсуі, ... ... ... ... ... ... және қазіргі технологияларды қолдану.
Н. Ә. Назарбаевтің «Қазақстан - 2030» стратегиялық бағдарламасында
бірінші ... ... және ... ... ... ... жайлы
айтылып, ол басты өзекті сұрақ, шешімін уақыт ... табу ... бір ... ... ... дамуын анықтайтын фактор туристік
ресурстар – табиғи және әлеуметтік объектілердің арақатынасы және ... ... ... ... - ... ... ... басты рөлді алады. Туристер ландшафт және ... ... және ... мен ... әртүрлілігін ескереді. Ірі
туристік кешен және туристік туристік объект құруда ... ... яғни ... ... ... ... ... болуы,
транспорттық магистральдардың ыңғайлы орналасуы қажет.
Алматы облысының таулы рельефі демалыс және ... ... ... ... ... ... Аңғарлар мен қауіпсіз шатқалдар, қызықты
таулы – жаяу жүру маршруттарын түрлі қиындықтарда ұйымдастыруға ... ... ... ...... маңызды аймақтарын
дамытудың біршама бастысы Іле Алатау таулы жүйесі. Бұл ... биік ... ... ... ... деңгейінен 1700 метр биіктікте орналасқан және
«Шымбұлақ» әртүрлі қиындық ... ... ... теңіз деңгейінен
2200 – 2780 метр биікте орналасқан. Мұнда таушаңғы альпинизмін, шатқалға
өрмелеп шығу, мұзды ... ... ... ... ... ойын – ...... көтеру, сауықтырушылық – спорттық, салт – ат
туризмін, табиғи көркем жерлерін көріп шығуға, аңшылық – ... ... ... мол ... ... Іле ... аймағы маңызды табиғи және антропогенді туристік –
рекреационды ресурстарды ... ... ... ... ... ... береді. Бірақ – та, ұйымдастырылмаған туризм,
жоспарлауы қанағаттандырылмаған, ... ... ... ... кері әсерлерге алып келуде, ... ... ... ... ... кері ... алып келеді. Сондықтан,
туристік – рекреациондық ресурстарды тиімді ... ... ... біздің көзқарасымыз бойынша қажетті:
- мәліметтер базасын құру және туристік объектілері ... ... ... қорғалатын аумақтар жүйесін кеңейту;
- туризм объектілерінің беделдігін арттыру;
- ғылыми зерттеулерді ұйымдастыру, оларды қолдану үшін ... ... ... осы ... ... және ... ... қарым – қатынасын
рухани жағынан тәрбиелеу, оларды сыйлауға ... ...... ... ... ... ... шараларын
өз деңгейінде жүргізе алсақ ғана келер ұрпаққа табиғи ... ... ... мол ... ... /18/.
ҚОРЫТЫНДЫ
1993 жылы Қазақстан Дүниежүзілік туризм ұйымына мүше болды. Осы жылы
туризм индустриясын дамытуға арналған ұллтық ... ... жылы 13 ... ... ... ... қызмет
туралы» заң қабылданды. Онда республикадағы туристік саланы дамытудың
бірінші кезектегі шаралары, туристік қызметті ... т. б. ... ... ... ... геосаяси орны туристік
нысандарды ұтымды пайдалануға ... ... ... қатар
экономиканың басты тармақтарының бірі ретінде дамытуды қажет етеді.
Қазақстан Республикасының туризмді ... 2007 – 2011 ... ... ... бюджеттен бұл үшін 59 318 221 мың
теңге бөлініп отыр.
Қорыта келе айтарымыз, ... ... ... ... ... және Іле Алатауының мол табиғи ресурстарын пайдалана отырып ірі
туристік кешен ... ... көз ... ... ... ... басты мәселе материалдық – техникалық, хабарлық – жарнамалық және
мамандармен жеткілікті қамтамасыз етілмегендігі саяхаттың белсенді ... шет ... ... ... және ... ... туғызып отыр.
Сондықтан да бұл бағытта Қазақстанның ... ... қана ... ... Олардың ішіндегі ең үздіктері; «Хан – Тәңірі Халықаралық
альпинистік лагерь» ЖШС, ... ... ... ... ... кезекте Іле Алатауының табиғи рекреациялық ресурстарын тиімді
пайдалану жолдары және шет елдік, сонымен бірге отандық туристердің көптеп
келуіне ... ... ... ... ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Абдуллин А.А. Геология Казахстана. Алматы. Наука 1981.
2. Абдуллин А.А. Геология и минеральные ресурсы ... ... ... ... К.М. Ландшафты дельты реки Или. Алматы: КазГу 1992.
4. Насыров Р.М., ... А.А., ... А.А. ... почв Заилийского
Алатау. – Алма – Ата: Қазақ университеті, 1991.
5. ... М.Ж. ... ... ... и ... формирования
речных долин. Алма – Ата: Наука, 1972. - 167 с.
6. Жандаев М.Ж. Речные долины. Алматы: Казахстан ,1984.
7. Гуриков Д.Е. Іле ... ... С.Р. ... ... история, теория, методы, практика.
– Алматы, 2000.
9. Менеджмент туризма; Туризм и отраслевые системы. – М.: ... ... ... ... Ж.Н. Туризмология негіздері. Алматы: Қазақ университеті, 2004.
- 172 б.
11. Алиева Ж.Н. Экологический ...... ... ... ... ... пустынных и горных территорий
Казахстана. Тезисы докладов 3. науч. ... Алма – Ата. ... ... основы рационального природопользования. сбор. стат.
М.: Знание, 1991.
14. Баймағанбетова Ж.Т. әл – ... ... ... ҰУ, ... ... конф. 2003.
15. Алматы. Центр туризма Казахстана: ... по ... ... ... ... Қ. Қаз. Ұлт. Энцикл. Алматы. 6 том, 434 – б. 2004.
17. Фишман И.Л., Казакова Ю.И. ... ... ... ... Гос. нац. ... ... Терра. Научный журнал. Алматы –
2007. 67 – 72 с.
18. Алиева Ж.Н. «Проблемы ... ... ...
рекреационных ресурсов Семиречья». Научно – практической конфер.
Вторые Жандаевские чтения. ... ... ... ... Чигаркин А.В. Памятники природы Казахстана. Алматы: Кайнар, 1994.
20. Шабельникова С.А.Оценка рекреационных ресурсов Республики Казахстан ... ... ... и туризма. Алматы. 2000.
21. О туризме в РК в 2000 г. ... ... ... по
статистике. Алматы, 2001.
22. Ярмухамедов М.Ш. ... и ... ... ... для 9 кл. ... ... 1993.
23. Ким А.Г. Рекреационная оценка ... и ... ... ... в Казахстане. Алматы: Рауан, 1997.
24. O развитии туризма как доходной отрасли ... РК. ... ... ... ... И.И. ... ... туризма и ... ... ... Ердавлетов С.Р. Казахстан туристский. Алматы: Кайнар,1989. 27. Чигаркин
А.В. Охрана ... ... ... ... для студентов университета.
Алма-Ата,1973.
28. Аркадий Поздеев – Башта. Горные тропы Алматы. Туристко – информационный
справочник. Алматы: Ғылым, ... ... В.Н. ... ... ... және ... Астана:
Парасат әлемі, 2005.

Пән: Геология, Геофизика, Геодезия
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 59 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Іле Алатауының физикалық – географиялық жағдайы46 бет
Іле алатауының физикалық-географиялық жағдайы.Улы өсімдіктердің улылық қасиеттерінің ерекшеліктері30 бет
Іле алатауының физикалық-географиялық сипаттамасы12 бет
Іле Fлатауының неотектоникалық қозғалыстарының сипаттамасы123 бет
Іле Алатауы өзендерінің қалыпты жылдық ағындысын бағалау25 бет
Алматы қаласында қысқы олимпияда өткізу мүмкіндігі41 бет
Алматы қаласының тарихы15 бет
Рельеф құрушы эндогендік факторлар26 бет
Талғар аймағының туризм мен демалыс саласын дамытудың негізгі87 бет
Таулы аймақтардың зерттелу тарихы42 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь