Нарықтық экономикадағы инфляция жайлы

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3

1 ИНФЛЯЦИЯНЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ АСПЕКТІЛЕРІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...5
1.1 Инфляцияның пайда болу түрлері және оны әлемдік экономикада айқындау әдістері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .5
1.2 Инфляцияны реттеудегі ақша.несие және фискальді саясаттың
халықаралық тәжірибесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 14

2 ЭКОНОМИКАНЫҢ ДАМУЫНА ӘСЕР ЕТУШІ ИНФЛЯЦИЯЛЫҚ ПРОЦЕСТЕРГЕ ТАЛДАУ ЖҮРГІЗУ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 25
2.1 Қазақстанда инфляцияға қарсы саясаттың жүргізілуінің қалыптасуы ... ... .25
2.2 Шетел капиталының ағыны жағдайындағы инфляцияны реттеу шараларының экономикалық талдауы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 35

3 ИНФЛЯЦИЯҒА ҚАРСЫ САЯСАТТЫ ЖЕТІЛДІРУ
БАҒЫТТАРЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..46
3.1 Инфляцияға қарсы саясатты дамытудың кейбір өзекті мәселелері ... ... ... 46
3.2 Инфляцияны реттеуде мемлекеттердің орталық банктерінің рөлін
жетілдіру бағыттары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..59

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .77

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 80

ҚОСЫМША
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Нарықтық экономиканы құрудың бүкіл кезеңінде инфляция тұрақтандыру үдерісіне анықтаушы ықпал ететін шешуші факторлардың бірі болып қала береді. Дамушы нарығы бар экономикаларда инфляцияның өзіндік ішкі ерекшелігі бар.
Экономикасы өтпелі елдерде өтпелі кезеңнің тез өзгеретін жағдайларымен, ерекшеліктерімен және қарама-қайшылықтарымен шарттасылған инфляцияның ерекше түрі туралы сөз қозғау керек.
Бұл елдердегі инфляцияның негізінде бірнеше өзара байланысты себептер бар. Ұсыныс жиынтығының көлемінен қысқа мерзімді сұраныстың асып кетуі байқалған жағдайда, ол сұраныс жағынан пайда болуы мүмкін (сұраныстың инфляциялануы). Ол өндіріс факторларының кенеттен қымбаттауы салдарынан жиынтық ұсыныс қысқарған кезде, өнімді шығару шығындарының инфляциясынан пайда болуы мүмкін.
Инфляция қарқыны жұмыссыздық деңгейіне тәуелді болады. Инфляция қарқынының өсуі жұмыссыздық деңгейінің төмендеуіне ықпал етеді және керісінше.
Жұмыссыздықтың жоғары деңгейінің (стагнация) және бағалардың жалпы деңгейінің жоғары өсімділігінің бір сәттегі үйлесімі инфляцияға тән болады.
Ақшалай салымдардың есебінен жұмыссыздықтың қысқаруын ынталандыратын мемлекет саясаты инфляцияның деңгейін күткен деңгейден де жоғарыға көтереді.
Берілген мәселелерді зерттеудің дер кезінде орындалуы және өзектілігі, қазіргі жағдайда әлемдік экономикада әсерлі өзгерістер болып жатқанына байланысты. Әлемдік экономика тек ұлттық экономиканың жиынтығы ғана болып қоймай, сонымен бірге өзара себептелген, өзара байланысты жүйеге – жаһандық әлемдік шаруашылыққа айналып бара жатыр. Жаһандану халықаралық сауданың ырықтандыруында, кәсіпкерлік капиталдың ұтқырлығында, ұлттық нарықтардың ашықтығында көрініс алды. Осының бәрі әр түрлі ұлттық экономикаларда инфляциялану жағдайларының қалыптасуына әсер етпей қоймады.
1 Макроэкономика / под ред. проф. И.П. Николаевой. – М.: ЮНИТИ-ДАНА, 2000. – 319б
2 Ростовски Я. Гиперинфляция и стабилизация в Югославии в
1992–1994 гг. // Вопр. экономики. – 1995. – № 8. – 103–123бб.
3 Кейнс Дж.М. Общая теория занятости, процента и денег. – М.: Гелиос АРВ, 1999. – 352б
4 Сатубалдин С. Азиатский кризис: Причины и уроки. – Алматы: САК, 2000. – 680б
5 Чистякова Л.А. Макроэкономический анализ инфляционной динамики: закономерности и деформации // В кн.: Инфляция и антиинфляционная политика в России / под ред. Л.Н. Красавиной. – М.: Финансы и статистика, 2000. – 64–72бб.
6 Орланюк-Малицкая Л.А. Влияние инфляции на страховой бизнес // В кн.: Инфляция и антиинфляционная политика в России / под ред.
Л.Н. Красавиной. – М.: Финансы и статистика, 2000. – 147–154бб.
7 Павлова Л.П. Налоги и инфляция // В кн.: Инфляция и антиинфляционная политика в России / под ред. Л.Н. Красавиной. – М.: Финансы и статистика, 2000. – 135–146бб.
8 Ершов М.В. Валютно-финансовые механизмы в современном мире (кризисный опыт конца 90-х). – М.: Экономика, 2000. – 319б
9 Левченко Д.В. О таргетировании инфляции // Деньги и кредит. – 2001. – № 10. – 28–34бб.
10 Бертаева К.Ж. Политика таргетирования в Казахстане // В кн.: Актуальные проблемы теории национального воспроизводства. – Алматы: КазНУ им. аль-Фараби, 2002. – 71–75бб.
11 Краткий статистический ежегодник Казахстана: стат. сб. / под ред.
К.С. Адиева. – Алматы: Агентство РК по статистике, 2003–2005. – 35б.
12 Спанов М. Валютно-финансовая устойчивость Казахстана // Саясат. – 1999. – № 5. – 15–17бб.
13 Национальный Банк Казахстана. Годовой отчет за 2000–2007 год. – Алматы, 2000–2007. – 90б.
14 Республика Казахстан. Правительство. Основные направления денежно-кредитной политики НБРК на 2006 2008 гг.: одобрено Постановлением Правительства РК № 20 от 11.03.2006 г. // Казахст. правда. – 2006. – 15 марта.
15 Среднесрочная фискальная политика Правительства РК на 2007 2009гг. // Казахст. правда. – 2006. – 1 августа.
16 Иришев Б.К. Денежно-кредитная политика: концепция и механизм. Алма Ата: Галым, 1990.- 176б
17 Гордиевич Т.И. Инфляционные процессы в переходной экономике: генезис и проблемы регулирования (на примере Республики Казахстан): дис. … канд. экон. наук. – Алматы, 1997. – 135б.
18 Волков В.Н. Финансовый кризис в России и его инфляционные последствия // В кн.: Инфляция и антиинфляционная политика в России / под ред. Л.Н. Красавиной. – М.: Финансы и статистика, 2000. – 155–164бб.
19 Бобков И. Инфляция в инвестиционной сфере и механизм ее сдерживания // Вопр. экономики, 1992. – № 2. – 38–47бб.
20 Чистякова Л.А. Инфляция в развивающихся странах Южной и Юго-Восточной Азии. – М.: Наука, 1981. – 200б
21 Рыночная экономика Казахстана: проблемы становления и развития: в 2 т. / под ред. М.Б. Кенжегузина. – Алматы: ИЭ МОП РК, 2001. – Т. 1. – 384б
22 Инфляция и хозяйственный механизм (80-е годы) / под ред.
С.М. Никитина. – М.: Наука, 1996. – 298б
23 Общая теория денег и кредита / под ред. Е.Ф. Жукова. – 2-е изд. – М.: Банки и биржи, ЮНИТИ, 1999. – 359б
24 Шелекбай Ә.Д., Әлмереков Н.А. Валюта нарығында операциялардың жүргізілу теориясы мен практикасы. – Алматы: Экономика, 2008. – 189 б.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ.....................................................................
.................................................3
1 ИНФЛЯЦИЯНЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ
АСПЕКТІЛЕРІ.......................................5
1.1 Инфляцияның пайда болу түрлері және оны әлемдік экономикада айқындау
әдістері……………………………………………………..................…......……….5
1.2 Инфляцияны реттеудегі ақша-несие және фискальді ... ... ... ӘСЕР ... ... ... ... Қазақстанда инфляцияға қарсы саясаттың жүргізілуінің
қалыптасуы…......25
2.2 Шетел капиталының ағыны жағдайындағы инфляцияны реттеу шараларының
экономикалық талдауы…………………………………....………35
3 ... ... ... ... ... ... ... дамытудың кейбір өзекті мәселелері………...46
3.2 Инфляцияны реттеуде мемлекеттердің орталық банктерінің рөлін
жетілдіру бағыттары……...………………………………………………………..59
ҚОРЫТЫНДЫ…………………………………………….....………...…….…...77
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... Нарықтық экономиканы құрудың ... ... ... ... ... ... ететін шешуші
факторлардың бірі болып қала ... ... ... бар ... ... ішкі ерекшелігі бар.
Экономикасы өтпелі елдерде өтпелі кезеңнің тез өзгеретін жағдайларымен,
ерекшеліктерімен және қарама-қайшылықтарымен ... ... түрі ... сөз ... ... ... ... негізінде бірнеше өзара байланысты себептер
бар. Ұсыныс жиынтығының көлемінен қысқа мерзімді сұраныстың асып ... ... ол ... ... ... болуы мүмкін (сұраныстың
инфляциялануы). Ол өндіріс факторларының кенеттен қымбаттауы салдарынан
жиынтық ұсыныс қысқарған ... ... ... ... ... болуы мүмкін.
Инфляция қарқыны жұмыссыздық деңгейіне тәуелді болады. ... өсуі ... ... ... ... етеді және
керісінше.
Жұмыссыздықтың ... ... ... және ... ... ... ... бір сәттегі үйлесімі инфляцияға тән болады.
Ақшалай ... ... ... ... ... саясаты инфляцияның деңгейін күткен деңгейден де жоғарыға
көтереді.
Берілген мәселелерді зерттеудің дер ... ... және ... жағдайда әлемдік экономикада әсерлі өзгерістер ... ... ... ... тек ... экономиканың жиынтығы ғана болып
қоймай, сонымен ... ... ... өзара байланысты жүйеге – жаһандық
әлемдік шаруашылыққа айналып бара жатыр. Жаһандану халықаралық сауданың
ырықтандыруында, кәсіпкерлік ... ... ... ... ... алды. Осының бәрі әр түрлі ұлттық ... ... ... әсер ... ... кең ... және тұрақтылығы оны қазіргі заманғы нарықтық
шаруашылықтың табиғи және қажетті бөлігі ... ... ... оған қатысты «күрес» емес, «реттеу» терминін қолданған орынды.
Реттеудегі ... ...... белгілі шекте ұстап тұру, яғни ... ... ... дамуға, жұмысбастылыққа және төлем
балансының тепе-теңдігіне зиян ... ... ... ... ... ... ... даму факторы ретінде
немесе осы дамудың міндетті төлемі ретінде түсіндіруге болады. ... ... ... ... оның реттелуі үздіксіз және тиімді болуы
тиіс.
Соңғы жылдары ТМД елдерінің ... ... ... қол ... ... қарамастан, инфляцияның жаңа айналымының ... ... ... Бағалардың үйлеспеуіне және өндірістік
қуаттарды қолданудың төмен тиімділігіне ... ... ... де
едәуір болып отыр. Осының барлығы осы елдердегі, соның ішінде Қазақстандағы
инфляция мен қаржылық тұрақтылық мәселелерін маңызды ... ... ... ... ... инфляцияның мәнін,
түпкілікті себептерін және даму тетіктерін ... ... ... ... табиғатымен және ерекшеліктерімен,
инфляцияны реттеудің қаржылық ... ... және ... ... ... ... инфляцияға қарсы саясаттың негізгі
бағыттарын көрсетумен анықталады.
Осының барлығы ... ... ... ... ... ... және
динамикалық үдеріс ретінде инфляциялану феноменін зерттеу, ... ... ... және ... ... оны ... тұру бойынша
сәйкес ұсыныстарды зерттеп дайындау қажеттілігін анықтады.
Дипломдық жұмыстың мақсаты әлемдік тәжірибе негізінде экономикасы өтпелі
кезеңде ... ... ... ... және ... ... Қазақстан экономикасының қаржылық
тұрақтылығына себеп болып, оны реттеудің құрама шараларын дайындау.
Зерттеу мақсатынан туындайтын ... ... ... ... ... теориясының негізгі күйлерінің
эволюциясын зерттеу;
– өндірістің көлемі және инфляция қарқыны ... ... өсу ... мен күтілген инфляция арасындағы өзара
байланысты сипаттау;
– инфляцияның экономикадағы қаржылық тұрақтылыққа әсерін айқындау;
... ... ... және ... ... ... шетел
тәжірибесінің негізінде осы тәжірибені Қазақстан экономикасында
қолдану мүмкіндігін дәлелдеу;
– экономикасы өтпелі мемлекеттерде инфляцияның ... тән ... және ... инфляцияға қарсы реттеу бойынша ұсыныстар
жасау;
– ұлттық валютаны нығайтуда ақша-несие саясаты және ... ... ... ... ... ... анықтау.
Диплом кең көлемде мазмұндалған, ол кіріспеден, үш тараудан,
қорытындыдан, ... ... ... ... ... ... ... Инфляцияның пайда болу түрлері және оны әлемдік экономикада
айқындау әдістері
Бұрынғы өндірісті ... ... ... ... артықшылығы – жедел экономикалық өсімді қамтамасыз ету. Алайда
нарықтық экономика бұрын болмаған ауыртпалықтарға да ... ... ... жұмысы ең алдымен инфляция және жұмыссыздық жайын зерттеуден
басталады.
Инфляция дегеніміз тауарлар мен ... ... ... құнсыздануы
және бағалардың өсуі. Дегенмен, бағаның өсуі өз бетінше инфляциялық көрініс
болып есептелмейді. Осылайша, экономиканың ... ... ... ... ... бірақ та ақшаның салыстырмалы құнсыздануы болмауы
мүмкін, өйткені өндірісті кеңейту олардың қосымша көлемін қажет етеді.
Инфляция ... ... ... егер өткен жылдардағы
бағалар индексі мәлім болса, онда ... ... ... және ... ... ... ... кезең индексіне қатынасы ретінде
анықталады, ол пайызбен өрнектеледі:
(1)
мұндағы π – инфляция қарқыны;
Р – ... ... ... көрсеткіші;
Р0 – базалық кезең бағаларының көрсеткіші.
Инфляция қарқынының кіші мәндері үшін «70 санының ережесін» қолдануға
болады. Инфляцияның кіші-гірім ... ... ... ... аз), егер ... ... жыл ... өсу қарқынына бөлсе, онда анықталған жыл ішінде
инфляция қарқыны екі есеге ұлғаяды:
, ... φ – ... ... ... ... осы ... ... инфляция қарқыны
екі есеге ұлғаяды;
π – ТБИ-дің жыл сайынғы өсу қарқыны, %.
Мынаны атап өту ... яғни «70 ... ... жиі түрде шынайы жалпы
ішкі өнімнің немесе жеке жинақтардың екі есе өсу ... ... ... ... ... ... ... төмендегі түрлерге бөлінеді: баяу –
шамамен жылына 5–10%-ға дейін, шоқырақтаушы – ... ... ...... көрсеткіші 100%-дан астам. Кейбір жағдайда,
гиперинфляция ретінде ... ... ... ... ... та ... ... қарастырылады. Бағаның жылдық өсімі бұл жағдайда он есе артуы
мүмкін [4].
Әлемдік тәжірибеде инфляцияның гиперинфляцияға айналуы жиі кездескен.
Бірінші ... ... ... және одан ... ... ... бағаның өсуін гиперинфляцияның айқын мысалы ретінде
қарастыруға болады. Осылай, 1923 жылдың соңына қарай ақша ... ... ... ... есеге өсті, осы кезде еңбекақы күн ... ... яғни ... оны ... ... ... дейін жұмсап
бітірулері тиіс еді.
Шамамен, дәл осы уақытта ... ... ... ... де ... ... аздап баяу жүргеніне қарамастан (рубль шамамен 50 миллион
есеге құнсызданды), ... жапа ... ... жылудың болмауы) өте
шиеленіскен сипатта болды.
Бағаның жалпы өсуімен сипатталатын ашық инфляцияны атап ... Бұл ... ... тауарларға баға төмендеуі мүмкін. Ашық инфляция
нарықтық экономикасы бар мемлекеттерге тән болып ... бұл ... ... және ұсыныс әсерінен қалыптасады.
Өкімет баға деңгейін реттеп, олардың ... ... ... ... ... ... тауарлар тапшылығынан, тауарларды төмен
мемлекеттік бағалармен сатып алу ... ... ... көрінісінен
(monetary overhand) байқалады. Ақша шатыры әрқашанда тауарлар ... ақша ... ... нәтижесі ретінде қарастрылады.
Халықтағы ақша саны мәжбүрлі қор жинау нәтижесінде көп ... ... та ол ... қажетті мөлшердегі және қажетті сападағы ... ... ... бұл ... өз ... ... ашық инфляция
қысымы түрінде қауіп төндіреді. Алғаш рет ақша ... ... ... жж. ... ... Ақша ... бір ... жылда бүкіл алғашқы
бесжылдыққа жоспарланған мөлшерден де ... ... және ... көп
бөлігі шаруалардың қолында болды.
Жасырын инфляция өкімет шығындарының өсуі кезінде мемлекеттік бюджет
тапшылығы жағдайларына тән ... ... ... ... үшін ... ЖІӨ (жалпы ішкі өнімі)
дефляторы көрсеткішін қолдануды ұсынады. Бұл Пааше бағалар индексі:
(3)
мұндағы – Пааше ... ... ... ... ... ... ЖІӨ-нің ағымдағы көлемі;
– базистік кезең бағаларында берілген ... ... ... ... ... әдісі – Ласпейрес бағалар ... ... ... үшін «таразы» ретінде ЖІӨ базалық көлемін қолданады.
Берілген ... ... ... ... ... және т.б. ... ... қолданады. Ласпейрес көрсеткішінің формуласы:
(4)
мұндағы – Ласпейрес бағаларының көрсеткіші;
– ағымдағы ... ... ЖІӨ ... ... ... ... кезең бағаларында ЖІӨ-нің базалық көлемі.
Тәжірибе көрсеткендей, Ласпейрес ... ... ... көрсеткіші
бағалар өскен жағдайда жоғарылатылған мәнді ... Ол ... ... ... деңгейін төмендетеді.
Біздің ойымызша, осындай жағдайларда орташа мәндерді пайдалану ... бірі ... ... индексі қарастырылады, ол орташа геометриялық
көрсеткіш ретінде есептеледі:
(5)
мұндағы – Фишер индексі.
Инфляция әрқашанда байлықты белгілі дәрежеде қайта бөлу ... ... ... ... ... ... ... қосымша
шығарылған қағаз банкноттарға өкімет тарапынан белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... қару-жарақ сатып алу,
полиция қызметкерлерінің, шенеуніктердің қызметі). Дәл осы ... ... ... ... ... ... жүреді.
Инфляциялық салықпен байланысқан жағдай өсіп кеткен ақша ... ... ол ... ... ... ... бөлістіріледі.
Бұл жағдай бүкіл жалпы ішкі өнімге деген тауар бойынша ... ... ... байланысты) салықты белгілеуге бара-бар.
Сонымен бірге салықты белгілеу үшін, ереже бойынша, заң ... ... ... ... ... ... ақша ... шығару кезінде бұл
сұрақтар талқыланбайды.
«Инфляциялық салықтан» алынған шығындардың мөлшері төмендегі формуламен
есептеледі:
(6)
мұндағы λ – пайыз түріндегі «инфляциялық салық»;
( – ... ... ... ... қарқыны (базалық бағалар деңгейі
бірге тең деп қабылданады).
Екіншіден, инфляция халықтың түрлі санаттарында әр ... ... ... уақытта сатып алуларды жүргізген адамдар ұтылады. Ал
кімде-кім несиеге ... ... енді ... ... ... ... ... нәтижесінде ұтады.
Үшіншіден, инфляция ақша шығару орталығына қатысты әр түрлі жағдайы бар
адамдарға да түрлі деңгейде ықпал етеді. ... ... ... адамдар
ұтымды жағдайда болады. Олардың ақшалары ең аз ... ... ... ... ... епті ... және ... басқаларға жүктейтін кәсіпкерлерді байытады.
Егер айналымдағы ақша санының өсу ... ... ... ... ... кешіксе, халық құнсызданып қалған ақшаға да сеніммен қарауды
жалғастырса, онда инфляциялық ... ... ... ... ... ... ... инфляция күтулері маңызды рөлді атқара бастайды.
Ақшаның сандық теориясы айналымға қажетті ақша саны баға ... ... ... ... мен ... ... ... пропорционалды
тәуелділікте екенін және ақша ... ... ... кері
тәуелділікте екенін көрсетеді:
M · V=P · Y, (7)
мұндағы M – экономикадағы ақша көлемі;
P – бағалардың орташа ... – ақша ... ... ...... ... тауарлар мен қызметтер массасы.
Параметрлердің біршама өзгерісі жағдайында шамамен алынған формуланы
қолдануға болады, онда өсім қарқындарының пайызбен өрнектелген сол және ... ... ... ... ... ... табады және пайыздық нысандағы осы
өсімді көрсетеді, онда бұл ... ... әсер ... ... да ... ... тауар массасының көлемі. Дәл соғыс кезеңдерінде
өндірістің азаматтық салалардан басқа жаққа ... ... ... алды ... – соғыстар мен революциялардың тұрақты серігі.
Екіншіден, экономикада ақша ... ... ... ... негізгі
мақсаттарының бірі – айналымда ақша көлемінің артық болуына жол ... ақша ... ... ... және ... ... ілестіріп жүреді, өйткені бұл кезде өндіріс – «арзан қолды»
мәселе, ең ...... ... ... ... ... ... басқа қолға ауысуы және т.б.). Бірақ та «судың да ... ... ... үшін де ... беру ... ... соғыстар
және қайта құрулар негізінен баспа станогы, яғни инфляциялық ... ... ... ... ақша айналымының жылдамдығына байланысты. Әдеттегі
жағдайларда бұл ақша ... ... ... ... ... болып табылады. Бірақ та кейде ол өте қозғалмалы шамаға айналады.
Әдетте, ол дәл жоғары инфляция кезеңдерінде және ... ... ... ... алады. Гиперинфляция кезінде халық ақшаны, олар
арзандап кеткенге дейін тез ... ... ... ... ... ... Бұл ... айналым жылдамдығы бірнеше есеге ұлғаяды,
ол инфляцияның келесі айналымын әрі қарай орнатудың факторы болып табылады.
Төртіншіден, ақшамен жұмыс ... ... ... ... ... ... табылады. Дағдарыс кезеңдеріндегі өндіріс көлемінің қысқаруы
ақшаның инфляциясына әкелуі мүмкін. Алайда, бұл кезде кедейлену салдарынан
халықтың сатып алушылық ... де ... ... мен революциялық реформалар өндіріс көлемінің өсуімен қатар
жүрмейді. Сонымен қатар, әдеттегідей, негізгі ... ... ... ... яғни ақша ... өсу ... іске ... нарықтық экономикаға көшкен бұрынғы социалистік елдер үшін
бастапқы ... ... ... ... алынған төлемдер дағдарысы
тән болды.
Осылай, 1994 жылдың Қазақстандағы тұтынушылық бағалардың көрсеткіші
1260%-ды, ал ... ...... ... ... ... өсуі, өз ретінде, өндірістік өнімге де бағаның
өсуіне әкелді және жалпы шығындар құрылымы мен бағалар құрылымы өте ... ... ... ... елдеріндегі инфляцияның жоғары деңгейі бағаларды ырықтандыру кезінде
индекстелмеген кәсіпорындардың айналым қаражаттарының құнсыздануына әкелді.
Осыған сәйкес, ЖІӨ-дегі айналым ... ... күрт ... ... ... ... есеп айырысулардың жүргізілуін, ... есеп ... ... кідірістерімен үйлесуін қамтамасыз ете
алмайтын болды. Осыған ... ... өсуі ... ... ... ... қаржыларын толықтыру әдістерінің бірі
болып табылады. Бірақ та, бұл жағдай ... ... ... ... және ... әрі ... құлдырауына әкеліп соғады.
Сондықтан да, айналым қаражатын қалпына ... ... ... ... есеп ... ... қалыпты деңгейге дейін ... ... шеше ... ... инфляцияға және экономиканың өсуіне әсерін бағалау үшін
келесі тәсілді қолдануға болады.
Ақшаны айырбастау теңдеуі айналымдағы ақша ... ... ... жалпы деңгейіне және қысқа мерзімді ... ... ... ... ... ... мүмкіндік береді, ол инфляциямен күресудің
жалпы экономикалық стратегиясы аясында ақша-несие және қаржы ... үшін өте ... ... ... Бұл ... ... ... шикізат пен материалдарды сатып алуға, еңбекақыны төлеуге ... ... ... әрі ... ... қолына алады. Екінші
жағынан, инфляциялық үдерістерді сақтауда төлемеулер рөлі ... ... ... ... ... мәні ... барлық технологиялық
тізбек бойынша тауарлық несиелер. Олар жалған ... ... ... тәжірибесінің кең таралғандығын ескере отырып, айналымда
жүрген ақша ... ... ... бар ... ... (9)
мұндағы М1– айналымда жүрген шынайы ақша массасы;
М2 – ... ... тең ... ақша массалары.
Онда айырбастау теңдеуін келесі түрде көрсетуге ... · V + М2 = P · Y. ... М1 · V= P · Y – М2 ... ... экономика дұрыс жұмыс істеді және төлемеулер болмады деп
болжайық.
Қолданыстағы ақша массасы экономиканың ... ... ... қабілетті. Онда, ақша айырбастау теңдеуін келесі түрде
жазуға ... · V1= P1 · Y1. ... ... ... негізгі алғышарттары мынада, яғни ақшаның
айналу жылдамдығы қысқа мерзімде тез өзгере ... және V=const ... ... ... ... осы ... шығарылған өнімнің физикалық көлемі
өзгеріссіз деп ... яғни Y1=Y. Онда ... ... ... ... ... іс жүзінде қалыптасқан бағалардың басқа
деңгейі кезінде орынды болады. Нәтижесінде төмендегі теңдік алынады:
P1 · Y1= P · Y – ... · Y – М2)/Y1= P – М2/Y1. ... ... яғни ... ... ... ... орнатылған
бағалардың жалпы деңгейінің қай бөлігі төлемеулерге жататынын сипаттайды.
Осыған орай, мемлекеттерде инфляция қарқынының ... ... ... ... ... шешуге мүмкіндік береді.
Инфляцияға әсер ететін факторлар тұрғысынан, сұраныс инфляциясын және
шығындар ... атап ... ... М. ... ақшаға деген сұраныс факторлары үшеуін атап көрсетеді:
а) затты сатып алу үшін ... ... ... ... ... ... – ақша қорын жинау қажеттілігі, өйткені нарықтық
экономика тұрақсыз;
б) ... үй ... ... үшін ... ... активтер
жинаудағы алыпсатарлық себебі.
Трансакциялық себеп айналу қаражаты ретінде ақша функциясынан ... ... ... сұранысты шынайы кассалық қалдықтарға деген сұраныс
деп ... ... ... ... ... ... қалдықтар шынайы табыстар
деңгейіне – оң тәуелділікте, ал ақшаны сақтаудың баламалы ... ... ... ... ... ... баламасына табысты тәуекелсіз
активтерге пайыз мөлшерлемесінің деңгейі, яғни мемлекеттік ұзақ мерзімді
құнды ... ... ... ... ... жағдайында бағалардың жалпы деңгейі
ақшаның ... мен ... ... оңай анықталады. Ақша
ұсынысы ОБ саясатымен анықталады және оның міндеті – ақша ... ... ... ... ... деген сұраныс ақша бағасына қатысты кері
тәуелділікпен және баға ... ... оң ... сипатталады.
Басқаша айтқанда, орталық банк тарапынан ақша ұсынысы ұлғайған жағдайда,
айқын кассалық қалдықтарға сұраныс ... ... ... бірақ ақша
бағасы төмендейді және олардың көп мөлшері үй ... ... ... ... ... ... ... көлеміне әсер етпейді.
Бұл – сұраныс инфляциясы. ОБ тарапынан ақша ұсынысының ұлғаюы ақшаға деген
сұраныс ... ... ... соғады. Нәтижесінде, ақшаның шынайы
бағасы төмендейді. Бағалардың ... ... ... ... ... дегеніміз қысқа мерзімді сұраныстың жиынтық ұсыныстан
қысқа мерзімді асып кетуі салдарынан болатын ... ... ... ... сұраныстың өсуі ақырғы өнімге деген бағаның өсуіне, сондай-
ақ өндірістің шынайы көлемінің өсуіне, жұмыссыздықтың қысқаруына әкеледі.
Әрі ... ... ... ... ... да ... ... инфляциясы
жиі түрде өндірісті ынталандыру бойынша мемлекет әрекеттерінен туындайды.
Ұзақ мерзімді кезеңде ... ... әрі ... өсуі ... ... өсу ... өндіріс факторларына деген бағалардан асып кетуіне
әкеледі, басқаша айтқанда, инфляцияның белгілі деңгейі ... ... ... кезінде сақталады.
Шығындар инфляциясы өндіріс шығындарының өсуі ... ... күрт ... ... ... ... ... Аталған құбылыс өндірісте де, айналымда да көрініс алуы мүмкін.
Өндіріс шығындарының өсуі ... ақша ... ... ... ... ұсыныс көлемін қысқартады. Жиынтық ұсыныстың қысқаруы бағаның
өсуіне әкеледі, ... ... ... ... бұрынғы ақша көлеміне
сәйкес келеді. ... бұл ... баға ... ... ... ... ... Жиынтық ұсыныстың қысқару себептеріне ... ... ... ... ... ... өсуі, ұлттық
валюта бағамының төмендеуі.
Шығындар инфляциясының салдары – өндіріс көлемінің қысқаруы ... ... ... ... ... ... ең алдымен, номиналды
еңбекақының, шикізат пен энергия бағаларының көтерілуі жатады [10–13].
1973–1974 жж. және 1979–1980 жж. ... ... өсуі ... ... ... ... ... етті. Бұл кезде өндіріс шығындары, соның
ішінде транспорттық шығындар күрт өсіп ... ... ... да өсті.
Алайда, мұнай картелінің пайда болуы және 1973–1974 жж. бағаның көтерілуі
күтпеген жағдай ... тиіс ... атап өту ... өйткені оған 60-шы
жылдардың басында мұнай компанияларының шикізат бағасын төмендетуі ықпал
етті. Мұнай өндіруші ... ... ... әрекеттері жайлы алдын-ала
ескертіп отырған, бірақ та тұтынушылар ешқандай әрекет қолданбаған, өйткені
олар өндірушілердің ... ... ... ... көп ... ... ... даму барысы күрделене түскендігін байқап
отырмыз. Осылайша, ұзақ уақыт аралығында жұмысбастылық пен ... ... ... ... ... Осы ... 1973–1975 жж. дағдарыс кезінде
ең алғаш рет инфляцияның жоғары қарқындары жұмыссыздықтың жоғары ... ... 1978-80 ... ... жағдай тағы да қайталанды. Жаңа
құбылыс жұмыссыздықтың жоғары қарқындары кезіндегі стагфляция-инфляция
деген атқа ие ... ... ... Ресейлік және Қазақстандық жолы ең басынан
бастап ... ... ... және тапшылығымен, сонымен қатар
мемлекеттік бюджет тапшылығымен, яғни ... ... ... ... ... қатар жүреді. Сондықтан да инфляция өз ... ... ... ... ... ... оның ... жж. Ресейдің федералдық бюджетінің тапшылығы және Қазақстанның
республикалық бюджеті негізінен Орталық және Ұлттық банктердің ... ... ... бұл қалыпты жағдай және мемлекеттік борыштың ірі
көлемі де инфляциялық-ушықтырушылық фактор болып табылмайды. ... ... ... ұлтты біріктіретін фактор болып табылуы мүмкін. Ресей
және Қазақстан жағдайында бұл несиелер қағаз ... ... ... ... сол кезеңде басты міндет – инфляциямен күрес ... ... ол үшін ... ... ... болған жоқ, қорларды
біршама тең көлемде үлестіру нұсқасы орындаушылар тарапынан қабылданбады.
1-кесте. Экономикалық реформа ... ... мен ... инфляция
| |Жылдар |
| |1998 |1999 |2000 |2001 ... ... ... ... |250 |150 |147 |88 ... үлесі, % | | | | ... ... шот ... ... |-4.9 |-5.7 |-0.97 |
|% | | | | ... сыртқы қарыздың үлесі, %|280 |50 |240 |142 ... ... ... ... ... факторын елемеді. Қазақстандағы
инфляциялық үдерістің ерекше күрделі, кешенді де көп ... ... бар. ... шикізат тауарларының, металлдың, көлік қызметінің шығындық
инфляциясы кезіндегі ... ... өсуі ... ... құнының өсуіне
қысым жасады, яғни бұл үдерісте өте маңызды рөл атқарды.
ХВҚ-ның нұсқауымен Қазақстан ... мен ҚР ... ... ... монетарлық саясатта елеулі кемшіліктер орын алды, қоғамдық ұдайы
өндіріс үдерісінде ілгері басу мен ... бұзу ... Яғни елде ... өсуі ... ... іске аспай тұрғанда, ақша көлемін қолдан қысу
кең көлемде жүргізілді. Бұл Қазақстан ... ... ... әсер ... кері ... ... үлкен инфляциялық әлеует сақталды,
өйткені оның ұдайы ... ... ... жоқ. ... ... ... мынада: басқа да ТМД елдеріндегі сияқты Қазақстанда да
еңбекақыны, зейнетақыны, ... ... ... ... ... әлемдік тәжірибе бойынша бірінші рет сұраныстың төмендеуі –
дефляция (артық ақшаны айналымнан ... ... ... ... ... ... халықтың мойнына аударды.
Басқа да тауарлар тәрізді бағасы ... ... ... ... ... Бұл ... ... инфляция түрлеріне қатысты. Сатып алынатын
долларлар ... ... мен ... ... ... көлемін көтереді,
яғни кәсіпорындар, банктер және ... ... ... ... ... ... ... қабілетті сұранысқа қажеттілік бар. ... ... ... ... ... әдіспен бақылау
мүмкіндігінен айрылады, өйткені тауарларға ұсыныс тек теңгеге ғана ... ... ... ... да болады.
Долларға қарағандағы теңге бағамының төмендеуі бағаның инфляциялық
өсуінің белсенді факторы болды, өйткені импорттық тауарлар ... ... ... ... ... ... ... доллар мен
басқа да шетел валюталарына жоғары сұраныстың пайда болуынан айқын көрінді.
Соңғы уақытта ... пен ... Банк ... ... ... ... ... ұмтылуда. Бірінші мақсат – инфляцияны төмендету, екіншісі –
экономиканың нақты секторы жағдайының нашарламауы үшін теңгенің ... ... тұру ... ... Бұл ... іс ... бір-біріне
қарама-қайшы. Бюджет тапшылығы мен мемлекеттің ірі қарызды ... жоқ ... ... ... өте қиын ... ... банктің
нарықтан валютаны сатып алуын және ... ... ... ... қажет. Мұндай жағдайда ақша көлемі баяу өседі, одан кейін ол мүлдем
тоқтайды. Бұл инфляцияның төмендеуін ең ... ... ... алып ... ... бұл ... ... құнында көрініс табатын теңге бағамын
білдіреді, ол өз ... ... ... ... ... және мүмкін өндірістің құлдырауына әкеліп соқтырады.
2.2 Шетел капиталының ... ... ... ... ... талдауы
Қазақстан экономикасының әрі қарай дамуы көп жағдайда мемлекеттің
инфляцияны ... ... ... және ... фактордың тұрақсыздығы,
сыртқы қарыз бен шетел инвестициясы түріндегі шетел капиталының өсіңкі
ағыны кезінде қаржы-несие ... ... ... ... ... ... де ... бағамын сақтау саясаты кезінде шетел
валютасының артық ұсынысы айырбас бағамын атаулы құн жағына ... ... ... ... ... Бұл ... ... кәсіпорындарының
бәсекелестік қабілетіне кері әсерін тигізеді.
Экономиканың шикізатты емес секторының бәсекелестік ... ... ... ... күшеюіне әсерін тигізеді.
Аяғында Қазақстан ... ... ... ... ... ... және ... саясаттың ұзақ мерзімді ... ... ... ... ... ... да ... бағамын сақтау кезінде Ұлттық банктің ішкі
валюта нарығынан шетел валютасын артық ... алуы ақша ... ... ... ... егер ақша ... ... нақты сұраныстың
өсуімен өтелмесе, инфляцияның төмен ... ... ... ... онда ... Банк ... құралдарға қызмет ету аясында залал
шегеді, оның көмегімен ақша көлемі залалсыздандырылады.
Сонымен бірге шетел ... ... ... ... ... ... ұлттық валютаның айырбас бағамын күшейтеді. Сондай-
ақ өңдеуші өнеркәсіптің және ауыл ... ... ... ... ... құнсыздануы шетел валютасындағы экспорттық бағаны
азайтады, ал ... ... ... ... ... ... ... үшін қымбаттайды, оның резиденттері үшін шетел тауарларын алып
келуді арзандатады.
Айырбас бағамындағы өзгерістердің капитал қозғалысына ықпалы әр ... ұзақ ... ... ... ... ... ... онда айырбас бағамының өзгерістері бұлдыр көрінеді.
Еркін айырбасталатын валюталық капиталды елге әкелу үшін, керісінше,
мұның маңызы зор, ... ... ... ... ... ... ... көтерілу (ревальвация) алдында валютаны әкелу көбейеді, ал одан кейін
капиталды ... ... ... ... ... ... валютаның бағамы
үлкен дәрежеде құнсызданады, ал ... ... ... ... ... ... ... қарағанда, шетел депозитінің табысы жоғары
болғанын байқауға болады.
Шетел валютасына сұраныс шамамен алғанда ... мен ... тең, ал оның ...... ... ағыны тауар қозғалысынан гөрі басқа қисынға бағынышты. Әдетте,
капитал ... ... ... ... ... ... ұлттық валютасының
бағамы өсу үстіндегі елдерге ауысады, ал пайыздық мөлшері төмен, төлем
балансы ... және ... ... ... ... ... елдерден
ығысады. Жоғары пайызға қатысының үйлесімділігі мен ұлттық валюта бағамының
өсуі капитал ағынының келуіне ... ... ... Егер ... ... ал
бағам түсіп жатса, онда пайыз бен бағам қозғалысы қарқындарының өзара
қатынасымен ... ... ... да ... болары сөзсіз.
Валюта саясатында инфляция үдерістерін баяулату, қалыпты да қолма-қол
ақша айналымын ... ... банк ... ... ... ... қамтамасыз ету басым бағыттар болып саналады.
Республикада экономикалық реформалар ... ... ... ... ... және ... қаржы-несие аясындағы валюталық
қатынастарды реттеу тетіктері мен әдістері жетілдірілді.
Ондаған жылдар бойы қазақстандық экономиканы ... ... ... ... ... ... оның ... және
валюталық саясаттарына сыртқы экономикалық факторлардың күшті ықпалы
болатынын көрсетті. Қазақстан ... ... ... ... көбіне-көп экспорттың дәстүрлі түрінің әлемдік бағасына аса тәуелді еді.
Консервативтік болжам бойынша 2010 жылы мұнай өндіру 1,5 есе ... ... ... ... ... Қазақстанға шетел инвестициясының көптеп
келуін қамтамасыз етеді.
Соңғы уақытта әлемдік ... орын ... ... ... ... жағымды әсер еткенмен, ... ... ... ... бірі – ... ... секторлары мен коммерциялық
банктердің сырттан қарыз алуы, оның ішінде банк ... ... ... ... қаржыландырудың қомақтылығы ішкі ... ... ... 1999–2007 жылдардағы (09.1999=100) Қазақстанның ішкі несиесінің
серпіні
Екінші деңгейлі банктер жүргізген белсенді ... ... ақша ... және ... ... ... қолма-қол ақшаның, ең бастысы тұтынушы
сұранысының өсуін ... ... ... ... ... есебінен тұрғындардың тұтыну
қабілеті артты. Орташа айлық еңбекақы мөлшерінің өсуі мен оның ең ... ... ... ... дағдарыстан кейін іскерлік белсенділік пен
сұраныс жоғарылауының жандануы тәжірибе жүзінде әлемнің барлық ... Бұл ... ... кеңеюі мен өндірісте қолданылатын тауарларға
бағаның өсуіне жағдай туғызды.
2004 жылы әлемдік экономиканың өсуі 2000 жылғы деңгейден асып ... ... ... ... өсуі 4 ... ... болды, Евроаймақ елдеріндегі
ЖІӨ 1,9 пайызды құрады. АҚШ-тағы негізгі өсу көзі инвестицияның ... ... ... ... ... ... ал ... мен Жапониядағы ЖІӨ-нің
өсуіне дамып келе жатқан елдер тарапынан сыртқы ... ... ... ... ... болды. Қытай экономикасының жоғары
қарқыны 8,8%, Ресейде – 8%, ал ... – 6%-ға ... ... ... экономикасының дамуына оң ықпал етті.
10-сурет. 2000–2006 жж. (теңге) атаулы құндағы ең аз ... және ... ... ... жж. ... ... көздеріне бағаның көтерілуі жалғасты, ол
белгілі бір дәрежеде мұнай өндіретін елдердің сыртқы экономикалық ... ... ... ... ... ... ... жеткізілуі
ұлғайды: Швейцарияға мұнай экспорты (мұнай экспортының 32 пайызы) 2 есе
өсті, Италияға ... ... 20 ... – 2 есе, ... ... 11 ... – 4,3 есеге көбейді. Табиғи газды өндіру көлемінің
өсуі базалық кезеңдегі ... осы ... ... ... 1,6 ... себеп болды. Табиғи газ экспортының артуы Әзербайжанға (5 есе),
Грузияға (4 есе) және ... (2,5 есе) ... ... көтерілді.
Экономикада инфляциялық көріністің сақталуы ақша агрегаттарының елеулі
өсуіне себеп болды. Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің ... ... өсуі 2007 жылы оның ... ... 26,5 пайызға, яғни
1501,5 млрд. теңгеге дейін кеңеюіне мүмкіндік жасады
(4-кесте).
4- кесте. Қазақстан ... ... ... ақша ... теңге
| |2000 ж. |2001 ж. |2002 ж. ... |1014,2 |115,7 |11,4 ... |1415,8 |135,0 |9,5 ... |1672,1 |173,0 |10,3 ... |1733,3 |148,5 |8,6 ... |2016,5 |273,9 |13,6 ... |2600,0 |397,0 |15,3 ... |3250,6 |376,0 |17,7 ... |3747,2 |764,9 |20,4 ... |4449,8 |969,9 |21,8 ... |5542,5 |1650,1 |29,8 ... |6867,0 |1881,3 |27,4 ... |9738,8 |3716,0 |38,2 ... ... ... Национального Банка Казахстана за
1996-2007 гг. – Алматы
5-кестеден көрінгендей, ... өсуі ... ... көтерілуінен орын алды.
Мұнайдың әлемдік бағасының тез өсуі мұнай компанияларын оны шығаруды
арттыруға ынталандырды және ішкіден гөрі сыртқы ... ... ... ... өндірілуі мен экспорты (газ конденсатынсыз)
Млн. тонна
| |2001 ж.|2002 ж.|2003 ж.|2004 ж.|2005 ж.|2006 ... ... |30,6 |36,1 |42,1 |45,3 |50,6 |60,0 |62,8 ... ... |114,6 |118,0 |116,6 |107,6 |111,7 |118,6 |104,7 ... % ... | | | | | | | ... | | | | | | | ... | | | | | | | ... |23,2 |28,4 |34,3 |39,3 |47,7 |52,6 |54,6 ... ... |105,0 |122,4 |120,8 |114,6 |121,4 |110,2 |103,8 ... өсу| | | | | | | ... экспорт |75,8 |78,7 |81,5 |86,8 |94,3 |87,6 |86,9 ... % | | | | | | | ... ... бюллетень Национального Банка Казахстана за
2001-2007 гг. – Алматы, 2002–2008.
Қазақстан экспорты құрылымын жандандыратын ... ... ... 2006 жылы ... көрсеткіштерге жетті. 2006 жылы мұнайдың әлемдік
орташа бағасы 2005 жылға қарағанда 44%, қара ... – 24,5%, ал ... – 23%-ға тең ... ... өсуі Қазақстанға импортталатын
тауарларға да тән ... ... ... бағаның қатынасы ... ... ... ... ... тұлғалы көлемі қалыпты қарқынмен өсті, оның
ішінен тек Батыс ... ... ... ... ... және ... ... болады. 2004 жылғы өндіру деңгейі сақталса да, өңделмеген
алтынның сандық экспортының өсуі осы ... 30 ... ... Бұл ... осы ... ... негізгі тұтынушы елдерге жеткізілген экспорт
құрады, Германия (3,5 есе) мен Швейцарияға (1,2 есе) ... ... жылы ... ... ... ... 62,9 млрд ... құрап,
2006 жылға қарағанда 35,9 пайызға өсті. Ал ТМД ... ... ... млрд ... ... 14,4 ... артты, қалған елдермен тауар
айналымы 32,7 млрд долларға жетіп, 45 ... ... ... ... банктері экономикалық өсімді ынталандыру
мақсатында несие мөлшерлемесін салыстырмалы түрде төмен деңгейде ұстады, ... ... ... ... ... ... ... кеңейтті.
2004 жылы ағымдық операциялар шоты бойынша жағымды қалдықпен қамтамасыз
етілген экспорттық табыстың ең жоғары көрсеткішіне қол ... ... ... 2000 жылы ғана тіркелген болатын. Ағымдағы операциялар түсімінен
басқа ресурстар ағыны шетел капиталын кең ... ... ... ... олар ... ... нарығына тартылған қарыздық
ресурстар мен тікелей шетел инвестициялары түрінде келтірілді. 2005 ... ... ... операциялары бойынша ол өзінің ең жоғары
деңгейіне жетті. Бұл ... ... бір ... ... ... үрдістерге де байланысты болды.
Қуат көздеріне бағаның өсуі экспорттық табыстарды жедел арттырды, таза
тауарлар ... бір ... есе ... ... ... ... төлемдері
мен дивиденттер түрінде шетел инвесторлары қайтарған қаржы көлемінің өсуі
үшін негіз болды.
Қазақстанның ... ... ... ... ... және
макроэкономикалық тұрақтылық Қазақстан банктері мен кәсіпорындарының
капиталдың халықаралық нарығына шығуына жол ашты және ... ... ... әрі ... ... көмектесті. Тартылған қаржылар ішкі
экономиканың ... ... өтеп қана ... ... ... түрде өсуінің көзіне айналды (7-кесте).
7- кесте. Қазақстанның халықаралық активтері
Млн. АҚШ долл.
|Көрсеткіштер ... |
| |2005 ж. |2006 ж. |2007ж. |
|1 ... ... ... ... ... |9280,494 |7069,705 |
|оның ішінде: | | | ... ... ... |725,916 |803,562 |985,512 ... Еркін айырбасталатын валюталық активтер |4236,192 |8476,931 |6084,192 |
|және СДР | | | ... ... ... ... (СКВ) |3,461 |3,299 |2,654 ... Еркін айырбасталатын валюталық депозит |767,964 ... |669,459 ... ... ... ... еркін |325,090 |539,924 |290,800 |
|айырбасталатын ... ... | | | ... ... ... ... акциядан |3133,659 |6840,441 |5104,825 |
|басқа бағалы қағаздар | | | ... ... ... және ... ... |6,018 |7,547 |16,454 |
|2 ... ... (СКВ) |3,178 |3,516 |3,849 ... ... | | | ... ... қаржы ұйымдары алдындағы |0,167 |0,314 |1,001 ... | | | ... ... ұзақ ... ... |1,887 |1,903 |1,903 ... ... ... |0,746 |0,050 |0,080 ... ... да ... |0,379 |1,249 |0,866 |
|3 Таза ... резервтер (1-2) барлығы |4958,928 |9276,977 |7065,856 |
Дерек көзі: Национальный Банк Казахстана. Годовой отчет за ...... ... ... ... ... Банкінің алтын-валюта
активтерінің жалпы көлемі 2007 ... 1 ... 7,1 млрд ... бұл 2006 ... 1 ... көрсеткішпен салыстырғанда 2,2 млрд
долларға аз. Жалпы ... ... ... ... валюталық активтердің 2,4 млрд долларға азаюы мен монетарлық
алтынның 18,2 млн ... өсуі ... ... . Ал енді 2008 ... 1
қаңтарында Ұлттық Банк алтын-валюта резервтері 19,1 млрд. долларға жетті.
Елге ... ... ... ... қуат ... ... ... болуына байланысты болды, олар Қазақстан Республикасының Ұлттық
қорына аударылуының есебінен тазаланды. 2007 ... ... ҚР ... 13 ... АҚШ ... асты.
Республиканың банк секторы капиталдың халықаралық нарығынан қарыз алып,
артық ұсынысты көбейтуі ішкі валюталық ... ... ... ... ... ... салу көлемі айтарлықтай дамығаны байқалды. Банктердің
шетел инвестициялары түрінде ... ... ... ... ҚР ҰҚ-
ның өсуі, сондай-ақ операциялар бойынша тікелей инвестициялық қаржылардың
елден шығуы сұраныс қатынастары мен нарықтағы ... ... ... ... ... нарығында Қазақстан экспортының негізгі тауарларына
бағаның өсуі ... ... ішкі ... өз тауарларының бағасын
соған сәйкес көтеруіне мәжбүр етті. Бір жағынан, ... ... өсуі ... ... ынталандырса, екінші жағынан,
инфляциялық қысымды күшейтті. Ел ... ... ... ... инфляция
қосымша инфляциялық фактор болды.
Азық-түлік тауарлары 8,1%, азық-түлік емес тауарлар – 5,9%, ал ...... ... ... ... ... ету – ... пен көкөніс – 23,1%, білім беру мекемелерінің қызметі – 19,5%, ... 18,3%, ал ет пен ... ... -12,5%-ға қымбаттады.
Қалыптасқан макроэкономикалық жағдай республиканың тұтыну нарығында
инфляциялық ... ... алып ... ... ол жыл ... ... желтоқсанынан 2007 жылдың желтоқсанына дейін) ... ... ... 8,4 ... (2005 жылы 7,5 ... еді), ал
орташа жылдық инфляция – 8,6 пайызды құрады (14-сурет).
2007 жылғы инфляцияға ықпал ... ... ... және ... ... елеулі өсуі, Қазақстанға шетел капиталының
үздіксіз ... банк ... ... ... қуат және ... ... бағаның жоғары болуы жатты.
Мұнайлы жерлерді әрі қарай игеру төлем балансының ағымдағы шотына
ағылатын капиталдың ... ... жол ... бұл ... өнеркәсіптің
бәсекелестік қабілетін төмендетуге әсер етуі мүмкін, өйткені тікелей
инвестицияны әрі ... ... ... экспорттық түсімдердің көбеюі
теңгенің айырбастау бағамын нақты қымбаттатуға тікелей ... ... ... ... ... елге ... ... ағыны
тікелей шетел инвестициялары мен халықаралық капитал нарығынан тартылған
қарыздық ресурстар түрінде ... ... ... емес секторлардың
сыртқы қарыз көлемінің ... ... үлес ... ... ... ... Жоғары ішкі сұраныс пен ... ... ... ... ... ... төмен құны шетел ... ... ... ынталандырды. Қазақстан қарыз алушылары үшін шетел
капиталы құнының төмен болуына Қазақстанның ... ... ... ... ... ... санаттарына қосылатын рейтингтерді
ірі халықаралық рейтинг агенттігі тұтастай Республикаға және қазақстандық
көшбасшы банктерге берді (8-кесте).
Базалық ... ... ... ... ... ... Қазақстанның шетел инвесторларынан ірі Солтүстік
Каспий жобасындағы мұнай саласының үлесін сатып алуына байланысты болды.
Каспий теңізінің Қазақстан секторындағы, ... ... және ... ... ... ... ... жобаларды, көмір сутегін тасымалдаудың
баламалы маршруттарын салу, Каспий шельфіндегі Аташ және Түп-Қараған ... ... және ... ... ... құбырының
құрылысын жүзеге асыру туралы ұсыныстар ... ... ... ... ... ... ағылып келуін туындатты.
8-кесте. 2007 жылдың 1 қаңтарындағы жағдай бойынша Қазақстандағы өндіріс
салаларына салынған шетел инвестициялары
Млн. АҚШ доллары
|Салалар ... ... ... ... ... | |
| | ... тікелей |портфельдік ... |
| | ... ... |да |
| | | | ... | | | ... | | | |р |
| ... ... ... ... ... |Сыртқы экономикалық |
| ... ... ... ... ... ... |Өтпелі курс. ... ... ... өсуі. |Тауарлардың жылжуына |
|операцияларға ұқсас |Қаржыландыру көздерін ... ... ... ... ... ... ... бақылау. | ... емес ... ... ... ... ... ... ... үстінен бақылау.|Өндірістіктің шығындарын|
|Салықтық жеңілдіктер. |Мемлекеттік кәсіпорындар|қысқарту. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... жинауды өсіру. |Бағаларға жәрдем беру ... ... және |
| ... ауыл |транспортқа бағаларды |
| ... ... ... |
| ... көлемін |Пайыздық мөлшерлемелер |
| ... ... ... ... бақылау. |
Дерек көзі: мына дерек көздер мәліметтері бойынша құрастырылған:
1 Ростовски Я. Гиперинфляция и ... в ... в ... ... 1995, ... ҚР ХБ ... ... Алматы, 2001, 92 бет.
Ортодоксальды тәсілдеменің аталған екі түрі бір-бірінен ... ... ... ... база ... бір жағдайда
(икемді бағам кезінде) – ұлттық ақша, екіншіде (анықталған курс кезінде) –
валюта, көбінесе ... ... ... ... ... ... ... – ақша массасын шектеу, екіншіде – айырбас бағамының тұрақтылығы.
Үшіншіден, ... ... ... ... ... ... – бұл
мүмкін мақсаттардың кең жиынтығы, соның ішінде бағаларға, жұмысбастылыққа,
айырбас бағамына және т.б. ықпал ету; ... ... – бұл ... ... ... ... мақсат. Төртіншіден, экономикалық
саясаттың нәтижесі бойынша: бір ... – бұл ... ... кезіндегі жалпы ұлттық өнімнің (ЖҰӨ) мүмкін өсуі ... ... ... ... ... ... болмауы,
басқа жағдайда- мүлдем басқаша, яғни кері көрінісі. Бесіншіден: ... ... ... бір ... – бұл ... операциялар
саласында айқын белгісіздіктің сақталуы; басқа жағдайда – бұл, ... ... ... ... яғни ... валюта бағамының жоғары болуына
байланысты ... ... ... ... ... ... ... базасындағы тұрақтылық анықталған айырбас бағамның
номиналды зәкірі ... ... ... ... әр ... нұсқалары:
қатаң тіркелген бағамы, «валюталық кеңес», «өрмелеуші беркіту», валюталық
дәліз). Инфляцияның ... ... ... ... ретіндегі
тауарлар бағасының тұрақталуы нәтижесінде қол жеткізіледі, олар айырбас
бағаммен тікелей ... ал олар ... ... ... тікелей
байланыспаған тауарлар бағасынтұрақтандыруға болады.
Айырбас бағамы негізіндегі тұрақтылық қатаң ақша-несие саясаты алдында
бірқатар басқа басымдылықтарға ие. ... ... ... ... ашық ... көрінісі болып табылады, ол кез келген экономикалық
агентке мәлім, осы ... ... ... ақша агрегаттарының айлаларынан
хабардар емес және ақша массасы туралы ... да қол ... ... ... ... ... ... әрқашан тікелей бағалардың өзгеруіне
себепші болады, ал ақша ... ... ... ... сұраныстың ақшаға айналуын және т.б. ... ... ... ... ... ... ... білу және өлшеу өте қиынға
түседі демек, ақша массасының қолайлы көлемін есептеу де өте ... ... ... және ... ... ... саясатына баса назар аударады, дегенмен бұл кезде өо өзіне
ортодоксальды тәсілдеменің екі ... де ... ... ... ... саясатты және айырбас бағамы тұрақтылығын). Осы орайда ... ... ... ... ... ... ... жайында сөз
қозғалып отыр, бұл қаржылық ... ... ... ... ... ... реттеуде мемлекеттердің орталық банктерінің рөлін
жетілдіру бағыттары
Көптеген орталық банктер (ОБ) үшін инфляцияны ... және ... ... қалу ақша-несиелік реттеудің негізгі мақсаты болып табылады.
Экономикалық өсу және ... ... ... банк немқұрайды
қарамайды, олардың пікірінше, ұзақ мерзімдік экономикалық ... ... ... салымы тұрақты бағаларға деген талпыныс болып табылады деп болжайды.
ОБ ақырғы және ... ... ... отырып, монетарлық құралдарды
пайдалана отырып, экономиканы реттейді. Ақша-несие ... ... ... ... мыналар жатады: ақша эмиссиясы ... ... ... ... бюджет тапшылығының және
мемлекеттік қарыздардың монетизациясына жол ... ... ... несиелендіруі орынсыз; ақша – несие саясаты фискальды саясаттың
міндеттерін шешпеуі керек.
Тәжірибе ... ... яғни ... саясаты салауатты фискальды
саясат, мемлекеттік шығындарды шектеу, мемлекеттік бюджет тапшылығын жеңіп
шыққан кезінде табысты болады. Өте ... ... ... ... бюджет тапшылығын қаржыландыруға тыйым салынған.
Фискальды саясаттың нәтижесіз болуы ... ... ... қаржылық дағдарысқа әкелуі мүмкін.
Экономикада фискальды және ... ... ... байқалмайтын кездер болады. 1990-1993 жж. Ресей мен
Қазақстандағы ... ... ... ... ... өте аз ... ақша-
несие саясатының міндеттерін атқарды. Ол ең алдымен мемлекеттік қарыздарды
қаржыландыру үшін қолданылды. Мемлекет жеткілікті салық ... ... ... саясаттың әлсіздігін қысқа мерзімді мемлекеттік құнды ... ... Егер ... ... ... тән емес ... бастаса, онда ол жалған ... ... ... қалады. Ақша
эмиссиясы, ол қандай міндеттерді шешетініне ... ... ... ... ... ... қажет. Бюджет тапшылығының
монетизациясына арналған ақша ... ... ... ... ... ... ... ішкі өнім өсуінен туындаған эмиссия, ақша-несие
саясатына жатады [54; 55].
Экономикалық тұрақтылықты, ... ... ... ... және ... балансының тепе-теңдігін қамтамасыз ету ақша-несие
саясатының соңғы мақсаттарына (таргеттерге) жатады.
Соңғы мақсаттарды іске ... ... ОБ ... ... ... орнатады. Оларға, қозғалысын ОБ бақылай алатын көрсеткіштер
жатады. Аралық таргеттер ақырғы ... ... ... ... қажет.
Ақша ұсынысының өсуі – ақша базасы (М0), М1, М2, М3 ... ... ... табылады. ОБ тым тар көрсеткішті – ақша ... аса ... ... ... та бағалардың қозғалысы М1, М2, М3 ақша агрегаттарымен
тығыз байланысқан.
Ақша ұсынысын таргеттеу 1970 ж. соңында және 1980 ж. ... ... Ақша ... өсуі мен ... ... ... ... бар деп есептелген. Алайда, ақша ұсынысын аралық таргеттер ретінде
қолданудың екі кемшілігі болды. ... бұл ... ... ... ... Пайыз мөлшерлемесін тіркеу ОБ-ті сұраныс
мөлшеріне ... ақша ... ... ... Егер ОБ ақша ... қаласа, онда ақшаға деген ... ... ... ... ... мөлшерлемесін тіркеудің оның ... ... ... ... ... ... бар. Дегенмен, ұзақ
мерзімді кезеңде ОБ ақша ұсынысы көлемін бақылаудан айырылып қалуы мүмкін.
ОБ бұл ... ... ... алмайды деп есептелінеді. Пайыз
мөлшерлемесінің қозғалысы экономикада ақшаның көптігі немесе ... ... ... ғана ... ақша ... әсер етеді.
Екіншіден, ақша ұсынысы және инфляция ... ... ... ... реттеудің және ақшаға деген сұранысты болжамсыз ... ... ... ... ... ... ... бұзылды.
Келесі аралық таргет – бұл валюталық бағам. Инфляция деңгейі өте жоғары
елдер өз валюталарын инфляция ... ... ... ... ... бұл, ... ақша-несие саясаты құнсыздануы төмен
мемлекеттің саясатының қарамағында ... ... ... ... ... елдер валюталық бағамды долларға ... ... ... шекаралар арқылы қозғалысының еркіндігі, валюталық бағамның басқа
елдің валюта ... ... ... ... банктер валюталық интервенцияларды іске асырады. Олар, валюталық
бағамды қолдау үшін шетелдік валютаны сатып алады және сатады. Бірақ ... ... әр ... тиімді емес.
Тікелей инфляция деңгейі ... ... ... ... Австралия,
Британия, Канада, Жаңа Зеландия және ... ... ... ... осы ... ... ... орталық Банк (ЕОБ) өзінің
мақсаттарының бірі ретінде «баға тұрақтылығын» ... ... ... сондай-ақ инфляция шектерін орната бастады.
XX ғасырдың соңына қарай орталық банктер бағалардың тұрақтылығы ақша-
несие ... ... ... ... ... деген бір келісімге келіп қана
қоймай, олардың көбі оған іс жүзінде қол жеткізді. Инфляцияны ... ... ... бар. Бұл ... ... ... іске ... ОБ-тің айқындығы және жауапкершілігі қамтамасыз етіледі. Сонымен бірге
инфляция деңгейін ақша-несие ... ... ... ... ... ... ... ақша-несие саясатын жүзеге
асыру белгіленген кешеуілдікпен жүзеге асырылады, ОБ ... ... ұзақ ... ... ... ... ол болжамдардың
сенімділігі тым жоғары емес [55, 259–271 бб.].
Біздің пікірімізше, ... ... ... ... негізделетіндігіне көңіл аудару қажет. Сол аралықта инфляция
өндірістік пайдаланудағы тауарлар бағасын да ... ... ... ... ... активтерге деген бағаның өзгеруін
ескерулері тиіс. 80 ж. соңында ... ОБ ... ... мен ... ... қарастырып шықты. Ол ешқандай әрекет жасамады, өйткені
тұтынушылық бағалардың индексі өзгеріссіз қала берді. Қаржылық дағдарыс ... ж. ... ... ұзақ рецессияның басталуына жол ашты.
Қаржылық активтер бағаларының ... ... ... ... Бірақ та инфляцияның мақсатына қарағанда қаржылық ... ... ... өте ... ... да ... ... өзгерісі қаржылық тұрақтылыққа қашан қауіп ... ... ... ... ... біріне аталған елдің жиынтық
берешегі жатады, оған ... ... ... және ... Біздің болжамымыз ... ақша ... ... пайыз
мөлшерлемесімен салыстырғанда, берешек ... ... ... ... ... ... өздернің төлем қабілетті сұраныстарын ұлғайтуға
тырысады. Орталық банктер несиелер көлемін тікелей ... ... ... ... ... – ақша ... немесе пайыз мөлшерлемесімен
салыстырғанда, ақша ұсынысы көлемін толық сипаттайды.
Орталық банк үш маңызды құралдарды ... ... ақша ... ... ашық нарықтағы операциялар, қайта қаржыландыру мөлшерлемесі және
міндетті ... ... ... ... ақша ... ... бақылаудың негізі
әдісі болып табылады. 1999 ж. ... ... ... бар ... ... ... 14 ... доллар деп бағаланды. Федералдық
резервтік жүйе оларды бір жыл ішінде 1-ден 5 млрд ... ... ... ... ... сатуды жүзеге асырды. Ол ақша ұсынысы шамасына және
пайыз мөлшерлемелеріне әсер ету үшін жеткілікті ... ... ... ... ... алуы экономикада ақша
ұсынысының өсуіне әкеледі. Коммерциялық банктер ... ... және олар ... ... ... мен тұтынушыларды
несиелендіру мүмкіндігін алады. Халық қосымша ақшалай қаражатты алады,
олардың бір ... ... ... ... ... ... ... қағаздарды сатуы коммерциялық банктердің резервтерін
азайтады және халықтың ақшасын ... ... ... ... ... тек қана ақша ... мөлшерін ғана емес,
сонымен бірге банкаралық несиелер нарығындағы пайыз мөлшерлемесін реттейді
(федеральды қорларға қатысты пайыз ... ... ... артық резервтері бар, ал басқаларына резервтер жетпей жатады.
Банкаралық нарықтағы ... ... ... ... ... құнды қағаздарын сату олардың бағамының құлдырауымен қатар
жүреді. ... ... ... ... түрде төленіп тұрса, онда
пайыз мөлшерлемесі өседі. Мемлекеттік облигацияларды сатып алу олардың
бағамының ... ... ... ... мөлшерлемесі төмендейді.
Осылайша, облигациялар бағамының көтерілуі пайыз ... ... ... ... ... өсуіне әкеледі.
Банкаралық несие нарығында пайыз мөлшерлемесі АҚШ-тағы негізгі пайыз
мөлшерлемесі ... ... ... ... ... ... соған
сәйкес белгіленеді. Ашық нарықтағы операциялар арқылы банкаралық нарықтағы
пайыз мөлшерлемесін ... ... ФРЖ ... ... жүйесі)
экономикалық жағдайға, атап айтқанда пайыздың орта- және ұзақ ... ... ... ... ... өсімге белсенді
түрде ықпал етеді.
РФ-ның орталық банкі 2003 жылдан бастап банкаралық нарықта ... ... ... та ол ... ... ауытқу шектерін орнатады.
Ақша базасы шамасына ОБ-тің шетелдік валютамен байланысқан операциялары
ықпал ... ... ... ... ... отырып, ол алтынды және
шетелдік валютаны сатып алады немесе сатады. ... мен ... ... алу ... ақша ... ұлғайтады. Сату ақша базасының көлемін
азайтады. ОБ ... және ... ... ... ... ... ... деген атқа ие болды. Ол ... ... ... ашық нарықта сату немесе сатып алу
операцияларын ... ... ... ... ... ... ... қаржыландыру мөлшерлемелеріне байланысты. Бұл
мөлшерлеме ақшаны ОБ ... ... ... банктер үшін орнатылады.
Қайта ... ... ... ... ОБ ... оның ... қол жеткізуін кеңейтеді немесе азайтады.
Ақшалық нарықтың қатысушылары бұл мөлшерлеменің ... ... ... Қайта қаржыландыру мөлшерлемесінің өсуі ОБ-тен несие алу
мүмкіндігін шектейді және акциялар және облигациялар бағамдарының түсуіне
әкелуі ... Оның ... ... ... ОБ-тен қарыз алуын
жеңілдетеді және акциялар мен ... ... ... алады.
Қайта қаржыландыру мөлшерлемесі ... ... ... ... жүріп отырады. Ашық нарықтағы операцияларға қарағанда,
қайта қаржыландыру мөлшерлемесінің ... ... ... ... Ашық ... операциялар банкаралық ... ... ... ... ... ... банктер қайта
қаржыландыру мөлшерлемесі әзірге өзгеріссіз қалған ОБ-тен ... ... ... ... ... коммерциялық банктердің қол жеткізуін
шектеу үшін, ол қайта қаржыландыру мөлшерлемесін ұлғайтады. Несие саясатын
қатаңдату коммерциялық ... ... ... ... мөлшерлемелерін
көтеруге мәжбүрлейді. Мұндай жағдайда пайыз мөлшерлемесі қайта қаржыландыру
мөлшерлемесінен жоғары болуы ... ОБ одан да өте ... ... саясатты жүргізгісі келсе, онда
қайта қаржыландыру мөлшерлемесі төмендейді. Бұл ... ОБ ... ... ... ... ақша ... жағдайын
ескереді.
Ресейде РФ-ның ОБ қайта қаржыландыру ... 16% ... ... та ол 2003 жылға дейін қандайда бір ... ... ... ... ... да қайта қаржыландыру
мөлшерлемесі ОБ-тің қандай монетарлық ... ... ... ... ... орталық банк рубльдік өтімділікпен байланысқан жағдайдың
нашарлауы әсерінен коммерциялық банктердің өздеріндегі рубль тапшылығын жою
үшін қысқа мерзімді ... ... ... ... өз депозиттерінің белгілі бөлігін орталық банкте
ұстауға міндетті. ... ... рөлі ... ... олар ... ... несиелік экспансиясының көлемін реттеуге мүмкіндік
беретіндігіне негізділген. Егер ОБ ... ... ... ... ... онда олар ... резервтердің мөлшерін өсіре алады.
Міндетті ... ... ... ... банктердің
несиелендіруге қажетті қаржылық ресурстарын босатады [56].
1992–1995 жж. РФ ОБ ... ... ... ... ... және 1 ... дейін өтеу мерзімі бар шоттар бойынша 10-нан 20%-ға, 1
жылдан астам міндеттемелер ... 5-тен 15%-ға ... ... та ... ... ... валютадағы шоттардан басқа барлық шоттар бойынша
нормативтер ақырындап ... ... ... ... және 30 ... ... ... мерзімді міндеттмелер бойынша – 22-ден 14%-ға;
31 күннен 90 (қоса есептелінген) күнге дейінгі ... ...... 11%-ға ... 91 күн және одан ... мерзімді
міндеттемелер бойынша – 10-дан 8%-ға дейін; мерзімдеріне тәуелсіз жеке
тұлғалардың рубльдегі ... мен ... ... ... ...... 7%-ға.
Міндетті резерв нормалары төлем қабілетсіздігі және ... ... ... ... жою үшін ... ... ... сақталуы олардың сақтандырылу жүйесімен қамтамасыз
етілуі тиіс.
Міндетті резерв нормаларының ... ... ақша ... ... ... Орталық банк, ереже бойынша, коммерциялық ... ... ... ... ... ... төлемейді. Міндетті
резерв нормаларының жоғарылауы коммерциялық банктер үшін тиімсіз, өйткені
олардың табыстары азаяды. ... ОБ ... ... ... ... ... қолдануға тырысады.
Ақша-несие саясатының бірқатар құндылығы бар. Ол саясаттық қысымнан
біршама бос. Оған ... ... ... ... ... саясатын іске асыру аса күрделі іс болып
қалады. Орталық банктер әлемде ... ... ... ... ... ... ... байланысты кідірулер нәтижесінде олар
экономиканың қандай жағдайда тұрғандығын дәл ... ... ... ... ... ... ... бірі
болып табылады (қаржылық ырықтандыру, еңбек өнімділігінің өсуіне ... ... Іс ... және ... ЖІӨ-нің, сондай-ақ осы
аталған көрсеткіштер мен инфляция арасындағы ... ... ... туындайды. АҚШ пен Еуроодақ тәжірибесі мынаны
көрсетеді, яғни іс ... ... ... ... 1%-ға ... болуы
инфляция деңгейін 0,25-1%-ға көтереді. Жапонияда айырмашылықтың ықпалы одан
да белгісіз болып табылады.
Сондай-ақ белгісіздік кейбір ... ... ... ... ... ... ... жатады. Сонымен
бірге, олар қаржылық активтердің, валюталық ... ... ... мен ... бағаларын анықтауда маңызды рөлді
атқарады.
Орталық банктер ... ... ... ... ... ... атап ... Мысалы, инфляцияның рұқсат етілген
деңгейінің ең жоғары және ең төмен шектерімен анықталады.
Экономиканың болашақтағы дамуын ... ... ОБ ... ... ету ... ... Тұрлаусыздыққа баса назар
аудару былайша түсіндіріледі, яғни ... ... ... ... ... Баға ... ... тәжірибесі алға
қойылаға тұрақтылығының қарапайым тәжірибесі алға ... ... ... ... ... ... ОБ-тің түсіндіруін қажет етті.
Англия банкінің ашық нарықтағы операцияларын ақшалай-несиелік реттеудің
белсенді құралына жатқызуға болады. 1981 ж. ... ... ... ... ... ... банктер», яғни ... ... ... бар банктер және Англия банкіндегі қайта
есептеу үшін ... ... бар ... ... ... ... есеппен салымдардың 2% ұстаулары ... ол ... көзі және ... ... қарызын реттеуші болып табылады.
Тек 50-ші жылдардан бастап ашық нарықтағы операциялар Дойче ... ... ... бұл банк ... ... ... пайыздың белгіленуін есептік саясатпен үйлестіреді. Италия заңдары
бойынша ашық нарықтағы операциялар тек ... ... ... ... ... ғана ... болады. Осы ... ... ... 60 ... ортасында басталды.
Францияның банкі операцияның бұл түрін 1986 ж. бастап ... ... ... ... ... Ашық нарықтағы
операцияларды Франция банкіндегі ақшалай-несиелік ... ... ... ... деңгейіне тікелей әсер салдарынан «таңдамалы
күйге келтіру» операциясы деп атайды.
Қазіргі ... ашық ... ... ... да бір ... ... ... мемлекеттерде қолданылады. Тек Швейцарияда бұл
операциялар ақшалық нарықтың өтімділігін реттеу құралы ретінде ... ... ... ... резервтерінің мөлшерін реттеу орталық
банктің ақшалай-несиелік реттеуінің маңызды әдісі болып ... ...... талаптары бойынша орталық банктің пайызсыз шотына
салынған коммерциялық банк ресурстарының бекітілген бөлігі.
Ақшалай-несиелік реттеудің бұл ... ... ... шамасына ықпал
етудің тікелей әдісі болып табылады, өйткені міндетті резервтердің мөлшерін
ұлғайту несиелеу және депозиттік ... ... ... Бұл ... рет 1933 ж ... ... ... таңда ол көптеген елдерде
ақшалай-несиелік реттеу құралдарының қатарына кіреді.
1980 жылдың наурызында АҚШ-та ... ... ... ... және ақша ... ... жөніндегі» заң қабылданды, соның
негізінде 1987 жылдың екінші ... ... ... банктердің
барлығы дерлік банктің федералды резервтерінде арнайы пайызсыз шоттарда 3-
тен 12%-ға дейін өздері тартқан мерзімді және жинақ ... ... ... ... ... ... (жекелеген кезеңдерде
көрсетілген заңды қабылдағанға дейін федералды банктерге 16,25%-ға дейін
талап ... ... ... ... ... ... 1959 ... бастап әрекет етіп
келеді. Тартылған салымдар шамасына (300 млрд. иенге дейін, 300-ден 1500-ге
дейін және 1500 млрд. иеннен ... ... ... ... ... 3%-на дейін резервке аударымдарды жасайды.
Еуропалық одақтың Экономикалық және валюталық одағында 1999 жылдың 1
қаңтарынан бастап ... ... ... ... ... ... банкирлердің көңілдері жайланды десек болады, яғни ... ... ... ең аз ... ... ... өте жоғары
болды (жекелеген жылдарда коммерциялық банк депозиттерінің жалпы көлемінің
25%-на дейін); бұл шешімді люксембургтік ... ... ... ... ... ... ... аз дәрежеде резервтік талаптардың
«салығы салынды».
Сонымен қатар, ... ... ... ... ... болып
табылғандықтан, қаржылық нарықтың дамуы мөлшерінде оны ... азая ... ең көп ... ... ... ... алу үшін орталық ... ... ... ... ... резервтік талаптар
толығымен аз ... ... ... ... ... немесе
олардың мөлшері маңызды түрде төмендетілді (Францияда, Германияда және
бірқатар басқа елдерде).
Несиелік ... ... ... ... қатар орталық банктер
селективті әдістерді қолданады. Оларға келесілер жатады: ... ... алу ... ... ... несиелерді тікелей
шектеу (мысалы ... және ... онда ... ... салмағы дәстүрлі түрде жоғары); несиелік операциялардың ... ... ... ... тұтынушылық несиелердің жекелеген
түрлері бойынша бақылау орнату, ... ақша ... ... ... бөліп-бөліп төлеуді шектеу түрінде); салымдардың жекелеген
түрлері бойынша ең жоғары ... ... және ... пайыздық
мөлшерлемелерді реттеу және басқалар [57; 58].
Міндетті резервтер мөлшерлемесімен бірге аталған ... ... ... ... ... ... орталық банктер экономикалық
жағдайлардың дағдарыстық күшеюі жағдайында оларға жүгінуге мәжбүр болады.
Өнеркәсібі ... ... ... ақшалай-несиелік реттеу әдістері
ретіндегі әр түрлі ұсыныстар, мәлімдемелер, ... ... ... ... ... баланстық коэффициенттерді сақтау негізінде
банктердің қауіпсіздігін қамтамасыз ету ... ... ... ... ... банктік қадағалау маңызды мәнге ие болып отыр.
Ақша-несие саясаты экономиканы мемлекеттік реттеуде маңызды ... ... та, ... ... ... және ... және экономиканы мемлекеттік реттеудің басқа нысандарымен ... ... оның әр ... ... ... ... болашақта, мысалы бір жыл кезеңінде, егер өндіріс көлемі өз
әлеуетінен төмен орналаспаса, онда пайыздық ... ... ... ... өсуі ... ... пен өндіріс көлемін ... ... өсуі ... ... қысқартады. Жоғары инфляцияның
экономикаға ұзақ мерзімді әсері кері болып ... ... ... ... ... ... инфляцияны онжылдық кезеңдеріне
есепке алу кезінде, әсіресе, ... 10-20% ... ... өсімнің
тездетілуіне емес, баяулатылуына байланысты деген ... ... ... ... ... ... елдерде қайтадан
экономикалық оң өсімді қамтамасыз етуге, шамамен төмен ... ... ... ... ... туды [59].
Нарықтық экономика жағдайында орталық банктер инфляцияны тікелей басқара
алмайды. Олар пайыздық мөлшерлемелер, резервтік талаптар ... ... ... ... Олар ... және болашақта оның дамуы туралы
толық емес ... ... ... ... ... саласындағы
шешімдер бірқатар индикаторларға негізделген. Кейбір ... ... ... өсімін немесе валюта бағамының өсімін жалғыз бағыттаушы ретінде
шешімдер қабылдау үшін қолданады. Басқалар тым ... ... және ... ... ... кезінде факторлардың толық
спектрін ескереді.
Эмпирикалық куәліктер мынаны көрсетеді, яғни ... ... ... және аз ... ... ... Болжалмайтын инфляцияның ... ... ... ... ... ... шығындар және ресурс
шығындары.
Макроэкономикалық шығындар нарықтық ... ... ... ... мен ... тиімді тарату өндірушілер ... ... мен ... ... ... ... анық
ақпаратты білетін-білмейтіндігіне байланысты болады. ... ... ... ... ... ... ... бағаларының салыстырмалы
өсуін әлде барлық тауарлар мен ... ... ... ... ... ... ... және тұтынушыларға
қиынға түседі. Өндіруші ұсынысты уақытша ұлғайта ... және ... ... ... ... ... сала ... өйткені
бағалардың жалпы өсімін бағалардың шамалы өсімі деп ... ... ... ... ... мен ... ... айналысатын адамдар,
шынайы пайыздық мөлшерлемені ... ... Бұл ... тиімсіз
салымдарға және олардың көлемінің қысқаруына әкелуі мүмкін, бұл ... ... ... ... ... және оның өзгеру
қабілетін көтереді.
Жоғары инфляцияның диструбутивті шығындары әділ емес. ... ... ... ... ... ... ... ал соңғылары
сирек жағдайда толық қорғалған ... ... Атап ... қаржылық
мәселелерде қызығушылық танытпайтындар зиян шегеді (мысалы, қарт ... ... ... ... бара ... байқаулары мүмкін).
Кейбір азаматтар және компаниялар өз ресурстарын инфляцияның жоғары және
өзгергіш нәтижелерінен қорғауға едәуір күш жұмсайды. Осындай бастама ... ... үшін аса ... ... ... ... ... жағдайда да ол шығындарға ие болады.
Инфляция жағдайында адамдардың қолында ішкі валютаның аз мөлшері қалады.
Олар тауарларды сатып алу және ... ... ... ақшаны алу
үшін банктерге көп барады.
Өндірушілер мен түрлі сатушылардың шығындары сатылым ... ... ... ... ... қажеттілігіне байланысты болады.
Индексацияның жетілмеген жүйесі кезінде ... жүйе ... ... ... ... ... номиналды табыстарға салық
салуларға алып келеді. Мысалы, егер ... салу ... ... ... ... ... ... және еңбекақының
инфляциясы табыс салығымен прогрессивті салық салу жүйесі кезінде мынаған
әкеледі, яғни адамдар аса ... ... ... бар санаттарынан ығыстырылатын
болады. Ол азаматтарға арналған нақты салық ауыртпалығын ұлғайтады.
Төмен және ... ... ... банктердің негізгі мақсаты болып
табылады. Алайда, орталық банктер инфляцияны ... ... ... ... олар ... арналарды бағалаулары тиіс, сол арналар көмегімен ақшалай-
несиелік реттеу экономикадағы бағаларға және ... ... ... ... ... ақша ... ... ғана қолдай алады.
Ақшаның сандық теориясы ақша массасының өсімі мен инфляция ... ... үшін анық ... ... ... ... ... экономикадағы ақша массасының айналым жылдамдығына көбейтілген
(V) ақша массасының шамасы (М) ағымдағы бағаларда ... (PY) ... ... ... ... та, ... жасай келе, ақша массасы және бағалардағы өзгерістер
арасында тікелей жүйелік арақатынас бар екендігі анықталды.
Егер айналым жылдамдығы V ... ... ... ақша ... ... ... болжанатын болса (айналым жылдамдығының өсімі –
нөл), алайда экономикадағы ұсыныспен тез ... ... ... және ... ... құрал-жабдықпен, жер мен
технологияның бар болуымен анықталады. Өндірістің нақты көлемі өзінің ... аз ... ... циклдық құлдырау кезінде ақшалай-несиелік
(және бюджеттік-салықтық) реттеу, ... ... ... сұраныс
пен өндіріс көлемін қалпына келтіру үшін қолданылатын болады. Алайда,
өндіріс ... ... ... әлеуетінен асыруға мүмкіндік беретін
сұраныстың өсуі ... ... тек ... ... ғана ... ... (10-кесте).
10-кесте. Пайыздық мөлшерлемелер жағдайының инфляцияға және жалпы ішкі
өнімге ықпалы (ақша массасының ұлғаюы)
|Қысқа мерзімді болашақ ... ... ... ... ... ... |
|Егер өндірістің іс |Егер өндірістіктің ... ... ... ... ... ... көлемі ықтимал |көлемі ықтимал көлемнен |
|көлемнен төмен болса |көлемнен жоғары болса |жоғары болса ... ... ... ... ... өсуде ... іс ... ... ... көлемі|Өндірістік көлемінің іс |
|көлемі өсуде |бастапқы деңгейге ... және ... |
| ... ... ... ... |
| | ... ... ... көзі: Шелекбай Ә.Д., ... Н.А. ... ... жүргізілу теориясы мен практикасы. – ... ... – 189 ... көлемін ұлғайту қысқа уақыт аралығында инфляцияның ... өз ... ол ... ... ... ... дейін
қысқартады. Ақша массасы ... ... ... әсер ... ... (2-бағана). Шындығында, эмпирикалық куәліктер кез келген ұзақ
мерзімді ... ... ... ... ... өсуінің баяулануына
әкелетінін көрсетеді және керісінше ... ... ... ... атап айтқанда мұнай бағасының өсуі
сияқты әсерлер экономикадағы салыстырмалы бағаларға ықпал етеді. ... ... ... ... ... ғана әкеледі, егер өнеркәсіптік өндірістің
құлдырауын болдырмау үшін ақша массасының ұлғаюы жүзеге асса. ... ... ... ... жағымсыз ықпал ету
жағдайларында өндіріс көлемінің түзетілуін бөгей алады, ... тек ... ... ... инфляция, ақыр аяғында, өндірістіктің көлемін
қысқартуға әкеледі. Жоғары инфляцияны күту ұзақ ... ... ... ... ... ... ... бағалардың алғашқы секіруі сұраныстың өсуімен немесе
ұсыныстың ... ... ... ма, жоқ па, ... ... ... тек ақша массасының өсуінен қолдау табады.
Пайыздық мөлшерлемелердің төмендеуі (ақша массасының өсуі) өндірістік
көлемін уақытша ... ... Ол ... ... беталысты
туындатады, сонымен қатар инфляцияны қысқарту аса қымбатқа түседі. Қатаң
ақшалай-несиелік реттеу ... ... ... ... ... ... тек егер еңбекақы мен бағалар саласындағы инфляциялық күтулер
дер ... ... ... ... ұзақ ... ... ... үшін, қысқа мерзімді болашақта, ақшалай-несиелік
реттеуді қатаңдандырумен пайда болған өндіріс көлемін ... ... ... ... ... ұсынылады. Оған ... ашық және ... ... ... ... ... жатады.
Сандық теорияның құрылымын кейбір кезде, ... ... ... ... ... Жәшікке ақша бір жағынан түседі, ал бағалар ... ... ... Бірақ, ақша көлемінің өзгерісі бағаларға қалай ... ... ... ... ... банктер ақша массасын тікелей өзгерту арқылы
емес, банктік жүйедегі қысқа мерзімді несиелендіру немесе қарыз ... ... ... ... ... ... реттеуді
реттеуді жүзеге асырады.
Пайыздық ... ... ... ... бүкіл спектіріне ықпал ... ол ... ... ... ... өтеудің аса ұзақ мерзімі бар несиелерге
де қатысты. ... және ... ... ... ... маңызды рөлді атқарады.
Орташа дамыған қаржылық нарықтарда банктер жиі несиелеудің жалғыз көзі
немесе жинақ ... үшін ... ... ... ... ... құнды металлдардан ерекшеленетін). Банктердің несиелер және
депозиттер бойынша пайыздық ... ... және ... депозиттер көлемі экономиканың ақшалай-несиелік реттеуінде белгілі
рөлді ... ... ... ... да ... ... орынға ие,
өйткені олар үй шаруашылықтарын және ұсақ ... ... көзі ... ... қатар, орталық банктің ақша-несие ... ... және баға ... әсер ... Ақша ... оның ... ... өндірістіктің бағасы мен көлеміне әсер ете алатын
тек бір маңызды жолы ... ... ... ... ... және ... көлеміне олар
арқылы әсер ете алатын ... ... ... да бар, өйткені қысқа
мерзімді ... ... ... ... кезінде номиналды
пайыздық мөлшерлемелердің қозғалысы шынайы мөлшерлемелердің өзгерістерінде
көрініс алады.
Пайыздық мөлшерлемелерді көтеру жас ... және ... ... ... ... ... олар орта ... адамдар сияқты
жинақтаушыларға қайта ... Бұл ... ... ... ... ... бірақ та ... ... ... ... ... ... ақшаны жұмсауға деген
бейімділігі аз болғандықтан, сәйкес шығындар қысқарады. Толықтыру ретінде,
егер несиелер бойынша пайыздық ... ... ... ... ... көбірек өссе, сәйкес табыс та, яғни қаражатты
жұмсау да қысқарады.
Жапониядағы әр түрлі экономикалық үдерістердің ... ... ... ... ... және ... алу кезінде жеңілдіктерді беру
арқылы іске асырылды, бұл ... ... ... инвестициялық
әрекетіне әсерін тигізді. Бұл жағдайда ынталандыру немесе инвестициялық
әрекетті шектеу арқылы ... ... ... әсеріне қарағанда,
жеңілдіктерді селективті (іріктеу) беру және ... ... ... ... қабілеті бар салалардағы корпорацияларға пайздық
шығындард ерекше маңызға ие болып барады. Жиынтық ... әсер ... ... несиелік ресурстар ұсақ және тиімсіз немесе ірі және
тиімді кәсіпорындарға беріліп ... ... мәні жоқ. ... өсу үшін аса ұзақ ... ... келсек, ірі
кәсіпорындарды ... ... ... ... ... ... сөзсіз артықшылыққа ие болады.
Жапон өкіметі несие алу кезінде ірі корпорацияларға артықшылықтарды ... ... өсу ... ... капиталдары нарығындағы жапон
өкіметінің стратегиялық бағыты заңды шаралар, сондай-ақ жедел ақша-несие
саясаты ... ... ... ... ... ... өзі ... белгіленген ықпалын тигізді. Экономикада қаржылық ресурстарды
жеткіліксіз жинақталуы жағдайында пайызды еркін ... ... ... өте ... деңгейде орнатуға әкелер еді, ол инвестициялық сұранысты
тежейтін еді [59; 60].
Капитал ... ... шоты бар ... үшін ішкі ... кенеттен өсуі (бұл кезде басқа елдердегі мөлшерлемелер
өзгеріссіз қала береді) капиталдың таза ... ... ... Егер
валюта бағамы тіркелмесе, ішкі валюта бағасы өседі және сәйкесінше төлем
балансын тепе-теңдік ... ... ... валюта бағамы бар
мемлекеттер үшін ішкі ... ... ... өсуі капитал
ағымына және ақша ... ... ... Бұл, ішкі ... ... ішкі әсердің қысқаруын өтейді.
Капитал нарықтары либералды болған сайын, олар ішкі қаржы активтері шет
елдік активтердің алмастырушысы ... ... ... ал ... одан да ... ... бағамының өсуі ішкі валютамен өрнектелген импорт бағасының
төмендеуіне әкеледі. Дайын өнім ... ... ... ... ... тікелей қатысты болады. Импортталатын ресурстар мен
жартылай фабрикаттар бағасының қысқаруы тұтынушылық бағалардың ... ... ... ол ... мен отандық өнімдер қызметінің
өзіндік құнын бастапқы төмендету арқылы ... ... ... мөлшерлемелердің өзгерістері экономикадағы басқа пайыздық
мөлшерлемелердің өзгерістерімен және валюта ... ... ... бәсекелестігі бар ашық ... ... ... ... ... ... ... сәйкес өзгеретін болады,
яғни қаржылық келісім-шарттар қалқымалы ... ... ... ... таза ішкі ... ... ... және ішкі
активтерге деген шетелдік сұраныс пайыздық мөлшерлемелердегі өзгерістерге
сезімтал болады. Қаржылық ... ... ... ... ... арақатынас қаржы нарығын қаржылық ырықтандыруға сәйкес ұлғаюы тиіс.
Басқа тұрғыдан қарағанда, ... ... ... ... ... әкеледі. Алайда, экономикасы дамыған бірқатар елдерден ... ... ... жою ... ... қарағанда
пассивтердің тез өсетіндігін куәландырады.
Жоғарыда айтылғандар ақшалай-несиелік реттеудің ықпал ету ... ... ... ... көрсетеді. Сондықтан орталық банктер
ақша-несие саясаты саласындағы шешімдерді шығару кезіндегі ... ... ... ... инфляцияны басу үшін ақшалай-
несиелік реттеудің құралдарын қолдана отырып, екі кең стратегиялық бағытты
ұстанады.
Реттеуді нақты ақша ... ... ... валюта бағамына негіздей
отырып, орталық банк өз саясатының ... ... ... ... ақша ... ... және несиелеу мөлшерін немесе валюта бағамын
бақылау үшін түзетеді. Бұл кезде, аралық мақсатты бағыттауыш және болашақ
инфляция ... ... ... теориясының жағдайына сәйкес, ... ... бар деп ... ... ... ... ... төмен инфляцияға жету жолы ретінде анықталады.
Ереже бойынша, мақсатты бағыттауыш ... ... үшін ... ... ... ... және ... инфляцияға ықпалы
арасындағы уақытша қалып қоюға жол беру үшін белгіленеді. Бұл жағдайда
банктің ... ... ... ... ... ... өзгереді,
олар тек бір ғана шаманы емес, экономикадағы ... да, ... ... ... ... ... инфляциялық күтулер, өндірістің
нақты көлемі, несиелендіру көлемінің өсуі, бюджеттік-салықтық саясат және
еңбекақы шығындары ақша көлемінің өсуі және ... ... өсуі ... ... ... ... болжамға сәйкес бағыттауыштан асып
кеткен кезде пайыздық мөлшерлемелерді көтереді және егер болжам ... ... аз ... ... ... ... массасы (немесе валюта бағамы) бағаны өсірудің пайдалы индикаторы
болып табылуы үшін ақша массасының өсуі ... ... ... және
болашақтағы бағаның өзгеруі арасында болжанатын байланыс болуы қажет. Бұл,
аралық мақсатты бағыттауыш болашақ инфляцияны болжау үшін ... ... банк ... ... ... ... ақша массасының
немесе валюта бағамының өсімін бақылауы және болжауы тиіс. Ақшалай-несиелік
реттеу аралық ... ... ... ... ... бағыттарға жету
үшін қамтамасыз етуі қажет.
Жоғарыда қарастырылған сандық теорияның теңдеуі (M=PY/V), ереже бойынша,
осындай ... ... ... ... үшін ... ... Аралық монетарлық мақсатты бағыттауыш келесі қадам көмегімен
сандық ... ... ... ... 1) ... инфляция үшін талап
етілетін соңғы ... ... ... 2) ... ... ... негізгі әлеуетінің беталысын бағалау: 3) ақша айналымының
жылдамдығының өсу траекториясын болжау. Бұл ақша массасының өсуінің ... ... ... ол ... ... соңғы мақсатты
бағыттауышқа сәйкес болады.
Ақша массасының айналым ... кең ... ... соңғы 20
жыл ішінде тұрақты болған Германиядағы Бундесбанк ақша массасының кең
көрсеткішінің ... жыл ... ... ... ... ... осы ... қолданды. Германияда қолданылатын типтік мысал
төмендегі 11-кесте көрсетілген.
Бұл ... ... ... ... ... ... ... анықталған, өндірістің нақты көлемінің өсу беталысы жылдық ... және ақша ... ... ... (М3), баға ... 1%-ға азаятын болады. Бұл ақша массасын өсіру саласындағы мақсатты
(орта мерзімді) ... ... ... ол ... жуық ... ... өсуіне қатысты кейбір тұрлаусыздыққа жол беру үшін,
Бундесбанк, ереже бойынша, М3-тің (ақша массасының) ... 4-7% ... үшін ... ... айналасына 5,5% диапазонын белгілейді.
11- кесте. Монетарлық мақсатты бағыттауышты анықтау
|Көрсеткіш ... ... ... ... (Р) |2% ... ... ... беталысы (Y) |2,25% ... ... ... ... (V) |-1% ... ... ... мақсатты бағыттауышысы(М) |5,5% ... ... ... мына дерекке сүйене отырып құрастырған: Шемятенков
В.Т. Евро: две стороны одной монеты. – М.: Экономика, 1998
Алайда ... ... ... ... ... ... ... пен МЗ ақша массасын өлшеудің бірқатар мүмкін әдістері бар. Ү
және М өлшеу ... ... жұбы Ү ... ... әр ... береді. Теория тәжірибелік пайда әкелуі үшін, Ү және М
анықтау әдістерін табу ... олар ... ... ... ... ... ... әлеуетті көлемі өндірістік факторларының саны ... ... ... Егер ... орталықтандырылған жоспарлы
экономикасы болған елдердегі сияқты өндіріс саласында ірі ... ... ... онда оларды өлшеу және болжау өте қиынға ... ... ... ... ... ... жатқан экономикалық жүйелерде
өндірістің іс жүзіндегі көлемін ... ... ... салдарынан өндірістің
ықтимал және іс жүзіндегі көлемдері арасындағы айырмашылық едәуір ... ... ... ... және ... ... ... жатқан мемлекеттерді қосқанда, көптеген мемлекеттер үшін ... ... ... қиын ... ... ереже бойынша, кең ұғымда ақшаға сұраныстың үнемі
өсуіне әкеледі, өйткені ақша айналымының жылдамдығы, немесе ... ... ақша ... ... ... ... ақша ... көрсеткішінің
өсуі ырықтандыру үдерісі кезінде келешекте инфляцияның өсуінің жол ... ... Егер ... ... ... ... ... қатаңдана
береді. Керісінше, ақшаға сұраныс азайған және олардың айналым жылдамдығы
өскен кезде, ақша массасын өсіру бұрыңғыға ... аса ... ... Егер ... мойындамасақ, онда саясат өте жұмсақ ... ... ... жиі ақша ... жылдамдығы өзгеріп жатса, ... ... ... ... ... мөлшерлемелердің және
нақты өндіріс көлемінің оқтын-оқтын қысқа мерзімді тербелістерін тудырады.
Бұл мәселелер уақыт көкжиегінен тыс ... яғни екі ... және ... жүйесінде белгілі құрылымдық өзгерістер
жағдайында ақшалай-несиелік реттеудің ... ... ... және ... ... әсерлері күтпеген нәтижелерге әкелуі мүмкін
дегенді білдіреді. Бұл жағдайларда ... ... ... ... яғни, ақша-несие саясаты саласында біраз жариялылықты
аздап жоғалту есебінен пайда болуы да ... ... ... ... ... өсуінің мақсатты көрсеткіштері тіркелген нүктелерден
тиімдірек.
Негізінен ақша айналымының ... ... ... ... ... ... болашақ инфляцияға арналған ақырғы ... ... ... саясаты ... ... ... ашық ... ... ... бағам
бойынша аралық бағыттауыштардан бас тартады, ... ... ... уақытта
кейбір дамыған елдерде орын алып отыр.
Инфляция саласындағы мақсаттық көрсеткіштер қазіргі ... ... ... Израйльде, Жаңа Зеландияда, Испанияда, Швецияда және
Ұлыбритания Біріккен Патшалығында анықталған.
Валюталық ... ... ... ... ... ... ие және ... сияқты төмен инфляциясы бар ... ... ... ... ... өте келе бұл шет ... нарықтық бағалардың конвергенциясына және
бағалардың инфляциясына алып келеді. Валюталық бағам саласындағы мақсаттық
бағдарлар ішкі ... ... ... ... ... ... білдіреді. Монеталық мақсатты бағдарлармен ... ... ... ... ... ... мөлшерлемелердің және
ақшаға деген сұраныстың кенеттен өзгерулерімен байланысқан өндірістің нақты
көлемінің қысқа мерзімді ауытқуларына жол ... ... ... ақшаға деген сұраныстың өзгеруі ақша массасына сыртқы (шет елдік
елдерден) ықпалымен (капиталдың құйылуы арқылы) ... ... ... ... ... ... бағдарлар сауда
жағдайының өзгеруі, ... ... ... экспорттық нарықтарды
жоғалту сияқты материалдық өндіріс секторындағы елеулі кері өзгерістердің
алдында ... ... бар. ... бағамды белгілеу салыстырмалы
бағаны белгілеуді ұйғарады және экономиканың нақты ... ... ... ретке келтіруге жол бермейді. Бұл ішкі экономиканы
толық ретке келтіру керектігін білдіреді.
Бірақ егер еңбекақы мен ішкі бағалар толық көлемде ... ... ... ... ... ... (кем дегенде, уақытша). ... ... ... ... ... көрсеткіштің орнын
толтыру үшін жартылай төмендеген кезінде нақты өндірістің көлемі ақшаға
деген ... ... ақша ... мен ... көлемін мақсаттық
бағдарға сәйкес келетін деңгейге дейін артуына қолдау көрсету үшін пайыздық
мөлшерлемелер төмендейді.
Инфляция саласындағы ... ... ... ... ... үшін инфляцияны жоспарлауды ұйғарады. Егер инфляция мақсаттық
бағдардан ауытқитын болса, онда ол саясатты өзгерту ... ... егер де ... бағдарды арттыру көзделсе, онда саясатты қатаңдату
керек; ал егер де ... ... ... ... ... деп ... саясатты бәсеңдету қажет.
Ақырғы мақсаттық бағдарлар, әдетте, белгіленген нүктелер түрінде емес,
диапазондар түрінде белгіленеді. ... ... ... көлемі
саласындағы экономикалық тепе-теңдіктің бұзылуын бәсеңдетуге ... ... ... да ... етеді (мысалы, сауда жағдайындағы өзгерістер).
Сонымен бірге ол нарықтық экономикасы бар елдердегі инфляциялық ... ету ... және ... артта қалуын көрсететін траекторияның
белгісіздігін ескеруі тиіс.
Инфляцияны болжау, әдетте, пайыздық мөлшерлемедегі ... ... ету ... ... модельге тәуелді болады. Мұндай тәсілдеменің
артықшылығы бар және ақша ... ... ... ... ... ... ... көрсетілетін тәсілдемемен салыстырғанда, ол ақпараттың
үлкен ... ... ... ... ... реттеудің
қолданыстағы тетігі біршама күрделі болуына байланысты, ... ... және үй ... ... инфляция үдерісін егжей-тегжейлі,
бірақ та түсінікті дәрежеде жеткізуді талап етеді.
ҚОРЫТЫНДЫ
Жүргізілген зерттеулер келесідей ... ... мен ... ... ... Баға ... көп ... «шығын + пайда» қағидасына негізделеді.
Шығындағы басым ... ... ... ... ... ... елеулі дәрежеде баға серпінін анықтайды. Өйткені атаулы еңбекақының
өзгеру қарқыны баға деңгейінің өзгеріс қарқынымен тығыз байланысты, демек
атаулы ... ... ... мен ... ... ... баға деңгейінің өзгеру қарқыны (яғни, инфляция) мен
жұмыссыздық ара ... етіп ... ... болады.
2. Инфляцияны күту, алдында болған инфляция ... ... ... ... ... ... ... Адаптивті күтілім – шаруашылық
жүргізуші субъектілердің болып өткен инфляцияның қарқыны туралы ... ... ... инфляция болжамы. Экономикалық саясаттағы
өзгерістер инфляцияның шын қарқыны ықпалға ... ... ... ... алмайды. Ұтымды күтілім инфляция қарқынын анықтайтын факторлар туралы
барлық қол жететін ақпараттарды ... ... ... ... ... ... агенттер саясат өзгеретінін білетіндіктен, өз
күтілімдеріне тез арада түзетулер енгізеді.
3. Жиынтық сұраныс бағалар деңгейі мен ... ... ... ... көлемі арасындағы тәуелділікті көрсетеді. Жиынтық сұраныстың құрамдас
бөліктері тұтынушылық сұраныс, ... ... ... мен ... ... сондай-ақ сыртқы әлем тарапынан келіп түсетін таза
сұраныс (таза экспорт) болып табылады. ... ... ... ... деңгейінде өткізу үшін өндірушілер ұсынатын дайын тауарлар мен
қызметтер көлемінің белгілі бір ... ... ... ... ... есептеледі. Жиынтық ұсынысқа да ие ... ... ... ... ... ... ... үдерісінде экономика
тепе-теңдікке келетін шығару көлемі мен баға деңгейі арқылы керекті көлемі
анықталады. Жиынтық сұраныс пен ... ... ... ... ... мен жиынтық шығарылым деңгейінің тербелуіне себепші болады. ... ... әрі ... ... ... ... ... болуы мүмкін, ал күтілмеген, әрі жағымсыз жиынтық
ұсыныстың кері әсері шығын ... ... ... Ақша ... өсу ... ... қысқа мерзімді кезеңде
шығарылым ғана емес, сонымен қатар инфляция деңгейіне де ықпал жасайды.
Ұзақ ... ... ақша ... өсу ... ... ... ғана әсер ... Егер ақша-несие саясатының
өзгерістері күтілмеген болып саналса, онда қысқа мерзімді ... ... ... де, ... қарқынына да ықпал етеді. Егер ... өсу ... ... ... ала ... онда олар ... ... әсер етеді.
5. Жиынтық ұсынысты ынталандыру саясаты нарықтың тиімділігін ... ... ... ... ... айырмашылығы бар, ол
шығарылым көлемі және ... ... ... ... емес,
ұсыныстың мақсаты потенциалды ЖІӨ-ні тұрақты көтеру болып табылады. ... ... ... үшін ... ... Экономиканы қаржылық тұрғыдан тұрақтандырудың қарастырылған
әдістерінің әрқайсысының өз ... мен ... ... ... ақша массасын экономикалық өсімді жүзеге ... ... ... ... ... ... парасатты компромисс ұсынылады,
ал антиинфляциялық саясатты өндірістік-құрылымдық қайта құрумен ... ... ... ... ... пен жаңа инфляциялық құйынға
жол бермейтін ... ... ... Инфляцияның әр жаңа толқыны қоғамнан
шығын талап етеді, сөйтіп антиинфляциялық саясаттың «бағасы» өседі.
7. Шетел тәжірибесі антиинфляциялық саясаттың ... ... ... ... мен ... ... ... тиімді пайдаланудың
көптеген мысалдарын ұсынады. ... ... ... ... жағдайда, ондай
саясат өзін ақтайды. ... ... ол ... ... ... операциялар шеңберінен шықпаған жағдайда ғана жетістікті ... ... ... ... валюта бағамы бақылаудан шығып кетеді,
оған 1997 жылғы ... ... ... ... бола ... ... елдер қалқымалы валюталық режимге көшті. Мысалы, Ресей әлемдегі
капиталдың қомақты ағындарының өзгеруімен және ... ... ... ... ... ... сәтсіздікке ұшырауымен
байланысты азиялық қаржы дағдарысына қосылды. Өтпелі экономикаға ие ... егер ... ... ... ... ... тапса, онда оған айырбас бағамының базасында да, ақшалай негізде де
қол жеткізуге ... ... ... ... ... ... инфляция төмендеуінің неғұрлым жылдам қарқыны мен
өндіріс құлдырауының және жұмысбастылықтың аз төмендеуінен тұрады.
8. Қазақстандағы инфляциялық үдерістің негізгі ... оның ... ... ... ... ғана ... ... болып саналады.
Инфляцияның бір жағынан ақша ... ... ... ал ... ... ... ... жағдайында өмір сүру фактісі бұның айқын
дәлелі. Инфляцияның себептері ақша сферасы саласында ғана ... ... ... ... ... ... үшін ... валюта
тербелістерінің әсерінен теңге ... ... ... ... ... инфляция ерекше қауіпті. ... ... елде ... ... асып ... осы ... ... серпінін бақылауға мүмкіндік бермейді және ... әрі ... ... ... төндіреді. Сондықтан,
Қазақстандағы осы заманғы инфляциялық үдеріс көп ... ... ... ... ... оған ... факторлар, атап айтқанда теңге
бағамының түсуі ... ... елге ... ... ... өсуі,
экономиканың «долларизация» деңгейінің жоғарылығы және т.б. үлкен ... Ақша ... ... ... және ... сәйкес экономиканың
монетизациялануын жеделдетуге жол бермеу ұсынылады, өйткені тез ... ... ... ... ... көтерілуіне, банк жүйесінде
өтімділіктің шамадан тыс қорлануы инфляцияның орта мерзімді кезеңде өсуіне,
ал ақша ... ... да ... ... ... ... ... әсер етеді.
10. Инфляция көздерін анықтау және олардың ... ... ... экономиканың мұнайлы және мұнайлы емес секторларынан түсетін валютаны
бөлу жолымен төлем балансының ағымдық есебін ұсыну, ал ... ... ... мен ... емес салалардан түсетін табыстарды ... ... ... құру алға ... ... өсу ... баяулату үшін қайта қаржыландыру
мөлшерлемесі мен минималды резервтік талаптар нормативтерінің ... ... ... және ... жолымен күшейту ұсынылады.
12. Инфляцияның өсуін болдырмау мақсатында шетел валютасының көлемді
түсімін залалсыздандыруды қысқа мерзімді ... ... репо ... және ... ... ... депозиттер тарту жолымен жүзеге
асыру ұсынылады.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Макроэкономика / под ред. проф. И.П. Николаевой. – М.: ... 2000. ... Я. ... и ... в ... в
1992–1994 гг. // Вопр. экономики. – 1995. – № 8. – ... Дж.М. ... ... ... ... и ... – М.: Гелиос АРВ,
1999. – 352б
Сатубалдин С. Азиатский кризис: Причины и ...... САК, 2000. ... Л.А. ... анализ инфляционной ... и ... // В кн.: ... и ... ... России / под ред. Л.Н. Красавиной. – М.: ... и ... 2000. ... Л.А. Влияние инфляции на страховой бизнес // В кн.:
Инфляция и антиинфляционная политика в ... / под ... ... – М.: ... и ... 2000. – ... Л.П. Налоги и инфляция // В кн.: Инфляция и антиинфляционная
политика в ... / под ред. Л.Н. ... – М.: ... и ...... М.В. ... ... в современном мире (кризисный опыт
конца 90-х). – М.: ... 2000. – ... Д.В. О ... ... // ... и ... – 2001. – № 10.
– 28–34бб.
Бертаева К.Ж. Политика таргетирования в Казахстане // В кн.: ... ... ... ...... ... им. ... 2002. – 71–75бб.
Краткий статистический ежегодник Казахстана: стат. сб. / под ред.
К.С. Адиева. – Алматы: ... РК по ... ... – 35б.
Спанов М. Валютно-финансовая устойчивость Казахстана // Саясат. – 1999. – ...... Банк ... ... ... за ... год. – ... – 90б.
Республика Казахстан. Правительство. Основные направления денежно-кредитной
политики НБРК на 2006-2008 гг.: одобрено Постановлением Правительства РК ... от ... г. // ... ... – 2006. – 15 ... ... ... Правительства РК на 2007-2009гг. ... ... – 2006. – 1 ... Б.К. ... ... ... и ... Алма-Ата:
Галым, 1990.- 176б
Гордиевич Т.И. Инфляционные процессы в переходной экономике: генезис и
проблемы регулирования (на ... ... ... дис. … ... наук. – Алматы, 1997. – 135б.
Волков В.Н. Финансовый кризис в России и его ... ... // ... ... и антиинфляционная политика в России / под ред. ... – М.: ... и ... 2000. – ... И. Инфляция в инвестиционной сфере и механизм ее ... ... ... 1992. – № 2. – ... Л.А. ... в развивающихся странах Южной и Юго-Восточной Азии.
– М.: Наука, 1981. – 200б
Рыночная экономика Казахстана: ... ... и ... в 2 т. ... ред. М.Б. Кенжегузина. – Алматы: ИЭ МОП РК, 2001. – Т. 1. – 384б
Инфляция и ... ... (80-е ... / под ... ... – М.: ... 1996. – ... теория денег и кредита / под ред. Е.Ф. Жукова. – 2-е изд. – М.: Банки
и биржи, ... 1999. – ... Ә.Д., ... Н.А. ... ... ... жүргізілу
теориясы мен практикасы. – Алматы: Экономика, 2008. – 189 б.

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 52 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Инфляцияның нарықтық экономикадағы әсер ету ерекшеліктері31 бет
Нарықтық экономикадағы инфляция19 бет
Бағалы қағаздардың қалыптасуы мен даму48 бет
Нарықтық экономиканы мемлекеттік реттеу.33 бет
"Инфляцияның теориялық негіздері."37 бет
Ақша және инфляция31 бет
Ақша теориялары және инфляция27 бет
Бағаның инфляциядағы рөлі37 бет
Бюджет тапшылығы мен инфляция3 бет
Жұмыссыздық пен инфляция экономикалық тұрақсыздықтың көрінісі ретінде3 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь