Синонимдік қатарлардың жасалуы және когнитивтік мәні (зат есімдердің негізінде)

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..4.6
1 Қазақ тіліндегі синонимдік қатардың жасалу жолдары
1.1 Тіл біліміндегі синонимдердің зерттелуі мен жасалу жолдары ... ... .7.19
1.2 Қазақ тіліндегі зат есімді синонимдік қатарлардың фонетика.семантикалық тәсіл арқылы жасалуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .20
1.3 Зат есімді синонимдердің семантикалық тәсіл арқылы жасалуы.
1.4 Зат есімді синонимдердің синтетика.семантикалық тәсіл арқылы жасалуы.
1.5 Қазақ тіліндегі зат есімді синонимдік қатарлардың аналитикалық тәсіл арқылы жасалуы
2 Қазақ тіліндегі синонимдік қатарлардың когнитивтік қырлары.
2.1 Зат есімді синонимдердің танымдық мәні.
2.2 Зат есімді синонимдердің денотаттары.
2.3 Зат есімді синонимдердің қолданыстық қызметі.
2.4 Сөз варианттары мен синонимдердің арақатынасы


Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Әлемдік тіл біліміндегі ғылыми бағыттар мен жаңалықтар қазіргі таңда қазақ тіл білімінің дамуына да өзіндік үлесін қосып, жаңа ғылыми бағдарлардың өмірге келуіне игі әсер етуде. Осындай бағыттардың қатарына коммуникативтік, когнитивтік, прагматикалық, дериватологиялық бағыттар және семантикалық, ономасиологиялық, гносеологиялық аспектілер жатады.
Зерттеу жұмысының өзектілігі. Тіл білімінде атаулардың туындауына, олардың жасалуына әсер етуші экстралингвистикалық және лингвистикалық факторларды, номинативті туындыны ономасиологиялық, гносеологиялық, семантикалық аспектілер тұғысынан қарастыруды міндет етіп отыр.
Қазақ тіл біліміндегі синонимдердің зерттелуі Ә. Болғанбайұлының есімімен байланысты. Ғалымның бұл саладағы зерттеуінің ғылыми айналымға енгеніне де жарты ғасыр уақыт өтіпті. Содан бері синонимдер, әсіресе, зат есімді синонимдер зерттеу нысанына айналмаған. Қазіргі қазақ тіліндегі синонимдердің сөзжасамдық тәсілдер арқылы жасалуын, пайда болуындағы ұлттық дүниетанымның рөлін, когнитивтік мәнін, функционалды-семантикалық өрісін, қолданылуындағы стилистикалық сипатын қарастыру – теориялық тұрғыдан зерттеу нысанына айналып, тіл білімінің қажеттілігінен туындап отыр. Заттық ұғымды білдіретін синонимдік атаулардың когнитивтік қырлары тіл білімінде бірінші рет қарастырылуда. Сондықтан бұл зерттеу жұмысы бүгінгі күнде қазақ тіл ғылымы үшін маңызды, өзекті.
Зерттеудің нысаны. Қазақ тіліндегі зат есім синонимдердің жасалу жолдары мен когнитивтік қыры зерттеу жұмысының негізгі нысаны саналады.
Зерттеу пәні. Қазақ тіліндегі синонимдер және оның сөзжасамдық жолдары.
Зерттеудің мақсаттары мен міндеттері. Зерттеудің негізгі мақсаты – қазақ тілі жүйесіндегі синонимдер, олардың сөзжасамдық жолдарын, сондай-ақ когнитивтік қырлары мен танымдық сипатын зерттеу. Осыған байланысты зерттеу жұмысында төмендегідей міндеттер шешу көзделді:
– зат есімді синонимдік атаулардың сөзжасамдық сипаты мен мағынасына талдау жасау;
– зат есімді синонимдердің тілдік варианттармен ұқсастығын, айырмашылығын анықтау;
– зат есім синонимдердің когнитивтік қырын айқындау;
– зат есім синонимдердің денотаттарын, олардың синонимдік қатардағы орнын анықтау;
– зат есімді синонимдік атаулардың қызметтерін көрсету.
Зерттеу жұмысының ғылыми жаңалығы:
– зат есімді синонимдердің сөзжасамдық тәсілдер арқылы жасалуын зерделеуде номинация теориясының алар орны ерекше;
– қазақ тіліндегі синоним сөздер тілдегі варианттармен салыстырғанда туынды атау ретінде танылып, түрлі ұғымдық сипатқа ие болады;
1. Қалиев Ғ., Болғанбаев Ә. Қазіргі қазақ тілінің лексикологиясы мен фразеологиясы. – Алматы: Сөздік – словарь, 2006. – 264 б.
2. Жұбанов Қ. Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер. – Алматы: Ғылым, 1966. –365 б.
3. Болғанбаев Ә. Қазақ тіліндегі синонимдер. – Алматы: Мектеп, 1970. – 282 б.
4. Айдаров Ғ., Құрышжанов Ә., Томанов М. Көне түркі жазба ескерткіштерінің тілі. – Алматы: Мектеп, 1971. – 265 б.
5. Мусаев К. Лексикология тюркских языков. – Алматы: Мектеп, 1984.
6.Мұсабаев Ғ. Қазақ тілі тарихынан. – Алматы: Мектеп, 1988. – 134 б.
7. Әбілқасымов Б. Әбілғазы ханның “Түркі шежіресі” және оның тілі. – Алматы: Арыс, 2001. – 246 б.
8. Бизақов С. Синонимдер сөздігі. – Алматы: Арыс, 2007. – 640 б.
9. Радлов В.В. Опыт словаря тюркских наречии: в 4-х т. – Санкт-Петербург: 1886. – 2500 с.
10. Аханов К. Тіл білімінің негіздері. – Алматы: Санат, 1993. – 494 б.
11. Сағындықұлы Б. Қазіргі қазақ тілі. Лексикология. 1-бөлім: Оқу құралы. – Алматы: Қазақ университеті, 2003. – 101 б.
12. Қазақ грамматикасы. Фонетика, сөзжасам, морфология, синтаксис. – Астана: Астана полиграфия, 2002. – 784 б.
13. Калиев Б. Лексико-семантическая и морфологическая структура названий растений в казахском языке. – Алматы: Мектеп, 1996. – 168 с.
14. Салқынбай А.Б. Тарихи сөзжасам (семантикалық аспект). – Алматы: Қазақ университеті, 1999. – 309 б.
15. Шалабаев Б. Көркем проза тілі. – Алматы: Білім, 1994. – 164 б.
16. Қашқари М. Түбі бір түркі тілі. – Алматы: Ана тілі, 1993. – 190 б.
17. Бектұров Ш., Серғалиев М. Қазақ тілі. – Алматы: Білім, 1994. – 224 б.
18. Смағұлова Г. Мағыналас фразеологизмдер сөздігі. – Алматы: Сөздік–Словарь, 2001. – 124 б.
19. Оразбаева Ф. Қазақ тіліндегі сын есім синонимдер. – Алматы: Мектеп, 1985. 130 б.
20. Османова А.Ә. М. Әуезовтің “Абай жолы” романындағы етістіктер синонимиясы. – Алматы: Мектеп, 1989, 167 б.
21. Ахметов Ә. Түркі тілдеріндегі табу мен эвфемизмдер. – Алматы: Ғылым, 1995. – 176 б.
22. Баскаков Н.А. Историко-типологическая фонология тюркских языков. Москва: Наука, 1988. – 207 б.
23. Сағындықұлы Б. Қазақ тілі лексикасы дамуының этимологиялық негіздері. – Алматы: Санат, 1994. – 168 б.
24. Кажибеков Е.З. Глагольно-именная корреляция гомогенных корней в тюркских языках. – Алматы: Наука, 1986. – 207 с.
25. Ысқақов А. Қазіргі қазақ тілі. Морфология. – Алматы: Ана тілі, 1991. 407 б.
26. Древнетюркский словарь. – Ленинград: АН СССР, Ин языкознания, 1969. – 676 с.
27. Салқынбай А.Б. Қазіргі қазақ тілі. – Алматы: Эверо, 2008. – 464 б.
28. Салқынбай А.Б. Қазақ тілі сөзжасамы: Оқу құралы. – Алматы: Қазақ университеті, 2003. – 271 б.
29. Исаев С. Қазақ тілі жайындағы ойлар. – Алматы: Атамұра, 1997, 223 б.
30. Құрманбайұлы Ш. Терминқор қалыптастыру көздері мен терминжасам тәсілдері. – Алматы: Сөздік-Словарь, 2005. – 240 б.
31. Айдарбек Қ.Ж. Атаулану процесінің ұғымдық негізі // Тілтаным. – 2006. – №1. –38-42 бб.
32. Кацнельсон С.Д. Содержание слова, значении и обозначении. – Лнеинград: Наука, 1965. – 165 с.
33. Бизақов С. Сөздік құрамды молықтыра түсетін жаңа атаулар // Тілтаным. – 2006. – №1. – 34-38 бб.
34. Н. Уәлиұлы. Бір тәуліктегі шақ атаулары және олардың этимологиясы // Кітапта: Академик Ә.Т. Қайдар және тіл білімінің мәселелері. – Алматы: “Дайк-пресс”, 2004. – 642 б.
35. Ысқақов М. Халық календары. Алматы: Дәуір, 1980. – 300 б.
36. Аманжолов С. Вопросы диалектологии и истории казахского языка. – Алматы: Мектеп, 1959. – 452 с.
37. Мусаев К. Лексика тюркских языков в сравнительном освещении. Москва: Наука, 1975. – 253 с.
38. Мырзабеков С. Қазақ тілінде “арма” дейтін сөз бар ма // ҚазҰУ хабаршысы, филология сериясы. – №5 (77).
39. Гумбольдт В. Избранные труды по языкознанию. – Москва: Прогресс, 1984. – 396 с.
40. Потебня А.А. Из записки по русской грамматике. Т.1. – Москва: Учпедгиз, 1958. – 700 с.
41. Манкеева Ж.А. Қазақ тілінің заттық мәдениет лексикасы: Филол. ғыл. д-ры автореф.: 10.02.06. – Алматы: А. Байтұрсынұлы ат. Тіл білімі институты, 1997. – 53 б.
42. Хомский Н. Язык и мышление. – Москва: Наука, 1999. – 365 с.
43. Ильин И.И. Язык – Понимание – Культура // Язык и культура; Факты и ценности: К 70-летию Ю.С. Степанова. Отв. ред. Е.С. Кубрякова, Т.Е. Янка. Москва: Модерн, 2001.– 452 с.
44. Шойбекова Ғ.Б. Туынды сөздердің мағыналық ерекшелігі мен уәжділігі (семантикалық тәсіл): Филол. ғыл. канд. дисс.: 10.02.02. – Алматы: ҚазҰУ, 2006. 131 б.
45. Арутюнова Н.Д. Язык // Рускиий язык: Энциклопедия. – Москва: Наука, 1997. – 603 с.
46. Айдаров Ғ. Күлтегін ескерткіші. – Алматы: Ана тілі, 1995. – 232 б.
47. Оразов М. Қазақ тілінің семантикасы. – Алматы: Рауан, 1991. – 213 б.
48. Тілеубердиев Б. Қазақ ономастикасының лингвокогнитивтік аспектілері. – Алматы: Арыс, 2006. – 280 б.
49. Маслова В.А. Когнитивная лингвистика: Учебное пособие. Минск: Тетра Системе, 2004. – 255 с.
50. Манкеева Ж. Қазақ тілін зерттеудің когнитивтік негіздері // Тілтаным. – 2001. – №4. – 39-43 бб.
51. Авакова Р.А. Қазақстан лингвистикасындағы фразеологиялық бағыттар туралы. Кітапта: Академик Ә.Т. Қайдар және тіл білімінің мәселелері. – Алматы: “Дайк-пресс”, 2004. – 642 б.
52. Сырлыбаева Г. Фразеологиялық синонимдердің антонимдік жұптары. Кітапта: Академик Ә.Т. Қайдар және тіл білімінің мәселелері. – Алматы: “Дайк-пресс”, 2004. – 642 б.
53. Қасым Б. Сөзжасам: Семантика. Уәждеме. – Алматы: КИЦОО, 2003, 167 б.
54. Юлдашев А.А. Система словообразования и спряжения глагола в башкирском языке. – Москва: Наука, 1958. – 195 с.
55. Құрманәлиев Қ. Қазақ тіліндегі сөзжасамдық ұя мәселесінің теориялық негіздері: Филол. ғыл. д-ры дисс.: 10.02.02. – Алматы: АлМУ, 2003. – 300 б.
56. Исабекова Ұ. Қазақ тіліндегі түбірлес сөздер: Филол. ғыл. канд. автореф.: 10.02.02. – Алматы: ҚазҰУ, 2001. – 120 б.
57. Кононов А.Н. Грамматика современного узбекского литературного языка. – М-Л.: 1960. – 284 с.
58. Бизақов С. Вариант сөздер сөздігі. – Алматы: Білім, 2000. – 320 б.
59. Сичинава Д.В. Синонимия грамматических показателей: теоретические подходы лингвистики ХХ-ХХІ веков // Вопросы языкознания. – 2008. – №3. – с. 104-121.
60. Самигуллина А.С. Когнитивная лингвистика и семиотика // Вопросы языкознания. – 2007. – №3. – с. 11-25.
61. Қордабаев Т. Сөздерді сөз таптарына бөлу тарихынан // Қазақстан мектебі. – 1984. -№7. -17-20 бб.
62. Байтұрсынов А. Тіл тағылымы. – Алматы: Ана тілі, 1992. – 446 б.
63. Сауранбаев Н.Т. Қазақ тіл білімінің проблемалары.- Алматы: Ғылым, 1982. -349 б.
64. Севортян Э.В. Этимологический словарь тюркских языков. – Москва: Наука, 1974. – 767 с.
65. Щербак А.М. Грамматический очерк языка тюркских текстов Х-ХІІІ вв. из Восточного Туркестана. – Москва-Ленинград: Изд. АН СССР, 1961. – 204 с.
66. Томанов М. Қазақ тілінің тарихи грамматикасы.- Алматы: Мектеп, 1988.- 264 б.
67. Колшанский Г.В. Лингво-гносеологические основы языковой номинации // В кн.: Языковая номинация. Виды наименований. – Москва: Наука, 1977. –С. 335-345.
68. Шмелев Д.Н. Проблемы семантического анализа лексики. –Москва: Наука, 1973. – 280 с.
69. Болғанбаев Ә. Қазақ тіліндегі синонимдер сөздігі. – Алматы: Мектеп, 1962. – 422 б.
70. Кайдаров А.Т. Структура односложных корней и основ в казахском языке. – Алматы: Наука, 1986. – 322 с.
71. Сарбалаев Ж.Т. Қазақ тіліндегі конверсия мен адъективация: Филол. ғыл. канд. дисс.: 10.02.02. – Алматы: ҚазҰУ, 1993. – 251 б.
        
        Синонимдік қатарлардың жасалуы және когнитивтік мәні
(зат есімдердің негізінде)
МАЗМҰНЫ
Кіріспе……………………………………………………………………………...4-6
1 Қазақ тіліндегі синонимдік қатардың жасалу ... Тіл ... ... ... мен ... ... Қазақ тіліндегі зат есімді синонимдік қатарлардың фонетика-
семантикалық тәсіл арқылы жасалуы………………………………………....20
1.3 Зат ... ... ... ... ... ... Зат ... синонимдердің синтетика-семантикалық тәсіл ... ... ... зат ... ... ... ... тәсіл
арқылы жасалуы
2 Қазақ тіліндегі синонимдік қатарлардың когнитивтік қырлары.
2.1 Зат есімді синонимдердің танымдық мәні.
2.2 Зат есімді синонимдердің ... Зат ... ... ... қызметі.
2.4 Сөз варианттары мен синонимдердің арақатынасы
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
КІРІСПЕ
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Әлемдік тіл біліміндегі ғылыми бағыттар мен
жаңалықтар қазіргі ... ... тіл ... ... да ... үлесін
қосып, жаңа ғылыми бағдарлардың өмірге келуіне игі әсер ... ... ... ... ... ... ... және семантикалық, ... ... ... ... өзектілігі. Тіл білімінде атаулардың туындауына,
олардың жасалуына әсер ... ... және ... ... туындыны ономасиологиялық, ... ... ... ... ... етіп ... тіл біліміндегі синонимдердің зерттелуі Ә. ... ... ... бұл ... ... ғылыми айналымға
енгеніне де жарты ғасыр уақыт өтіпті. Содан бері синонимдер, әсіресе, зат
есімді синонимдер зерттеу ... ... ... ... тіліндегі
синонимдердің сөзжасамдық тәсілдер арқылы жасалуын, пайда болуындағы ұлттық
дүниетанымның ... ... ... ... ... стилистикалық сипатын қарастыру – теориялық тұрғыдан
зерттеу нысанына ... тіл ... ... ... ... Заттық
ұғымды білдіретін синонимдік атаулардың когнитивтік қырлары тіл ... рет ... ... бұл ... ... бүгінгі күнде қазақ
тіл ғылымы үшін маңызды, өзекті.
Зерттеудің нысаны. Қазақ тіліндегі зат есім синонимдердің жасалу жолдары
мен когнитивтік қыры ... ... ... ... саналады.
Зерттеу пәні. Қазақ тіліндегі синонимдер және оның сөзжасамдық жолдары.
Зерттеудің мақсаттары мен міндеттері. Зерттеудің негізгі мақсаты – қазақ
тілі жүйесіндегі ... ... ... ... ... қырлары мен танымдық сипатын зерттеу. Осыған байланысты ... ... ... шешу ... зат ... ... атаулардың сөзжасамдық сипаты мен мағынасына
талдау ... зат ... ... ... ... ... ... зат есім синонимдердің когнитивтік қырын айқындау;
– зат есім ... ... ... ... қатардағы
орнын анықтау;
– зат есімді синонимдік атаулардың қызметтерін көрсету.
Зерттеу жұмысының ғылыми жаңалығы:
– зат ... ... ... ... ... ... ... теориясының алар орны ерекше;
– қазақ тіліндегі синоним сөздер ... ... ... атау ... ... ... ... сипатқа ие болады;
– қазақ тіліндегі зат есім ... ... ... ... синонимдік қатарлар құрайтындығы анықталды;
– зат есімді синонимдік атаулардың ... ... ... бар ... мен ... ... ... дереккөздері. Дереккөздер негізінде диссертациялық жұмысты
жазу барысында 5000-нан аса ... ... ... ... Бұл ... М. Қашқаридың “Диуани лұғат ... В.В. ... ... ... ... ... ... Ә. Болғанбаевтың
“Қазақ тіліндегі синонимдер сөздігі”, С. Бизақовтың ... ... І. ... “Фразеологиялық сөздігі”, “Қазақ тілінің түсіндірме
сөздігінің” (10 томдық) негізінде талданды.
Жұмыстың ... және ... ... Зерттеу барысында алынған
тұжырымдар мен қорытындылар қазақ тіліндегі зат есім ... ... ... ... ...... белгілері атау
теориясына қосатын үлесі мол болмақ. ... ... ... ... ... қырларының, стильдік ерекшеліктерінің ... ... ... ... ... үлес қосады. Практикалық тұрғыдан
зерттеу жұмысының ғылыми тұжырымдары мен нәтижелерін жоғары оқу ... ... ... ... ... ... тілінің сөзжасамың, «Қазақ тілінің семантикасың пәндері ... ... мен ... ... ... ... курстарда
көмекші құрал ретінде, сонымен бірге ғылыми-зерттеу жұмыстарына пайдалануға
болады.
Зерттеу жұмысы бойынша ұсынылатын тұжырымдар:
– синонимдік ... ... ... синтетика-
семантикалық, аналитика-семантикалық және семантикалық тәсілдері
арқылы жасалады;
– сөз варианттары – синонимдік қатарлардың жасалуының бір жолы;
... ... ... ... ... ... ... мол;
– синонимдік қатарлардың жасалуында денотаттардың қызметі ерекше.
Зерттеудің әдісі. Зерттеу жұмысына қойылған ... шешу ... ... пен ... ... аспектілер
негізге алынып, диахрондық, синхрондық ... ... ... баяндау, жүйелеу әдістері пайдаланылды.
Зерттеу жұмысының жариялануы мен мақұлдануы.
Зерттеу жұмысының негізгі тұжырымдары мен жалпы мазмұны бойынша ... ... ... ... мен ... ... ... қазақ филологиясы кафедрасында лингвистикалық ... және ... ... ... ... ... ... жұмысы кіріспеден, екі негізгі
бөлімнен, қорытындыдан және пайдаланылған әдебиеттер тізімінен ... ... ... ... ЖӘНЕ СИНОНИМДІК ҚАТАРЛАРДЫҢ ЖАСАЛУЫ
1.1 Синонимдердің зерттелуі және ... ... тілі ... ... ... ... ... Түркітанушылар
зерттеуі – өз алдына үлкен іргелі ... Ал ... ... ... ... де, ... тіл білімінде де кеш қолға алынған.
Қазақ тілінің лексикологиясының ғылыми ... ... ... дәуірінен,
ғылымның бір жолға қойылуынан басталды. А. ... ... ... ... оқу құралдарын, оқулықтар жасау, жазу жүйесін ретке
келтіру, терминдерді қалыптастыру ... ... ... ... ... ... ... құрамында қарастырылатын термин
сөздерді ретке келтіру қазақ тілі ғылымының бір ... ... ... көзі ... ХХ ... ... ... қазақ тілінің жалпы
мәселелері туралы ғалым І. Кеңесбаев мынадай пікір ... ... ... ... болашағын дайындаған, сонымен бірге ана тіліндегі ағарту
ісін шын ... ... ... ... Олай болатыны – халықтың
сауатсыздығын жою, ұлттық терминологияны ... ... ... істі ана тілінде жүргізу сияқты шараларды жүзеге асырудағы
алғашқы адым осы жылдардан басталды” [1, 49 б.]. Одан ... ... ... ... орын ... ғалым Қ. Жұбановтың қазақ терминологиясына
қосқан өзіндік үлесі бар. ... ... ... ... тән ... әсіресе, кірме сөздерге қосымшаның қалай жалғануы керек жайлы
пікірлері құнды ... [2]. Ал 1940 ... ... тіл ... ... ... ... бөлінді. Бұл жылдары қазақ тілінің фонетика және
грамматика саласында теориялық мәселелер көтерілді. Бұл ... ... ... ... бойынша С. Аманжоловтың, Н. Сауранбаевтың, С.
Жиенбаев, М. ... ... ... ... ... ... сөз таптары бойынша А. Ысқақовтың, Ы. Мамановтың, Ғ. Мұсабаевтың
еңбектерін атап өтуге болады.
Ғылыми пән ретінде оқытылмай, бұрын ... келе ... тіл ... ... еді. Тіл ... бұл саласы 40 жылдардың екінші
жартысы мен 50 жылдарға тура келді. Бұл жылдары қазақ ... ... ... ... ... ... С. Малов пен Н. ... ... ... тарихы туралы зерттеулер жазса, диалектология
саласында С. ... Ж. ... ... ... ... тіл
ерекшеліктерін, лексикалық ерекшеліктерді, олардың әдеби ... ... ... ... ... сөз ... ... бірге 1950 жылдары
синонимге, олардың мағыналық ерекшеліктеріне қатысты біраз ой-пікірлердің
Н. Сауранбаев, І. ... Ғ. ... ... ... тіл ... синонимдер жайлы үстірт қарастырылғаны Ә. ... ... ... ... тіл ... синоним сөздер, олардың ... ... ... ... жасалуы жайлы жүйелі зерттеуге айналуы,
ғылыми айналымға енуі Ә. Болғанбаевтың есімімен тығыз байланысты. Ғалым ... ... ... ... ... ... мен ... мән-
мағынасын, түрлерін түгел қамтып көрсетіп бере алмайды деп санайды. Себебі
әр сөз табының ... тән ... ... ... өзгеру жүйесі
бар екендігін сөз ете келіп: “Қазақ тіліндегі синонимдерге қатысты ... ... ... ... дейін тәптіштеп түгел шешіп
беру мәселесін” 1970 жылы жарық көрген “Қазақ ... ... ... ... ... алғанмен, басты шешім болмайды деп
есептейді [3, 5 б]. 1962 жылы ... рет ... ... ... ... ... 4500-ге жуық жеке сөз, яғни 1400-ден астам синонимдік
қатарды қамтыған. Ал соңғы 2007 ... С. ... ... ... “Синонимдер сөздігінде” 3800-дей синонимдік қатар еніпті. Бұл жарты
ғасыр ішіндегі синоним сөздердің ... ... ... ... қазақ лексикологиясының дамығандығын көрсетеді.
Жалпы ғалымдардың еңбектерін қарасақ, олардың барлығы да синонимдерге
анықтама беруден бастаған. Мысалы, Ә. ... өз ... ... І. ... Ғ. ... К. ... сынды ғалымдардың
синонимге ... ... ... ... ... ... тән
белгілерді санамалап көрсетеді. Жалпы тіл білімінде танылып жүрген 1)
сөздің сырт формасында аз да ... ... ... ... 2) ... бір
ғана ұғымды білдіруі шарт; 3) синоним болып жұмсалатын сөздер бір сөз
табына қатысты ... шарт ... үш ... ... ... ... белгілердің
болуын дұрыс деп санайды: 1) бір сөз табынан болған ... ... ... келуі, 2) бір синонимдік қатарға енген сөздер ... ... ... бір ... ... бір сөйлем мүшесі ретінде
танылуы керек [3, 15 б]. Негізгі зерттеу ... ... ... ... ... тап ... тани алған.
Көне түркі және орта ... ... ... тілі ... мен ... ғалымдарының зерттеулері негізінде ... Ғ. ... Ә. ... М. ... “Көне түркі жазба
ескерткіштерінің тілі” (1971) [4], К. Мұсаевтың ... ... (1984) [5], ... тілі ... ... [6] еңбектерінде
синонимдер жайлы, олардың көне түркі жазба ескерткіштерінде кездесетіні
туралы, ... ... орта ... ұлт болып қалыптасқанға дейінгі және
кейінгі кезеңдердегі шығармалардағы синонимдердің қолданылуы ... ... ... ... ... сипаты тек құрылымдық тұрғыдан ғана
көрсетілді. Олар танымдық, болмыстық тұрғыдан зерттелмеді.
Бабаш Әбілқасымов “Әбілғазы ханның ... ... және оның ... ... шежіреде бірқатар бірінің орнына бірі жұмсалатын сөздерді мысалға
келтіреді: жазу – біті (бітіг тастар – жазу ... ... ... ... ... ... ... салыстырып көруге болады), халық –
бұдұн, ау – ав, аб (аң аулау мағынасындағы сөз), ... – омақ ... ... тіркеспен салыстырып көруге болады) және т.б. ... ... ... ... кездеседі. Бұл еңбекте көне түркі тілінде басқа ... ... ... өзге ... ... сөздердің де кездесетіні
айтылады. Мысалы, ... ... арқа сөзі ... ... ... ... ұлұғ ... һалаку хан Мұғұлстандын
келкенден бері екі үч арқа ... ... арқа ... ... ... [7,
63 б.]. Сондай-ақ тілімізде ұрпақ сөзіне берілген анықтамаларда ... ... ... ... тұяқ, соңын жалғастырар ұрпақ деген
секілді тіркестермен түсіндірілетіні ... ... және ... ... ... ... ... зерттеуші атап көрсетеді. Оны ... ... ... ... ... шаһының анасы Тұрқан хатұнның ... аны ... ... ... ... ... ... һеч қарындашлықы
болмас ерді” Бұл мысалдан көретініміз, қазіргі әдеби тілімізде тек ер адам
тарапынан айтылатын ... сөзі ... ... тума деген кең
мағынада қолданылады. Сол ... ... ... ол ... ... сөзі секілді жақын туған кіші бауыры деген мағынада жұмсалғандығы
да осы зерттеуде айтылады. Мысалы, “Әбулхайыр ханның хатұны ... ... ... еркен дүр”. Бұл сөз әйел адамдардың бір-біріне қатынасын
білдіріп қана қоймай, бір туған адамдардың жасы ... де ... ... ... сіңлі сөздерінің жынысына қарамай бірге туған
бауыр ... ... ... ... ... де екі лексема бір-
бірінен ажырамай бір синонимдік ... ... ... ... ... ... Қарындас, сіңлі. Бір ... ... жасы кіші ... Оның ... ... ... ... институтында оқиды (Ғ. Сланов). Ертеңіне Баян ... ... ... ... олар келіп, оңашада Қозымен көрісіп
амандасты (С, Сейфуллин). сипатында беріліп, мұнда тек әйел ... ... ... ... [8, 339 б.]. ... түркі тілінде бұл
сөздердің мағынасы кең түрде жұмсалған. В.В. Радлов бұл сөздің ... ... ... варианттарының қатар жұмсалғанын көрсетеді. Ондағы мағынасы
туысқандар, бір туғандар түрінде беріледі. Ары ... ... ... ... ... ер қарындасы – брат мужа; карындас
катын – жена брата; кат карындасы – ... брат ... кыс ... ... ұл ... – брат деген мағыналарының танымдық қыры тіптен ерекше
[9, 157-172 бб.]. Қарындас деген ... ... сөз ... ... ауысып,
семантикалық тәсіл арқылы транспозицияланып тұр. Атрибутивті мағынаның
субстантивтенуі тілімізде өте көп. Бір ... ... бір ... ... ... ... мағына синтетикалық тәсіл арқылы алғашқы
сындық мағынаны тудырып, сөз мағынасын дамытып, жаңа атау тудырып тұр. Ал
қазіргі ... тілі ... ... сіңлі сөздерінің мағыналар тарылған
деп есептейміз. Мағынаның тарылуы да мағыналық даму деп ... ... ... сайын сөз мағынасының өзгеруі ... ... ... ... ... өтсе де, ... ... сөздерінің когнитивтілігі өз
мәнін жойған жоқ. Мағыналық ... ... ... ... ... яғни ... танымның бір ізі, табы қалғандығы көрініп тұр.
Ғалым Б. ... ... ... ... ... ... синонимдік, антонимдік және көпмағыналы түрлерін
ажыратады. Қол ... // ат ... аман беру // ел болу // аузы бір ... қылу // ... бағу // ... жыға ... аузы ала болу // дұшмандық
оты жану // жау ... ... болу // таң қалу ... ... ... ... ... сипаттарын, ұғымдық
жақындықтарын қарастырады [7, 88 б.]. Кез келген жырдағы синонимдер жайлы
жазылған ақпараттарда тек ... ... ... де, олардың ұғымдық
табиғаты жайлы сөз болмайды. Ол еңбектердегі синонимдер жайлы ... ... ... ... ... ... назар аударылмайды. Синонимдердің жасалуы мен олардың когнитивтік
мәніне ... ... ... ... бастады десек те, біздің зерттеу
нысанымызға ... ... ... ... мәліметтерді сирек
кездестіреміз. Бұл біздің зерттеу нысанына айналып ... ... ... ... ... ... байқағанымыздай соңғы жылдары
синонимдерге, олардың жасалуына, ... ... ... ... ... ... ... мәніне қатысты
ғалымдар пікірлерінің аздығы да зерттеуіміздің өз шешімін ... ... ... ... ... алғанда бұл, әрине, дау
туғызбайды. Десек те, зерттеу жұмысымызға ... ... ... ... ... болған болар еді. Қазіргі шетел, әсіресе, орыс лингвистикасында
синонимдерді зерттеуге ... жаңа ... ... ... орыс ... грамматикалық көрсеткіштердің
синонимдік жағдаятына дейін ғылыми зерттеулердің арналғанына ... Бұл ... тіл ... ... ... өрлеу дәуірін басынан кешіп
жатқандай әсер қалдырады. Шындығына ... ... тіл ... Ә. ... кейін арнайы зерттеу нысанына алмағаны, тек
жарты ғасырға жуық уақыттан кейін ғана ... ... ... отырғаны
қайта өрлеу дәуірінің кейбір принциптерін еске түсіреді. Тек “Ана тілі”
газетінің жекелеген ... ... ... ... ... байлығын
танытатын синоним сөздердің ұғымдық аясының кеңдігін көрсететін сөздерді
Б.С. Қошым-Ноғай жазып, қалың ... ... ... ... көп
ой салуда. .
“Синонимдес сөздер өзара мәндес сөздер болғанмен, олардың мағыналық
жақтан ... да бір ... ... ... ... ... ... өзара айырмашылығы қолданылу ыңғайына қатысты стильдік айырмашылық
түрінде ғана болуы мүмкін. ... ... ... жақтары стильде
түрлендіре ажыратылып, айқындалады”, - дейтін К. ... ... ... ... [10, 125 ... тіл ... ... алғаш терең зерттеген, тамаша еңбек
жазған ғалым Ә. ... ... 1957 жылы ... көрген “Қазақ
тіліндегі зат есімдік синонимдер” атты зерттеу ... ... ... ... ... тілінің синонимдер сөздігі” атты ... ... Ә. ... ... ... ... анықтама берген, жүйелі
зерттеген ғалымдардың бірі болды. Ол синонимдік ... ... ... ... ... ... ... былай бөледі:
1) Синонимдік қатарға енген сөздер мағына жағынан бір-бірінен сәл жоғары
және ... ... ... ... Синонимдер градация жолымен (бірден-
бірге басқыштап) өзгеріп ... аяз ... ... ... ... ... ... атқыш – мерген, апат – қырғын,
белсену – ... ... ... ... ... ... болады: ұрыс –
соғыс, мұғалім – ұстаз, жабу – кілттеу.
3) Синонимдер ... ... ... ... ... ат – көп ... ныспы – бір мағыналы.
4) Бір синонимдік қатарда жатқан мағыналас сөздердің біреуі деректі,
екіншісі дерексіз болып ... ...... ...... ... ... ұқатар құрайтын жұптардың біреуі тура мағынада қолданылса,
екіншісі ауыспалы мағынада қолданылады: көмей – көмекей. Көмей сөзі
ауыспалы ... ... ал ... сөзі тек адамға қатысты тура
мағынада жұмсалады.
6) Жаңа атау ... ... ... ... ... сапар
– жол, сүрлеу – жол. Сапар, сүрлеу сөздерінің көп жаңа атау туғызу
мүмкіндіктері шектеулі ... жол ... сөз ... ... ... 106 б.]. Тіліміздегі жалпы синонимдердің тұлғалық, ... ... орай ... ... ... ... ... қазіргі қазақ тілі оқулықтарындағы лексикология
бөлімдерінде синоним сөздердің ғылым анықтаған басты-басты мағыналық
айырмашылықтарын Б. Сағындықұлы таразылап көрсетеді:
1) ... ... аясы ... ... ... ... болып ерекшеленеді. Айқайла // шыңғыр // бақыр. Бұл үш сөзге
ортақ сема — ... ... ... ... ... ... тар, екіншісі кеңірек болады. Байлық //
қазына. Байлық ... ... ... ... ... ... бойы жиған
рухани, материалдық байлығы енгенімен, қазына ұғымына мал байлығы
кірмей, дүние-мүлік, ... ... ғана ... ... ... мағыналарының аз-көбіне қарай да ажыратылады.
Яғни синонимдік қатардың бір сыңары көп мағыналы болса, екінші сыңары
бір мағыналы болып ... Мал — ... ал ... — бір
мағыналы. Ат — көпмағыналы, ныспы — бір ... ... ат ... аты, ... аты, дүкеннің аты, газет-журналдардың аты т.б.
кете береді. Ал ныспың кім деп тек адамға ғана қаратып айтылады.
4) Синонимдер ... ... ... ... ... келу
дәрежесіне қарай бір-біренен ерекшеленеді. Маңдай // пешене, іш //
құрсақ, т.б.
5) Синонимдердің сөз ... ... не ... ... келуіне
байланысты өзгешеленеді: жол // сапар, жарты // жарым [11, 62-63
бб.]. Бұл ... ... ... ерекшеліктерінің көпқырлы
екенін таныта отырып, олардың ұғымдық сипатының да бірдей еместігін
көрсетеді. Қазақ ... ... ... жолдарының
бірсыпырасын, мағыналық айырмашылықтарының деңгейін, қолданылу аясын
айқындап алуға осы белгілер көмектеседі. Ғалым Б. ... ... ... ... дегені, біздіңше, Ә.
Болғанбаевтың осы белгілері болса керек.
Ал мәдени ... ... С. ... авторлығымен жарық көрген
“Синонимдер ... ... ... ... түрлері бар екендігі айтылады. Бұл еңбек соңғы ... ... ... ірі ... ... ... ... еңбекте
қазақ тіліндегі синонимдер сөздігінің 4 (төрт) рет, нақтылай айтсақ, 1962,
1975, 2001, 2005 жылдары жарық көргендігі айтылады. Ал осы ... ... ... көрген синонимдер сөздігінде көптеген жетістіктер бар. Атап
айтатын басты жетістік 3800-дей синонимдік қатар ... ... ... М. Серғалиев синонимдерді синтаксистік синонимдер тұрғысынан
зертттеді. Бұл синонимдер ... ... ... ... ... ... ... атап көрсетеді. Сондай принциптердің бірі
— мағыналық жақындық принципі [12, 746 б.]. ... ... ... ... ... ... ... жақындықтың болатындығын ешбір зерттеуші жоққа шығармайды.
Лексикалық синонимдерді ... Ә. ... ... ... ... Г. ... ... зерттеуші ретінде М. Серғалиев ... ... ... бұл ... ... ... қалып келе жатқандығын айқындайды.
Өткен ғасырдың 70 жылдары жарық көрген Ә. ... ... ... бір ... де ... ауыз толтырып айта алмаймыз. Сондықтан бұл
зерттеудің маңызы ерекше ... ... ... ... қатар енді танымдық, ұғымдық, мағыналық тұрғыдан саралаудың ... деп ... ... ... атауларының лексика-семантикалық және
морфологиялық құрылымын зерттеген ғалым Б. ... ... ... ... ... ... ... Зерттей отырып, өсімдіктер
атауларының ерекшеліктеріне байланысты синонимдерді бірнеше түрге бөледі.
Тіл білімінде ... ... үш түрі бар деп ... ... 2) идеографиялық, 3) экспрессивті-стилистикалық. ... ... ... ... ... екі түрі бар деп көрсетеді: 1) мағыналары сәйкес ... ... ... 2) ... бір-біріне жақын қатыстық
(толық емес) синонимдер [13, 112 с.]. Қазақ тіл ... ... ... де рөлі ... ... ... атауларына байланысты
синонимдердің абсолютті түрі ... ... ... ... ... ... синонимдердің абсолютті түрде болатынын ғалым
зерттейді. Мынадай синонимдес өсімдік атауларының бар ... ... ... ...... арпаған — қоңырбас — ... ... ......... ... ... — қышыма —
қышытқан — шақпашөп — ... ... ...... ... (якорцы), соршытыр — сорқаңбақ (поташник), шыңқетер — шытырлақ —
жылауық (недотрога). Бұл синонимдердің жасалуының ... да ... ізі ... ... ... “Шыбық тимей шыңқ етер” деген
мақал бар. Бұл мақал ... таяқ ... ... ... ... адамдарға арналған. Ал енді шыңқетер, ... және ... ... ... ... да сәйкес келіп тұр. Бұл өсімдіктің үш атауының
да мағыналық жақтан бір-біріне сай ... ... ... Халық өз
қажетіне жарататын өсімдіктердің сыртқы түріне қарай, қасиетіне, қызметіне
байланысты атау берген. Олар ... бір ғана атау ... ... ... олардың түрлі қадір-қасиетіне қарай атаулардың көптүрлілігі
пайда болған. Сондай ... бірі ... ... жанама атаулары.
Қышыма, қышытқан – тиген жерін қышытатын болғандықтан, ...... ... ... ... ... келгенде, шағып алмайды, өзінің
уын төгетін шөп ... ... ... сол ... ... ... шағып алдыға балап, шақпашөп деп атайды. Шыбынққуғыш деп аталуы
қалақайдың улы болғандығына байланысты. Қалақайдың осы ... ... ... ол өсіп ... жерге шыбын да келмейтіндігі сөзге атау болып
қалыптасқан.
Қазақ тіл білімінде жарық көрген алғашқы лингвистикалық ... ... ... ... ... ... “абсолют” (мыс.,
қораз – әтеш, сәби – бөбек) және ... ... ... ... ... – әдемі, толық – семіз) деп бөлінеді. Атқаратын қызметіне ... ... ... ... жуас – ... – әлсіз)
және объектіге әр түрлі баға беретін ... ... бет – жүз ... ... ... ... ... семантика-стилистикалық синонимдер
екі қызметті де атқара ... ... жүру – ... т.б.) деп
беріліп, ғалым Б. Қалиұлының синонимдердің іштей ... ... ... ... ... ... жатады. [11, 190 б.].
Профессор А.Б. ... ... ... зат не құбылыстың өзі
емес, сол туралы халық қалыптастырған ұғым қабылданады. Табиғаттағы ... адам ... ... және ... белгілері мен қасиеті
болады. Танылған белгілер мен қасиеттер арқылы ұғым қалыптасып, кейін бұл
ұғым ... ... ... Ұғым ... ... сөз ... да ... көпмағыналылық, антонимдік қатарлар қалыптасады”, - ... ... [14, 58 б]. ... ... ... ... ... танымның үшеуінің сөз мағынасының тууына әсер етеіндігін де сөз ... ... ... ... “Синонимдер көркем шығарма тілінде орынсыз қайталаулар мен
мезі шұбалаңқылықтардан аулақ болу үшін ғана ... ... және ... ... қызмет атқарады, мағыналық жүк ... ... ... пен баяндау дәлдігі синонимдер арқылы жүзеге
асады”, - дейді [15, 82 б.]. Кез ... ... тіл ... ... ... бойы ... ... түрлі атаумен атау үрдісі
тілдің байлығының көрсеткіші, тіл ... ... ... танылады. Ұлттық
тіліміздің синонимдерге бай екендігін бүгінгі күнге дейін синоним жайлы ... кез ... ... атап ... ... Сол ... бұл ... синонимдердің жасалу жолы мен когнитивтік қырларын ... ... ... мақсат етіп отыр. Халықтық дүниетанымды, ұлттық болмыс-
бітімді анықтауға мүмкіндік беретін мұндай тілдік бірліктер қазақтың ... ... ... ... ... ... бет ... қатарларын санап көрейік.
Бет, жүз, әлпет. Адамның көз, мұрын, ауыз орналасқан алдыңғы ... ... ... сұлу ... көбі ... ... ондай қаншық. Бетім барда
бетіме кім шыдар деп, кімі паңдау ... кімі ... ... ... ... ұялған адамша қызарып, көпке шейін үндемей шайын ішумен болды
(Б. Майлин). Байжан адамның ... ... ... ... қағаз бетіне
айнытпай түсіретін ебі бар (Н. Ғабдуллин) [8, 139 б.].
Ажар, әр, дидар, өң, келбет, көрік, шырай, кейіп, рең, рай. ... ... ... жасы ... жетсе де, ажары әлі кетпеген келбетті, кесек
тұлғалы адам екен (Ә. ... Әлде ... ... әрі ... ... сені білу ... деп ... (с. Жүнісов). Дидары ашық қарағым,
Таусылмас сенде нұр бар-ау. Сен бе екен деп ... ... анау ... ... отқа ... ... өңі ажарланып, балқығандай
қызара түскен (М. Әуезов). Күләннің сүйкімді келбетіне бұрынғыдан бетер
сұқтанып қарай бердім (Б. ... Бай ... ... ... ... жас жігіттің көркін аша түскен сияқты (Р. райымқұлов). Отыз
бестерге келіп қалса да, ... ... ... (Т. ... ... жоқ ... ... әркімге бір жаутаңдай қарайды (З. ... ... ... ... ... ... ... оған күле
қарады (І. ... ... ... ... ұялы ... ... ... байқады (“Бәйшешек”) [8, 25 б.].
Түр, түс, пішін, бәден, ұсқын, сүрең, сұрқы, сықпыт, порым, ... ... сұр, ... қияпат, нұсқа, кескін, мүсін, сиық, тұрпат,
сүдін, жамал, ... ... көз, ... ауыз ... ... ... ... алдымен түрге қарайды екен (Н. Серәлиев). Мыңның түсін танығанша,
бірдің атын біл ... ... ... әкесінің пішіні сияқты
болатын (Н. Ғабдуллин). Көктемнің бұлыңғыр жабырқау күнінде көз жіберген
Гүлбаршаның ақ маңдайы ... ... ... ... (Ә. Көпбаев).
Ұсқын менен түрі жоқ, Күннен-күнге керкетті, ажар, көрік, бет те жоқ, Ақыл
да жоқ, ес те жоқ (Н. ... ... ... байсалды
сүреңін көргенде қалияның жүрегі орнына түсті (“Жалын”). Бүк ... ... ... ... ... өңі-түсі кеткен сұрқы (Д. Еркінбаев). Ол неміс
офицерінің арсыз, жексұрын сықпытына жирене қарады (Қ. ... ... ... ... ... (М. Жансаева). Ағасының сырт пошымы да
өзімен салыстарғанда бөлек, кереғар еді (Н. Әбуталиев). Жылым жігіт ... ... ... (Б. ... Келе ... жүз ... Әлпеттері тым жаман
(“Батырлар жыры”). Қазанның қара суық дауылы теңіз жасағасындағы ... ... ... ... ... ... Кейбірінің түсі-тұрқы тап
сондай, тамаша ұқсастық (Б. Нұржекеев). ... ... көз ... осы еді, қияпатына көңілі толып, директордың жаңағы айтқанын
мақұлдап, көңілі дауалап қалды (Т. ... ... ... ... нұсқасын? Күнде өзімшіл ептінің несін адам ұстасын (Абай). Аяғы күс-
күс болып жарылып кеткен, кескіні де ... ... (М. ... оң ... бара жатқан Нұрила мүсіні көзіне жылы ұшырап кетті (З.
Шүкіров). Қазір адам ... сиық ... ма ... (Б. ... ... ... гөрі тұрпаттарынан кісі қорқарлық ... Ой, ... ... Қаратаудың жылқысы бәріне да жетеді (Ә.
Нұрпейісов). Сары алтын, сапы ... ... ... ... қош ... ... Бекбол азғана таңырқаған нысайға мініп, көз алмай
қарады (М. Әуезов) [8, 543 б.].
Бет, жүз, әлпет, ажар, әр, дидар, өң, ... ... ... ... рең,
рай, түр-түс, пішін, бәден, ұсқын, сүрең, сұрық, сықпыт, порым, пошым,
сыңай, әліп, сұр, ... ... ... ... бұрынғы синолнимдер
сөздігінде бір синонимдік қатарда берілгендігі туралы Ғ. Қалиев ... ... ... қайта қарастырылған. Мысалы, ... ... ... ажар, әр және бет, жүз сөздері басқа
синонимдік топтарға жатқызылған” [1, 235 б.]. Берілген ... ... ... ... ... ... ... сөзжасамдық-мағыналық
желі үзілмей тұр. Ол желі сатылап сөздердің сөздердің синонимдік қатар
құруға ... ... ... ... ... ... ... қарап отырып,
түр-ажарын қағаз бетіне айнытпай түсіретін ебі бар деген сөйлемдегі ... ... ... ... ... ... ... отырып”, “келбетіне
қарап отырып”, “кейпіне қарап отырып” түр-ажарын қағаз бетіне ... ебі бар деп ... ... еді. Бұл ... ішіндегі синоним сөздің
мағыналық реңктерінің дәрежесін анықтайды.Әлпет сөзі қатысқан ... ... да ... сыры бар. Бет, жүз ... ... ... көзі, мұрны, аузы орналасқан алдыңғы жағын білдіреді. Ал әлпет
сөзінде ... ... ... тәртібі туралы ұғым басымырақ болып
келеді. Әлпет деген сөздің өн-бойында жалпы бет-жүздің ... ... Бұл ... ... ... ... орны екінші ажар, әр,
дидар.., пішін, пішім, пошым, порым ... ... ... ... ... ... бұл синонимдік қатардағы ... ... ... ... ... ... ... кейбіреулерінің теңдік дәрежеде қолданыла
алатындығы байқалып тұр. Осы себептен де бұл синонимдік қатарлардың әлі ... ... ... ... ... еместігі байқалады. Мұны тілдің өзі
ішіндегі лингвистикалық факторлардың бірі – ... ... ... ... ... ... ... ажырай қоймағаны
көрінеді.
Тіл – теңдессіз тарихи құбылыс. Сөз ... ... ... алдынан сөз
мағынасының талай қызық беттері ашылады. Бір сөз ... ... ... оның ... ... ... ... көмектеседі. Сөздің тереңіне
сүңгіген адамның қайта қалқып бетіне шығуы мүмкін емес. ... ... ... ... ... ... ... арқылы берілетін ерекшелігі,
логикамен байланысы, санамен арақатынасы тіл ... ... ... ... ... ... тартады. Ол иірім зерттеушінің тек тілді ғана
емес, ... адам ... ... алып ... ... ... сырлар киелі қазақ сөзінің тамырының қайдан бастау алып ... ... М. ... ... ... ... қызықты
мағыналық таралымдарын қарап отырып, мынадай синонимдерге тап ... ... ... ... ... деген мағынаны білдіретін “бір ... ... ... сөзін “кесті, пышты” мағынасындағы “пышты” сөзіне
–м қосылып жасалған деген ... ... [16, 41 б.]. ... піш+ін,
піш+ім, пош+ым сөздерінің мағыналары синонимдес. Олардың түбір күйінде
тұрып та синонимдес болғаны ... ... ... ... ... жаңа ... туындағаны олардың түбірлік, сондай-ақ туындылық
сипаттарын да ... ... Бір ... сол ХІ ғасырдың өзінде
синонимдес болған сөздердің ... ... де ... ... бірі алмастырып
отырғаны, тілдік дерек ретінде сақталғаны қандай ғанибет. ... ... ... қарап отырсақ та, бұл сөздердің синонимдес және түпкі
мағынасынан тарағанына ешқандай күмәнданбайтын ... ... осы ... ... М. ... табылып отыр. Сонымен бірге пышғыл жер
деген тіркестің мағынасын аудармашы А. Егеубаев кепкен жарық жер деп ... ... ... ... ... ... кеткен, жаңбыр
(су) көрмеген жер қақ-қақ айрылып, тілім-тілім болып кететіні бар ғой. ... ... де ... пішім мағыналарының көмескі болса да барлығы айқын
көрінеді. Біздің бұл мысалды келтірудегі мақсатымыз – сөз ... ... әр ... ... ... ... ашылып, олардың бізді
қызықтыра түсетіндігін ... ... ... ... ... қырларын көрсету болатын. Пішін, пішім, пошым
сөздерінің фонетикалық өзгеріске түсіп, жаңа мән ... ... ... ие ... сөздер екені көрініп тұр. Ал порым сөзінің түп-
төркіні орыстың форма сөзі ... ... ... тілі форма сөзін
өзініңтілдік ішкі заңдылығына салып, тілдің сөздік құрамын ... ... ... ... ... ... кескін-кейіп,
түр-тұрпат, түр-түс, рәпат. Адам басының ... ... ... ... ... бір ... өзге жауынгерлердің де бет-әлпетінен
аңғарылатын еді (Ж. Жұмаханов). Ол ... ... ... ... он ... ... Мырзаштың бет-бейнесі көз алдына келе қалғандай болды (С,
Алдабергенов). Қабеннің ... ... ішкі ... ... шыққан
әсем, әсерлі сезімнің бет-пішінінен-ақ көңілінде жатқан ойының арғы астарын
аңғарып қалатын (С. Мәуленов). Әкесі соғысқа аттанғанда Жайлау оның ... ... ... ... қалды (М. Неталиев). Адамның жаны да,
кескін-кейпі де, мінез-құлқы да, ішкі ... де сұлу ... тиіс ... ... ... ... онша емес екен деп ойлады әпкесі
(“Жалын”). Жиырма жыл көрмеген адамның түр-түсін ажыратып, ... ... екен ... Қазақстан”). Көңілім құлазып, рәпатым өзгеріп, өзіме
жат, бөгде суық көріндім (Ө. Тұрманжанов) [8, 139 ... ... ... бұл сөздердің бет, жүз, ... ... ... ... ... Себебі бұлардың құрамының өзі
күрделі. Күрделі тұлға күрделі ойға ие болады. Мысалы, Осындай бір құлпырыс
өзге жауынгерлердің де ... ... ... ... кескін-келбетінен, кескін-кейпінен, түр-тұрпатынан, түр-түсінен,
рәпатынан) аңғарылатын еді ... ... ... құбылтуға болар еді.
Бақасақ, бұл аналитикалық тәсіл арқылы ... ... ... ... да ... осы ... мазмұнын ашуға қатысып
отыр. Себебі екі сөзден ... ... ... ... ... ... сипат, қарапайымнан гөрі ... ... ... ... мағынаны жинақтаған қос сөздердің қолданылу
аясы кеңірек. ... ... ... ... ойды анайылатып,
дөрекілендіріп жіберген секілді. Себебі ол сөздің дыбысталуының ... ... ... көрініп тұр. Кей жағдайда сөз мағыналарының
өзінің дыбысталуымен де байланысы барлығы байқалады.
Қазақ тіліндегі ... ... үш сөз ... ... Ш. Бектұров пен М. Серғалиев атап көрсетеді. [17, 18 б.]. Сондай-
ақ синонимдік қатардың үстеулерден де жасалатындығын ... ... ... бұл ... ... ... // Жақып бұл хабарды тез жеткізді //
Жақып бұл хабарды дереу жеткізеді // ... бұл ... ... жеткізді. Бұл
мысалдардан біз үстеулердің синонимдік ... ... ... ... Ал ... тіліндегі фразеологизмдер табиғатын жан-жақты ... Г. ... ... ... ... де ... [18]. Ендеше синонимдік қатарлардың жасалуында адам санасының да
әсері бар екенін ... ... ең көп ... ... ... ұғымды білдіретін сөздер мен қимыл мәндес сөздер. ... ... ... мен ... ... ... сөздер адам ойын жеткізудің
бірден-бір құралы деп танылады. Осы себептен де синонимдік ... ... ... ... ... осының айғағы. Синоним сөздерді семантикалық
және функциональдық ... ... ... жаңа және ... ... тіл ... ... сөздер туралы жазылған ғылыми еңбектерде
оған әртүрлі анықтама беріледі. Мұның өзі тақырыптың өзектілігін, әлі ... ... ... мәселенің бар екенін көрсетеді.
Синонимдер тек лексикологияның ғана зерттеу нысаны болып қалмайды.
Сонымен ... ол ... ... мен жолы ... ... ... ... жағынан семантикамен, қолданыс аясы мен мүмкіндігі
жағынан стилистикамен, сөйлеу тілінде ... ... ... тарихи қалыптасуы мен даму жолына байланысты тарихи
лексикологиямен де байланысты ... ... ... ... басты
себебі, қай тілдегі синонимдер туралы жазылған еңбектерді салыстыра
қарастырсақ та, онда ... ... ... мен сөз ... даму ... ... ... көрсеткіштердің бірі ретінде
бағалануы.
Синонимдердің қолданысы ауызекі тілде де, ... ... де ... ... нақты, толық түсінікті болуына көбінесе синонимдердің тигізер әсері
мол. Бір сөзді сөйлем ішінде бірнеше рет ... ... оның ... ... сонымен бірге әуезділігін де кетіретіні даусыз. Бұл ... ... ... ... ... сын есім ... деп аталатын ғылыми
жұмысында терең топшылаулар жасай отырып, былай деп ... ... ... ... ... ... ... көркем әдебиеттің, өнердің кемелденіп,
толысуына, көркем сөздің жетілуіне, күнделікті өміріміздегі ... ... ... қалыптасуына тигізер әсері мол. Осы тұрғыдан
алғанда, ... ... ... ... атқаратын
маңызы зор” [19, 3 б.].
Синонимдердің жасалу жолы мен пайда болуында, қолданысында ... бар. ... ... болуы ең алдымен ұлт өкілдерінің
таным–түсінігінің ... ... Бір ... қатысты әр түрлі
атаулардың болуы – сол ұғымның әр алуан ... ... ... сипатты белгілерін ерекше танып, соған байланысты есім ... ... ... пайда болуының басты шарты да осы танымда қалыптасып
танылған бір–біріне жақын, ... ... ... ... ... ... ... синоним сөздердің мағынасын қосымша реңкті ғана білдіреді
деп санауға болмайды. Қосымша реңкті білдіру қосымшаларға тән ... өзге де жеке ... ... жеке сөз ... ... демек
мұның толық жеке мағынасы бар сөз. Синонимдердің ішкі ... ... ашу ... ... ... басты негізі
болмақшы.
Қазақ тіліндегі етістік синонимдердің семантикалық және ... ... ... ... ... ... негізінде зерттеген
ғалым А.Ә. Османова болатын. Бұл ғалымның зерттеуінде ұлы, заңғар жазушы М.
Әуезовтің мол ... ... сөз ... ... ... ... арқылы қазақ синонимикасын дамытуы, қазақ тілінің
бай қорын мейлінше мол ... ... сол ... ... ... байлығын көрсеткен еңбек болатын [20].
Бұдан басқа қазақ тілі ... ... ... мен оқу ... да ... ... ... оған анықтама беріледі, талданады.
Синонимдердің жасалу жолында өзіндік ... ... Бұл ... ... бір ... ... түсінігімен, танымымен тығыз байланысты
болып келеді.
Мысалы, бұрыннан қолданылып келе жатқан сөздер және ... ... ... ... ... ... ... бөлшектенуі
дифференциацияға әкеледі. Етістіктен болған зат есім торг абстрактылы –
алып-сату ... ... ... “сауда орны” деген нақты мағынаны ... ... ... торг лексемасының орнына базар түркизмі келді.
Осыған сәйкес бұрынғы қолданыстағы ... ... ... ... ... ... ... тарылды. Айтылғандарды ескере отырып, түркизмдердің
көпшілігі орыс тілінің лексика-семантикалық жүйесіне дәл, тар ... ал ... ... ... құбылыстың негізгі атауы ретінде
кездеседі деп тұжырымдауға болады.
Қазіргі ауызекі тілдік қолданыста сауда – ... ...... сөздері
синоним ретінде жұмсала береді. ... ... ... ... ... ... ... базар және нарық сөздерінің мағыналық
құрылдымдары ерекше болып, дифференцияланып ... ... ... ... ... сөзі ... ие ... “Сауда” сөзі арқылы
бөлшек сауда, сауда–саттық, халықаралық сауда, саудагер, сауда жасау т.б.
сияқты атаулар ... ... ... Ә. ... ... ... ... бұл сөзді базардағы сатушылардың ат ... ... қала деп ... ... ... [21, 41 ... ... синоним сөздердің зерттелуі кенже ... бір ... ... ... ... тек ... ғана
сирек және кеш зерттеллуі лексикология саласының кейінірек зерттелуімен
тығыз байланыста. ... бері ... тіл ... бұл ... ... тіл ... ірі еңбектердің қатарынан Ә.
Болғанбаевтың және соңғы синонимдер сөздігінің авторы С. ... ... ... Өзге зерттеулер бірлі-жарым мақалалармен ғана
шектелген. Бұл зат ... ... ... жазылған ебектердің жоқтығын,
өзге синонимимяның ... Ф. ... сын ... ... М. ... ... синонимия, Г.Н. Смағұлованың
фразеологиялардың мағыналастығы, ал А.Ә. Османның ... ... ... ... ғана атап ... болады. Бұл қазақ тіл
білімінда саусақпен санарлықтай ғана зерттеулер. Ал ... ... ... ... ... ... дыбыстық
сәйкестіктер арқылы кейбір синонимдердің туыстас екендігін айқындаған аз да
болса, үлкен ... жүк ... ... ... Б. Сағындықұлы, А.Б.
Салқынбай еңбектерінен көрініс табады.
Профессор М. Серғалиев синонимдерді синтаксистік синонимдер тұрғысынан
зертттеді. Бұл ... ... ... ... Ғалым Синтаксистік
синонимияның бірнеше принциптерін атап ... ... ... бірі
— мағыналық жақындық принципі. Лексикалық, фразеологялық синонимдердегі
сияқты синтаксистік синонимдердің бірден-бір ... ... ... ... зерттеуші жоққа шығармайды.
1.2 Қазақ тіліндегі зат есімді синонимдік қатарлардың ... ... ... ... ... өзгерістер, оның ішінде жуанды-жіңішкелі түбір
сөздердің қалыптасуы мен орнығуы, саралануы ... ... ... және ... ... өзгеріп, дамып
отырады. Бұның кездейсоқ құбылыс емес екендігі белгілі. Сөйлеуші ... ... жуан ... ... ... айту арқылы
ауыстырған. Тілдің тарихи дамуында сөздердің жуан, жіңішке тұлғалары ... ... ... рөл атқарған.
Сөз құрамындағы тарихи фонетикалық өзгерістер екі ... ... ... ... ... ... ... дыбысталып, қолданыста олардың ішкі
семантикасына, мағыналық дамуына өзгеріс ... ... ... ... ... дыбыстық өзгерулер сөз мағынасының өзгеруіне
жағдай жасайды, олардың мағынасының ... ... ... ... ... жаңа атаудың туындауына себепші болады. Мұндай дыбыстық
өзгерулер арқылы туындаған сөздер тіл ... ... ... ... туындату деп аталып жүр. Татар тілінің суффиксалды сөзжасамын зерттеуші
ғалым Ф. А. Ганиев жаңа сөз туындаудың бір жолы ... ... ... ... ... ... өзгертерлік қасиеті болса да, түркі тіл
білімінде бұл пікір аса мақұлдана қоймады. Н. А. ... ... кел ... ал – ат, жан – жақ, жүр – жүз ... ... ... “Возможно,
что древний способ словообразования, заключающийся в варьировании ... был ... ... ... – деп ... [22, с.144].
Дегенмен, қолданыста жүрген тілдік бірліктердің фонетика-семантикалық
жолмен тілдің дамуында ... ... бар ... ... ... ... бар. Тек тілдің фонетикалық жағы ғасырлар ... ... ... Бір ... ... ұғымдық мәнін атау үшін ... ... ... ... ... формалары болған. Әрине,
олардың біреуі мағына дамыта алушылық қабілетке ие ... ... ... қана ... иемденген. Осыған байланысты тіл ғылымындағы көп,
жаңаша, тың зерттеулерге жол ашқан Б. ... ... ... ... өз орны бар, ... ... деп саналды [23].
Тарихи фонетикада тектес сәйкестіктер мен әр тектес сәйкестіктердің бар
екендігі белгілі. Сәйкестіктің екі түрі екі ... ... ... әр тектес сәйкестіктер бірінші жағдайда жай ғана тұлға өзгертеді: жүз
– дүз – йүз, түз – дүз, т.б. ... ... ... ... де ... ... тұрады: семір – семіз, жүр – жүз, ана – ене, ... ...... ... Қажыбеков “Глагольно-именная корреляция гомогенных корней в
тюркских языках” атты еңбегінде ... ... ... ... бір түбірден тараған есімді-етістікті ... бар ... ... Осы ... фоно-морфо-семантикалық түбірлерге терең
талдау жасап, сөздердің дыбыстық өзгеріске ... өзі сөз ... ... ... в тюркских языках также может
осуществляться фонетическим способом”, - деген пікірі фонетика-семантикалық
тәсіл арқылы сөз ... ... ... ... көпмағыналылық
сипаттағы жаңа туындылар жасалатындығына негіз болады [24, 87 б.].
Жалпы тіл білімінде дыбыстар сәйкестігі ... ... ... ... жүргенмен, синонимдік қатарлардың жасалатыны туралы
ғылыми тұжырым бұрын-соңды аз айтылған. Бұл ... ... А.Б. ... өз
еңбектерінде жазып жүр. Жалпы синонимдік ... ... ... сөз ... алу ... тіл ... жаңа сипаттағы ой-пікір
деуімізге негіз бар. ... ... ... ... ... фонемалық қасиетке ие ... ... ... – олардың
сөзжасамдық қызметі. Сөзжасамдық мағына туғызып, жаңа ... ... ... ... ... ... ... сингармониялық варианттар
қалыптасқан. Сөзжасамдық варианттар сингармониялық параллельдер негізінде
жасалады. Варианттар ... ... ... ... процесс
жүргендіктен, бұл сөзжасамның бір тәсілі ретінде ... ... ... деп ... ... ... - деген пікірін
сөзіміз дәлелді болу үшін ... ... ... ... ... ... ... сөздің жасалуы дыбыстардың
генетикалық және артикуляциялық жақындығымен байланысты. Тіл – ... ... ... ... ... категория. Тілдің дамуы мен
кемелденуіне тікелей әсер ететін сөз бойында ... ... әр ... ... ... стилистикалық өзгерістер тілімізде
қатар қолданылатын тілдік бірліктердің пайда болуы мен өмір ... ... ... тілде орнығып, игерілуі олардың
семаларының сараланып, жіктелуіне ықпал етеді. ... ... ... ... ... ... байқалатын жеке-жеке лексикалық
мәнге ие болған жаңа сөздер де туындап жатады. Белгілі ғалым, ... ... ... ... ... дауысты дыбыстардың не ашық, не
қысаң болуы сөздің мағынасына әсер ... ... ... ... ... ашық болса, құлаққа келетін табиғат дыбысы да қатты естіледі,
қысаң ... ... ... – деген пікірі арқылы сөз мағынасының
өзгеретінін айтады [25, 362 б.]. Жарыспалы екі түбірдің ... ... ... ... ... ... Б. ... айтып жүр. Сөз жасаушы
фонетикалық тәсілді ... ... ... ... мен ... ... ... тығыз байланысты. Тілдегі ұңғы — үңгі, сыла —
сіле, шоқы — шөкі тарихи ... ... ... ... ... негізінде қалыптасқан варианттар. Бірақ бір ... ... ... бұл ... ... ... даму барысы
көрсетіп отырғандай, мағыналық жіктері ажырап, жаңа сөз болу ... ... ... ... үңгі сөзінің мағынасы “бір жерді қуыстап қазу,
үңгірлеу нәтижесінде ... ... ... ... ... ... ... шоттың, балтаның сапқа кигізетін қуыс жағы, сап кигізетін ... ... ... ... қана ... екі ... ... реңк алған
бұл сөздердің жеке-жеке тілдік реестрде орын алып сөз ... алу ... ... ... ... бір кездері вариант сөздер қатарында жүрген ұңғы ... ... ... ... ... жеке лексемалық сипат алған
деуімізге болады. Ұңғы – үңгі түбірлерінің семантикалық жағынан өзгешелігі
бола ... да, ... ... ... ... ... тілдік дамуға түсіп, жаңа
мағыналы сөз пайда болып, ... ... ... тұр. Бұл ... ... бола ауын ... ... үңгіп қазу деген тіркестер
нақтылай түседі.
Сонымен қатар тіліміздегі өлшем бірлігін білдіретін ... және ... де ... ... арқылы жасалған туынды сөздер деп
тануға негіз болады. “Бір ... шөкі ... шоқы ... параллель
екендігін тіл зерттеуші ғалымдар айқын байқай алады. Шоқы ... ... бір ... ... ... ... ал ... шөкім бұлт”
тіркесіндегі шөкім сөзінің мағынасы “үш саусақтың ұшымен ... ... ... ... ... ... бойына жинақтаған. “Бір шөкім”
сөзі тек бұлтқа ғана таңылған өзге ... ... ... ... ... мен бір ... тарихи түбірлес сөздер екені анық және олар бір-
бірімен синонимдік жұп қүрап отыр. Шоқу ... – шөку – шеку ... ... ... жаңа ... ... ... күмән жоқ.
Оларға тән ортақ мағына – ... ... шұқу ... бір ... алу. ... ... ... жасалу формасы арқылы қысым, түсім, ... асым (ет) ... ... ... ... ... негізгі мағынасы сақталған жуанды-жіңішкелі сөздердің қазақ
тілінде мынадай түрлері кездеседі:
Қапта “бір нәрсені тоздырмас үшін сыртынан қап жасау” – ... ... бір ... ... “тұқым, жұрағат, нәсіл” – үрпек “жаңа өсе бастаған түк”, “бұғанасы
қатпаған бала”.
Тығылу “бір заттың белгілі бір нысанға жасырынуы, ... ... ... бір ... жаншылуы, қысылуы”.
Тойтарыс “соғыс немесе өзара келіспеушілік кезінде ... ... ... ... беру”.
Тілімізде фонетика-семантикалық тәсіл арқылы жасалған зат есім ... ... ... олар ... ... ... жұмсалады.
Бірақ көптеген ғасырларды артқа тастаған тілімізде фонетикалық өзгерістің
болмай қоюы еш мүмкін емес. Сондықтан ... ... ... өз ... бір ... екі ... қырын атағанмен, қазіргі
тілімізде ... ... ... ... барлығын байқаймыз.
Стильдік ерекшеліктің болуы да синоним сөздерге тән ... ... ... ... өз ... тән ... ... фонетикалық жолмен жасалған туынды сөздердің мәні контекс ыңғайында
ашылады. Мысалы:
Сүрлеу, сорап. Көптен бері жүрілмеген ескі жолдың сілемі. ... ... ат ... ... ... ... ... (“Саржайлау”). Жол сорабы
аяқ астынан күңгірттеніп, байқалғанымен, арғы ... ... ... ... (Ә. ... ... сөздігіндегі синоним сөздердің қатарында берілген сорап
сөзі мен торап сөзінің де арасында ... ... бар, ... ... ... бар сөз деп айтуымызға болады. Себебі
контексте мәні ашылып ... жол ... ... мен жол тол ... бұл ... ... ... бар, аталас сөздер екеніне
күмән келтірмейді. ... ... ... торап сөздерін фонетикалық
тәсіл арқылы жасалған зат есім ... ... ... бар. Қазіргі
тіліміздегі торап сөзіне қатысты тоғыз ... ... ... ... торап
сөзінің мағыналық дамуға түсіп, көлік, адамдар көп жүретін жол мағынасында
жұмаслып жүр. Дегенмен, бұл ... ішкі ... ... ... сақталғаны бұл тілдік бірліктердің дұрыстығына алып келеді.
Бау, бау-бақша, бақша, бақ. Әр ... ... ... мен гүл ... жер. Бұл синонимдік қатарлардың ішіндегі ең назар аударатын сөзіміз
бау мен бақ болмақ. Бұл екі синоимдес сөздердің ... ... ... ... өсіруден келіп туындайды. Баптау, баулу ... де ... ... ... аша ... қ мен у ... сәйкесуі бірден жүре қоятын процесс емес.
Олардың өзінің даму ... ... бар. ... екі ... әр ... ... ... жатады. Себебі бұл
сәйкестіктер арасында акустикалық және ... ... ... қоймайды. Сол себептен де бұл сәйкестіктер тек сатылап ... ... ... ... ... сау жүр, сақ жүр, бір-біріне жау,
жақ-жақ болып соғысу секілді тіркестерден көрінеді. Қ ~ ғ ~ у ... ... Б. ... ... тілі лексикасы дамуының
этимологиялық негіздері” атты еңбегінде өте жақсы ... ... ... даму ... ... ... осы ... айқын
көрсетілген.
Фонетикалық сөзжасам қалыптарын жүйеге түсірген ғалым А.Б. Салқынбай сақ
–сау, жақ – дау, ...... арық – ару, ... ... ...... жасақ
– жасау, тарақ – тарау, бақ – бау, қарақ – қарау, сабақ – ... ... ... сұрақ – сұрау секілді атаулардың номинативтік белгілерін таныту ... ... ... ... негізінде пайда болған деп
пайымдай келе, қ, ғ дыбыстарының у дыбысына алмасуды ... ... деп ... [27, 411 ... ... ... ... арқылы жасалған туынды сөздердің
көп екені байқалады. Бірақ олардың қай сөз ... ... ... ... ... ... үшін маңыздысы олардың, яғни дыбыстардың сөз жасай
алу қабілетінде. Сондықтан тілімізде тек фонетика-семантикалық тәсіл арқылы
жасалған зат есім ... ғана ... ... ... ... қатарлар,
сын-сапа мәніндегі синонимдік қатарлар да туындаған.
Нысан, нышан. Заттың белгісі. Белгілі бір заттың құбылыстың ... ... ... бірге басты белгі мағынасында да ... ... ... ... ... ... деп атайды. Мұндай жағдайда
халқымыз ағаш нышан көрсетіпті деп айтады. Сонымен ... ... ... Нышаналы, Нысаналы деген есімдер де ол ... ... боп ... ... береді. Сондықтан оларға осындай ерекше
есімдер қойылады. Бұл жағдайда қазақтар нысаналы болып ... ... ... ... деп ... ... ... осының өзінен-ақ нысан және
нышан сөздерінің ... ... ... ... Ал ... ... ... көрінетін немесе көзге көрінбейтін объект, яғни зат.
Әрбір ... ... тән ... бар. Осы ... де олар ... ... орын ... Бұған қоса нысана сөзінің де осы ... ... ... ... ... дау жоқ. С ~ ш ... арқылы
тілімізде бұдан өзге де көптеген мысалдар келтіруге болады. Себебі бұл
дыбыстардың ... ... ... Шам – сам, баш – бас, ... ... аш – ас, ...... т.б. Бұл сөздер жаңадан атау жасамаса да,
тілімізде мұндай құбылыстың бар екені даусыз.
Бұдан өзге дыбыстар сәйкестігі ... ... ... ... ... мысалдарды келтіруімізге болады:
т ~ с: түр – ... – бет ... ...... ...... (жол
торабы – сорап жол), тоғ(ыстыру) – соқ(ыстыру), тайа – сүйе, тіре – ...... д ~ б: ... - ...... ~ ж: ... – жәбір – жапа;
б ~ п: бұл – пұл, зәб+ір – жапа, бор+ыш – пар+ыз;
с ~ н: ...... өсім - ... ... - ... ~ н: жасыл – жасын, жол – жөн(екей), лас(тық) – нас(тық);
й ~ ғ: түй+ісу – тоғ+ысу;
н ~ ш: нұқы – ... нану – ... ~ й: соқ - сой, тоқ - той, жоқ - жой, тақ – тай, жақ – ... ~ з: жай – жаз, қой - қоз(ы), май – мазь;
т ~ к: шет – шек;
ң ~ й: рең – ... ~ б: ...... ...... ... ~ н: арқау – арқан;
н ~ м: құн(ды) – ... ...... ...... ~ у: бақ – бау, жақ – ... ~ с: нышан – нысан;
р ~ с: түр – түс, сыбыр – сыбыс, кір – күс;
д ~ т: дем – ... ... ... да адам ... астасып жатқандықтан,
ешбір сөз одан тыс қарастырылмайды, бәрі оймен, ... ... ... ... ... ... ... сәйкесулер арқылы
тілімізде протезалар негізінде жасалған ... ... ... мен ... ... тілі ... ... қазір тек тарихи зерттеу
нәтижесінде ғана табиғатын ... ... ... ... да ... ... сөздер туындатудағы ролі ерекше.
Қазақ тіліндегі протезалық құбылыс туралы көптеген түркітанушы ғалымдар
жазып өткен болатын. Түркітанушылардың флексиялық құбылыс ... ... Б. ... еңбегінде түгел жинақталып, топталып
берілгендіктен, ... ... ... ... ... тілімізде қ
мен к дыбысынан басталатын сөздердің бірқатарында аталған дыбыстардың тарих
қойнауында түсіп қалып, элизияға ұшырағанын айтады. Мысал ... ... ... ...... қызу – ысу, ...... сөздерін дәлел ретінде
келтіреді. Бір кездері к мен қ ... ... ... көп ... ... [23,47 б.]. ... фактілер тілімізде қ протезасының болғанына
айқын дәлел бола алады. Демек, ...... ... ... бар сөз деп ... болады. Олардың мағыналарында алшақтық
байқалғанмен ұғымдық сипатында жақындық бар. ... ... ... ... ... ... мәні ... құлазу сөзінде, керісінше, алға емес, артқа
жылжу мағынасы ... яғни ... ... бар. Көз ... ... ... сөзі де жарық сөзімен тікелей байланысты,
себебі көз ... ауыс ... ... ... Міне ... қызықты фактілер көптеп кездеседі. Қол сөзі тарихи тұрғыдан ал+ақан
сөзімен байланысты. Бұл ... ... ... ... беріліп жүргендіктен бұған тоқталмаймыз. Осы жұмысты жазу
барысында Б. ... ... сөз ... ... ... жазылған көптеген пікірлерін қолдаймыз. Себебі фонетика-семантикалық
тәсіл арқылы жасалған синонимдер ... сөз ... ... ... ... ... көмекке келеді.
Фонетика-семантикалық тәсіл арқылы жасалған туынды сөздердің уәжделуінде
олардың ұғымдық ұқсастықтарының болуы әсер етеді. Демек, ... ... ... ... жасалған туынды сөздерде зерделеуде көп
мүмкіндіктерді ашуға ықпал етеді.
Уәждеме мен синонимия ... ... ... ... ... екі ... өздеріне тән ерекшеліктері бар. Осы ерекшеліктер екі
құбылыстың түйіскен жерінде көпқырлылық танытады. Синонимдер ... ... мен ... ... ... ... Екі құбылысқа ортақ
мынадай белгілерді атап өтуімізге болады:
– уәждеме құбылысы синонимия құбылысымен тығыз байланысты. Сөздің дайын
компонент күйі мен ... ... ... ... аса ... ... Мұнда уәжделу негізінде пайда болған
синонимиялық жұптар мен синонимиялық топтар берілуі мүмкін;
– сөздердің синонимиялық ... ... ... ролі ... есеп ... дыбыстық сәйкестіктер арқылы семантикалық дамуға
түскен синонимдер саны зерттеу ... ... ... ... жұптарының айырушы қызметтері болады. Сонымен бірге
олардың бәрі болмаса да кейбіреулерінің стильдік айырмашылықтары болады;
– сөздің ішкі ... ... ... синонимдердің
валенттілігінде байқауға болады;
– дыбыстық өзгеріске ... ... ... ... жасалған
синонимдердің эмоциональды-экспрессивті мәніне назар аудару.
Синонимия тілдің барлық жүйесіне ортақ сөз тобы саналады. Сол ... ... ... ... ... ... ... кездеседі. Бір сөзжасамдық типте жататын, аффикс жалғанып та,
жалғанбай ... ... ... ... ... сақталған
сөзжасамдық қатарда жататын синонимдерді ... ... ... Орыс ғалымдары сөзжасамдық синонимдерді түрлі аффикс жалғану
арқылы ... ... ... байланыста болатын туынды сөздер деп
атап, оны гордость – гордыня сөздерімен түсіндіруге тырысады.
Мысал ретінде қырғауылдар тұқымдасына ... құс ... ... ... ... ... турач сөзіне тоқталар болсақ, бұл әрине,
құс есімі. Ол көбінесе Шығыс Кавказда, ... ... ... Сол ... де бұл құстың есімі тек қана әзірбайжан болмаса,
түрікмен тілдерінде ғана ... ... ... ... ... - шіл ... Осы секілді құс аттарының этимологиялық
негізі түріктің тұр сөзі екендігін анық байқауға болады. Бұл сөз ... ... ... ... сияқты. Әзірбайжан тілінің тураз сөзінің
соңғы үнді аффрикатының орыс тілінде балама, яғни ... ... ... ол ... с ... ... ... жататын тау күркетауығы - ұлар ... ... ... ол – ... және Орта ... биік ... қыраттарын
мекендейді. Ұлар сөзі “шіл” деген ... ... ... ... де
кездеседі. Қазіргі түркі тілдес халықтардың тілінде, яғни ... ... тува ... ұлар – тау күркетауығы. Ұлар сөзі улу, ул, ... ... ... р аффиксінің қосылуы арқылы пайда ... ... ... Ұлар биік ... ... ... ... ұзақтау, биік болу
мағыналарының құс атауына уәж болып таңылуы әбден ... ... ... ... Қара ... сұр ... ... талғамайтын еті арам құс.
Бұл екі сөз қазақ ... ... ... ... ... ... сөзінің
уәжделуін түрліше сараптауға болады. Оның түсіне байланысты қара сөзі уәж
болуы мүмкін. Түркі тіліндегі қарға құс ... шығу тегі ... ... ... ... ... ... бұл құстың шығарған дыбысына,
қарқылдауына байланысты болуы да мүмкін. Қалай ... де, бұл ... ... қай ... ... да ... ... жұмсалады. Мұны
түркі тіліндегі қарға, қарғау (ұрысу) деген мағыналас сөз де ... ... ... ... ... ... бір қыры – дыбыстық
өзгеріске ұшыраған бірақ мағыналық тұтастығын ... ... ... сөздерді
мысалға алып қарауымызға болады. ... ... ... ... ... ... ... негізі, түбірі (мұнда бұл
сөздер ... ... ... ... жоқ) бір деп ... Осы ... ... мағына тұтастығын байқатады. Сөзжасамдық синонимдер
сөзжасамның заңдылықтарына ... ... ... сық - қыс - ... ... ... қысу мен құшу ... ұқсастық
болғанымен, адамды сығу мағынасында алшақтық ... ... ... тән ... стильдік ерекшеліктерін осы мысалдан
байқауымызға болады. Қазақ ғалымы А.Б. ... ... тіл ... ... ... ... ... мағыналық дамуға
түскендігін фактілер ... ... ол ... аз ... ... етеді [27, 393 б.].
Қазақ тілінде фонетика-семантикалық тәсіл арқылы жасалған туынды атаулар
тек заттық ұғымды ғана ... ... ... сөз ... ... төмендегі имысалдардан байқауға болады.
н ~ т: нығыздау – тығыздау, нақ сол – тақ сол;
п ~м : опыру – омыру;
л ~ р ~ з: ... – алу – ... ~ д: ... – адуынды;
й ~ ш: айығу – ашылу;
т ~ ж: талпақ – жалпақ, тай – тұр – ... ...... таяу – ... ~ ж: ...... шырақ – жарық, шаншы – жаншы;
у ~ н: арқау – арқан;
с~з: асу – озу, ...... ...... ...... ~ ж : әлсіреу – қалжырау, сыл+тау – ... ...... ...... ~ м: құнды – қымбат, кен+ере – кем+ер, пішін – пішім;
р ~ й: зер(салу) – зейін салу, зерек – зейінді, кері – ... жер ... ~ у: бағу – ... ~ у: бақ – ... ~ б: ... қағу – бебеу қағу;
ш ~ с: нышан – нысан; қасы – қышы, астасу – ұштасу, сынау – шенеу;
т ~ с: түр – ... – бет ... ...... ... – сорап (жол
торабы – сорап жол), ти – соқ, тайа – сүйе, тіре – сүйе, ауыт+қу – ... ~ с: түр – түс, ...... кір – ... ~ с: есіру – еліру, сай – лай+ық;
р ~ ш: шар+шау – шал+дығу, кер+емет – ... ...... ... сал, ... – жол, еру – ілесу, сіл+ею – сір+есу, зарар – залал;
б ~ с: былқылдау – сылқылдау;
д ~ ж: дал+ию – ... ... ... ... ... ... – ажырау,
ажырау – айырылу;
д ~ т: дем – тын, дәп (бір) – тап ... ............ доғ+ару – тоқ+тау, дер+еу – тез, зады – ... ~ ш : бүге – ... ~ б: тық – бұқ – бүк – ... ...... ...... – бұлдану;
с ~ м: сөре – мәре, сынау – мінеу;
Жуан және жіңішке ... да ... ... ... ... ... атау ... қолданылады: қопсыту – көпірту,
қыр+ағы – көреген, ...... ~ м: ... қон – мін, ... – мал+ту – тал+таю; қанат жазып
қалықтау, дене мүшелерінің қимылының нәтижесінде малтып жүзу, талтаюда ... ... ... ... ... ... ... аналогия арқылы
сөздердің мағыналарын бір-біріне жақын деп қарастыруымызға болады.
к: д ~ б: күлдіреу - ...... ~ ж: ......... ~ п: бұл – пұл, зәб+ір – жапа, бор+ыш – пар+ыз;
м ~ к: мұқа – ... ~ н: сену – ... өсі - өну, ... - ... ~ н: тал+ау – тон+ау, жасыл – жасын, жол – жөн(екей), лас – нас;
й ~ ғ: түй+ісу – ... ~ ш: нұқы – ... нану – ... ~ й: соқ - сой, тоқ - той, жоқ - жой, тақ – ... ~ з: жай – жаз, қой - ... май – ... ~ к: шет – шек;
ң ~ й: рең – рай;
л ~ б: желеу – жебеу, салдар – себеп, былжырау-мылжырау.
Синоним сөздердің ... ... ... ... ... критерийлердің анықтап алдық. Ал енді синонимдік жұптармен
қоса, синонимдік ... да ... ... ... екі ... ... ... да, мағыналық жақтан да ұқсас болып келіп, генетикалық-
семантикалық кодты сақтаса, синонимдік қатарда ... ... саны ... үшеу немесе одан ... ... ... Осы ... біз оларды
синонимдік қатар деп атадық.
Фонетика-семантикалық тәсіл арқылы ... ... ... – мапа – мамық;
нобай – жоба – долбар;
нықыру – жықыру – жекіру –зекіру;
найқалу – ............ – шаптау –жапсыру;
мыртық – быртық – тыртық;
мық+ты – бек+ем –мығым;
күм+ілжу – күб+ілжу – ......... – сем – ... отырғанымыздай, бір синонимдік қатардағы сөздердің ортақ семалары
ұқсас. Тіпті кей жағдайда бірінің орнына бірі қолданыла ... ... сөзі ... ... орын алмастырып қолданыла алады. Себебі олардың
мағыналарында өте үлкен айырмашылық байқалмайды. Сол секілді жергілікті ... ... ... ... ... да бір ... Бұл ... тек сыртқы тұлғалары ғана дыбыстық өзгеріске
ұшырағанмен, мағыналық ... ... ... ... ... алмаған синоним сөздер де
кездеседі. Мысалы найқалу – жайқалу – ... ...... ... сол – сем – сөн т.б. Осы сөздердің стильдік ... ... ... ... жайқалып өсуі мүмкін, бірақ
шайқалып өсуі мүмкін емес. Сол секілді сөйлеу тілінде су найқалып, ... ... ... ... ... Адам сөз ... күмілжуі, күбілжуі,
кібіртіктеуі мүмкін, бірақ есік ... ... ... ... ... есік ... ... күбілжи алмайды. Міне осындай ұқсастықтар
мен айырмашылықтар олардың бір ... ... ... бола ... Сондай-
ақ өздеріне тән жеке мағыналарының болатынына куә.
Синоним сөздердің уәжделуіндегі ... ... ... ... ... түркітануда да, қазақ тіл білімінде де көп
айтылып келеді. Бірақ бұл мәселенің басы осы ... ... ашық деп ... ... ... де ... ... атқарған
қызметтері ерекше. Себебі мұнда протезалар сөз жасау қызметін атқарған.
Сөз жасаудағы б ... ... – (б) ... – (б)ажыраю
ақыраю – (б)ақыраю
ақшию – (б)ақшию
едірею – (б)едірею
одыраю – (б)ұдыраю
от+ын – ......... – (бү)кіл
Сөз жасаудағы қ, к протезаларының ролі:
әлсіреу – (қ)алжырау
алжыған – ...... ... табу – ... ... - ... ... – мінезі (қ)одар+лау
Сөз жасаудағы м протезасының ролі:
Аңыру – (м)әңгіру
Аңқию – (м)аңқию
Сөз жасаудағы с ... ......... ... ... жасаудағы ролі.
А ~ ә синонимдік сөзжасамдық қалыбы. ауа – әуе, ауан – әуен. Қазақ
тіліндегі ... ... ... Ә. ... ауа – әуе сөздерін
лексикалық дублеттер деп атаса, А.Б. Салқынбай сөзжасам ... ... жаңа ... деп ... – ентелеу, асыру – есіру,
адыраю – одыраю, ара(сында) – орта(сында),
астасу – ұштасу, қақы (жоқ) – құқы (жоқ), қақ – кебу – құу – ...... Қақы – құқы ... Ә. Болғанбаевтың синонимдер
сөздігінде синоним ретінде берілген [106-бет]; қақ – құу ...... кебу ... де ... қалыптар арқылы жасалған синонимдер болып
есептеледі. Себебі бұл ... ... бір ... ... ... ... да ... бір нысанның құрғап, кебуі, суынан ... бар. ... ... түбірлері бір дыбыстың түрлі сәйкестіктері
арқылы жасалып тұр.
дақ - дық: ... дақ ...... дық ... қасу - ... - үскірік, сыңай – сықпыт – сыйық - сұрық, тық - бұқ, ... ... тізу – ... ... – тек, ...... шұйлығу – шүйлігу, ұңғы -
үңгі, төну – (и)тіну, сондай-ақ төнгенде бір ... ... ... ... дәл солай, тін+тігенде бір затқа үңіліп, сол нысанды негізгі етіп алады.
Профессор А.Б. ... ... ... ... ... ... туғызады. Синонимдік ұяның молдығы халықтық дүниетаным
тереңдігін, тілдегі когнитивтік құрылым жүйесінің ... ... ... [28, 149 ... ... ... тәсіл арқылы жасалған туынды
атауларды саралай келе, жинақтап, топтап, ... ... ... ... тұлғасы жағынан да ұқсастық байқалады;
– ұқсастық дыбыстық өзгерістерге қарамастан мағыналық ... ... ... береді;
– сөздер мағыналары бірін-бірі толықтырып отырады;
– олар бір мағыналық өрісте жатады;
– бір-бірімен синтагматикалық қатынаста ... бір ... ұяда ... мағыналық тұтастық сақталады.
1.3 Зат есімді синонимдердің семантикалық тәсіл арқылы жасалуы
Мағына – сөз жасаудағы ерекше бірліктердің ... ... өн ... ... ... бір түбірде бірнеше болуы оның ... ... ... ... ... ... ... болуына байланысты бір түбірдің бірнешеге жарылып атау
пайда болады. Сөзжасамның фонетика-семантикалық, ... ... ... ... ... де жаңа атау тудыруда қызметінің
ерекше екенін ғалымдар ... ... жүр. ... ... ... арқылы екіншілік атау тудыру тәсілін А.Н. Кононов, А.Г. Гулямов,
М.А. Хабичев, Б.О. ... Ф.А. ... ... ... ... атап
өткен. Конверсияны Э.В. Севортян тілдің көне ... өмір ... ... А.А. Юлдашев: “Конверсия должна ... как один ... в ... ... словообразования”, – деп жазады [54,
с. ... тіл ... ... ... ... жарық көрген еңбек
“Қазіргі қазақ тілінің сөзжасам жүйесі” атты еңбек ... Бұл ... ... тәсілі жөнінде де біршама ойлар айтылады.
Ал ғалым А.Б. ... ... ... ... ... әр ... ... алуымен астарласып жатады. Бір сөздің бірнеше мағынада ... – тіл ... ... заңдылықтарының бірі” [27, 416 б.].
Ж.Т. Сарбалаев семантикалық тәсіл арқылы жасалған туынды сөздердің сын-
сапалануын зерттеген ... ... ... ... жасалған туынды
сөздердің мағыналық ... мен ... ... ... ... бұл ... тіл білімінде түрліше ... мән ... жаңа атау ... ... ... ... тәсіл деп атауды ұсынады [44, 14 б.].
Сөзжасамның семантикалық тәсілі өзге сөз тудыру тәсілдері сияқты өнімді
тәсілдердің ... ... Кез ... атау ... ... ... мағынаға ие сөздердің барлығы да мағыналық дамуға түсіп жаңа
атау ... ... ... Бұл ... ... сөздің өн бойында өріліп
жатқан мағына болып саналады. Сол себепті ... ... ... ... ... ... ... белгілі бір сөздерге синонимдес,
мағыналас болуы түсінікті жайт. Туынды сөздерді, ... ... ... ... жаңа ... ... ... белгілерін
зерттеуде синоним сөздердің өзіндік қызметі ерекше. Қазақ тіл білімінде
сөзжасамның лексика-сеиантикалық тәсілі көне ... деп ... ... ... ... ... ... жалғанбай тұрғанда жаңа атау
туындатудың қызметін мағына атқарған. ... ... ... ... ... шындық болмыстың сырт және ішкі мазмұнының бірегейлігі
негізінде пайда болады. Мағына арқылы пайда болған жаңа атаулардың ... ... ... ... Семантикалық тәсіл арқылы жаңа атау
туындаудың алғашқы сатысы ... ... ... алады. Көпмағыналы
сөздер заттың не құбылыстың ұқсас жақтарын бір ... ... ... көпмағыналы сөздер жайлы сөз еткенде бас, бет, аяқ, көз, қанат т.б.
сөздер мысал ... ... ... ... ... бұл ... жағы да сөздердің көпмағыналылығын түсіндіруді жеңілдетудің
бірден-бір жолы болса керек. Сөздердің көпмағыналылығы адамзат баласының ой-
өрісінің кеңеюінің, сол ... ... ... ... мағыналық дамуының
кепілі болмақ. Мысалы қанат сөзінің көпмағыналы сөз ... ... ... ... ... дәлелдеп көрсетеді. Қанат – құстың, шыбын-
шіркейлердің, жалпы ұшатын тірі жан-жәндіктердің мүшесінің ... ... ... ... белгісі болып саналса, бұл құстарды,
жәндіктердің ... ... ... ... ... ... ... балықтың қанаты деген атауды иемденеді, Ал ... ... оң ... сол ... ... ... ... ұғымдардың
құстар қанатының қимылына емес, олардың сырт ... ... ... Сол ... бұл ... яғни қанат сөзінің алғашқы
құстың, шыбын-шіркей, маса т.б. жәндіктердің ... ... ... ... ... ... дамып, жаңа атаудың тууына
септігін тигізіп отыр деп ... ... ... ... рөлін ғалымдар тап басып көрсете алған. “Сөздің семантикалық
құрылысы неғұрлым күрделі әрі бай ... ... ... ... ... қызметі де күшейе бермек. Әсіресе, көпмағыналы
сөздер сөздік құрамдағы синонимдердің көбеюіне үлкен ықпал етіп ... 96 б.]. ... ... сөздердің синонимдік қатар ретінде бірнеше
сөздерге тән болатыны бар. Мысалы жүз сөзі ... ... ... ... адамның жүзі, жер жүзі, айдын жүзі тіркестеріндегі ... ... ... әр түрлі сөздерге синонимдес болып тұр. Адамның
жүзі, адамның беті, адамның ... ... ... ... сөздерге
синонимдес болып тұрса, екінші жер жүзі тіркес арқылы қалыптасқан бір зат
атауын жер жүзі, дүние ... ... ... жер ... ... ... ... алады. Ал айдын жүзі тіркесін су беті, айдын, көл беті деген
тілдік бірліктер алмастырып, ... ... ... ... береді.
С. Бизақовтың авторлығымен шыққан “Синонимдер сөздігінде” сөздіктің
құрамы мен құрылымын түсіндіруде автор ... әр ... ... ... да ... айта ... мынадай мысалдар арқылы
дәйектеп көресткісі келеді: демеу – 1) зат ... 2) ... ... ... ... зат ... 2) етістік; қашықтау – 1) сын есім, 2) қимыл атауы; ... ... зат ... 2) сын ... шабыс – 1) қырқыс (қимыл атауы), 2) жарыс (зат
есім); қаралы – 1) ... (сын ... 2) ... (сан ... [8, 14 б.].
Тіл білімінде транспозиция – сөздердің бір сөз табынан екінші сөз табына
өту жолдарын ... ... ... ... транспозициялануына
бірден-бір ықпал ететін процесс мағыналық даму. Мағыналық даму арқылы жаңа
атаудың туындауы жалпы тіл білімінде ... ... ... ... көптеген ғалымдардың ой-пікірлері бар. Егер сөздепрдің мағыналық
дамуында екі сөз табына ... ... бұл ... міндетті түрде
семантикалық тәсіл арқылы жасалған сөздер ретінде танылады. Ал көпмағыналы
сөздерге тән негізгі белгі ... ... ... ... ... бас, ... ... таудың басы, таяқтың басы, бұлақтың басы т.б.
Қарап отырсақ, барлығы да бір сөз ... ... ... отыр. Демек,
көпмағыналы сөздерге тән басты ерекшелік бір сөз ... ... ... мысалдардан көпмағыналы деп танылған сөздердің әр түрлі сөз
таптарына ... ... Олар әр ... сөз таптарына қатысты
болатын болса, транспозиция құбылысы негізінде семантикалық тәсіл арқылы
жасалған сөздер деп ... ... ... ... ... ... өзара транспозицияланған қатар құра алады. Мысалы жел – жел – ... – без – без, ой – ой – ой ... ... ... ... ... ... сөздерге келетін болсақ, бұл сөздердің әрқайсысы жеке-жеке
синонимдік қатардың бір ғана бөлшегін ... ... ... ... ... сөздер синонимдік қатардың бір жұбын құрауға негіз болады
деп тұжырымдауға болады. Мәселен заттық ... ... ... жел ... сөзі ... ... ... мәндегі жел сөзіне желу, шабу сөздері
синонимдес деп танылады. Сол себепті семантикалық тәсіл арқылы ... ... өзге ... ... ... сөздерден
айырмашылығы болатындығы осы жерден байқалады. ... ... ... ... ... ... ... бар болса, осы қатарлардың
әрқайсысында семантикалық ... ... ... ... бар ... ... Ә. ... 1986 жылы “Структура односложных корней и
основ в казахском ... атты ... ... көрді. Бұл еңбектің
маңыздылығы сол – бір ... ... және ... ... ... ... тұрғыдан бағамдау, сонымен бірге бір ... ... ... негіздеу ... ... ... түбір деген сөзді өте ... ... айта ... оған ... ... береді: “Тюркская корень есть
наидревнейшая и историческая реальная единица языка, сохраняющая свою суть
несмотря на постоянные фоно-морфо-семантические ... ... ... ... развития строя тюркских языков. Он ... ... с ... ... если оно не ... ... Во всех ... случаях тюркский корень выступает как производная
единица языка, где корень отражает в себе ... ... а ... [70, ... ... мағынасы бірнеше мағыналардың жинақталған ортасы екендігін
көруге болады. Зат не құбылыстың ... ... ... түр-сипатына, динамикасына байланысты бір түбірдің өн бойында
бірнеше мағына жинақталатыны ... ... ... басы ашық ... мұндай ой-пікір тек бүгін ғана айтылып жүрген жаңалық емес. Өткен
ғасырдың қырқыншы жылдарында “Пионер” ... ... С. ... және бір түбірдің бінешеге жарылуы” деген мақаласы жарық
көреді. Бұл ... ... бір ... ... көптеген мағынаның
болатындығын, ол мағыналар аталып ... ... ... ... байланысты бірнеше сөз ретінде танылатындығын, сөйтіп
тіліміздегі көп мағынаның бір ... атау ... ... ... болатын. Бұл пікірге қарап, бір сөздің (түбірдің) бірнеше ... өзі ... ... сөз ... ... ие ... ... тәсілінің қызметінің ерекше екендігін байқатады.
Сын мағыналы сөздердің семантикалық тәсіл ... ... ... контексте өзге сөз таптарына ауысуы жиі ... ... ... жығады, Білімді мыңды жығады” деген мақалда білекті, білімді
сөздері ... ... ... тұр. ... бұл сөздердің заттануы тек
мәтін ішінде ғанга, ... әлі ... ... жоқ деп ... ... туралы тіліміздегі сөздердің адъективациялануын зерттеген ғалым Ж.Т.
Сарбалаев мұндай ... ... ... деп ... ... сөз ... ... ауысуы синтаксистік конверсияға, яғни
сөйлем мүшелерінің бір-бірінің орнына қолдануына мұрындық болады. Сөйлем
мүшелерінің бі-біріне ... өз ... сөз ... ... ... табылады” [71, 46 б.].
Заттану процесі туралы, олардың түрлі топтағы ... ... ... ... айтып келеді. Түркітануда А.М. Щербак, Н.К.
Дмитриев, Э.В. Севортян, қазақ тіл білімінде М. ... Ә. ... ... Б. ... Ф.Ш. ... А.Б. ... Ж.Т. Сарбалаев сынды
ғалымдар еңбектерінде заттанудың теориялық ұстанымдары көрініс табады.
Белгілі бір сөз таптарына топтастырылған сөздердің ... ... алу ... ие ... Сын ... сан ... ... есімі,
есімше категориялары заттану процесін ... ... ... ... ... тілінің көптеген терминдерінің авторы А. Байтұрсынұлы –у
жұрнағын қимыл есімі, -ған, -ген, -қан, -кен ... ... деп ... ... ... ... бұл қосымшалар сөздердің заттана алу
мүмкәіндігіне ие болғандықтан қосымшалардың ішкі ... ... ... есімше сөздері термин ретінде бекітіліп берілген.
Ауру, сырқат, науқас, кесел, ... ... ... ... ... мен ... бұзылуы, өсіп-өну қабілетінің
зақымдануы. Осы синонимдік қатардағы ... ... ... ... ... мағынадан заттық мағынаға ауысқанын байқаймыз. Ауру ... ... ... адам, науқас адам деп айтудың орнына тілдік эконимя
үрдісі негізінде ... келе ... ... ... ... ... ... сындық мағыналы сөздер медицинада термин ретінде қолданылып
жүр.
Заттанатын сөздердің ең көбі статистика бойынша смындық амғыналы сөздер
екен. ... зат ... өзі ең ... сындық көзқарастан келіп шығады.
Ең бірінші затты көргенде оның ... ... ... ... ... ... ... болған сындық мағына затқа ... ... ... ... ... Киер ... ішер тамағы жетіспейтін,
күнкөрісі кем, жоқ-жітік. Бұл ... да бір ... ... ... жағдайына байланысты айтылған сындық мәндегі сөздер еді. Кешегі
кеңес үкіметі кезінде бұл сөздің ... ... күші ... көп қолдану арқылы заттану процесі бұл сөзде тез, аз уақыт
арасында жүрген. Бұл сөздің ... ... ... ... ... да ... жүріп, зат есім қатарын толықтырған. Сол себепті сөздік мақаладағы
түсіндіру де заттық мағынадағы сөздер арқылы беріліп отыр.
Ардагер, абзал, асыл;
ақ, адал, ақ ... ақ ... ... ... ... өнерлі, майталман, өнершіл;
жөн, жосық, жөн-жосық, жөн-жоба;
дөң, дөңес, жота;
Бұл синонимдік қатарлардағы курсивпен берілгендер ... ... ... ... ... ... құбылысында сын есімдердің алатын
орнының ерекше екені осы мысалдар арқылы ... ... ... ... тәсіл арқылы заттануы. Сонымен
қатар сындық мағыналы сөздермен бірге сандық ... ... де ... ... ... заттық мағынаға көшетін сан ... ... ... ... ... салт-дәсүрімізге байланысты сандық атаулар
бролмақ. Мысалы ... ... малы – ... ... құда болғанда берілетін
тоғыз, апта атауы – бір жеті, мүшел жас – он екі т.б. ... ... ... ... сақтай отырып, өзгеше атаулық мәнге ие болған.
Мағыналардың дамуып, жіктелуі арқылы ерекше сөздер тобы ... ... ... өзін ... ... ... ... дамып, өмір
сүруіне жағдай жасаған. Бұл ұлттық ... ... сөз ... жола ... деп ... болады. Бұл сөздердің мағыналық дамуында
халық шын ... ... ... ... ... деп ... тек
сананың жетілуі біртіндеп, белгіл бір уақыт шеңберінде осыған алып келеді.
Демек, қалың мал, ... жеті ... ... ... ... жұма, жеті. Мезгіл ұзақтығы жеті тәулікке тең уақыт өлшемі. ... жеті сөзі зат ... ... ... синонимдік қатар құрап
тұр. Синонимдік қатардағы мағыналас сөздердің бір сөз табына қатысты болуы
шар екенін ... жеті ... ... ... ... ... ... қатарынан орын алатынын байқау қиын емес. Жеті санының табиғаты,
қасиеті жайлы А.Б. Салқынбай еңбегінде бір ... ... ... әлем ... үшін әмбебап ұғым болатындығы айтылады. Сондай-
ақ: “Жеті саны аптаның өту мезгілі болуымен байланыстырылып, ... ... ... ... Бір ай ... яки ... ... күн
ішінде ай төрт түрлі фазада ... ... Бұл ... жеті күн ... жеті ... аптаның негізін қалайды” [27, 251 б.]. Сонымен жеті
саны заттық ұғымға ... ... ... ... сан ... адам ... ретінде жұмсалуы көптеп кездеседі.
Отызбай, Қырықбай, Елубай, Алпысбай, Жетпісбай, Сексенбай, ... ... адам ... сан ... ... алып ... Жалқы
есімдер сан есімнің заттануына оның соңындағы бай ... ... ... ... бұл сан ... ... ... елу, алпыс, жетпіс,
сексен, тоқсан, жүз деп жекелей жиі қолданбайды. ... бай ... ... ... ... ... толықтырады. Қазақ халқында ат тергей
дәстүрі қатаң сақталған. Сол себепті келіндер ... ... ... ... ... ата, қайын аға, қайын ... ... ... ... атау дәстүрін ұстанған. Сондықтан Отызбайды – екі он ... – екі ... бес деп айту ... кездеседі. Осыны ескере ... мен екі он бес ... жұп ... алу ... ие.
Есімше тұлғалы сөздердің семантикалық тәсіл арқылы заттануы. Етістіктің
есімше ... ... ... ... өзі ... ... Сол ... бұл жұрнақтың атауы есімше деп аталады. Тілімізде
Жүгірген жетпейді, ... ... Бұл ... ... және ... ... қызметіне қарай заттанып тұр. Бірақ толық ... ... ... ... яғни ... бұл ... заттанып тұр деген сөз. ... ... ... ... ... бүлдірген, бойжеткен, ержеткен,
жалған, қарар (қарар қабылдау), сөздері толық ... ... ... деп ... ... жеткен.
Бойжеткен сөзіне ержеткен, сонымен бірге қыз ... ... ... қатар құрай алады. Синонимдер сөздігінде:
Бойжеткен, ержеткен. Кәмелетке толған. Жігіт өзінің әр ... ... ... ... бойжеткенді жаңа ғана байқап еді (Қ. Нұрғалиев). Қызы
ержеткен кезде патша сынап, бір өнерлі адамға ... деп ... ... ... ... ... ... арналған мысалдың орнына өзгесін алу
керек еді. Себебі ержеткен сөзіне берілген түсіндіру бойжеткен ... ... ... ... жоқ. Бұл ... ... те ... шеңберінде
сындық мағынадан заттық мағынаға ауысып, толық заттану процесінен өткен.
Қарар, ... ... ... ... қабылданатын шешім. Қаралған
мәселеден кейін қабылданған шешімге берілген атаудың қара+р ... ... ... есімденіп, одан соң толық заттанғанын байқаймыз.
Мына мысалға ... ... Ол, ... мұны ... қарамас, бұған
мән бермес, назар ... Бұл ... ... ... ... мән ... ... бір-бірімен синонимдік қатар құрап тұр.
Мұндағы ескермес сөзіне болымсыздық жұрнағынан кейін жалғанған ... да ... ... тұр. Ескермес сөзі жалқы есім ретінде
адамға ат ретінда таңылып, ... ... тұр. ... ... ... семантикалық тәсіл арқылы жасалған синоним емес. Бірақ
синонимді қатардың ішінде заттанып, ... есім ... ... ... ... үшін мысал ретінде келтіріп отырмыз.
Жаратқан, жасаған, Құдай, тәңір, Алла, Алла тағала, жаратушы, ... пір, хақ, ... ... ... Бар әлемді жасаушы құдіретті ... ... Осы ... ... ... және ... ... де
заттанып құдіретті Алла атына айналып тұр. Осы мысалдарға ... ... ... ... ... ... ... болады.
Абайлау, байқау, аңдау, аңғару, аңыстау, байымдау, байқастау, байыптау,
парлау. Бұл синонимдік ... ... да –у ... ... ... тұр. Өзіміз білетіндей тұйық ... ... ... берілген атауларды атап көрсететіндіктен, қимыл есімі ... ... де ... Әрбір –у қимыл есімін тудырушы жұрнақтың ... ... ... ... ... ... бар екендігін зерттеуші ғалым
А.Б. Салқынбай көрсеткен болатын. Қимыл есімінің диапазонының кең ... ете ... ... ... ... жасалған сөздің ішкі лексика-грамматикалық
белгілерін көрсетіп ... “–у ... ... жаңа ... ... етістіктің қызметтік категориясы ретінде лебізде ... ... ... ... ... жиі ... мен денотаттық
ұғымды атау қажеттілігіне орай, мағыналық даму ... ... бір ... сөз бен сөзді байланыстырмайды; қимылдың атауы
ретінде сөздікке реестр сөз ... ... ... ... сөз ... ... жаңа атау жасауға негіз болады” [27, 284 б.]. Ғалым
айтқандай, жоғарыдағы синонимдік қатардың ... ... ... ... басынан кешірген байқау – конкурстың атауы, байымдау –
педагогикалық термин сөз ретінде ... ... ... жүр. ... тілімізде бар деректер арқылы көптеп көрсетуге болады. Азайту,
алу, кеміту, шегеру, ... ... ... ... күнде
математикалық, социологиялық термин ретінде, айқындау, нақтылау, дәлелдеу,
айғақтау, аяндау, деректеу, растау, ... ... ... ... ... мағыналық жағынан доминанттық сипатқа ие сөздерге
анықтама берілу қажет болса, сол ... өзі де ... ... ... болсақ, “дәлелдеу – белгілі бір анықтауды қажет етіп тұрған
оқиғаны, құбылысты, ... ... ... ... пен ... ... деп анықтама беретін болсақ, дәлелдеу қимыл мәнді сөзіміз
заттанып, ... ... ... ... ... ... сөз табына ауысып, құрамын толықтыру мүмкіндігін иеленеді.
Заттық мағыналы сөздердің семантикалық ... ... ... ... ... бір сөз ... ... сөз табына
ауыса бермейді. Мағынасы дамып, жаңа атау иемденген сөздердің де сол сөз
табында қалатындары ... ... бұл ... ... ... ... екі түрлі затқа атау болады.
Кеш. зат. 1. Ымырт жабылып, қараңғы түсіп, қас ... ... 2. ... зат. ... ... ... ... ойын-сауық, жиын-той, жиналыс.
[ҚТТС, 5-т. 20 б.].
Бұл ... ... кеш ... синонимдерімен беріліп отыр. Демек,
жиын-той, ойын-сауық сөздерімен кеш сөзі синонимдік ... ... тұр. ... кешке болатынына байланысты белгіленген атау. Мезгілдің өзі
заттану процесінде рөл атқарып тұр. Кеш сөзі негіз болған әдеби кеш, ... ... ... ... ... ... Кеш ... семалық дамуын,
морфологиялық өзгерісін тілші ... С. ... А. ... ... Е ... Ғ. Шойбекова зерттеулерінде талданып өткен болатын.
Зерттеулердің барлығы да кеш сөзінің семантикалық ... ... ... заттық атау ретінде қалыптасқанын айтады.
Төскей, төс. Тау мен төбенің беткей жағы. Сөздің түсіндірмесі синонимдер
арқылы беріліп отыр. Тау төскейі, тау беткейі, тау төсі деп ... ... төс ... өзі ... мағынасында заттық ұғымды береді екен. Мысалы,
таудың төсі, адамның төсі, малдың төсі, темір төс секілді ... ... зат есім ... ... ... Бұл төс сөзінің мағыналық
жақтан дамып, түрлі зат атауларына есім ... бір сөз ... ... ... өзге де жел – ... құбылыс, екіншісі жел – табиғи құбылыстың
әсерінен болған ауру түрі; ...... ... ас ... қан
тарату қызметтерін атқаратын ішкі мүшесі, бауыр – ... ... ... ... тұлға – адамның сырт келбеті; тұлға – еліне елеулібоған
көрнекті тұлға; бикеш – бой ... ... ... ... сөз, ... – шоқжұлдыз түрі т.б. секілді көптеген мысалдар
келтіруге болады. ... ... ... ... ... ... ... кез келген қимыл-қозғалыс, сын-сапа, мөлшер, дыбыс, белгілер ... ... ... ... көптеген сөздердің арасында жүреді деп
пайымдауымызға болады.
Сөздердің ... ... ... ... ... пайда болған көптеген мағыналары семасиологияның үлкен мәселесі.
Бір ... ... ... ие ... ... ... ерекшелігімен
түсіндіруге болады. Сөздің мағынасы түрлі белгілердің жиынтығынан құралады.
Түрлі белгілер санамызда ... ... ... сема – ... ... қалуы мүмкін. Сонымен қатар ... ... ... бірнеше түрде сипатталуы мүмкін. Сөз мағыналарын зерттеу үлкен
ғылыми және практикалық қызығушылықты ... ... бір ғана ... ... ... даму ... ... Зат есімді синонимдердің синтетика-семантикалық тәсіл арқылы жасалуы
Зат есімді синонимдер жұрнақтар жалғану арқылы жасалады. Әр ... ... ... ... ... арқылы да жасалады. Ә.
Болғанбаев Синонимдердің жұрнақтар ... ... да ... ... болатын. Әбілғазы ханның түркі ... ... ... ... ... ... беретін мағыналарын да Б. Әбілқасымов
талдап көрестеді. Қазақ тілінде өнімді деп танылатын ... -лік, ... -дық, -дік, -ғыш, -гіш, ... –шылық, -шілік, жұрнақтары арқылы
жасалған туынды сөздердің синонимдік қатар құрауда қабілеті күшті.
Тіл ... ... ... ... ... ... ... бір
белгісі бар. Ол белгі біздің тіліміздің жанды, оның ... ... оған ... ... ... ұғымды білдіретін зат есімдерге кім?
деген сұрақтың қойылуымен бағамдалады. Ал өзге ... ... ... ... жатпайтын тілдерде (мысалы орыс, неміс) тілдерінде бүкіл
жанды заттардың барлығына кім? деген ... ... ... тек адамзат
баласына жаратқанның берген сыйы деп қабылдаған түркі (қазақ) тілі ... ... деп ... ... тілінің алатын мәні зор. Лексикалық
мағынасы ... ... зат ... ... есімдіктерімен предикаттық
қатынаста болып келіп, нағыз ... ... ... ... ... ... ғана семантикалық топта қарастырады.
Зат есімдер – сөзжасамының өзіндік ерекшелігі бар, ... ... ... ... ... ... құрылымы, әдетте, оның пайда болуының және
одан кейінгі өмір сүруінің заттық қабықшасы болып ... ... ... ... ... өмір сүре алмайды. Әсіресе, мағынасыз сөздің
өмір сүруі ... ... Сөз ... өмір сүре ... ... ұғымды кең
түрде түсінген дұрыс. Оның (сөздің ) өмір ... ... ... ... ... ... ... етуінің бірден бір критериі мағына деп
саналады. Тек мағына ғана ... ... ... ... ... кемер сөзін алып қарайық. Кемер гидронимдік атауы — су, су жағалауы
мағынасы арқылы бізге түсінікті. Ал енді осы су ... ... ... ... ... кем, Жеті кем ... арқылы бізге жеткен. Қарар кем —
қара су (Черная река), Жеті кем, Жеті су — Семиречье секілді ... ... ... Е. ... ... ... ... сөзінің
тува тіліндегі кем сөзінің түбірінен жасалған деп көрсетеді [12, 282 ... ... ... ... ... ... зат. Өзен, көл, су арнасының жағалауы, жиегі. Кең өзен су қатқан,
кемері жар Сырғанап көкше мұздан үлпілдек қар. ... ... ... ... Жарысып конькименен жүр балалар (Перенедегі терме). ... ... тас ... ... ... жатқан теңізге тірелдік (Ғ.
Мүсірепов, Достық) [ҚТТС, 4-т., 672 б.].
Кемер: кемер белбеу. Әшекейлі ... ... — бел ... Кемелді жігіт —
ел сәні (Мақал). Бала шағынан белін ... ... тас қып буып ... адам еді (С. ... ... жұлдыз).
Сөздіктегі екі мағынасынан бұл денотаттардың бір-бірімен ... бар ... ... ... Бұл ... өн бойында су
және суды қамап тұратын пішін деген ... ... Сол ... әрқайсысы жеке-жеке синоним құрауға негіз болып отыр. 1) ... ... 2) ...... ... ... ... Ал кенере сөзі сөйлеуде ... ... ... қолданылады. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігінде бұл
сөз мынадай тұлғада және мағыналарда түсіндіріледі:
Кенер зат. ... ... ... ... толарсағы толып, кенерінен бір
асып ақтарылып қалатын Талас биыл ... жаңа арын ... ... ... суды ... ... ... кенеріне менімен қатарласа отырды (Ә.
Сараев, Қараша.). Кенер сөзінің кемер сөзімен мағыналық байланысы бар ... ... тұр. Ал енді ... ... ... зат. ... жаға, ернеу. Төменде шыңырау құз. Көл кенересінен
құзға құлаған ақбұйра су орман ағашын бір ... асап ... (Ғ. ... Суық ... мұз ... өзен ... шығып жайылады да,
машина біткенге ... ... (Ұ. ... ... ... 4 т., 611 ... кемер сөзі ая деген сөздің мағынасын ... ... ... шалықтап, Асып жатқан шағында” деген жолдар белгілі бір мөлшерге
жеткен соң толысқан дүние, зат құбылыс сыртына шығып, ... ... ... ... ... кемерінен асып жататын нәрсе сұйық зат
болуға тиіс еді. Ендеше сұйық зат дегенде көз алдымызға бірден су ... ... ... өте келе ... ... ... асуы абстракцияланып,
дерексіз заттардың да кемерінен асу ... ... куә ... тасып кемерінен асып жатуы да тілімізде ... ... орын ... Ал енді ... шақ ... тіркес те белгілі біл
мөлшерге жеткен жас екендігін байқаймыз. Бұл ... ... ... ... ... ... ... әбден жетілген шағын айтамыз. Осыған
байланысты кемер – кемел ... ... ... ... ... ретінде қарауға болады.
Кемер, ернеу, кенере, шет. Өзен, көл, су арналарының, тағы ... ... ... Вагоннан түсе бергенде-ақ тас кемерін гүрс-гүрс
сабалап жатқан теңізге тірелдік (Ғ. Мүсірепов). ... ... ... ... шай ... ... ... бойда іше берді (А.
Жақсыбаев). Көл кенересінен құзға құлаған ақбұйра су ... ... ... асап ... (Ғ. ... Жазушы өзіне келген почтаны да столының сол
жақ шетіне қояды екен (Ә. ... [8, 277 ... ... мұндағы алғашқы мағына да өзенге, көлге, суға
қатысты болып отыр. Бала ... ... ол ... ... ... едік (ата-бабаларымыз су жағалап отырған ғой), кемердің
жағасында отырушы едік деп ... ... ... ... Сол ... бала көңіл
неге кемер деп айтады, неге кемердің жағасы деп айтады, кемер ... ... жаға ... мағынаны бермей ме деген ойға қалатынбыз. Дегенмен, ... суға ... ... ... ... Осы су, ... көл
мағынасында жұмсалып жатқан кемер сөзінің судың толып жағаға дейін жеткені
келе-келе шеті, ернеуі, аясы деген мағыналармен ... ... ... ... асып-тасып жатыр, су арнасына сыймай асып-тасып жатыр, су
аясына сыймай-асып-тасып жатыр, ... ... бұл ... ... ... ... Бұл ... астарында, контексінде үлкендік,
ұлғаю мағыналарының барлығын байқаймыз. Мағыналар ірі-ірі су қоймаларына
қатысты айтылып ... Су ... ... айтылмаса да , мысалы көл,
өзен, теңіз деп жекелей айтылмаса да, мұнда ірі су қоймалары туралы ... ... Ал ... шет сөздеріне сол ірі-ірі су қоймаларының
атауын тіркестіріп айтса, үлкендік ұғымына ие ... ... ... ... ... деп ... бірақ көлдің ернеуі, теңіздің
ернеуі, өзеннің еренуі деген ұғым стильдік тұрғыдан да дұрыс емес ... Бұл ... өзі ... ойлау жүйемізге сәйкес келмейді. ... ... ... сөзі кеңдіктің, үлкендіктің символы іспеттес
қолданылады.
Сөздің ... ... ... ... ... тұлғасы кем бір буынды
болғаны анық. Кем сөзі – қам сөзінің жіңішке ... ... ... ... бері жуан ... болып келгені ақиқат. Қам сөзінің
мағынасы, ... ... ... кеппеген, жетеуі жетілмеген деген
мағыналардың аясына сыяды.
Қам сын. 1. Шикі, піспеген, өңделмеген. — мына ... ... ... ... ... — деп ... созды. Басын шайқап біраз тұрды. — Қам ... ... (Т. ... Үш ай). 2. ... ... ысылмаған. Алғаны жаман жолықса,
Үйіңнің іші шаң болар, Ісінің бәрі қам болар. Сол әлімен тұрмайды, ... паң ... ... ... 3. ... ... ... бос. Сұр
беті қам екен. Лезде-ақ ісінді. Маңдай тамырының көгергені ... ... алу ... ... (Т. ... ... ат). [ҚТТС, 5-т., 606 б.].
Қам нәрсе піспеген нәрсе, ... ... суы мол ... суы мол ... ... ... толығады. Осы тұрғыдан келгенде кем+ер сөзі ... ... ... фонетикалық туыстық пен мағыналық жақындықты
байқаймыз. Сөз ... ... ... оның бастапқы қалпының, шығу
тегінің, даму ерекшеліктерінің ... ... ... ... Бұл жөнінде Е. Жанпейісовтің: “Сөзжасам жұрнақтары ... ... ... бірі ... ... ... түсіретін
қабілет, қасиет бар” [12, 282 б.]. ... ... жаны бар. Сөз ... айтқандай бір-біріне сәулесін түсіріп тұратындай бұл сөздердің де
ішкі мазмұны мол сәулелер арқылы анықталатыны ақиқат. ... ... ... ... ... сөздердің бір-біріне жарығын, сәулесін
түсіріп тұратындығы туралы болғанымен, сөз мағынасының айқындалуында ... ... ой, ... ... ... Сөз ... ... түрленіп
жатса да, олардың ішкі лексикалық мағынасына сүйене отырып, ішкі мағынасына
негізделе отырып, туынды мағынасы анықталады. ... ... ... ... негіделіп туындайды. Дериват орасан бай аффикстер
көмегімен жаңа сөздер қатарын ... ... ... ... Тіл
қаншалықты көне болса, оның сөзжасам жүйесі де өзінің ... ... ... ... ... ... ие. Кез ... сөзжасам
мәселесіне қатысты мәселені шешу үшін тарихи-салыстырмалы зерттеу ... ең ... ... бірі. Бұл бір тілдің ... ... ... ... еместігін аңғартады, Тіпті қазіргі қазақ тілі
тұрғысынан зерттеп отырсақ та тіл ... ... ... ... өте ... ... негіз болады. Демек, сөзжасам саласын зерттеу үшін
бір тіл аясында зерттеу мүмкін ... Оған ... ... ... туыс емес
тілдердегі сөз мағыналарының да тура келуі кездейсоқтық емес ... ... ... ... ... жалғану арқылы зат есімдердің жасалуы
әркелкі сиптатта көрінеді. Біріншіден, ол тілімізде сондай ... ... ... ... ... ... жұрнақтардың сөз жасай алу
мүмкіндігінің жоғары не ... ... ... ... ... деп отырған заттық атаудың дериваттық дәрежесінің әркелкі
болатындығы.
Зат есім ... ... ... ... сөзжасаушы
жұрнақтары арқылы туынды зат есімдердің жасалуы:
Абзалдық, ардагерлік, асылдық,
Адалдық, адалдылық, ақтық
Адамдық, азаматтық, кісілік
Аздық, кемдік
Азықтық, қоректік
Айқындық, анықтық
Айлық, жалақы, еңбекақы
Ақаулық, ... ... ... ... ... арыс
Ас үй, қазандық
Сын есім синонимдерден -лық, // -лік,-дық, // -дік, -тық, // ... ... ... ... зат ... ... ... айбаттылық, айбындылық
Ақылдылық, ақылгөйлік, зерделілік, естілік
Алаяқтық, кәзәптық, найсаптық, сұрқиялық, сұмырайлық
Алшақтық, кереғарлық, шалғайлық
Аңғарғыштық, ... ... ... ... ... ... ... жырақтық, шалғайлық, ұзақтық
Амандық, саулық, есендік, салауаттық, есен-амандық, сәлеметтік, есен-
саулық, аман-есендік
Атақтылық, даңқтылық
Аңқаулық, ... ... ... ... ... ... намыскерлік, намысқойлық, намысқорлық, намыстылық, намысшылдық
Асығыстық, қарбаластық
Беделділік, абыройлылық, өтімділік, ықпалдылық
Бостандық, ... ... ... ... // ... құранды сөзжасаушы жұрнақтар ... ... ... ... ... ... дағдарушылық
Ағайыншылық, жақындық, аталастық, туысқаншылдық, ... ... ... ... ... ... ... күпірлік
Бейбітшілік, тыныштық
Босқыншылық, үркіншілік
-шы // -ші. Қазақ тілінде зат есім ... ... ... ең ... деп ... ... жағынан –шық // -шік тұлғалығымен, ... -се ... ... ... “адам” мағынасында қолданылатын
“са” сөзімен байланыстырылады. Тілімізде туа ... зат ... ең ... ...... ... ... бұлардың өздері де іштей
ерекшеленеді, яғни мағыналық жағынан түрлі топ құрайды. Мысалы, ... ... бір ... зат ... ... пайда болған кәсіп
иелерінің атаулары:
Асшы, ... ... ... бақыршы
Аушы, балықшы
Шөпші, пішенші
Төрт түлік малмен байланысты пайда болған синонимдік қатарлар:
Түйеші, түйекеш
Атшы, атқосшы, көшір, жәмшік
Қойшы, ... ... ... алған синонимдер:
Дабылшы, үндеуші, ұраншы
Қазаншы,
Жосашы,
Жалшы, батырақ, малай
Жаушы, елші
Қарашы, еңбекші
-Шы, -ші ... ... ... ... ... ... ... барысында, яғни түрлі кәсіп, ... ... зат ... ... көріне бастаған кезінде жан-жақты
ашыла түсті. Бұлар бүгінде лексикамыздың, сөз байлығымыздың ең бір қарқынды
дамыған және мол қабатына ... ... ... жаңа ... ... жазу ... ... сөйлеу машығымызда, жалпы барлық қарым-
қатынасымызда жиі ұшырасады. Жүгеріші, күрішші, жүзімші, орманшы, жібекші,
омарташы,
Сәулетші,
Барлаушы, шолғыншы, шолушы, бақылаушы, ертәуіл
Басқыншы, оккупант, шапқыншы
Басшы, ... аға, ... ... ... ... лектор
Бөрікші, малақайшы
Бітімші, мәмлегер
Аудармашы, тәржімеші
Азғырушы, әзәзілші
Сондай-ақ сөзжасамдық –шы // -ші формантының орыс сөздеріне жалғану
арқылы ... ... зат ... ... ... ... да қазіргі
қазақ тілінде бір мол қабатты ... ... ... ... ... ... карташы, экскаваторшы, автомобильші,
прозашы, теннисші, футболшы т.б.
Тілімізде сөзжасамдық –шы // -ші фформанты арқылы пайда ... мына ... зат ... ... ... ... ... Бұл сөздердегі
этнографиялық мазмұн –шы, -ші жұрнақтарына қатысты емес, ... ... ... байланысты болып отыр.
Қайысшы, бәдізші, бедерші, кереші, жауырыншы, иші, көкпаршы, ... ... ... зат атауларынан –шы // -ші форманты арқылы жасалған ... ... ... тағы бір ... тобы бар. Ол ... мағыналы негіз сөзден
пайда болған сөздер. Бірақ бұлай ... ... ... –шы // ... ... ... ... туынды зат атауларының мағынасы оған
керісінше ... ... яғни ... ... ... сияқты дейді ғалым
Е. Жанпейісов. [12, 297 б.]. Мысалы, күзет – күзет+ші, ......... сын – ... тың – ... ... ... сөзжасамдық
–шы // -ші форманты арқылы түбір зат атауларынан пайда ... ... ... ... ... белгілі бір кәсіп ... ... ... ... ... ... ... жоғарыдағы
талдауларымыздан да көрдік. Бірақ осылардың сыртында туа түбір зат ... –шы // -ші ... ... арқылы жасалып тұрғанымен, ешқандай
кәсіппен де, ... де ... жоқ ... ... бір машық-
икеміне де, қабілетіне қатысты емес туынды зат атаулары да ... ... ... ... ... әмірші, жылқышы, ақшомшы,
айғайшы, ... ... ... жәрмеңкеші, қалашы, ақшомшы, тойшы
дегендер бұл жерде базарға, жәрмеңкеге, қалаға, ақшомға, тойға ... ...... бере ... ... ...... болған нәрсе (адам),
айғақшы – айғақ беруші адам, әмірші – әмір ... әмір ...... ... адам, жоқшы – жоқ іздеген адам, айғайшы –
басқарған, бас-көз ... адам ... ... ... ... зат атауларына -шы // -ші жұрнағы жалғанып ... ... ... зат атаулары плеоназм түрінде қолданылады.
Плеоназмдық құрылымда келген мұндай ... зат ... ... ... ... жатады:
Диқаншы, диқан
Аспазшы, аспаз
Себепші, себеп
Мергенші, мерген
Шаштаразшы, шаштараз
Қарауылшы, қарауыл
-ған // -ген // -қан // кен ... зат есім ... ... түбір
зат атаулары тілімізде жалпы туа түбір зат атауларына осы ... ... ... Бұл ... зат ... ... ... өнімсіз
жұрнақ саналады. Мұнымен а түбір зат атауларының бірігуінен ... ... ... зат ... ... белгілі бір терминдік ұғыммен байланысты
болып келеді: сазген, желкен, ... ... ... теріскен, бөртпе
бөген, бөгет, бөгесін, бөгеу
Жалпы -ған // -ген // -қан // кен жұрнақтарының өзі ... ... ... ... ... Ең ... ... қимылдық мағына пайда
болып, одан кейін қимылдық мағына заттық мағынаға ауысқан деп топшылаймыз.
Бөрткен, бөртпе, теріскен. Адам денесіне қызарып ... ... ... бір ... ... соны ... кейін дене (тері) қышып,
уақ бөрткендер қаптап ... ... Көп ... ... ... ұлына
да қызылша бөртпе шығып, әл үстінде жатыр еді(Ә. Нүрпейісов). ... ... ... ... ... ... ... (О. Сейтекова).
Осы мысалдарды оқығанда бөрткен мен бөртпенің ... ... ... Ал ... ... бұл ... ... бола алмайды.
Себебі алдыңғы екеуінің жұқпалы ауру екені рас. ... ... ... ... ... ... ... пішіні жағынан да , ауру түрі жағынан да
ұқсастық байқалмайды. ... ... ... ... бірақ өзге ауру
секілді жұқпалы еместігі оның түрлі індет аурулардың қатарына ... ... бір ... ... ... ... сөздігіндегі мағыналары
болмақ.
Бөрткен зат. Денеге қызарып шыққан тері ... ... ... ... ... ... қызғылт бөрткен шығып кеткен (Ғ.
Мүсірепов, ... ... бір ... ... ... 39-40 градусқа дейін
көтеріледі, төрт күннен соң денеге бөрткен пайда ... (З. ... зат. мед. вет. 1. ... ... ... ... ... індет. 2.
Сөйл. Бөрткен [ҚТТС; 2-т., 424 б.].
Көріп отырғанымыздай сөздіктегі ... ... ... бір де ... ... Бұл жоғарыдағы сөзіміздің растығын дәлелдейді.
Теріскен. Суықтан, қызара бөртіп шығатын түйін. Теріскен, ... ... және ... ... ... ... ... деген тұрақты тіркес бар. Бұл
тіркестің пайда болуы теріскеннің ішкі табиғатынан ... тыр. ... ... ... ... ... ... Бір жағынан оның
инфекция арқылы пайда болатыны да бар. Бірақ бөрткен, бөртпе секілді індет
аурулардың ... ... ... // -дас // -дес, // -тас // -тес ... зат ... формант жалпы сөзжасамдық табиғаты жөнінен сын есім жасаушы ... ... Ол ... ... сын ... жасау жағынан да өнімді
саналады. ... ... бұл ... ... ... ... ... сын атаулары едәуір. Бірақ олардың кейбіреулері ... ... ... ... ... сияқтылары тым ерте субстантивтеніп, зат
атауы болып қалыптасып кеткен. “Замандасың болмаса, ... ... ... мұқайды” деген мысалдар соның дәлелі. Қазақ тілінде сондай-ақ осы
формант арқылы түбір зат ... орыс ... ... ... ... жаңа жасамдар бар. Мысалы, әріптес, жерлес, отандас, қаламдас,
армандас дегендер – ... тіл ... ... ... бәрінің сөздік
статусы бірдей емес. Сол қалпы, мағынасы жөнінен тегі сын атауы болғанымен,
отандас, ... ... ... субстантивтеніп, зат атауы сапасын алған.
Бұлардың қазір сын атауындықтан гөрі, зат атауындық сипаты басымырақ.
-сыз//-сіз жұрнақты зат есім ... ... зат ... ... // ... ... ... туында зат атаулары жасалады. Бірақ бұл –сыз
жұрнақты дериват зат атауы ... ... қана ... ... ... ...... атаулар. Мен саған ай сайын бір балақсыз
тігіп бере алмаймын, ақ жоқ (Ғ. ... ... ... зат ... ... ... ... бертінде пайда болған. Бұл туынды атау
бір ... ... зат ... ... Шын ... ол
субстантивтену процесінен өтіп кеткен, ... сөз ... ... бұл жаңа ... сөзді көптен қолданып келе жатыр. Бұл сөздің
жеңсіз сөзінің ізімен жасалғаны көрініп тұр. ... ... ... игі тоны ... ма ... ... ... сөзі жалпыхалықтық
қолданысқа ие болғанмен, балақсыз сөзінде мұндай қасиетке ие бола ... ... зат есім ... ... бұл ... аясы ... тілінде жалпы кең емес. Өзінің лингвистикалық
табиғаты, сөз ... тегі ... ... сын ... ... ... ... ол арқылы жасалған кейбір сын атаулары қазір заттық ... ... ... ... ажырай түскен. Мысалы, болашақ,
келешек деген атаулар – осы жұрнақтар арқылы жасалған туынды ... ... ... ... ... ... ... толық мәнді туынды түбір
зат атауы деуге болады. Ал бұлармен салыстырғанда ... ... ... ... субстантивтену жағынан келешек, болашақ сөздеріне
қарағанда ... ... ... ... бар. Бұл бір ... сөздің жиі
қолдануына да байланысты болса керек. Біздің тілімізде берешек, алашақ,
көрешек сөздеріне ... ... ... ... ... аясында көп
қолданылады. Қоғам бұл сөздердің ... ... ... етіп ... ... адамзат бұл сөзді күнделікті қолдануға мүмкіндігі
мол болды. Бұл сөздердің ... ... ... ... таным-
түсінігі байқалады. Адамға алашақ, берешек секілді ақша ұғымына ... ... ... ... ... ... ... көбірек
мазалайтындықтан келешек, болашақ сөздерінің пайдаланылу деңгейі жоғары
болып, көбірек қолданысқа ие ... Бұл ... адам ... ... қарағанда ұлттық құндылықтардың жоғары тұратындығы байқалады.
Тіл білімінде – ашақ // ... ... ... шақ –ар формантының
ықшамдалған (редукцияланған) –а // -е нұсқасы мен ... ... ... шақ ... ... ... ... Бұл
туралы С. Исаевтің –ча, -че тұлғаларын –чаг, -чег – шектесу, ... ... ... ... ... ... ... бар екенін айтып
өтуге болады [29, 102 б.]. Көне түркі жазба ескерткіштерінің тілі ... ... ... бере ... ... ғғ. арасындағы ескерткіштер
тілі шартты түрде көне тіл ... ... ... ... Ү ... ... ... қалмаған. Есте жоқ ескі заманда –ша, -ше ... ... ... ... ғалым Б. Сағындықұлы еңбегінде айтқан
болатын: “=ша (=ше) ... ... ... да, ... ... да ... ... (қандай да бір уақыт өлшемі, мезгіл, кез, кезең) тсөзімен
салыстырсақ, шындықтың беті ашылады. Ал ... зат ... қа= және ... ... ... ... есімдігімен төркіндес” [23, 116 б.].
Түрлі реңкті білдіретін зат есімдер. Түрлі рең мәнін тудыратын жұрнақ
жалғанған зат ... ... өте көп. ... ... түрлі қарым-
қатынасқа байланысты туатын сан-алуан мәндегі ... ... ... сый, ... ... ... көру, кішіні еркелету сияқты адамның
ішкі сезімін ... рең ... ... зат есім ... ... оның лексикалық мағынасын құбылтады. Осы орайда айта кетеін ... рең ... ... ... тіл ... терминдік тұрғыдан түрліше
аталып жүр. Бұл “Қазақ грамматикасында” реңк мәнін тудыратын ... ... А. ... ... рең ... ... ... деген
атаумен жүр. Бұл термин тұрақсыздығына әкеліп жатыр. Енді араб-парсы
тілдерінен енген ... ... ... екі ... қатар келсе, біреуі
түсіп қалатын жағдай кездеседі. Бұл сондай құбылыс. Мысалы, дуст – ... – гөш т.б. Реңк – рең де дәл ... ... ... реңк ... рең сөзі ... басымдық тауып жатады. Осыны негізге ала
отырып, рең деп ... ... деп ... ... мағынаның
құбылуын ғалымдар жалпы тіл білімінде, орыс тіл ... де ... ... ... ... сөздерді орыс тіл білімінде
түрлендірілген ... ... деп ... ... ... деп ... тілдің өзі дәлелдеген дәйектермен ... ... ... ағай ... түрлендірілген сөз жасаушы құралдар арқылы
жаңа атау туындаған. Мұндағы апай мен ағай жеке ... ... ... бар. Бұл екі сөз өзге жаңа сөз ... ... ие болмаған.
Себебі бұл сөздер жаңа атау ... ... ... жаңа сөздер жасай
алу қабеті жоқ Мұны –й қосымшасының ... ... ... ... ... лексикалық мағыналарын түрлендіруші жұрнақтар тек зат
есімдерге ғана ... ... ... ... ... бойынша 24
рең мәнін тудыратын жұрнақтың барлығы ашылып отыр. Синонимдер сөздігінде
рең мәнін тудырушы зат есім жасайтын ... ... ... көптеп
кездеседі. Қандай туыстық атаулар болса, соның барлығына бірдей дерлік
-тай, -ақа, -еке, -й, -жан, т.б. ... ... ... ... ... ... Бұл ... тілімізде өнімділік сипатқа ие.
Анажан, апатай, анашым
Апеке, апажан, апатай, апашым, апай
Атеке, атажан, ... ... ... ... ... ... ... әкек, әкетай
Әкетай, әкетайым, әкебас, әкем, әкежан, әкешім, көкем, көкетай, көкешім,
көкежан
Әкімсымақ, төресымақ, мырзасымақ, бишікеш, ... ... ... ... ... ... балақан, бопам, бопашым, бопатайым,
Бибі, бикеш, бике ханым,
Бөпетай, бөпеш, бөпежан,
Енетай, енеш, енеке, енежан,
Жәке, жәкетай, жәкежан, жәкешім,
Жездей, жездеке, жездетай,
Көкей, көкеш, көкежан,
Қазекем, қазағым.,
Қалқам, ... ... ... қарағым, қалқабас, қарақ, қалқаш,
қалқажан, қарашығым
Қарғам, қарлығашым, балапаным, қарғатайым, қарғашым, көгершінім,
Тәтей, тәтежан, ... ... ... ... шешей, маматай, мамашым,
Шырағым, жарығым, шырақ, сәулем, сәулетай, сәулетайым, сәулешім, жарық
дүнием, айым, күнім, жұлдызым, ... ... жасы ... жас балаларға мерейлене, ықыластана
сөйлеген кезде олардың атына –жан, -тай секілді морфологиялық ... ... ... бар. Мәселен, баланың аты Досым, Тоғжан ... ... ... деп ... тіл қолданушылардың бәрі білетін құбылыс.
-жан, -тай рең мәнін ... ... ... ... ... ... аға, апа, ... ата сияқты есімдерге қосылып ізет,
құрмет, кейде жалыныш мәнін білдіретін реттері көп: ағатай, ... ... ... ... ... атажан т.б.
Анажан, апатай, анашым. Анасын жақсы көріп, анасына еркелеп айтатын сөз.
Бастан бақыт құсы ұшып, Ол құс ... ... ма? ... ... Бұл
жалғанда оңар ма? Асыл туған, анажан (“Батырлар жыры”). ... ... ... ... оның ... апатай деп жатыр (Ә.
Көшімов). Мүмкін, дәл қазір ол мені ардақты анашымдай қуаныштан ... ... ... ... ... (М. Шаханов). [8, 56 б.].
Бұл сөздер синонимдер сөздігінде синонимдік қатарға еніп, беріліп отыр.
Бірінің орнына бірі ... алу ... ие ... синонимдік
қатарлар біртекті қолданылатын синонимдер қатарына ... ... ... ... ... гөрі ... ... бірліктері жиі
қолданылады. Бұл ананың кітабилық сипатының басымдығын білдіреді. Туған
ананы апа деп айту ... ... ... ... ... өзі ... ... апатай, апашым, апай. Анасындай жасы үлкен әйелге жалынып-
жалбарынғандай, құрмет тұтқанда ... ... сөз. Әкем ... ... ... (Қ. ... Апажан, мүлде жадыра, Өткенге қапа
болмастан (Д. Әбілов). Жалғыз баласы болғандықтан, әкем де, ... ... ... ... (Б. ... ... да ... Баршагүлді мақтаған
сөздеріне үнін қосып жатты (Ғ. Сланов). Самал сол ... ... ... (З. ... ... ... ... үлкен адамға құрметпен, еркелеп,
немесе жалынып, ... ... ... Ал енді ... ... ... тұрақталып кеткен мұғалім, ұстаз мағынасындағы апай, ағай
сөздері бұл ұғымға енгенімен дәл осы мағыналық өріске ... ... бұл ... ... ... ... ... олардың стильдік
айырмашылықтарының бар екені байқалады. Мұғалім, ұстаз мағынасындағы ... ... ... ... ... болмағанмен, үлкенді сыйлау,
құрметтеу, әсіресе, оқыған адамның беделінің сипаты ... ... тек ... ... ... ... жұмсақтау,
сыпайылау естілу үшін апай, ағай заттық ұғымдары алынғанымен, келе-келе бұл
ұғымдар тұрақталып, кәсіп иесінің ... ... ... Бұдан өзге кез
келген таныс емес адамнан бір нәрсе сұрау үшін де апай сөзін қолдану ... ... ... сөздердің құрамында жиі ұшырайтын
тәуелдіктің бірінші жақ жекеше ... ... ... ... ... ... ... –еке қосымшасымен келетін ағеке ... ... ... де осы ... қазағым. Қазақ біткен, бар қазақ. Жүрген аяққа ... ... осы, ... ... ... бір туысқа жолығады (М. Дүйсенов).
Отанымның шеткері сырт өлкеде жүргенде қазағымның кең ... ... ... ... ... сөздікте берілген мағынасы бар қазақ, бүкіл қазақ біткеннің мағынасы
деген ұғым ... де, ал, ... ... қазағым-ау дегенде, әрине,
бар қазаққа қарата айтылып тұрғанымен, оларға
1) жаны ашушылық мағынасы
2) аяушылық мағынасы
3) риза болушылық
4) қадір-қасиетін ... ... ... жинақталғаны байқалады.
Мұнда рең мәнін тудыратын ... ... ... ... ... яғни ... ... ашылуы мүмкін.
Қалың елім, қазағым, қайран жұртым,
Ұстарасыз аузыңа түсті-ау мұртың.
Жақсы менен жаманды айырмадың,
Бірі – қан, бірі – май боп енді екі ... ... Абай ... ... ... жаны ашу ... айтылған
сөздердің біріне саналады.
-ым, -ім, -м зат есімнің тәуелдік жалғауының жалғануы арқылы жасалған
сөздер ... кең ... ... мінезділік қырынан туындайды. Сол
себепті тілімізде рең мәнін тудыратын қосымшалар саны біршама. -ым, -ім, -м
қосымшалары заттық ... ... ... ... ... меншікті
болатынын (дөрекі иемдену, емес, жанына жақын тарту) байқатады.
Шырағым, жарығым, шырақ, сәулем, сәулетай, сәулетайым, сәулешім, жарық
дүнием, айым, ... ... ... ... ... ... жақсы көріп,
еркелеткенде айтатын сөз. Жасыратын бізде бөтен сыр жоқ, шырағым ... ... ... ... ... да ... не ... саған,
– деді Хадиша (С. Мыңжасарова). Ол ... ... да ... үнемі шырақ
дейді (“Қазақ әдебиеті”). Сондағы сыртыңнан айтқан сөздерім үшін кешіре
көрерсің, сәулем (Қ. ... ... туып ... ай Арқаның әсем
түнінде, Назданып күліп, сәулетай, Еркелік наз бар үнінде (С. ... ... ... ... ... – деп ... ... мейірлене
қарады (Ауызекі тіл). Оранған гүл бақшаны әсем үйлер, Деп мені шақырады
кел, сәулешім ... ... ... деп ... ... ... айтады (“Ана тілі”). Күні кешеге дейін, айым, күнім деп, мұның
бетінен қақпайтын өмірдегі жалғыз аяулы анасын Дәмежан ... ... ... отырмақ (Ә. Қалмырзаев). Жұлдызым, – деп баланы, жақсы көретін ... ... ... ... ... ... шыбыным-ау, тіл-көзден
сақтай гөр, -деп апам бетімнен сүйді (Ә. Жылқышиев).
Жоғарыдағы синонимдердің әрқайсысының өзінің шығу тарихтары ... ... ... ... сөз ... ... енбейді. Олардың өзіне тән
сөйлем мүшелік ... де жоқ. ... ... қарасаңыз, әрқайсысында
заттық ұғымның бар екенін ... ... ... ... сөз – ... ... мағыналы сөзден шығып отыр. Оның түпкі тамыры да ... ... ... ... ... сөздерінің жарық, нұр сөздерімен мәндес
екенін ғалымдар айтып та жазып та жүр. Жарығым, шырақ, ... ... ... ... ... ... күнім, жұлдызым деген синоним
сөздерден ұлттық болмысымыз байқалады. Бұл құбылыстардың ... ... ... ... ... ... адамдардың биікке ұмтылғанды
жақсы көруіне, жылтыр нәрсеге әуестігінен, ... ... ... бұл ... ... жақсы көретін адамдарына атау, еркелету
ретінде жұмсайды. Ал енді ... ... ... табиғаты жоғарыдағы
синонимдік қатарлардың мағынасына қарағанда ... ... ... ... ... жаны ... болса, осы жаным деген сөздермен
қатар қолдануға тиісті деп ... ... бірі ... ... ... ... жаным деген ұғым бар. Бұл екі тіркес ... ... ... өзінің шығу тарихы, этимологиясы бар. ... ... жан ... ... былай түсіндіріледі. Бір кісі ұйықтап
жатса, шыбын мұрнының ұшына келіп, сыртқа шығып кесенің ішіндегі суға ... ... шыға ... ... ... Дәл осы уақытта әлгі адамның
жанында отырған адам оны тамашалап отырыпты. Біраздан соң әлгі шыбын ... әлгі ... ... ... кіріп кетіпті. Бір мезгілде әлгі адам
оянып, ұйықтап жатып түс көргенін, түсінде бір іс көргенін баян ... ... ... шыға ... тырбаңдап, қиналып судан әзер шыққанын баян етеді.
Мұны тыңдап отырған қасындағы адам таң қалып, ... ... ... ... ... ... былайша топшылайды. Адам баласының шыбын жаным ... ... ... екен ғой деп ... ... өзге жаным мұрнымның ұшына
келді, шыбын жан ... ұғым ... кісі ... ... ... ... ... деген фразеологиялық тіркес те синонимдік қатарды толықтырып
тұрған шыбыным сөзінің ... ашып ... ... ... сөзі жан
сөзімен қатар қолданылатын болса, бұл жерде баласын еркелетуші үлкен кісі
жаным сөзінің орнына ... ... ... тұр. Бұл ... ... ... ұлттық сипаты арқылы пайда болған ұғым деуге болады. Ал
шыбынның сыртқы болмысы мүлдем адам ... ... Оның ... мәнде
қолданылуын тек осылай сипаттап беруге болады.
Тарихи тұрғыдан алғанда тіліміздегі зат есім, сын есім, ... ... ... сөз ... ... бір негізден, біртұтас лексика-
грамматикалық сөздер тобынан өрбіген құбылыс ... тіл ... ... жүр. Бұл ... ... грамматикасында” айтылған [12, 446 б.]. Түркі
тілдерін зерттеуші кей ғалымдардың айтуынша, бұл тілдердің арғы ... ... аты мен оның ... ... білдіретін бір-ақ сөз табы
болған. Ол сөз табы үш түрлі аспектіде қолданыс ... Осы ... Н.А. ... субстантив деп атап, екіншісін анықтауыштық атрибутив,
үшіншісін, үстеулік атрибутив деп атаған. Тілдің ... ... ... ... ... ... қазіргі зат есімдер, екінші топтан
қазіргі сын есімдер, үшінші топтан қазіргі үстеулер бөлініп шығып, олар ... ... сөз ... ... бір арғы дәуірлердегі біртұтастықтың, ортақтықтың ізін біз ... зат ... кей ... сын ... мен ... ажыратқан
кезде, олардың ара-жігіне меже қойып анықтағаннан соң жиі ... ... алып ... сын ... ... ... ... еркін ажырап үлгермеген, сол бір әрідегі дәуірлердің ... ... ... сақталып қалған есім сөздердің бір парасы – зат есімдер
деп айтсақ ... ... ... ... зат есімдер субстантты білдіретіні
белгілі. Олардың затты атауы үшін ешқандай морфологиялық белгі қажет емес,
түбір қалпында тұрып-ақ заттың атын ... ... ... қол ... ... ... көрсеткіш жалғамай-ақ, оның дене мүшесі ... Оның бұл ... ... үшін ... бір ... ... шарт емес.
Рең мәнін білдіретін есімдерден тыс үстеу мәндерінде ... ... бар. ... төрт мезгілін білдіретін қыс, жаз, күз, ... күн ... ... ... таң ... боз ала таң, түс, ерте,
шаңқай түс, кеш, ... ... ... ... ... мәні бар ... ... кей зерттеушілер мұндай сөздерді мезгіл үстеулері
қатарында қарастырады. Дегенмен, ... ... ... ... ... ... ... Қазақ тіліндегі зат есімді синонимдік қатарлардың аналитика-
семантикалық ... ... ... ... сөздердің жасалу жолының түрлері бай. Себебі қанша түрлі
сөз болса, ... ... ... ... ... тілдік, ұғымдық
ерекшелігімен қоса, сөзжасамдық заңдылықтары қатар ... Жаңа ... ... ... ... ... орны ... болады. Қазақ тіл білімінде таңбалау жүйесінің аналитика-семантикалық
тәсілін ғылымға арқау еткен ғалымдар еңбектерінің бар ... ... ... аналитикалық тәсіл арқылы жасалған туынды атауларға қосар үлесі
мол. Аналитикалық тәсіл арқылы ... ... ... ... ... ... көбірек айтылып келеді. Біріккен, кіріккен, қосарлы, ... ерте ... ... болғаны күмән тудырмайды. Себебі көне шартына
жауап ... ... ... ... ... ... атаулардың
кездесетіні белгілі. Бұл аналитика-семантикалық тәсіл арқылы жасалған
сөздердің дайын ... ... ... ... атаулар тарихы тым
әріде. Тек шартты түрде түсінікті болу үшін көне ... ... ... ... болады: Темір қапуғ, қыз-қыдыз ... ... ... он оқ ... тоғыз оқ, ічі-ташун (іші-тысы)
т.б. Бұл ... ... ... ... ... ... атаулардың жасалып, қалыптасқанын байқауымызға болады.
Жалпы түркі тілдеріндегі аналитикалық ... ... ... де сан ... ... ... Г. М. ... А.А. Юлдашев
башқұрт тіліндегі, А.Г. Гулямов өзбек тіліндегі, М. А. ... ... Б.И. ... тува ... ... ... ... салалары бойынша күрделі атаулардың жасалуы, қалыптасуы, ... ... ... ... тілдерінің барлығында да қарастырылған. Тілдің көне
қатпарларында ... екі ... ... ... ... ... айтқаны жөнінде А.Б. Салқынбай өзінің зерттеуінде атап
өтеді [14, 256 б.]. ... ... ... ғалым Б.
Сағындықұлы силлабофонемалардың бір-біріне қосылып кірігуі полисинтетикалық
құрылым дәуірінің басында болғандығын мысалдар арқылы дәлелдейді [23, ... ... ... ... жоқ ескі ... тіл ... ... қиын. Дегенмен, тілдің көне көрінісі тек ... ... ... ... ... ... оғул – ... и – ор, т – ур, б – ... ... ... ... ... пікір айтады. Бұл пікірлерді
тілдегі бар деректермен дәйектейді.
Сөздердің тарихи негізделуінде, кез ... ... ... және ... факторлардың орындалу қажеттігін
А. Б. ... айта ... ... ... ... сөздердің жасалуында
факторлардың қызметтерін жеке-даралап көрсетеді. Осы ... ... ... ... ... жасалуына талдау жасап көруге болады.
Аналитика-семантикалық тәсіл арқылы жасалған туынды ... ... ... өзге ... ... арқылы жасалған
туынды сөздерден ерекшелігі:
А) екі сөзден бірігу арқылы жасалады;
Ә) лексикалық ... ... екі ... тіркесуі арқылы жасалады;
Б) қосарлану арқылы жасалады;
В) кірігу арқылы жасалады.
Аналитикалық тәсіл арқылы жасалған күрделі туынды ... өн ... ... ұғым болуы мүмкін;
Ә) жалпылық ұғым болады;
Б) көптік мағына болады;
В) жинақтық ұғымды білдіреді т.б.
Қазақ тілінде ... ... де ... ... ... кездеседі. Өзіміздің тіл ғылымының өзінде көптеген терминдердің
жасалуы аналитикалық ... ... ... ... дауысты дыбыстар;
дауыссыз дыбыстар. Дауысты дыбыстармен теңдік жағадайда қолданылатын
вокализмдер деп ... ... ... ... ... терминінің өзі
консонантизмдер деген термин аясында қарастырылады. Екі ... ... ... білдіретін сөздер жайлы тіл біліміндегі терминжасам
теориясын зерттеп жүрген ғалым Ш. Құрманбайұлы былай дейді: “Терминологияда
сын ... ... орны бар. Сын ... ... ... ... ... Мысалы, жай сөйлем, қара өлең, сары дақ,
ащы ішек деген терминдердің алғашқы сыңарлары ... сын ... ... ... ... ... ... мүше терминдерінің бірінші сыңарлары
қатыстық сын есімдер болып табылады Яғни ... ... ... де ... сын ... де тең дәрежеде қолданылады” [30,160 б.].
Осы еңбекте О.С. ... ... ... ... сын ... ... зат есіммен тең дәрежеде термин болатын жағдайынан, сын есімнің
өзі термин болмай зат есім белгілейтін терминдік ... ... ... ... білу ... ... ... да жазылады. Біздіңше,
О.С. Ахманованың айтқан ... ... ... ... ... сын
есімдердің сындық емес, заттық ұғымды беретіндігі туралы біздің ойымызбен
сәйкес ... тұр. ... ... мүше ... ... өзі бір сындық
ұғымды білдіретін, бір заттық ұғымды білдіретін ... ... ... ... екі ... ортақ заттық ұғымды білдіретін мағына басымдық
танытады. Кей ... ... ... өзі транспозицияланып, заттық
ұғымды беретін жағдайлар жиі кездеседі. Дауыссыз дыбыс деудің ... ... сын ... конверсияланған түрі қолданылып сол ұғымның
беретін мағынасын толық көрсетіп бере ... Сол ... ... ... ... ... сөзі ... алса, күдікті адам ... ... ... ... ... ... ... де заттанып тұрғанын байқаймыз.
Ш. Құрманбайұлы сөздердің терминденуі, көбіне, метафоралану жолымен жүзеге
асатынын ... ... ... метафоралық жолмен ауысуына ... ұғым ... ... Ол ұқсастықтың негізгілері мыналар:
1. Пішін ұқсастығы
2. Қызмет ұқсастығы
3. Пішін мен қызмет ұқсастығы
4. Құрылысы мен құрылым ... ... мен ... ... ұқсастығы
6. Эмоционалдық әсерлерді ұқсастығы” [30, 162 б.].
Тіліміздегі сөздер метафоралану жолымен жасалады. Мұны ғалымдардың
өздері де тап ... ... ... тіл білімінде түрлі қырынан
зерттеліп жүр. Метафораны табудың ең бір оңай жолы ... ... ... ... ұқсастықтары арқылы тану, соның ... ... ... болғанын ғалымдар сөз—жібек жіп, жыр — кесте;
Мен өгіз ...... сен ... ...... деп ұғып ... ... мол тілдік, ұғымдық катеогрия ... ... ... жүр. ... тіліміздегі сөздер байыптай қарасақ, кең
ұғымдағы метафоралану жолымен жасалған екен. Термин зерттеуші ... ... ... ... атау ... ... ... Қ.Ж. Айдарбек атаулану процесінің ұғымдық негіздерін талдайды.
Зерттеуші атау болу үшін ең ... ... ... ... жүйесімен таңбалануы қажет;
2) Кешенді дыбыс жүйесі ... ... ... ... ... – атау ... ... актуалдығымен байланысты концептуалды қасиеттердің ... атау ... ... яғни ... ... ... ... туынды сөздердің жасалуы төртінші
кезеңге жатады;
5) атаужасамның бесінші кезеңінде ... ... ... 38-41 бб.]. ... ... ... жаңа ... жасалу жолдарын ұғымдық тұрғыда қарастырғаны байқалады.
Логикалық тұрғыдан алғанда тілдегі ... ... тек ... ... ... ғана ... екен. Оған түрлі ... ... ... ... ... ... жинақталуы арқылы да туынды сөздің жасалатыны белгілі. Жаңа
атаудың туындауына сан қатпарлы түрлі ұғымның ... ... ... бірнеше ғылымның тоғысқан жерінен пайда болады. Орыс
ғалымы С.Д. Кацнельсон ... өзек пен ... ... ... ... және тұлғалық ұғымдар ... ... ... ... “Тұлғалық ұғым бір затты жеке
танытатын, басқа заттардан даралап, айырмашылығын көрсететін ... және ... ... ал ... ұғым ... жаңа қасиеттерін
өзге заттармен байланысы арқылы көрсетеді” [32, 18 б.].
С. Бизақов М. ... ... ... ... ... ... түркі халықтарына ортақ, қайсыбірі көнеріп ұмыт болған,
тағы бірі орта ғасыр ескерткіштерінде сақтаулы сөздердің” сәл-пәл ... ... ... ... синоним ретінде қолданып, сөздік
қорымызды байыта түсетін сәттерін ескеріп, монографияда қолданған ... ... ... ... матбұғат – баспасөз, басылымдар; инсан –
адам баласы; ...... ... ...... шешен; кібір –
тәкаппарлық, паңдық, өркөкіректік т.б. көптеген сөздерді береді. Мұнда біз,
тақырыпшаға сәйкес, тек ... ... ... ... сөздердің
баламасын ғана алып отырмыз. Соңынан ғалым С. Бизақов бұл ... ... ... болатынын айтады. Берілген сөздердің қазақша баламалары
тұрғанда, біздің ойымызша, бұл сөздердің арабша, ... ... ... ... [33, 34-38 ... ... ... мазмұндық құрылымындағы ұлттық нышандарды
байқататын компоненттерді, ондағы кодқа салынған мәдени ұлттық ақпараттарды
“концепт” ... ... ... де жоқ ... Осы ... ... ұстана отырып, “шақ” ұғымын да когнитивтік бірлік ретінде
алып, “осы ... ... ... қандай бірліктер ... ... жөн ... Уақыт және оның тәулік ішіндегі
бөліктері жөнінде сенсорлық каналдар арқылы алынған ... ... өзге де ... ... ... ... ... ұжымның
когнитивтік санасында тілдік бірліктер арқылы жинақталып, реттеліп,
концептер түрінде өмір ... ... ... күн, түн, таң, кеш, түс ... құбылыстар, түптеп келгенде, ... ... ... ... Ал осы ... жеке ... фразеологизмдер,
тұрақты теңеулер мен образдар, мақал-мәтелдер тәрізді ... ... ... ... ... құрылымында ұлттық нышаны ... ... ... Ал ... ... ие ... ... лингвомәдени ұжымның ... ... ... діни ... жер-су жағдайы, әдет-ғұрыптары ... ... емес ... ... ... Оны шақ ... ... талдаудан байқауға болады.
Қазіргі заманда тәуліктің сағат тілімен өлшенетіні белгілі. Күнделікті
тұрмыста мезгілді көбіне сағат бойынша айту ... ... ... ... сағаттың тұрмыста қолданыла бастағанына айтарлықтай көп уақыт бола
қойған жоқ. Олай ... ... ... ... ... одан көп бұрын тәулік
қандай шақтарға бөлініп, олар ... ... ... ... ... сұраудың
жауабын іздеуге тура келеді. Зерттеуімізге бір тәулік ішіндегі ... ... ... ... ... Н. Уәлиұлының
зерттеу мақалалары негізінде талданып беріледі [34]. Талдауға негіз болған
тілдік ... ... және ... ... қатар құрай алуы,
сонымен бірге аталу, жасалу ... ... ... ... да
байқалады. Алдымен, бір назар аударатын нәрсе, сағат ... ... ... ... қабырғасағаттардың тұрмысымызға бауыр басуынан көп
бұрын қолданылған деуге болады. Халқымыздың байырғы ... бірі ... ... “Пұл жібердім қалаға бейсағат күні, құдая”, – дейді. Мұндағы
“би-” ...... ... ... сөз. ... ... сағат
әуелде “уақытты” көрсететін құралдың аты емес, “сәт” деген ... сөз ... ... Шақ ... ... сәт ... ... сағаттың дыбыстық өзгеріске ұшыраған түрі. ... ... ... ... сөздердегі (ғ), (қ), (х) дыбыстары сөз басында
дауыстылардың аралығында ... ... ... жуан тұрқы
өзгеріп, жіңішке сапаға өзгереді: хакім — әкім, ғылым — ... хауа — ... ... келе ... сәт ... ... ... сағат —
“мезетті” көрсететін құралдың атына айналады да, сәт атауы мезет, мезгіл,
уақыт сөздерімен ... ... ... сағат, күн, тәулік, сөтке, сабақ. Қазақ тіліндегі сөтке, тәулік
сөздерінің өзге ... ... ... ... күн сөзі ... ... Ал бұл ұғым ... арнаулы сөз халық тілінде болды ма? Бұл
сұраудың жауабын салыстырмалы деректен табамыз. Шор тілінде чатті ... ... ... ... ... ... ... тілінде қонақ қонуқ
“сутки”, якут тілінде “конук” сутки, суточный. Моңғол тілінде ... ... ... ... бұл сөз қазақ тілінде сақталғандығын Н. Уәлиұлы
мақаласында ... ... ... бұл ... ғалымның зерттеуінен
алынып отыр.
Халық күнтізбесінде байырғы қазақ есепшілері, ... ... ... ... арнаулы термин бар. Осындағы қонақ сөзі мейман
деген ... ... ... болмайды. Бұл жерде жоғарыда айтылған
деректерге сүйене отырып, бесқонақ ... ... ... ... ... ... Ал ... қандай “бес тәулдік деген байырғы
сөздер былай түсіндірілген: “бес ...... ... мен ... ... суық. Бесқонақ өтпей қыстаудан жайлауға көшпейді,
қысқы киімді тастамайды. Ал қазақтың ... ... ... зерттеген
ғалым М. Ысқақовтың көрсетуінше, “бесқонақ жай жылдары 4 марттан 8 мартқа
дейін де, кібісе ... 3 ... 8 ... дейінгі 5 күн” [35, 221-244
бб.].Қазіргі кезде тәулік сөзін “жиырма төрт сағат” ... ... ... ... біз ... (мезет), қонақ (тәулік) сөзі мағынасының
бірер қырын ғана сөз ... Ал ... ... ... ... бірнеше
шаққа бөлінетіндігі, олардың өзіне тиісті атаулары болатындығы белгілі. “ай
айдың оты басқа” дегендей, тәулік ішіндегі ... ... ... да әр
басқа.
Таң сімірі, таңертең, таң: ереуіл таң, рауан таң, көгала таң // ... ... ... ... таң ... ... ... Қазіргі тіл
қолданысымызда таң атқанда, таң құланиектенгенде, таң бозарып атқанда деген
тіркестер бар. Ал халық ... таң ... ... сөздердің бұдан
басқа да небір түрін кездестіреміз. Таң сімірі жауғанда ... ... ... – сібірлеп атып келе жатыр деген сөзбен мағынасы бір. Тек
фонетикалық ... ... ғана ... өзгерісі байқалады, бірақ сімір
және сібір сөздері синонимдік қатар құра алмайды. Тек фонетикалық ... ... ... ... таң “Шолпан жұлдыз батқанда, пәленің ... ... ... ... ... ... күн шықты” (“Ер ... таң. ... ту ... ... тұрды ат сайлап, көгалаң таң
болғанда” (Қашаған Күржіманұлы). “Рауан таң біліне, ... ... ... ... ол енді” (“Құбығұл”). Ерен-параңда “ерте, таң ерте” [36, 74
б.].
Таң мезгіліне байланысты қолданылатын сөздің бірі — ... ... ... “жарық түскенге дейінгі шақ”). Сахар сөзі халық тілінде тек ... ... ғана ... ... ... ... мағынада да жұмсалған: “Сары
атанға сахарда жүк ... ... Таң ... ... ... ... ... — осы сахар сөзінің ... ... ... ... – сәр – ... Діни ... ... сахар, сәре сөзі “таң ертеңгі
тамақ” дегенді білдіреді. ... ... ... ... ұстамаған жай күндері
де сәре сөзін “таңертеңгі ... ... ... ... ... ... сәресін (сахарын) құлқын сәріден ішеді. Құлқын – ... ... ... ... “кеңірдек” деген мағынаны білдіреді. Бұл
сөздің тіліміздегі ауыспалы ...... Осы сөз ... құрыды,
құлқынның құлы, құлқыны жаман, құлқыныңа құм ... ... ... ... сөз ... де ... Осындай салыстыруға қарағанда
құлқын сәрі – таң мезгіліндегі тамақ дегенді аңғартады. Құлқын сәрі ... ... ... сөз ... ... ... ерте ... мағынасы
да пайда болғандығын байқаймыз. “Құлқын сәріден қыстауға ... ... ... (М. ... Абай ... Мұнда құлқын сәрі сөзіндегі таңертемен
деген мағынасын ұлы жазушы қолданып тұрған жоқ. Бұл сөздің мағынасына ... ... ерте ... мағынасын айқысы келіп тұрғандығын көруімізге болады.
Таңғы шаққа байланысты, әсіресе, діни мазмұндағы қиссалар тілінде сабах,
сабах садық сөздері жиі ... Таң ... сол ... ... ... ... түрегелді (“Қисса–и–Қаһарман”), мұндағы сабах араб тілінде —
“таң нұры”, “таңғы жарық”, ал садық — қасиетті дегенді білдіреді. Біз ... ... таң ... ... ... сөзін арабша сабах сөзімен
төркіндес пе деп ... ... Н. ... ... тағы да ... ... ... ғалым Б. Сағындықұлының пікіріне
жүгінуге тура ... ... жа ~ ша ~ шы ~ шу ~ са ~ сә ~ та ~ ... ... ... ... айтады [23, 118 б.]. Ал біз сабақ
сөзін сабақ, жалғас және күн ... ... ... ... ... – бірінші сабақ, бірінші күн, ...... ... күн ... ... бар екені бұл ойымыздың дәлелі бола
алады.
Аналитикалық тәсіл арқылы жасалған сөздің бірі – ... Күн ... қыза ... ... сәске басталады. Сәске мезгілді байырғы
жылдарда сәске маһал деп ... ... ... маһал болғанда,
қыз іздеген Төлеген көшкен бір елге ... ... ... ... ... — кез, шақ. ... тілінде маал время, момент мағынасында
беріледі. Маһал сөзі ... ... ... мәл ... ... жасы ... өтті деген тіркес бар. Жасында анық сұңқар болғаныңыз,
Дариядай жігіт күнде ... ... жас ... ... ... өтіп ... (Мұсабек Байзақұлы. Манат қыздың хаты). “Келіппін
сексен үшке мәлден ... ... көзі ... ... жүр ме? ... көрпеш
–Баян сұлу). Мәлден өтті, жасы мәлден өтті деген сөз орамы ... ... ... ... білдіреді. Мұндағы кез, шақ байырғы әдебиетте “алпыс
үш жас” дегенді аңғартса керек. Ертеректегі қазақ ... ... ... да
(13,25, 37, 49, 61) “қасиетті” деп есептеген. Сондықтан мүшел жастың біріне
толған адамды “тым алысқа шықпайды”, “көзсіз ... ... ... ... жүреді” деп отырады. Немесе мүшел жасты тура атамай,
орағыта атаған. Бұлбұл үнді Біржан ... ақын ... ... ... ... қалыбында, Екі жыл отыз беске келгеніме” деуінде, ... ... ... да ... ... ... тура атамаудың бұдан басқа да
өзге орайлары бар: Ат тергеуге қатысты тілімізде ... ... отыз – екі он бес, ... – екі отыз, елу – екі жиырма бес; ...... мал ... ... өзін халық бірнеше шаққа бөледі. Күн ұясынан құрық бойы
көтерілген шақ — ... ... ерте ... ... кейінгі мезгіл — ұлы сәске
немесе қан сәске деп аталады. Еліміздің ... ... ... ... білдіретін сиыр түсі деген атауда қолданылған: Жайылған атын
алдырып, ... ... ер ... Сиыр түсі ... ... ... заң
салды (Ығылман Шөреков). Сөз тегін айтылмайды. Сәскенің бұл ... ... ... бір ... ... ... М. Ысқақов “Халық календары”
деген кітабында: “Ұлықбектің келтірген ... ... ... түркі
халықтары, мәселен, ұйғырлар тәулікті он екіге бөліп, әр үлесін чағ деп
атаған. Чағтың ұзақтығы екі ... ... ... ... чағ, ут (сиыр)
чағ, барыс чағ, т.с.с.” деген. Көне түркі жазба ... ... ... материал бар. “Мен түрік Білге қаған бұл өтке ... ... ... ... өт//өд сөзінің аудармасы уақыт деп
көрсетілген. Ал түркітанушы М. ... ... бір ... ... ... (уд) ... сиыр ... кездесетіні белгілі. Әр оқыған сайын сиыр
мен уақыттың қандай ұқсастығы бар деп үнемі ойлау үстінде болатынмын. ... осы ... ... сиыр мен ... ... ... ... көз жеткіздік. Ал енді жерді көк өгіз көтеріп тұрады ... ... бар ... білеміз. Белгілі бір дәрежеде бұл пікірде де шындықтың
бар екені анық. Үт деген сонымен бірге көне ай атауына да ... ... ... ... моңғолдардың тәулікті он екіге бөліп, бөліктерді
цағ деп атағандығын тілге тиек етеді. ... ... цағ ... ... цағ (сиыр шақ), барыс цағ т.б. болған деген қызықты деректер ... ... бұл ... тек ... ғана ... Байырғы қазақ
календарында тышқан шағы, сиыр шағы, барыс шағы т.с.с. ... ... ... әлі ... ... жоқ. Олардың жұлдызшылар мен
есепшілер ғана біліп, ұмыт болуы мүмкін”, – ... Тек ... ... ... ... ... он екі сәт ... тұрақты тіркес барлығы жөнінде де осы
зерттеуден көруге болады.
Он сегіз мың ғалам, он екі сәт, мың бір ғалам он екі сәт, мың ... ... ... ... тіршілік” дегенді аңғартады. Бұл
сөздер “он екі сәт”, тіркесімен бір қолданыла келіп, “ұзақ мерзім” ... О, бұл (қой) әлі ет ... мың бір әлем он екі ... Мұны ... ... Ет ... сол күні қабылдай қоя ма, жоқ па?
(Нұрқасым Қазыбеков. Хат. // Жұлдыз, 1986). Бұл мысалдың мың бір әлем ... сәт ... ... ұзақ ... тым ұзақ ... ... мағыналарды бойына
жинақтаған. Жоғарыдағы зерттеушілердің түрік, ... ... ... шақ ... ... ... ... тіліндегі сиыр түсі деген атауды ... ... ... ... ... ... болатын тәрізді. Тәулік
ішіндегі шақтарға қатысты айтылатын, бірақ қазіргі кезде ұмыт ... ... тағы бір ... тіркес бар екен. Ол — қозы түс.
Бәрін де қойшы… қозы түс өтті аяулы
Тал түс те кетті, бесін де міні ... ... не ... ... ... бәрі де жылжыр таяр-ды.
Осы жолдарды оқи отырып, ұмыт болып бара жатқан, этнографиялық мазмұнға
ие мұндай сөзді ... ... ... кеткен ақын қаламын ризалықпен еске
аламыз. Бұл мезгіл атауын өлеңге қосқан ақиық ақын ... ... ... ... мен ерте сәске; ұлы сәске және қан сәске сондай-
ақ сиыр түсі деген атаулар бір-бірімен синонимдік қатар ... ... ... бұл ... бәрі ... ... мезгілге қатысты.
Халық ақындарының жыр кестесінде ... ... сөзі ... шақ, ... ... білдіреді.
Аналитикалық тәсіл арқылы жасалған түс мезгілі атауларының синонимдік
қатары: түс ... ... ... шақ, түс ... Жоғарыдағы айтылғандай,
мұндағы мәлі (түсімәлі) сөзі маһалдың дыбыстық ... ... ... ... ... ... бірі — түс ... Тіркес
құрамындағы әлет сөзі дыбыстық өзгеріске түсіп, танымастай болған. Бұл
сөздің бастапқы айтылуы — хал ... сөз). Хал сөзі орта ... ... ... ... әрі ... ... “шақ”, кез деген ... ...... жамиғ – жамиғат тәрізді, хал сөзі де халет
түрінде айтылған:
Торғайды бұл жеңешең ... ... ... ... жоқты жалған.
Өзіңе тірі болса, берер едім,
Торғайың әлдеқашан өліп қалған деген “Қозы Көрпеш — Баян ... ... ... ... сөзі жай, жағдай мағынасында жұмсалып тұр. Ал жырдың
басылымындағы түсініктемеде қалет (халет) “жаңсақ” ... ... ... ... да, ... ... ... жай” дегенді білдірсе
керек. “Хал-жағдай”, “Жай” әрі “уақыт”, “шақ” мағынасын ... ... ... тіл ... х ... көмескіленуі барысында әлет түс
әлеті болып қалыптасады. Халет сөзін көркем сөз зергерлері байырғы өмір
суреттерін ... ... ... ... қобалжып басы айналады.
Құлақтың ың-шың шықылдаған толассыз бір шуыл бар. Осы ... ... ... ... ... ... ... жатты да Абай ойы өшіп, сеніп
жоққа батты” (М. Әуезов. Абай жолы).
Тал түс, анық түс, ... түс, ... тал түс, ... түс, ... түс,
тапия тал түс, тапа тал түс, тапай тал түс, ... тал түс, ... ... тал түс – аналитикалық тәсіл арқылы ... ... ... ... түске дейін, түстен кейін деп бөлу көптеген
халықта кезедеседі. Ал осы екі ... дәл ... ... ... ... тас төбеге келген” сәтті (әсіресе, жаз мезгілінде) — тал
түс. Халық ... тал ... ... түрліше сөз орамдарын
кездестіреміз: шаңқай түс, анық түс. “Бір күн, бір түн ... ... ... Анық түске толғанда” (Қашаған). Таңдай тал түс. ... , ... ... ... ... таңдай тал түс дүрілдетті”. (Арқалық).
Талма түс. “Арада неше ... ... ... ... ... ... далада”
(Дотан батыр). Талмау түс. Тапия тал түс (С. Шүкіров). Шалқар түс. ... ... ... ... ... ... ... “Жатпайық, тағы өтелік”.
(Арқалық). Талықсыған тал түс. “Талықсыған тал ... өзім ... ... ... ... түс қиды – ... тәсіл арқылы жасалған синонимдер.
Күннің ... ... ... ... түс қыңды, түс қиды деп атайды.
“Ойлағандай түс қия берген ... ... ... ... қауыммен тағы бір
хабар әкелді” (М. Әуезов, Абай жолы). Бұл мезгіл атауларының түс қыңды, түс
қиды аталуының ... мәні бар. Қиды ... ... ... ... ... қиялап қою мағыналарымен үндес. Тас төбедегі күннің қиялаған кезі
түстен кейінгі смезгілге сәйкес ... Ал ... ... ...... қисық мағыналарына сай келгендіктен түстен кейінгі мезгіл атауын
иеленген.
Әдетте, ертеде, шаруа адамына түске ... шақ, ... тым ұзақ ... керек. “Күн түске дейін көк өгізге мінеді, ... ... ... ... ... халық. Бұл — түстен кейінгі уақыт тез ... ... ... қыз тұрмас, бесін келсе күн тұрмас” деген мақалдың да ... ... ... шақ – ... ... ... ... сыртқы ұқсастығына
қарап, бес сөзіне қатысты ... ... ... ... ... ... дейтін де пікір бар. Бірақ бұл сөз түркі тілдерінде ... ... ... Парсы тілінде пешин “түс мезгілі” намаз пешин ... ... ... Парсыша пеш (маңдай) деген сөз. Пешенесіне
жазылған дегендегі пешене — “маңдай”. Бесін мезгіл — күн ... ... ... ... ... мезгілін екі шаққа бөліп айтатындығын ... ... мен айна ... – синонимдес мезгіл атаулары. Бірінші, ұлы бесін —
“Күн қақ маңдайға ... ... ... ... айна ... осы ... мен мағыналас деуге болады. “Әлде өтірік, әлде рас, мен жоқ ... Айна ... ... ... елге ... (Ер ... ... кіші
бесін — “күн маңдайдан ауа бастаған шақ”. Бесінге қатысты тағы бір атау ... ... ... ... болғанда Қобыландыдай батырың бір ... ... ... қожа бесін “бесін намазы оқылатын кез” дегенді
аңғартады.
Екінді – намаздыгер синонимдері. “Екіндіде елге ... ... ... ... мақалында. Мақалдың бұлай айтылуы пышақ ақындар мал ... Мал ... ... ... ... ... Бесін ауып күн
батуға таянған шақ — екінді.
Солмай ма көктемдегі әдем гүл
Оңбай ма бетке біткен әдемі түр?
Еңкейіп екіндіге күн ... ... ме ... бір. ... ... ... жарыса қолданылатын сөздің бірі — намаздыгер.
Діни салт ... ... ... аты ... ... бұл сөзде
ертеректе мезгіл, шақты білдіретін атауға айналған. Намаздыгер мезгілін Шу
бойында ... ... ... деп те ... ... ... (батқан) кейінгі мезгіл – іңір, ымырт, ақшам, намазшам.
“Іңірде жатқан ... ... ... халық мақалы. Қазақ тұрмысында
іңірмезгілін абыр-сабыр, қауырт шақ; мал ... шақ; қозы лақ, ... ... ... ... ... шақ. Іңір мезгілінің өзі ... ... ... және іңір қараңғысы деп екі шаққа бөлінетіндігі белгілі.
Намазшам. Намазшам діни салтта “төртінші ... аты, ... ... ... ... мағынаны білдіреді. Бұл сөзді де шаруа адамы байырғы кезде
мезгілді білдіру мақсатында қолданған. ... ... бие ... ... желі ... ... қалды. (“Қозы көрепш Баян сұлу”). Кеш мезгіліне
қатысты, оның шақ мезгілін нақтылай түсетін ымырт жабылды, шам ... ... ... ... т.б. ... ... бар. “Ақсам батпай түн
шықпас, ажал жетпей жан ... ... ... да, ... баласы тәрізді бірнеше шаққа ... ... ... ... түн ... ... тілі ... салыстыра қарауға
болады. Көне моңғол тілінде сөни “түн”, сөнбе “сөнді” деген ... ... ... ... шөне – ... ... ... сөн, түн
сөздерінің негізі бір тәрізді. Ал сөз ... с, ш, т, ... ... алмасуы емес. Түркі тілдерінде (с, ш, ... т-ға ... ... ... бар; ... ... ... түрік, әзірбайжан, түрікменше сычан, қырғызша чычқан, ... ... көз ... шақ; екі ... ... ел орынға отырған
мезет – аналитикалық тәсіл арқылы ... ... ... ... Бұл
тіркестер де түннің басталар мезгіліне байланысты айтылады. Мұндағы ... ... ... білдіреді.
Құптан мезгіл. Ел ұйқыға жатар шақ – құптан ... ... ... ... ... 2) бес ... намаздың ең соңғысы (19). Құптан ... ... ... ... ... деп те ... Шақтың діни
салттағы “бес парызға” байланысты атаулары байырғы жырларда, эпостарда жиі
қолданылады. ... ... ... ... ... Құлағына
батырдың бір дауыс келіп шулайды” (Қобыланды батыр).
Марқа туған. Тілімізде түн сипатына қарай айтылатын ... ... ... ... атаулармен бірге бұрынырақта айдың көрінуіне
байланысты марқа туған деген тіркестің қолданылғанын көреміз. Айсыз қараңғы
түнді ... маң ... деп те ... ... түн ... жеті түн – аналитикалық тәсіл арқылы ... ... ... ... Ел ... ... кейін, шамамен екі
сағат өткен кез түннің бір ұйқысында делінсе, бұдан ... екі ... екі ... деп ... Түн ... түн ... ауған кез, жеті
түнде тәрізді қолданыстар түннің осы ... ... ... ... ... бір ұйқы қалғанда деген тіркестің түннің ең ... ... ... ... ... Бұл ... ... жетіқарақшы жұлдызының
қозғалысына қарап, ажыратылады. Түн ұйқысын төрт бөлді деген фразеологизм
түннің осындай төрт бөлігіне ... ... ... ... Ал түннің таңға
ұласар шағы таң қараңғысы деп аталады.
Сонымен біз ... ... ... ... халық тіліндегі
атауларына, кейбір сөздің этимологиясына қысқаша тоқталдық. Бұл, әрине, шақ
атаулары жіпке тізгендей түгелденіп, ... ... ... ... сөз ... жыл ... айды аптаға, аптаны күнге бөлу ... ... ... ... мен ... ... ертеректегі Ә.
Диваев, А.Н. Самойлович, В. Гордлевский, Б.А. Куфтиннің, Н. Уәлиұлының т.б.
еңбектерінде зерттеліп, арнаулы монографиялар жарияланды. ... ... ... ... ... ... материал есебінде
сөздіктерде беріліп, зерттеу мақалалар жарық көрді. Ал ... ... ... шақ, ... ... ... жеке ... мен
фразеологиялық тіркестер жол-жөнекей айтылғаны ... ... ... ... ... ... теориялық зерттеу мен
осы тақырып бойынша арнайы лексикографиялық еңбектерді басып шығару атақты
І. Кеңесбаев еңбектерінен ... ... ... ... ... ... фундаментальды еңбекті академик І. Кеңесбаев 1977 жылы ... ... Р.А. ... ... лингвистикасындағы фразеологиялық
бағыттары мақаласында жалпы ... ... ... ... ... әдіс, функционалды-коммуникативтік әдіс,
эквиваленттік әдіс, ... ... ... ... ... идеографиялық өрістер мен семантикалық топтарға және
синонимдік қатарларға ... ... ... ... ... ... ... салыстырып зерттеуге ... ... атап ... [51, 93 ... ... ... ... тіл білімі жөнінде айтылып
келе жатқанымен, когнитивтік тұрғыда қарастыру арнайы сөз ... ... ... ... ... және ... бағытта зерттелуде. Салғастырмалы-типология тілді зерттеудің
екі бағытын біріктіреді. Бұл бағыт тілдердің ... өмір ... ... ... ... қатыссыз зерттейді. Қазақ
тілінің фразеологиялық бірліктері туыс және туыс емес ... ... ... ... ... мен ұлт ... оның мәдени
дамуына орай ... ... ... ... ... Г.Н. Смағұлова “Мағыналас фразеологизмдер сөздігінде” былай дейді:
“Бұл ... ... ... ... ... тек ... топтары ғана қамтылған. Жалпы саны 3 ... ... ... ... және ... ерекшеліктері бұрын сөз
етілмегендіктен, сөздіктің басты ерекшеліктері туралы айта кеткен орынды”
[18, 3 б.]. ... ... ... ... ... ... синонимдес
фразеологизмдердің зерттелу жайының кемшін болып жатқандығын көрсетеді.
Автордың еңбегінде 3 мыңға жуық ... ... ... ... ... ... мағынаны беретін синонимдер екен. Таза заттық мағынаны
беретін синонимдер 300-ге таяу, транспозиция құбылысымен есім ... ... ... ... саны ... ал қимыл
есімді етістіктермен аяқталатын синоним фразеологизмдердің саны 50-ге ... ... ... ... ... беретін синонимдер қатары
мол емес екендігі байқалады. Бұл ... ... ... ... ... береді. Г. Смағұлова: “Есімше мен
көсемше түрінде ... ... ... шынында, сырт тұлғасы
етістік болғанымен, мағынасы, синтаксистік ... ... ... түрде
басқа сөз таптарына жуықтайтыны ... [18, 5 б.]. ... ... ... ... классификациялық тұрғыдан жүйелі еңбек. Бұл еңбекте
мағыналас фразеологизмдердің тек ... ... ... Ал ... ... туралы оларда бірізділік жоқ.
Синонимдік қатарлар ... ... ... бір сөз ... ... ... Ал мағыналас фразеологизмдерде мұндай жүйелілік болмайды.
Себебі фразеологизмдер құрылымы жағынан күрделі ... ... бір ... (әсіресе, синонимдес фразеологизмдер) бағынбауы мүмкін.
Мысалы, тұңғыш бала, көзін ашып көргені, аузын ашып сүйгені, отының алды,
суының тұнығы, тұла бойы ... ... ... ... ... ... ... синонимдес тұрақты ... ... ... ... ... бала, құдайдан сұрап алған жалғызы, іштен
шыққан шұбар жылан, бір ... бар ... ... ... ... ... атау ... зат есім болғанымен, соңғысы бұл қалыпқа
сыймайды. Сол секілді ... ... ... ... үшін көн ... ... тас жүрек, без бүйрек – қандай деген сұраққа жауап беріп, сын
есім талабына жауап берсе, кесіп алсаң қан ... жан ... ... кісі
дегенде алдыңғы компоненттері қандай деген сұраққа жауап берсе, ... кім ... ... ... ... бір мағыналық қатарда
тұрғанмен, грамматикалық құрылымы жағынан сәйкес ... ... ... ... ... ... сөз — доминант ретінде мағыналық ой
басым түскен сөздер тұрады.
Тілімізде мағыналары ... ... ... ... ... де ... Мысалы таяқ тастам жер ↔ қарға адым жер ↔ бөрік
тастам жер т.б. Г. ... ... ... ... атты ... Жұмған аузын ашпады ↔ аузын буған ... ... ... синонимдік жұп деп атап көрсетеді [52, 104 ... ... ... ... ... ғалым Ә. Болғанбайұлы
синонимдік қатар құрайтын мағыналас ... бір ... ... ... ... ... болатын Мұндағы жұмған аузын ашпады тұрақты
тіркесі субьектінің ... ... ... аузын буған өгіздей тұрақты
тіркесі бағалауыштық ... ие ... ... ... жауап
беріп тұр. Екі ... ... ... ... ... ... дәл осы құрылымда синонимдес бола алмайды. ... ... ... құрау қабілетін мына сөйлемдегі ... ... ... ... Ол жұмған аузын ашпай отырды ↔ Ол ... ... ... ... Бұл ... сөйлемдерде екі синонимдік
жұп та, бір ... ... ... ... ... жауап беріп
синонимдер талабынан шығып отыр.
Аналитика-семантикалық тәсіл арқылы жасалған зат есімді синонимдерді
көптеп келтіруге ... ... ... ... ... ... адам ... азулы, көкжалдық, тістік; азық, қорек,
азық-түлік; айла-шарғы, қитұрқы, ... ... ... айыл-
тұрман, ат-тұрман, ер-тұрман, ер-тоқым, әбзел-тұрман; аққу, қу; аққұман,
шәйнек, ақшәйнек; ... ... ... ақсақалдық, қариялық, ақыл-ой,
интеллектуал, алабота, қаработа; ақпан, екі ағайынды, үт, ... ... ... ... ... бұлаң, бұлағай, дүрбелең, сергелдең,
сергелең, алаяқтық, кәзәптық, найсаптық, сұрқиялық, сұмырайлық; алжапқыш,
белдемше, ... ... ... ... ... зекет, пітір, алман,
құшыр, долық, рамат; алыс-беріс, алым-берім, ауыс-түйіс т.б. Бұл тек ... ... “а” ... ... ... ... заттық
мағына беретін синонимдік қатарлар ... ... ... ... ұғымды
беретін синонимдік қатарлардың өте көп екендігіне ... ... ... мен ... ... ... қарағанда, ерекше
құбылыстың бірі – ... ... ... ... мағыналас,
мәндес, жуық келуі жайында арнайы еңбектерде жан-жақты талданып келеді.
Синонимдер жайында ... ... ... ... ... ... ... Мусаев түркі тілдерінің лексикалық құрамындағы сөздердің мағыналық
жағынан бір-біріне жуық, ... ... айта ... ... өзі бір ... ... ... тарайтынын көрсетеді: 1.
Падашы, малшы, мал каравчы – скотник, пастух; малбагар – ... ... ... ...... мал-турар (домашний скот, скот и птица) –
жиынтық мағынаны білдіреді; мал-мөлкәт – состояние, имущество, богатство ... ... ... мал ... мағынасы түркі тілдерінде көнеден келе
жатқандығын айтады: 1) мүлік, байлық; 2) тауар; 3) мал; 4) ақша ... ... ... [37, 75 б.]. Осы ... қазақ
тіліндегі күрделі сөзге де қатысты: Мал қора, мал азығы, ... ... ... мал ... Сол ... заттың күрделі атауларында синонимдік
құбылыстың барлығын айтқан жөн. Мәселен, ақсақал – ... ... ... ауа райы // күн ... ... // ... // әдіс-тәсіл,
әскербасы // қолбасшы, отбасы // жанұя т.б.
Синонимия құбылысы заттың күрделі атаулары қатарынан да жиі ... ... әр ... ... ... мазмұндас таңбамен белгілеу
синонимия құбылысы ... ... ... ... ... ... мекен-
жай // мекен-тұрақ, алыс-жақын // ағайын // ... Бұл ... ... төңірегіндегі мағыналас, мәндес күрделі ... ... ... ... мен сапалық қасиеттері тең дәрежеде емес.
Олар жуық, ортақ мағына – ... ... ... сол ұғым әр ... қатармен түсіндірілген. Бұның өзі синонимдік мағыналық өрістің
кеңдігін және өзіндік ерекшеліктерін көрсетеді. Мәселен, атбегі, ... ... ... ... ... ... ... заттың күрделі
атаулары ат сыңар тұрғысынан бәріне ортақ тірек болады да, ал ... ... , ал ... ... ... ... ... –сайыс, -жарыс,
бәйге айырым мағынасы болады. Бұлар бір синонимді ... ... ... ... ... ... мысалдардан да соны аңғаруға
болады: иттіке – итошаған, кемпірауыз – ......... ... ... ... аналитикалық тәсілмен жасалған ... ... ... ... келе жатқан көркемдеуші құрал ретінде
есептелінеді. Тілдік заңдылықтар ... ... ... ... ... ішінде қазақ тілінде үстемелеу әдісі ертеден қолданылып келе ... ... дара ... ... бірі ... қатар түзей отырып, келе-
келе біртұтас ... ... ... Тіліміздегі күрделі атаулар
көркемдік қолданыс үшін ... ... ... ... ... біріккен аталымға айналған. Үстемелеу ...... ... тән құбылыс, ойды көркемдеп, нақтылап, әсірелеп жеткізудің
жолдары. Сонымен синонимдік ... ... ... тілдік
бірліктердің атқаратын қызметтері ерекше; Ұғымдық қырларының жақындығыннан
бір-біріне мәндес, мазмұндас ... ... ... алып ... ... ... қосарлана, біріге, тіркесе келе үстемелік
мәнде жұмсалып, синонимдік ... ... ... ие болады. Бұл синонимдік
қатарлардың әрқайсысы күрделі ... ... Ал ... ... ... сөздер мен күрделі атаулардың бір-бірімен синонимдік қатар
құрай ... ... ... ... ... де жасалады. Мысалы,
амандық, ... ... ... ... сәлеметтік, есен-
саулық, аман-саулық, аман-есендік синонимдік қатарларының да ... ... өте ... Дегенмен, олардың жасалуында, яғни сыртқы
тұлғасында өзгешеліктер өте мол ... ... ... ... бұл сөздер
синонимдік қатарлар құрамында сөздікте жүр. Сол себепті оларды синоним
сөздер құрамында қарастырып, бір ... ... ... ... саулық, есендік, салауаттық, есен-амандық, сәлеметтік, ... ... ... Денсаулық пен тіршілік, ден тазалығы.
Амандық болса, бұлдап сатса, осы он қойының ақшасына ... ... ... ат ... (Б. ... ... бір тентек қайда жүрсе де аман
жүрсе екен деп, шетімізден соның саулығын тілеп қала ... (М. ... ... ... ... ... да, есендік сұрасып, көңіл айтуға
кірісті (Ә. Сәрсенбаев). Жаныңда ... ... бәрі де ... барады
(С. Шаймерденов). Есентай мен Әділғазы Шернияздардан есен-амандық сұрасып
болғаннан кейін Дәулетті шаршы төрге ... (Х. ... ... амандық-
саулық сұрасып, тіл қатысқаннан бөтен тіс жарып, ештеңе сөйлесе алмадық (Т.
Ыдырысов). Салт бойынша, әуелі, ... ... да, ... ... ... (Б. ... синонимдік қатарға енбей қалған ... ... ... ... ... ... еді. Бұл сөзге қатысты ... мол ... да ... ... ... ... Себебі
қазақта “Сәлем — сөздің анасы” деген ... ... ... ... ... ... байланысты мәндес сөздердің мол болуы
ұлттық танымдық, сондай-ақ тілдік заңдылық деп тұжырымдауға әбден болады.
Қазақ тілінің ... ... көп ... ... ... ... сақтауды мұрат тұтқан фонетист ғалым С. ... арма ... сөз бар ма?” ... ... қоя ... ... ... амандасып жүргеніміз жайлы сөз қозғайды. ... ... да ... ... ... сәлемнен басталады. Мұны “Қазақтың
сәлемі түзелмей, – ... ... ...... ... ... …Ауыз әдебиетінде саламат, сау-саламат дегенді кездестіргенімізбен.
Орфографиялық сөздігіміз мұны құптамайды. Шамасы, сөз түбірін салам деп
айту ... ал ... ... ішкі ... жақын. Содан да болар,
орфографиялық сөздігіміз алғашқы (1963) басылымнан-ақ сәлем ет, ... ... ... ... ... ... ... Рас, екінші басылымында
(1978) аз ғана түзету жасалды: сәлем ет қосылып сәлеметке ... ...... ... ... ... саламат (безопастность, благополучие)
сөзінің құрамды бөлігі түрінде танылған болу ... ... ... (1988) ... бе? Жоқ, ... пе ... жазылған. Парсы
тілінде саламат — денсаулық. Біздің Сәлеметсіз бе? Денсаулықсыз ба? болып
шығады. Осыны аңғарған сияқтымыз. ... ... мұны ... қойған жоқ.
Сол сәлеметсіз бе? дегенді ... ... ... ... ... жылы ... тиген “Қазақша-орысша сөздікке” сенсек, сәлемет –
диалект сөз. Дұрысы, саламат – здоровье. Саламатсыз ба? ... ... ... сөзін түгел келтіріп отырған себебіміз, ойының толық жеткенін
қалағанымыздан. Бірнеше беттен тұратын ... ... көп. ... ... амандасудың түрлері талқыланған бұл ғылыми мақаланың тек зерттеушілерге
ғана ... ... ... ... ... бар ... рас. Автор ақыр
соңында арма, армаңыз, армаңдар, армаңыздар деп ... ... ... келіп тұрған сәтте қазақ ұғымындағы амадық-саулық сұрасудың өзі сөз
деп танылғандықтан танымдық сипатының да тілдік ... ... ... ... болар еді. Қайткенмен де, автордың арманынан туған арма ... ... ... тілеуден туғанына күмән жоқ. Амандық,
саулық, есендік, салауаттық, есен-амандық, сәлеметтік, есен-саулық, ... ... ... ... ... құра ... ... бір.
Бөбешік // кішкене тіл. Бөбешік – 1. Адамның көмекейіндегі кішкене тіл.
Кішкене тіл – артқы таңдаймен жалғасып ... ... Бұл екі ... ... жеке ... ... ... сөздердің тіркесуі арқылы жасалған.
Сөздердің тіркесуі арқылы жасалу аналитикалық тәсілмен сөз тудырудың өнімді
жолдарының бірі. Екі ... ... ... бір дене ... ... ... Бөбешік және кішкене тіл сөздіктерде толық мәндес
атаулар ретінде ... ... ... ... ... тіл ... тілде сирек айтады. Оны көп жағдайда сөйлеуде қолданамыз да,
әдеби тілде бөбешіктің қолданылуы жиілік ... ... ... ... пайда болуында оған қарама-қарсы ұғымдар ... ... ... тілімізде үлкен тіл немесе кіші тіл деген тілдердің жоқ екені
осының ... ... Ә. ... ... тіл ... орыс
тіліндегі язычек терминінің тікелей ... ... ... ... ... өткен [3, 62 б.]. Бөбешік сөзінің екінші мағынасы да
“Қазақ ... ... ... ... ... отыр: құлақтың төменгі
жағындағы кішкене жұмсақ шеміршек.
Сол жақ құлағының төменгі ... ... ... ... ... ... ... тұр (М. Сатыбалиев, Қоңыр қозы). Осы мысалға ... ... екі ... синонимлдік қатар құруға мүмкіндік алады. ... ... тіл ... ... ... пен ... ... қарағанда екінші бөбешік мағыналы сөз сырғалық деген сөзбен
синонимдес болып келеді. Бұл сөздің ... ... ... ... ... болады.
Бөбешік
Бөбешік бөбешік
Кішкене ... ... ... ... тіл ... синонимдік жұбы аналитикалық
тәсіл арқылы арқылы жасалып тұр. ... ... ... ... синонимдік
жұбы сырғалық синтетикалық тәсіл арқылы ... тұр. Ал ... ... ~ бөбешік (сырғалық) мәніндегі сөздер семантикалық ... ... ... атау болып таңылып тұр.
Бөбешік сөзінің түп-төркіні бөбе сөзінен шығып тұр. Демек, бөбе сөзінен
бөбешік туынды сөзі жасалып тұр. Бөбе ... ... , ... ... ... Себебі бөпе сөзінің ішкі мағыналық ... ... ... ... ... белгілі. Осы
мағыналық қырлар өзге синонимдес сөздерді туындатып отыр. Мысалы, бөпенің
кішкентайлық мағынасынан тілдің сырт ... ... ... ... ... жұбы ... жұмсақтық қырынан сырға тағатын орынның атауы
белгіленген. Осылай бөбешік сөздерінің мағыналарында ... ... ішкі ... ... ... Әйтпесе, бұл екі сөздің екі
түрлі ... ... ... ... қатар құрай алмау қабілеті басым
түсер еді.
Арақ, ішкілік, ішімдік, ақмағамбет, ащы су, ақ су, тентек су, боз жорға,
жынды су ... көк су ... көк ... (сөйл.) Адамды мас қылып,
ақылынан адастыратын алкогольдік сұйықтық зат. Арақ мұнда жалпы ... ... тұр. ... ащы су, ақ су, ... су, боз ... ... ... түрде ауыс мағынада қолданылған. Мұрат арақ
ішкісі келмей, стаканның бетін жапқан адамша алақанымен енді ... ... ... (Т. ... Ол ... ... еді, ішкіліктен
азғындап, есалаң ауруға шалдықты, мерт болды (І ... ... де онша ... жоқ, ... ... ... ішіп отырды (Ж.
Еділбаев). Шаймерден: “Қатын, ақмағамбеттен де әкел, ... ... - деді (С. ... Ащы суға ... бұза ма деп ... ... ... мен жаратпайтын сүреңін (Мұрат ақын). Ақ ... ... ... пе ең? ... Өзі ... жүріп орналасқан жерінен кетуіне тек өзі ғана, өзінің ... ... ғана ... ... ... “Кішкене боз жорға еді,” – деп
Төлеген сыпайы қонағына қарап жымиды (Ж. Аймауытов). “Жынды ... ... деді ... Торғайға тойынуға келіп жүрсің. Қалада көк су
ішкен қатпа неме (Н. ... Үйге ... ... 250 ... бір ... сатып алып қоюға бармыз да, бір жыл азық болатын газетке ... ... ... ... ... тіліміздегі ұғымымызға әсер етер ықпалы қаншалықты екенін
бәрімізге белгілі. Дегенмен, сөздің аналитикалық ... ... ... ... ... күрделі атаулардың табиғатының қызықтығы да
осы сөзді талдаудың қажеттігін ... ... ... ... ... ... ... атауда сөздің мағыналық дамуының шырқау шыңы
образдылықтың барлығы. Ақмағамбет ... ... өзі адам ... ... тұр. Бұл атау ... алкогольдік сусынды еркелете атауынан
туып тұр. Сол секілді боз жорға атауы да ... көк ... ... ... ... боз ... ... отыр. Жорға деп атауында
су ... ... өтуі ... ... болса керек. Араққа ... бұл суға ... ... ащы су, ... су, ... су, көк су
немесе көк ... ... ... ... ... бар ... Бұл алкогольдік сусынға берілген атаудың мағыналық қырларын
былай жіктеуге ... ... ... қасиетінен туындаған атаулар: ащы су, көк су. Мұнда
көк су екі түрлі мағынадан туындаған. Біріншісі, арақтың, яғни ... ... ... ... ... жақтырмаған нәрсесін көк
деп атаудан мысалы, сүті майсыз дегенді сүті көкпеңбек көк су ... ... ... ... екі түрлі жағдайда деуіміздің ... ... әлі ... ... ... ... көк деп атау
да тілімізде бар үрдіс.
2) Арақты ішкен ... ... ... байланысты пайда болған
атаулар: тентек су – адамды тентек ... ... ... су – адамды есінен айыратын болғандықтан; Бұл өзін пайдаланған
адамның жай-күйін ... ... ... атау.
3) Арақтың құйылған ыдысына байланысты туындаған атау: көк мойын. Арақ
құйылған кез келген ... ... ... ... ... ... отыр деп тұжырымдаймыз.
Ал арақ, ішкілік, ішімдік сөздерінің әдеби тілімізде әбден орныққан
атаулар екендігі даусыз. Бұл ... ... ... ... ... ... ие ... қолданылатын синонимдік қатарлар
сапын құрап тұр. Арақ сөзіне берілген түрлі атауларда ... ... ... ... ... аңсақ, аңкөс, аңқұмар, аңшыл, аугер; ар-ұждан, ар-
ұят, ар-намыс, шам; арамтамақ, жатыпішер, арлан, көкжал; ас, ... ... ... ... ... ... ... асқазан, ұлтабар, құрсақ,
қарын; ас үй, қазандық; ... ... ... Отан, ел, туған
жер,атақоныс, атамирас, атамұра, атбегі, атпаз, атсейіс, сейіс ... ... ... ... ат-сайман, қамыт-сайман, қамыт-
доға; атшы, атқосшы, көшір, жәмшік; ауызбастырық, берім, алым, ... ... ... ... ... ... бойынша тұжырым.
Сонымен, диссертацияның бірінші бөлімі бойынша мынадай тұжырым жасауға
болады:
Қазақ тіл ... ... ... олардың мағыналық, синонимдік
қатардың тізбегі, синонимдердің жасалуы жайлы ... ... ... ... енуі Ә. ... ... тығыз байланысты. Ғалымның
“Қазақ тіліндегі синонимдер” атты еңбегінен кейін жарты ... ... осы ... болмақ.
Синонимдер тек лексикологияның ғана зерттеу нысаны болып қалмайды.
Сонымен бірге ол жасалу ... мен жолы ... ... ... өзгешелігі жағынан семантикамен, қолданыс аясы мен мүмкіндігі
жағынан ... ... ... ... тұрғысынан функционалды
грамматикамен, тарихи қалыптасуы мен даму ... ... ... де ... ... алады.
Қазақ тілінде синонимдік қатарлар дыбыстар сәйкестігі арқылы жасалатыны
айқындалды. ... тіл ... ... ... ... ... жүргені айтылып жүргенмен, фонетика-семантикалық тәсіл арқылы
синонимдердің жасалуы ... ... ... А.Б. ... бастау алған.
Синтетикалық тәсіл – синонимдік қатарлар туындатудың ең өнімді жолы.
Морфологияда сөздерге жалғануы жағынан өнімді және ... деп ... есім ... ... ... ... ең тиімді және өнімді тәсілі
ретінде саналады. Сол ... ... ... арқылы жасалған
синонимдердің, синонимдік қатарлардың тілімізде көптеп саналатындығы
осыдан.
Аналитикалық ...... ... ерекше сөзжасамдық
тәсіл. Бұл тәсіл синонимдердің стильдік сипатының ерекше ... ... ... атау ... ... хабар береді. Күрделі ақпарат атау
тудыруда семантикалық тұрғыдан өте тиімді. Себебі күрделі ақпарат өн бойына
күрделі, көптеген, көпқырлы ... ... ... ... ол ... ... түрлі мағынаға ауысып, көпмағыналы сөз болуға ... сөз ... ... ... жолы ... Сол ... аналитикалық тәсілі тіл біліміндегі кез келген ... ... ... ... сөзжасамдық құбылыс.
Тілімізде мағыналас фразеологизмдер арқылы синоимдес тұрақты ... ... ... ... ... ... ... Фразеологиялық
тіркестер де аналитикалық тәсіл арқылы жасалған.
2 ҚАЗАҚ ТІЛІНДЕГІ СИНОНИМДІК ҚАТАРЛАРДЫҢ ... Зат ... ... ... ... дүниедегі табиғат құбылыстарының тілдік бейнесін зерттеуде зат
есім де негізгі ... бір ... ... ... ... ... зат ... белгі мен заттың қасиеті туралы берілетін ұғымды күрделі және ұзақ
тарихи даму процесінде ... ... ... деп ... ... белгілер мен заттың әр ... ... ... ... ... мен құбылыстардың біртектес қасиеттерінің ... пен ... ... ... ... категория екені
белгілі.
Дүние жүзіндегі көптеген халықтар заттық ұғымға өзінше атау ... ... мән ... ... мағыналардың сырын мағыналық тұрғыдан ғана емес,
сол халықтың жаратылыстық болмысқа, ... ... ... танымына байланысты да қарастыруға болады.
Қазіргі тіл білімі жаңа ... ... ... ... ... ... ... сипатта жинақталуы тілдің ... ... ... ... Бұл үрдістің бастауында В. фон Гумбольдт тіл
мен рух, тіл мен ... ... ... мен таңба сабақтастығына ерекше мән
беріп, соның негізінде тілдің ... мен ... ... өзінің
“ішкі форма” туралы теориясын, тілді жүйелі түрде зерттеу туралы тұжырымын
ұсынды. Яғни ішкі ... В. фон ... ...... ... белгілі бір тілдің табиғатына сай ұйымдастыру
тәсілі, модификациясы, яғни ... ... [39, 103 б]. А.А. ... ... ... ... ішкі ... яғни тілдің мазмұндық жағы” деп
қарайды [40, 47 ... ... де ... ... сыртқы пішінді бірініші деп таниды,
дегенмен, оны ішкі мазмұнмен тығыз байланыстырады. Тілдің ... ... ... ... тілдің құрылымы арқылы анықтайды.
Фонема, морфема синтагма ұғымдарын ғылыми айналымға енгізеді. Бірақ ... ... ... ... ... ... Бұл ... одан әрі жалғастырып дамытқан А.А.
Потебня, И.А. ... де ... Э. ... т.б. ... ... форма арқылы ойдың дамуын көрсететін тілдің таңбалық табиғатын
аша түседі. В. фон Гумбольдттың, А.А. Потебняның ... тіл ... тура ... ... ... дүниені қалай түсінетіні көрініс
береді. Демек, сөз заттың тура таңбалануы емес, адам ... ... ... ... ... ... [41, 34 б.]. ... айтқанда,
біртұтас зерттеулерде тілдің бейнелеуіштік мәніне ерекше назар аударылатын
болса, ал Ф. де ... Л. ... ... ... ... ... ... т.б негізге алынады. Тіл мен ойлау
ғалымдардың зерттеулерінде бір-бірінен ... ... ... ... ... генеративті лингвистиканың өкілі
американдық ... Н. ... ... ... ... ... ойлау
қызметі негізінде тілді еркін және шығармашылық ... ... ... ақыл-ойға тән қасиеттерді ашуға көмектеседі” деп санайды [42,7
б.]. Осымен байланысты атап ... ... ...... зерттеудің
когнитивті парадигмасы тіл мен ойлаудың арасына теңдік қоймайды. ... ойды ... ... атап ... Осы ... тілдің
таңбалық жүйесін терең құрылымда грамматикалық байланыстар, категориялар,
модельдер түрінде тұтас тілдік құрылым ... және ... ... концептуалды интеграциясы
тілдің өмірдің өз қажеттілігінен туындайтындығын дәлелдеуге ұмтылады. Бұл
тұрғыдан алғанда тіл екі ... ... ... ... тіл — таңбалар
жүйесі; екіншісі, тіл — символдар жүйесі. Бұл тілдің екі жақты ... өмір ... ... мол ... ... қор ... Когнитивті лингвистика символдар туралы ... ... ... ... семиотика — таңбалар туралы ғылым боп саналады.
Когнитивизм терминінде жеке ... мен ... ... ббір ... ... ... ізденістердің кеңістігінде тілдік ұғым
жаңа сөз тудыруға ұмтылып тұрады. ... ... не ... ... ... разность онтологий (при условии, что ... как ядро ... ... ... ... [43, с. 271]. Адам ... нәтижесі жаңа затты көргенде, ауысып
тұруына байланысты затқа деген жаңа ... ... Бұл ... тек дайын әлемге ғана берілген атау болмайды, сол атаудың ... ... ... жаңа атау ... ... ... ... айтуынша, тілдегі сөз адамдардың, ұлттың, адамзаттың
рухани, ... ... ... ... бойына жинақтаған
мағыналар шоғыры сөз деп аталады [45, 16 б.]. Тілдің өзі ойлауға ... ... ... ... ... жаңа ұғымдық бір — сөз пайда болады.,
Сөз ... ... ... ... жүзеге асады. Профессор А.Б. Салқынбай тіл
білімінде тілдің пайда болу жолдарының ... ... жаңа ... ... ... ... негізінде жасалған атаудың
екіжақтылығына, яғни оның дыбыстық ... мен ... ... сәйкес тіл білімінің негізгі ... ... ... атау ... ... өзі тіл жасау процесіне алып ... ... Тіл ... ... ... ... орнығып қалған
семантикалық үшбұрыштың ... ... ... жасалуын құрайтынын
көрсетіп береді [14 57 б.]. ... ... ... ... ... ... басты белгілердің біріне саналады.
Тіл білімінде көпке дейін ... ... ... ... ... мәселе дау туғызбай, ... ... атап ... Ол ... ат ... ... таңдауда тұрмыс-салтының, әдет-ғұрыптың, көзқарастың, салт-сананың,
дүниетанымның әсерінен түсіндірілетін. Бірақ тілдің ... ... ... ... мазмұндық жағы грамматикалық құрылыммен
тікелей байланыстырылады. Осы тұрғыдан түсіндірілетін ғаламның ...... ... ... ойға ... ... ой мазмұнын,
тілдік модельдердің сандық және сапалық қатынастарын бойына сіңіретін даму
үстіндегі жүйе.
Заттық ұғымдардың ұғымдық мәнін ... ... ... ... ғана ... ашуға болады. Адамзат баласының сана-сезімінің
пайда болуының алғашқы ... ... көз ... ұшы ... ... зат арқылы көрсеткен. Заттарға әралуан ұғым ... ... ... ... жатқандығы ақиқат. Солардың құпиясы ... ... ... тығыз байланысты. Адамзаттың заттардың құпиясын
шешуге талпынуы, оның негізінде көптеген өмірлік заңдылықтарды ашуы және
де ... ... ... ... ... ... түсіндіруі, болашақтарын
оңайлатуға ұмтылуы айқын.
Халықтарда заттарға әр ... ұғым беру ... ... ... да ... болып келеді. Олар заттар мен құбылыстарды танып, біліп, сол арқылы
әлемнің тілдік бейнесін туғызды. Заттар мен ... ... ... ... ... салыстыра қарау арқылы олардың синонимдік қатарын
туғызды.
Затты таңбалау, белгілі бір ... атау – әр ... ... ... ... Егер зат ... болмаса рухани өмірімізбен күнделікті
жұмысымызды өз дәрежемізде ... ... ... ... кезендерін де
тани алмаған болар едік.
Тарихи жәдігерлеріміз — ескерткіштерде дыбысталуы әртүрлі, ... ... ... ... де ... Ғалым Ғ. Айдаровтың
“Күлтегін ескерткіші” деп аталатын еңбегінде ... ... ... сол тілдің әр тарапты екендігінен хабар беретінін жаза келіп, алп —
ер, йабыз — йаблақ, едгу — йіг, саб — сөз, үкүш — көп, қыл — іт ... ... ... [46, 49 б.]. ... ... белгілі бір
ұғымды түрлі жақтан қамтиды деп жазуының өзі ... ... ... аз ... ... ... ... тиек болатыны
айтылады. Себебі ұғым біреу-ақ, ал олардың дыбысталуы әр түрлі. Әр түрлі
дыбысталатын ... ... ... ... ... ... Мысалы,
аспан — көк — әуе сөздері бір синонимдік қатарда ... Бұл ... ... ... ... ұғынылатын мағынасы – көк жүзі мағынасы.
Ақиқат шындыққа жақындап ... ... ... сөз негізгі доминант сөз.
Тірек ұғымды беретін бұл сөздің ... тура ... Ал көк ... мағынасы оның түсіне байланысты. Екіншілік ... ... ... ... қүрауға көмектесіп тұр. Бұл синонимнің когнитивтік мәні
осы жерден ашылады. Мұндағы көк сөзі ... ... ... ... өзі
сұранып тұр. Себебі оның негізгі түр-түстік, ... ... осы ... ... ... тұр. ... ... мағына аспан сөзінің синонимдік
қатарын құрап тұр. Үшінші, әуе сөзінің табиғаты ерекше. Себебі бұл ... ... ... ... аспан атауына синонимдік жұп ретінде
халық ұғымында қалыптасқан. Аспанды көзбен көре ... ... ... ие бола ... ... ... ондағы ауа қабаттарына
байланысты ауа ... атау ... ... ... ... біз аспан сөзіне
синонимдік жұп ... ... ... қатар құрайтын аспан — көк — әуе
сөздерінің ұғымдық байланыста деп таниды. Бір затты не ... ... ... ... ұғым қалыптасады. Ол ұғым өзінің көпқырлылығымен
ерекшеленеді. Себебі біз ол затты бірнеше ... ... ... ... ... байқаймыз. 2) Қызметін зерделейміз. 3) Қолданылу ... ... бұл ... синонимдік қатар пайда болады. Ал ... адам ... ... ... ұяға ... ... ұяның
қалыптасуына алып келеді.
Қазақ тілінде зат атауларының алар орны ... ... ... ... ... байлығы мен рухани байлығының нәтижесін тіл
арқылы ... ... ... зат ... ... ... желі ... тіліміздің өлмес, өшпес, мәңгілік атаулар пайда
болды. Бұлай деуіміздің ... ...... ... ... ... бойын мағына жалғастырып жатыр деген ойдан туып отыр. Әйтпесе бұл өмірде
өлмейті, ... ... жоқ. ... да ... жоқ ... жаңаша сипат алып
өмір сүруде. Сол секілді сөз де, ... ... ... ... ... ... ... негізінде бір мағынасы өшу үстінде болса,
екінші мағынасы өсу, ... ... ... ... ... Бұл тұрғыдан
алғанда қазақ тілінде мағынаның рөлінің зор екендігі көрінеді. Зат ... ... ... да ... ... ... ... деп
тани аламыз. Ұғымдық мағынаның әр қыры ... ... ... ... — кеуек — апан (ұя деген сөз синоним бола ала ма ... ... ... мағыналарын ажыратылады. Бұл туралы сөзжасамдық зерттеулерде
айтылған.
Мұндағы тереңдік ... ін сөзі ... ... ... ... ал апан сөзі ... мекендейтін орны арқылы уәжделіп,
синонимдік қатардың жасалуын негіздеп тұр. ... ... ... ... санасымен, ұлттық таныммен когнитивті тұрғыдан сипатталады.
Сиинонимдік қатарларды қарап отырсақ, ... ең ... ... ең ... ... шекте жатқандығын байқаймыз. Бұл апан
сөзінен байқалады. Себебі апан сөзінің адам ... ... ... оның ... ... меен бола ... ... Демек,
апан іннен де, кеуектен де ұғымдық-мағыналық ... ... ... ... заттық тұлға. Сол себепті де синонимдік қатарлардың
ішінді басымдық танытатын синонимдік сыңарлар болады.
Ұғымдық-мағыналық шек – ... ... бір ... ... танытып, ұғымдық, мағыналық, стильдік, эмоциялық реңкінің күшін
айқындайтын жағдай. Бұл жағдайды іні — ... ... ... ... ... ... басымдық бауыр сөзінде жатыр.
Біріншіден, бауыр сөзінің ұғымдық аясы өте кең. Іні тек ... ... ... ғана ... немесе, ол іні жаман да, жақсы да, ... ... ... ... т.б. ... мүмкі. Ал бауырдың жаман болуы мүмкін
емес. Бауыр деген сөзді естігенде ең бірінші адам ... ... ... ... да жақындық, өте жақын мағынасы бар. Мұнда сонымен
бірге мейірім де адам ... ... ... іні – бауыр синонимдік
қатарлардағы ұғымдық-мағыналық шек ... ... ... ... бар.
Мысалы, кеңес заманында мынадай ұран болды: “Адамдар бір-біріне дос, бауыр,
іні” осы тиянақталған ойды ... ... ... ... әсер ... ... сөз. ... ойымызша, бауыр сөзі. Себебі мұнда адам сезіміне
әсер ететін ... ... бар. ... ... достан гөрі бауырым деп айтқан
жақындықтың ең биік шыңын көрсетеді. Мысалы, бір ... екі ... ... ... інім ғой деп ... ... ... бала оны бұл менің
бауырым ғой деп таныстырып жатса, қайсысына көбірек сүйсінер едіңіз. ... ... ... сөзінің стильдік реңкі басым. Сондай-ақ сыр, құпия
сөздерінде дәл осындай сипат байқалады. Біреуге ішкі сырыңды айтып ... Енді ... ... ... қиналуың мүмкін. Себебі адамдардың бір-
біріне айтатын сыры болады. Ал жеке ... ... сыр етіп ... ... Міне, тілімізде құпияны сыр етіп ашу ұғымы бар. ... ... ... ... ... ... рухани ұғым-түсінік жатыр. Яғни
құпияны жеңілдетіп, ... ... одан ... ... ету ... ой астары
қылаң береді. Ал құпияның ... ...... Оның ұғымдық негізі
де, атаулық ... де ... ... ... сөзі ... ... ... Бұл тұрғыдан келгенде зат есімді синонимдер үшін
өзі атап тұрған ... ... ... ... ... ... ... Егер өзі таңбалап тұрған заттың көпқырлылығы болмаса, ... ... ... ... семантикалық сипаты ашылмай қалған болар
еді. Сол себепті де сөз мағынасын зерттеу — қазіргі ... ... ... ... ... қазақ тілінде мағынаның дамуын зерттеу ... ғана ... ... ... ... ... мағына жөнінде де
көптеген ғалымдардың зертеу жұмыстары бар. ... М. ... ... денотаттық мағына ретінде анықтап, оның негізгі ... ... ... ... қазақ тіліндегі сөз мағынасы, соның ішінде заттық
мағынаның дамуын ... - ... ... бірі екені анық. Заттар -
дүниетанымның бір тетігі. Таным - тарихи дамып отыратын ... ... ... ... толық философиялық жиынтығына, таным мен мәдениеттің
тарихын ... ... ... ... ... атауларға талдау жүргізе
аламыз.
Зат есім жеке тұрып, нақтылы ... ... зат ... т.б. сөз ... ... ... ... сапалық белгісін,
қасиетін көрсетеді. Ол тұрақты сөз тіркестерінің немесе фразеологиялық
тіркестердің құрамында аса көп ... Бұл ... ... біраз
еңбектерде бар.
Зат есім тұрақты тіркес жасауға ұйытқы болып, айналасына басқа заттарды
үйіріп, ол ... ... ... көп жағдайда алшақтайды да, ... ... "өзі ... сөздерімен бірігіп, ... ... бір ... ... қызметін атқарады". Заттар жүйесін
этнолингвистика тұрғысынан зерттеу де аса ... ... тіл ... ... ... ... ... ғылыми еңбектерінің
нәтижесінде өз бағыт-бағдарын айқындаған жолы бойынша, олардың ... ... ... пайда болуын, қолданылуын, халықтық ... ... ... ... ... ... ... болады. Осы мақсатқа орай және ... ... өзі ... ... ... ... әрбір зат
атауын жеке-жеке тоқталып қарастыруға болады.
Зат атаулары мен олардың ... ... аса көп ... діни ... әдет-ғұрып, салт-дәстүрге байланысты
қалыптасқан тілдік ... тіл ... ... тек сөз ... ... қана қоймай сонымен қатар баяғы замандардан бергі барша рухани
өміріміздің байлығын, оның ... өз ... ... ... рөлі зор. Бұл тұста халықтың рухани ... ... ... мен ... дүниетанымына байланыстыра зерттеуді мақсат ететін тіл
білімінің жаңа да құнарлы саласы - ... ... рөл ... ... адамдары дүние жөніндегі өздерінің түсінігін табиғат
құбылыстарын бақылау негізінде дамытты. Бұл кезде ... ... ... ... ... ... ... Шындығында, адам өзінің өмірлік
ісін теориялық болжаудан немесе табиғатты ... ... ... ... оны еңбек етіп өмір сүpy және ... ... ... ... де ... ұғымы негізгі ұғымдардың бірі, яғни зат турасындағы ... ... және оның ... ... ... Зат ... мен оның
атаулары, заттық ұғымның синонимдік парадигмалары еңбек процесінде ... ... ... аша бастаған таңда, ең алдымен, ... ... ... Олар ... жер, су, ауа, көл, ... ағаш,
топырақ, өсімдік, ас, т.б. Жеке нәрселерді атау нәтижесінде шыққан заттар
ұғымы адамзат мәдениетінің негізгі ... бірі ... ... ... аяғы мен ХХІ ... басындағы тіл білімі негізінен,
антропоцентристік бағытта тілдік ... ... ... ... ... ... ... ақиқат шыңдықпен, идеалды бейнелеудің
адамзат баласына ғана ... сана ... ... ... ... тікелей байланысты. “Адам, сана, ойлау, тіл” ... ... ... ... ... мол ... ие болады.
Өйткені тілді тек құрылымдық тұрғыда зерттеу шеңберінен шығып, қоғамда өмір
сүретін адамзат тобының мол мүмкіндіктеріне ... ғана ... ... ... ғана ... тіл, ... мағыналық мәнге ие тіл, адамды
адам етіп отырған тіл өзіне тән ерекше қасиетімен ... Бұл ... ... ... танымдық қызметі зор. ... ... ... танымдық, денотаттық, референттік қызметтері қоса көрінеді.
Ендеше, тіл тек қана зат атауы ғана емес, халықтың ... бір ... ... өмір ... хабар беретін деректік мәлімет
атқарушы, өмір салтының жемісі. Тілді когнитивті тұрғыдан ... ... ... ... ... ... ғана емес, ұлттық
талдауы, ... ... ... модельдері, когнитивтік модельдегі
символдың түрлері зерттеледі. Олар адамда білім ... ... ... дүниесін туғызады. ... ... ... ... зерттеген ғалым Б. Тілеубердиев: “Когнитивтік
лингвистика құрылымдарды қарастырумен қата адам ... ... ... емес ... ... ... сондай-ақ тілдік және тілдік емес
ақпараттарды игеру, өңдеу, ... ... ... жүзеге асуын
қарастырады. Тілдік таңба арқылы кодқа салынған ақпараттарды ашу ... ... салу ... әрекеттер когнитивтік лингвистиканың
құзырына жатады”, - дейді [48,12 б.].
Әлемнің тілдік бейнесі әр ... әр ... ... сол ... ... ... тәжірибесімен, ілім-білімімен тікелей байланысты. Себебі
тілдегі ... ... ... және ... ... мол болады. Ғалым А.Б. ... ... ... ... ... ... береді:
“Экстралингвистикалық фактор — табиғаттағы заттар мен құбылыстардың ... ... мен ... ... адам баласының өзінің қолмен
жасаған заттары мен ... әр ... ... мен ... ... Денотаттық номинативтік белгілері қарапайым не күрделі сипатта
адам танымында қабылданып, ол туралы ұғым ... ...... ұғымды атау үшін санада зат пен құбылыстың ұқсастық
белгілері, жақындығы, мәндік ... ... ... ... ... атау туынды сөздің негізгі мағынасын, ... ... ... ... ... пен
тіркесімділік қатынас орнайды; бұл қатынас деривациялық қатынас болады”
[28, 40 б.].
Антропоцентристік бағыт ... ... сөз ... ... ... логикалық категориялары: қабылдау, ойлау, есте сақтау; тілдік
категория – тіл; антропоцентристік ...... ету ... ... ... назар аударылып, бір-бірімен тығыз байланыста
қарастырылады.
Когнитивизм туралы орыс ... В.А. ... өз ... ... “В ... главное внимание уделяется человеческой
когниции, ... не ... ... ... а их ментальные
репрезентации (внутренние представления, модели), символы, стратегии
человека, которые и ... ... на ... ... т.е. когнитивный
мир человека изучается по его поведению и ... ... ... ... участии языка, образующего речемыслительную основу ... ...... ее ... и ... прогнозируя
результат” [49, с.7]. Бұл анықтамадан адамның затқа атау беру процесінде
санада ... зат ... ... — концепт аталады. Сондай-ақ
когнитивтік ... ... ... ... ғаламның тілдік
бейнесін олардың концептісі ... ... ... тіл ... мен ... ... ... Кез келген сөздің концептісі —
семантикалық және тілдік бірліктердің ... ... ... ... ... және ... ... жиынтық ассоциативтік өрісінде
пайда болған ақпараттың құрамында когнитивтік және ... ... ... түрде бейнеленеді. Біз бұдан зат
есімдердің ... ... ... ... ... ... ... бейнесі когнитивтік модель арқылы айқындалады, сондай-ақ
ол ұжымдық санамен, көзқараспен, ұжымдық философиямен байланыста болады.
Ғаламның кез ... ... ... ... ... ... айқындайтын метафора, теңеу және концепт болып табылады. Осы
тілдік механизмдер арқылы ... ... ... Ал ... ... табиғи
тіл механизмін түсіндіру үшін білім жинау, ... оны ... ... ... зерттеледі. Бір жағынан когнитивтік лингистика бұл
модельді тек бүкіл когнитвтік ғылымдар ... ғана ... ... ... ... әр түрлң типтерін, олардың ұйымдастырылу және өзара
әрекеттесу тәсілдерін зерттейді.
Нақтылап айтар болсақ, ... ... ... ... аумақта шектелуін болдырмауды, және тілдің экстралингвистикалық факторы
арқылы танылатын ... әрі ... ... ... мүмкіндігін
туғызады. Қазіргі лингвистикалық теорияның маңызды ерекшелігі — ... ... тіл және ... ... ... ... ... айқын көрінуінде. Біртұтас когнитивтік кешен бүгінгі таңда, ХХІ ғасыр
лингвистикасының тілді түсіну аумағын кеңейтуге мүмкіндік береді.
Профессор Ж. ... ... ... ... ... ... мақаласында: “Тіл мен ойлау бірлігінің өзіндік ерекше қасиеттерін тіл
білімінің дәстүрлі, таза тілдік және ғылым саласы шеңберінде зерттеу ... Оған ... ... ...... ... ... - деп көрсетеді [50, 40 б.]. Когнитивтік
лингвистикада ғаламның тілдік бейнесі концептілерді бөлу мен ішкі ... ... ... ... ұғым ... ол ... аяқталып
қалмайды, қайта сөздің барлық мазмұнын қамтып отырады. ... орай ... ... ассоциациялық байланыстары арқылы құбылыстар туралы мәліметті
тасымалдаушылардың ... ... ... және ... ... Ол өз ... ... лексикалық бірліктердің мағыналарын
жинақтайды. Концептіде әрбір ұлттың, тілдік ... ... ... іске
асады, ол концептінің өзі сөзде ғана емес, сондай-ақ сөз тіркестерінде ... да ... ... ... табиғат құбылыстарын зерттеуде зат негізгі құрал ... ... ... зат туралы берілетін ұғымды күрделі және ұзақ
тарихи даму процесінде пайда болған нәтиже деп қарау ... ... ... ... ... ... ... Бұл тіліміздегі “адам” концептісі негізінде пайда болған сөздерді,
сөз тіркестерін, фразеологизмдерді, ономастикалық атауларды жинақтап беруге
түрлі ... ... ... ... ... кісі, жан, пенде, қаумет көне. Ойлап сөз сөйлей алатын, еңбек
құралдарын жасап, оларды өз қажетіне жарата ... ... ... ... жан, жан ... Мұндағы “жан” деген сөз ауыс мағынада келіп, адам, кісі
ұғымын ... тұр. ...... ... ... ... адам,
Құдайдың құлы дегенді аңғартады.
Ең баста алғашқы адамдар, зат туралы ұғымды нақты ... ... ... ... ... мөлшері мен шамасын ... ... Олар ... ... тән, одан ажыратылмайтын
қасиет деп түсінді. «Дерексіз ... туу ... ... заттық
бұйымдар - дене ... ... ... мен ... ... ... ... жасалуы деректі заттар мен құбылыстардың
белгілеріне байланысты анықталады.
Мәселен, тілімізде бостандық, азаттық, еркіндік, теңдік деген синонимдік
қатардың ... ... ... бос, азат, ер (кін), тең ... ... ... арқылы жасалып, абстрактылы сигнификаттық
мағына туындайды.
“Бостандық” сөзінің қазіргі қолданыс аясы кең, ... ... да ... алады: ел бостандығы, әйел бостандығы, жеке адамның
бостандыққа шығуы т.б. Бұл сөздің көпмағыналы ... ... сын ... ... ... ... “Бос” тұлғасының адам танымында
бірнеше бағытта ... ... ... ... зат ... сөз ретінде дамиды. Келе-келе бірнеше синонимдік қатар түзеді.
Бостандық, ... ... ... ... қатарындағы зат
есімдердің әрқайсысының ерекше мағыналары бар, әр сөз жеке тілдік бірлік.
Олардың мағыналары әр ... ... ... ... немесе контексте
бірінің орнына екіншісі жұмсала ... ... ... ... түсінік әр түрлі болып келеді. “Еркіндік” ұғымы мен “теңдік”
ұғымы тең бола алмайды. Мысалы: Ол ... мен ... елі ... ... ... ... кезінде айтқам (І. Есен.) деген сөйлемдегі еркіндік
сөзінің ерекше мағынасы ... ... ... ... ... тұр. Ал еркін, бос сөздерінің мағыналары мен олар таңбалап ... да ... ... Екі ... ... ... ... сөздердің
синонимдік қатарын жасауға негіз болады. Еркін, бос ... ... ... мағынаның негізін қалайды.
Қазақ тілінің синонимдер сөздігінде (2005) беделділік, абыройлылық,
өтімділік, ықпалдылық зат ... ... ... көрсетілген.
Қазіргі тілдік қолданыс тұрғысынан синонимдік қатар құратын бұл тұлғалардың
түбірлерінің мағыналары бір–біріне ... ... келе ... ... ... ... сөздерінің екіншілік
мағыналарының уәжделу сипаты жақын. Ал бедел, абырой, өт, ықпал ... ... әр ... ... ... және ... уәждеуші заттар мен
құбылыстар да бөлек. Бедел, абырой сөздері араб-парсы тілінен енген кірме
сөздер болса, өт, ық ... бір ... ... ... ... ... мен танымдық сипаты әртүрлі. Өт, өту етістігінің мағынасы
сигнификаттық мазмұнда, ... ... өту ... ... “ық”
денотаттық мағына береді.
Беделділік, абыройлылық, өтімділік, ықпалдылық тұлғаларының синонимдік
мағынасы адамдардың дүниетанымдық ... ... ... ... ... туынды мағыналарында мазмұндастық, мағыналық
жақындық, мәндестік бар.
Сонымен, зат атауларының халықтық дүниетаным туралы ақпарат ... өте зор. ... ... қатарларының молдығы заттар мен
құбылыстардың әртүрлі номинативтік белгілерін ... ... Зат ... ... ... тіл ... синоним сөздердің жасалу сипаты, жалпы сөз жасау
процесіндегі негізгі заңдылықтары, синонимдік қатарлардың ... ... ... ... ... мән беру ... тіл ... міндеттерінің бірі. Синонимдер, антонимдер, омомнимдер, көпмағыналы
сөздер деп мағыналық тұрғыдан тілдік бірліктерді бөлгенмен де, ... сөз атты ... бір ... ... ... Сөз ... ... тілін, тілді ойлау, таным, болмыс тұрғысынан зерделеу
болмақ. Осы тұрғыдан ... ... ... зерттеу нысанымызға орай,
синонимдердің негізгі ұғымдық қайнар ... ... ... ... ... етеді деп танимыз.
Жаңа айтып өткеніміздей тіліміздегі синонимдер сөздік құрамдағы барлық
дерлік сөздерді қамтитын болса, олардың барлығының да ... бір ... ... ... ... ... ... өзіне қажет деп таныған
атаулардың барлығын қамтитындығын ескере отырып, бізді қоршаған ... ... ... ... ... құраған. Ендеше,
атауы бар барлық заттар мен құбылыстардың ... мен ... сыны ... саны мен мөлшері, мекені мен мезгілі, ... мен ... ... болуына, дамуына қолданысына үлкен әсер еткен. Осыған
байланысты біздің ... ... ... кез ... заттар мен
құбылыстар зат есімді синонимдердің денотаттары бола алады деп пайымдаймыз.
Адам өзін ... ... ... ... тани отырып, оларға түрліше
атау берген. Атау беру процесі ... ... ... сигнификаттық,
референттік, коноотативтік мәндеріне де сай болған. Мысалы, адамзат баласы
аспанның түрлі қасиеттеріне қарап оған атау берген.
Аспан, көк, әуе, ... ... ... ... күмбез сияқты көмкеріліп
көрінетін атмосфералық кеңістік. Сұр бұлт, түсі суық қаптайды ... ... ... тұман жерді басқан (Абай). Дауысы көкке жетіп, ... ... ... бір түн біз де ... ... ... әуеде биікке
шығып алып, қалықтап бозторғай шырылдайды (Б. Соқпақбаев). Қанаттарын
қағып, биік ... ... ... (С. ... ... ... синоним болып тұрған әуе, көк, шарық сөздерінің
өзіндік жасалу ... адам ... ... Аспанның көк аталуының себебі
түсіне байланысты, әуе деп аталуы физикалық құбылысына сәйкес, шарық деп
аталуы оның ... ... ... ... ... ... ... біздіңше, бірнеше болжам жасауға болады:
а) шарық деп аталуы биіктік семасына байланысты болуы мүмкін;
ә) шарық деп аталуы күмбез сияқты ... ... ... ... сай ... – шар ... деген ұғымнан да тууы мүмкін;
Бұл тұрғыдан алғанда аспан, көк, әуе, шарық синонимдік қатарларының
денотаттары астрономиялық дене ... ... ... ... синонимдердің
денотаттарын анықтауға мүмкіндік туады.
Әлемнің тілдік бейнесі әр ұлтта әр ... ... сол ... ... жинақтаған тәжірибесімен, ілім-білімімен тікелей байланысты. ... ... ... ... және ... ... мол болады. Ғалым А.Б. Салқынбай экстралингвистикалық
және лингвистикалық ... ... ... береді:
“Экстралингвистикалық фактор — табиғаттағы заттар мен ... ... ... мен қасиеттерінің танылуы адам баласының өзінің қолмен
жасаған заттары мен ... әр ... ... мен ... ... Денотаттық номинативтік белгілері қарапайым не күрделі ... ... ... ол туралы ұғым қалыптасады. ...... ... атау үшін ... зат пен ... ... жақындығы, мәндік тіркестігі айқындалып, тілдік таңбамен
таңбаланады; ... атау ... ... ... ... уәжін
белгілейді; сөзжасамдық тұлғалар арасында валенттілік сәйкестік ... ... ... бұл ... деривациялық қатынас болады”
[28, 40 б.].
Зат атаулары мен ... ... ... аса көп ... діни ... ... ... байланысты
қалыптасқан тілдік бірліктер тіл байлығы ... тек сөз ... ... қана ... сонымен қатар баяғы замандардан бергі барша ... ... оның ... өз ... ... жан-жақты
сипаттауда рөлі зор болған. Бұл тұста халықтың рухани мәдениетін, тарихын,
салт-дәстүрлер мен ұлттық ... ... ... ... тіл ... жаңа да ... ... - этнолингвистика ерекше рөл
атқарады.
Қазақ ұғымында бүкіл бір әулет тараған үйді ... үй, ... ... деп атау дәстүрі бар. Бұл ... ... ... терең қатпарларынан орын алады. Шаңырақ, қара шаңырақ деген атау тек
қазақ ұлтына ғана тән ... ... ... ... ... бүтіннің бір
бөлшегінің үй ұғымына атау болып таңылуын қазіргі тіл ... ... ... Этнолингвистикалық синекдоха қазақ ұғымындағы шаңырақтың өте
киелі екендігін айғақтап тұрған секілді. Шаңырақ сөзі ... ... ... ... киіз үйдің ең ортаңғы әрі үйді биіктетіп, ... ... ... ... ... ... ... ретінде аса жоғары
бағаланады. Сол себепті де шаңырақ сөзі ... бір үй ... ... ... қатысты шаңырағың биік болсын, шаңырақты ортаға түсіру,
шаңырағын шайқалту қара шаңырақ, шаңырақ иесі ... ... ... ... ... ... аналитикалық тәсіл арқылы
жасалған қара шаңырақ синонимінің берер ұғымы ерекше. Бұл ұғым ... ... мұра ... қалған ескі шаңырақ, үлкен үй деген мағынаны береді.
Қазақ ... қара ... ... ... жатқанын осы ұғымнан
аңғаруға болады.
Денотаттары киім болып саналатын қазақ ... ... ... ... ... кезде тон сөзі барлық сырт киім атауларының
орнына ... ... атау ... Сол ... ... ... ... киім атаулары тон сөзінің орнына да жұмсалған. Бұл тұрғыдан
алғанда бір кездері бұл сөздердің ... ... ... ... адам ... ... байланысты ара-жіктері ажырап, әрқайсысы жеке-
жеке киім атауларына таңылған деп пайымдауымызға болады.
Алғашқы қоғам адамдары дүние жөніндегі ... ... ... ... негізінде дамытты. Бұл кезде алғашқы қоғам адамы
табиғатты сырттай меңзеуші ... ... ... адам ... ... ... болжаудан немесе табиғатты тікелей бақылаудан бастаған ... оны ... етіп өмір сүpy және ... ... ... ... де бастады.
Зат ұғымы негізгі ұғымдардың бірі, яғни зат ... ... ... және оның ... ... ... Зат ... мен оның
атаулары, заттық ұғымның синонимдік парадигмалары еңбек процесінде пайда
болған.
Адамзат мәдениет ... аша ... ... ең ... табиғи
заттарды қолдана бастады. Олар мыналар: жер, су, ауа, көл, ... ... ... ас, т.б. Жеке ... атау ... ... заттар
ұғымы адамзат мәдениетінің негізгі табыстарының бірі болып ... ... аяғы мен ХХІ ... басындағы тіл білімі негізінен,
антропоцентристік бағытта тілдік мәселелерді шешуге ... ... ... ... адаммен, ақиқат шыңдықпен, идеалды бейнелеудің
адамзат баласына ғана ... сана ... ... ... ... ... байланысты. “Адам, сана, ... ... ... ... ... ... ... мол өзектілікке ие болады.
Өйткені тілді тек құрылымдық тұрғыда зерттеу шеңберінен ... ... ... ... тобының мол мүмкіндіктеріне жүгінгенде ғана толық ашылады.
Адамзат баласына ғана берілген тіл, ұғымдық, мағыналық мәнге ие тіл, адамды
адам етіп ... тіл ... тән ... қасиетімен танылады. Бұл тұрғыдан
алғанда, тілдің когнитивтік, танымдық қызметі зор. ... ... ... ... денотаттық, референттік қызметтері қоса көрінеді.
Ендеше, тіл тек қана зат атауы ғана емес, халықтың ... бір ... ... өмір ... хабар беретін деректік мәлімет
атқарушы, өмір салтының жемісі. Тілді когнитивті ... ... ... ... ... ... ... ғана емес, ұлттық
талдауы, тілдік таңдауы, ... ... ... ... ... ... Олар ... білім ретінде жинақталып,
когнитивті жинақталған дүниесін туғызады. ... ... ... ... ... ... Б. Тілеубердиев: “Когнитивтік
лингвистика құрылымдарды ... қата адам ... ... және
тілдік емес білімдер жүйесінің құрылымын, сондай-ақ тілдік және тілдік емес
ақпараттарды ... ... ... тәрізді әрекеттердің жүзеге асуын
қарастырады. Тілдік ... ... ... ... ... ашу ... кодқа салу тәрізді әрекеттер когнитивтік лингвистиканың
құзырына жатады”, - дейді [48, 12 б.].
Сөзжасамдық ... ... сөз ... ... ... ... жаңа ... екені белгілі. Осы реттен алғанда, айталық, ақылгөй,
ақылшы, көреген, данагөй, ... ... ... ... ... ұғымдық және мағыналық сипатын ... ... ... құрамына енген бес сөздің беретін мағыналары әртүрлі. Бұл ... ... ... бар. Олар ... сәл ... ... ... сөздердің жеке мағынасы белгілі бір ұғымдардың адам санасындағы
сәулесін өздігінше айқындап тұр. ... ... ... ... мен
ұғымдық мазмұны ақыл, дана, көру тұлғалары ... ... Яғни ... ... мен ... ... ... мағынасы арасында біраз
ұғымдық айырмашылық бар. Сондықтан да жаңадан жасалған мағына туынды мағына
- жаңа атау сөз ... ... ұғым мен ... және атау сөз ... ... ... алады.
Лингвистикалық түсініктің ұғымға айналуы, ойлауда белгіленген ұғымның
мазмұны сөз тұлғасына еніп, ... ... ... ... сөздерінің
ішкі мағыналық ұрылымдары жақын, бір түбірден тараған тұлғалар болғанмен,
–гөй, –шы, –ман жұрнақтарының жалғануы негізінде жаңа ... ие ... ... ... тұлғасының арасында мағыналық жақындық жоқ деп ... бұл ... ... ... ... ұғымға негізделген. Тілімізде
жиі жұмсалатын көкірек көзі, ақылдың көзі, көзбен көру ... ... ... ... дана болу ... ... ашықтығымен байланыстырылады.
Ақылгөй, ақылшы, көреген, данагөй, ақылман синонимдік ... ... ... негізінде, яғни сөз тудырушы тұлғалардың
жалғануы арқылы ... ... ... ... танылады.
Атаудың жасалуы, ең алдымен ұғымның сипатына байланысты. Ал ... ... ... мен ... ... ... ... олардың ерекше қасиеттері арқылы көрініс табады. Синтетикалық тәсіл
арқылы атаулардың жасалуы себепші негіз ... ... мен сөз ... ... ... жасалады. Олардың мағыналары арқылы жасалған
жаңа туынды мағыналық мазмұн сөз ... ... ... ... Жаңа ұғымның қалыптасуы мен ... ... ішкі ... ... ... ... бар. ... жаңа мағына
құрамындағы сөздердің өзек мағыналары арқылы жасалып, ... жаңа ... ... ... ... ... ішкі мағынасы “дана“
сөзінен ерекше болғанымен, бір-бірінен алыстап кетпейді, бір ... ... ... Жаңа атаудың ұғымдық бөлігі мағына құрылымына ... ... ... бөлігін құрайды. Осының өзінен-ақ сөз, ... ... ... мен ... ... ... қатарлардағы туынды сөздің сөзжасамдық мағынасының
жасалғанын анықтау үшін, оның терең ішкі ... ... ... ... ... ... қазақ тіл білімінде атаудың мағыналық құрылымында үш ...... ... ... ... және ... бөлік –
бар екені дәлелденген. Сөздердің семантикалық сыңарлары туралы жазылған И.
Арнольд, Л. Васильев, Л. ... И. ... Э. ... Ю.Д. ... Гак т.б. ... ... бар.
Ақиқат болмыстағы заттар мен құбылыстардың адам санасында сәулеленген,
бейнеленген идеалды ұғымы ... осы ... ... олар ... ... ... таңбаларға айналады. Заттар мен құбылыстар
жүйесі семасиология ... ... деп ... Ал ... шындық
болмыстағы заттар мен құбылыстар әлемінің ... ... ... ... ... деп атайды. Денотаттық бөлік ... ... ... ... адам санасында кез келген заттың,
құбылыстың қасиеттері мен ерекшелігі, ... ... ... ... ... ... компоненттің қызметі шындық өмірдегі ... ... ... ... ... ... Бұл ... Е. С. Кубрякова,
Ю.Д. Арутюнова еңбектерінде терең ... ... ... ... ... ... бір-бірімен жақын болады,
қоршаған ақиқат болмыстағы ... мен ... ... ... ... бір-біріне мәндес, сабақтас болады.
Мысалы, адамдық, кісілік синонимдік ... ... ... ...... ... ... ағатай, ағашым, ағаке синонимдік
қатарын ... ... үшін ... – аға; ... ... ... туысқаншылдық – синонимдік қатарын құраушы тұлғалар
үшін денотат туыстық жақындығы бар ... ... ... алым-салық, зекет,
пітір, құшыр – синонимдік ... ... ... үшін ... ... ... ... иіссу – синонимдік қатарын құраушы тұлғалар ... иісі ... ... ... ... армия, жасақ, қол, қосын,
шеру – синонимдік қатарын құраушы тұлғалар үшін ...... ... адам; т.б.
Синонимдік қатарларды түзуші атаулар үшін денотат деген белгілі бір
сөзді айтқанда ойымызға келетіні зат не ... ... ... ... ... ... ... айтқанда немесе естігенде сол
зат туралы ұғым санамызға оралады да, концептік ұғымның ... ... ... ... атаулардың денотаттық мағынасы мен түбір
сөздердің денотаттық сипатының арасында айырмашылық бар. Туынды ... ... ... ... ... ... ... туынды
денотаттық мағына құрамы күрделі болатынын ескеру ... ... ... құрылымында түбірдің немесе негіздің негізгі семасы біршама
сақталады. Бірақ бір бүтін ретінде танылып, бір ғана ... ... ... ... ... болып, грамматикалық белгілері арқылы бір-бірінен
ерекшеленетін туынды сөздің мағынасы да бір ... ... ... деп
есептеледі.
Тіл білімінде денотаттық мағынаның екіге ... ... ... ... ... ... компонент шындық болмыстағы объективті
және субъективті зат не құбылыстарды бейнелейтін мағынаның заттық бөлігі.
Зат есім ... ... ... ... ... сөздердің
мағыналық құрылымында идеалды денотат та, материалды денотат та ... ... ... ... ... ... құдайшыл,
діндар, аллашыл, тақуа, сопы; елес, көрініс; жазмыш, жазу, жазылмыш ... ... ... денотат болып табылса; ебелек, ебей; егінші,
диқан, диқаншы; егіншілік, диқаншылық, елші, жаушы; ... ... ... ... ... ... ... жадыгөй, дуашы; жазу,
жазба;жай, жасыл, найзағай, жасын, нажағай; жазықты, айыпкер, ... ... ... жазалы, күнәлі, жазықкер; жас, сора; жарыс, мүшайра,
сайыс; жарық, нұр, сәуле; ... ... ... ... жасақшы, әскер
т.б. – тұлғаларының денотаты материалды денотат болады.
Қазақ тіл білімінде семантиканы зерттеген ғалым М. Оразов ... ... атты ... ... ... мағына дегеніміз
белгілі бір дыбыс не дыбыстар тізбегі мен шартты, тарихи және ... ... ... ... заттардың, амал-әрекеттердің түрлі
құбылыстардың адам санасындағы жалпыланған, дерексізденген бейнесі” ... [47]. Олай ... ... арқылы қалыптасып, орындалатын
денотаттық мағына жалпыланған, дерексізденген бейне, шартты ... ... ... ... ... жүйе ... заттық ұғымды беретін синонимдес ... ... ... ... ... ... ... |Фразеологиялық синонимдер|
|1. Адамға қатысты |Тәуелді |Көн ... ... | |Қол ... |
| адам ... ... ... балақ |
| | ... көз пәле |
| ... ... ... кезең; қырық күн |
| | ... мың күн ... |
| | ... ... ... |
| | ... ... сұр ... |
| | |сын ... тар ... |
| | | ... ... ... |сор маңдай, тас маңдай, |
| | ... бас |
| ... ... ... шыққан сүйел, |
| мақтан ... ... паң |зор ... ... ... |
| | ... ... жел |
| | ... ... ... көбік |
| | ... ... құлы ... |сыр, ... ... ... ... көп сөз, |
| | ... ... бір сөз ... ат ... ат, ... |азан шақырып қойған аты, |
| | ... ... ... |
| | ... ... ... аты ... |Батырлық, күштілік ... ... ... |
| | ... ... ... ... | ... ... ... ... ... ... ... |Бал бармақ, бес аспап, оң|
| ... |қол он ... қара басы |
| | ... кісі ... ... ... ... қол, ... ... | |кең ... ... ... ... |Сұр ... мергеннің |
| | ... ... адам ... ... ... ... қу бас, |
| | ... қу басы, соқа |
| | ... ... ... |Шық ... ... |
|Уәде ... ... ... уызы, |
| | |сөз ... ... қара |
| | ... уызы ... ... ... ... ... ас ішіп аяқ |
| | ... керенау, көк |
| | ... кер ... нан |
| | ... ... ... ... ... | Бос ... қуыс ... |
| | |су ... ... ... |
| | ... өлік |
|пысықтық ... ... ... жанып тұрған |
| | |от ... ... |Көн ... тас ... тас|
| | ... без ... ... |
| | ... қан шықпайтын жан, |
| | ... кісі ... |Ұры, ... баукеспе, |Баукеспе ұры, қанды балақ|
| | ... іліп ... ... | ... сары ... көк |
| | ... ... Адамның физикалық |бас, кәллә, төбе ... ... ... бас ... | ... қу бас, |
| |аяқ, бұт, ... |Ши бұт, аяқ алысы, бұт |
| | ... |
| ... ... ... ... ... |
| ... бармақ |Ақ саусақ, бал бармақ, |
| |Көз, ... ... ағы мен ... |
| | ... қарашығы, көз |
| | ... көз ... ... |
| | |көз, ала көз, ... |
| | ... ... көзі |
| |Бет, жүз, ... ... суы, алма бет, |
| | |без бет, қара бет, көк |
| | |бет, ... жүз, ашық |
| | |жүз, ... жүз |
| ... ... |Сыпыра құлақ, ақпа ... | |жар ... ... құлақ |
|Жас мөлшері ... ... ... жас |
| | ... жас ... жас |
| | |уыз, ... көз, көк өрім,|
| | ... ... ... қара |
| | ... ... ... |
| | ... қызылқарын жас |
| | ... сары ауыз ... |
| | |көк ... сары ... |
| | ... сары ... |
|сұлулық ... ... ... ... ... ... |
| | |хор ... ... бел, |
| | ... бел, ... бел, |
| | ... бел, ай ... |
| | ... ... ақ ... |
| | ... бет, ақша ... |
| | ... бет, айна көз, |
| | ... көз, жәудір көз, |
| | ... көз, ... көз, |
| | |қой көз, ... ... |
| | ... көз, тана көз, ... | ... аққу мойын, аршын |
| | |төс ... ... ... ... ... жер; |Қас ... сәт, ... |
| | |күн; ... ... жер, |
| | |бір ... иек ... ... | ... ... жер, ... |
| | ... жер, ... аттам |
| | |жер, қозы ... жер, қол |
| | ... жер. ... ... ... ... атауы; тойымсыздық;|Сылдыр су; аш құрсақ, аш |
| ... ... ... ... көк ... ши |
| | ... ши бұт; бір ... | ... алар, қырық жамау; |
| | ... ... ... ... құбылыс-тары, |Шілде; боран; суық, аяз. |Ми қайнатар ыстық, аптап ... райы | ... ... күн шілде; |
| | |ақ ... қара ... ... | ... ... ... ақ |
| | |қар, көк мұз, ... |
| | ... аяз, сары ... ... ... ... ... |өмір, дүние; он сегіз мың|Бар ғалам, бес күндік |
|дүние ... ... ... ... төрт |
| | ... жер ... ... |
| | |күн, ... күн, он ... |
| | |мың ... ... ... |
| | ... күн, ... қиыр |
| | ... сұм ... |
| | ... ... заман, ақша|
| | ... ақша – ... ... ... үйлену, туыс, |Жақыны, туысы; перзент; |Көзінің ағы мен қарасы, |
|дос, жолдас ... ... ... |екі ... бір ... ет|
| ... дос. ... ... ... ... |
| | ... жар ... |
| | ... қаны бір ... | ... ... ... бір |
| | ... бар, ... |
| | ... ... ... |
| | ... ... ... ... |
| | ... жан ... дос, |
| | |жан ... ... ... |
| | ... ... ... ... Синонимдес сөздердің қолданыстық қызметі
Тіл білімінде сөздердің ... ... ... ... ... алдыңғы қатарға шығуымен де ... әдіс тіл мен ... адам ... ... сабақтас
қарастыруды мақсат етеді. Әлем бейнесінің тілдегі көрінісін анықтаудың
мақсатты жолы – ... ... мен ... адам ... ... ... қарастыруды көздейді. Шындап келгенде, қай ... да, ... ... ... әдебиет пен мәдениеттегі ең басты
нәрсе адамды тану ... ... Осы ... ... ... ... ... жағдаяты мен оның болмысының тілдегі және сөйлеудегі
көрінісін анықтаудың маңызы ерекше.
Тілдік таңбалардың таңбалаушылық ... ... ... ... ... нәтижесіндегі деректер арқылы емес, ... ... ... ... ... жаңа ... алынған кезде
кез келген жеке тұлға немесе тілдік ... өз ... мен ... ... ... ... баға береді.
Коммуникативтік-танымдық әрекеттердің таңбалық концепциясы негізінде
синонимдес ... ... ... ... ... бар.
Заттар мен құбылыстардың белгілері мен қасиеттерінің жақындығын,
мәндестігін, ұқсастығын, сабақтастығын анықтау үшін ... ... ... ... қарастырудың мәні терең.
Семантикалық категорияның тілдік болмысын функционалды грамматика
негізінде қарастырғанда синонимдес ... ... ... қолданыстық
коммуникативтік категориясы дәйектеледі. Оның ... ... ... функционалды семантикалық өріс тұрғысынан қарастыруға болады.
Синонимдес сөздердің тілдік көрсеткіштері – тілдік ... ... ... бір ... ... ... // ... // теңге
апат // қырғын т.б.
ақсүйектік // шонжарлық // бекзаттық // бекзадалық
ақсақал // қария
Синонимдес сөздердің тіл ... ... ... әр ... ... ... тілдік қызметінің коммуникативті-прагматикалық қырлары
сөйлеу барысында немесе мәтінде категориялық ситуациялар ауқымында ... ... ... ... ... бар: оларды
жалпытілдік деңгей және морфологиялық ... деп ... ... ... бөліп
көрсетуге болады.
Жалпытілдік деңгейдегі синонимдес сөздердің ... қыры ... ... ... ... ... Сөз ... болып келуінің өзі заттар мен құбылыстардың ... ... ... ... мен ... мәндік ерекше белгілерімен
байланысты. Синонимдес сөздер бір ғана ... ... ... жақын,
мәндес әртүрлі ұғымды анықтайды, сөз бен сөздің арасындағы ерекшелік, ең
алдымен, ұғымның арасындағы айырмашылық арқылы жасалатындықтан, ... ... ... парадигмалық қыры ұғымдардың мәні арқылы да
көрініс бере ... ... мен ... ... ... сипаты мен
қасиетін айқындау үшін ... ... ... ... ... ... былайша көрсетуге болады:
• Қалыпты жағдайды айқындайтын синонимдер;
• Бәсең дәрежені анықтайтын синонимдер;
• Үстемелі дәрежені анықтайтын синонимдер;
• Теңдік деңгейде жұмсалатын ... ... ... ... синонимдер.
Қалыпты жағдайды айқындайтын синонимдер бірінің орнына бірі толықтай
жұмсала ... ... ... ... аясы ... өте ... ... келіп,
мағыналық жағынан көп ерекшеленбейді. Жазғытұры көлік майын берем ... ала ... ... ... қазақтар жазғытұрым тастай қашқан
қыстауларына бүрсең қағып ... ... ... ... ... келді, күзден
бөлек, көрінді көк ... ... ... ... отырғанымыздай,
мысалдардағы жазғытұрым, жазғытұры, көктем сөздерінің мағыналары ... ... бір. ... ұғым ... денотатқа тән болғандықтан,
олардың қызметтік қолданысында да осындай жағдай ... ... ... мен ... ... қызметтік қолданысы ортақ
болады.
Апта, жұма, ... ... ... жеті тәулікке тең уақыт өлшемі.
Жүрмесем амандасып тұра алмаймын. Ішінен асып кетсе бір ... ... ... бері ... іші ... адамға мына сөз онша жаға қойған жоқ
(Р. Хайруллин). ... тон ... бір жеті ... соң, ... ... ... ... (Ғ. Орманов).
Әкпіш, иінағаш, мойынағаш, күйенте. Шелекпен су тасығанда иыққа салатын
құрал. Бірқатар үйге су құбыры ... ... ... ... ... шелек кетті (Ш. Ерманов). Қарашаш ... ... ... жіберді (Ж. Нәжімеденов). Ішуге, кір жууға су ... ... ... ... (С. Торайғыров). Иығына күйенте салып шыға келген
Күлән ... ... ... жалт ... (Н. ... [8, 101 ... борасын, дауыл. Ұйтқып соғатын қатты жел. Далада боран ұлып тұр,
Көрінбес көзге түп тал да, ... бала ... Таба ... пана ... ... Гүлсім терезе алдына орындық қойып, тыстағы ... ... ... ұзақ ... (С. ... Күздің күндері осы маңайда
топырақ суырған қара ... ... еді (А. ... [8, 145 ... ... аспан әлемі, космос
Дауыс, дыбыс, үн, дым. Физикалық денелердің соқтығысынан ... ... ... Енді ... шіміркеніп күткені қараңғы тыныш ... ... оқ ... еді (Ғ. ... Клуб ... ... ... масаның
дыбысы бір ұшақ үніне пара-пар болыпестіледі (Ә. ... ... ... басым, келгенде Жиенқұлға шықпайды үнім («Ақын жырларың).
Бос кеңістікте дыбыстың дымы шықпай өшеді де қалады (А. Қалығұлов) [8, ... ... ... ... жасын сөйл. Жауын-шашаын кезінде аспан
кеңістігіне жиналған электр зарядтарының соқтығуынан ... ... ... Жай ... — шын ... келгенде, екі бұлттың арасындағы
электр ... ... ... Естілді ат дүбірі тасырлаған, Кем ... ... ... (С. ... ... келе ... электрден
келіп шығатынын көптеген ғалымдар түсіне бастады (Қ. ... ... қара бұлт ... ... ... шатырлап, нөсер құйып береді (М.
Мырзағұлов). Осы мезетте дәл ... жарқ етіп ... ... да, ... бір ... морт үзілгендей күн шатыр ете түсті (С. ... ... ... ... ... ретінде қоданылуының өзі оның ... ... ... Найзағай сөзінің жасалуына оның
денотаттық көрінісі метафораланған түрінде беріліп отыр. Мысалы, ... ... ... ... найзаның ұшы секілді пішінде көрінеді.
Сол себепті бұл ... ... ... ... ... ... жаңа атау тудырудың небір жолдары бар. Адамның танымы ... ... ... ... ... ... ... болуы оның сыртқы
тұлғасының ұқсастығында және сонымен бірге белгілі бір табиғат құбылысының
қалыпты жағдайын ... ... ... ... ... // нажағай
сөздерінің бір-бірімен фонетикалық вариант ретінде де ... ... ... ... деп ... жүрген синоним сөздер өте көп. Олардың,
яғни синоним сөздердің бірде варианттар, бірде синоним деп ... ... ... бар. ... варианттар синоним тудырудың ең
өнімді, маңызды жолы. ... жиі әрі ... ... ... ... ... тудырудың бірден-бір жолы болады. Ал, найзағайдың жай,
жасыл, жасын деп аталуының өзінде ұлттық таным-түсінік жатыр. Бұл ... ... ... ... бір кездерде олардың киесі, иесі ұрады
деген түсінікпен найзағай деген ... ... ... сипатын ескеріп,
жасыл деп, яғни от жарқылдағанда оттың көк болып жануын елестете отырып,
жасыл атауын ... ... ... ... туып тұр. Ал ... оттың тез жарқ етіп өту негіз болған. Жай деген атау – гүрілдеген
қатты ... ... ... туындаған атау. Қорыққан адамдар оның
даусының бәсеңдегенін қалағаннан туындаған. Осылай жай, ... ... ... ... ... өн ... ... мағыналық қырларды
ажыратып алуымызға болады:
А) сыртқы формасына ұқсастырып алынған найза түрінда келгендіктен;
Ә) сыртқы түріне ұқсастырып алынған түсі көк түрінде ... оның ... ... ... оның ... ... қалағандықтан
деген секілді атау тудыруға мұрындық болған ұғымдық жиынтықтарды
көрсетуімізге болады.
Бәсең дәрежені анықтайтын ... ... осы ... ... үшін ... әртүрлі қызметтік мәнге ие болады. Мысалы:
күйрек
күйреуік
күйінгіш
күйреуіңкі
Өмір бойы қиындық көрмей, бұла болып өскен ... күрт ... ... ... ... Нақ осы кезде Сармаев өзінің күйреуік жан екенін
жолдасына сездіріп алды. Бұл да ... ... ... ... Қызметін
дұрыс атқара алмаған Бәкең қазір әбден күйінгіш болып алған. Бұл синонимдік
қатардағы сөздердің мағыналық ... ... бола ... сапалық
деңгейінде өзіндік айырмашылықтар бар.
Себепші негізі – “күй” етістігі, туынды сөздің өзек ... осы ... ... –к, ... –гіш, –іңкі қимыл есімдерінің ... сөз ... ... ... ... ... нәтижесінде
жаңадан жасалған туынды мағыналар мен олар белгілейтін ... ... ... ... ... шеп ... ... жақындығы, мәндестігі себепші негіздің ортақтығымен де, сөз
тудырушы ... арғы ... ... есім ... де байланысты деп
қарауға толық негіз бар. Синонимдік мәннің ... күй ... ... ... сөздердің екіншілік атау (номинация) болуымен, адам бойында
болатын көңіл–күй процесінің сипаты ... ... ... ... кейуана, ебей, ебене, ебесін, ебейін. Жасы ұлғайған, қартайған
әйел. Жар бетіне қарай алам, О дүниеде не ... ... ... ... Кеше жас қыз ... ем (Т. ... Әлгі кейуана әйелдің
айтқанында аз да ... ... бар (С. ... Ебей ... тағы ... кәрі ... ... (С. Аманжолов). Есіктің алды ебене, Ерлеп киер
кебене. Кеткен кісі ... ме, ... ... бере ме ... жыры).
Айналайын ақыл табарға есіктегі ебесін, Сонда ханым не дейсің. Мен ... Есім хан ... Есік алды ... ... үрер көмейің.
Алдымда тұрған Барын-ау, Шалдың қарны тоқ па екен (“Батырлар жыры”).
Кемтар, жарымжан, мүгедек, жермешел, кемтік, кемтікті, кембағал. Он ... бірі кем, ... ... ... екі ... асып ... ... (Н. Ғабдуллин). Аурудан бір шықпайтын жарымжан анасының
халі Қойбағардың бала көңіліне қозғау салды (М. Хасенов). Әрі ... ... ... жалғыз серігі кемпірі ғана болатын (Р. Райымқұлов). Жермешел
деп екі аяғынан бірдей айрылған мүгедек адамды атайды ... ... Бірі ... бірі – ... бірі – ... ... – жүз ... жемтік-жемтік
(Абай). Кемтікті кедей кенелсін деген ұстанымды білдірді (І. ... аяғы ... жоқ ... жан екен (Б. ... ... көкеш. Көкесіне еркелеп, жақсы көргенде айтылатын
түрі. Ағатай, көкетай,- деді ол ... ... ... (Р. ... ... ... Отқа салдым жанымды (Қ. Ыдырысов). ... ... жүр ... ... ... [8, 289 ... ... ағатай, ағашым, ағеке. Өзінің бірге туған ағасынан және
жақсы көретін жасы үлкен кісілерден бір нәрсені өтініп ... ... ... мағынасындағы атау. Айналайын, ағажан, нүкте қойып кетіңізші
осы тексеру дегенге, - деп өтінді (Ж. Еділбаев). Ол тыртық бетті ... ... ... деп ... блды (А. ... ... ағатай-ай,
енді бір жақсылығыңызды жасай көріңіз (С. Жүнісов). Егер де ... ... ... ең әуелі ағашыммен сөйлесіп, келісіңіз (С. Омаров). Ағеке,
жеткенде ұйқы ... ... ... ... ғой дала ... (Ғ.
Қайырбеков). [8, 19 б.].
Апеке, апажан, апатай, апашым, апай. Анасындай жасы үлкен әйелге жалынып-
жалбарынғанда, құрмет ... ... ... сөз. Әкем ... ... апекем (Қ. Ыдырысов). Апажан, мүлде жадыра, Өткенге қапа
болмастан (Д. Әбілев). Жалғыз баласы ... әкем де, ... ... ... сағынады (Р. Тоқтаров). Апашым да жұрттың Баршагүлді ... үнін ... ... (Ғ. ... ... сол ... ... қонаққа
барды (З. Жәкенов) [8, 71 б.].
Арызқор, арызқой, арызшыл, арызкеш, шағымпаз, шағымқор, ... ... ... айтқыш, пәлеқор. Арызқорлар да алысарда, бұққанда күле ... ... ... ба, әлде ... ... ба? (Қ. ... ... жазалау осы отырған үш полковниктің ... ... ... ... ... мен әкімнің арасында үлкен дау туды (Х. Есенжанов).
Қайда көрсең кінәмшіл, Исабай тым шыдамсыз. ... ... ... бар
ұнамсыз (Ш. Смаханұлы). Арамызда әлі де кездесетін пәлеқор шағымпаздарды
ақын ... ... ... («Қаз. әдеб.ң). Өзге шағымқор, шенқұмар, парақор,
атқа мінерлердің еш ... шеше ... ... (М. ... ... ... Іздегені жанжал, дау, Түк өскен сайын сорғалар, Оған жұрттың бәрі
жау (А. Тоқмағамбетов) [8, 71 б.].
Атеке, атажан, аташым, ... ... ... ... атаны құрметтеп
айтатын сөз. Атеке, мұндай қызықты бір кісі көргеннен көптің көргені ... пе, - деді ... (С. ... Мен ... ... ... құлдан
қорлықты («Алпамысң). Қас-қабағың мұнар түн, Айналайын, ... ... ... ... атшылапң Ырыс Қиякеңнің алдына тығыла түсті (С.
Бегалин). Әңгімелеп әжемізге кей кеште, атаймен де әзілдесіп ... ... [8, 78 ... ... ... ... ... құрметтеп, жалынғанды білдіретін
атау. Күнде-күнде кешкісін, көрші әжейге ... ... ... ... беремін (С. Қалиев). Тікқұлақ аман, Нұрбибі әжетайым үшеуін мәпелеп
күтеді (М. Гумеров). Аяладың, әлдиледің, көтердің, Не қаласам, ... ... Жаны ... ... ... ... немен, сірә, өтермін (Б.
Тәжібаев) [8, 97 б.].
Әкей, әкежан, әкеке, әкетай. Әкені ... ... ... Ол біздің әкеймен жлдас еді, генерал атағын да ... ... ... ... ... ... жоқ, ... едің, әкежан, Бұрынғыдай
тілің жоқ («Батырлар жырың). Әкеке-ау, басымызға кезең ... ... ... ... ... жи, Әкеке-ау, жұртыңды жи, таңда бүгін біздерді
ажал туды («Батырлар жырың). Әкетай, ... ... өз ... ... ... Сүндетов) [8, 99 б.].
Әкетай, әкетайым, әкебас, ... ... ... ... ... ... Өз ... немесе баласындай адамды еркелетіп айтылатын
қошемет сөз. Әкетай, ... ... ... үйге бара тұршы (Ш. Хұсайынов).
Әкетайымның қарны ашып қалыпты ғой, - деп ... ... ... ... ... ... әкебас, асықпай бізге жай-жапсарыңды айтып бер, -
деді Сейдахмет қана жанашырлық білдіріп («Мәдениет және тұрмысң). Өте ... ... ... әлі ... - деп бір апай жол ... ... тіл).
Әкежан, мына қапты көтеріп арбаға салып берші, - деп бір әжей ... ... тіл). ... сол ... қаралапты, елдегі өсек, пәле терген қулар
(Қ. Бекхожин). Келе қойшы, көкем, - деп, апасы үш ... ұлын ... ... тіл). ... ... ... жіберіңіздерші, көкетайларым (Ж.
Молдағалиев). Тиген кім саға, көкешім, танытайын көкесін (Ш. ... ғой, ... - деп ... ... ... ... алып беріп
жатты (Ауызекі тіл) [8, 100 б.].
Әпке, әпеке ... ... бір, ... ... ... ... ... сіңлісі де киер (Мақал). Жұмысшылар балшық беріп ... бір қой, бір қос ... ... ... ғой, - деді ... (С.
Бегалин).
Әпке, әпкетай, әпкешім, әпкежан. Әпкесіне жалынып, еркелеп, құрметтеп
айтылған сөз. әпкей, сізге ... ... бар ... тіл). ... ... (Б. Соқпақбаев). Әпкешім, тезірек келсе екен
(Ауызекі тіл). ... мені де ... ала ... (Ауызекі тіл) [8,
107 б.].
Үстемелі дәрежені анықтайтын синонимдерге –
жаза
жазық
айып
күнә
кінә
кінәрат
қылмыс
сазай
саза
зауал
дәде сөздерінің парадигмалық сипатын жатқызуға ... ... ... ... бір ғана ... ... ... аяқталып, шектеліп отырады. әрбір ұғымның аяқталған шегін, жеткен
жерін оның логикалық бірлігіне қарай ... ... ... Ол үшін, ең
алдымен, әрбір жеке сөздің мағыналарын жете білу ... ... ... ... — ұрыс — ...... ... бес сөздің белгілі бір контексте
мағыналарының үйлес келуіне қарай синонимдік қатарға ұйыстырылады. ... ... зер ... ... ... ... аңғаруға
болады. Талас деген сөз белгілі бір адамдардың арасында бір мәселеге жай
ғана ... ... дау ... ... қыза ... түрі. Керіс
— сөзге келіп, мәмілеге келмей, салғыласқан ... ... ... да ... жері, шарықтау шегі — жанжал. Бұл белгілі бір ұғымның
шектеліп біткен жері. Мұндағы болған ... ... тек жай ... ... ... аяқталып тұр. Егер мұнан әрі оқиға қызып, ... ... ... төбелеске, (қол күшіне) ауысады. Бұл екеуінің ұғымы
екі басқа. ... ой, ... сөз ... ... ... ... басым қолданылады. Бұл синонимдік қатарлар да осы ... ... ... ... ... ... ... сипатқа
ие болған. Кез келген үстемелі дәрежені анықтайтын синонимдерде эмоциялық
мән ... ... ... ... ... ... ... ұғымды
білдіретін синонимдер үстемелік сипатқа ие. Бұның өзі адамның ішкі ... ... ... және ... сипатта келуімен байланысты. Егер
адамның көңіл-күйі төмен болса, онда эмоцияның төменгі шегі іске қосылады.
Ал ... ... қаны ... ... ... күйіне ауысқанда жоғарғы
шекке жетіп, үдеген көңіл-күйдің бейнесі сыртқа сөз болып шығып, синонимнің
үстемелі түрін туғызады. Осылай ... ... ... ... ... ... деп ... сипаты когнитивтік қыры болып ... ... ... ... ... ... жанымен, сезімімен,
танымымен, болмысымен, ұғымымен, ұлттық мінезімен сипатталады. Сипатталған
сөздер тілде жаңа ұғымдық ... ... ... (тіпті
антонимдік, көпмағыналылық) қатарлардың туындауына септігін тигізеді.
Үстемелі дәрежені анықтайтын синонимдердің ұғымдық және ... ... ... болады. Болмыстағы денотаттың әртүрлі белгісі
мен қасиеті салыстырыла келіп, нысандардың белгісі мен ... ... ... ... ... өлшемдік көрінісі таңбаланады. Мұндай
сөздердің синонимдік мәні табиғи процесс пен заттардың ішкі ... ... ... ... ... ... мағынасы жалпы айқындаушы
мағына ретінде қызмет атқарады.
Қуаныш, сүйініш, шаттық Бір ... риза болу ... ... ... ... ... қуанышын бір қосқан (Ғ.
Қайырбеков). Осы мысал қуаныш пен ... ... ... ... ... беріп тұр. Сонымен бірге шаттық ұғымының мағынасы қуаныш
ұғымына қарағанда кең екендігін көрсетіп отыр. ... ... өз ... ... ... ... украин елі қуаныш білдіріп
жатқаны ұғымның арасындағы айырмашылықты, сондай-ақ үдемелі ... ... ... ... ... ... ... кесір, бәлекет Адамға кездесетін кеселді
кедергілер. Қандай пәле дерің бар ма? ... бір ... ... ... Нәбиев). Бүркіт мұндай пәледен тез құтылу үшін сен ... ... ... ... ... ... алдына екі түрлі кесел кесе-екөлденең
тұра қалысты (Ж. Тілеков). Пайымдасаң, әр жерлерде бар азған, ... ... ... ... ... ... ... мінездері өзінің үйінде
де көп байқалады (Б. ... ... ... Басыңа бәле тастаған,
Екі бетте тамтық жоқ, Кісі демей Қасқарау, Сені жолға тастаған (Жамбыл).
Қышыма, қотыр. Жан-жануарлардың терісіне ... ... ... Қой ... ... ... кейбір қойдың терісінде қышыма ... ... (Ш. ... ... ... қотыр болмасын,
ДЖылқы қыршаңқы, жауыр, соқыр болмасын (Қ. Қуанышбаев).
Уайым, шер, мұң, зар, ... ... ... ... ... қам, ... құса-мұң, күйініш, күмірем көне. Адам басына түскен ... ... ... ... ... ... — қазір, әсіресе, адам
жайы (М. ... ... ... ... ... ... шер ... қатпады
дейсің (“Бәйшешек”). Шолпан көңілді көрінгенімен, Айман жүзінде абыржу
аралас мұң бар (Қ. ... ... ... бірі ... екі ... хат
келді маған, біріншісі — толып тұрған зар мен шер (Ә. ... ... ... сөйлеген сөздерін қызықтап, бір ауық ... ... ... ... ... (С. ... Оның ... қаншама
қасірет, мұң ізі барын аңғаруға болады. (С. ... Ана ... ... төзе алмай, төсек тартып жатып алды (С. Омаров). ... ... жар қара ... ... үйден шығып кетті (М. Әуезов). Жылап-жылап
ішін өртеген құсасы аз-кем басылған соң, ... ... есін жиды ... Торжан көңілінен шықпайтын бір қамды қайта оятты (Т. Әлімқұлотв).
Жау әкелген аза мен ... көз ... ... ... сол ... ... біл (М. ... Сарғайып қалды ма, қапаста құста боп жатыр ма? —
деп, түн ... төрт ... — деді ... ... (М. ... ... ... айнала түн төңірегім. Кеуде толып құса-мұңға, Көлдей толқып
еңіредім (С. Мәуленов). Кейде не істерге, не дерге білмей дал ... ... ... ... жайттерге де ұшырап жүр (Ө. Қанахин). Ой, күмірем ... деді ... өкпе ... ... ... ... біреу (Б. Қыдырбекұлы).
Ұры, ұрлықшы, ұры-қары, кезеп, ұрлағыш, баукеспе. ... ... ... ... ... ... ... тастай беріп, түнгі олжасын,
Жан-жаққа тым-тырақай зытты қашып (І. ... ... көп ... ... келе ... болады (С. Сұбханбердин). Қоңыр құлжа ұры-қарыдан
тоқалының ... ... ... ... ... елу жігіт берген (І.
Есенберлин). ... ... бе, ... ... елден жылқы қоймаған кезеп
төре (Айтыс). Губернияның алыс түпкірлерінде қол ... ... ... ... ... баукеспелердің сирағын қырықты (Б. Аманшин).
Мазақ, әжуа, кекесін, келемеж, мысқыл, сықақ, күлкі, ... ... ... ... үшін ... ... сөз, ... сөз. Бүгін мына
жерден, ертең ана жерден жылт етіп, қарусыз халықты қан ... ... ... ... ... ... сендерді қайтсем екен (Р. Райымқұлов). Өзгеге
олақ болғанмен, олар әжуаға ... (С. ... ... ... мен
күйіп-пісіп, ашуланып қалатынмын (Ә. Сәрсенбаев). Келемежге үйір Щукарь шал
Макардың суретін айна-қатесіз келтіреді (І. ... ... мен ... осы ... ... ... ... қаумалап әкетті (С.
Омаров). Абай Құлыншақтың сабырлы сықағына қызығып, күліп жіберді ... ... ... ... таба ... жүрме,- деп жанашырлық
тілектестігін білдіріп жатыр (Ө. ... Енді ... ... ... осы
келекең еді (Қ. Байсейітов). Әділжан үн қата ... ... ... ... ... (“Лен. жас”).
Ұқсас құбылыстардың сапалық, белгілік мәнінің ерекшелігі, мағына
арасында ... бір ... ... ... Осы ... ... ерекше семасын туғызады. Сондықтан да, жаза, ... ... ... ... сазай, зауал сөздерінің арасында айырмашылық бар, синонимдес
сөздердің ішкі мағыналық құрылымында ерекше ... ... ... қызметі жағынан жалпытілдік деңгейде ... ... ... мол ... ... ... ... ажыратқыш
арнайы сема айқын. Осымен байланысты бұл ... ... ... орнына екіншісі үнемі қолданыла бермейді.
Жазық, кінә, күнә, сазай, ... ... ... ... ... ... үстемеленіп, істелген істің терістігі ... ... бара ... ... ... Субъект жасаған іс
әрекет пен қимылдың сапасына қатысты қимылдың ... ... ... ... ... ... мәндік белгісі деп қарау лазым. Бұл ... ... ... әртүрлі қолданысқа ие.
Ауру, науқас, кесел, сырқат, ... ... дерт ... ... әрбі ... сөздердің мағынасының үдеген үстіне
үдей түседі. Ауырып қалу мен науқастанып ... ... ... ... өзге ... мағыналық реңктеріне қарағанда адамның
ойлау жүйесіне әсер еткенімен, қатты қорқыныш тудыра қоймайды. Бұл ... ... ... жазылады деген ой ассоциацияланады. Ал індет,
дерт деген сөздерді естігенде бұл ... ... көп мән ... ... ... дерт ... ... асқынған түрлері. Олардың
жазыа қоюы қиын Сол себепті адамдар ... ... ... ... ... ... адам ойының жоғарғы шегіне жеткенін көрсетеді.
Ауру. Организмнің физиологиялық әрекеті мен ... ... ... ... зақымдануы. Аурудың ауыр не жеңіл өтуі нерв жүйесіне ... ... ... ... ... ... берілмей қалды. Кесел зат. 1.
Дертке айналған науқас, сырқат; ауру.
Осы кесел ... ... ... ... ауру ... тең түсетінін байқауға болады. Демек ауру сөзінің де мағынасы
үдемелі ... ие. Ал енді ... ... дегенге қарағанда кесел сөзінің
мағынасы дерт ... ... ... ... Ал дерт ... ... ... Дерт пен індет адамзат аласының дамып өсуіне кедергі
жасайтын құбылыс болғандықтан адамзат ... одан ... ... ... ... ... осы деп таныған.
Теңдік деңгейде жұмсалатын синонимдердің де ішкі мағыналық құрылымы
күрделі. Қызметтік жағынан, қолданыстық ... ... ... ... ... деңгейде қолданады. Мысалы:
қонақтық ... ... қу ... Алла,
Жасаған, Жаратқан, т.б.
айлық, жалақы, еңбекақы ... ... ... жеті ... ... жетілік
деген бірақ келмейді Себебі олардың ... ... бар. ... ... ... ... ... деп айтуға келсе, жетілік, жұмалық деп ... ... ... еңбекші, қара халық (бұқара халық) — плеоназм
Болашақ, келешек
Жайын, ... ... ... ... жасын
Ер, ер-тоқым
Елеуіш, елгезер, елек
Егіндік, егістік, егінжай
Дәлел, айғақ
Бұрыштама, виза
Бұлбұл, сандуғаш
Бөтелке, шөлмек, шиша
Әсірелеу, гипербола.
Тәуелсіздік, ... ... ... ... ... ... ... жағынан да мәндес
болып келеді. ... ... ... синонимдердің жасалу сипаты
белгілі нысанның ортақ ... ... ... ... танумен, кейбір
кірме сөздердің енуімен, калькалау құбылысымен байланыстыруға болады.
Әртекті ... ... ...... мен ... белгілемейді, ондағы үстемелік пен бәсеңдікті көрсетпейді, алайда
синоним ... ... бір ... ... қолданыс жағдайында
әртүрлі реңді, мәнді көрсетеді. Сондықтан да, контекстік ситуацияда бірінің
орнына бірі жұмсала бермейді, Мысалы:
өмір
ғұмыр
тіршілік
дәурен
тірлік
жалған
дүние ... ... ... ... ... ... ... жұмсала бермейді. Бұл парадигмалық қатарда өмір–ғұмыр, тірлік–тіршілік
сөздерінің генезисі ортақ, мағынасы мәндес ... ... ... ... ... “Синонимдер сөздігінде” өмір, ғұмыр, дүние,
жалған, тірлік, тіршілік, дәурен сөздері бір-біріне синоним бола ... ... ... ... тән ең ... ерекшелігі — бір ұғымдық
мағынаның аясында қарастырылғанмен, ... ... ... ... болу ... ... ... сөздердің арасында
айырмашылық болуы керек. Осыны негізге ала отырып, синоним сөздердің әр
текте ... ... ... Бұл өмірде саған бақыт тілеймін //
Бұл ғұмырда ... ... ... // Бұл дүниеде саған бақыт тілеймін // Бұл
жалғанда саған бақыт тілеймін // Бұл тірлікте саған бақыт тілеймін // ... ... ... ... // Бұл ... саған бақыт тілеймін.
Байқап отырсақ, синонимдер сөздігінде де сөздердің берілу жолдары олардың
қолданылу ерекшелігіне, қолданылу ... ... ... ... ... өсу деңгейімен берілгені секілді, сөйлем ішінде де
олардың қолданылу сипатының өзгешелігі ... ... ... тілімізде стильдік қолданылуында ойдың дұрыс жеткізілуі
байқалады. Ал Бұл ... ... ... тілеймін және Бұл тіршілікте саған
бақыт тілеймін деген ... ... ... ... қолданылу
жиілігінің төмендігі байқалады. Сондай-ақ соңғы сөйлем Бұл дәуренде саған
бақыт тілеймін деген сөйлемнің қолданылуының ... ... ... Сол ... ... ... бірдей бір ойды жеткізуде
қолданылу деңгейінің әр ... ... ... болады. Ал синонимдер
сөздігінде берілген сөлемдерге зер салайық.
Өмір, ғұмыр, дүние жалған, тірлік, тіршілік, дәурен. Адам мен ... ... өсу, даму ... ... ...... ... ертең — топырақ, Бүгінгі өмір жарқылдап алдар
бірақ. Ертең өзің қайдасың, білмейсің, өлмек үшін ... ойла ... ... Яссауидің мұрагерлері өлімге иман, тіріге ғұмыр ... ... бір ... біле ... оған өлім тілеме, дүние тіле,
кеткенше кедейлігің қызалмайсыз (Айтыс)
Қарындасымнан ... жер ... ... ... ... жалғанда (О.
Сәрсенбаев).
Өлмектің артынан өлмек жоқ, Тірі адам тірлігін істейді ғой (С. ... ... ... ... ... Асқардың көзқарасы бар (С.
Мұқанов). Тіршілікте ойна да күл, бұл ... екі ... ... жоқ ... ұядағы синонимдес сөздердің мысалдарда берілген мағыналары бір-
бірімен тең дәрежеде тұр деп ойлаймыз. Демек сөздікте берілген ... әр ... ... ... бір ... деңгейде байланыста тұр деп
айтуға болады. Дегенмен, ... ... ... ... ... ... ... семантикалық өзгешеліктің болуы тілдік,
табиғи заңдылық.
Плеоназмдық жолмен синонимдердің жасалуының табиғаты ерекше. Оларлдың
жасалуында екі бірдей ұғымның қатар келіп ... ... ... ... ... жасалуы тілімізде бар құбылыс. Мысалы, өмір бақи,
мәңгі бақи, ғұмыр бақи ... ... ... ... ... әр ... бойында өмір, сондай-ақ, ұзақтық ортақ мағынасының бар
екені сезіледі. Бұл синонимдерде өмір ... ... ... ... бақи
тіркестеріндегі бақи сөзінің мағынасына зер салайық.
Бақи 1. ар. Сын. 1. Мәңгі, өмірлік. Кім жүрмес, тіршілікке көңіл бермей,
Бақи ... ... ... ... ... 2. Ауыс. Дүние, жалған. Тағдырға
риза болып, сабыр ойлап, Сапардан сабыр еткен табынармын, Бақидың қызығынан
үмітім көп, Фәнидің аз ... не ... (ХХ ғ. қаз. ... ... 2 ... ... ... бақи сөзінің ауыс мағынасы дүние, жалған
мағынасындағы ... жаңа мән алып ... ... ... ... ... мағынасы. Ауыс мағына мен жаңа атаудың туындауына неіз болып отыр.
Жаңа бақилық сөзінің ... ... өмір ... ... ... дүние, жалған мағыналы сөз арқылы мағыналық дамуға түсіп, екіні
жаңа номинация тууына ... ... ... туу ... өмір бақи, мәңгі
бақи, ғұмыр бақи синонимдік қатары жасалып тұр.
Синонимдес сөздердің ... ... ... де ... бар. Бұл парадигмалық қатар ... ... ... сөз ... ... ... байланыстырылады.
Морфологиялық деңгейдегі синоним сөздердің парадигмасы негіз бен ... ... ... ... жасалған екіншілік мағынаның нәтижесінде
пайда болатын күрделі құрылым.
Мысалы: ... ... ... ... ... ... мағынасы негіз мағынасы арқылы емес, тек ... ... ... ... да, ... ... ... мәре сөздері бір-
бірімен синонимдес бола алмайды. Ал -ды, -ді ... ... ... ... ... ... болған екіншілік атау сөйлемде мәндес тұлға
ретінде қолданыла алады. Мысалы: ... ... ... әне шертем, міне
шертем дегенше межелі жерге жетіп те қалды. ... ... ... ... соң, шал ... ... ... осынша жұмысқа, Мезгілді уақыт
күнінде, Бермеген соң ... ... ... ... мерзімді
уақытынан кейін көп кешікпей бекініс орнын тағы да ауыстырды. ... ... ... ... ... ... ... жасайық,– деп тықыр
таята сөйлейтіндер де кездесті. т.б.
Қазақ тілінің синонимдер сөздігінен алынған бұл мысалдарда ... ... ... ... мәндес болғандықтан, бірінің орнына
бірі жұмсала ... ... ... ... ... ... және кісі сөздеріне
синтетикалық жолмен –лық,-лік, -дық, -дік, -тық, -тік морфтарының жалғауы
арқылы да жаңа ... ... ... ... қатар немесе
синонимдік жұп деп атауға болатын азаматтық және кісілік синонимдері әр
текті ... ... ... ... ... екі сөздің де жұмсалымдық деңгейі бірдей емес. Мысалы, ... ... ... Әйел басыңмен еркектен артық азаматтық
еткенің ... ... ... (Ж. ... ... ... қара ... зат. 1. Адамгершілік, азаматтық қасиет, адамшылық борыш. Шын ел
қамқоры болған адамгершілік, кісілік ... Абай ... (М. ... ... ... ... кісілігі де бар еді” деседі білетіндер. — Мен де
солай естідім (С. Мұқанов, Аққан ... 2. ... игі ... ...
Сайдалының атағы байлықпен шыққан, - деді Әлиәкпар. — Ал Аққошқардың аты ... ... (С. ... Есею ...... ... ... Ар қайда? Ұят қайда? (Ә. Нұрпейісов, Қан мен тер). 3. ... өзін ... ... мінез. Кәдімгідей кісілік пайда болып,
Қозыбағар кеудесін кере, аяқты кердең басуды ... (С. ... Мен ақын ... ... ... ел ... ... кісілік білдірдім (Ү.Уайдин, Ендігісін айтпа.). 4. Кісіге тән,
қатысты, кісіге, ... ... ... Біз ... ... ... төргі
бөлмедегі түнде мен жатқан екі ... ... ... ... дайындап,
маған еденге жер төсек салып қойыпты (Ә. Нұршайықов, Махаббат). Әлі ... ... бар (А. ... ... ... ... ... 4 түрлі мағынасы берілген. Алдыңғы үш
мағынасынан сөйлем ішіндегі контексінен ... ... бар ... ... тұр. Ал 4 (төртінші) мағынасы ... ...... ... ... ...... мың кісілік деген сұрақ-жауап арқылы кісілік
сөзінің мағынасының адъективацияланғанын көреміз. Ендеше ... ... ... ... ... мағыналы кісілік сөзі кірместен, өзі жеке
сөздік ұяда тұру керектігі анықталды. Себебі ол жаңа ... ... ... жаңа атау ... ... Екі сөз ... парадигмалық қатарын
толықтырып тұрғандықтан, сындық ... ... сөзі ... немесе антонимдік сипатта дамыған адамгершілігі жоқ, дандайсыған
мағынасының аясына, бұл ... ... ... бере алмайды.
Адъективацияланған кісілік сөзі ... ... ... адамның жеке
басына, физиологиялық ерекшелігінен туындағандықтан бұл сөз өзі ... ... ... ... ... болу үшін сызба түрінде көрсетуге болады.
Кісілік сөзінің сөзжасамдық, қызметтік қанат ... ... ......... ... ... адамға лайық,|
|адамдық, азаматтық |татитын ... ... ... ... ие ... | ... | ... | ... ... ... ... | ... азаматтық | ... мәні — ... ... мәні — ... |
|Когнициясы — ...... ... ... ... ... ие |зат есім ... отырғанымыздай, кісі сөзіне -лік сөзжасамдық тұлғасының жалғануы
арқылы жаңа атаулардың туындап, ол ... ... ... ... ... бір лұғаттық ұяны иемденеді екен. Әр лұғаттық ұя өзінше жаңа атау
тудыруға ұмтылады. Бұл – тілдің өз ... ... ... ... сөз
қандай жаңа атау тудыруға ... бар ... ішкі ... ... ... ... ... жүзеге асады. Мысалы,
заттық ұғымды беретін кісілік ... -ті ... ... ... ... сөз ... ... адам – сындық ұғымды білдіретін сөзге
жұрнақ жалғана алмайды. Есесіне сындық мағыналы кісілік сөзі ... ... атау ... ... Өте ... ... ... бір
кісілік, мың кісілік, “Өзі жақсы кісіге мың кісілік орын бар” деген халық
мақалы осының айқын дәлелі. ... бір ... ... ... ... ... ... де, функциялық өрісі де екі ... ... екі ... ... парадигмада жатады. Сол арқылы екі
синонимдік қатар құрауға мүмкіндігі болып тұр. Бір ... ... ... екі ... ... парадигмада жатпаса, бір синтагматикалық
қатынаста болмаса, олардың синоним бола алмайды. Бір кісілік ...... ... бір ... ... ... сөздер бір-біріне синоним болып,
жаңа синонимдік қатардың құрылуына негіз ... ... ... ... морфологиялық деңгейді құрайтын
сөзжасамдық тұлғалар біршама көп.
Қорыта айтқанда, синонимдес сөздердің қолданыстық ерекшелігін ... ... ... талап ететін күрделі іс. ... ... ... қыр-сыры бар. Стильдік ... ... ... ... орны бар. ... бет
сөзінің қолданылуы синонимдік бірізділік талабына ... ... ... — мағыналық жақындығы бар сөздердің бірінің орнына
бірі қолданыла алу ... ... олар ... ... тілдік бірлік
болған себепті әр синонимдік ... ... ... ... да өзіндік
жұмсалымдық өрісі болады. Бұл ... ... екі ... ... деп ... ... ... қызметтері бірдей болып саналғанмен, ... жазу ... оң ... ... ішу ... ... ... оң қолдың
қызметінің басымдығындай синонимдердің де қолданылуында, ... ... ... ... Әртекті синонимдердің қолданылуы да
осыдан келіп, әр түрлі деңгейде жұмсалады. Бұл ... ... ... ... ... тілдік заңдылыққа ұласқанын
байқатады. Тілдің когнитивтілігі ... ... ... мидың терең
қатпарларында мың-милииондаған жылдар бойы іріктеліп, сүзіліп дайын болған
тілдік заңдылықтар арқылы орындалады. ... ... ... өзі ... ... тіл ... ісін ... деген сөз. Неліктен біз кісі
деген сөзге -лік – тің өзге морфтарын ... ... бұл ... ... ішкі иммунитеті. Осы арқылы тілдің жасалуының клишелері бар ... ... Тіл ... ... ... жасалады. Дайын клишелер
морфологиялық клишелер, синтаксистік клишелер, ... ... ... және лексикалық клишелер деп бөлуге ... Бұл ... ... сақталған адйын клишелер. ... ... ... ... іске ... Мысалы, бала деген сөзге бала-лық деп жаңа ... ... Л- үнді ... ... «аң ... ... жаңа ... мүмкіндік алады. Демек дауысты дыбыстан кейін ... -лік, ... -тық, -тік ... жуан буында тек –лық морфы, жіңішке ... ... ... –лік морфы жалғанады. Салыстырып қарасақ,
балалық, әкелік, алаңдаушылық, ... ... ... ... қазақтық, өзектік т.б. Ал морфологиялық клишелерге де дәл ... ... ... ... -лік, -дық, -дік, -тық, -тік ... тек ... ... білдіретін сөздерге жалғанады. 2) заттық ұғым тудырады. 3)
сындық ұғымды білдіретін сөздерге жалғанады, ... ... ... ... ... ... білдіретін сөзге жалғанады — сындық ұғымды
білдіретін сөз тудырады. Бұл ... ... ... ... ... ... Лексикалық клишелер тек ... ... тек ... ғана ... ... Жансыз заттардың қасиеттері
тек жансыздарға немесе ауыспалы мағынада қолданылуы мүмкін. Мысалы, адамзат
ұғымында дөңгелектік, домалақтық ... бір ... ... ... береді. Оған жұп-жұмыр сөзі көбірек қолданылады. Ісін дөңгелетіп
әкетті, ісі оңға басты, ісі ... ... ... ... Ал, ... ... ... іс келмейтін адамды сопақ деп
кінәлап жатқандығының куәсі болдық. Осыған қарап, ойға ... ... ... ... алатын орны ерекше де, тегіс емес,
сопақ, қисық-қыңырдың жағымсыз әсер қалдыратыны еске түседі. Сонымен бірге
қазақтың ... ... ... ... ... ұғымында да терең мән жатыр.
Синтаксистік принципте де дәл ... Кез ... сөз ... ... Сөз ... мен ... тіпті тұрақты тіркестердің өзі
ұғымдық ортақтықтан, ұғымдық жақындықтан туындайды. Мысалы, «Жақсы ит неге
өлімін көрсетпейдің. Оның ... неге ... ... немесе жақсы қой,
ешкіні алмаймыз. Мұның өзі адам ... ... ... ... ... ... қолданылуының әртекті болуы да осыған байланысты.
Әшекей, өрнек, ою, мәнер, нақыс, ... ... ... ... ... бетіне түсірілген сымбат өнерінің суреттері. Үйдің екінші
жағындағы алуан түрлі ... кете ... ағаш ... ... ... ... шалы ... басқа бұл үйде қазір жан жоқ (Ә. ... қол ақ ... ... салған, бір қымбат нәрсе екен-ау жүрер есте (З.
Шүкіров). Неше түрлі әдемі оюлар салған жаңа сырнай оған ... ... ... Киев жаңа ... ... ғана емес, әрқилы мәнермен
салынған ескерткіштерімен де әдемі (К. Тоқаев). Кешегі ... ғана ... ... мен ... ... ... ... таба алмай жүрген
халық аз ба (Т. Ахтанов). Әр тасы, әр ... әр ... ... ... сезіледі (А. Лекеров). Алтыннан бір безеуге жабдық салып, ... ... ... алып (Т. ... ... жартастың бетінде шілтер
сияқты күрделі бедерлер өрнектеледі (С. Орынбаев). ... ... ... ... ... ... ... салды (Ө. Тұрманжанов) [8, 111 б.].
Қазіргі уақытта тіл білімінің теориялық тұрғыдағы зерттеу парадигмасының
басты ұстанымы ретінде танымдық және ... ... ... ... ... тіл ... де бұл ... құр алақан емес. Көптеген
ғылыми зерттеулерде тіл когнитологиялық және ... ... ... бола тұрса да сөздің жасалуының негізгі мәнділігі мен
атаудың сипатын анықтаудың маңызы қашан да ... ... ... ... ... ... – жаңа атау жасалу процесі мен сөздің екіншілік
мағынасының пайда болуы.
Сөздің екіншілік ... ... ... ... деп ... Бұл
туралы профессор А.Б. Салқынбай сөзжасамдық ... ... ... ... ... ... ... т.б. белгілеріне қарамастан, бір
себепші негіз арқылы жасалған екіншілік ... ... ... барлығы
сөзжасамдық ұя құзырына ене алады деп жазады.
Екіншілік мағына ұғымына тікелей тоқталмаса да, күрделі сөздердің, соның
ішінде қазақ тіліндегі заттың күрделі ... ... ... ... Б. ... ... де ... ғылыми тұжырымдар жасалған.
Зерттеуші аталым белгісінің зерттеу мәселесін ... ... және ... ... ... ... ... қызметін терең талдап
көрсеткен.
Автор “Сөзжасам: Семантика. Уәждеме” деп аталатын еңбегінде мынадай ой
айтады: “Сонымен, аталым ... ... ... үш ... ... ... яки үрлі фактордың өзара жиынтығынан құралады: біріншісі – ... ... ... ... ...... гнесеологиялық
белгісі – танымдық бейне, қоршаған ... ... ... арқылы тілдегі
көрінісі (сигнификаттық өріс). Үшінші мәні – атау ... ... ... [53]
Зерттеуші К. Құрманәлиев өзінің еңбегінде сөзжасамдық ұяның сипаттамасын
береді. Автордың пайымдауынша, сөзжасамдық ұя тілдің ... ... ... жатады, өйткені сөзжасамдық ұяда ... ... Ал ... сөздер сөзжасамның негізгі мәселесі.Туынды сөздердің
барлығының мағынасы екіншілік мағына деп түсінсек, бұл зерттеу жұмысының да
маңызы ерекше деп ... ... [55]. ... ... ... ... түбірлес сөздер ретінде танылатыны белгілі жайт.
Әртүрлі тәсілдер арқылы туынды сөздер жасалады. Бір ... не ... ... ... сөздер тобы бір семантикалық өрісте жатып, түбірлес сөздер
жүйесін құрайды. Түбірлес сөздерді ... ... ... семемасы барлық
туынды сөздер мағынасында сақталады. Әрбір жаңа туынды ... ... ... өзек ... бір қыры ... Бұл түбірлес сөздердің бір
ғана семантикалық өрісте ... ... ... ... ... ... сөздер тек тұлғалық жағынан ғана ұқсас емес, сондай-ақ, ішкі
семантикалық құрылымы жағынан да ... ... ... ... ... ... ... апажан, апашым, апай сөздері
синонимдес тұлғалар ретінде ... ... ... ... ... ... ... Апеке, апажан, апашым, апай сөздерінің ішінде
апай сөзі екіншілік мағынаға ие болған да, көбінесе жасы ... әйел ... ... ... Бұл ... ... мағныасында өзге сыңарлармен
салыстырғанда жалпылық мән көбірек.
Сондай-ақ, көбінесе, көбінше, көбіне, көбінекей, көбісінде, ... ... де ... ... ... ... ... құраған.
“Көп” негізгі түбірі арқылы жасалған бұл парадигмалық қатарда ... да ... ...... көбінше, көбісінде, көбіне-көп; яғни
морфологиялық тұлғаның жасалуы арқылы және қос сөз қалпында келіп екіншілік
мән алып тұр.
Барлық ... ... ... ... ... әрі ... өрісте жатады. “Қазақ тіліндегі түбірлес ... ... ... ... ... Ұ. ... ... ой айтады:
“Түбірлес сөздерді жасаушы түбірдің ... ... ... ... ... яғни әрбір жаңа туынды сөздің мағынасында себепші
негіздің, кем ... бір ... қыры ... ... табылады.
Түбірлестерде түбірдің жіктелген семантикасы ортақ сема ... олар ... ... бірге, ішкі семантикалық құрылымы
жағынан да ұқсас болып келеді” [56, 10 б.]. ... да, біз ... ... туынды сөздердің әрқайсысының өзіндік ... ... ... ... ... ... ... бір нысанды шашу,
сұйықтықты төгіп-шашу семасын білдіреді. Ал оның ... ... ... өзек семасы бәрібір сақталып тұрады. Немесе ағыл-тегіл ... ... ...... бір нысанның тым көп екені, бұл
мағынаның қалыптасуына да ақ етістігінің ... ... ... ... ... ... ... айқын. Сөйтіп әрбір туынды сөздің мағынасында
оны жасауға негіз болып, мағынасын қалыптастырып ... ... ... өзек семалары белгілі бір дәрежеде сақталатынына көз жеткізуге болар
еді.
Туынды сөздің мағыналық құрылымында ерекше ... ... жаңа ... ... ... сема ... ... екіншілік мағынасын
айқындап, зат пен құбылыстың ең көрнекті ерекше белгілері мен қасиеттерін
танытады. Өзге ... ... ... ... көрсетіп, сөзжасамдық
ұяда пайда болған жаңа атауды танытады.
Түбір термині морфологиялық зерттеулерде жиі қолданылатын термин. Десек
те, оның ... ... мен ... ... ... ұяға да ... ... Өйткені барлық екіншілік мағыналы туынды ... ... ... ... ... ... тілі морфологиясының негізін қалаушылардың бірі,
профессор А. ... ... деп ... өз ... ... ... бере алатын,
әрі қарай бөлшектеуге келмейтін түпкі мағыналы бөлшегін” атайды. (4.91).
Түбір – ... ... ... әрі ... ... морфемалық
тұлғаларға мүшеленбейтін, мағыналық жағынан нақтылы бір затты не құбылысты,
белгілі бір әрекет туралы ұғымды ... ... бір ... ... ... ... ... қазақ тіл білімінде де түбірлердің сыртқы
тұлғасының сипаты анықталған. Айталық, А.Н. Кононов ... ... СГ және ГС ... ... деген ғылыми ой айтады: “исторически
представляют собой производные основы, состоящие из корня ГС или СГС ... [57, с. ... ... ... қазіргі тіл тұрғысынан алғанда екіншілік мағына
болмайды. Екіншілік мағына тек туынды ... ... яғни ... ... тән деп ... сөздердің мағыналық құрылымындағы екіншілік мағынаны айқындау
барлық жағдайда оңай бола бермейді, ... ... ... ... ... екіншілік мәнді анықтау маңызды. Біз осындай
жұмыстар жүргізгенде ғана, вариант пен синонимнің, дублет ... ... ... ... ... ... жай, ... синоним сөздердің барлығында екіншілік
мағына болуға тиісті. Мұның өзі олардың ... ... ... ... ... ... беретін басты шарт деп танылады.
Мысалы, сұрықсыз, өңсіз, әрсіз, ... ... ... ... ... ... ... өң-түссіз, қияпатсыз т.б. сияқты
сөздер бір семантикалық өрісте жатады да, ... ... ... Бұл
тұлғалардың барлығы да сөз тудырушы –сіз, ... ... ... ... мағына береді. Бұл екіншілік мағына туынды ... ... ... ... ... сөздердің парадигмалық
тарамы түбір сөздің мағынасы негізінде де, сөз ... ... де ... алады. Яғни, сұрық, өң, әр, ұсқын, көрік, рең,
кескін, кейіп, сүрең, репет, дидар, ... ... де бір ... ... ... ... ... мағынасында екіншілк мән жоқ.
Синонимдік қатардағы парадигмалық мән екі сипатта да ... ... ... ... ... Сөз варианттары мен синонимдердің арақатынасы
Тілімізде сөз құрылымдық, мағыналық, тұлғалық жағынан бір-біріне ұқсас
болып ... ... бар. ... омонимдер мен семантикалық тәсіл
арқылы жасалған туынды сөздер, омонимдер мен ... ... ... мен ... ... синонимдер мен вариант сөздер және т.б. Тілдегі
мұндай құбылыстардың ұқсас болып келуі адам танымымен, болмысымен, ... ... Сырт ... ... болғанмен, олардың мағыналық
жағынан ажыратылатын тұстары кездеседі. Мысалы:
1) вариант ... ... ... ... ... ... синтакасистік варианттар деген топтары бар;
2) синонимдердің фонетикалық тәсіл арқылы жасалғандары, ... ... ... ... тәсіл арқылы жасалғандары,
сонымен бірге синтаксистік синонимдердің бар ... де ... ... ... Дәл осы ... ұқсастықтың өзінен
айырмашылық та байқалады. Мысалы, вариант ... жаңа ... ... егер ... ... табылатын сөздер бір емес,
бірнеше зат атауларына негіз болса, олар туынды сөз деп танылады. Тек
абсолюттік ... ... ... ғана вариант сөздер ... сөз ... ... ... ... бола алмайды,
синонимдердің семантикалық мағыналық қырлары оның ішкі лингвогенездік
табиғатынан туындайды. Синонимдер ... ... ... ... олар әр ... туынды мағыналарға ие бола
алмайды;
4) вариант сөздерде реңктік бояу ... ал ... ... ... ... бір ... ... тұлғаларында стильдік ерекшеліктер байқалмауы
тиіс, ал синоним сөздерде стильдік бояу айқын көрінеді;
6) вариант сөздер бір ғана ұғымға ие бір ғана зат ... ... ... бір ... қатарда бір зат атауының түрлі ұғымдық белгілері
сипатталып, ... ... ... ие ... ... ... мен бір ... жарыспалы тұлғаларынынң арасына
шек қояды.
Фонетикалық варианттар мен фонетикалық сөзжасамдық ... ... ... ... ерекшеліктері. Синонимдер мен бір сөздің жарыспалы
тұлғаларын зерттеп ... ... С. ... ... ... ... өзгеріс бірнеше лингвистикалық себептердің
жиынтық әсеріне, ... ... тыс ... себептерден,
бір жүйеге, тәртіпке (бірыңғайлыққа) ұмтылудан қалыптасуы мүмкін”, - дейді
[58, 5 б.]. ... ... ... ... ... мол
сипатқа ие болса, синонимдердің жасалуына лингвистикалық фактор әсер етеді.
Варианттылықтың мәнін, ... ... ... ... семантикалық құбылыстар жеткілікті дәрежеде еленбей, ... ... ... ... екені қазіргі лингвистика үшін
қажет. Сондай-ақ мұнда ... ... ... ... ... де
ескерілмеген. Тілдегі басқа құбылыстар секілді сөз варианттарының қалыптасу
тарихы мәселесіндегі ескеретін басты нәрсе — ... ... ... мен ... ... ... ... тұрғысынан зерттеудің
қажеттігі. Мұндағы диалектиканың ... ... ... мәні бар. Ғылымдағы диалектика қозғалыс туралы ілім болса,
аадамзат тілі де ... ... ... ағза ... үнемі даму
үстінде. Демек тіл барлық ... ... ... ... сөз. Бұл ... жаңа ... туындауына алып келеді. Тілдегі қозғалыс тілімізде
жарыспалы сөз тұлғаларымен қатар синоним сөздердің де тууына негіз болады.
Себебі адамзат танымының өсуі ... ... де ... ұғымдық қырлары
екшеленіп, ажыратылады. Әр ұғымның бір-бір мағыналық қыры жаңа сөз ... ... Жаңа сөз ... қабілеті бар синонимдік қатарлардың
жекелеген қырларын айтуға болады. Ал жарыспалы ... ... жаңа ... сөз деп ... олар бір ғана ... ... түрліше
дыбысталуы деп ұғынылғаны дұрыс. Синонимдік қатарлардың бірнеше ұғымдық
қыры бірнеше атауға негіз болып, әрқайсысы ... ... ... ... ... алып келеді. Осыған қарап отырып, вариант сөздер мен ... ... ... ... ... болады. Вариант сөздер мен
синонимдердің тұлғалық ұқсастығы:
1. Сөз ... ... ... ... ... ... ... Синонимдерде тұлғалық айырмашылық олардың мағыналық
бірлігін, тепе-теңдігін сақтамайды. Оларда ... реңк ... Сөз ... кемінде екі сыңардан тұрады. Синонимдер де
синонимдік қатар құрауы үшін екі сөзден кем ... ... Сөз ... ... ұқсас болып, негізі бір болуы керек.
Синоним сөздердің тұлғаларында ... ... шарт ... ... ... бір емес, ұғымдық негізі бір болу керек.
4. Бір сөздің дыбыстық варианты болу үшін тікелей ... ... ... ... ... өзгеріске түсу керек. Бірақ мағыналық
өзгешелік ... ... ... ... ... сөздерде мағыналық ерекшелік болады. Екі түрлі номинация туындап,
жаңа сөздер туындатуға мүмкіндігі бар сөздер қалыптасады.
Қазақ ... ... ... ... бір жұбы әдеби тілде
қолданылса, екінші жұбы ... ... ... ... үй // ... // ... шелек // бақыр, таңертең // азанда. Мұндай
лексикалық варианттарды тіл ғылымында дублеттер деп те ... ... мен ... ... ара-жігін ажырату қиынға соғады. ... ... ... ... сырт ... ... синоним секілді
ұғынылады. Оларды ажырату үшін мағыналық тепе-теңдіктің сақталған-
сақталмағанына мән ... ... ... ... мен синоним сөздердің ара жігі осы күнге дейін
басы ашық мәселе емес. Мысалы 2000 жылы ... ... С. ... ... ... адамгершілік // адамшылық // адамдық секілді тілдік
бірліктер варианттар ... ... 2007 жылы ... ... осы
авторлықпен жарыққа шыққан “Синонимдер сөздігінде” адамгершілік, ... ... ... синонимдер қатарында беріліп отыр. Бұл сөздер
сонда вариант ретінде танылуы тиіс пе, жоқ әлде ... ... ... ... тілші, оқырман қауымның көкірегінде заңды сұрақ ... ... бұл ... ... ... ... берілген ұқсастықтар
мен айырмашылықтар арқылы олардың вариант сөздер ... әлі де ... ... байқаймыз. Осыған қарап кейде вариант сөздердің
негізінде синоним сөздер жасалады ма деген ойға ... ... ... ... ... ... ... // адалдылық ... // ... // ... ... // ... // ... // адамшылық // адамдық|
| |// ... ... // ағыс ... // ағыс // ағым ... // әр ... // әр // дидар // өң // келбет |
| |// ... // ... // ... // рең ... |рай ... //азат етуші // азатшы |Азаткер // азатшы ... // ... // ... |Айбар // ... // ... // ... // |
| |зіл // ... // сес // ызбар // |
| |сұс // зәр ... // ... // ... // айлалылық // |
|райкерлік ... // ... // |
| ... // ... // |
| ... ... // ... // ... // ... // ... // ... |
|алмағы // алығы // алымы | ... // ... // ... ... // алжұмыр // помидор ... ... // ақ ... ... // ... // Алла // Алла |
| ... // ... // ... // |
| ... // ... // ие // пір // |
| |хақ // ... // ... ... // ... ... // ... // |
| ... ... // мама |Апа // мама ... // арақатынас ... // ... ... // ... // ... ... // харам ... // ... |Ас // ... // тағам // дәм // ауқат|
| |// ... // ... ... // |
| ... ... // үме // ... ... // үме // ... ... // ... ... // ... // ... // |
| ... ... // ... // ... ... // ... // атсейіс // сейіс |
|Атқосшы // атшы ... // ... // ... // ... ... // ... // намы |Ат // есім // ... // намы ... // әуе |Ауа // әуе ... // ... |Аударма // тәржіме // ... ... // ... // ... ... // ... // бай // |
| ... // жағдайлы // қорабалы // |
| ... // ... // ... // ... // |
| ... // ... ... ... ... ... ... байшыкеш сөйл ... үй // ... // ... ... // сенек // ауыз бөлме // ауыз|
| |үй ... // ... ... // ... // |
| ... // сабыт ... // ... ... // ашкөзділік // құзғындық |
Ескерту. 1. Сызбада тек заттық ұғымды білдіретін сөздер ғана теріліп
алынды. Бұдан өзге сөз ... ... екі ... де ... ... ... байқауға болады. 2. Вариант сөздер сөздігінде жоқ, ... ... бар ... ... жазылып көрсетілді. 3.
Транспозициялану жолымен ... ... ... зат ... ... ... Бизақовтың құрастырған вариант сөздер сөздігінде: “Жарыспа
тұлғалардың бірлі-жарым ... ... ... жеке ... ... дей ... Ж. ... күдер үзу, өресі биік, өрелі
сөз, өркенің өссін, арыстай азамат, шүйгін шөп секілді ... ... бар ... ... ... ... ... мағынаның
күшеюі негізінде қалыптасқандығы туралы жазғанын тиек ... ... ... ... ретінде келтіреді. Мұндай тілдік тұлғалар
бүгінгі таңда жаңа ... ... бір ... ... ... ... үзу — ... күдер сөзінің мағынасы, біздіңше, ... сөз. ... ... Ақтамбердінің: “Күлдір де күлдір кісінетіп,
Күреңді мінер ме екенбіз, ... бау ... Ақ ... киер ме екенбіз”
деген толғауындағы күдер // күдері сөздерінің түп-төркіні бір деп ... ... ... адам ... ол ... үміттің жоқтығын, енді
арадағы бұрын болған тығыз байланысты үзетіндігі ... ... ... ... ... байланыс — күдеріден жасалған ... ... ... ... ұғымдық жақындықты туындатып отыр. Осымен қатар фразеологиялық
синоним болып келетін ала жіпті кесісу ... де ... ... ... — мықты бау, жіп. Ала жіп — жіп. Осыған қарап, екеуінің
арасындағы ... ... бар ... ... Шындап келгенде, көне
сөз күдері мен ала жіп ... ... бола ала ма? Бұл ... ... ... үзу, және ... сөздерінің өзі күдері мен жіп арасындағы ұғымдық
жақындық болса керек. Сол секілді өрелі сөз бен ... сөз, ... ... сөз секілді синонимдес болып келетін фразеологиялық тіркестердің де
синонимдік жақындығы барлығы аян. Өрелі сөз – адам ... ... ... тоқтаған қазақтың танымынан туындаған тіркес. Ал байламды
сөз деп отырған сөзіміз соңғы сөз, шешімді ... ... ... ... ... ... атау ретінде халық ... орын ... ... ... бірліктерге талдау жасау барысында, ғалымдардың
айтуынша тілдегі сөздердің барлығы да метафоралану арқылы жасалған. Орыс
зерттеушілері жалпы тіл ... ... ... ... кең түрде
қарастырған. Олар лексикалық синонимдерді сөз етіп қана ... ... ... ... қана ... ... өзін
синонимдес екендігіне дейін қарастырған. [59, с. ... Бұл ... ... грамматическими показателями мы подразумеваем морфемы, или
иные морфологические ... ... как ... ... и ... или ... выражающие грамматические значения” [59, 104 б].
Осы мақалаға қарап отырып, Қазақ тіл білімінде ... ... ... отырған синонимдер жайлы зерттеудің ... ... ... орыс ғалымдары былай дейді: “В свете подобной постановки
проблемы попытаемся соотнести пространственную метафору с ... ... и ... [60, с. 16]. ... ... лингвокогнитивтік
аспектілерін зерттеген Б. Тілеубердиев: “Когнитивтік лингвистика,
метафораның когнитивтік ...... ... ... ... тіл ... жүйелеу мен құрудың құралы” деген пікірі де ... ... ... ... ... мен ... ... ұқсастықтар мен
айырмашылықтардың болуы тілдік заңдылық. Себебі философиялық тұрғыдан тілде
байланыссыз ештеңе жоқ. Барлық тілдік ... ... ... ... ... бөлім бойынша тұжырым.
Сонымен, зерттеудің екінші тарауы бойынша мынадай тұжырым жасауға
болады:
Ақиқат дүниедегі ... ... ... ... ... зат
есім де негізгі мазмұнды бір бөлік болып ... ... ... зат пен
сапа, белгі мен заттың қасиеті туралы берілетін ұғым – күрделі және ұзақ
тарихи даму ... ... ... ... тілінде зат атауларының алар орны өзінше ерекшеленеді. Ұлттық
тіліміз өзінің ... ... мен ... ... ... ... ... Осының нәтижесінде зат атауының негізінде терең
мағыналық желі арқылы ... ... ... ... ... ... Бұлай
деуіміздің себебі заттық ұғымды білдіретін сөздердің өн бойын ... ... ... ... ... ... ... бұл өмірде өлмейті,
өшпейтін нәрсе жоқ. Заттық ... ... ... ... мағына
жинақтау негізінде бір мағынасы өшу үстінде болса, екінші мағынасы өсу,
өркендеу кезеңін бастан кешіріп жатады. Зат ... ... ... мағынаның, когнитивті сипаттың қызметтері ерекше.
Ұлттардың заттар мен құбылыстарға әр алуан ұғымдарына қарай атау берілу
жолдары да әр қилы болып ... Олар ... мен ... танып, біліп,
сол арқылы әлемнің тілдік бейнесін туғызады. Олардың ұқсас белгілері мен
сапалық деңгейлерін салыстыра ... ... ... синонимдік қатарын
туғызады.
ХХ ғасырдың аяғы мен ХХІ ғасырдың басындағы тіл білімі антропоцентристік
бағытта тілдік ... ... ... ... ... ... ... шындықпен, идеалды бейнелеудің адамзат баласына ғана ... ... ... ... ... ... ... “Адам,
сана, ойлау, тіл” ұғымы, мәселесі ... ... ... мол
өзектікке ие болады.
Ақиқат болмыстағы заттар мен құбылыстардың адам ... ... ... ұғымы болады, осы ұғымдар негізінде олар дыбыстық
жамылғышты пайдаланып, сөздерге, ... ... ... мен құбылыстар
жүйесі семасиология ғылымында денотат деп аталады. Шындық болмыстағы заттар
мен құбылыстар ... ... ... ... ... ... деп ... деңгейдегі синонимдес сөздердің парадигмалық қыры олардың
жалпы ... ... ... ... ... ... ... жақын сипаты мен қасиетін айқындау үшін жұмсалатын
синоним сөздердің функционалдық парадигмасын ... ... ... ... ... ... ... синонимдер
– Бәсең дәрежені анықтайтын синонимдер;
– Үстемелі дәрежені анықтайтын синонимдер;
– Теңдік деңгейде жұмсалатын ... ... ... ... ... ... мен ... сөздер сырт тұлғасы жағынан бір-біріне ұқсас
тілдік бірліктер. Сырт тұлғасында ұқсастық ... ... ... ажыратылатын тұстары кездеседі. Мысалы:
1) вариант сөздердің фонетикалық варианттар, лексикалық варианттар,
морфологиялық ... ... ... ... ... ... синонимдердің фонетикалық тәсіл арқылы жасалғандары, синтетикалық тәсіл
арқылы жасалғандары, ... ... ... ... ... синтаксистік синонимдердің бар ... де ... ... ... Дәл осы екінші ұқсастықтың өзінен айырмашылық та
байқалады. ... ... ... жаңа ... ... тудырмайды, егер
варианттар қатарынан табылатын сөздер бір емес, бірнеше зат атауларына
негіз ... олар ... сөз деп ... Тек ... теңдіктегі
мағыналы сөздер ғана вариант сөздер құрамын толықтырады;
3) сөз ... ... ... нысаны бола алмайды,
синонимдердің семантикалық мағыналық ... оның ішкі ... ... ... бірдей дыбысталатын сөздерден
жасалмайды, екіншіден, олар әр түрлі туынды мағыналарға ие бола ... ... ... ... бояу ... ал ... ... мағыналық
реңктер болады;
5) бір сөздің жарыспалы тұлғаларында стильдік ... ... ... ... ... ... бояу ... көрінеді;
6) вариант сөздер бір ғана ұғымға ие бір ғана зат атауын ... ... ... ... ... бір зат атауының түрлі ұғымдық ... ... ... ... ие ... ... синоним мен бір сөздің жарыспалы тұлғаларынынң арасына
шек қояды.
ҚОРЫТЫНДЫ
Түркітану ғылымында, жалпы тіл білімінде, ... тіл ... ... ... ... ... ... сөйлемдегі
қызметі, орны, стильдік қызметтері ... ... ... баршылық.
Монографияларда, зерттеулерде синонимдер, олардың жасалуы, қолданылуы
ғалымдар еңбегінде көрініс тапқанмен, ол ... де ... ... ғасыр уақыт өтіпті. Елу жылда ел жаңа дейтін ... ... тіл ... де, ... тіл ... ... ... синонимдік
қатарлар жайлы, олардың жасалуы, когнитивтік ... ... ... туралы мәселелер өзіндік өзектілігі бар мәселе деп ... ... ... ... қатарлардың (зат есімді)
синтетикалық, аналитикалық ... ... ғана ... ... ... бұ ... синонимдік қатарлардың фонетика-
семантикалық ... ... ... ... сонымен бірге зат
есім синонимдік қатарлардың жасалатындығы ... ... ... ... ... ... саласының
синонимдік қатарлардың туындауында үлкен рөл атқаратндығы да осы
зерттеуде ... ... тек ... ... ғана ... ... ... фонетикалық тәсіл арқылы
жасалатындығы осы зерттеуде басты назарлар қатарынан орын ... Бұл ... ... ... тәсілінің
тарихи сөзжасам ғылымында болғандығының айқын дәлелі.
2) Қазақ тіл білімінде ... ... мен сөз ... ғалымдар шек қойып көрсетеді. Дегенмен, қазіргі тілімізде
синонимдер мен сөз варианттарының, сөз ... ... ... тән ... мәселелрі болатындығы,
олардың өздеріне тән тілдік ... ... сөз ... ... мен ... қатарлдардың ара-жігі ажыратылып
көрсетіліп, мысалдар, сызбалар арқылы ... ... ... ... айырмашылық жоқ секілді көрінгемен, көзге
білінбес, бірақ тілдік тұрғыдан өзара ... ... бар ... ... Ол критерийлер санамалап
көрсетілді. Мысалы:
а) вариант сөздердің фонетикалық варианттар, лексикалық варианттар,
морфологиялық варианттар, синтакасистік ... ... ... ... синонимдердің фонетикалық тәсіл арқылы жасалғандары, синтетикалық
тәсіл арқылы жасалғандары, аналитикалық тәсіл арқылы ... ... ... ... бар ... де вариант сөздермен
ұқсастығын туғызады. Дәл осы ... ... ... ... ... ... вариант сөздер жаңа мағыналы сөздер тудырмайды, оларда
абсолюттік теңдіктегі ... ... ғана ... сөздер құрамын
толықтырады;
б) екеуінде семантикалық сөз тудыру тәсілі жоқ. Бұл сөз варианттарының
сөзжасамның негізіг ... бола ... ... ... ... ... арқылы жасалмайтындығы оның ішкі
лингвогенездік табиғатынан туындайды. Себебі синонимдер бірдей ... ... ... ... әр түрлі туынды мағыналарға ие бола
алмайды.
в) вариант сөздерде реңктік бояу болмайды // Синоним сөздерде мағыналық
реңктер ... бір ... ... ... стильдік ерекшеліктер байқалмауы
тиіс, ал синоним сөздерде стильдік бояу айқын көрінеді.
д) вариант ... ... ... ... болмайды. Ал
синоним сөздердің қолданылуында мағыналық дербестік болады.
3) синтетикалық тәсіл – ... ... ... ең ... Морфологияда сөздерге жалғануы жағынан өнімді және өнімсіз
деп бөлінетін зат есім жасаушы жұрнақтар синоним жасаудың ең тиімді
және ... ... ... ... Сол ... ... тәсіл
арқылы жасалған синонимдердің, синонимдік қатарлардың тілімізде
көптеп ... ... ... ... де ... ... ерекше сөзжасамдық
тәсіл. Бұл тәсіл синонимдердің стильдік сипатының ерекше екенін
аңғартады. Себебі күрделі атау күрделі ... ... ... ... атау ... ... ... өте тиімді.
Себебі күрделі ақпарат өн бойына күрделі, көптеген, көпқырлы жан-
жақты ұғымдарды бойына ... ол ... сөз ... ... ауысып, көпмағыналы сөз болуға әкеледі. Көпмағыналы сөз
синонимдердің тууының бірден-бір жолы ... Сол ... ... тәсілі тіл біліміндегі кез келген салада
сөз жасауға белсене қатысатын сөзжасамдық құбылыс.
5) Заттар мен құбылыстардың бір-біріне ... ... мен ... үшін ... ... ... функционалдық
парадигмасын жалпы түрде былайша көрсетуге болады:
• Қалыпты жағдайды айқындайтын ... бұл түрі ... ... тиісті, өтуге тиісті деп
танылатын, міндетті түрде қайталанып тұратын, ... ... ... ... қызметтік парадигмасынан орын алатын жазғытұрым,
жазғытұры, ... ... т.б. ... ... қатары жатады.
• Бәсең дәрежені анықтайтын синонимдер;
Функционалдық және семантикалық ... ... ... ... ... ... ... лебізінің қолдануда өте
сирек қолданылуына байланысты бәсең дәрежеде қолданылатын синонимдер деп
аталады. ... ... ... ... ... осы тектес
ұғымдарды белгілеу үшін ... ... ... ... ие болады.
Мысалы:
күйрек
күйреуік
күйінгіш
күйреуіңкі
Өмір бойы қиындық көрмей, бұла ... ... ... күрт ... ... ... ... Нақ осы кезде Сармаев өзінің күйреуік жан ... ... ... Бұл да ... ... үлкен медеу. Қызметін
дұрыс атқара алмаған ... ... ... күйінгіш болып алған. Бұл синонимдік
қатардағы сөздердің мағыналық құрылымы тепе-тең бола ... ... ... ... бар.
• Үстемелі дәрежені анықтайтын синонимдер;
Қолданылуы жағынан, ... ... ... ... іс-әрекетін,
таным-түсінігін, болмысын үстемелеп, көрсету мақсматында жұмсалатын
синонимдік ... ... ... жаза, айып, кінәрат, ... ... ... ... зауал, дәде. Бұл сөздердің функциясы мағыналық жақтан
бір-брінен өтетін ... ... ... деңгейде жұмсалатын синонимдер;
Тіліміздегі кейбір синонимдер мағынасы мен ... ... ... ... ... бірі ... ... дәрежеде. Оларды бірінің
орнына бірін қолданғанмен, ... ... ... ... бір-
бірінен үстем тұрмайды, бәсең тұрмайды тек бірдей дәрежеде қолданылады.
Мысалы: қонақ, ... ... ... еңбекақы; суырма, тартпа т.б.
• Әртекті деңгейде жұмсалатын синонимдер.
Әртекті ... ... ... ... ... ... қарама-қарсы тұрады. Бұл ... ... ... ... Бұл ... барлығы бірдей бір
ұғымыды атауға жарамайды. Демек, олардың қолданылу ерекшігінде әр түрлілік
байқалады. Бұл ... ... ... алып ... ... ... ... синонимдерге өмір, ғұмыр, дәурен, тіршілік,
жалған, дүние синонимдерін жатқызуға болады. Мысалы өмір кешу, ... ... кешу деп ... ... ... жалған, дүние кешу деп айтуға
келмейді. Бұл синонимдердің қолданылу қызметінің әртүрлілігін көрсетеді.
6) ... де ... ... кез ... сөз ... туындайды,
қалыптасады, дамиды, сондықтан синоним сөздер де ... ... ... ... ... ... сөздердің жасалуында
танымның, ұлттық ... ... ... ... деп атап
көрсетуімізге болады. ... ... ... жасалуына адамның және оған
тән барлық философиялық құндылықтардың синонимдік ... ... ... ... ... ... ... отырған тіліміз адамзат баласына берілген
басты құндылық, негізгі байлық. Сондықтан онда, яғни ... ... ... ... қатысады. Әлемнің тілдік бейнесінің бірден-бір
иесі адамзат баласы деп тұжырымдаймыз.
Пайдаланылған ... ... ... Ғ., ... Ә. ... ... ... лексикологиясы мен
фразеологиясы. – Алматы: Сөздік – словарь, 2006. – 264 б.
2. Жұбанов Қ. Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер. – ... ... ... ... Болғанбаев Ә. Қазақ тіліндегі синонимдер. – Алматы: Мектеп, 1970. –
282 б.
4. ... Ғ., ... Ә., ... М. Көне ... жазба
ескерткіштерінің тілі. – Алматы: Мектеп, 1971. – 265 б.
5. Мусаев К. ... ... ... – Алматы: Мектеп, 1984.
6.Мұсабаев Ғ. Қазақ тілі тарихынан. – Алматы: Мектеп, 1988. – 134 ... ... Б. ... ... ... шежіресі” және оның тілі. –
Алматы: ... 2001. – 246 ... ... С. ... ... – Алматы: Арыс, 2007. – 640 б.
9. Радлов В.В. Опыт ... ... ... в 4-х т. – ... 1886. – 2500 ... ... К. Тіл ... негіздері. – Алматы: Санат, 1993. – 494 б.
11. Сағындықұлы Б. ... ... ... ... 1-бөлім: Оқу құралы.
– Алматы: Қазақ университеті, 2003. – 101 б.
12. Қазақ грамматикасы. Фонетика, сөзжасам, морфология, синтаксис. ... ... ... 2002. – 784 б.
13. Калиев Б. Лексико-семантическая и морфологическая структура названий
растений в ... ...... ... 1996. – 168 с.
14. Салқынбай А.Б. Тарихи сөзжасам (семантикалық аспект). – Алматы: Қазақ
университеті, 1999. – 309 ... ... Б. ... ... тілі. – Алматы: Білім, 1994. – 164 б.
16. Қашқари М. Түбі бір түркі тілі. – ... Ана ... 1993. – 190 ... ... Ш., ... М. ... ... – Алматы: Білім, 1994. – 224 б.
18. Смағұлова Г. Мағыналас фразеологизмдер ...... 2001. – 124 ... Оразбаева Ф. Қазақ тіліндегі сын есім синонимдер. – Алматы: ... 130 ... ... А.Ә. М. Әуезовтің “Абай жолы” романындағы етістіктер
синонимиясы. – Алматы: Мектеп, 1989, 167 ... ... Ә. ... ... табу мен эвфемизмдер. – Алматы: Ғылым,
1995. – 176 б.
22. Баскаков Н.А. Историко-типологическая ... ... ... ... 1988. – 207 ... ... Б. ... тілі лексикасы дамуының этимологиялық негіздері.
– Алматы: Санат, 1994. – 168 б.
24. ... Е.З. ... ... ... корней в
тюркских языках. – Алматы: Наука, 1986. – 207 ... ... А. ... ... тілі. Морфология. – Алматы: Ана тілі, 1991.
407 б.
26. Древнетюркский словарь. – Ленинград: АН ... Ин ... 1969. ... ... ... А.Б. ... ... тілі. – Алматы: Эверо, 2008. – 464 б.
28. Салқынбай А.Б. Қазақ тілі сөзжасамы: Оқу ...... ... 2003. – 271 б.
29. Исаев С. Қазақ тілі жайындағы ойлар. – Алматы: Атамұра, 1997, 223 ... ... Ш. ... ... ... мен ... – Алматы: Сөздік-Словарь, 2005. – 240 б.
31. Айдарбек Қ.Ж. Атаулану процесінің ... ... // ... ... – №1. –38-42 ... ... С.Д. ... слова, значении и обозначении. –
Лнеинград: Наука, 1965. – 165 ... ... С. ... ... ... ... жаңа ... // Тілтаным.
– 2006. – №1. – 34-38 бб.
34. Н. Уәлиұлы. Бір тәуліктегі шақ атаулары және олардың этимологиясы //
Кітапта: ... Ә.Т. ... және тіл ... мәселелері. –
Алматы: “Дайк-пресс”, 2004. – 642 ... ... М. ... ... Алматы: Дәуір, 1980. – 300 б.
36. Аманжолов С. Вопросы ... и ... ... ... ... ... 1959. – 452 ... Мусаев К. Лексика тюркских языков в сравнительном освещении. Москва:
Наука, 1975. – 253 ... ... С. ... ... ... ... сөз бар ма // ҚазҰУ
хабаршысы, филология сериясы. – №5 (77).
39. ... В. ... ... по ...... ... – 396 с.
40. Потебня А.А. Из записки по ... ... Т.1. – ... 1958. – 700 ... ... Ж.А. ... тілінің заттық мәдениет лексикасы: Филол. ғыл. д-
ры автореф.: 10.02.06. – Алматы: А. Байтұрсынұлы ат. Тіл ... 1997. – 53 ... ... Н. Язык и мышление. – Москва: Наука, 1999. – 365 с.
43. Ильин И.И. Язык – ...... // Язык и ... Факты и
ценности: К 70-летию Ю.С. Степанова. Отв. ред. Е.С. Кубрякова, Т.Е.
Янка. Москва: Модерн, 2001.– 452 ... ... Ғ.Б. ... ... ... ... мен ... тәсіл): Филол. ғыл. канд. дисс.: 10.02.02. – Алматы:
ҚазҰУ, 2006. 131 б.
45. Арутюнова Н.Д. Язык // ... ... ...... ... – 603 ... Айдаров Ғ. Күлтегін ескерткіші. – Алматы: Ана тілі, 1995. – 232 ... ... М. ... ... ...... Рауан, 1991. – 213 б.
48. Тілеубердиев Б. ... ... ... ... ... Арыс, 2006. – 280 б.
49. Маслова В.А. Когнитивная лингвистика: Учебное пособие. ... ... 2004. – 255 ... ... Ж. Қазақ тілін зерттеудің когнитивтік негіздері // Тілтаным.
– 2001. – №4. – 39-43 ... ... Р.А. ... лингвистикасындағы фразеологиялық бағыттар
туралы. Кітапта: Академик Ә.Т. Қайдар және тіл білімінің ... ... ... 2004. – 642 ... ... Г. ... ... антонимдік жұптары.
Кітапта: Академик Ә.Т. ... және тіл ... ... ... ... 2004. – 642 б.
53. Қасым Б. Сөзжасам: ... ...... ... 2003, 167 ... ... А.А. Система словообразования и спряжения ... ... ...... ... 1958. – 195 ... ... Қ. Қазақ тіліндегі сөзжасамдық ұя мәселесінің теориялық
негіздері: Филол. ғыл. д-ры дисс.: 10.02.02. – ... ... 2003. ... б.
56. Исабекова Ұ. Қазақ тіліндегі түбірлес сөздер: Филол. ғыл. канд.
автореф.: ...... ... 2001. – 120 ... ... А.Н. ... ... узбекского литературного языка.
– М-Л.: 1960. – 284 с.
58. Бизақов С. ... ... ... – Алматы: Білім, 2000. – 320 б.
59. Сичинава Д.В. Синонимия грамматических показателей: теоретические
подходы ... ... ... // ... ... – 2008. ... – с. 104-121.
60. Самигуллина А.С. Когнитивная лингвистика и ... // ... – 2007. – №3. – с. ... ... Т. ... сөз ... бөлу ... // Қазақстан
мектебі. – 1984. -№7. -17-20 бб.
62. Байтұрсынов А. Тіл тағылымы. – Алматы: Ана тілі, 1992. – 446 ... ... Н.Т. ... тіл білімінің проблемалары.- Алматы: Ғылым,
1982. -349 б.
64. Севортян Э.В. ... ... ... ...... 1974. – 767 ... Щербак А.М. Грамматический очерк языка тюркских текстов Х-ХІІІ вв. ... ...... Изд. АН ... 1961. – ... ... М. Қазақ тілінің тарихи грамматикасы.- Алматы: Мектеп, 1988.-
264 б.
67. Колшанский Г.В. ... ... ... ... //
В кн.: Языковая номинация. Виды наименований. – ... ... ... ... Шмелев Д.Н. Проблемы семантического анализа лексики. –Москва: Наука,
1973. – 280 ... ... Ә. ... ... ... ... – Алматы: Мектеп,
1962. – 422 б.
70. Кайдаров А.Т. Структура односложных корней и основ в казахском языке.
– Алматы: Наука, 1986. – 322 ... ... Ж.Т. ... ... конверсия мен адъективация: Филол.
ғыл. канд. дисс.: 10.02.02. – Алматы: ҚазҰУ, 1993. – 251 б.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 155 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ауыспалы таңбалы қатарлар. Тейлор және Маклорен қатарлары.3 бет
Егін алқабын есептеу құрлымы7 бет
Жалпыланған түрдегі технологиялық операцияларды жобалау мәселелері7 бет
«Қыз Жібек» жырындағы сын есімдердің танымдық сипаты114 бет
Адамды саудаға салу қылмысының жасалуы мен күресуінің шаралары6 бет
Аударматану терминдерінің когнитивтік-семантикалық құрылымы37 бет
Балалар әдебиеті тілінің когнитивтік негіздері110 бет
Балалардың мемлекеттік символдарға когнитивтік қатынасын тәрбиелеу48 бет
Буынның жасалуы, түрлері7 бет
Динамикалық қатарлардың теориялық негіздері14 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь