Қазақ қоғамындағы “билер институтының” құқықтық қызметi, бұл институттың қалыптасу кезеңдерi және құқықтық қатынастардағы орны, сондай-ақ, билердiң билiк шешiмдерiне ғылыми тұрғыда талдау жасау, оның құқықтық табиғатын айқындау және мән-мазмұнын ашып көрсету

Кіріспе
1 Қазақ қоғамындағы билер институтының құқықтық бастаулары және оның құқықтық нормаларды түзудегі рөлі
1.1 Қазақ қоғамындағы билер институтының құқықтық бастаулары мен оның даму кезеңдерi
1.2 Билер институтында iс қаралуының процессуалдық құқық.тық ерекшелiктерi мен мәселелерi және оның құқықтық нормаларды түзудегі рөлі
1.3 Қазақ әдет.ғұрып құқығы жүйесiндегi билер институтының құқықтық мұрасы: жарғылық және қағидалық билiк шешiмдерi
2 Қазақ мемлекеттілігі және билер институтының негізгі функциялары
2.1 Билердiң қазақ қоғамында iшкi саясат жүргiзуi және басқару функциялары мен орны
2.2 Қазақ билерiнiң сыртқы саясат жүргiзудегi саяси және дипломатиялық қызметi
2.3 Дәстүрлi қазақ қоғамындағы билердiң саяси.құқықтық көзқарастары
2.4 Билер институтын тәуелсiз кезеңде қайта жаңғыртудың нышандары мен көрiнiстерi
Тұжырымдар
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Зерттеу тақырыбының өзектiлiгi. Егемендiк алған соңғы он шақты жылдың iшiнде рухани өркендеуiмізде бiрқатар оңды өзгерiс-тер болды. Осы уақытқа дейiн отандық тарих сахнасынан өшiрiлген немесе жоғалтып ала жаздаған асыл мұраларымызбен қайта қауыш-тық. Ұлттық тарихымыздағы асыл қазыналарымызды қайта жандан-дырудамыз.
Рухани өркендеуiмiздегi келесi оңды өзгерiстердiң бiрi халық-тың тұтастай ойлау жүйесiнiң жаңғыруы. Соның нәтижесiнде қазақ халқы өзiнiң ұлттық тарихына, елiмiздiң өткен өмiрiнде басты орын алған алып тұлғалардың өмiрi мен қызметiне жаңаша көзқараспен қарай бастады. Сондай жаңаша көзқараспен ғылыми талдаудан қазақ-тың “билер институты” да өтiп, өзiнiң шынайы бағасын алуда.
Кеңес дәуiрi кезiнде ұлттық тарихымызды еркiн зерттеп, шынайы нәтижесiн жариялауға сол кезеңдегi идеологияға байланыс-ты мүмкiндiк болмаған-ды. Бiрен-саран шындықты жариялауға тырысқан ғалымдарды кеңестiк үкiмет “ұлтшылдар” деп айыптап, түрмеге қамады. Сондықтан да кеңестiк дәуiрдегi “билер институты” туралы зерттеулер таптық тұрғыда жүргiзiлiп, қазақ елiнiң алып қайраткерлерiнiң өз халқына жасаған қызметтерi жоққа шығарылу, даттау, қаралау негiзiнде жүргiзiлдi. Сол себептi де, жалпы “би” тұлғасы өзгертiлiп өзiнiң шынайы бет-бейнесiнен айрылып, “хандардың қолшоқпарлары”, “ханның, билеушi топтың сөзiн сөйлеушiлер”, “парақорлар, жемқорлар”, “халықты алдаушылар” деген теңеу алды.
Тәуелсiздiк алған алғашқы жылдардан бастап ғалымдарымыз “билер институты” турасындағы шындықты халқымызға көрсету iсiне белсене кiрiстi. Аз уақыттың iшiнде “билер институтына” байланысты бiраз еңбектер де шығып үлгердi. Бұл еңбектер елiмiздiң белгiлi заңгер ғалымдарымыз болып табылатын С.Зиманов, С.Сартаев, С.Өзбекұлы, Ғ.Сапарғалиев, З.Кенжалиев, Н.Өсерұлы, Б.Қуандықов, Н.Мыңбатырова және т.б. жазылды.
Қазақ халқының тарихындағы билер институының қалыптасуы ерте заманнан өз бастауын алады. Сақ дәуiрiнде нұсқасы жасалған бұл институт дами-дами келе, ғасырлар бойғы халқымыздың сот билiгi мен әдет-ғұрып құқығының тәжiрибесiн бойына сiңiрiп, қазақ халқының өмiрiнде басты орын алған құқықтық институт ретiнде бола алды. Бұл құқықтық институт дәстүрлi қазақ қоғамында болып тұратын жер дауы, жесiр дауы, құн дауы, мал-мүлiк дауы, ар-намыс дауы және тағы басқа сол сияқты дауларды ерте кезден келе жатқан әдет-ғұрып құқығына сүйенiп шешiп отырды.
1. Зиманов С.З., Атишев А.А. Политические взгляды Ч.Валиханова. Алма-Ата, 1965, // Аудармасы: С.Өзбекұлы Барлыбек Сыртанов. Алматы, 1996, 112 б.
2 Радлов В.В. Опыт словаря тюркских наречии. Т.4 часть 2, Москва, 1911.
3 Добросмыслов А.И. Суд у киргиз Тургайской области в XVIII и XIX века. Казань, 1904.
4 Леонтьев А.А. Обычное право киргизов: Судоустройство и судопроизводства. // Юридический Вестник, 1890, №5.
5 Ч.Ч.Валиханов Собрание сочинений в пяти томах. Том1. Алма-Ата, 1984, 430 с.
6 Словоохотовь А.Л. Народный суд обычного права киргиз Малой Орды. Труды Оренбургской ученой архивной комиссии. Оренбург, 1905, Вып.15
7 Бартольд В.В. Бег. //Сочинения. Т.5 Работы по истории и филологии тюркских и монгольских народов, Москва, 1968, 757 с.
8 Бекмаханов Е.Б. Присоединение Казахстана к России. Москва, 1957, 342 с.
9 Аманжолов С. Вопросы диалектологии и истории казахского языка. Алматы, 1997, 455 с.
10 Толыбеков С.Е. О некоторых вопросах экономики дореволюционного кочевого аула казахов //Вестник АН КазССР. 1951, №8.
11 Аполлова Н.Г. Присоединение Казахстана к России в 30-40-х гг.XVIII в. Алма-Ата, 1948, 254 с.
12 ҚазССР тарихы /көне заманнан бүгiнге дейiн/. V томдық, II том. Алматы, 1983, 440 б.
13 Кляшторный С.Г., Султанов Т.М. Казахстан: летопись трех тысячелетий. Алма-Ата, 1992, 376 с.
14 Ғ.С.Сапарғалиев, Ғ.Ғаббасұлы. “Қазақ көшпелi қоғамының әдет заңдарының бастауы туралы” // Мемлекет және құқық журналы. 2001, №1, Б.19-22
15 Таным тармақтары. (Құрастырған: Қойшығара Салғараұлы) Алматы, 1998, 275 б.
16 Су Бэйхай Үйсiн тарихы. //Қазақ тарихы. 1998, №6, Б.5-8
17 Сапарғалиев Ғ.С. Қазақстан мемлекетi мен хұқығының негiздерi. Алматы, 1994, 160 б.
18 Кенжалиев З.Ж. Көшпелi қазақ қоғамындағы дәстүрлi құқықтық мәдениет (теориялық мәселелерi, тарихи тағлымы). Алматы, 1997, 192 б.
19 Айдаров Ғ. Язык орхонских памятников древнетюркской писменьности VII века. Алма-Ата, 1971, 415 с.
20 История государства и права Казахской ССР. Часть 1, Алма-Ата, 1982, 181 с.
21 Гумилев Л.Н. Древние тюрки. Москва, 1967, 526 с.
22 Бернштам А.Н. Социально-экономический строй орхоно-енисейских тюрок VI-VIII веков. Москва, 1946, 946 с.
23 Сүйiншәлиев Х.Ш. Диуани лұғат ат-түрк. Алматы, 1986, 85 б.
24 Махмуд Қашқари. Түбi бiр түркi тiлi. Алматы, 1993, 192 б.
25 Треножкин А.И. Об общественном строе скифов //Советская археология, 1966, №2.
26 Граков Б.Н. Каменское городище на Днепре. Москва, 1954, 235 с.
27 Кадырбаев А.Ш. Сакский воин-символ духа предков. Алматы, 1998, 128 с.
28 Лукиан Самосатский. Анахарсис или о гимнасиях //Хазанов А.М. Социальная история скифов. Москва, 1975, 332 с.
29 Н.Я.Бичурин (Иакинф). Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена. Том 1. Москва-Ленинград, 1950, 380 с.
30 Абай Құнанбаев. Шығармаларының бiр томдық толық жинағы. Алматы, 1961, 694 б.
31 Нәрiкбаев М.С. Ұлы билерiмiзден жоғары сотқа дейiн. Алматы, 1999, 192 б.
32 Хара-Даван Э. Чингис-хан как полководец и его наследие. Культурно-исторический очерк Монгольской империи XII-XIV веков. Алматы, 1992, 272 с.
33 Құдайбердiұлы Ш. Түрiк, қырғыз-қазақ һәм хандар шежiресi. Алматы, 1991, 80 б.
34 Өсерұлы Н. Шариат. Алматы, 1996, 352 б.
35 Құрбанғали Халид. Таураих хамса (Бес тарих). Алматы, 1992, 304 б.
36 Қазақ совет энциклопедиясы. Т.1 1972.
37 Бес ғасыр жырлайды. II томдық, // Құрастырған М.Мағауин, М.Байдiлбаев., Т.1 Алматы, 1989, 382 б.
38 Нысанбек Төреқұл. Билердiң сөзi-ақылдың көзi. Алматы, 1996, 240 б.
39 Материалы по казахскому обычному праву. //Сост. Т.М.Культелеев; М.Г.Масевич; Г.Б.Шакаев., Алма-Ата, 1948, Сб.1, 347 стр.
40 Зиманов С.З. Общественный строй казахов первой половины XIX века. Алма-Ата, 1958, 293 с.
41 Самат Өтенияз. Шоқан өскен орта. Алматы, 1995, 200 б.
42 Уалиханов Ш. Таңдамалы. Екінші басылым, Алматы, 1985, 560 бет.
43 Культелеев М.Т. Уголовное обычное права казахов /с момента присоединения Казахстана до установления советской власти/. Алма-Ата, 1955, 300 с.
44 ҚРОММ, 64 қор, “Канцелярия Степного генерал-губернатора”, 1-тiзбе, 2209; 647 iс.
45 Н.Ә.Назарбаев Бiрлiк-бiздiң қасиеттi туымыз. // Егемен Қазақстан, 26.04.1995 Б. 1-2.
46 Қайырғәлиева К. Қазақ ойлау мәдениетiндегi билер сөзiнiң орны, /Қазақ хандығындағы билердiң орны мен қызметi туралы/, //Ана тiлi, 18.09.2000., № 22. Б. 8.
47 Қ.Еламанов Билер қызметi // Фемида, 1997, №11, Б.71-75.
48 С.Сматай Қаз дауысты Қазыбек би. // Үш пайғамбар, Алматы, 1992, 184 б.
49 Есламғалиұлы М. Би дегендi бiле ме бүгiнгi ұрпақ? //Қазақ әдебиетi, 29.10.1993., Б.10-11.
50 Мағзұмов М. Билер институты // Ақиқат, 1995, №9, Б.14-19.
51 Қуандықов Б. Әйтеке Бәйбекұлының қазақтың дәстүрлi би болу мектебiнен өтуi // Заң журналы, 2000, №6, Б. 68-73
52 Дәдебаев Ж. Шешендік сөздер. Алматы, 1993, 180 б.
53 С.Өзбекұлы Көшпелі қазақ өркениетіндегі құқық. Право кочевой цивилизации казахов. Алматы, 2002, 224 б.
54 ҚРОММ, 44 қор “Семиреченское областное правление”, 1 тiзбе, 29172 iс.
55 Маковецкий П.Е. Материалы для изучения юридических обычаев киргизов. //Материальное право, Омск, 1886, Вып: 1; 2;
56 Левшин А.И. Описание киргиз-казачьих, или киргиз-кайсацких орд и степей. // Под. редак. академика М.К.Козыбаев. Алматы, 1996, 656 с.
57 Созақбаев С. Тауке хан. Жеті жарғы. Алматы, 1994, 48 б.
58 Гродеков Н.И. Киргизы и каракиргизы Сыр-Дарьинской области, Ташкент, 1889, Том 1, Юридический быть.
59 Бекболат би // Тура би, 1999, №3 Б.122-123
60 Проблемы казахского обычного права. // Материалы конф. посвящ. памяти Т.М.Культелеева, Алма-Ата, 1989, 144 с.
61 Кенжалиев З.Ж. Дәстүрлi қазақ қоғамындағы сот билiгiнiң кейбiр мәселелерi // Әдiлет министрлiгiнiң хабаршысы, 1995, №6, Б. 40 - 47
62 Сомоквасов Д.Я. Сборник обычного права Сибирских инородцев Варшава, 1876, С. 245-276
63 Өсеров Н. Ант беру мен қорғану // Заң газетi, 02.04.1997., Б. 6
64 Ибрагимов И. Заметки о киргизском суде. СПб, 1878, 25 с.
65 Максимов Народный суд у киргизов // Журнал юридического общества, 1897, книга VIII.
66 Вяткин М. Батыр Срым. Алматы, 1998, 344 с.
67 А.И.Мякутинь Труды Оренбургской ученой архивной комиссий. //Юридический быть киргизов, Оренбург, 1911, Выпуск XXV. С.31
68 Әлменұлы Бөлтерiк. Шешендiк сөздер. //Құрастырған Ж.Дәдебаев Алматы, 1997, 192 б.
69 Кенжалиев З.Ж., Дәулетова С.О. Казахское обычное право в условиях Советской власти /1917-1937/. Алматы, 1993, 143 с.
70 Н.Өсерұлы Жетi жарғы. Алматы, 1995, 80 б.
71 Қазақ совет энциклопедиясы. Алматы, 1975, 6 том.
72 Қуандықов Б. Әйтеке Бәйбекұлының би ретiндегi қызметi. // Заң ғылымдарының кандидаты дәрежесiн алу үшiн дайындаған диссертация, Алматы, 2001, 145 б.
73 Зиманов С.З., Өсеров Н.Ө. Жетi жарғы туралы бiрер сөз // Қазақ ССР ғылым академиясының хабарлары. Қоғамдық ғылым сериясы, 1975, №4, Б. 65-70
74 Зиманов С.З., Өсеров Н.Ө. Жетi жарғының жаңадан табылған бiр варианты жайлы. //Қазақ ССР ғылым академиясының хабаршысы, 1976, №1, Б. 57-60
75 Н.Өсерұлы Жетi жарғы // Әдiлет министрлiгiнiң хабаршысы, 1995, №1, Б. 28-32
76 Негимов С. Шешендiк сөздер. Алматы, 1997, 208 б.
77 Қазанғап Байболұлы. Төле би. Дастандар. Алматы, 1991, 80 б.
78 Спасский Г. Киргиз-кайсаки Большой, Средней и Малой Орды. //Сибирский Вестник, СПб, 1820, Ч.IX.
79 Қазақстан Республикасының Ұлттық Ғылым академиясының Орталық кiтапханасының сирек қолжазбалар қоры // 1884 папка, 71 дәптер; Тәуке ханның тұсындағы ел арасындағы дау-жанжал-дың бiтiмi.
80 Кайрат Алимжан. Суд биев: особенности и опыт // Юридическая газета, 09.06.1998., С.7
81 Өтенияз С. Қазақ елiндегi билер институтының тағдыры // Әдiлет министрлiгiнiң хабаршысы, 1996, №5.
82 С.Өзбекұлы Тәуке хан және жетi жарғы // Егемен Қазақстан, 10.12.1998. Б. 3
83 Қазақстан Республикасы Ұлттық Ғылым Академиясы Орталық кiтапханасының сирек кездесетiн қолжазбалар қорындағы деректер, //1064 папка, №14 дәптер, Қаз дауысты Қазыбек бидiң сөзi.
84 Б.Адамбаев Қазақ шешендерi. Алматы, 2001, 318 б.
85 Нысанбек Төреқұлов., Қазбеков М. Қазақтың би шешендерi, Алматы, 1993, 400 б.
86 С.Жеңiсұлы Сайын даланың сан қырлы саңлақтары // Заң газетi, 29.08.2001., Б. 3
87 Айтеке би. // Состав.: Г.Бельгер, М.Ақдаулетұлы Алматы, 1998, 244 с.
88 Қазақстан Республикасының Орталық Мемлекеттік Мұрағаты, 2152 қор, №2 тiзбе, 14-iс, 147 парақ.
89 Қазақстан Республикасының Орталық Мемлекеттік Мұрағаты, 2152 қор, №2 тiзбе, 46-iс, 88 парақ.
90 Б.Қуандықов Әйтеке бидiң үлгiлi билiк шешiмдерi. // Заң журналы, 2000, №10, Б. 47-50
91 Қазақстан Республикасының Ұлттық Ғылым академиясының Орталық кiтапханасының сирек қолжазбалар қоры, // 1060 папка, 5 дәптер, Төле бидiң төрелiгi.
92 Қазақстан Республикасының Орталық Мемлекеттік Мұрағаты, 2152 қор, №2 тiзбе, 39-iс, 343-парақ.
93 Қазақстан Республикасының Орталық Мемлекеттік Мұрағаты, 2152 қор, №1 тiзбе, 89-iс, 38 парақ.
94 Нысаналы А. Төле би. // Үш пайғамбар. Алматы, 1992, 184 б.
95 Қазақстан Республикасының Орталық Мемлекеттік Мұрағаты, 2215 қор, №1 тiзбе, 154-iс, 21 парақ.
96 Қазақстан Республикасы Ұлттық Ғылым Академиясы Орталық кiтапханасының сирек кездесетiн қолжазбалар қорындағы деректер. // 1066 папка, №2 дәптер, “Шоңның дана билiгi”.
97 Кәрiм Тұрдағалиев. Алғашқы билiк. // Атамекен, 11.12.1998. Б.8 - 9
98 Қазақстан Республикасының Орталық Мемлекеттік Мұрағаты, 2152 қор, №1 тiзбе, 72-iс, 18 парақ.
99 С.Жеңiсұлы Ердiң құны екi ауыз сөз. // Заң газетi, 03.10.2001. Б.3
100 Б.Адамбаев Шешендiк сөздер. // Қазақтың шешендiк тапқырлық, нақыл сөздерi. Алматы, 1967, 196 б.
101 Қазақстан Республикасының Орталық Мемлекеттік Мұрағаты, 2152 қор, №1 тiзбе, 61-iс, 4 парақ.
102 Қазақстан Республикасының Орталық Мемлекеттік Мұрағаты, 2152 қор, №2 тiзбе, 12-iс, 25 парақ.
103 Т.Кәкiшев Билер сөзi. Алматы, 1992, 160 б.
104 Т.И.Султанов Кочевые племена Приаралья в XV-XVII вв. //Вопросы этнической и социальной истории, Москва, 1982, 131 с.
105 Н.Өсерұлы. Қазақтың үкiм кесiмдерi. Алматы, 1994, 104 б.
106 Есламғалиұлы М. Әйтеке би. Алматы, 1998, 112 б.
107 Мұстафа Ысмағұлов, Сәнду Дүймағанбетқызы Кiсi құны // Ана тiлi, 22.07.1999. Б. 12
108 С.З.Зиманов Политический строй Казахстана конца XVIII и первой половины XIX веков. Алма-Ата, 1960, 293 с.
109 Қазақстан Республикасының Ұлттық Ғылым академиясының Орталық кiтапханасының сирек қолжазбалар қоры. // 1884 папка, 16 дәптер, Ұлы жүздiң Қасқа көлге таласуы.
110 ҚР Ұлттық Ғылым академиясының Орталық кiтапханасының сирек қолжазбалар қоры. // 1884 папка, 26 дәптер, Жәнiбек пен Қазыбектiң дауы туралы.
111 Қазақстан Республикасының Ұлттық Ғылым академиясының Орталық кiтапханасының сирек қолжазбалар қоры. // 1884 папка, 64 дәптер, Ұлы жүз бен Кiшi жүз арасындағы жер дауы.
112 Б.Адамбаев Қаз дауысты Қазыбек би // Жұлдыз, 1985, №3, Б. 191-198
113 Ә.Кекiлбай Әйтеке би //Үш пайғамбар, Алматы, 1992, 184 б.
114 Фукс С.Л. Обычное право казахов в XVIII-первой половине XIX века. Алма-Ата, 1981, 224 с.
115 Сәрсенбаев М.А. Международное право в истории Казахстана и Средней Азии. Алма-Ата, 1991, 152 с.
116 Әкiмханұлы Е. “Қытайдың бүкiлмемлекеттiк халық құрылтайы”. //Заң ғылымдарының кандидаты дәрежесiн алу үшiн жазылған диссертациясы, Алматы, 1999, Б. 5-6
117 Ахметов Ө., Куанышев Ү. Үш даңғыл // Семей таңы, 10.11.1991. Б.4
118 Ж.Касымбаев Титулованный убийца /Очерк о жизни и трагедии Барак султана/ // Столичное обозрение, 03.07.1998. С.3.
119 Назыханов К. Дала демократиясы // Ақиқат, 1995, №10, Б. 30-34
120 Бижанов М. Социальные категории казахского общества XVIII века в трудах русских ученых // Казахстан в XV-XVIII веках. (Вопросы социально - политической истории), Алма-Ата, 1969, 201 с.
121 Төле би. //Араб харпiнен көшiрген, құрастырған С.Дәуiтов. Алматы, 1991, 80 б.
122 Р.Б.Сулейменов., В.А.Мойсеев. Из истории Казахстана XVII века. (О внешней и внутренней политики Аблая). Алма - Ата, 1988, 144 с.
123 И.Я.Златкин История джунгарского ханства 1635-1758 гг, Москва, 1983, 330 с.
124 Шапахқызы Унзила. 1640 жылғы “Моңғол-ойрат” заңы, //Заң ғылымдарының кандидаты дәрежесiн алу үшiн жазылған диссертация, Қарағанды, 2001.
125 Дәдебаев Ж. Төле би, // Жас Алаш, 1991, 18 қазан, Б.3.
126 Адамбаев Б.Ә. Қазақтың шешендiк өнерi, Алматы, 1984, 136 б.
127 Х.Арғынбаев Қаз дауысты Қазыбек би елшiлiгi, // Қазақ әдебиетi, 26.11.1993., Б. 56
128 Қ.Р.ҰҒА Орталық кiтапханасының сирек қолжазбалар қоры, №1884 папка, 63 дәптер. Қазыбек бидiң Қалмақтың ханы Қоңтайжыға айтқан сөзi.
129 С.Өзбекұлы Бiзге беймәлiм Қазыбек би, //Заң газетi, 13.05.1995. Б.16.
130 В.Я.Басин Россия и Казахские ханства в XVI-XVIII вв. /Казахстан в системе внешней политики Российской империи/, Алма-Ата, 1971, 274 с.
131 Казахско-русские отношения в XVIII-XIX вв (Сб. документов и материалов), Алма-Ата, 1964, 573 с.
132 Телеуова Э.Т. Тәуке тұсындағы қазақ хандығының саяси, әлеуметтiк және экономикалық ахуалы, // Тарих ғылымдарының кандидаты дәрежесiн алу үшiн дайындаған диссертациясы, Алматы, 1999.
133 Қаз дауысты Қазыбек бидiң генерал-губернатор И.Неплюевке жазған хаттары // Қазақ тарихы, 1993, №2, Б. 54-59
134 Жиренчин К.А. Политическое развитие Казахстана в XIX-начале XX веков. Алматы, 1996, 352 с.
135 Сейтқали Мадуанов. Взаймоотношения казахов с другими соседними народами центральной Азий в XVIII-начале XX вв. (политические и социально-экономические аспекты). Алматы, 1995, 273 с.
136 М.Қозыбаев Тарих зердесi (Арыстар тұғыры). 2-шi кiтап, Алматы, 1998, 280 б.
137 Қазақтың ата заңдары: құжаттар, деректер және зерттеулер. 10 томдық, // Бағдарлама жетекшiсi С.З.Зиманов, Алматы, 2001, Т.1 440 б.
138 Ж.Молдабеков. Ұлына ұлы тұтса-құт болады // Жас Алаш, 10.06.1993. Б. 3 - 5
139 Ахан Бекежан. Билердiң сөз саптау үлгiлерi // Қазақ тарихы, 2001, №2, Б. 14-17
140 Байдосов З. Бiрлiктiң үш тiрегi // Жас Алаш, 28.05.1993. Б.5
141 Нығмет Мыңжан. Қазақтың көне тарихы //Дайындаған Мұратхан Қани, Алматы, 1994, 400 б.
142 Шешендiк шиырлар // Шешендiк сөздер, нақылдар мен толғаулар жинағы. Құрастырған: I.Есхожин, Алматы, 1993, 240 б.
143 О.Исмайлов Бабалар сөзi-даналық көзi. Алматы, 1996, 184 б.
144 Қазақстан Республикасының Орталық Мемлекеттік Мұрағаты, 2152 қор, №2 тiзбе, 7-iс, 81 парақ.
145 З.Кенжалиев. Көшпелi қазақ қоғамындағы негiзгi құқықтық ұғым-түсiнiктер мен қағида-принциптер //Қ.Р. ҒМ-ҒА хабарлары. Қоғамдық ғылымдар сериясы, 1996, №1, Б. 14-20
146 ҚРОММ, 2152 қор, №1 тiзбе, 31 iс, 131 парақ.
147 С.Өзбекұлы Қазақ билерiнiң көзқарастарындағы әдiлеттi басқару және әдiлсот мәселелерi // Қазақстан заңдары, 1998, №3, Б. 54-61
148 Абай Құнанбаев Қара сөз. Поэмалар, Алма-Ата, 1992, 272 б.
149 Сапарғалиев Ғ.С. Основы государства и права Республики Казахстан, Алматы, 1997, 496 с.
150 ҚРОММ, 4 қор “Областное правление Оренбургскими киргизами” 1 тiзбе, 488 iс.
151 Аманкелдиев Қ. Әулие атанған би // Қазақ әдебиетi, 1991, 18 қазан Б.3.
152 Материалы по истории политического строя Казахстана /со времени присоединения Казахстана к России до Великой Октябрьской Социалистической Революции. Т.1 Алма-Ата, 1960, 440 с.
153 Ғ.Сапарғалиев Карательная политика царизма в Казахстане, Алма-Ата, 1966, 375 с.
154 Б.Қуандықов Ұлттық құқықтық болмыс: жаңғыру, қайта түлеу // Фемида. 1997, № 12, Б.65.
155 Қазақстан Республикасының Конституциясы, Алматы, 1995, Б. 96
156 Второй этап правовой реформы: вопросы, предложения, мнения //Юрид. Газета, 11.08.1999. С. 3
157 Конституция 16 стран мира: Сб. конституций стран членов СНГ, Балтии и ряда др. государств мира. // Сост. Ж.Байшев, К.Жакиров. Алматы, 1995, 576 с.
158 Конституция Кыргызской Республики, Бишкек, 1999, 90 с.
159 Закон Кыргызской Республики “О судах аксакалов”. //Норматив-ные акты Кыргызской Республики, 2002, №14.
160 Рахманқұл Бердiбай. Ежелгi дәстүр ел қажетiне жарады // Егемен Қазақстан, 12.02.1997., Б.6.
161 Ш.Баймұханбетов., Т.Сақалов “Ұлт азбасын, ұрпақ тозбасын!” //Егемен Қазақстан, 10.09.1994., Б.8.
162 С.Әлiбеков Ауылды өздерi күзетедi /Ақтөбе, 1991, 21 мамыр, Б.2.
163 Оңдасын Елубай. Ақсақалдар пәтуаға шақырады //Егемен Қазақстан 20.03.1993., Б.5.
164 Аманқос Орынғалиұлы. Ақсақалдардың облыстық кеңесi құрыл-ды //Ақтөбе, 2002, 16 сәуiр, Б.1.
        
        Кіріспе
Зерттеу тақырыбының өзектiлiгi. Егемендiк алған соңғы он шақты ... ... ... ... оңды ... ... Осы уақытқа
дейiн отандық тарих сахнасынан өшiрiлген немесе жоғалтып ала жаздаған ... ... ... ... ... асыл ... жандан-дырудамыз.
Рухани өркендеуiмiздегi келесi оңды өзгерiстердiң бiрi халық-тың
тұтастай ойлау жүйесiнiң жаңғыруы. Соның нәтижесiнде ... ... ... ... ... өткен өмiрiнде басты орын алған алып тұлғалардың
өмiрi мен қызметiне жаңаша ... ... ... ... ... ғылыми талдаудан қазақ-тың “билер институты” да өтiп, ... ... ... ... ... ... тарихымызды еркiн зерттеп, шынайы
нәтижесiн ... сол ... ... ... ... Бiрен-саран шындықты жариялауға тырысқан ғалымдарды кеңестiк
үкiмет “ұлтшылдар” деп ... ... ... ... да ... ... ... туралы зерттеулер таптық тұрғыда жүргiзiлiп,
қазақ елiнiң алып қайраткерлерiнiң өз ... ... ... жоққа
шығарылу, даттау, қаралау негiзiнде жүргiзiлдi. Сол себептi де, жалпы “би”
тұлғасы өзгертiлiп ... ... ... ... “хандардың
қолшоқпарлары”, “ханның, билеушi топтың сөзiн сөйлеушiлер”, “парақорлар,
жемқорлар”, “халықты алдаушылар” ... ... ... ... ... жылдардан бастап ғалымдарымыз “билер
институты” турасындағы шындықты халқымызға көрсету iсiне ... ... ... ... “билер институтына” байланысты бiраз еңбектер де ... Бұл ... ... белгiлi заңгер ғалымдарымыз болып табылатын
С.Зиманов, С.Сартаев, ... ... ... Н.Өсерұлы,
Б.Қуандықов, Н.Мыңбатырова және т.б. жазылды.
Қазақ халқының тарихындағы билер институының қалыптасуы ерте заманнан
өз бастауын алады. Сақ дәуiрiнде нұсқасы ... бұл ... ... ... бойғы халқымыздың сот билiгi мен әдет-ғұрып құқығының
тәжiрибесiн ... ... ... ... ... басты орын алған
құқықтық институт ретiнде бола алды. Бұл ... ... ... ... болып тұратын жер дауы, жесiр дауы, құн дауы, ... ... ... дауы және тағы ... сол сияқты дауларды ерте кезден келе жатқан әдет-
ғұрып құқығына сүйенiп шешiп отырды.
Бүгiнгi таңда халқымыз ұмыт қалдырған өзiндiк әдет-ғұрыптарын, ... ... пен ... ... ... оңды ... қайта
жаңғыртуда. Өйткенi, ендi ғана тәуелсiздiкке өз қолымызды жеткiзген сәтте,
осынау жылдар бойы қалыптасқан мол рухани байлықты ... ... ... ... ... ... да ... құқықтық болмысымыздың кейбiр
жекелеген құрылымдарын жаңа заман талабына қарай икемдеп ... ... ... ... ... ... құқықтық болмысымыз-ды қайта
жаңғырту үрдiсiне, соңғы он жылдықта ауылдарда, аудан ... ... ... өз ... ... тұрақты түрде жұмыс iстеп жатқан
“билер кеңесi”, “билер алқасы”, ... ... ... ... ... бола ... Қазiргi кезде елiмiзде құрылып жатқан “ақсақалдар
алқасы”, “ақсақалдар кеңесi”, “билер кеңесi” өз ... ... ... ... бар, ... ... ... мемле-кетке
айналуына ықпал етiп, сонымен қатар, бұл ... ... заң ... ... ... Қоғамдық тәртiптiң сақталуына ықпал жасауда. Мәселен, ұсақ ұрлық,
бұзақылық және ауыл ... ... ... адамдар арасындағы
түсiнбеушiлiктi реттеп отырады және де ... ... ... ... ... ... айналысуда, жастарды ұлтымыздың салт-дәстүрiне,
әдет-ғұрпына және үлкендердi сыйлауға, оларға iзет көрсе-туге ... ... ... ... ... ... яғни ұлттық патриотизмге
тәрбиелеуге және ана тiлiнде ... ... ... ... ... ... он жылдықта мұндай түлеп ... яғни ... ... ... ... қоғамдық қатынастарда
өз қажеттiлiгiн табуы барлық қоғамтану ғылымдарына ... ... ... ... ... ... жандану құбылысын, оның құқықтық
бастауларын және мазмұнын, құқықтық табиғатын тереңнен ... ... ... ... ... ... ... айналып отыр.
Тақырыптың ғылыми зерттелу дәрежесi. Қазақ қоғамындағы ... ... ... ... ... ... төңкерiсiне дейiн
қазақ жерiнде болған орыс шенеунiктер мен Ресей елiнiң озық ойлы ғалымдары,
саяхатшылары ... ... ... ... ... ... ... А.И.Добросмыслов, Л.А.Словоохотов
және тағы басқаларының еңбектерiне ерекше тоқтала кеткен жөн.
Билер институтына өздерiнiң ... ... ... халқының ғұлама
ойшылдары - Ш.Уәлиханов, А.Құнанбаев, Ш.Құдайбердiұлы және т.б. ... Бұл ... ... ... ... аса ... тың ... деректер қалдырған.
Билер институтын ғылыми зерттеу кеңес үкiметi орнағаннан кейiн өрiс
алды. Билер институтын зерттеуде ... ... ... тарихшы
ғалымдарымыз үлкен үлес қосты. Бұлардың қатарына, С.З.Зиманов, С.С.Сартаев,
Ғ.С.Сапарғалиев, С.Өзбекұлы, ... ... ... ... ... ... ... Т.Кәкiшев,
Н.Төреқұлов, М.Қазбеков, О.Исмайлов, М.Есламғалиұлы, Ж.Дәдебаев, I.Есхожин
және т.б. еңбектерiн ерекше атап өткен орынды болады.
Осы бағытта ... ... бiрi ... “Қазақтың шешен
билерiнiң сөздерi және қазақ әдебиетiндегi оның орны” атты ғылыми жұмысы.
Бұл жұмыста ... ... ... ... ... талдау жасап, оның
iшкi мазмұнын ашып көрсетуге талпыныс жасайды. Бұл ғалымдар өз кезегiнде ел
iшiнде экспедициялар жүргiзiп, ... ... ... билiк шешiмдерiн,
нақыл сөздерiн жинап, қалпына келтiруде теңдесi жоқ үлкен еңбек жасады.
Сонымен ... ... ... ... ... өкiлдерiне
байланысты диссертациялық еңбектер де қорғалды. Мысалға алсақ, академик
С.З.Зимановтың ... ... ... ... сьезi: оның
құрылымы мен билiк шешiмдерi”, А.Қосжанов “Сырым Датұлын әрi шешен, әрi би
ретiнде ... ... ... ... соттық шешімдері және
қазақтың әдет – ғұрып құқығы” ... және ... ... ... жетекшiлiгiмен Б.Қуандықовтың “Әйтеке Бәйбекұлының би
ретiндегi ... атты ... ... қорғалды.
Зерттеудiң негiзгi пәні бұл XVII-XVIII ғасырлардағы “билер институты”
болып ... Оның ... ... мен даму ... Билер
институтының көшпелi қазақ елiнiң iшкi және сыртқы ... ... және ... қалған үлгiлiк және қағидалық билiк
шешiмдердiң iшкi құқықтық табиғатын ашып көрсету болып табылады.
Зерттеудiң ... және ... ... ... ... ғылымындағы соның iшiнде құқықтану ғылымын-дағы ... ... ... Бұл ... ... ... анализ (талдау) және синтез тәсiлдерi, барлық қоғамтану ғылымдарына
тән “жалпыдан жекеге, жекеден жалпыға” қозғалу әдiсi және ... әдiсi ... ... ... елiмiздiң белгiлi заңгер ғалымдары -
С.З.Зиманов, С.С.Сартаев, Ғ.С.Сапарғалиев, Т.Культелеев, ... ... ... ... ... ... ... және тағы басқа да ғалымдардың ғылыми еңбектерi
басшылыққа алынды.
Сондай-ақ, ғылымның әр ... ... ... ... - ... ... Н.Г.Аполлова,
В.Я.Басин, В.А.Моисеев, Б.С.Сулейменов, С.Өтенияз, Б.Адамбаев, Н.Төреқұлов,
Ж.Дәдебаевтiң, С.Негимовтiң, С.Дәуiтов, ... ... және тағы ... да ... ... ... сүйендiк.
Жұмыстың мақсаты мен мiндеттерi. Диссертациялық еңбектiң негiзгi
мақсаты қазақ қоғамындағы ... ... ... ... ашу, бұл
институттың қалыптасу кезеңдерiн және құқықтық қатынастардағы орнын, сондай-
ақ, билердiң билiк шешiмдерiне ғылыми тұрғыда талдау ... оның ... ... және ... ашып ... болып табылады. Алдымызға
қойылған осы мақсатқа жету үшiн мынандай мiндеттердi шешу ... ... ... ... ... құқықтық бастаулары мен даму
эволюциясын кезең-кезеңге бөлiп, шолу жасап көрсету;
- "Би" терминінің этимологиясын ашып көрсетіп, қазақ ... ... ие болу ... ашып ... ... ... қазақ қоғамындағы iшкi және сыртқы саяси-құқықтық
қызметiне сипаттама беру және билер ... ... ... ... ... ... ... билер сотындағы сот процесiн толығымен
ашып көрсету және билердiң ... ... ... заңын
қалыптастырудағы қызметiн анықтау;
- Қазақ ... ... ... ... мен көзқарастарының
қазақтың әдет-ғұрып құқығын түзудегi ... ... ... ... - құқықтық көзқарастарына талдау жасап, оның мән-
мазмұнын ... ... ... ... ... қайта жаңғыртудың нышандарына ғылыми
тұрғыдан сипаттама беру.
Зерттеу жұмысының ғылыми ... ... ... ... ... жеке-дара құқықтық құрылым ретiнде қамтып, толық әрi кең
көлемде жан-жақты терең ғылыми талдауға ... ... ... ... ... бiрi ... табылады.
Зерттеу жұмысының ең басты ғылыми жаңалығын ... ... ... ... ... этимологиясын ерте дәуiрден бастап зерттей келе, осы
термин турасында ... ... ... ... ... ... ... ғылыми тұрғыда сараланып, ата би, төбе би, қатар би, жеке
би, ... би ... ... би, бала би сияқты билердiң түрлерi тұтастай
сараптамаға түсті.
- Қазақ ... құн, жер, ... және т.б. ... ... билiк
шешiмдерi, құқықтық мәні бар нақыл сөздері мен өсиеттері ғылыми тұрғыда жан-
жақты сарапталып, осы ... ... ... билер туралы кейбiр
мұрағаттық, тарихи, баспасөз материалдарын және өзіміз іздестіріп тапқан
қолжазба қорларындағы деректерді ... ... ... ... қоғамындағы iшкi және сыртқы саяси-құқықтық
қызметтерi ... Онда ... және ... ... және ... мен орны ... ... таңда қайта жаңданып жатқан “билер институтының” нышандары
мен көрiнiстерiне ғылыми талдау жасалынып, бұл құбылыстың алдыңғы ... ... ... мен ... көрсетiлдi;
Қорғауға шығарылатын түйiндер. Диссертациялық ... ... ... түйiндерiн төмендегi тұжырымдардан көруге болады:
- Билер институтының қалыптасуы, дамуы, өзгеруі, құлдырау ... ... ... саяси, әлеуметтік, құқықтық жағдайлармен байланыста
қарастырылды.
- Билер институты қазақ даласында сахара ... ата ... ... ... ... ... ... ханның ескi жолы”, әз-Тәукенiң “Жетi
жарғысы” сияқты әдет-ғұрып құқығын түзуге және бұл дала ... ... ... ... ... талабына қарай дамытып отыруда үлкен
үлес қосты.
- Билер институтының ... мәні бар ... ... ... ... жаңа ... ... олардың адамгершілік пен
әділеттілік жақтары айқындалады.
- Билер институты көшпелi және жартылай көшпелi қазақ қоғамында туындап
тұратын құн ... жер ... ... дауын, мал-мүлiк және тағы басқа сол
сияқты дауларды шешуде ерте заманнан келе жатқан қазақтың әдет-ғұрып
құқығына ... ... ... шешімдер түйіндеген әмбебап ... ... ... ... ... қазіргі таңда жаңданып жатқан ұлттық
құқықтық болмысымызбен бір ізділікте ... ... оны ... ... ... ... мәртебесін жоғарылату жолдары көрсетілген.
Зерттеу жұмысының iс-тәжiрибелiк маңызы. Диссертация-лық жұмыстың
нәтижелерi қазақ ... ... ... ... ... мүмкiндiк бередi. Жұмыстың нәтижелерiн билер ... ... би, ... ... ... және қазақтың әдет-ғұрып
құқығын зерттегенде қолданысқа алуға болады. Сонымен қатар, билердiң билiк
айтуындағы, ... ... ... ... ... ... жатқан құқықтық реформаларда соның iшiнде сот ... ... ... ... ... ... оқу орындарында мемлекет және құқық
тарихы, саяси-құқықтық iлiмдер тарихы пәндерiн ... ... ... есебiнде басшылыққа алуға берiледi.
Зерттеу жұмысының сынақталуы. Диссертациялық жұмыс-тың ... мен ... ... ... ... ... атап ... “Әдiлет” ЖҚМ-бi өткiзген “Саяси-құқықтық
зерттеулердiң өзектi ... атты ... ... Алматы, 2003 ж; Ұлттық Ғылым Академиясымен өткiзiлген ... ... ... ... орнау мәселелерi” халықаралық
ғылыми-тәжiрибелiк конференциясы. Алматы, 2003; Қ.Сәтбаев атындағы ҚҰТУ-мен
өткiзiлген ... ... және ... ... ... маңызы” атты халықаралық ғылыми-тәжірибелік
конференциясы. Алматы, 2002 ж; “Тұран” ... ... ... реформ на постсоветском ... ... ... атты ... ... конференциясы. Алматы,
2001ж. Сол секiлдi "Политическая и дипломатическая деятельность ... во ... ... // Фемида. 3/2004 61 - 68 стр. "Внутренняя
политико-правовая деятельность биев в ... ... // ... 48 - 53 стр. ... ... билер институтының құқықтық
мұрасы". //Құқық және мемлекет журналы, №4/2002 жыл, 112 б. 16-18 ... ... ... ... // ... №2/2002, 260 б. 208 - 213 бб
жарияланымдарда сарапталды.
Диссертациялық жұмыстың құрылымы мен ... ... ... ... ... мазмұндағы екі бөлiмнен, қорытынды ... ... ... тұрады. Диссертациялық жұмыстың жалпы
көлемi 136 бет. ... ... ... саны 164 әдебиет.
Қысқартылған сөздердің тізімі
т.б. – тағы басқалары;
т.с.с. – тағы сол сияқты;
ЖҚМ – ... ... ...... ... ... университет;
А.Н. – автор: Ақылбек Нурлин;
К.Р. – Кыргызская Республика;
ҚР ҰҒА - Қазақстан Республикасының Ұлттық ... ...... ... ... Мемлекеттік Мұрағаты;
1 Қазақ қоғамындағы билер ... ... ... және ... нормаларды түзудегі рөлі
1. Қазақ қоғамындағы билер институтының құқықтық бастаулары мен оның ... ... ... ... ... ... ерте кезде пайда болғандықтан оны зерттеу үшiн оның ... ... ... белгiлi бiр кезекте кезең-кезеңге бөлiп
қарастыруды қажет етедi. ... өзi әр ... ... билер
институтының ерекшелiктерiн анықтауға ... ... ... ... ... оларды өмiр сүрген нақтылы дәуiрдiң
шеңберiнде ... әр ... шарт ... ... ... ... саяси, құқықтық, экономи-калық, әлеуметтiк қарым-қатынастардың
ерекшелiгiн, деңгейiн ескер-iп барып қана зерттеу нысанының iшкi ... ... ашып ... ... ... осы бiр ... ... былай айтады: “Өткен дәуiрде өмiр сүрген қайраткерлердiң
көзқарастарын зерттеудiң өзiне тән қиыншылықтары бар. ... ... және ... ... сол ... мен ... ... азды-көптi болса да қалпына келтiру, өзiне қоғам дамуының бағытын
және қажеттiлiгiн ұғынуы, атап айтқанда, әлеуметтiк қатынастар саласында,
саясатта және ... ... ... ... ... кiруi ... оңай мiндет емес. Бiрақ, мұндай түсiнiксiз өткен ... ... ... ... ... айту қиын-ақ. Кейде бiзден алшақта қалған
қоғамдық-саяси қайраткерлерге баға ... сол ... ... ... ... ... ынта ... фактiлермен де кездесiп
қаламыз. Осыдан мәселелердi ашуда субъективизм және догматика ... ... бұл баға ... ... пiкiр қазақ қоғамындағы “билер институтын”
зерттеуде басты қағида болып табылады
Жалпы билер институтының ... ... ... бiр ... ... байланысты. Қазақ ... мен ... берi, өз ... ... озат ... ... ... болғаны күдiк туғызбайды. Сондықтан да ... ... ... мен ... ... ... бiр даму ... шешендердiң
шығуымен, олардың сөздерiмен байланысты.
Қазақ қоғамындағы билер институтына тоқталмас бұрын, бiрiншi, “би”
сөзiнiң этимологиясына тоқталайық. ... ... ... ... ... пiкiр ... дұрыс қалыптаса қойған жоқ. Себебi бұл терминдi әр
түрлi кезеңдерде зерттеген ғалымдардың пiкiрлерi бiр ... ... ... ... алғаш көңiл аударғандар қатарында Ш.Уәлиханов,
В.Радлов, А.Леонтьев, Н.Березин, А.Добросмыслов, Л.А.Словоохотов және ... ... ... ... ... үш ... ... Яғни, бiрiншiден, “би”-князь, патша, қожайын; екiншiден, “би”-
сот(судья); үшiншiден, “би”-“өзiнiң шешiмдерiнде ақылды, дана ... ... [2, ... ... осы ... мәнiн зерттей келе, ... ... ... деген етiстiкпен байланыстырса [3, 7], осы сияқты
А.Леонтьев те ... ... ... ... ... ... ... мағынасында қолданылғанын айтады [4, 118]. Осындай тұжырымдарды
И.Березин де қолдап, “бек” және “би” ... ... дана адам ... ал ... ... ... деген етiстiк шығып, ол “сот” деген
мағынаны бiлдiретiнiн көрсетедi [5, 247].
Көрсетiлген терминнiң этимологиясына ... ... ... ... Оның ... ... в решениях, краснобой;
по Будагову-князь, ... От бий ... ... ... ... әрi қарай “И хотя термин бий указываеть на лицо
судебной профессии, а аксакал на ... ... но в ... ... ... ... ... друг друга, обозначают один и тот же судящий
персонал степного ... [6, ... ... ... ... ... ... та “би”
терминiне өзiнше түсiнiк бередi. Оның пiкiрiнше, ... ... ... ... бiр лауазым иесiн бiлдiредi. Ал, ... ... ... ... ... ... да, билеушi
топтан да бөлек тұрған “беделдi адамдарды”, екiншiден, салыстырмалы түрде
үлкен мемлекеттердi басқаратын билеушiге, ханға ... ... ... ... ... ... ... сөздiң кең мағынасында қандай
да болмасын “басқарушыны” бiлдiретiндiгiн айтады [7, 502].
Аталмыш терминнiң шығу тегi ... ... ... арасында да
қызу талас тудырды. ... ... ... ... шығу ... профессор Е.Бекмаханов: “…бий восходит к ... ... ... ... ... ... ... от слова “бек” или
“биюк”, что в ... ... ... ... рода или ... ... или
бек города”,-деп көрсетеді [8, 40].
Ал С.Аманжолов болса, берiк және бек сөздерiнiң түбiрi бiр, ... ... сөзi ... ол ... ... ... ... бiлдiредi
және одан “би” сөзi туындап ол-“сот, судья, билеушi (правитель, ... ... ... ... [9, ... С.Толыбеков терминнiң пайда болуы туралы ... ... ... “бий” была связано с появлением постоянной
распорядительной функций известных лиц в ... ... ... ... ... Н.Г. ... да қолдай келе, өз ойын былайша
бiлдiредi: “би мен бек - бiр ... ... ол тек ... ... ... ғана бар ... емес. Бұхара мен Хиуада
облыстардың жоғарғы әкiмшiлiк шенеулiктерi мен ... ... ... ... қатар, бектер ақсүйектер тобының өкiлi ретiнде VI ғасырдағы
Түрiк қағанатының қоғамдық құрамында да ... [11, ... ... ... бiр топ ... ... де ... деген
термин бастапқы кезде рулар мен ... ... ал ... ... бар ... бiлдiру үшiн қолданды”,-дей келе, әрi
қарай осы “би” терминi XV ... ... ... пiкiр ... [12, 345]. Айтылған ойды әрi қарай дамытқан
Т.Сұлтанов: “…билердi ру мен тайпалардың ... дей ... ... ... ... “бек” деген сөзiнiң кейiнiрек өзгерген түрi және
бұл орайда ... ... ... ... ... ... айта келе, ал түрiктiң “бек” сөзi ... ... және ... ... синонимi болып табылатынын және оның ерте ... ... атап ... [13, 351]. Өз ... бiз ... ... алмаймыз, бiздiң пайымдауымыз бойынша, “би” сөзiнiң ... ... де ... ... ... ... алсақ, б.з.д. III
ғасырдағы үйсiндердiң ел билеушiсiн ... деп ... ... ... деген
сөз - әрi билеушi, әрi “бiр” деген мағына ретiнде ... [14, ... ... ... осы ... елiнiң басшысы “Күн-мо” деп те аталады.
Оны бiз Қойшығара Салғариннiң еңбектерiнен кездестiре аламыз. Мысалы: “у-
сұнның ... өзiн ... ... деп ... Бұл ... ... ... деген ұғымды бiлдiредi, “ми”-“бимен” дыбыстық жақындығы бар, ... ... ... ... дегенге келедi. Сондықтан “күн-мо” мен “күн-
ми” деген “күнби” яғни күн сияқты билеушi деген мағынада” [15, 92]. ... ... ... ... ... “у-сұндар жөнiнде дерек” атты
мақаласында да келтiредi: “ол ... ... ... ... ... көп ... ... Мысалы, Нәндыу-ми, Ле-жиау-ми, Ниән-шүй-
ми, Ни-ми, Вiнжиу-ми, Иуәнгуй-ми, Шиң-ми, Цы-су-ми, Ишi-ми, Әнли-ми ... ... ... ... түрiк тiлiндегi “би” мағынасында
(қолданылып-А.Н.), бұл-ел басы деген ұғымды бiлдiредi” [15, 99]. ... өз ... ... ... Су Бэйхай мынандай мәлiметтер
келтiредi: “Үйсiндер ертеде көк аспанға, жерге, күн мен айға және ... ... ... тәу ... Әсiресе күндi құдiреттi Тәңiрге балап, киiз
үйлерiнiң ... ... ... ... ... шығуына ерекше ықылас
бiлдiретiн. Үйсiн қағаны сол үшiн өзiн ... ... ... ... ... ... ... немесе “Күн” деген ұғымды, кейiнгi буыны “мо”
(немесе “ми”, “бо”, “би”) билеушi, хан, патша дегендi бiлдiретiн. ... ... ... ... шын мағынасы “күндей биiк әмiршi” деген
ұғымды бiлдiредi” [16, 7-8]. ... ... ... қарасақ, “би”
сөзiнiң пайда болу кезеңi ерте кездегi үйсiндердiң заманына ... Бұл ... ... ... ел ... ... деген мағынада
қолданылған.
Өз кезегiнде осы терминдердiң, ұғым-түсiнiктердiң, атаулардың тарихын,
даму эволюциясын сонау түркi дәуiрiнен берi ... ... ... ... Ғ.Сапарғалиев олардың әлi күнге дейiн iшкi мән-мазмұнындағы
сабақтастықтың сақталғанын айта отырып: “…осы саяси құқықтық ... ... ... дәуiрге дейiн жетiп, қазақ ... ... және ... ... лайықты орын алып отыр”,-деп жазды [17, 14]. ... ... ... ... құқықтық көзқарастар, ұғым-түсiнiктер,
қағидалар, терминдер жайлы мәселе әлi күнге дейiн ғылыми әдебиетте ... ... жоқ. Олар ... ... жеке дара нысанасына
айналып, өз ... сай ой ... ... еленiп-екшеленбедi.
“Халқымыздың құқықтық мәдениетi-нiң сүбелi бөлiгi болып табылатын ... ... ... ... ... ... ... “ақтандақ” қалпынан арыла алмауда” [18, 23].
Құқықтық мәдениетiмiздегi осы ұғым-түсiнiктер, ... ... ... ... ... ... ... жиынтығына сүйене отырып,
мәселенi шешiп алу ... ... ... ... ... ... қиын
да күрделi сөздер әртүрлi үйлесiмде кездесiп отырады.
Мысалы, V-VI ғасырларға жататын көне ... ... ... “би” сөзi кездеспегенiмен, “бек” сөзi жиi кездеседi. ... ... ... қойылған ескерткiштiң үлкен жазуында: “Барс бег
ертi”, “қаған ат бунта”,-деп жазылған. Аударғанда: “Барс бег ... ... ... (хан) лауазымын бердiк”-деген [19, 294]. ... ... бұл ... ... ... кейiнгi лауазымды бiлдiрiп тұрғаны
айқын. Ежелгi түркi қоғамының ... ... ... (хан) ... ... ... ... ябғулар және шадтармен қатар халықтың
қайнаған ортасынан шыққан бектердiң де болғаны белгiлi ... Осы ... бiр топ ... ... ... VI ғасырдағы түрiк қағанатындағы
ру-тайпа жетекшiлерi деп атап көрсетiп, ... ... ... ... ... сот билiгiн жүргiзiп отырды”,-дедi [20,
19].
Л.Гумилев ежелгi түркi қоғамының ... ... ... ... ... ... ел басы ретiнде сипаттайды. Мұны
негiздеуге көне түркi жазуларын ... ... “turk boglar ... ... бектерiнiң халқы” немесе “түркi бектерi және халық” ... ... ... мен ... ... ... ... будынның қара
халықты және қатардағы жауынгерлердi бiлдiретiнiн, ал бектердi әскербасылар
құрамын құрайтындығы көрсетiледi”,-деп жазды [21, 60]. Осы ... ... ... основной фигурой в тюркском ... ... ... и тарканы (bujurug и targan) имеют в титуле
приставку бег [22, 111] дей ... ... ... она ... ... приказывает хан” как бы “приказчик”. Так назывались подчиненные ... ... ... ... ... иногда и самостоятельные
поручения, наместники хана и тому подобные люди. Возможно ... ... были той ... ... ... ... ... казиями
(судьями), также в большинстве своем выходцами из господствующего класса”
[22, 113], - ... ... ... ... X ... ортасында қазiргi Қазақстан территориясының
Шығыс және Оңтүстiк аудандарында мекендеген Қараханидтер мемлекетiнде де,
бектер ... ... ... және ... ... өз қолдарына
шоғырландырып тек қана ханға ғана бағынып отырды. “Бектер ... сот ... ... отырып, даулы мәселелердi шешкенде, әдет-
ғұрып құқығына сүйендi, ал ... ... ... құқығымен қатар
шариат қағидаларына да сүйенiп дауларды ... ... [20, 21]. ... ... құқығымен қатар шариат қағидаларын қолдануы бұл екi
заңның нормалары бiр-бiрiне ... ... ... бiрiн-бiрi толықтырып,
жетiлдiрiп отырғандықтан болғандығын байқаймыз.
XI ғасырда нұсқасы жазылған және Орта ... ... ... мен ... ... ... ... көптеген мәлiмет берерлiк
маңызды дерек көзi болып табылатын Махмуд Қашқаридың “Диуани лұғат ат-түрк”
яғни “Түркi тiлдерiнiң ... атты ... ... сөзiнiң мағынасы
белгiлi бiр лауазым иесiн бiлдiретiнi нақты көрсетiлген. Мысалы:
Алблар бiрлә урушма,
Беглар бiрлә турушма.
Яғни аударғанда:
Батырлармен ұрыспа,
Бектермен тұрыспа [23, ... ... алып Ер ... ... ... ... бегiн сұлатты,
Жауға шабар бектерiм”,-деп сипаттайды [24, 42].
Осы деректерден V-XII ... ... ... ... ... құрылымында бектер маңызды орын алғанын көруге
болады.
Бiздiң дәуiрге дейiнгi ... ... ... құрылымында да ру-
тайпа жетекшiлерi маңызды орын алғанын көптеген ғалымдар атап көрсетедi.
Мысалға алсақ, ... ... ... ... ақсақалдар
тұрғанын, ал соңғыларының арнайы жиналатын кеңесiнде көршi ... ... және ... ... ... шешу тәрiздi мәселелермен
айналысқанын айтады [25, 47].
“Сақ дәуiрiндегi көшпелi тайпалардың ... ... ... ... ... [17, 9-10]. ... ... билiк ханның
қолында шоғырланды. Осы сақ қоғамындағы ханның билiгiн Б.Н.Граков былай
сипаттайды: “…считается, что ... царя ... было ... ... его ... ... ... военначальника и верховной судьи. Как судья
царь распологал правом ... ... ... ... ... у ... было какой-то степени ограничена советом старейшин” [26, 18-
21]. Бұл ойды А.Ш.Қадырбаевта қолдай ... осы ... ... ... әрi ... былай деп жалғастырады: “…Скорее всего власть царя у ... ... ... так ... ... собрания”-всех
взрослых мужчин племени, где тон, вероятно задавали “могушественные ... ... то есть ... ... [27, ... грек ... Лукиан Самосатский сақтардың ру-тайпа жетекшiлерiн
былай сипаттайды: “…если кто ударить ... из ... или, ... на ... или ... платье, то старейшины налагают за это
большие наказание, даже если обида будет нанесена при ... ... ... отырғанымыздай, сақтардың ру-тайпа жетекшiлерi мен ру iшiндегi
беделдi адамдар кеңес құрып, қоғамдық ... ... ... өз мiндетiне сот (судьяның) функцияларын алып, сақ қоғамында
маңызды рөл атқарғанын байқау қиын ... ... ... ... ... маңызды мәселелерiн шешуi, сақ дәуiрiнде басталса да, бұл
дәстүр әрi қарай өз ... ... ... Мәселен, Үйсiндерде “Билер
кеңесi” болған және ол ел үшiн iргелi қызметтер ... [15, 19]. ... ... ел билеу дәстүрi түрiк дәуiрiнде де болған. Мұндай кеңестер
ел iшiндегi ... ... ... шешiп отырған. Мысалға алсақ,
жалпыхалықтық хан ... ... ... ... ... ... ... келiсiмiн жасау, ел iшiнде болып тұратын даулы мәселелердi шешу
және тағы басқадай сол ... ... ... ... ... жиналып кеңес құрып сот ... ... ерте ... ... да ... мұны ... жазып кеткен мына ... ... ... ... ... ... и ... разбирать
спорные дела, тех ... ... [29, 142]. ... ... ... ... iстердi шеше алатын, ақылды,
жаужүрек адамды ғана ... ... ... ... ... ... мен ... дәуiрiнен кейiн қазақ жерiнде бiрнеше ... ... ... ... бiрiктiрiп, үлкен империя құрған
Шыңғысханның қағандық дәуiрiне XII-XIII ... өң ... ... сол ... ... “би” институт-тары о бастағы бағытынан
адаспай, ел ... ... ... және ... ... ... атқарып, кемелдене түскенiн аңғарамыз. Оған мысал ретiнде
қазақ, ... ... ... ... ... халықтарының бас биi
болған Майқы бидi алсақ, жеткiлiктi. Ол кiсi Шыңғысханның замандасы әрi оны
ақ киiзге ... хан ... он екi ... төбе биi ... керек. Ол
жөнiнде дана Абай былай айтады: “…монғолдан Шыңғыс хан шыққанда, қазақтан
құтты болсынға барыпты. ... қай ... ... ... ... ... де осы
Шыңғыс тауында, әскерi Қарауыл өзенiнiң бойында жатып, он екi рудан он екi
кiсi монғолдың өз заңы ... ... ... ... ... басында, ақ киiзге
Шыңғысты отырғызып хан көтерген-дейдi. Сол он екi кiсiнiң бiрi ... би ... ... екен” [30, 492]. Бiр ғажабы, осы ... би ... есiмi тең ... мемлекет басқаруда бiрiнiң iсiн бiрi
толықтырып тұрған. ... ... ... би тек қана шешендiк сөздiң
майталманы, бiлгiр би, сот үкiм-кесiмдерiне ... ... ... ... сонымен қатар ол сол дәуiрдегi түркi ... ... ... iсiне ... үлес ... саяси мәселелердi түйiндеп, шешiмiн
шығара бiлген мемлекет қайраткерi болды” [31, 16-17].
Дегенмен де, XII-XIV ғасырлар аралығындағы монғол ... ... ... ортасынан шығып беделге ие болған бек пен билер қатаң
әскери-әкiмшiлiк жүйенiң тасасында қалып ... ... ... хан ... империясын құра отырып, егер төре тұқымдарының арасында алауыздық
бола қалған жағдайда, ... ... ... ... ... түсiнсе керек. Сондықтан да Шыңғыс хан ... ... ... өз бетiнше билiк етуге шектеу қойды. ... та ... ... ... бұза алмайтынын жақсы түсiнген Шыңғысхан,
монғол империясының әлеуметтiк-қоғамдық өмiрiнiң негiзгi бөлiгi ретiнде
ондық, ... ... және ... ... ... ... ... жүйенi
енгiздi” [20, 30]. Осы әскери құрылымдарды басқаруды өзiнiң туысқандары мен
балаларына берген хан билiгi шексiз болды. Хан ... ... ... ... ... ... ... да елеулi ықпал еткенi айқын.
Мысалға алсақ, “яссының” бiр бабында ру-тайпа ... ең ... өзi ... ... ... болған жағдайда, ханның жазалау үшiн
жiберген қызметшiсiне ... ... тиiс деп ... [32, ... ... Шыңғыс ханның билiк құрған кезiнде бек, би
институттары қоғам ... ... ... үлес-салмағын төмендетiп
алғанмен де, өздерiнiң ғасырлар бойы қалыптас-қан ... ... ... ... ... ... мәселелер бойынша билiк шешiмдерiн шығарып
келдi.
Уақыт өте келе, төре тұқымдарының билiк үшiн, тақ үшiн ... ... ... ... ... ... ... күшеюiне әкелдi.
Өйткенi, әрқайсысы өз алдына жеке-жеке ... ... ... ... төре ... халық ортасынан шығып, беделге ие болған билерсіз
халықтың қолдауына ие болмайтынын ... ... ... ... қоғамдағы
билердiң ел iшiндегi беделiн арттырды. Осы тұрғыдан келгенде, Алтын ... ... оның ... ... ... ... саяси билiк
жүйесiндегi ерекшелiгi орданы Шыңғыс хан әулетiнен ... ... ... ... әулетiнен шыққан адамдар басқарды. Бұл жағдайды ғалымдар былай
деп сипаттайды: “Орда ... бием ... ... ... из
числа представителей замкнутого сословия правящего дома ... ... ... являлся большой совет ... ... из ... и ... племянников бия”. Этот ... ... ... его ... власть в лице совета, бия, высших ... ... ... функции: Верховное ... ... ... на ... должности, осуществления высшей судебной
функции.
При бие имелся постоянный ... ... Он ... при зимней ставке г.Сарайчик. Этот орган исполнял судебные
решения и приговоры, осуществлял ... и ... ... а ... ... ... бия” [20, 34-35]. Байқап отырғанымыздай, Ноғай
ордасындағы басты билiк билердiң қолында ... ... ... ... басқарды. Мұның өзi билер институтының сол ... ... ендi XV-XVI ... ... ... бұл ... ... бек, би
институттары бiраз кемелденiп, өсе түстi. Осы кезеңдегi би ... ... ... ... араласу, жаугершiлiк заман
талабына бейiмдеушiлiк сияқты ... тән. Осы ... ... ... ... халықтың ауызша айту дәстүрi бойынша бiздiң заманымызға
дейін жеткен. Осындай деректiң бiрi қазақ мемлекетiнiң құрылуына байланысты
болып келедi. Оның өзi де ... ... ... өкiлi ... ... ... ... 50-60 жылдарындағы Өзбек хандығының билеушiсi Шейбан
ұрпағы Әбiлхайырдан Орда-Ежен ... ... мен ... өз ... ... ... кетуi - арғын руының биi, әдiлеттiгi үшiн ... ... ... ... ... ... ... Осы оқиға туралы
Шәкәрiм Құдайбердiұлы былай дейдi: “…Әбiлқайырға өкпелеген ... ... ... айтады. Бiздiң осындағы арғындардың арғы атасы Дайырқожа ханның
сүйiктi қазысы екен, әдiл айтқандықтан Ақжол ... Және қара ... ... да сүйiктi екен. Екеуi iшiнен жауласып жүргенде, бiр күнi
далада Қобыланды батыр Дайырқожаны өлтiрiп кетiптi. Мұны ... ... ... ... ... ... қылып өлтiруге сұрапты. Әбiлқайыр
хан берейiн десе, қара Қыпшақ бұзылатұғын болған соң, бере алмай үш ... алып бiтiм қыл ... соң, ... хан ... ... ... Шағатай ұлысына қарасты Шу мен Қозыбасты төңiрегiне көшiп ... [33, ... ... қазақ қоғамындағы билер институты басқа әлеуметтiк
құрылымдардан бөлек, өз алдына жеке ... деп ... ... ... ... қылды қақ жарған” әдiлеттiгi-мен де, суырып салма ... би, ... ... ... ақын ... бiр ... ... бiлген
қоғамдық-саяси қайраткер болды. Осы ... ... ... ... ... атты зерттеу еңбегiнде “билер өз елiнiң тарихын, шежiресiн
жетiк ... ... ғана ... ... ... әрi ... әрi ... болған”,-
деп жазды [34, 242]. Әдетте билерден шешендер саны көбiрек болған. Әр ... би ... ... те ... Ал шешендер әр ауылдан табылған,
кейде тiптi ... ... ... болған. Осыған байланысты шешен атаулының
бәрi де шетiнен би атанбаған, ... ... ... екiнiң бiрi ғана
қолдарын жеткiзген. Ал би атанғанның бәрi ... ... де, ... де, ақын
да, жырау да, ал тiптi кейбiреулерiнiң iшiнде қол бастаған батыр да болған.
Осы XV-XVI ғасырлардағы ... ... ... өкiлдерi болып
табылатын Бәйдiбек би /1365-1419/, Асан қайғы ... ... ... өмiр сүрген/, Қазтуған жырау /XV ғасырларда өмiр сүрген/,
Шалкиiз жырау /1465-1560/, Дос би ... ... ... /XV-XVII
ғасырлар аралығында өмiр сүрген/ өз дәуiрiндегi атақты билер, жыраулар,
батырлар болып, тек ел iшiнде ... ... құн ... жер дауы, жесiр дауы,
мүлiк дауында әдiл билiк айтып қана қоймай, сонымен қатар сол ... ... ел ... ... ... болған. Мысалға алсақ,
Майқы бидiң алтыншы ұрпағы болып табылатын атақты Асан ... тек қана ... ... қайғы шеккен жырау емес, ол сонымен қатар әз-Жәнiбектiң
ақылгөй биi болғаны белгiлi [35, ... ... ... дәуiрiнде /XV ғасыр/ өмiр сүрген Асан-қайғы
алдымен Сарайда, кейiн ... ... ... ... ... ... Егде ... шағында Дештi Қыпшаққа қайтып оралады, өмiрiнiң соңғы
кезеңi жаңа құрылған қазақ ... ... мен ... хандардың
төңiрегiнде өтедi [36, 501]. Алтын Ордадан бөлiнген рулар Шу, Сарысу бойына
орналасқан соң, ел ... ... ... арасы тату болу жолында күрескен
Асан-қайғы, ең ... ... ... күшейту және елдiң қорғаныс қабiлетiн
арттыру қажет деп санап, Жәнiбек ханды: “уақытша табысқа масаттанып ... ... ... жете ойламайсың” деп сөгедi. Оны мына бiр ... ... ... хан, мен ... ... көнбейсiң
Ай, Жәнiбек ойласай”,-деп Жәнiбек ханды
азғантай ... ... ... ... жолында жұмыс iстеу
керектiгiн айтады [37, 24]. Асан ... ... ... бiр ... ... етiп ұйымдастыруда, қазақ хандығын нығайту жолында елеулi
еңбек жасаған ... ... ... ... ... ... оның өз дәуiрiнде болып жатқан саяси өзгерiстердi жете
түсiнгенi, Алтын Орданың орнында пайда ... ұсақ ... бәрi ... ... ... ... көрiнедi.
Осы кезеңдегi билер институтының тағы бiр белгiлi өкiлi - ... ... ... ... келген Досмұхамбет би де өз дәуiрiнде
тапқырлығымен, шешендiгiмен, әдiл ... ... ... ие ... Оның ... мен ... көп ... ел оны өзiне
жақын тартып, ақылгөй ... ... ... би” деп ... Дос би ... Тәуекел ханның ақылшысы және оның дербес биi де болған [38, 44-46].
Өз кезегiнде ... ... ... тек қана ... емес,
сонымен қатар ел билеуге араласқан саяси қайраткер ретiнде халық ... ... ... ... ... ... ер Есiмнiң кiшi жүздегi
елдi басқарған биi және әскербасы қызметiн ... ... ... ... соғыстарында ерлiгiмен, iскерлiгiмен танылып, батыр
атанған мемлекеттiк қайраткер болған [37, ... ... ... ... ... сот рәсiмiн терең бiлiп,
өздерiнiң әдiл шешiмдерiмен, өнегелi сөздерiмен, қол бастаған батырлығымен
халықтың ... ... ... әлейiм жұртқа танылған, саяси-қоғамдық
қайраткерлердiң бiр тобы келгендiгi белгiлi. Олар: Ақтамбердi ... ... жж. өмiр ... Тәттiқара ақын (туған-қайтыс болған жылдары
белгiсiз), Бұхар жырау /1668-1781жж./, Үмбетей жырау (1706-1778жж.), ... ... жж.) Шал ақын ... жж.) және тағы басқалары.
Бұл саяси қайраткерлер өз заманында ел басына күн ... ... де, ел ... айт, ас, той ... жер ... жесiр дауы, құн дауы,
мүлiк дауы көтерiлген кезде ел ... ... ... ... ... ... ... қазақ хандығындағы iшкi саяси-құқықтық қатынастарды
реттеп қана қоймай, сонымен ... ... ... ... де ... үлес қосқан мемлекеттiк қайраткерлер болды. Көрсетiлген
кезеңдегi билер өз заманында даналықтары тасқан, шешендiктерi асқан, ... тек ... ... ... ... ... ... қатар
бұлар дипломаттар, мемлекет қайраткерлерi, замана даналары, ... ... ... ... ... үлес қосқан адамдар болды.
Аталған есiмдерге зерттеу еңбегiмiздiң ... ... ... ... да ... тек қана ... ... белгiлi бiр
құқықтық құрылым ретiнде қалыптасып дамуын ғана ... ... ... ғасырлардағы қазақ қоғамындағы өзiне ғана
тән классикалық түрiне келiп, қоғамда ... бiр ... ... дейiн бiрнеше сатыдан өттi.
-Билер институтының құқықтық бастаулары сақтар дәуiрiне сай ... ... ... ру-тайпа жетекшiлерi, ақсақалдар қоғамдағы саяси-
құқықтық қатынастарда үлкен де ... орын ... Бұл ... ру ... сот iсiн, ру iшiндегi әр түрлi шаруашылық iстердi және де ... бiтiм ... ... ... ... ... өте келе, халық
санының өсуi және қоғамдық қатынастардың ... ... ... ... ... ... көбейуiне себеп болды.
Мұндай жағдай осы дауларды басқа мәселелерден жеке дара алып ... ... ... ... шұғылданатын адамдар болуын қажет еттi. Бұл адамдар топ
iшiнде шешен сөйлей алатын және ... ... ... ... ... ... есiнде сақтауға мiндеттi болды. Ал бұл өз
кезегiнде бек, би ... ... ... ... түрi болып
табылды.
-Ежелгi түркiлер дәуiрiндегi VI-XI ғасырлардағы ... ... ... Қарахан мемлекетi ... ... ... ... орын ... ... мен билер қоғамдағы қатынастарға
бiршама араласып қоғамда туындап тұратын ... ... және де ... ... ... Бұл билер институтының жеке құрылым ретiнде
бiртiндеп дамып келе ... ... ... дәуiрiнен кейiн қазақ жерiнде ... ұсақ ... ... ... ... ... ... құрған Шыңғысханның
қағандық дәуiрiнде билер институты ... ... ... Бұл ... билер
институтының көрнектi өкiлдерi Майқы би, ... би ... ... ... халық ортасынан шыққан билердiң беделi күшейе
түстi. Өйткенi, әрқайсысы өз алдына хандық құрып, ... ... ... ... ... қайнаған ортасынан шыққан бектер мен билерсiз
халықтың қолдауына ие ... ... ... Ал ... ... өз
кезегiнде бектер мен билердiң қоғамдағы маңызын арттырды;
-Ал мұнан кейiнгi XVII-XVIII ғасырларда билер институты өзiне ғана ... ... ... өз алдына тәуелсiз институт болды. Олар қазақ
қоғамындағы iшкi тәртiптерден бастап, адамдардың өзара ... ... сол ... ... тұратын құн, жесiр, жер, мал-мүлiк дауларын қарап өз
шешiмдерiн берiп отырған. Бұл тұстағы билер институтының функциясы тек қана
iшкi саяси-құқықтық ... ... ... қана ... ... ... саяси қарым-қатынастарды реттеуде де маңызды рольдi атқарған
саяси тетiк те болып табылды.
Бұл кезеңде “би” ретiнде ... ... өзi оңай ... жоқ. Екiнiң
бiрi “би” бола алмады. Бұл жөнiнде көрсетiлген кезеңдерде қазақ елiнiң әдет-
ғұрып құқығын зерттеген орыс ғалымдары “би” атағын ... ... ... ... в ... ... принадлежить тем немногим, которые с
природным умом и даром красноречия соединяють в себя ... ... ... ... ... и в ... о нем преданиях” [39, ... ойды ... ... толықтыра келе, былай дейдi: “…если
могущество султанов было обусловлено их богатством и происхождением от ... то сила и ... ... ... ... из недр ... кроме ее
экономически господствующего положения в ... ... и ... ее ... ... ... ... традиций, остроумием в
словопрениях, умением зашищать и отстаивать интересы общин и т.д. ” ... дей ... ... бия считалось личным. Не все богачи могли ... Для ... ... ... это ... звание, надо было, как уже
говорилось, ... ... ... ... и ... ... после нескольких успешных выступлений на суде,
советах, сборах, ... что они ... ... ... ... как ... [40, 196-197]. Байқап отырғанымыздай, қазақта би ... ... би ... алу үшiн ... ... бай болу немесе хандықтың
басында тұрған адамның /ханның, сұлтанның/ ықпалы ... ... ... ... мен сот ... ... бiлiп, оны өзiнiң көркемсөз әлде
көсемсөз өнерiмен, яғни ... ... ... ... ... ... аса құрметпен “би” атағы дәрежесiне жеткiзетiн. Бұл құрметтi атаққа
жету үшiн ол әлгi ... яғни ... ... және сот iсiнiң шеберi
екенiн халық алдында әлденеше рет көрсетуге ... едi. ... оның ... ... тез ... ... танылады. Осылай би атағы мен дәрежесi ... ... ... ... ... ... сот пен ... қызметiн
атқаратын едi [41, 149].
Өз кезегiнде “би” болу туралы Ш.Уәлиханов былай дедi: ... би ... ... ... ... да ... жолымен немесе халықты
билеп отырған өкiметтiң бекiтуiмен емес, тек сот ... ... ... қоса ... ... меңгерген қазаққа ғана берiлген. Би атану үшiн
қазақ халық алдында әлденеше рет шешендiк сайысқа түсiп, өзiнiң ... ... ... ... ... ... есiмi ... әлейiм жұртқа таралып, бiрiне емес бәрiне де танылған” [42, 135]. Дәл
осыған ұқсас пiкiрдi Абай да ... ... ... деген бiздiң қазақ iшiнде
әрбiр сайланған ... ... ... ... ... ... ханның қасқа
жолын”,“Есiм ханның ескi жолын” әз-Тәукенiң Күлтөбенiң басында күнде кеңес
болғандағы ... ... ... ... Һәм, ол ескi ... ... ... ескiрiп, бұл жаңа заманға келмейтұғын болса, ... ... ... ... ... тiлеу саларға жарарлық кiсi болса
керек” [30, 442].
Ш.Уәлиханов пен Абайдың бұл пiкiрлерiне қарағанда қазақ қауымында “би”
атағын алу үшiн ... екi шарт ... ... Бiрiншiсi, әдет-ғұрып
заңын жетiк бiлу және заман өзгергендiгiне байланысты уақыт талабына сай
жаңа заң нормасын ... ... болу ... Екiншiсi, алдына келген
адамдарды сөзбен үйiрiп алып кететiн ... ... ... болу ... ... би атану оңай шаруа болмаған. Би болу, Әйтеке би сөзiмен
айтар болсақ “дұрыс сөзге ... ... ... ... ... ... ... қолынан келген. Ол үшiн кейiнгi билер өзiнiң алдында өмiр
сүргендердiң тәлiм-тәжiрибесiн үйренген, ретi келсе ... ... ... түскен дуалы ауыз билерден бата алуға тырысқан.
Бата алу сол би ... ... ... би ... оны ... ... септiгiн тигiзген. Өйткенi, беделдi билер екiнiң бiрiне
бата бермеген. Олар ... ... ... ... ... оның ойлау
қабiлетiн сынаған. Сұраққа ойға ... ... ... адамға ғана батасын
берiп, дұрыс жолдан таймауына тiлеулестiк бiлдiрген. Осы орайда 1720-1816
жылдар аралығында өмiр ... ... ... би, әрi ... ақын ... ... биден бата алуына тоқтала кетейiк.
“Ақтайлақ би жас кезiнде батасын алайын деп Ұлы жүз ... ... Үйге ... ... кiрiп ... соң, Шымыр би:
-Шырағым, қай баласың?-деп жөн сұрапты.
Сонда ... Қу ... ... ... Байғара бидiң
баласымын. Сiзге сәлем берiп, батаңызды алайын деп келдiм,-дептi.
Шымыр би:
-Е, Қу дауысты ... ... деп ... ... бар
деушi едi, сол сен боларсың. Көш бастап көсем, сөз ... ... ... ... Онда балам, жолдастың жүзiн алма, бiрiн ал. Бiр кiсi жүз
кiсiге олжа ... ... ... болсаң, жетерсiң мұратқа, жаманмен
жолдас болсан, қаларсың ... ... өрге ... ... ... iсiң ... сағыңды сындырады. Ақымаққа сырыңды айтпа, пәлеге
қалдырады,-деп өсиет ... да, ... ... ... ... ... бiр-екi
ауыз сөз сұрайын, бiлсең айта қойшы?
-Арзан не, қымбат не? Алыс не, жақын не? ... не, ... не? ... ... ... ... ... бала:
-Арзаныңыз - өтiрiк, қымбатыңыз - шындық. Алысыңыз - ұжмақ, жақыныңыз
- өлiм. Жаманыңыз - қиянат, жақсыңыз-адалдық. Қаттыңыз - ... ... ... Бала үшiн отқа да, суға да түсесiң, - деп жауап ... ... бұл ... риза ... ... ... ... жай, бата берейiн,-дептi. Ақтайлақ орнынан ұшып тұрып:
-Ия, Нарынбай, Құттыбай, Байғара бабаларымның аруағы қолдай гөр,-деп
қолын жайыпты.
Шымыр ... сол ... ... ... ... Ақ ... әрбiр
iске әдiл бол. Бiр сөздi бол. Ер ... екi ... - ... ... ... ... ақ ... берiптi” [38, 49].
Өз кезегiнде бүткiл алты Алашқа атағы шыққан Төле би де, ... би ... ... ... көшiп барып, айлап-жылдап жатып, қазақтың әдет-ғұрып
құқығын, шариғат заңдарын үйренген, батасын алған. Осы сияқты әрi ... ... ... ұлы ... ... Датұлы Сырым Малайсары биден бата
алған. Демек, қазақта аға буын ақындар мен шешендерден, билерден ... бата алу ... бiр ... алдында емтихан тапсырып, сыннан өткенмен
бiрдей болған.
Қазақта би болудың екi жолы ... ... бiрi ата ... ... Яғни, бұл жол бойынша атасы, әкесi би болған бала осы ... ... ... ... ... оның iсiн ... қарай
жалғастырып отырған. Мысалға алсақ, XVIII ғасырда Орта жүздегi Қаракесек
руынан ... ... ... ... ... ұрпағына дейiн осынау құрметтi
би атағы сақталған. Осыдан адамды “би” деп тануға, оның ата-бабасының “би”
болғаны да ... ... ... ... ... ... ... заңгер ғалым Т.М.Культелеев: “…звание биев хотя и не было строго
наследствен-ным, ... ... ... имело весьма важное значение
для его приобретения” [43, ... ... ... ... ... ... ... “би” деп тану үшiн ата-бабасының “би” болуы
мiндеттi де болмады. “Кей-кейде өте дарынды адамдар, ... ... және ... ... арқасында би атанатын.” [44, 43].
Яғни, ата-бабасы “би” ... ... да ... ... ... ... ... қазақтың әдет-ғұрып құқығымен сот iсiн жақсы
меңгерiп, ел iшiнде болып тұратын даулы ... ... ... ... ... рет әдiл ... ... көзге түскендерге халық “би” деп қараған.
Мұндай адамдар “би” деген атаққа ата-бабасы “би” болмаса да өз ... ... ... Бұл ... ... ... “…бывали
отдельные случаи, когда выходцы из ... ... в ... борьбе
преодолевая громадные трудности блогодаря своей природной одаренности
добивались звания бия”,-дедi [40, ... деп ... ... елi ... ... би ... қатынастардың
барлығына араласқан. Олар: құн дауы мен жесiр дауы, жер дауы мен мал дауы,
ар мен ... ... ... ... ... дауласқан екi жақты
татуластырып отырған. Қоғамдық қатынастардағы барлық дау дамайды қиын болса
да, сабырлықпен, көптiң ... игi ... ... ... ... ... шешiп отырған. Ешкiм түрмеге отырғызылмаған, елде
абақты, ... ... ... ... ... құн ... ... келу,
ағайыншылық жолдармен талай күрделi мәселелердiң күрмеуi шешiлiп отырған.
Осыған ... ... ... ... ... ... мен Алтайдың арасындағы алып даланы жайлап жатқан
мемлекеттiң реттеушi тетiктерi толық iске ... ... ... ... еш ... қазақта жүз бен жүз, тайпа мен тайпа тұрмақ, ру мен ... ... Өмiр ... соң ... ... жер дауы, жесiр
дауының, барымта мен сырымтаның аяғы ... ... әрi ... ... құн ... бiтiм тауып отырған” [45, 2].
Билердiң билiк айту тәжiрибесi қараған iстерiнiң саны өсiп, сапасы
жақсарған ... арта ... Бұл ... ... бiр жерде бас
қосқан билер мәжiлiс жасап, талқылаған сайын қоғамға ең ... ... ... ... ... ... ретiнде қабылдап отырған. Атақты
билердiң шешiмдерi басқаларға үлгi-өнеге қызметiн атқарған. Маңызды да ... ... ... ... ... ... ... ұзақ
сақталған.
Көрсетiлген XVII-XVIII ғасырларда билер институты құрылымдық жүйесi
бойынша бiрнешеге бөлiндi. Мәселен, сол ... ... ... ... ... ... ата би, төбе би, қатар би, жеке би, төтен би, бала ... ... ... ... құқықтық қатынастарда өзiне тиесiлi әр
түрлi ... мен ... ... Ендi ... ... тоқтала
кетейiк.
Ата би-бұрын билiк құрған, талай iстер мен даулардың тағдырын шешiп
елге танылған, қартайғандықтан ... ... ... ... кiшi ... ... Ол ... қарттығына байланысты қалғанымен, кейiнгi билер
қауымы оны ақылшы, кеңесшi ретiнде тұтынып, бата алып ... [46, ... ... ата би: - ... ... өзiм ... ... өздерi
бiлсiн” деп кем ойламаған жан болған. Әр ата би өзiнен кейiнгi ұрпақтың,
елдiң жоғын жоқтайтын, ел ... ... ер ... жетiлуiн
ешқашан да ойларынан шығармаған. Мүмкiндiгiнше жас ұрпаққа өздерiнiң
ақылдарын айтып ... ... ... ... ... барлық
билердiң пiр тұтар ұстазы Әнет баба өз заманында iнi ... жол ... ... ... ... Өз ... Әнет баба Төле биге, Қазыбек биге,
Әйтеке биге ақыл-кеңестер берiп, оларды қазақ ... ... ... жан ... ... көп ... ... белгiлi.
Төбе би - елдiк немесе аймақтық ... ... ... ... Төбе ... ... халық емес, билер болған [47, 72]. Әрине, дау
болған кезде дауласушы жақтар төбе бидi өздерiнiң арасынан ... ... екi ... да ... жоқ бидi төбе би етiп сайлаған. Белгiлi бiр
дауда төбе би болу үшiн ... ... ... сөзбен жарысқан, өздерiнiң
шешен екендiктерiн көрсеткен. Бұл ... ... ... жақ пен ... ... та және ... ... салар адамдары да (талапкер билер) жолдарының
үлкендiгiн айтып, төбе би ... ... ... адамдарының құқығы барын
дәлелдеуге тырысқан. Әрине, мұндай сайыста төбе билiктi айтқан сөздерiн
дәлелдей бiлген және ойға ... ... ... таба бiлген адамға берген.
Осы жерде мына бiр мысалды ... кету ... ... ... ... хан осы ... билерді “Жеті Жарғыны”
қабылдағаннан кейін сынамақшы болып, қайсысы қандай ... ... екен ... ... ... алдымен жасы үлкеннің бастауы, жасы кішінің
қоштауы жөн бе, ... жасы кіші ... жасы ... қоштауы жөн бе? -
дейді.
Сонда Ұлы жүз биі Төле:
-Төбеде тұрған кісі төрт жағын түгел ... ... ... ... ... ... бір жағын әрең көреді. Сондықтан жасы үлкеннің, оңы
мен солын, алды артын болжаған ағаның алдымен билік айтқаны ... қой, ... жүз биі ... ... ... аға әділ төреші бола алмайды. Себебі оның ... жоқ. Жасы кіші іні де ... бола ... ... ... жоқ. ... ... айбынарлық ағасы бар, артында именерлік
інісі бар, алды-артына қарайлап, билігін абайлап жүргізетін ... ... ... ... ... ... Кіші жүз биі, әрі жасы кіші Әйтеке:
-Ағасы келсе, ардақтап атын байлағандай, ... ... ... ... ... ... қанаты-құйрығы сай болып, көңілі жай
болып, ағаның алар тынысы болса, інінің міндеті ... ... реті ... емес пе? - ... ... ... ... отырған Тәуке хан билердің, әсіресе Әйтекенің
берген жауабына риза болып, шын ықылас білдіріпті ... [48, ... бiр ... ... ... Төбе би ... ... келе
жатқан дәстүр екенiн байқауға болады, сонымен қатар, төбе ... ... ... ... ... ... құқық берiлген. Әдетте, даулы мәселенi
шешкен жерде кемi үш би қатысады. ... ... ... ... “би ... дау ... деген сөз бар [49, 11]. Бұл ... ... ... би екеу ... үшеу ... ... ... Яғни, бiрi айыптаушы,
екiншiсi ақтаушы болса, ... ... әдiл ... ... төбе би
болады. Ал төбе би болмаған билер, билердiң ... түрi ... ... жатқызылды. Бұған төбе биден басқалары яғни ... ... тең ... ... ... Әр жүз ... құрамында төбе және қатар
билерi ... [47, ... ... ... ... кiшi ... ... өздерiнiң жеке
билерi болған. Жеке билер өзiнiң шешендiк қабiлетiмен, ұнамды ... елге ... ... ету ... ... ... би ... мойындаған, сөйтiп олар ел сенiмiне сай билiк iсiн ... ... 72]. Жеке ... ... кiшi рулық бөлiнiс-тердегi кiшiгiрiм
кикiлжiңдердi, ... ... ... ... тұрғанда мәселенi сол
арада iзiн суытпай шешiп отырған. Билердiң ... ... бұл ... ... қоғамында кең тараған түрi болып табылады.
Құрылымдық жүйедегi билердiң келесi бiр түрi - ... би ... ... те ... Бұл екi ел ... ... таңдамалы билер тобын
құрып, өкiлеттi етiп жiберiлетiн ... ... Бұл ... би ... ... ... кеңесуiмен ғана берiлген. Өздерi “мына ... ... бар, соны ... ... ... келiп отырған [50,
14]. Мұндай төтенше би тобын екi жақ өзiнше құрып, кездесуге ... ... екi ... ... ... келiп, мәселенi талқылап, тиiстi
келiсiм-шешiмiн (билiгiн) қабылдайтын болған. Аталған ... тобы ... ... даулы iстердi шешiп келу үшiн iрiктелiп жiберiлетiн [47,
73].
Билердiң құрылымдық жүйесiндегi соңғы бiр түрi бұл - бала би ... Бала би ... ... әлi ... билiк айтуға талап қылып,
өзiн әр жерде көрсете бастаған жеткеншек [47, 73]. ... ... ... көрiп, iлтифатына бөленген жасты ел бала би ретiнде таниды. Бала би
ретiнде ... ... ... ... ... ... баспалдағы iспеттес
болған. Бала билердi үлкен билер қастарына алып жүрген. Билiк iсi ... бала би ... ... ... ... билiктiң жетiмсiз жақтары
болса немесе билiк ... би ... ... ... ... араласып, өз
шешiмiн айтатын болған [51, 72]. Осылай бiрте-бiрте елге ... ... бiрi ... ... аз ... Негізінен, қазақтың әдет-ғұрып
құқығында би болудың белгілі бір жас ... ... ... егер жас
та болса да өзінің табиғи дарындылығының ... ел ... ... шеше ... ... ... адамдарға халық "би" деп қарайтын
болған. Мәселен, өз кезегiнде Төле би тоғыз жасында бала би ... ... жетi ... би ретiнде халыққа танылып, ал он сегiз жасында Жоңғар
елiнiң қоңтайшысына ... ... ... тең ... ... ... барған. Кiшi жүзге төбе би болған Әйтеке би де, жетi - сегiз
жасында ... ... ... бала би ретiнде танылған. Осыған
байлан-ысты халық аузынан алынған мына бір ... ... ... кету
орынды болып табылады.
Ертеректе ел жайлауға шығар ... бір бай ... ... іздеп жүріп
төбенің басында ойнап жүрген бір топ ... кез ... ... осы ... ... ... бай: ... жерге ауыл қонады, көгін таптамай
кетіңдер бұл жерден”- деп атын ... ... ... айбат қылады.
Сескенген балалар тұра қашады, олардан үркіп байдың астындағы аты қалт ... ... ... ... жалп етіп ... ... Өзі ... тұрған ат
онаң сайын үркіп, бір бүйірге жалт бергенде, бай аттан ... ... ... болады. Оның ағайын - туыстары асық ойнаған балалар-
дан құн даулайды. Дау ... ... ел көп ... ... ... ... жиын созыла береді. Сол кезде жиынға көк қасқа құнан мініп он екі
- он үш жастағы бала келеді:
-Япырмай, билердің ... жиын ... ... оп-оңай істі қолдан
қиын қылып тұрғанын-ай деп билерді сынай келеді. Бұл ... ... ... ... - “Қой асығы деме қолайыңа жақса, сақа ғой, ауыл ... ... ... аға ... ... мына ... ... дауды осы шешсін - дейді. Сонда
әлгі бала билер мен ... елге ... ... ... құны - мың қой, жүз ... немесе елу түйе. Осының
қайсысын кескен дұрыс? - деп сұрайды. Ел шулап: - жүз жылқы ... ... ... Бала ... ... тағы да:
- Онда осы жүз жылқыны ерге бөлейін бе, елге ... бе, ... ... ... ... бе? - деп тағы ... ... Ердің де, елдің де, телдің де жазығы жоқ. Тентекке бөл ... ... ... ... ... бала ... деп айтыпты:
-Төбе басында асық ойнаған бала ... ... ... ... жер ... ... басын қорыған бай тентек. ... ... ... ... ... бөрік тентек. Иесінің бөркінен үркіп, өзін
жыққан тай тентек. Өлген ... ... төрт ... тең ... ... ... ... мұндай өлім елге қайтып келмесін. [52, 60-61].
Байқап отырғанымыздай дау шешімі тығырыққа тірелген кезде, яғни оған
көшпелі ... ... ... ... ... келмеген жағдайда,
дауласушы екі елді риза етер ... табу оңай ... Міне ... ... ... ... тіреліп тұрған жерде онтайлы билік шешім
тапқан адамның жас шамасы ескерілмейтін болған.
Жоғарыда көрсеткен қиын дауды шешкен бала ... ... ... ... би Бөлтірік Әлменұлы (1771 - 1853 жж.) болған ... ... ... ... ... ... ... дәстүрлi
құқық жүйесiнде маңызды рөл атқарды. Әрине, билер-дiң ... ... рөл ... олардың (билердiң) әдет-ғұрып құқығын талдаушы, кей
кездерде мерзiм сайын ... ... ... ... ... ... ... болды. Бұл билердiң қоғамдық қатынастардағы
қызметiнiң бiр түрi болып табылады. Осы ... ... би ... ... ... да ... ... жоғын жоқтаушы да қызметiн атқарып
отырған.
Ал ендi XVIII ғасырдың соңы мен XIX ... ... ... ... қазақ қоғамындағы би институтына тән бiрнеше ерекше-лiктер
байқалады. ... ... ... ... ... ... ... әшкерелеп, тiптi қол жинап қарсы шығуы да болды. Мысалға алсақ,
кiшi ... ... ... ... ... сол ... өз кезегiнде
шешен, би, батыр болған Сырым Датұлының Нұралы ... ... ... ... сөздерi соны көрсетедi. Екiншi жағынан, бұл көрсетiлген кезеңдерде
билердiң қоғамдағы рөлi ... түсе ... ... себебi де белгiлi
едi, өйткенi билердiң қоғамдағы алатын орнының айрықша екенiн Ресей ... ... ... ... ... ... -ақ ... де билердiң қоғамдық қатынастарындағы рөлiн төмендету саясатын
жүргiзуге жанталасып бақты.
Патша ... ... ... ... ... XIX ... басында
хандық билiктi жойды. Бұл, негiзiнен, билерге елдегi ... өз ... ... ... жасап мүмкiндiк берсе де, бiрақ патша өкiметi
Шыңғыс тұқымынан шыққан хан мен ... ... ... ... ... да, ... та ... (билердiң) қоғамдағы үлес - салмағын
өсiргiсi келмедi.
Билер институтының беделi 1822 жылы қабылданған ... ... ... ... ... ... Бұл ... бойынша қазақ хандығында
хандық билiк жойылды және билер сайланбалы ... ... ... ғана ... ... ... алып ... Алайда, сол кездегi Ресей
өкiметi өзiнiң отарлау саясатында мұнымен ... ... ... ... ... бiржолата жоғалтуды көздеп, 1868 жылы “Уақытша
ереже” ... ... ... ... ... ... бұрынғы
жүйесiн жойды. Ендi би атағын алу үшiн бұрынғыдай халық алдында бiр емес,
бiрнеше рет дауларда ... сот ... және ... ... ... ... екенiн көрсетудiң қажетi болма-ды, қабылданған “Уақытша
ереже” ... сот ... және ... ... бiлiмi тайыз адамдар би
атағын ала бастады.
Жоғарыда айтылған ойларды қорытындылай келе, ендi би атағын өзiнiң
ақылымен, ойының ... ... ... ... ... сот iсiн ... бiлетiн және сол сияқты тағы басқадай дара қасиеттерiмен
би атанғандар емес, пара беру арқылы халықтың емес, қара ... ... ... ала ... ... атағын алуды Ресей ... ... ... ... ... ... ... тән
ерекшелiктерiн жоғалтуына әкелдi.
2. Билер институтында iс қаралуының процессуалдық құқық-тық ерекшелiктерi
мен мәселелерi және оның ... ... ... ... ой ... ... болсақ, қазақ жерi Ресей өкiметiнiң отарлау
саясатының құрсауына түскенге дейiн билер тек қана қоғам-дық ... ... ғана ... сонымен қатар елдiк, рулық, азаматтық мәнi
бар мәселелердi кең көлемде шешiп, әдiл ... ... ... аңғарамыз.
Қазақ қоғамында билер елдiң iшкi және сыртқы iстерiне қатыса ... және ... тiзе қоса ... елдi ... ... мәселелердi
кең көлемде шешiп отырған. Осы қоғамдық қатынастардың iшiнде билер көп
жағдайда ... ... өз ... көрсетiп отырды. Ол жөнiнде
белгiлi заңгер ғалым Т.М.Культелеев: “…специальным органом ... и ... дела всех ... категорий, был так называемый
суд биев”,-десе [43, 62], сол сияқты бiр топ ... ... ... ... ... ... биев являлся основной судебной властью”, - деген
тұжырым айтады [20, 80]. Әрине, билердiң құқықтық қатынастарда маңызды рөл
атқаруы кездейсоқ ... емес едi, ... ... ... ... ... ... туындаған, қазақтың ұлттық табиғатына
сай келген құбылыс едi” [50, 14]. ... тек қана ... салт - ... әдет - ... ... және сот iсiн ... меңгеруiмен қатар, олар
(билер) халықтың қайнаған ортасынан шығып, оның мұн-мұқтажын, талап ... ... ... Бұл ... академик С.Зиманов билердiң қоғамдағы
орнын хандықтың басындағы хан мен сұлтандар-мен ... ... ... ... ... ... еще об одной особенности общественного
положения биев. Они не находились вне казахских родов, как ... ... из недр ... ... их ... и более близко стояли к
населению, чем султаны” [40, 200]. ... ... ... шығып, билiк
алған билер қоғамдық қатынастардағы құн ... ... ... ... дауы, көш-
қоныс дауы, мүлiк дауы, неке мен отбасы дауы, ар-намыс дауы және тағы ... сол ... ... ... ... ... дау-дамайды қандай қиын
болса да ... ... ... ... игi ... бiрiге
отырып, өздерiнiң әдiл шешiмдерiн шығарып отырған.
Ендi, бiз қазақ ... ... ... ... мәселелердi билер соты
қалай шешкенiне және сот процесiнiң қалай ... ... ... ... ... шешу ... ... бiз билердiң құқықтық және әдет-ғұрыптық
нормаларды түзудегi қызме-тiн толығымен керсете аламыз.
Қазақ қоғамында негізінде ... ... екі ... ... екі ... жақ билердің істі қарауына дейін, өзара келісіп
дауды ... ... - ... ... Әдеттік құқықта оны “Бітім”, “Береке”,
“Салауат” деп атаған. Ал екінші сатысы “Жүгініс” деп аталған.
Қазақ халқының әдет-ғұрып ... ... ... ... ... ... заңгер ғалым С.Өзбекұлы бұл институттарды былай
түсіндіреді:
“Бітім” - екі ... ... ... ... сөз ... ... Бітімнен кейін билерге істі қарауына құқық берілмейді. Себебі
бітімді, ... ... бір ... бұзу ... ... тұрмау - жалпы ар -
ожданның жоқтығының белгісі.
“Береке” - айырбас немесе сатып алу туралы сөз ... шарт ... ... ... Жалпы қазақтың әдеттік ... ... ... ... шарттардың негізі болған.
“Салауат” - немесе кешірім - дауласқан екі жақтың бір - ... ... бас ... яғни ... ... ... ... ауыл, ел, ру
ақсақалдарының қатысуымен өтетін болған. [53, 42-43] Негiзiнен ... ... ... берiп, ұмытуға салу және соның негiзiнде ... ... ... болашақта қайта дау көтеруге, айып сұрауға
хұқы жоқ болған” [54, 72].
“Жүгініс” - яғни ... ... ... ... мен ... ... ... қарауы. Негізінде бұл институт қауымдық
демократияның бір нышаны ретінде танылады және оның ... ... ... ... ... ... ... жоқ өзінің әділеттілігімен ел
көзіне түскен, ақыл - парасаты ... яғни ... ... ... ... ... Ол істің барлық мән - жайын алқалық құрамындағы ... екі ... ... ... ... Бітім болмаған жағдайларда
билер ұсынылған барлық дәлелдерді таразыға сала отырып, өздерінің ... ... соңы ... ... кесу ... аяқталады. [53, 42-43]
Дәстүрлi қазақ қоғамында сот процесi басталу үшiн айыптаушы немесе
жәбiрленушi өзi ... биге ... ... ... ... шағымданса
жеткiлiктi болды.
Билер соты дауды қарағанда олардың бiрiншi мақсаты бiтiмге қол жеткiзу
едi. ... ... ... ... жұрт алдында келiстiрiп,
бiтiмдестiру. ... ... ... Бұл ... ... сот процесiнiң негiзiнде жатқан басты принциптiң бiрi және оның
айшықты да әсем көмкерiлген нұсқасы едi [18, 99].
Сот процесiнде қай-қай би де ... бола ... ол үшiн биге ... адам ... бiр адам ... өзiне қандай-да бiр ... ... ... ... едi. ... адам ... ... қарамастан қандай да бiр әрекеттiң өзiне залал тигiзгенi
үшiн шағымдана алады. Мұндай жағдайда арыздану-шының құқығы қандай да ... ... ... шектел-медi. Ол жөнiнде Н.Маковецкий мынандай
пiкiр бiлдiредi: “…строго определенного ... о ... как ... ... ... ... не ... всякое право, нарушенное хотя
бы в незапамятные времена, может быть восстановлено, если только есть ясное
доказательства его”,-деген сөздерi ... ... ... ойымызды
дәлелдей түседi [55, 38]. Алайда, билер туралы ... және ... ... ... ... қарай отырып, өткен заманда дауды қарауда
елу жылға дейiн уақыт мерзiмi болғанын байқауға болады. Мұны халық ... ... ... ел ... жүз жылда қазан” деген нақыл сөзiне қарап та
айтуға болады. Осыны ескерген билер ұзақ ... ... ... ... дау” деп
қарап, негiзiнен ондай даулар алдына ... ... екi ... жақты
келiсiмге келтiру арқылы немесе жоғарыда келтіріп кеткен бітім және салауат
сияқты ... ... ... отырған.
Айыптаушы жаққа би таңдауда қандай да бiр шектеу қойылма-ған. Ол өзi
танитын, сенетiн, ... биге ... ... ... емес биге ... ... айтып шағымдануға ерiктi. Бiрақ та жауап берушi жақ ... ... ... ... ... себептерi болса, онда бидi
ауыстыруға құқылары болған [56, 370]. ... ... ... дауласқан
екi жақтың адамдарының өз қалаулары бойынша сайланды. Егер би тек бiр
жақтың қалауымен ... ... ... ... деп ...... ... екi жақпен бiрiгiп отырып би таңдаудың құндылығы,
жеңiлген жақ ... өз ... ... ... ... ... ... күмәнi жоқ, себебi өз қалауымен сол биге ... ... ... [57, 43-44]. Ал егер де ... таңдаған бидiң әдiлеттiгiне жауап
берушi де сенiм бiлдiрсе, онда би ... ... ... сот ... кететiн.
Егер дауласушы екi жақ бiр-бiрiне рулық байланысы болмаса, ондай
жағдайда би екi ... да ... ... ... Егер олай ... ... жақтың бiреуi оны (бидi) дауда әдiл шешiм айтпайды деген күмәнмен iстен
аластатуы мүмкiн. Мұндай жағдайда дауласушы жақтың бiр жағы ... ... ... үшiн би сот iсiне тек қана ... ретiнде ғана қатыса
алды. Дауда дауласу-шы жақтар бiрдей билер тобын шығарып отырды. Осы шыққан
билер бiрiгiп отырып өз ... ... көп ... ... ... шешуде төбе билiктi айтатын төбе бидi белгiлеген және екi жақ та оны
(төбе бидi) ... және оның дау ... ... ... шешiмiне
тоқтауға, ол шешiмдi өз жағынан ... ... ... сот ... бiр ... оның ... мен
ашықтығы. Қандай да дау болмасын, билер оны қараған кезде ... ... ... ашық болуын қамтамасыз етiп отырды. Бұл жөнiнде қазақ әдет-ғұрып
құқығын және билер сотын ертеректе зерттеген ғалымдар сот ... ... ... ... ... атап ... [58, 178]. ... бiрi
И.Козлов өз жазбаларында: “…киргизский суд-гласный, публичный, совестный и
мировой. Гласность суда ... его ... [39, ... ... “Народное судопроизводство киргиз гласно, публично,
непродолжительно. Долгими годами своей ... ... ... ... ... ему ... ... судебных процессов. Обойдя столь вредный
для ... ... ... и ... ... ... - семейного характера”,-дедi [6, 83]. Айтылған ойларды белгілі
заңгер ғалым ... әрi ... ... келе, мынадай пiкiр айтады: “…
решения казахских биев ... ... ... и суд ... ... все ... ... проходили перед глазами участников и
свидетелей. Запрещалось рассматривать дела в закрытом совещании” [57, 55].
Сот процесiнiң ... және ашық ... ... ... келе ... ... табылды. Сондықтан да қазақтың әдет-ғұрып құқығында жабық сот
процесi /мәжiлiсi/ деген ұғым мүлде ... Сот ... ашық ... ... жүргiзiлуi, сот процесiне екi дауласушы жақтың өкiлдерiнiң
қатысуы және де сот ... ... ... талқыға салуы, бұл
билер сотындағы сот процесiнiң әдiлеттi өтуiне үлкен септiгiн ... Сол ... де, ... бiр дауды шешуге екi дауласушы жақпен
төрешi болып танылған ... өзi де сот ... ... да ... немесе ел
iшiндегi игi жақсыларды шақыртып, қатыстыртып отырды. Олар дауда шешiм
шығармаса да өздерiнiң ... ... ... ... ... ... қамтамасыз етiп отырды.
Қазақ құқық жүйесiндегi сот процесiнiң бiр таңқаларлығы және тек ... ... тән бiр ... ... кей кездерде даулы iстi жұмбақтап
сөйлеу арқылы бiтiруi. Бұған халық аузынан алынған мына бiр дерек ... ... жас кезi ... Бiр жолы ... хан оны үлкен бiр дауға
жұмсапты. Алшынның ... игi ... оны ... ... ... ... ... Бекболат әкесi Қаз дауысты Қазыбекке ұқсап, шешен сөйлеп
отырады. Кiшi жүздiң ... ... жеңе ... ... Өзi қара суша ағып тұр екен.
Ишара, түсiнiгiн байқап көрейiк,-дептi де екi қолын айқас-тырыпты.
-Бекболат “құп болады” дептi. ... ... ... ... ... ... ... Анау: екi қолын түйiстiрiптi. -Бекболат “құп болады”
дептi. Ендi Бекболат он саусағын ... ... ... ... жағы ... ... деп, тарқасыпты. Бекболат жiгiттерiмен елге
келедi. Абылай хан әуелi Бекболаттың қасына ерiп ... ... ... олар:
-Бiз ешнәрсесiне түсiнбедiк. Ол елдiң биi ... ... ... ... ... деп отырды,-дейдi.
Бiр жiгiт:
-Өзiнiз сұраңыз,-деп Бекболатты ханға шақырып келедi. Сонда Абылай:
-Дау шешiмiн тапты ма?-деп сұрайды.
-Дау тез ... ... -Көп ... ... ... биi:
-Екi қолын айқастырды-бұл оның алысуға жараймын дегенi едi. Мен “құп
болады, мен де дайынмын” дедiм. Ол ... ... бұл ... ашсам-
алақанымда, жұмсам-жұдырығымда, татуласайық деген едi. Мен ... ... ол ... ... ... ... қылды. Бұл оның:
-Қылыш сенде де бар, менде де бар, қылыш сермемей-ақ қояйық,-дегенi
едi. Мен оған да “құп ... ... Ол екi ... ... Онысы:
құшақтасып дос болайық,-дегенi едi. Мен “құп болады” дедiм де, оған ... ... ... ... он күн ... ... ... ханның алдына бар,-
дегенiм едi. Ол “құп болады” дедi. Мiнекей, хан ... ол дау ... Ендi ... ... ... ... ... келiп қалар,-дептi
Бекболат би [59, ... ... ... ... ... ... немесе жұмбақтап сөйлеу арқылы шешу барлық билердiң ... ... ... ... ... тек қана дарынды, дана билер ... ... ... ... ... олар ... келген кiсiнiң
ақылын, ойлампаздығын, қырағылығын сынайтын болған.
Билердiң дауды қарағандағы тағы бiр ... бұл ... қара ... ... ... ... Ерте кезден қазақ халқы сөз
қадiрiн пiр ... ... ... “тiл тас ... тас ... ... ... қолқа жоқ”,-деген тұжырымдарды дәл тауып айтқан. Осы
сияқты, дау да “дауды шешен ... ... ... ... ... ... де осы сөз ... айналып өткен жоқ. Қандай дау болмасын
құн дауы, жер дауы, жесiр дауы, мал-мүлiк ... ... дауы және ... әрқашанда билердiң сөз жарыстыруымен бейнеленедi. ... ... ... ... ... ... споров и конфликтных
ситуаций, судебное разбирательство непременно предполагали состязание в
кросноречии. ... ... и в ... ... тот, кто был более
красноречив. Вот ... как ... ... ... аульной общины
и рода призывались не только влиятельные люди, но и рядовые кочевники,
владеющие ... [60, 11], ал ... ... ... ... халықтың ауызша сөйлеу мәдениетiнiң деңгейiн, соның талап -тiлегiн
ескерiп отыруға мәжбүр едi” дей келе, ... ... ... тек сөз
өнерiн жетiк ... кiсi ғана ... ... айтқан
ойларымызды нақтылай түседi [18, 59].
Демек, сот процесiндегi сөз сайысы билерге ғана тән ... ... ... ... ... заң ... ... сыннан
өткiзген. Мiне, осындай сайыстан жеңген жақ ... да өз ... ... ... тараптар бидiң алдында даудың қалай
басталғанын және ... ... ... өз ойын ... салады. Мұнда
әрбiр дауласушы жақ сот саласындағы белдi қағида болып саналатын ... ... ... қарай сөйлеу” деген принципке сүйенiп отырды. Бұл
принцип сот процесiндегi пiкiрталас-тың, сөз ... ... ... ... және ... ... ... өз мүдделерiн қорғау
барысында бар ... ... ... едi [61, 46]. ... де ... едi. ... би ... мәселенi шешкенде, шындықты
табуға, екi жақты бiтiмге келтiруге тырысады. Осыған ... ... ... осы бiр мақсатына жетуiне қандай да ... ... ... ... сөз ... жаққа берiледi, ал одан кейiн би жауап
берушi жаққа сөз ... ал ол өз ... ... ... ... ... толықтай немесе жартылай ... ... ... ... ... дайын екендiгiн айтса, би бiрден екi
жақты келiсiмге келтiрiп бiтiм ... ... ... Ал ... ... жақ айыптауларды негiзсiз десе, онда сот процесi iстi қараудың
келесi сатысына ... ... ... айыптаушы жақта та, жауап берушi
жақта та, өз ... ... егер ... ... ... өздерiнiң
сөздерiмен белгiлi-бiр жақтың сөздерiн мойындап ... ... ... ... ... ... ... және естiгенiн сот алдында ашық
та анық, тiке де тура, ... ... ... ... әрi мiндеттi болды
[61, 46]. Негiзi, билер куә болуға барлық адамды жiбере ... Куә ... ... ... жасы он ... ... ақыл есi толық
емес адамдар және ... ... ... куә ... үшiн ... мен ... ... қатар баласы-әкесi үшiн, немересi-атасы
үшiн яғни жақын туысқан адамдар ... куә бола ... [62, ... ... Ал ... ... ... сотта куә бола алды. Бiрақ
дауласушы жақтардың егер оған себептерi болса, куәлердi ... ... ... ... ... Мұндай себептерге мыналар жатты: куәге
пара беру, туысқандық, айыптаушымен немесе жауап берушiмен достығы ... Дәл ... ... бидi де ... ... аластатуы мүмкiн,
бiрақ та егер мұндай айыптаулар дәлелденбеген жағдайда айыптаушы жақ жазаға
тартылды. Кей ... егер оған екi ... жақ ... куә ... немесе жауап берушi жақтың руласы да бола алады.
Егер куәлердi келтiру арқылы iстi шешу ... ... ... ... дауды елге беделдi, танымал адамдардан ант ... ... ... ... ... ант берудi көпшiлiк жағдайларда: ер
құны, жесiр құны, ұрлық, жер дауы ... ... ... ... ... болған [60, 129].
Егер де құныкер жағы адамның ... ... ... құн ... ... төрелiгiне түскен кезде, жауапкер жағы мойындамай, ол ... ... өзiн ... ... төрешi би құн талап еткен ... ... ... алып беруге билiк шығара алмайды, осыған байланысты
төрешi би ... ... ... ... ... билермен анттың екi түрi қолданылған. Бiрiншiсi, жауап берушi
адам ... ... ант, ал ... шағымданушы жақтан
қабылданатын ант “айыптаушы” немесе “теңдiк” деп аталды. Бұлардың iшiндегi
бiрiншiсi билермен көп ... ... ... кiшiгiрiм дауларда егер
қылмысын дәлелдейтiн нақты айғақтар болмаған ... ... ... ... ... дауды бiтiрiп отырған.
Ерте дәуiрдегi қазақ қоғамында ант қабылдау деген сөз ... ... алды ... ... ... Сол ... де ант ... адамның өзi әртүрлi сылтаулармен ант беруден жалтарған. ... ... ... сотын зерттеген көптеген зерттеушiлер ерте заманда қазақ
қоғамында жалған анттардың бiрен-сараны болмаса, мүлдем ... ... ... [6, 91]. Негiзiнен, дауда ант қабылдау дауды шешуде барлық
басқа мүмкiн-дiктер ... ... ... ғана белгiлендi. Мұндай
жағдайда би жауап берушiге оның кiнәсiз екендiгiн дәлелдейтiн ант қабылдау-
ды талап еттi. Ант ... үшiн ... ... бiрнеше кiсi шыққан. Ант
қабылдайтын адамға ... ... ... ... ... ... Сонымен қатар, ант қабылдайтын адамды қарсы жақ өзi таңдайтын [63,
6]. Бiрақ та осы ... ... ... араздықта болмау керектiгiн
билер қадағалап отырған. Ант қабылдауда адам таңдалғаннан кейiн, билер ант
қабылдау жерiн, уақытын ... сот ... ант ... ... есебi, ант қабылдаушы
өзiне жүктелген жауапкершiлiктi сезiне отырып, руласы ретiнде жауапкерге
жақын адам ... оның ... ... көп ... ... ... ... жанындағы-ларына оның кiнәлi немесе кiнәсiз
екендiгi айқын болатын. Сондықтан ант ... адам ... ... ... бiле тұра немесе оның кiнәсiз екендiгiне күмәндана тұрып, жалған
ант қабылдаса және ол анттың жалғандығы артынан ашылып ... онда ... ... ... ... ... атын жоғалтқан. Ондай адам-дарға қоғамда
жиiркенiшпен қарап, ел iшiнде оның сыйы кеткен. Сонымен қатар, ант ... оның ... және ант ... ... ... ... мүмкiндiк бермеген.
Қазақ әдет-ғұрып құқығында ант қабылдаудың түрi және нұсқа-лары ... және оны ... ... ... ... ... да
ұйымдастырылуымен және өткiзiлуiмен адамның психо-логиясына әсерi өте ... Ол ... ... ... дейдi: “…варианты дачи присяги
очень многочисленны. Все они были на ... и ... на ... шел на ... ... ... известнаго и почитаемаго киргиза.
Там ... брал в руки ... ... ... из ... а ... эту ветв со славами “о святой, найди кто из нас не прав и ... ... ... ... ... ... ... трижды обнимал его и
произносил: если я лгу пусть убьет меня ... Для ... ... ... ... могилу, вели к ней одетого в ... ... пред ... ... стоя на краю ... ... свою клятву” [6, 97]. Байқап отырғанымыздай, мұндай
сәттерде тура ... ... ... ант беру ... ... Сондықтан
әрбiр ант берушi ант берер алдында өз жағынан дау бойынша тексеру жүргiзiп,
дауласушыларды бiтiмге келтiруге тырысты, оған ... ... ... ант ... таңдалған адам, жауап берушiнiң кiнәсiз екен-дiгiн
бiле тұра, антты қабылдаудан бас тартып, оның ... ... ... ... [64, 6]. Ал егер де, ант қабылдайтын адам ... ... ... ... ... уақытында келiп, ант қабылдаса,
онда би ... ... деп ... Олай ... ... ... ... жауапкердi кiнәлi деп тапса, ол белгiленген жерге ... ... ... ... би ант берушiнi күтпей, оның келмеуiн бiр жақты
талқылап, шағымданушының ... ... деп ... ... осы сатыларынан кейiн бидiң дау бойынша шығарған
шешiмiн екi дауласушы жақ та ... деп ... онда дау бiттi ... дау ... ... ретiнде шағымданушы мен ... ала жiптi ... Бұл екi ... ... келгенiн және
алдағы уақытта осы дау бойынша шағым қабылданбайтынын бiлдiрген. Ал егер де
дауласушы жақтың бiр жағы бидiң ... ... ... ... ... биге дау ... ... алды. Ол жөнiнде Максимов мынандай
пiкiр бiлдiрдi: “…по древнему ... ... ... биев ... не
подлежали обжалованию, разве только ханам” [65, 71]. Осыған байланысты хан
немесе би дау ... ... ... ... ... ... шағым түссе,
хан немесе билер тобы билiк шешiмдi талқыға салып, егер билiк шешiм дұрыс
берiлген болса, ... ... ... ... ... Және де
билiк шешiмдi сол ... ... Олай ... ... ... ... ... болса, онда хан немесе билер тобы билiк
шешiмдi шығарған бидi қастарына ала ... ... мен ... ... iстi ... ... Дау қаралып жатқан кезде бидi ... ... ... және оны ... бидi ұру, ... өлтiру
немесе өлтiремiн деп қорқы-ту сияқты iс-әрекеттер би шешiмiне әсер ... екi ... ... ... ... ... қарауды тоқтат-паған.
Егер де екi жақ ... ... онда дау сол ... ... ... бидiң негiзгi мiндетi дауласушы екi жақты өзара ... ... ... да ол екi ... ... бар ... ... Сонымен
бiрге, дауласушы екi жақ сот процесi басталмас ... би ... ... да ... ... соң, дау аяқталғаннан кейiн, бидiң шешiмiн
айыптаушы да, жауап ... де ... ... Сот ... орындау дауды
жеңiп шыққан жаққа жүктелдi. ... өзi ... ... билiк органдарының
болмауымен байланысты болды. Егер де екi жақтың бiрi бидiң ... бас ... онда ... жақ ... ... үшiн ... күштеу
құралы “барымтаны” қолданған. Барымта бұл қазақтың ... ... бiр ... ... ... ... ... былай деп түсiндiредi:
“…барымта являлась старым институтом, несомненно унаследованным от ... Это был ... на аул ... в ... ... нанесенного
ущерба, когда ответчик не подчинялся приговору суда ... [66, ... бұл түп ... ... көрушi өз құқығының бұзыл-ғандығына
байланысты оның ... ... үшiн ... малын айдап әкетуден
шыққан. Мұндай әрекет дәйектi ... ... ... билiк
кесiмiнiң орындалу мүмкiндiгiнiң бiр түрi ... ... ... ... ... ... сот үкiмiн
орындамағанда немесе ауыл ақсақалы даулы мәселенi әдiл шешуден бас тартып,
қылмыстыны өз ... ... ... жәбiрленушiнiң ауылдастарында,
руластарында амалсыздан барымтаға баратын құқығы болған. ... ... ... пiкiр ... ... де жауап берушi билер сотының
шығарған шешiмiн орындамаса немесе сол ... ... ... ... бас тартып, сонысымен жауап ... ... ... ... ауыл ақсақалының рұқсатымен шағымданушы өз туған-туыс, көршi-
қолаңдарымен ... ... ... ... барып, малын айдап
әкеткен, бiрақ бұл ... ... мен ақы ... қадағалайтын өз
басшысына хабар беруге мiндеттi болған дедi” [56, 370].
Қазақтың ... ... ... ... пен ... ... түрлi белгiлерi бар. Мысалға алсақ, А.И.Мякутин өз
жазбаларында шапқыншылықтың барымтаға саналуы үшiн ... ... ... деп ... 1/ ... ... емес, күндiз аттану
керек; 2/ барымта жасалғаны туралы ашық ... ... 3/ ... ... ... мөлшерi-ұрлық, кiсi өлiмi, жесiр дауы және тағы басқа
сол сияқты көрген зәбiрдiң орнын толтыратындай болуы қажет; 4/ би ... ... ... жауапкер жағы зәбiр көргенге ... ... ... болған [67, 31].
Қазақ қоғамындағы билер сотының ерекше тоқталатын тұсы, бұл билердiң
өздерiнiң билiк шешiмдерiнде бiр қылмысқа екi ... үш жаза ... Ол ... ... былай дейдi: “…изучая, между темь,
жизнь киргизов и решения их ... не ... ... ... и ... за ... преступления” [55, 64]. Бұдан, бiз, билердiң
жазықты ... бiр ... үшiн екi рет ... тартпағанын
көремiз. Билер-дiң мұндай ... ... ... ... ... яғни адам бiр қылмысы үшiн екi рет ... ... ... ... ... ... кей ... билер дау бойынша
шешiм шығарғанда төлейтiн құнды ... ... екi ... көбейтуi мүмкiн.
Бiрақ та жазаның екi түрiн, яғни ... үшiн ... құн ... ... ... өткеннен кейiн, сол қылмысы үшiн билермен жазықты адамды
өлiм жазасына кесу мүлдем болған емес. ... ... ... егер ... ... өздерi билiк шешiмiн шығарып кеткен дауларын қайта
қарамаған. Қайта бiр дауға екi ... ... ... отырған. Осыған
орай, халық аузында жүрген Бөлтерiк бидiң мына бiр ... ... ... ... би ... дау айтысып, екi кiсi келедi. Бұлар бидiң
алдына бiр ... ... ... де, ... де бiр ... ... әрi екеуi
де бiр-бiрiмен ағайындас болса керек. Айыпкер даугерден ... бiр ... оның ... ... қозылы қой бермекшi болыпты. Күйек бiтiп, қысқа
салым болған шақта ... ... иесi ... ... күтпей, өзiне
тиесiлi бiр малды алып кетедi. Бiрақ оның ... ... өз ... ... ... ... көктемде мал төлдей бастағанда, қошқар берiп,
саулық алған кiсi екiншiсiнен қозы даулайды. Саулық ... ... ... бұған көнбейдi. Ол саулықтың қозы ... өзi ... ... берген қошқары айыпты екендiгiн айтады. Бұрын Бөлтiрiк би
даугердiң ... ... ... ... кiсiден қозы даулаған дауын ... ... ... Ендi даугер дауын қайта көтерiп, саулық иесiне саулығын
қайтарып, оған берген қошқарын өзi ... ... ... ... кiсi ... ... жаратып жiберген болып шығады. Содан келiп қошқар иесi: “не
қошқарымды қайтар, не ... қозы ... ... екен.
Дауласушыларды тыңдап болып, Бөлтiрiк би былай дейдi:
Бiр асқа екi бата сұраған қандай болады?
Бiр қойдан екi терi сойған қандай ... ... екi ... ... қандай болады?
Бiр дауға екi билiк айтқан қандай болады?,-деп
сұрақтан соң сұрақ ... ... ойға ... ... ештеңе айта алмаған соң, өзi:
Бiр асқа екi бата сұраған асқа жарымас,
Бiр қойдан екi терi сойған тонға жарымас.
Бiр тойға екi ... ... ... ... ... екi ... ... даудан арылмас,-деп
дауласушылардың парықсыздығын беттерiне басқан екен. Ел кiсiлерi осыдан
кейiн бiр дауға екi ... ... ... ... [68, 65-66]. Осыдан
билердiң бiр дауға екi билiк шешiм шығаруды қолдамағанын көруге болады. Сол
себептi билер дау ... ... ... ... ... екi ... ... әкелуге, бiтiмге келтiруге бар күшiн салды және керек болған кезде
дауласушы жақтар өзара келiсiмге келсiн деп, дау ... ... ... да
кешеуiлдеткен. Бұған байланысты И.Ибрагимов: ... ... ... в народе уважением стараются решать дела миролюбиво; Случается
даже, что они ... ... ... не ... им ... дабы сблизить их” -деген пiкiр бiлдiрдi [64, 6]. ... ... ... ... ... өзара кешiрiмдi болуға, ... ... таза ... үгiттедi. Осыған байланысты дауды шешкенде
билердiң негiзгi мақсаты қандай да бiр жаза ... айып ... ... емес, оны адамгершiлiкке тәрбиелеу болды. Өйткенi, ... ... адам үшiн ең ... әрi ... ... ... өз соты, iшкi
соты, ар соты. Сыртқы сот, ... ... соты ар ... ... ... ... елестейтiн. Соған сай ең әдiл де, ауыр жаза ар жазасы деп
түсiнiлдi” [61, 43]. Сол себептi де ... ... ... ... да оның ... ... емес, негiзiнен оны халық алдында ... ... ... ... ... едi. Тағы бiр ... ... ол заңгер ғалым З.Кенжалиевтiң айтуынша: ... ... одан ... немесе жеңiлiп емес, керiсiнше жеңiлдеп
шығатындығы. Бiз ... сот ... осы ... ... ... [18, ... сотындағы сот процесiнiң тағы бiр ерекшелiгi мұнда бидiң
қоғамдағы ... ... ... талқылап, шешiм шығаруға құқы болды.
Бұл негiзi құқықтағы ақаулар мен ... ... ... ... ... ... ... өзiнiң ақыл-ойы, ойлау қабiлетi, әдiлдiгi
негiзiнде жаңа құқықтық нормалар шығаруға ... ... Ол ... ... ... ... ... Тауке и другие юридические
обычай, имевшие силу закона, постоянно ... и ... ... биев (бидiң билiгi) являвшейся важным источником права”,-деген пiкiр
айтты [43, 91]. Осылай билер ... ... ... ... ... сай келмейтiн, яғни, уақыттың өтуiне байланысты ескiрген құқықтық
нормаларды басқа жаңа нормалармен ... ... ... ... ... ... ... қамтамасыз етiп отырды.
Мысалға алсақ, “Есiм ханның ескi жолында” сақталынып келген ... ... ... ... ... ... кiсi ... адамның шаңырағы ортасына
түсiрiлiп, ойрандалатын. Онымен қой-май қылмыскер адам ... ... ... ... келе ... ... ... қылмыскерге жаза
ретiнде өлiм жазасының орнына құн төлеу ... ... ... заңдары о бастан-ақ кiсi өлiмiне аса жауапкер-
шiлiкпен қараған, ... ... ... де қылмыскердi жазалап қана
қоймай, мұндай қылмысты екiншi рет болдырмау жағын да ... ... ... ... тән дерт ... қаралған. Сол себептi күнәнi
қылмыскердiң бүкiл ... ... ... ... жауапты еткен. Ондай
руларды “бүлiнген ел” деп қоғамнан шеттет-кен. ... ... қыз ... қыз алыспаған [34, 287].
Сол кездiң өзiнде ақ өлiм ... ... ... ... ... болды. Өйткенi, өлiм жазасын қолдану ру мен ру, жүз бен ... ... ... ал бұл өз ... ел ... ... себеп болды. Осыған байланысты билердiң өлiм жазасын құн төлеумен
ауыстыруы қоғамды гуманизациялауға жақындатты және ел ... ... ... ... ... да өлiмдi өлiммен ақтап, айыпкердiң
жақындарын кектендiрмей, жас ұрпақтың жүрегiне қатiгездiк ұялатпай, қайта
кiнәлiлердi де, ... ... да ... ... ... сақтандыратын құн төлеу ... ... ... әрине,
парасаттылықтың, әдiлдiктiң жолы болып табылды.
Билердiң құқық жасау iсiне байланысты академик С.Зиманов мынадай ой
айта келе: ... ... биев ... правотворческий характер”,-
деп, әрi қарай мына түрде жалғастырады: “решения знатных известных биев,
принятых единолично или ... ... ... ... ... ... ... нормы обычаев, на основе которых ... ... ... признание, хотя бий не были ... ... ... и не ... делегированными ее
полномочиями и не являлись в прямом смысле проводником интересов и ... Их ... ... ... ... ... сила ... [60, 14]. Академик С.Зимановтың мұндай пiкiрiн бiр топ ... де ... ... ... ойды ... ... ... приговоры-решения (бидiң билiгi) ... ... ... биев ... ... ... для решения аналогичных
дел судебного прецедента и ... в ... ... норм ... [20, 65]. Ал З.Ж.Кенжалиев пен С.О.Дәулетова қазақ әдет-ғұрпының
негiзгi әрi маңызды ескерткiшi “Жетi жарғының” қайнар көзiне ... ... ... ... ... шешiмдерi жатады деген пiкiр айтады [69, 21]. Осы
көрсетiлген мәлiметтерден байқайтынымыз, бидiң билiк шешiмi жалпы ... ... ... әсер етiп қана ... ... ... ... құқық түзудiң бiрден-бiр нысанының қызметiн атқарғанын көруге
болады. Әрине, аталмыш шешiмдердiң ... ... ие ... құқықтық дәрежеге
көтерiлуi-не, сөйтiп ел жадында сақталуына оның айшықты да әсем ... ... ең ... рөл ... ... [18, ... та ... бiр назар аударарлық жайт, бұл - құқық ... ... ... шешiмдерi иемдене бермегендiгi. Ондай “аталы сөздi”,
“үлгiлi сөздi”, “үлгiлi билiктi” бойына ерекше қасиет ... ... ... арқалы және әдiлеттi де данышпан билер ғана айта алған. ... ... ... ... ... ... яғни, “Қасым
ханның қасқа жолын”, “Есiм ... ескi ... және ... ... қалыптас-тыруға осы билердiң “үлгiлi билiк шешiмдерi” маңызды рөл
ойнаға-нын көруге болады.
Қазақ халқының құқықтық тарихында ... ... iрi ... ... би ... мұндай ел iшiндегi iрi шараға әр рудан
кем дегенде бiр-екi ... ... ... бiр ... бас ... ... құрып, қабылданар заң жобасының оң және терiс жақтарын талқыға
салып отырған. Әрине, мұндай әдет-ғұрып құқығын қабылдағанда, оның ... ... ... ... ... билердiң билiк шешiмдерi
есепке алынып отырған.
Бiр өкiнiштiсi, ертеректе қабылданған қазақтың әдет-ғұрып ... ... ... ... ... ... ескi жолы” сияқты заңдар ... ... ... ... ол ... ... қандай билiк
шешiмдерi болғанын және олардың маңыздылығын зерттеуге ... ... бұл ... қабылдауда билердiң соңғы рөл ойнамағаны айдан анық.
Ол жөнiнде Н.Өсерұлы: “Қасым хан саяси жағдайының шиелiнiскен кезiнде ... ... ... ... берi ... ... қарсы тұрмай,
оларды қолдап, қуаттап, шариғат заңдарын бүтiндей алмай, халықтың ... ... ... әрi ерте заманнан оларға түсiнiктi “Жарғы” ережелерiне
мәндi өзгерiстер енгiзедi. Халық бұқарасы ... ... ... ... заңы-жарғыны жаңадан көтергенiн ұнатып, оны “Қасым ханның қасқа жолы”
деп атап кеткен екен” [70, 16]. Бұл ... ... та ... ... ... хан ... саяси жағдайды, халық бұқарасы мен ...... ... қарап, ежелден келе жатқан әдет-ғұрып, ереже-
тәртiпке елеулi өзгерiстер енгiздi. Оны сол ... елге ... ... ... “Жарғы” заңын мақұлдатты. Қасым хан исламның “шариғат” заңын
қазақ сотының ... ... ... ... ... ... ... қасқа жолы” делiнуi де сондықтан” [31, 28-29]. Осы ... өзi ... ... ойымызды дәлелдей түседi. Яғни, бұдан
билердiң “Қасым ханның ... ... ... ... рөл атқарғанын
көруге болады.
Академик Ә.Марғұланның айтуына қарағанда ... ... ... ... әдет - ғұрып ережелерi мынандай түйiндi құқықтық қағидаларды қамтыған.
1. ... заңы (жер ... мал, ... ... заңы. (ұрлық, кiсi өлтiру, талау, шабу);
3. Әскери заң. (Аламан ... ... ... ... ... ... тұлпар
ат);
4. Елшiлiк жоралар. (Майталмандық, шешендiк, халық аралық қатынасында
сыпайылық, ... ... ... ... ... ас, той, ... ... ережелер,
жасауыл, бекеуiл, тұтқауылдардың мiндетi) [71, 542].
Ал өз кезегiнде XVII ғасырда (1598-1645 жж) хандық құрған Есiм ... ... ... ... ... ... енгiзбеген. Ол тек заманның
өзгергендiгiне байланысты билермен бiрiге отырып уақыт талабына сай ... ... ... ... Мысалға алсақ:
1. Елдiң тәртiбiне қатысты жоралғылар (хан пәрменiне, батыр, абыз iсi, би
мәртебесi);
2. Құн тарту ... ... ... ... құны және құн iсiн ... ... iсiне қатысты жоралғылар (әмеңгерлiк және жесiр дауын шешу
жолдары);
4. Жаза белгiлеу жоралғылары (жан ... мал ... ар ... және ... ... [72, ... қоғамдық қатынастардағы белсендiлiгi, беделiнiң шарықтаған
тұсы әз-Тәуке ханның ... ... ... ... ... және ... рөлi ... хандарға қарағанда әз-Тәуке ханның
дәуiрiнде ... ... ... мәжiлiсiнiң” маңызы мен атқаратын рөлi
бұрынғыдан да күшейiп, әсiресе билердiң халық ... ... ... арта ... [73, 66]. Осы кеңеске арқа сүйеген хан ел ... ... ру, ... арасындағы алауыздықты, өзара дау-жанжалды, қақтығысты
жойып, елдi бiрлiкте ұстады.
Тәуке хан Сырдариядағы Күлтөбеде, Сайрамдағы Мартөбеде, Түркiстандағы
Битөбеде ... ... ... жинап, кеңесiп отырған [74, 58].
Мiне, осындай бiр маңызды кеңесте Күлтөбенiң басында ... мен ... ... бүкiл Шығысқа әйгiлi болған, бiрнеше ғасырлар бойы басшылыққа
алып келген ата заң-алты Алашқа дала ... ... ... ... ... ... ... Қабылданған құжаттың маңыздылығын
заңгер-ғалым Н.Өсерұлы былай ... ... ... ... ... билерi қоғам iшiндегi ... ... ... Соның
нәтижесiнде ел iшi аздап болса да ... жұрт ... өмiр ... ... ... [75, 29].
Негiзi, “Жетi жарғы” заңы бiрден пайда болған заң жинағы ... ... ... ... ... ... айту ... Дегенмен де “Жетi жарғы” ... ... үш ... ... ... ... ... қазақтың
ежелгi әдет-ғұрып заңдарын қамтыған “Қасым ханның ... ... ... одан ... өзгерiстер, соның iшiнде “Есiм ханның
ескi жолына” негiзделсе, үшiншiден, Тәуке ханның дәуiрiне, ... ... ... [70, 11]. Осы ... ... ... ... заман талабына сай шығарылған билердiң билiк ... ... ... ... ... ... заңына шариғат ережелерiнiң әсерi де
болғанын атап айтқан дұрыс. Мұнда “бiр еркектiң төрт әйел алуына ... ... басы кем, екi ... куәлiгi бiр еркекке тең”, “еркекке
толық құн, әйелге жарты құн” ... ... ... ... дiнiнен ауысқан.
“Жетi жарғы” мазмұны жағынан ықшам, тiлi өте жатық болған. Мәселен,
“әдiл билiк-алтын таразы”, “жетпеген ... жетi ... ... ... ... ... ... “қысасқа қан, оқысқа ... ... ... ... ... ... серт ... “иiлген басты қылыш
кеспейдi”, “алдыңа келсе, атаңның құнын кеш”, “мал ашуы-жан ашуы”, “қойманы
не көрген алады, не ... ... ... құны екi жүз жылқы”, “ат тұяғын
тай басады”, “аға өлсе, жеңге мұра”, “ерден кетсе де ... ... ... шым ... ... ... қыз ... “бүлiнгеннен бүлдiргi
алма” [76, 42]. Мiне, осындай есте сақтауға оңай ... ... ... ... ... ... халықтың жадында сақталып
келдi. Қазiргi кезде ... ... ... ... бiр ... ... ... деген атпен Стамбулда ... ... ... тұр деген деректер бар.
Өз кезегiнде “билер кеңесi” қабылдаған “Жетi жарғы” заңын Қазанғап
Байболұлы былай сипаттайды:
Жер ... ... ... ... ... iсi.
Иеленген жерiне жанжал болса,
Бiреуге басымдылық қып озбыр кiсi.
Үй iшi мен ... ... ... ... ... ... барымта-үшiншi заң,
Баян етер бәрiн де бiлген кiсi.
Төртiншi боп саналған мынау заңы.
Бiр ... ... ру ... ... ... қорғамақ-бесiншi бұл
Алтыншы, жетiншi-құн дауы, жесiр дауы [70, 45-46].
Қабылданған “Жетi ... заңы ... ... ... ... болды. Мысалға алсақ, құн дауының бұрынғы кесiм-шарттары Қасым
хан мен Есiм хан хандық құрған заманында өте ... ... Ол ... әдет-
ғұрып заңдары бойынша кiсi өлтiрген айыпкердiң ... ... ... ... ... түк ... түгел таланып, өзi өлiм жазасына кесiлетiн.
Уақыт өте келе, осындай қатiгез нормалар билердiң айтуымен ... ... оның ... құн ... жазасы енгiзiлдi. Ол жөнiнде Қазанғап
Байболұлы былай дейдi:
Кiсi өлтiрген айыпкер болса ... ... ... қалмайтын ол үйдiң бүлдiргiсi.
Тәуке хан мен Төле би жеңiлдетiп,
Жетi айып төлеттi келсе күшi [77, ... ... ... ... ... оның ... жетi айып салын-ған.
Сол кездiң өзiнде құн төлеу жазасын енгiзуi қоғамды гуманиза-циялауға
жасалған ... ... ... ... ... ... ... әдет-
ғұрып құқықтары болып саналатын “Қасым ханның қасқа ... мен ... ... ... кiсi ... қан алу, құн ... жайлы айтылғанымен, “Жетi
жарғыдағыдай” мөлшерi дәл көрсетiлмеген едi [34, 287].
Жетi жарғыда: “Ер адамның құны мың қой, ал әйел ... құны ... ал ... ... ... ... адам жетi адам ... төлеу
тиiс”,-делiнген [56, 367-368]. Бiрақ та осы құнның мөлшерi қазақтың әдет-
ғұрып құқығын ... ... ... ... ... ... кездеседi. Мысалға алсақ, қазақтың ... ... ... еңбек сiңiрген Г.И.Спасский өз еңбектерiнде құн мөлшерiн
екi жүз жылқыға ... [78, 130], ... ... құн “ер ... мың ... жүз ... я ... елу түйе, ал әйел адамға мұнын жарымы”,-деген
[39, 228], ал А.И.Добросмыслов “ер адамға мың қой ... жүз ... ... елу түйе, ал әйел адамға ... ... ... ... ... ал төре тұқымдарына яғни “сұлтанға екi еселенген
құн мөлшерi төленедi, яғни, екi мың қой ... екi жүз ... я ... ... Ал ... құны жетi жәй адам ... тең”,-деген тың дерек қалдырған
[3, 68]. Осындай деректермен қатар Қазақстан Республикасының Ұлттық Ғылым
академиясындағы, ... ... ... қолжазбалар қорындағы
деректерде “ер құны жүз жылқы, не оның ... Әйел құны ... ... ... ... [79, ... отырғанымыздай, келтiрiлген деректер әртүрлi құн мөлшерiн
көрсетедi. Мұнын себебiн белгiлi заңгер ... ... ... ... хан үшiн ... ... құнның ең төменгi және жоғарғы
мөлшерiн белгiлеу болды. Осы аумақта әртүрлi ... ... үшiн ... жаза ... әсер ... ... есепке ала отырып сот
шешетiн. Сонымен қатар, осы зерттеушi қарапайым адамға белгiленген мың қой
немесе сұлтанға белгiленген жетi мың қой құн ... сот ... ... [43, 184]. Бұл ... мысал келтiрсек, XVIII ғасырда Кiшi
жүз ханы Әбiлхайырдың өлiмi үшiн оның баласы Ералы сұлтан ... ... ... ... ... батыр Сырымбеттi өз қолымен өлтiрiп және де
Ұлы жүздiң төбе биi болған Төле бидiң шешiмiмен екi құн ... Ал ... ... ... ... деген деректер сақталған [39, 204]. Осы бiр
деректен билердiң құн дауы бойынша шешiм ... құн ... ең ... ... құн ... ... ала отырып, сонымен қатар дау
бойынша болған әр-түрлi жағдайларды есепке ала отырып ... дәл ... ... ... ... ... соттық шешiмдерi зәбiр
көрген жаққа материалдық көмек /компенсация/ төлеуге бағытталмаған, ... ... ... ... ... дейiнгi болған құқықтық
гармонияны, құқықтық тәртiптi қалпына келтiруге бағытталған едi [80, ... ... ... тағы бiр ... ... ерекшелiгi бұл қазiргi
уақытқа дейiн осы әдет-ғұрып ... ... ... ... ... ... бидiң туындысы немесе жетi ... ... заң ... ... пiкiр кеңiнен таралғандығы. Мысалға
алсақ, Гродеков Н.И. “Тәуке ханның Күлтөбенiң басында жетi бидi жинап алып
“Қасым ханның қасқа жолы” мен ... ... ескi ... ... жаңа заң
жинағы “Жетi жарғыны” жасады”,-десе [58, 24], дәл ... ... ... мен ... өз ... ... ... [55, 2];
[6, 43].
Ал Г.Спасский болса “Тәуке хан Ұлы жүз, Орта жүз, Кiшi жүз ... ... ... ... ... ... төмендегi-дей заң жинағын
жасады деген пiкiр айтып, жетi жарғыдан үзiндi келтiрген” [78, 129].
Алайда, бiздiң ойымызша, бұл ... ... ... ... ... қазақтың әдет-ғұрып ... ... ... оқи ... бiз “жетi би” деген сөздердi ... ... ... ... ... жарғысы” деп атайды. Өз кезегінде
“Жеті Жарғы” заңын арнайы зерттеген С.Өзбекұлы былай дейді: ... ... жеті ... ... ... тұратын қоғамдық қатынастарды
реттейтін салалардың жиынтығы. Бір сөзбен ... Жеті ... жер ... дауы, құн дауы, бала тәрбиесі және неке, ... ... ... дау, ұлт ... ... ... [53, 49]. ... қазақтың әдет-ғұрып заңдарымен арнайы айналысқан С.Зиманов пен
Н.Өсерұлы мынадай пiкiр айтады: “тарихта, ... ... ... орта ... ... күрделi өзгерiстердi, заң реформаларын қатысқан адам
санымен атау тiптi сирек кездесетiн құбылыс. Егер расында да жетi би “Жетi
жарғыны” ... ... бұл заң ... ... ... ... ... халық жадында сақталған болар едi, бiрақ адам санымен атау тiптi
кездеспейтiн жәйт” [73, 67].
Ал егер де ... хан ... ... ... ... ... ... еске алсақ, бұл мәселенiң түйiнi өз-өздiгiнен шешiле қалады.
Өйткенi, ел iшiндегi маңызды оқиға ... ... ... iс-шараға бұл
тұрақты органның араласпауы мүмкiн емес едi. Ал “Тәуке хан тұсындағы ... ... ... елiнен сексен, тiптi жүзге дейiн ... ... ... ... ... жоғарыда келтiрiлген “жетi би” деген
пiкiр тiптi шындыққа ... ... [81, ... ... осы ... жарғы” заңын жүйелеуге қатысқан “билер
кеңесiнiң” құрамындағы ... ... ... ... отыр, тек бiрқатар
деректер бойынша халық жадында үш ... үш ... ең ... ең ... бидiң (Ұлы жүзден-Төле би, Орта жүзден-Қазыбек би, Кiшi ... ... ... ... қатар, белгiлi заңгер ғалым Сәкен
Өзбекұлының келтiрген кейбiр деректерi ... ... ... ... ... құрамына атақты Төле би, Қаз дауысты Қазыбек би, ... ... Әнет ... ... ... Сырымбет, Қабек, Даба, Есейхан, Жалған,
Ескелдi, Сасық би, ... ... ... ... қазақ даласының түкпiр-
түкпiрiнен дарынды билер мен батырлар кiрген [82, 3].
Жалпы, билер институтының құқықтық қатынастардағы ... ... ... (билердiң) сот қызметiн жүргiзген кездегi әдiлеттiлiгiне,
данышпандығына, көрегендiгiне және оған ... ... ... ... ... ... ... тек қана ел iшiнде кездесiп ... ... ... қана ... өз ... ... ... қатынастың
барлығына араласып отырған. Сонымен қатар, ... ерте ... ... түзу ... яғни, қазiргi тiлмен айтсақ, жоғарғы заң шығарушы
орган-парламенттiң ... ... да ... ... ... ... құқығы жүйесiндегi билер институтының құқықтық мұрасы:
жарғылық және қағидалық билiк шешiмдерi
Қазiргi таңда билер институтының ... ... ... нақтырақ
айтсақ, билердiң үлгiлi билiк шешiмдерiн, аталы сөздерiн ... ... ... ... тұр. ... билердiң үлгiлi шешiмдерiн, ... ... ... ... ... ... өзiмiздiң құқықтық
жүйемiздi жетiлдiру үшiн бiраз дана тәлiм-тәрбие аларымыз даусыз.
Қазақ қоғамындағы үлгiлi билiк шешiмдердiң, аталы ... ... ... (ел iшiнде болып тұратын жер дауы, жесiр дауы, құн дауы, мал-
мүлiк дауы, ар-ождан дауы және тағы ... да ... ... ... ой, ... ... ауызша айтылып оны халық аталы, үлгiлi
сөз ретiнде ... ... ... Мұндай билiк шешiмдердi, үлгiлi
сөздi ата-бабадан қалған өсиет, өнеге, нақыл сөздердi қазақтың би-шешендерi
өз ... ... ... ... үшiн ... ... ... Қаракесек Қазыбек би өзiнiң ой-пiкiрiн дәлелдеп, сөзiн күшейту үшiн
белгiлi, үлгiлi сөздердi қашан да шебер ... ... ... ... төбе би ... өзара таласып, үлкендiгiн көлденең тартқан ұлы жүздiң
өкiлi Төле би мен қара ... ... ... Кiшi жүз ... биге Қаз ... ... би: Аталарыңның өзiн бiлсеңдер де, артына
қалдырған өсиет сөзiн бiлмейдi екенсiңдер. Атамыз қазақтың ... ... ... ... ... берiп малға қой, Кiшi жүздi қолына ... ... қой, Орта ... ... ... ... дауға қой”,-демеп пе едi? Сүрiнсем
сүйер алдымда ... ... iнiм бар ... айту жолы ... емес
пе?-деп төбе билiктi жеңiп алыпты [83, 14].
Елiмiз ежелден өнегелi, үлгiлi ... ... мән ... ... ... мен мәтел жол-жоба, заң, ереже орнына жүрген. Аталы сөзге,
ата-баба сөзiне қара демей, төре ... ... ... ... ... ... ... қазақ қоғамында билер институтынан қалған үлгiлi билiк
шешiмдер мен аталы сөздердi шартты түрде: ... ... ... арнау
және даулы мәселеге байланысты айтылған ... ... деп үшке ... арнауға бiреуге арнап айтылған шешендiк сын, ... ... ... естiрту, көңiл айту сөздер; шешендiк толғауға жалпы
жұртқа арналған өсиет-насихат, өнеге мысал, мақал-нақыл ... ... ... дау-жерге, жесiрге талас, құн дауы, мал-мүлiк ... ... ... ... туған шешендiк-тапқырлық сөздердi қамтиды
[84, 292]. Ендi осыларға тоқтала кетсек, шешендiк арнау яғни ... ... ... сын, ... және тағы басқалары. Бұлар билер туралы
деректерде көптеп кездеседi. Осылардың ... бата ... ... ... анасы. Айтады ердiң данасы”, “Атаңнан бота қалмасын,
бата қалсын. Ботаның құны-бiр-ақ жұт, батаның құны-мәңгi ... ... ... ... ер ... ... артынан өсiп келе жатқан жас
ұрпаққа бата берiп, тiлеулестiк бiлдiрген. Мысалға алсақ, атақты Төле би
мен Қазыбек би Әнет ... ... ... ... ... ... батасын алса, осы сияқты әрi батыр, әрi шешен Қошқарұлы Жәнiбек-
Төледен, Датұлы ... ... бата ... ... ... ... бұл ... жұртқа арналған өсиет-
өнеге, насихат, мақал-мәтел сөздер. Мәселен, ... ... өз ... ... ... ... ... ала болса ауыздағы кетедi, төртеу түгел
болса, төбедегi келедi”. Сол ... ... ... ... ... ... ұшымен,
Ел болуды ойлаңдар [85, 15]. Бәйдiбек ... атың ... ... бұл ... пырағы. Перзентiң жақсы болса,
екi көздiң шырағы, әкең-асқар тау, ... ... ... ... ... аз ... Шабанбай биден: “Құлша iстеп, бише ... таза бол, ... ... ... [86, ... қазақ қоғамында билер қандай мәселенi қараса да, ол ел
бiрлiгi, ел тыныштығы немесе жер ... ... ... құн ... мал-мүлiк, ар-
ождан дауы болсын, әрқашанда артынан халыққа өнеге боларлық аталы сөздердi
қалдыруға тырысқан. Оған үш дана ... мына бiр ... ... ... ... ... ... бiр жиын аяқталып, хан ... ... ... ... ... мәндi мәмлеге келiп, ендi әркiм
ауылдарына ат басын бұрар шақта ... ... ... елге ... ... ... шығып, үш би ұлағат болар не сөз айтты деп ... ... - ... ... Төле би ... қоя ... не ... сөз ... не ... қайран ... не ... ... не ... ... ... ... жалғап ... ... ... ... биiк ... ... аттан кем ... ... ... ... ... кем ... жүз, үш ... керiспейiк,
Асылы, бiзге керiскен жөн ... ... би ... ... ... арты ... ... үш жүз ... ... қалсақ, үшеумiзге де
Хандық ... ... ... ... ... рулы Кiшi ... көп, әрi ... әрi ... ... ... үшеу ... ... ... ... екен
[87, ... ... ... үш дана би ... халқына бiрлiкте болуына,
дауласпауын өсиет етiп айтып кеткен.
Билер институтынан ... ... ... ... мен ... ... түрi, бұл - ... дау-жер дауына, жесiр дауына, құн дауына, мал-
мүлiк, ... дауы ... ... ... ... ... ... қамтиды.
Ерте кезден қазақ қоғамында даулы мәселелердi билер шешiп отырған.
Дауды ... ... ... ... ... ... ... халықтың
алдында жүргiзiп, өзiнiң ақылы мен тәжiрибесiне ғана ... ... ... ақ-қарасын ашып, екi жақты да риза етiп, әдiлеттi шешкен билердiң
шешiмдерi басқа билерге ... ... ... үлгi (прецедент) болып
отырған. Атақты Әнет бабаның, Едiге бидiң, Төленiң, ... ... ... ... ... ... ... шешiмдерi соған дәлел.
Осы жерде айтқан сөздерiмiздi нақтылау үшiн бiр-екi мысал ... ... ... жүз бен Орта жүз ... арасындағы барымта кезiнде жай түсiп,
ұлы жүз жағынан бiр жылқышы ... ... ... ... Ұлы ... төбе
биi Төле көп адаммен келiп, Орта жүз Қуандықтардан құн даулайды, оны ... ... ... ... қолдайды. Айтыста беделдi әрi шешен Төле би Қуандық
билерiнiң аузын аштырмай екi жүз ... құн ... ... он екi ... ... қаһарманың қарсы жақтан жасаңғыратып
көрсету-ежелден келе ... ... ... ... ... ... ... баталас емеспiз, бұлтпен туыс-қанымыз
жоқ, сол күнi жауған жаңбырмен жуысқанымыз жоқ. Құдайға шақпағынды ... жоқ, ... жақ ... жоқ… жылқышынды көздеп ат дегенiмiз
жоқ. ... жай ... ... ... мен жайсаң өлген шығар. Солар ... құн ... ... ба, Төле би? Мен құдай үшiн құн төлемеймiн.
Абылай хан, сен де ... ... ... [88, 147]. ... кейiн дау бойынша дұрыс төрелiк шығарылып, екi жақ та ... ... ... ... мәнi бар ... ... ... Сырымның
да атымен байланысты:
“Орта жүзбен, Кiшi жүздiң арасында бiр ... дауы ... Орта ... неше рет ... ... ала ... Соңғы рет келе жатқанда
жолаушыларға Сырым жолығып, жөн сұрапты.
-Уа, ағайындар жол ... ... ... жоқ, ... ... ... жолаушысыңдар?-дейдi Сырым. Жолаушылар жай-мәнiсiн айтады. Сырым
оларға қосылып жүредi. Кiшi жүздiң ханына келiп елдiң дауын ... ... ... ... ... келе ... ... екi ел арасының бiтiмiн көздеп ханға:
-Бiр дауды шеше ... ... хан ... ... ... ... ... емес пе?-дейдi. Хан сөзден тосылып, малдың ... ... бас ... Орта ... разы ғып ... /89, 88/. Өз ... ... Сырым шешеннiң мұндай үлгiлi билiк шешiмi кейiннен ел
iшiнде кеңiнен таралып, үлгiлiк (прецеденттiк) ... ие ... ... ... ... ... ... дауларды шешкенде басты қағида ... ... ... көрсетiлген шешiмдердiң халық арасында таралып, оның
үлгiлiк (прецеденттiк) немесе жарғылық сипат алуына оның ... және ... ... қарапайым сөздерден құралғаны үлкен әсер еткен. Өз кезегiнде
мұндай билердiң үлгiлi билiк шешiмдерi “қазақ қоғамында ... ... және осы ... ... ... ... қағида (принцип), жарғы
(норма) есебiнде қабылданып бағаланды” [18, 51-52]. Бұл ... ... ... ... ... ... бидiң үлгiлi билiк шешiмi өз
кезегiнде халық арасында кеңiнен таралып, құқықтық мәнге ие ... ... бұл ... ... ... ... ... қағида, жарғы есебiнде
қолданылатын болған. Ал ... ... ... сөзге, айшықты
афоризмге айналып, жеке дара өмiрiн сүре бередi.
Қазақтың құқық жүйесiнде билердiң билiк шешiмдерiнiң ... ... ... екi ... ажыратып көрсетуге болады:
Қағидалық билiк шешiмдер;
Жарғылық (нақты) билiк шешiмдер [90, ... ... ... ... ... ... ... кейпiн иеленiп, белгiлi бiр iстi шешуде басшылыққа алынып қағида
сипатында көрiнедi [90, 48]. Мұндай қағидалық билiк шешiмдер ... ... ... ... ... ... арасында ауызша таралып сақталып отырған.
Осындай бiр қағидалық билiк шешiмнiң айқын көрiнiсiне Төле ... мына ... ... ... ... аузынан алынған дерек бойынша ертеректе Төле би аттың ... ... ... ... ... биенi айыпқа кескен екен. Мұныңыз
көбiрек емес пе ... Төле би ... ... ... жүргенде ат сүрiнiп кетсе құламайма, құлаған соң ер
бауырына түсiп туламай ма, ... ... ... ... қалар, болмаса
ұзынынан сұламай ма”,-деген екен [91, 5].
Сонымен қатар, Төле ... ... ... таныған алады”,-деген
сөздер де сақталған [92, 343].
Сондай-ақ ел iшiндегi билерден мақал-мәтелге айналып кеткен: “жиғаның
болмаса да, ... ... ... өзге ... жоқ”, “малым-жанымның
садағасы, жаным-арымның садағасы” деген құқықтық мәнi бар ... мұра ... ... ... адамгершiлiк қағидаларды кейiнгi
билер өздерiнiң ... ... ... ... қарағанда құқықтық
принцип ретiнде қатаң ұстанған. Осы ... ... ... шешiп отырған.
Билiк шешiмдердiң екiншi түрi, бұл - жарғылық билiк шешiмдер. Жарғылық
билiк шешiмдер, негiзiнен, бұл - билердiң ... ... ... ... құқығында өзiнiң көрiнiсiн тауып, ұқсас iстердi шешкенде, ешбiр
өзгерiссiз дәл сол күйiнде қолданылып отырған. Сондықтан да ... ... ... ... ... қай би ... және қай жерде, уақытта
айтқанын ... алу ... ... Ал нақты айтатын болсақ, жарғылық
билiк шешiмдерге билердiң мына бiр билiк ... ... ... ... қозы ... ... Әйтекеге бiр үш аттылы бұрылып келiп
жолығады.
-Ассалаумағалейкум, ағалар! Жолдарыңыз болсын!-деп сәлем-деседi бала
жолаушыларға. Қаршадай баланың жатырқамай және ... деп ... бiр ... ... ... өзi де адам ... деп тұрған бала ғой”,-
деп жолаушылар сүйсiнiп қалады.
-Бiзге бiлiп, танып амандастың ба, шырағым?
-Бiлмегенде ше? Қазақ баласының бiр-бiрiне ... бар ма? Ұлы ... ... ... Орта жүз ... ... ағасыздар, Кiшi
жүз болсаңыздар, кiшi ағасыздар!,-деп жауап бередi бала.
Жолаушылар бiрiне-бiрi қарап, баланың жауабына разы болып, оған ... ... ... ... ... ... баламызды осы елден бiр адамның киiз үйдiң
белдеуiне байлаған аты ... ... ... едi. Соны ... ... құнын алайық деп келемiз. Қосуақ бидiң аулы ... ат ... ... құн ... жабықта тепсе жарты
құн, төрде тепсе-төрттiң бiрiн аласыздар. Қосуақ би де ... ... ... ... ... аулы ... бала қала бередi.
Қосуақ би де соны айтады. Баланы төрдiң тұсына байлаған ат ... ... ер ... ... бiрiн алып тынады” [93, 38]. Бұл
жарғылық билiк шешiмдi қазақтың әдет-ғұрып құқығын ... орыс ... ... деп ... ... ... кеткен [39, 210].
Ал, мал дауына байланысты ертеректе ... түйе ... ... иесi ... қалып, дау болған жағдайда дауды шешу үшiн ... ... ... ... екi ... ... ... алдыртқан. Содан кейiн
дауға себеп ... түйе ... ... қыл ... бұраған. Сол кезде
боздаған түйенiң қайсысы қоса ... ... ... шыңғырып жатқан
түйе малы-ның қасына жүгiрiп келсе, ондай жағдайда билер сол ... ... ... деп ... [94, ... ... жас төл кезiнде жоғалған жылқы малының өскен-нен кейiн
табылып, сол бойынша дау ... оның ... ... ... үшiн ... ... ... жiберiп, он қой ұстап алып ... ... он қой ... ... ... ... билер отардан
әкелген қойларының қозысын тауып әкелуге жiбередi. Кiм қойдың ... ... ... онда билер шешiмдi соның пайдасына ... ... ... ... ... ... дау-талас туындағанда Бөлтiрiк би [95, 21] мен
Шоң ... ... жж.) ... ... деректер бар. Халық аузынан
алынған сол бiр дерекке тоқтала кетейiк:
“Арғынның ... ... ... Шоң би ... ... ... екен.
Арғында үлкен ас болды. Көп ат бәйгеге қосылды. Бiр ат ... ... ... ... тұрған аттың мойнынан құшақтап, бiр адам өкiре
құлап:
-Жануарым, ақ малым; Адал ... ... ... ... ... иесi өз атым деп ... арты үлкен дауға айналып, сөз аяғы екi жақ та
Шоң бидiң алдына келiп ... ... ... ... түрi: ... жiгiт, пәлен жылы буаз бием жоғалды. Осы ат сол биенiң iшiндегi
құлын, соны таныдым дейдi. Ал, ат иесi, жоқ, тай ... ... ... ... дейдi екен.
Би екi жақтың сөзiн тыңдағаннан кейiн, ... ... ... Он ... ... ... ... халыққа қарайды. Он
қосақ деген үш мың саулық едi, үш мың саулық қоздат-қан кiсi ... ... ... ... кейiн ондай кiсi де табылады. Сонда Шоң би:
-Мына жiгiт әр қосағыңнан бiр саулықты өзi қалап, ... ... ... қозы ... ... алып ... Сол он ... қозыны нешеуi
алып, нешеуi алмағанын айтып келiңдер,-деп екi жақтан адам ... би ... ... екi ... ... он ... ... сауып жатқан кезде
барып, жiгiт он саулық-ты босатып алды. Жақсылап қойларды ... ... ... ... ... ... ... Өзi қыр астындағы қозыдан аралап, он
қозы-ны айдап шықты. Шоңның ... ... ... он ... әкеп,
жамыратып жiбергенде, саулықтар емiзiп тұра ... Сол ... Шоң ... ... ат ... деп ... ... өзi ат жоғалтқан адамдiкi
деп шешiмiн берген екен” [96, 2].
Осы сияқты жас төл ... ... ... малының өскен-нен кейiн
табылып, сол бойынша дау шыққанда, оның кiмдiкi екенiн анықтау үшiн ... ... ... ... он қой ... алып ... жүктеген.
Отардан он қой ұсталынып әкелгеннен ... ... ... ... ... ... ... әкелуге жiбередi. Кiм қойдың қозысын дұрыс
тауып телiтсе, онда билер шешiмдi соның пайдасына шешетiн болған.
Тағы бiр ... ... ... ... ... ... дау
туындағанда, яғни ұрланған жылқы табылып, оның иесi кiм ... ... ... ... өз ... қоя беретiн болған. Мұндай кезде
жылқы малы өзi ... ... ... ... ... ... ... оның
иесi кiм екендiгi анықталатын. Осыған байланысты мына бiр ... ... ... ... ... ... ... би өзiнiң алғашқы билiгiн 17 жасында ... ... ... ... ... ... ... екен. Ол өз кезегiнде былай
болған екен.
Кердерi мен Керейдiң араларында ... дау ... ... ... ... бұдан үш жыл бұрын Кердерi жағынан iз-түссiз жоғалып
кеткен сол кезде алты ... ... ... ақ бие ... Ақ бие ... руда ... қара түсiрмеген, атақты жүйрiк екен. Ол түсi ақ
болғандықтан “Аққұс” ... ... Ол ... тұрған жерiнен бiр түнде
жоқ болып шықса керек. Ұры алғанын, бөрi алғанын ... ... ... ... ... кейiн Кердерi жағының адамдары ақ биенi Тама елiндегi бiр аста
бәйгеге қосылған жерiнен көрiптi. Оны бәйгеге әкелiп ... ... ... мен ... ... арасында дау осыдан кейiн басталыпты.
Одан берi бiр жыл өтiптi. Бiрақ Керей жағы ақ бие құлын күнiнен қолда
өскен байырғы малымыз деп ... ... ... ... ақ ... көптiң алдына әкелдiрiп қараса оның бiр танауы мен ... тiлiк ... ... жағы бұл ... ақ ... ... күнiнде өз
қолымыздан салынған дейдi. Ал ... ... ақ ... ... ... ... ... жоқ, меңсiз күйiнде кеттi. Оның танауы ... ... ... ... ... ... - ... жерде Бөкен Кердерiлерден, “ақ бие ... ... ... осы ... ... ... - деп сұрайды. Олар 80 шақырым, ... суы тұшы ... ... ... ... бар, ақ бие ... ... суарылып тұрды? - деп жауап берiптi.
Тап сондай сұрақты Бөкен ... де ... олар ... ... ... 70 шақырым жер. Ол жерде Шилiбұлақ дейтiн ... бар. Ақ ... сол ... ... ... Оның ... ... жерiне
тиiп көрген жоқ. Олардың ақ бие бiздiң жерiмiзге туып, сол жердiң ... суын iштi деп ... ... ... - ... көрiнедi.
Екi жағын тыңдап болғаннан кейiн Бөкен көптiң көзiнше ақ биенiң
басындағы ... ... ... оның сауырынан алақаны-мен бiр қағып қайда
барсаң, онда бар деп бет алдына қоя берiптi.
Сол арада Бөкен Кердерi ... үш, ... ... үш кiсi - ... кiсi ... ... iлесiп отырыңдар деп, ақ биенiң соңынан ... Ол әлгi ... “Ақ бие ... сәскеге дейiн өзi су ... ... ... ... Оны сол ... ұстап, содан кейiн осы
жерге алып келiңдер. Бiрақ жол-жөне-кей ақ биенi қайырмалап, оның бағытын
өзгертуге әрекет ... - деп ... ... ... ... шыққаннан кейiн алды - артына ... ... ... ертеңiне сәскеде Кердерiлердiң жерiндегi өзi су ... ... ... ... ... ... Соңына ерген кiсiлер оны сол
жерден ұстап керi алып келiптi. Олар ... ... ... ... ай ... ... тұр ... Бөкен келген кiсiлерден: Ақ бедеу
қай жерге барып тоқтады? - деп ... ... “Ақ ... ... ... құдыққа барып тоқтады, оны сол жерден алып ... ... оның ... ... ... ... жерде Бөкен: “Дау бiттi. Оның шешiмiн ақ биенiң өзi ... ... ... ... сендердiкi екен, оған ешкiмнiң күмәнi жоқ”, - деп оның
тiзгiнiн Кердерiлердiң қолына ұстатыпты [97, 8]. Өз ... ... ... ... ... шешiмiне ұқсас iстердi шешкенде басқа билермен
басшылыққа алынып отыратын.
Жарғылық билiк шешiмге байланысты тағы бiр ... ... ... ... ... ... Әлiбек биге даугер жүгiнiске келiп бiреуi: “қыр-дан
қуып келiп iндетiп қазып жатқан ... ... ... бермей-дi”,-дейдi.
Екiншiсi: “сыртынан жүнi жетiлсiн деп бағып жүрген түл-кiм едi, оның ... де, iн де ... ... ... де ... Би даугерлердiң
сөздерiн естiген соң, он үш жасар баласына сiлтеп: ... ... ... ... ... ... ... келiп дауларын баяндаған
соң, Төле бала: “түлкi арлан болса, сенiкi” дейдi “қырдан қуып ... ... ... ... ... “жер менiкi” дегенге баланың
билiгiн түсiнбей әкесiне келiп айтқанда; “Төлежан төресiн дұрыс ... ... ... түз сақтайды, ұрғашысы iн сақтайды. Түлкi еркек болса,
сенiң қырдан қуып келiп ... рас, ... ... ... ал ... болса,
жер иесi саған тиесiлi”,-дейдi Әлiбек би” [98, 18].
Қазақ билерiнiң дауда айтқан жарғылық билiк шешiмдерiне байланысты бiр
ерекшелiгi, ол - бiр ... ... ... ... телу орын ... Негiзiнен, қазақ билерi өзiне дейiнгi ... ... мәнi бар ... ... ... ... болған. Би өзiне
дейiнгi айтылған билiк шешiмге, нақыл сөзге сүйенiп, iстi ... ... сол ... ... нақыл сөздiң нақты кiмге тән екендiгiн анықтау
мiндетi тұрған жоқ едi. Дау шешу ... ... ... ... айтқанын ата-
баба айтқан сөз деп, кейде өз сөзiндей қолдана берген [99, 3]. ... ... ... билердiң билiк шешiмдерiнiң, нақыл сөз нұсқа-
ларының бiр кiсiге жатпайтындығын, бiр ... ... кiсi ... ... ... және ... ... бидiң сөзi екен деген сөздiң
осы бидiң өз ... ... сөзi деп ... айту ... ... бiр ... екiншi бiр би жаттап алып, өзiнiкi қылып айта берген. Осы күнi ... ... би ... екен ... сөздердi тексерiп келсең, ол биден талай
жыл бұрын басқа бiр би айтқан сөз болып ... ... ... ... үшiн ... ... едi [100, 9].
Билер туралы дерекнамалардан алынған мына бiр дерек жоғары-да ... ... ... бола ... би шын аты ... ... аға биi ... Арғын-байдың алдына
келген үш даудың шешiмiн айтып көзге түскен екен.
Бiрiншiсi: төрт кiсi ортасынан бiр ақсақ ешкi семiртiп, соймақ болып,
қырманға ... және ... кiм қай ... ... ... ала ... бiр аяғына тiрiдей ие болады. Ешкi бiр күнi ... ... ... отқа ... баққырып қырманды айнала жүгiрiп, содан қырман өртенедi.
Өртке кiнәлi кiм деп iздегенде үш сау аяқтың иесi бiрiгiп “отқа жұғысқанда,
қырманға өрт ... да ... ... ... аяқ” деп ауру аяқтың иесiн
айыпты ғып шығарады. Сонда Бименбет “Ешкi бiр аяғымен жүрмейдi үш ... ауру ... ... сау ... жүредi. Ешкiнi отқа апарған да, отпен
қырманға әкелгенде сау аяқтар. Сондықтан, өрттiң ... ешкi ... алып ... үш сау аяғы ... ... ... иесiн айыптан
арашалап қалады (Мұндай билiк шешiмдi бұдан ертерек Едiге би айтқан).
Екiншiсi: Бiр қанжыға бау ... ... ... ... ер тұра алмас.
Үзеңгi бау болмаса
Атқа кiсi мiне алмас.
Қолда қамшы болмаса,
Қорғалап ат жүре алмас.
Жүген-ноқта болмаса,
Басын жөнге бұра алмас.
Қанжыға бау тон ... жабу мен тон жан ... ... ... қой ... (Бұл ... ... болып, Төле би өз жанынан
шығарғаны ақиқат)” [84, ... ... бiз ... айтып кеткен бiр бидiң сөзiн
екiншi би ... ... ... ... деп ... алу ... ... аңғарамыз. Бұның өзi билiк шешiм-дердiң қайсысын қай ... ... ... мәселенi шешiп алуда көп қиындық тудыруда.
Қазақта билерге байланысты деректердi жинауда үлкен ... ... ... ... ... сөздердiң қай-қайсысы болса да байтақ қазақ
елiнiң барлық түкпiр-түкпiрiнде кеңiнен таралып әр ... ... ... ой, ... ... ... тiл сол ... өмiр сүрген тарихи
адамның атынан, белгiлi бiр ... ... ... сол ... ... мәнерiне, тұрмыс ерекшелiгiне үйлес келедi. ... ... ... ... ... ... және бiзге жеткен келелi
сөздердi ... ... әр ... әр ... ... ... ... сол шешендiк сөздердi алғаш тудырушы жеке
адамдар болғанмен, оны кейiн өңдеушi де, сақтаушы да халық. Сондықтан ... иесi, ... де ... деп ... ... [101, 4].
Айтылған тұжырымды сөздiң жаны бар және өз алдына өте ... ... ... ... та осы ... ... бiр ... да қарауға болады.
Бiрiншiден, қазақ даласының әр жерiнде әр ... ... ... сөздер
болып қалыптасқан, жарғылық немесе қағидалық ... ... ... қоғамында құқықтық нормаға айналып кеткен ... ... ... ... мұра деп ... ... болады. Ал бiрнеше нұсқасы
болып, бiр ғана ... ... ... ... ... мұра деп қарау
әбестiк болады. Мысалға алсақ, Қаз дауысты Қазыбек бидiң, ... ... ... ... немесе дана Абайдың: “бiр дауда екi ... ... ... ... ... өздерiнiң жандарынан шығарып
айтқаны айдан анық. Мұны бiз халықтық мұра деп айтуымыз қателiк болар. ... ... ... ... ... толығымен кiм айтқандығын қарастыр-
май, халыққа теңей ... онда ... ... (обьектiмiз) тарылып
кетерi сөзсiз. Дау бойынша айтылған билiк шешiмдердiң, нақыл ... ... ... зерттеу, олардың ара-жiгiн ашып алу ... ... ... ... ... болып табылады.
Қазақ қоғамындағы “билер институтының” құқықтық мұрасы болып табылатын
билердiң жарғылық және ... ... ... ... сөздерi мен
нақыл сөздерiн “билер ... ... және даму ... орай
былай бөлуге болады:
• Ежелгi түркiлер дәуiрiндегi ... мен ... ... ... Шыңғысхан дәуiрiндегi билердiң үлгiлi билiк ... мен ... ... ... ... болған кездегi билердiң үлгiлi билiк шешiмдерi;
• Тәуке хан тұсындағы билердiң үлгiлi билiк шешiмдерi мен ... [99, ... ... ... мен ... үлгiлi билiк шешiм-дерi
туралы да мәлiметтер белгiсiз қалып отыр. Дегенмен де, ... мен ... ... V-VI ... жататын көне түркi ... ... ... Осы ... ... ... сол ... бектер мен
билер ел iшiнде жоғары лауазым иелерi болып, сот ... ... ... шығарып отырғанын бiлуге болады.
Ежелгi Түркiлер дәуiрiнен кейiн қазақ жерiнде бiрнеше ұсақ хандықтарға
бөлiнген ұлыстардың басын бiрiктiрiп ... ... ... ... ... ... шешiмдерi туралы мәлiметтердiң бiрен-сараңы ғана
бiздiң заманызға халқымыз-дың ... ... ... ... ... ... ... бiрi, Шыңғысханның атақты биi болған, билердiң биi Майқы
биден қалған нақыл сөздерi мен өсиет-өнегелi ... ... ... құқықтық мұрасы болып, бiздiң заманымызға жет-кен.
Қазақ хандығы құрылған тұста (XV ғасырда) өздерiнiң билiк шешiмдерiмен
және нақыл сөздерiмен “билер ... мына бiр ... ... болды: Бәйдiбек, Едiге, Жиренше шешен, Қарашаш сұлу, Асан Қайғы,
Қазтуған, Шалкиiз, ... ... аты Дос би), ... Бұл би-шешен,
жыраулардан үлкен көлемде үлгiлi билiк шешiмдермен, нақыл сөздер қалды.
Ендi солар-дың бiрiне ... ... ... шешеннiң жары Қарашаш сұлу елге ... ... ... ... ... ... Қарашаш сұлу ханды сынайын деп
мынандай сұрақтар қойған екен:
“Тақсыр, ас айныса, не ... Хан: ... ... ... ... айныса, не түзейдi?”,-дейдi. Хан: “Тұз түзейдi”,-дейдi.
Қарашаш сұлу: “Тұз айныса, не түзейдi?”,-дейдi. Хан ... ... ... ... [102, 25]. Дәл осы ... өз кезегiнде Бөкен би Сырымды
сынаған кезде оған айтқаны туралы деректер бар [103, ... ... ... хан ... өзiнiң дамуының ең биiк шыңына
жеттi. Бұл дәуiрде билер ... ... ... ... ... атқа ие болып, ел iшiнде кездесiп отыратын жер
дауы, жесiр дауы, құн ... ... ... ... бiр сөзбен
айтқанда қылмыстың түр-түрiнiң бәрiн ... ... ... ... Бұл ... өмiр ... Әнет баба, Төле би, Қазыбек би, Әйтеке
би; Тайкелтiр би, ... би, ... ... ... ... ... ата-бабалар-ымыздан қалған құқықтық мұра болып табылатын көптеген
келiсiмдi жарғылық және қағидалық кесiмдер, үлгiлi билiк шешiмдер, ... ... ... ... жеткiзу дәстүрi бойынша ұрпақтан-
ұрпаққа берiлiп, осы заманға ... ... ... ... ... ... билiк шешiмдерi әдет-
ғұрып құқығының өмiршеңдiгiн қамтамасыз етiп отырды. Билердiң ... ... ... ... ... ... ... маңызды рөл ойнады.
Қазiрдiң өзiнде билер-дiң әдiл сот, әдiл билiк, адамгершiлiк, бiрлiк туралы
айтып кеткен ... ... ... өз құндылығын жоғалта қойған жоқ, қайта
керiсiнше, билерден қалған құқықтық мұра ... ... ... ... ... ... әдет-ғұрып құқығының ... ... ... ... және ... институтының негізгі функциялары
2.1 Билердiң ... ... iшкi ... ... және ... мен орны
Қазақ қоғамындағы билердiң ел iшiндегi саяси-құқықтық қыз-метi ел
бiрлiгiн, тыныштығын және адамдар арасындағы ... ... ... едi. ... ... болмай тiрлiк болмас” деген қағиданы
басты принцип ретiнде ұстаған билер ел бiрлiгiн кетiретiн ... ... ... ел ... айырылатынын, басқа елге
құл болатынын айтып насихаттады [70, 6]. Және де ... ... ... үшiн ... ең ... ... бөлiнген, бiр-бiрiмен таласып-тартысып
жатқан ру басшыларының алауызды қимыл-әрекетiн қолдағы бар ... ... ... ... етiп, елдiң ұлттың бiрлiгiн сақтауға аянбай күш
салды. Ел ... ... үшiн, ... ... халқының кеңпейiл, кешiрiмдi
екендiгiн де пайдаланып “бас жарылса бөрiк iшiнде, қол ... жең ... ... ғана ... ... ... аудармай, қайта екi елдi
бiрiктiрудiң жағына көбiрек назар бөлiп, ... араз ... ... ... шақыра бiлген.
Көздеген мақсатына жету үшiн би ел iшiнде бiрнеше ... ... ... ... ... би ру ... ... жергiлiктi
жердегi әкiмшiлiк билiктiң өкiлi; үшiншiден, ... ... ... Бұл ... Т.И.Сұлтанов мынадай ой айтады: “…Бий
казахских улусов пользовались ... ... ... в ... им ... ... биям ... хана) принадлежало, насколько можно
судить по “Жети жаргы” и судебная и административная власть” [104, 98]. ... ... ... да, ... ... ... ... талап еткен. Өйткенi, ел арасында дау бола ... ... қиын бiр ... туындай қалған кезде би оған еш ... ... ... ... ... ... ... сияқты қасиеттерiне
ғана сене отырып, дауды немесе ... ... ... тауып отырған.
Ру басы ретiнде би ру iшiндегi, ауыл ... ... ... ... ... ... үлкен дауға айналдырмай, iзi
суымай тұрғанда, сол заматта-ақ даудың басын ашып, шешiп берiп, екi ... риза ... ... Сонымен қатар, билер жоғарыдағы айтқан қызметтерiмен
қатар әдет-ғұрып құқығын сақтаушылар да қызметiн атқарғанын ... Бұл ... ... ... пiкiр айтады: “…поскольку бий
вершили суд, они просто должны были ... в ... ... ... ... ... ... предполагает существование в казахском обществе
“касты” профессиональных хранителей юридических установлений и толкователей
обычного права, в роли ... и ... ... [104, 98]. ... ... ... ... себебi билер ел iшiндегi дауларды шеше ... сот ... ... ... ... мал-мүлiк дауы, жер дауы, жесiр
дауы, құн дауында ... ... ... шешiм шығарып отырды. Билер қазақ
қоғамында қолданылатын әдет-ғұрып құқығын жатқа бiлгендiктен және де ... ... ... жарғылық пен қағидалық билiк шешiмдердi, сонымен
қатар, өзi шығарған билiк шешiмдердi жадында ... ал ... ескi ... ... ... ... шешiмдерiмен жаңа өмiрге
икемделiп жасалатындығын ескерсек, құқық сақтаушылық қызмет тек қана
билерге ғана тән ... ... - өзi ... ... ... елге ... беделді билер жергiлiктi жердiң
әкiмшiлiк өкiлi ретiнде жыл сайын ханмен шақырылатын құрылтайларға ... ... ... ерте кезде “Тағанақ” және “Тұрымтай” кеңесi деп
аталып, бертiн келе “билер кеңесi” және ... ... ... ... ... болды. Осы “Билер кеңесi” қазақ қоғамында әдет-ғұрып заңдарын да
талқылап, қабылдап отырған. ... ... ... ... ... ... ... “Есiм ханның ескi жолы” әз-Тәукенiң “Жетi жарғысы”
осындай кеңесте талқыдан өтiп, өмiрге ... алып ... ... ... ... ... ... бұл әдет-ғұрып құқығын қабылдауда
билердiң маңызды рөл атқарғанын байқаймыз және де “Жетi ... ... ... және қағидалық билiк шешiмдерi кiргiзiлiп отырған. Ендігі
кезекте осы көрсетiлген қазақ-тың әдет-ғұрып құқығындағы құн ... ... ... ... ... дауларына тоқталып, ондағы билердiң рөлiн
айқындап алайық.
Қазақ қоғамында шешілуі қиын даулардың ... дауы ... ... ... кiсi ... ең ауыр ... болып сана-лып келдi. Өйткенi,
адам бұл жарық дүниеге бiр-ақ рет ... еш ... ... ... ... жарық дүниеден мезгiл-сiз қош ... ... ... ... ... бiреудiң қол сұғуға құқы жоқ. Сондықтан да ... ... ... ... қарап, мұндай кезде қылмыскердi
жазалап қана ... ... ... ... ... ... рет
қайталанбауын және оның алдын алудың жолын қарастырған [34, ... ел ... кiсi ... ... және құн ... ... жағдайларды есепке алып отырды. Мұндай жағдайларға мыналар жатты:
адамды ... ... ... ... алу, я ... ... ... қаталдықпен, екi немесе одан да көп кiсi ... ... ... ... ... ... Егер аң аулап жүргенде немесе ... ... ... мерт еткендерге құн төлеттiрмей, тек ас-суын
өндiрткен [39, 204]. Ал егер де кiсi өлiмi абайсызда ... ... ... ... Егер кiсi аса ... өлтiрiлген жағдайда, онда
өлтiргендердiң өздерi ... ... ... оның ... ... ... ... билер ел iшiнде болып тұратын казуалдық жағдайларды да
ескерiп ... ... ... ауылдан адасып, аштан өлсе, не суықтан
тоңып, ыстықтан шөлдеп өлсе, не суға ... ... оның ... ... ... ету себептерi болмаса да, биге өлген адамның туысқандары шағымданып
жұмсаушы адамнан жарты құн талап ете алған. Осыған байланысты ... ... ... ... ... ... бiр дерек келтiредi.
Төле би суықта тоңып өлген бiр адамға байланысты билер жиынында билiк
айтады. Билiк бойынша боранда, суықта ... ... ... ... жанындағы
немесе оған ұшырасқан кiсi қасқыр iшiгi бола тұра қайырылмай ... ... ол ... ... адам үшiн жарты құн төлеуге тиiс болады. Егер ... ... iшiк ... жәй тон болса, ол суықтан өлген адам үшiн ... ... [39, 285]. Осы ... ат, түйе ... асау көлiктi мiнiп
келген бiреу кiрген үйiнiң белдеуiне байласа, сол үйге кiрiп-шығушы-ға ... ... тиiп ... ... ... байланса-толық құн.
2. Жапсарға байланса-жарты құн.
3. Үйдiң астына, не ... ... айып ... [105, 69].
Ал егер қылмыскер екiқабат әйелдi ... онда ... ... ... екi құн ... [63, 6]. ... балаға құн мөлшерi мынандай
болған “ендi-ендi қалыптасып келе жатқан балаға ... бiр ... ал ... бала үшiн үш ... бес ... ... дүниеге келгенге дейiн жарты құн
төлеген” [39, 204]. ... бiр ... ... ... ... мына бiр ... ... кетейiк.
“Төбелес кезiнде бiр әйелдiң түсiк тастағаны үшiн Едiге би өзiнiң
билiк шешiмiнде:
Мынаның көретiн көзi жоқ екен,
Еститiн ... жоқ ... тiлi жоқ ... қолы, жүретiн аяғы жоқ екен, - деп iштегi баланың
белгiлi мүшелерiнiң әлi жетiле қоймауына байланысты бiр ... айып ... [34, 292]. ... бiр ... ... құн ... қылмыс субьектiсi
болып “есi дұрыс, он бес жасқа толған адам ғана бола ... Ал есi ... ... ... ... субьектiсi бола алмайтын” [18, 134].
Билер кiсi өлiмiне байланысты құн дауын шешкенде, құн төлеуге үстеме
құн ... де ... ... құн ... құны және өнер құны деп ... ... сүйек құнында егер қылмыскер адам ... ... ... қылмысын жасыру үшiн жоғалтып жiберсе, соған байланысты
өлiктiң туған-туысқандары оны ... ... ... ... ... ... ... екi адамның құның төлеттiрген. Сол сияқты өнер құнында
егер қылмыскер атақты әншiнi, ақынды, балуанды, ... бидi, ... ... ... ... билер айыпты адамға екi құн төлеттiрген.
Қазақ халқы ерте кезден бастап-ақ, “ел тiрегi-ер, ер ... ... ел ... ел ... ер ... көре ... ... жоғары бағалай да бiлген, қорғай да ... ... өнер ... үшiн ол ... ... ... ... асқан шеберлiгiмен,
ақылдылығымен, өнерiмен бiр емес, бiрнеше рет көрiне бiлуi тиiс едi. Осы
арада ... ... мына бiр ... ... кетейiк.
“Аузымен құс тiстеген” Әлi төре кезiнде Сыр ... ... ... сөз ... ... Өзiнiң он баласы болыпты. Соның бiр
есерсоғы ауылдағы бiр кедейдiң қызына дегенiме көнбедiң деп ... ... ... ... ... аң аулайтын әдетi бар екен. ... ... ... төре ... бiр күнi ауыл ... ... ... тартып
бара жатқан әлгi қызға қаны қарайғаны ... ... ... ... тұяқ ... қыздың бас сүйегiн мылжалап, мерт қылады.
Қыз он алтыға жасы ендi толса да ... ... ... ... ... ауылды аузына қаратқан өнерлi жан ... Қыз ... ... толып, талай билерге, ел ағаларына жолығады, зарын айтады.
Бiрақ ешкiмнiң батылы барып, Әлi төреден ... құн ... ... Ал ... ... еткендердi Әлi төре маңына жуытпай, ит
қосып қуғандай ғып, қара ... ... ... ... ... Әйтекеге
жетедi. Әйтеке қасына сол өңердiң жас батыры ... ... ... үйiне түседi.
Әлi сонда: “Әйтеке, ештеңе айтпай-ақ қой. Ымыңа түсiндiм. Не сөзiме
тоқта, не мына ... ... ... тоқта дегенiң ғой. Ал! ... ... бiр қу ... ... ... шаруам шайқал-ып қалмас”,-дейдi.
Сонда Әйтеке: “Қыз құнын төлерсiң-ау, төрем,-дейдi. Бiрақ, қыздың
сүйек құны-жарты құн. Сосын бұл жай қыз ... ... қыз. Өнер ... Осыны түгендеп, әкесiнiң алдына салсаң-ел де тыныш, сен де ... ... ... ... да Мен де ... Әйтеке бидiң мұндай билiк шешiмiнен
кейiн, Әлi төре iшiне қан қата ... ... ... екi есе етiп ... 41-42]. Әрине, бұл өте қатаң жаза бiрақ та ел мақтанышы, тiрегi ... ... адам үшiн ... ... өзi ... ... ... байланысты билердiң енгiзген тағы да бiр жаңалығы бұл ... ... ... ... ... ... ... құн” деген құн
мөлшерлерiн белгiлеуi болып табылады. ... ... мына бiр ... алынған дерекке көнiл аударайық.
Найманның биi Сарышуаш Арғыннан құн даулай келiптi. Құн ... ... ... етiп ... ... ... аса ... алған екен.
Сол жылқының иесi, байдың жалғыз баласы Алдаберген ... ... қуып ... оған /А.Н./ ... ауруы жұғып, ол сол аурудан
Арғынның iшiнде өлiптi. Наймандықтар оның ... ... ... ... жылы ... ... /А.Н./ ... құн даулайды. Ол
уақытта, қазақтың ескi заңы бойынша, көршi ... ... келу үшiн ... кiсi ... ... Сондықтан ара кiсiге Керейдiң Жобалай дейтiн бала
жiгiт биiн ... ... биi ... үш ... ... талап етiптi. Оған
Айдабол, - Бiр кiсiнiң ... ... үш ... ... ... - ... ... - Жоқ, сен әдiлдiкке келсең, қандықол ұрысың, алты
аласы, бес бересiсi жоқ болып жүрiп, ... не үшiн ... Сол ... ... Найман Алдаберген шешектен өлдi. Сондықтан, мен қалайда үш
кiсiнiң құның аламын.
-Әй, Айдабол, адам баласы ... ... ... ғой. Сен ... ... ба, ... келесiң бе? - дейдi Сарышуаш би.
Осыдан кейiн Айдабол да, ... та ... ... ара кiсi ... жiгiт биi Жобалайға сөз берiптi.
Сондағы Жобалайдың айтқан билiгi:
-Сарышуаш бидiң де бiр ... ... Мен үш ... құнын кесемiн.
Ердiң құны - елу қара, 150 қара құн кестiм, - дептi. ... елуi сара ... елуi қара құн ... елуi дара құн болсын.
Сара құн деген бiр тоқ - бiр қақты есебiмен - 18 тоқты едi.
Дара құн дегенi - ... ... ... атан ... ... ... ... - дептi.
Қара құн деген тай да бiр түйе, тайлақ та бiр ... ... да ... ... ... - ... ... Арғын - Найман екi жағы да риза ... Оның ... үш ... құн ... деп риза ... Арғын баламаға шаққанда 150
түйенiң орнына 75 ... ... ... [107, 12]. ... ... ... ашып бұл ... құнды мәлiмет беретiн деректер көзi
өте аз. Бiздiң ойымызша, бiр сара құн бұл iрiлi - ... он ... ... ... ... ... ал дара құн бұл iрiлі – ... үш тоғыз
мөлшеріндегі яғни 27 түйе малы. Ал қара құн бұл жоғарыдағы деректе көрсетiп
кеткендей, тай да бiр ... ... та ... ... да, ... малы да бiр
түйенің баламасы есебiндегі үш ... ... ... де бұл әлi де ... ... ... мәселе болып табылады.
Ендi келесi кезекте жер дауына тоқталып, ондағы билердiң рөлiн анықтап
өтелiк. Жер мәселесi қазақ қоғамында барлық заманда да ... орын ... ... ... қара жерi”, “құдайдың қара суы” деп суды,
жердi ешкiм еш уақытта ешкiмге ... ... ... ... ... ұстаған.
Өйткенi, көне дәуiрлерден берi әр-бiр ... өз ... ... ... болып, заманалар өтуiмен әбден қалыптасып
кеткен болатын [70, 29]. Демек, ... ... ... ел ... жер ... ... ... Жер дауын шешкенде би жалғыз
болмаған, ... ... ... ... тон келте болмас” дегендей, бiрнеше
билер бiрiгiп шешiп отырған. Өйткенi, атамекен әркiмге де ... ... ... кең ... ... жүрген қазақтарға жер ерекше қастерлi
болды. Осыған байланысты да ... ... ... ... да ... ең ... жайылым жерлер үшiн болып тұрды. Ол жөнiнде академик
С.Зимановтың: “қазақ елiнiң саяси ... ... ... ... ... үшiн ... ... өзi, жер дауының ел
iшiнде қаншалықты маңызды ... ... [108, ... жер ... шешкенде, өздерi ертеректе қабылданған “Қасым ханның
қасқа жолы”, “Есiм ханның ескi жолымен”, бергiдегi ... ... ... сүйенiп, дауларды шешiп отырған. Сонымен қатар,
билер жер дауына байланысты уақыт өткендiгiне байланысты ... ... ... байланысты ескiрген құқықтық нормалардың орнына
заман талабына сай жаңасын шығарып отырған.
Мәселен, Есiм хан ... ... ... ... ... ... ... олардың қазақ жерiнiң бiраз бөлiгiн өздерiне
қаратып алуы, ел iшiндегi жер көлемiнiң қысқаруына және жайылым ... ... ... ... Осы ... соңы кiсi ... мемлекеттiк тұрғыдан билiк айтатын билерге ерте заманнан ... ... ... қайта қарау талабын тудырды. Осыған байланысты Тәуке
хан билiк құрған кезiндегi ... ... ... ... ой жемiсiнiң
арқасында ежелден келе жатқан жер ... ... ... ... ... ... ... билiк нормасын енгiзген” [31, 30-31].
Ерте кезден қазақтарда жер ... ... яғни ... ... ... ... дауда дауласушы жақтар ... ... ... ... ерте ... ... ... немесе тайпасының
қолдануында болып келгенiн дәлелдеу қажет болды. Сондықтан ... ... ... ... ... ... ... шешiлу үшiн, талапкер
жағы төрелiк етушi бидi ... ... ... ... шарт болды: ата-бабасының салынған қабiрi, қойылған
құлпытасы, қазылған арық, егiлген егiннiң аңыз-жаптары, ... ... ... ... ... ... малдың қысқы көнi, қойдың ... ... ... ... ... ... ... салынған там,
соғылған аздар қора, салынған шеген, ... ... ... және т.б. ... белгi мұралардың қайсыбiрi болса да талапкердiң әкесiнiң ... яки ... ... ... ... ... оның қоныстанып, мекен еткенi анықталса, ол жердi даулап, талап
етушi кейiнгi иеленушiден ... ... ... құқы ... [70, 28]. ... ... жердi иемденушi де келтiре алған, ондай жағдайда
төрелiк етушi би ... ... ... ... есепке ала
отырып, тек қана әдiлеттiлiк сезiмiне ғана сенiп дау бойынша өз ... Ал егер де ... екi ... да ... ... ... екi ... да куә айғақтар тең болса, iстелiнген еңбек, салынған
белгiлер екi ... да ... әрi ... ... ... екен деп табылса,
онда ежелден келе жатқан жол-жора бойынша билiк ... ... ... Егер ... ант ... бас ... ... айырылады. Ал
ант iшсе, иеленушi жердi босатады [34, ... ... ... ... ... ... көрсең-көзiн аш, құдық
көрсең шегiнде, оның басына тал ек”, “қыстау, қорған салыңдар. Оны ... оған ... ... қыс қыстап, жаз жайлап жүрiңдер. Аттың тұяғы
жеткен жер иесiз қалмасын. Төбе басына оба үйiп, қада ... ... ... ... ... ... әркез алдына келген дауларды ... ... ... Бұған дәлел, билердiң мұндай дауларда айтқан әдiл билiк
шешiмдерi туралы ... ... ... ... ... ... кiтапханасының сирек кездесетiн қолжазбалар қорында көптеп сақталып
тұр [109, 16]; [110, 26]. ... ... ... ... ... бiр тобы Кiшi жүзге қыз ұзатып, қызының еншiсiне бiр
атақты ... ... ... Ол ... ... ... жиендер ие болып
пайдаланыпты. Көп жыл өткен соң ел арасынан дау туып, ұлы жүздiң ... ... ... ... қызға жер беру дұрыс емес едi десiп төреге
жүгiнбекшi болыпты.
Сонда төрешi айтыпты:
Ер кiмнен туады? Ер анадан туады.
Ат неден ... Ат, ... ... ... ... ... туады.
Олай болса қадiрлi анадан туған адамға, жер берудiң не айыбы бар-екен
дептi” [111, 64].
Билер ерте ... ... ... ... оны ... ... бөлген. Осыған байланысты, билердiң көзқарастары қазақтың әдет-ғұрып
құқығында да көрiнiстер тапты. Мәселен, жер қазақ халқының жалпы барлығының
қолдануында болғандықтан ... ... ... ... ... ... ... ретiнде қолданылатын көл, құдықтардың басына екi көш
кездесiп қалғанда, дау шығып жүрдi. ... да ... дау ... үшiн
көшбасылар орналасу тәртiбiн сақтауы тиiс болған. Яғни, ауыл көшбасылары
орындарға ... ... және ... ... ... ... ... керек болған. Ондай белгi ретiнде шаншып бекiтiлген
қадау ағаш немесе құрық, я болмаса құмға не сазға ... ру ... ... ... ... ... жерге басқа бiр ауыл келiп тұрақтауға хақысы
болмаған. Ал егер де көш басшысы ... ... ... ... оны
белгiлемей айналаны қарауға кетiп қалса және осы ... ... ... сол ... ... өз ... қалдырса, ондай жағдайда тұрақтың
кiмге тиiсiлi екендiгi ... дау шыға ... ... ... ... ... ... сөзi есепке алынбаған [39, 212].
Ал, егер белгiлi бiр жерге екi ауыл екi ... бiр ... ... дау
шыға қалған кезде, онда мұндай дауды шешу үшiн келесi ... ... егер ... ... ... бiреуi сұлтан, ал келесiсi жай ... онда жер ... ... Ал егер де ... екi ... дәрежесi мен ел iшiндегi беделi тең болса, ондай ... ... ... ... есепке алынған [39, 212].
Қазақ қоғамында жер дауымен қатар тез шешудi талап ететiн жесiр ... ... Сол ... де ерте ... да ... ... ... қасқа
жолында” және “Есiм ханның ескi жолында” немесе бергi ... ... ... да ... ... ... құда ... қалың
мал беру, қыз берiп, қыз алысу, әмеңгерлiк және тағы сол ... ... орын ... ... бұл ... ары мен намысын, кеткен кегiн
қозғайтын, ... ... ... ... ... ең өзектi мәселе едi.
“Дәмсiздi дәмдi қылған тұз әулие, алысты ... ... қыз ... дейдi
қазақ. Осыған да байланысты жесiр дауы шынында да ... ... ... ... оның арты үлкен қуғын-сүргiнге барып ұласатын ... бiрi ... ... өзi ел ... бiрлiктi, өзара тыныштықты,
тәртiптi бұзатындықтан, мұндай дауларға билер ... ... ... Бiр ... ... жерiне бармай, өзге жiгiтпен көңiл қосып кеткен
бойжеткеннiң төркiнi алған ... ... ... қана ... қосымша үш
тоғыз айып (бiрiншiсi жамбы бастатқан тоғыз, екiншiсi ат бастатқан тоғыз,
үшiншiсi түйе бастатқан тоғыз) ... ... [48, 74]. ... бұл өте
ауыр айып, бiрақ бұл айып елдiң бiрлiгiн, тыныштығын сақтайтын болғандықтан
өте құнды болды.
Негiзiнде жесiр дауы-құда түсу, ... мал, ... ... әдет-
ғұрыптың бұзылуынан басталған. Сол сияқты айттырған ... алып қашу ... ... туындауына әкелдi.
Қазақтарда ерте кезден жiгiт пен қыздың қосылуы екi отбасының қосылуы
деп емес, екi елдiң қосылуы деп қаралды. Сондықтан да ... жүз ... мың ... деп екi ел ... ... ... ... ұлы ер
жеткенде оның ата-анасы басқа рудағы қыздың әке-шешесiне ... ... ... ... өздерi сөз салады. Мұнда негiзiнен бiр ескеретiн екi
шарт бар: бiрiншiсi, бұл қазақтарда жетi атаға дейiн яғни жақын ... ... қыз ... қатаң тиым салынған. Сондықтан да ондай ... ... ... ... өлiм ... ... дейiн барған. Мұның
себебiн И.Н.Гродеков былайша түсiндiредi: “Причина, почему киргизы не берут
невест близкой ... ... ... в том, что во ... ... браках не было бы стыдливости между парнями и девицами одного аула,
они не стеснялись бы иметь любовные сношения, и во ... при ... ... ... ... а ... муж не любит жену и бывает, как
предают (нақыл бар), слобосилень в ... ... ... ... Вот ... бий ... нынешний порядок дальнего сватовства, по
совещанию между собою и не ... ... [58, ... атаға дейiн қыз алыспау принципi бұл ... ... ... болып табылатын отбасы құқығының басты принципi, қағидасы болып
табылды. Ал қалған отбасы ... ... көп әйел алу, құда ... ... мал ... институттары осы қағида негiзiнде жүзеге асты.
Некеге тұрудың келесi бiр ... бұл ... ... ... ... ғана ... ... рұқсат алды. Мұнда ер баладан қыз баланың
некеге тұру жасы сәл ... ... ... ... шығыстанушы-ғалым
Н.Өсерұлы былай түсіндіреді: “әйелдiң тұрмысқа еркектен жасы сәл асыңқырап
барып, кештеу шығуы үйдiң iшкi, ... ... бала ... мен ... да бар ... әйел ... түсетiнi себептi болса керек” ... ... ... есi ... емес ... ... ... рұқсат етiлмедi.
Осы көрсетiлген шарттарды бұзбай, құда түскеннен кейiн, егер қыздың
әкесi мен ... ... ... ғана екi жақ ... мал ... ... ... “қалың мал” қыздың әкесiне төленетiн төлем ретiнде
сипатталып отырды. Отбасы құқығындағы мұндай институт-тың ... болу ... ... неке және ... ... ... пайда болып, дами
бастаған кездерiне келедi.
Қызға қалың мал төлеу қазақ қоғамында тек қана қыз алатын жақ ... ... ... ... ... және ... рудың түгел араласатын
шаруасы болды. Қалың мал беру тек неке қию үшiн ғана емес, ... ... ... ... қатынасты нығайту, рулар арасындағы ынтымақтастықты, бiр-
бiрiне қол ұшын беру, көмек көрсетудiң дәнекерi есебiнде ... ... ... мал ... екi жастың некесiн қию үшiн ғана қажет болмады, ол
сонымен бiрге әр-түрлi ... ... ... ... ... табылды [18, 129-130]. Қазақтың әдет-ғұрып құқығы бойынша қалың ... ... ... жетi, отыз жетi, жиырма жетi, он жетi деп ... 71]. ... ел ... ... ... мал мөлшерiн берудiң сақталуын ерте
кезден қадағалап отырды. Өз кезегiнде беделi ... кем ... ... ... бидiң өзi қызы ... ... ... де, ... ... мал мөлшерiн өзгерте алмаған. Халық аузында жүрген осы
бiр дерекке ... ... ... ... ... ... ... Керейге ұзатыпты. Бұл
Қазыбектiң тұсындағы кешегi атақты Қаракерей Қабанбайдың аулы екен. Керей
құдалыққа сөйлесiп келiптi. ... құда ... ... мың қара ... малмен қашыртып отырғанын бiлiп: “бүкiл керейден мың қара ... ... қыз ... ... қара ... деп ... ... құда болған соң құйрық бауыр жескен соң ... ... ... бар ... сол ... ... алдыңызға тiзе бүгейiн деп келдiм. Сiзден ... ... не ... құны жүз ... ... құны ... құны ең жақсысы ердiң құнының жармысы болады,-дептi Қазыбек
сонда.
Сұртаңдай “төреңе құлдық” деп, ... ... ... ... ... ... қалың мал алмақ болып, жолдасты көбiрек жинап, өзiнше
мың қара ... ... ... ... ... ... шақыртып алып:
“қайда барасың” деп жөн сұрапты.
-Керейге қалың мал әкелуге барам,-дептi баласы.
-Сен не әкелесiң?
-Өздерi мың ... ... ... ... мың қара ... ... Оның әне ... сұртаңдайы менiң алдыма
тiзе бүгiп кеттi ғой. Сенi “байытам” деп терiс билiк айта ... ... ... ... ... Қырық жету алу керек. Өздерiңнiң келiсiмiңмен
таңдаулы ... ... қосу ... Кейiнгi жастардың қарғысына қалып
жүрмейiк. Жiгiт әйел ала алмай, қыз бала байға тие ... ... ... ... деп ... ... бересiнiң шаруа-шамасына қарай мал
алу керек. Орта шаруа отыз жетi, одан төменгi шаруа жиырма жетi, ең арты ... буаз ... ... ... беретiн болсын, жабдығына ... мал ... ... ... пайда да, зиян да қылмайды. Керей ... ... ... ... ... келедi” деп халықты шабылту-ға болмайды,-деген екен
Қазыбек” [112, 196].
Әдетте, ... мал ... ... болған соң, қыздың әкесi ... оған бата ... ... ... екi жақта құйрық-бауыр жеген.
Мұндай құйрық-бауыр жеудiң өзiнiң астарында заңдық мән ... Ол ... ... ... ... значение “құйрық-бауыр” состоит в
том, что кушанье это, подаваемое исключительно при сватовстве, служит ... биев ... ... сватовства. Так, в случае спора о
том, имело-ли сватовство место, бий спрашивают: ... ... и ... ответе считают факт сватовства доказанным” [39, 244].
Мұндай құдалық күйеу мен ... ... ... жағдайда да
бұзылмаған. Ондай жағдай қазақ әдет-ғұрып ... ... ... дәстүрiне алып келдi. Мұндай кезде ... ... де, ... ... ... өлсе-жеңге мұра” деген қағидаға сүйенiп, мәселенi
былай шешiтiн:
-егер қалыңдық өлсе, орнына ... бiр ... ... ал ... ... ... ... күйеу жiгiт балдызына үйленгiсi келмесе, онда берген қалың
малынан айырылады;
-күйеу жiгiт өлсе, онда ... ... аға не ... қосылады;
-егер күйеу жағы қалың малын түгел төлеп, қыз ұзатылар ... онда ... оның ... ... ... ... марқұмның
әке-шешесiнiң үйiне түседi де, жыл бойы аза тұтады. Жылы өтiп, ... соң ... ... ... ... ... [70, 40]. Мұндай
тәртiптiң сақталуын билер қадағалап отырған. Сондықтан да ... ... ... ... ... ... орын берiлген. Өйткенi, келген
келiннiң сол рудан басқа руға кетуi, бiрiншi рудың намысына тиiп, арада дау-
дамай туындайтын. ... ... да ... екi ел ... ... дауға дейiн ұшығып, үлкен дауға ұласуын ... ... ... ... ... ... әмеңгерлiктiң шеңберi
кең болды. Оған жесiрдiң күйеуiнiң барлық туыстары әмеңгер болып саналатын.
Бiрте-бiрте рулық меншiк ығыстырылғаннан ... ... ... ... ... құқығына байланысты ендi әмеңгер болып
күйеуiнiң барлық ... ... ең ... ... ... ... [18,
131].
Жесiр дауының туындауының тағы бiр себебi, қызды алып қашу едi. ... ... алып ... ... ... қызды алып қашу
жеңiл болды. Өйткенi, айттырылмаған басы бос қызды алып қашушы қыз ... мен ... ... Ал ... қызды алып қашу үлкен айып саналып,
қыздың ата-анасына беретiнiнен ... ... құда ... ... ... оның үстiне қалыңсыз қыз беруге тиiс болған [34, 313]. Сонымен
қатар, айттырған қызды алып қашу үлкен ... ... ... ... ... қарауда би жалғыз болмаған, оны бiрнеше билер бiрiгiп, кеңес
құрып қараған. Осыған байланысты мына бiр мысалға ... ... ... ... ... қойған Орта жүздiң бiр қызы өз елiнiң
бiр жiгiтiмен ... ... ... байланысты Ұлы жүз жағының жiгiттерi Орта
жүз ауылдарынан барымталап жылқы айдап алады. Ақыры Ұлы жүздiң биi Төле ... Орта ... биi ... айтысады.
-Аға болып алдымен туасын,
Алдымен жылқымды неге қуасын?-дейдi, алдыменен сөз
алған Қаз дауысты Қазыбек би.
-Артымнан ерген еркемсiң,
Ағаңның көзi тiрiсiнде,
Жеңгеңдi неге ... Төле би ... екi ... да ... тыңдап отырған Әйтеке би былай дептi: Сабыр
етiңдер, билер! Ашу бар ... ақыл ... ... ағын ... ашсаң сарқырар.
Ақыл деген дария,
Алдын тоссаң тоқырар.
Кiсi бiрге туыспау керек,
Туысқан соң сөз ... ... ... ... ... ... ... жолығады.
Төле, сен жылқыны қайыр,
Қазыбек, сен жесiрiн қайыр!
Әйтекенiң ... екi жағы да ... ... ауысқан адамын малдарын
бiрiне-бiрi қайтарып, ел арасы тыныш болыпты” [113, 146].
Сонымен, жесiр дауының ... ... ... құда ... қыз алу, ... мал, ... және тағы басқа әдет-ғұрыптардың
бұзылуы себеп ... Ал бұл өз ... ... ... қоғамдағы
құқықтық тәртiптi бұзған. Сол себептi де жесiр дауын шешкенде билер, ең
алдымен, екi дауласқан жақтарды ... ... ... ... қиындап
кетпеуiн қадағалап, басты назарда ұстап отырған.
Билер институты құқықтық құрылым ретiнде қазақ қоғамының iшкi ... ... тек қана құн ... жер ... ... дауын шешiп
қана қоймай, сонымен қатар мал-мүлiк дауын шешуде де ... ... ... ерте кезден бастап, мал-мүлiк дауына үлкен мән берiп
қараған. Өйткенi, мал-мүлiк ... ... ... ... ... ... ... оған қол сұғушылар қатаң жазаланған. Ол ... ... деп ... ... ... ... у казахов была
скотоводство. Поэтому частная собственность на скот ... ... ... За ... прав ... на ... ... значительно выше, чем за нарушения прав на ... ... [43, ... “малым-жанымның садағасы, жаным арымның садағасы” деп айтатын
көшпендi халық өзiнiң тер ... ... ... ... қолында кете
бергенiн жөн көрмей оны сақтауға бар күшiн салған. Сол себептi де, қазақ
билерi ел ... ... ... ... жеке ... ... бұзылмауын
қамтамасыз етуге және де мұндай даудың ... үшiн ... ... ... ... ... ерте кездегi “Қасым ханның қасқа жолы” атты билiк-
құқықтық ... ... ... ... яғни Қасым ханның билiк жаршысы
бойынша айтатын болсақ “керуен соғуға” өлiм ... ... сол ... мүлiк дауына қандай маңыз бергенiн көрсетедi. Ал әз-Тәукенiң “Жетi
жарғысында” да мал-мүлiк ұрлағандарға үлкен жаза ... ... ... ... ... ... ... нәрсесi үшiн үш тоғыз айып салған,
яғни кiмде-кiм, мысалы, бiр түйе ұрласа, орнына жиырма жетi түйе және ... екi түйе ... елу төрт түйе және екi ... ... ... жылқы ұрласа, жиырма жетi жылқы және бiр түйе, ал екi жылқы ұрласа, елу
төрт жылқы және екi ... ... егер бiр қой ... онда жиырма жетi қой
және бiр ат, екi қой ұрласа, елу төрт қой және екi ат, ... ... ... ... ... ... қара малды ұрлаушыларды төрт адам куә болып, анықтап берсе, ол
ұрыны басқаларды түршiктiру үшiн өлiм жазасына ... ... ... адам ... онда ... екi қылмысы үшiн жауап берген” [70, 48-
49].
Ал егер де, кiмде-кiм әскери қару-жарақты яғни мылтық, ... ... ... және тағы ... ... ... жағдайда билер ұрыға осы
заттардың өз құнынан он есе жоғары үлкен айып салған [43, 251].
Сонымен қатар, белдеуде байлаулы ... ... ... тұсау, ер,
айыл, тартпа және тағы ... сол ... ... ұрлағандарға да жоғары
айып салынған.
Билердiң көрсетiлген мүлiктерге байланысты белгiлеген ең ... сол ... ... ... сай ... амалы едi. Өйткенi,
қазақ елi құрылғаннан бастап сырт елдерден ... ... пен ел ... ... ру, тайпа аралық талас-тартыстар бiр мезгiлге болса да ... ... ... ... Сол себептi де “билер әскери қару-
жарақты тек мүлiктiк құндылық деп ... ... ... ... iшкi ... қауiпсiздiгiн қамтамасыз етуде негiзгi рөл атқаратын құндылық
ретiнде қарап, қорғап ... [43, ... ... ... ел ... ... байланысты iстi қарағанда оның
қайталануына (рецидивке) үлкен мән берген. Оның себебi де түсiнiктi ... ... ... рет ... бiлместiгiнен, кездейсоқтықтан,
бозбалалықтан жасағандарға кешiрiммен ... ... жаза ... ... ... да ... көп ... iшiнен нағыз ұрыны бөлiп алып,
солармен күрес жүргiзу үшiн ... оның ... ... мән ... ... ... қазақ қоғамындағы iшкi саяси-құқықтық ... ... ... ел ... ... ... iшкi ... жүргiзуде
ханға ақылшы, кеңесшi бола алған. “Ақ сұнқар-дан хан болса, алтын ... ... ... хан да ... арқа ... ... ... тыңдап,
бiрге ел iшiндегi маңызды мәселелердi шешiп отырған. Сонымен қатар, билер
елдiң ... ... ... ... ... ... ... жер дауы, жесiр дауы, мал-мүлiк дауын өздерiнiң ақылдарына,
тәжiрибелерiне сүйене ... ... ... дауларды әдiлдiк жолынан таймай
шешiп отырған.
2.2 Қазақ билерiнiң сыртқы ... ... ... және дипломатиялық
қызметi
Қазақ хандығы құрылғаннан бастап, оның сыртқы саясатындағы қарым-
қатынастарды бақылап, iштей мазмұнын талдап ... оның ... ... ... ... ... елдi қорғау болып табылды және де
хандықтың сыртқы саясатындағы екiншi бiр жағы бұл ... ... ... ... ие болу ... ... өзi де түсiнiктi едi, өйткенi, көшпелi
халықтың негiзгi тiршiлiк көзi төрт түлiк мал болғандықтан, оны өсiру ... ... ... ... керек болып отырды және осы малдарды сату,
айырбастау қазақ халқының сауда ... ... ... ... Қазақстанда халықаралық қатынастар ерте кезден бастап
қалыптаса бастады. Бұл ... ... ... ой бiлдiрдi: “В
Казахстане и Средней Азий ... ... ... ... в
глубокой древности. Уже с конца I тысячелетия до н.э. этот ... ... роль в ... ... из ... ... на запад. Через
Среднюю Азия пролегал ... ... ... путь, соединяющий
восточную Азию Индия со Средиземным морем, а ... ... ... Азию ... ... караванные дороги в самых ... ... с ... ... отношениями развивались
политические и культурные отношения государств этого региона” [115, 5].
Көрсетiлген пiкiрден байқап ... ... ... ... ... ... ... сауда жолдарының тоғысында
орналасқандықтан, ерте кезден қазақ хандығын басқарған хандардың да ... осы ... ... ... ... және Орта ... ... қалаларды өз игiлiгiнде ұстау болды. Бұл мәселелер қазақ хандығы
құрылғаннан бастап, оның ... ... ... аса ... бағыттары-ның бiрi болды. Және де осы мәселелердi шешу ... ... ... ... ... рөл ... көздедi. Бiрақ
та қазақ хандығының iшкi мемлекеттiк құрылысының өз ... ... ... ... бөлiнуi және осы бөлiнiстердi жеке хандардың басқаруы,
олардың арасында ... ... ... болмауы және жердiң
шалғайлығынан қарым-қатынастың дұрыс ... бiр ... ... мүмкiндiк бермедi. Ал мұндай жағдай хандықтағы ... ... ... ... саясаттағы қарым-қатынастарға да өз
әсерiн тигiзiп отырды.
Негiзiнен, ... елiн ... ... ... ... ... ... ауқымы кең болды. Бiрақ та хан елдiң сыртқы
саясатындағы маңызды деген ... ... өзi шеше ... ... негiзiнен, “билер кеңесі” мен “хан кеңесінде” ... ... ... Ол жөнiнде Н.Г.Аполлова былай жазды: “Самым широким по своему
составу было так называемые “великое ... ... в ... ... ... Она созывалась в исключительных случаях-во
время серьезных осложнений внешнеполитической обстановки, когда требовалось
избрание вождя и ... ... ... Такое собрание было созвано в
“годы великого бедствия” для ... ... ... ... трех ... [11, ... ... жиналыстары” елдiң ең маңызды деген iшкi және ... (хан ... ... ... ... ... бейбiтшiлiк
орнату, ел iшiндегi даулар бойынша сот iсiн жүргiзу) қарастырған. Осы
көрсетілген ... ... ... ... көп ... ... саясатымен байланысты болды. Мұның себебi де түсiнiктi едi, ... ... ... өз ... ... ... жүргiзген ру
басшылары мен ел басқарған сұлтандар бiр-бiрiне деген экономикалық та, iшкi
саяси мәселелердi ... де ... ... да, ... ... ... ... (ортақ жауға қарсы тұру, соғыс немесе бейбiтшiлiк
жариялау, басқа ... ... одақ ... және т.б. ... ... бiрiгуге мәжбүр болды [115, 49].
Осы көрсетiлген “ билер ... мен ... ... ... сыртқы
саясатына байланысты мынандай мәселелердi қамтып қарады:
-Басқа елдермен дипломатиялық қарым-қатынастар жасау;
-Шет елдермен келiсiмшарттық қатынастарды жасау;
-Шет елдерден ... ... ... және ... ... ... ашу ... басқа елдерге әскери көмек көрсету;
-Бейбiтшiлiкке, бiтiмге келу сияқты мәселелердi қараған.
Байқап отырғанымыздай, қазақ елiнiң ... ... ... ... кеңесі” мен “хан кеңесі” маңызды рөлдi атқарды. "Бiзге қазақ
халқының тарихынан мұндай кеңестiң екi түрi ... ... бұл ... ... ... ... кеңесi деп аталса, ал екiншiсi, Тұрымтай
кеңесi деп аталды. Тағанақ кеңесi жылына бiр рет ... ... ... кең, ... ... мол ... оған ... қарасты елдiң басты-
басты ру-басылары, бiлектi билер, қолбасылар, жыраулар қатысқан. ... ... ... ... ... ел iшiндегi үлкен дау-
дамайлар жөнiндегi шешiм жасалатын болған, алдағы жұмыстар, халықтың соғыс
дайындығы талқыланып, ... ... ... ... кеңесi ауқымы жағынан шағын болған. Мұндай Кеңес айына, шұғыл
кезде, жұмасына бiр рет өткiзiлiп отырған. Оған ... ... ... мың ... ... бас жырауы, орданы қорғайтын төлеңгiттердiң бас
қолбасшысы, ханның орда жұмысына араласа бастаған балалары қатысып отырған.
Мұнда ... бiр ... бiр ... ... ... iстелетiн жұмыстар
талқыланып, күнделiктi жұмыстар жөнiнде шешiм жасаған" [116, 5 - 6]. ... ... ... мәселелер осы көрсетiлген екi орган-ның кеңесiнде өз
шешiмдерiн тауып отырған.
Бертiн келе, XVII ғасырларда ... ... ... да
өзгере бастады. Ендi қазақ халқының саяси өмiрiнде “Билер кеңесi” және “Хан
кеңесi” ... екi ... ... ... ... ... ... өзгердi
демесең “Билер кеңесi” мен “Хан кеңесi” ертеректегi Тағанақ ... ... ... ... ... ... жоқ едi. Өз ... кеңесi” мен “Билер кеңесiнiң” ара жiгiн ашып ... ... ... ... мұны былай деп сипаттап өтедi: “Малый ханский совет (Хан
кеңесi /А.Н./) представлял собой своеобразную ... думу хана ... ... и ... ... ... в ... как личных,
так и государственных отношений. Круг ... ... ... совет,
охватывал самые разнооб-разные проблемы внутренней и ... ... [108, 118]. Бұл ойын әрi ... “в большом совете (Билер
кеңесi /А.Н./) видную роль ... ... бии и ... ... часто решались вопросы относящиеся к освоению достижения спокойствия,
прекращения барымты, примерения враждующих родов, ... ... ... ... ... и мира” [108, 119].
Көрсетiлген кеңестерде елдiң маңызды деген iшкi және сыртқы ... ... ... өз ... ... ... ... елiнде мұндай
құрылтайлар әлсiн-әлсiн жиналып отырды. Құрылтайлар өз кезегiнде Қасым
ханның, Есiм ханның ел ... ... ... ... тек қана ... ... ... құрылтайлар “Билер кеңесi” деген атпен белгiлi болып,
тұрақты түрде жұмыс iстейтiн орган ретiнде қалыптасып, жыл ... ... ... ... де ... едi, өйткенi Тәуке хан өз заманында мұндай
жиналыстың елдiң iшкi және ... ... ... тиiмдiлiгiн көре
отырып, құрылтайдың (билер кеңесiн) жыл сайын ... ... ... ... ... ... Бұл ... А.И.Левшин өз жазбаларында мынандай
дерек келтiредi: “чтобы сам хан, ровно как и все ... ... ... ... собирались осенью в одно ... в ... ... ... о ... ... [56, 207]. ... “билер кеңесiне” тек
билер ғана кiрген жоқ, оның құрамында сұлтандар да, жыраулар да, ... ... да ... кеңесi сол кездегi қажеттi деп ... ... ... ... күн ... ... ... ең бастыларын
мынандай топтарға бөлуге болады.
1. Жалпыхалықтық хан ... ... ... ... үш жүз ... ... ... ел болу;
2. Жалпыхалықтық ұлы пiр сайлау. Бұл ... ... ... ... оны дiн ... қадiр тұту [117, 4];
3. Елдiң әр түрлi сыртқы мәселелерiн шешу. (бейбiтшiлiк және соғыс
мәселелерi, елдiң ... ... ... сайлау және т.б.);
4. Күллi қазақ елiне қатысты әдет-ғұрып заңдарын талқыға салу
және ... Ел ... ... ... және ел ... ... ... құн
дауы, жесiр дауы, жер дауы, мүлiк дауы сияқты үлкен дауларды
кеңестiң талқысына ... ... ... ... ... орындалып отырған. “Билер
кеңесі” талқыланған, қаралған мәселе бойынша қайта айналып ... ... ... ... дәрежесіне дейін көтеріле алған. Нақтылы мәселе
бойынша қаралған істерінің шешімдері заң күшіне ... ... өзі ... ... [53, 14] “Билер кеңесi” елдiң iшкi және сыртқы ... ... ... ... ... ... қазақ хандығындағы хан билiгiнiң әлсiз болуы да осы “билер
кеңесiмен” байланысты болды. Бұл ... ... ... ... ... ... ... связано со значительным влиянием ... ... ... органов, как совет биев, совет старейшин
родовых подразделений, собрание выборных, это отразилось и правиле, ... ... ... хан ... ... яғни, егер халық бiр шешiмге
келсе, хан онымен келiсуге мiндеттi болды ... ... [60, 17]. ... ... бола ... да, ол да “билер кеңесiнiң” шешiмiн ... ... ... ... ханнан кем емес, Барақ ... ... ... ... ... ... ... ол тек “билер кеңесiнiң
шешiмiне ғана тоқтайтынын және кiнәлi деп тапса, өлiм жазасына да кессе де,
билер кеңесiнiң еркi”,-деп өз ... ... ... ... /118, 3/. ... бұл дауды қарап, Барақты ақтау жөнiнде шешiм қабылдағанда, қаһарынан
қар ... ... ... билер шешiмiмен келiсуден басқа амалы қалмаған-ды
[119, 32].
Сонымен қатар, бұл кеңестiң келiсiмiнсiз хан елдiң сыртқы саясатында
маңызды деген ... ... ... ... ... ел ... ерте
кезден сақталып келген. ... ... дәл ... ... ... ханға 1731 жылдың 10 қазанын-да кеңеске жиналған билер есiне
салып қатаң ескерткен. Мұнда ... ... ... ... ... ... алу ... шешiмдi “Кеңеспен” ақылдаспай, ... өте ... ... [115, 48].
Бiрақ та осы жағдай елдiң сыртқы саясатындағы хан билiгiнiн ролiнiң
төмен екендiгiн ... ... ... ... ... ... ел ... сұлтан, би, батырлармен қатар халықаралық келiсiм-
шарттарға өз келiсiмiн берiп, осы келiсiм-шарттардың орындалуын ... ... ... ... ... ... де ролi өте жоғары болды.
Өйткенi, хандықтың iшiнде негiзгi саяси билiк билер қолында ... Бұл ... ... ғалым, академик С.Зиманов: “Главная политическая
функция была сосредоточена в руках биев-старшин, а не в ... ... ... в ... очеред военным вождем”,-деп жазса [108, 23], ал
М.Бижанов: “каждый ... и ... акт в ... ... совершался без участия влиятельных биев”, дей келе, “бии играли решающую
роль в ... ... [120, ... ... ел ... тек қана
сот iсiмен ғана емес, сонымен қатар дипломатикалық ... ... ... ... елшi ... де ... жасады. Ол туралы
Н.Г.Аполлова: “Деятельность биев тесно ... с их ... Они ... в роли послов во взаймоотношениях между ... ... ... ... ... ... ... послов” деген тұжырымдама жасайды [11, 113].
Негiзi, билердi сырт елдерге елшi ретiнде жiберудiң де ... ... ... ... елге ... қызметпен барған елшiлерге “сырт
көз сыншыл болады” дегендей сынай қараған, сөз жарыстырып ... ... ... ... ... ... шешен, ойға жүйрiк билердiң елшi
болуы да қалыпты жағдай едi.
Сонымен қатар, билер елдiң сыртқы ... ... ... ... ... жұмыстар атқарып, басқа елдерден келген елшiлердi ханмен
бiрге қабылдап, ... ... ... ... ... ... ... етiп отырған. Мұнда билер халықаралық құқықтың “елшiге өлiм ... ... ... ... Мұндай қағида жау жақтың елшiлерiне де
қолданылған. Осыған байланысты халық аузынан ... ... мына бiр ... ... елiне келген бiр елдiң (бiздiң пайымдауымыз бойынша бұл Ресей
елiнiң елшiлерi болса ... ... ... ... деп, ... жақ
өлтiрмеймiз деп үлкен дау-тартыс болыпты. Сонда осы мәселенi ... ... Ұлы ... Төле би, Орта ... Қаз ... ... би, Кiшi жүзден
Алшын Әйтеке би бас ... бiр ... ... отырса, алдындағы көлге бiр қаз
келiп қоныпты. Сонда Төле би тұспалдап:
Мына көлдiң алар ма едi ... ... ... болмасын жазым атып,-дейдi Әйтеке би.
Құтылмастай бәлеге қап жүрмейiк, қаз екен деп ... ... ... ... би. ... сөз ... үш би елшiге тимей елiне қайыру керек
деген шешiмге келедi [121, ... ... ... ... ... оның ... саясатындағы аса
маңызды саяси факторларды атап өтiп және ондағы билердiң ... ... ... ... төрт мәселенi жатқызуға болады.
Бiрiншiден, бұл XVII ғасырда қазақ хандығының шығысында пайда болған,
өз алдына қуатты ... ... ... ... ... төндiрген Жоңғар
мемлекетiмен арадағы саяси ... ... ... ... жол ... ... ... алып мемлекет Қытаймен қарым-қатынасты реттеу
арқылы саяси тұрақтылыққа қол жеткiзу.
Үшiншiден, Орта Азия мемлекеттерiмен арадағы байланысты жақсарту.
Төртiншiден, ... ... ... ... ... қарым-
қатынасты дұрыс жолға қою.
Ендi осы мәселелерге жеке-жеке толығырақ тоқталайық. Жоңғар хандығының
пайда болуын деректер XVII ғасырдың отызыншы жылдарына апарады [122, ... ... ... ... ... бiр ... ... Ал XVII ғасырдың
ортасынан ... ... ... хандығының шығысындағы ең қауiптi
көршiсiне айналды.
Жоңғар хандығының ... 1640 жылы ... ... ... ... көп көмегiн тигiздi. Бұл заңның ... ... ... ... бiрiншiсi, ел iшiндегi қақтығыстар-ды жою және оларды
болдырмау, екiншiсi, сырттан ... ... ... ... көрсету және
күштердi бiрiктiрудi ... ету, ... ... ... ... ... бағытталған [123, 133]. Осы ... ... ... Монғол-Ойрат заңының қабылдануның негiзгi себебi моңғол-ойрат
нояндарының ... ... және ... ... ... ... және ... тәртiптi нығайту едi. Сондықтан,
дұшпанның үлкен қолын көрiп ол туралы ... ... ... елге ... жиналмаса /А.Н./, онда ондай адамды өлтiрiп ... ... ... жiбередi. Сонымен қатар, соғыс даласында ноенды ... де өлiм ... ... [124, 79].
Осы “монғол-ойрат” заңына арқа сүйеп, iшкi алауыздықты жойып, әскерiн
нығайтып алған жоңғар билеушiлерi қазақ жерлерiне жорықтар жасай бастады.
Бұл жерде айта кету ... ... ... ... ... ... жер мәселесiмен қатар, ... ... ... өз ... ... ... ... тартыстар екi ел арасындағы
қарым-қатынастың нашарлап кетуiне әкелдi.
Жоңғарлардың ... ... ... жорықтары 1711-1740 жылдарға
келедi. Осы ... ... ... арасындағы соғыс үздiк-создық
созылмалы сипат алды [11, 169].
Мiне, ... ел ... күн ... кезеңде билер елдi, туған ... ... күш ... Сонымен қатар, билер берекесi ... ... ... ... ... ... бiрiктiруге бар күшiн салды. ... ... ... деп, ... әрбiр рудың өзара тату тұруын, мал-мүлiк
үшiн, қоныс-қыстау үшiн текке таласпауын насихаттады. Мысалға ... ... ... тай ... сай ... жанжал, ерегес
Маң-маң басып жүрiнiз,
Байсалды үйге түсiнiз
Айнала алмай-ат өлсiн,
Айыра алмай-жат өлсiн!
Жат ... ... бiр ... туғандай болыңыз,-деп егер
өзара дау-жанжалды қоймаса, ру аралық ... ... ... ... ... құл ... ... жырлар-ында кеңiнен айтып
жүрдi [70, 6].
Өз кезегiнде билер ортақ жауға тойтарыс берудiң жайын да ... ... ... ... ... де ... ... байланысты, 1710-
1711 жылдары болған Жоңғар соққысынан есеңгiреп қалған елдi жауға қарсы
көтеруде де билер ... ... ... ... ... ... ... кеңесi өтiп, онда жоңғарларға қарсы қарымта соққы ... ... ... Бұл жөнiнде Н.Г.Аполлова былай жазды: “1710 году
было ... ... ... ... казахских жузов, съезд в Кара-кумах,
где предводителем ополчения был ... ... ... Это было ... в борьбе с Джунгарией. Созыв широкого ... в ... ... из ... ... народных масс, что и определило на некоторое ... ... ... ... ... в ... ойратских владений, розарив
большое количество кочевий пограничных ойратов” [11, 169].
XVIII ғасырдың ... ... ... ... ... бiр ... саяси жақтан да, әскери күшi жағынан да күшейiп келе жатқан ... ... алып ... ... ... ... ... билiк, басшылық жасауына мойынсұнбай, әрқайсысы өз ұлысында хан
болуға ұмтылды. Батырлардың да ... өз ... ... ру
басылардың ықпалында қалып қойды. Хандыққа таласқан төре тұқымдары, ... ... ... ... ... тұтастығына нұқсан келтiрдi.
Қазақ хандығының iшiндегi осындай алауыздықты пайдала бiлген жоңғар
билеушiлерi 1723 жылы ... ... ... баса көктеп кiрдi, осы кезде өз-
өздерiмен шабысып жатқан қазақ билеушiлерi мұндай алапат күшке ... ... ... қиын ... ... ... ... өкiлi болып табылатын
Төле биден: “Елге бай құт емес, би құт”, - деген ... ... ... өзi сол ... жай ... жөн ... билердiң аздығы, жөн бiлмес, сыңар
езу сұлтандар мен батырлардың ... ел ... қиын ... ... ... керек [125, 3].
Сонымен қатар, билер осы Жоңғарларға қарсы күресте ел бiрлiгiн ... ... ... ... ... ... қарабет қылдырған,
өздерiнiң араларынан қуған. Осыған байланысты Қарабек батырға Төле бидiң
мына бiр ... ... ... ... жылы ... ... билеушiсi Қалдан Цереннiң қолшоқпарлары ұлы
жүздiң ханы Жолбарысты өлтiредi. Төле би бастаған ел ... ... жағы ... Қоқым манапты әкiмдiкке тағайындайды. Бұл кезде Сыр бойы
қалаларының бiразы Жоңғарлардың қол астында ... Осы ... ... ... жиын ашылып, оған ел басылары түгел жиналады. Сонда Қарабек
батыр:
Жауға тiзе бүгуден басқа амал ... пiкiр ... ... Төле ... ұл туса ... ... қуса игi,
Өзiне келер ұятын
Өзi бiлiп тұрса игi.
Жаудан ... ... қуса игi! - деп ... ... жиыннан
қудырып жiбередi. Сонан соң айналасындағыларға қарап:
Уа көсiле шабар жерiң бар,
Ту көтерер ерiң бар.
Қол боларлық елiң бар,
Атадан қалған жолың ... ... ... ... бар
Құлдық ұрсаң дұшпанға
Еркек болып туды деп,
Мына сенi кiм айтар? - деп толғайды. Төленiң ... ... ... ... құп алып, жауға қарсы күш бiрiктiрiптi” [85,
51].
Билер тек қана жаумен күресудi ұйымдастырушы ғана ... ... ... ... ... хандарының ақылшысы, мемлекет аралық шиеленiстердi
бейбiт жолмен реттеудi жақтаған парасатты елшi-мәмлегер, дипломат та ... ... ... бiр ... ретiнде Қаз дауысты Қазыбек бидiң ... ... ... ... мал баққан елмiз… ешкiмге соқтықпай жай жатқан
елмiз. Елiмiзден құт-береке қашпасын деп, жерiмiздiң ... жау ... ... үкi ... ... Еш ... басынбаған елмiз, басымыздан сөз
асырмаған елмiз”, - деп ... ... ... та ... Мұнда
Қазыбек би батыл сөйлеп, тауып айтып, жоңғар ханын сөзден жығып, бiтiмге
келтiрген.
Жоңғарларға қазақ ... елшi ... ... би бiр емес, үш рет барса
керек. Соңғы сапарында ол бұдан былай тату тұруға қалмақпен келiсiм ... ... ... қыз ... ... артын шым байлайды” деп баласына
қалмақтан қыз ... ... ... ... ... екi ел арасындағы
шапқын-шылық тоқтап, уақытша тыныштық орнайды [126, 61].
Қазыбек бидiң жоңғар ... ... рет ... ... жылдарға
келедi. Осы жылдары қалмақ қонтайшысы Қазақстанның оңтүстiк өңiрiне неше
дүркiн жорықтар ... ... ... ... мал, ... Бұл кезең қазақтың белгiлi ханы Тәукенiң (1680-1718 жж.) ... ... кезi ... Осыған қарағанда Тайкелтiр би бастаған
елшiлiктi Тауке хан ... ... [127, 56]. ... би ... он ... төрт ... ... те iлесiп барып, батылдығымен,
тапқырлығымен сөзiнiң өткiрлiгiнiң арқасында қазақ-жоңғар ... ... ... ... тауып айтып, қазақтың ұл-қыздарын құлдықтан босатып,
олжа болып кеткен мал-мүлiктi елге қайтарады. Осы ... ... аты ... ол ... ... Қаз ... Қазыбек би атанады.
Қаз дауысты Қазыбек бидiң дипломатикалық дарынының тағы бiр ... бұл ... ... ... ... сұлтанды босатып алған кез.
1741 жылдың ақпан айында Қалдан ... ... ұлы ... ... отыз мыңдай әскерi қазақ жерiне баса-көктеп
кiрiп, соғыспенен Тобыл және Ертiс өзендерiне дейiн ... ... ... Орта ... ... Абылай жау қолына түседi [122, 34].
Бұл жағдай бүкiл қазақ елiн дүр сiлкiндiредi, өйткенi жалғыз ғана Орта
жүзге емес, бүкiл қазақ ... ... ... ... ... күресте
ерлiк көрсеткен және жауға қарсы күш жинауда маңызды рөл ... ... жау ... ... ... ... ... халқына тән емес жағдай
болатын. Осыған байланысты Қаз дауысты Қазыбек би бастаған бiр топ елшiлер
жоңғарларға ... ... ... ... қонтайшысына айтқан
Қазыбек бидiң жоғарыда көрсетiп кеткен:
“Бiз қазақ мал баққан елмiз.
Ешкiмге соқтықпай жай жатқан елмiз”,-деп ... ... ... ... [128, 63]. ... бидiң шешендiгiнiң, батылдығының
арқасында Абылай сұлтанды тұтқыннан босатып алғандығы жөнiндегi мәлiметтер
бәрiмiзге аян. Бiрақ осы ... ... ... ... ... де бар. Ол
туралы С.Өзбекұлы мынадай бiр дерек келтiредi:
“Жоңғар хоңтайшысы Абылаймен бiрге ... ... ... батырды
аманатқа ұстап, оны босатудан бас тартады. Қазыбек би бастаған қазақ
елшiлерi хонтайшының ... ... ... Сол ... ... ... қаратып мына сөздердi айтыпты:
Ежелден ерке елшiмiз, елдескелi ... ... ... өлiм ... ... ... жара жоқ, жарасқалы отырмын. Жолсыз айтқан
жобаға, таласқалы отырмын. Қала болса бұзылған, қаласқалы отырмын. ... ел жоқ, ... ... Бiр дауда екi жар жоқ, сұрағалы отырмын.
Әлемге бiрдей жора бар, салысқалы отырмын. Ордаңда бар төрт жайсаң, мен ... ... ... сен тайсаң, қасiрет келер жерiңе.
Осы сөздерге хоңтайшы жауап қайтара алмай, ... ... ... да босатқан екен” [129, 16].
XVIII ғасырдың қырқыншы жылының соңы мен елуiншi жылдың басы ... ... ... ... Бұл ... ойраттың тағы үшiн ел iшiндегi
әр топтардың бiр-бiрiмен күресуiнен туындады. Осындай кездi қолданған Цин
өкiметi Жоңғар елiне баса ... ... оны ... құрамына қосып алды.
Осы кезден бастап, қазақ елi үшiн жаңа көршiсi Кытай ... ... ... тура ... Сол кездегi қазақ-қытай елдерiнiң
арасындағы негiзгi саяси мәселелер мынадай тұрғыда болды.
1. Қазақ елi Жоңғар елiне кеткен ... ... алу ... ... орнату;
3. Екi ел арасында өзара бейбiтшiлiк келiсiмдер жүргiзу.
Негiзi, ... ... ... ... ... ... бұларға да билер институтының өкiлдерi қатына-сып маңызды
мәселелердi шешiп ... ... ... көршi мемлекет Ресеймен қазақ хандығының
арасындағы ... және ... ... ... ... ... саяси қатынастары XV ғасырдың 90-ыншы жылдарына
келедi. Бұл кездегi екi жақты қарым-қатынастар, ... ... ... жасалынып отырды [130, 78]. Яғни, бұл саяси қатынастар әскери
бiрлiк құру үшiн ... ... ... алу үшiн ... ... ... ... хандығында хан болған Тәуекел оңтүстiгiнен Бұхар
ханы Абдолладан және солтүстiгiнде Сiбiр ханы Көшiмнен қысым көрiп ... ... 1594 жылы ... хан мен ... ... ... Құл-
Мұхаммедтiң негiзгi мiндетi орыстармен әскери бiрлiк құру және әскери көмек
сұрау болатын [131, 3]. ... ... ... ... ерте
кезден қалана бастады. Бiрақ бұл екi жақты қатынастарда бiр iздiлiк болмай,
ұзақ уақытқа ... ... ... ... кезегiнде Ресей патшалығы өзiнiң сыртқы саясатында Қазақстанға
үлкен мән бердi. Өйткенi, қазақ жерi өзiнiң орналасуы-мен ... ... Азия ... ... көпiр сияқты болды. Осындай ерекшелiгiне
байланысты ерте кезден ... жерi ... ... ... ие ... ... мен ... Сiбiр мен Орынборға, ал Астраханнан Хиуаға,
Семипалатинсктен Қытайдың Кульджа және Чугачак қалаларына баратын ... ... ... ... ... өтiп ... [11, ... жерлерiне үлкен саяси мән берiп қараған I Петр де Орта Азияда
өзiнiң геосаяси рөлiн айқындауда, қазақ ... ... өте ... Сондықтан ол қазақ елi туралы былай дедi: ... ... и ... оная орда ... ... /А.Н./) потребно под Российской
протекцыей быть чтобы только чрез их во всех азиатских ... ... и к ... ... полезные способные меры взять” [131, 31]. I
Петрдiң мұндай сөзi сол кездегi орыс ... ... ... ... ... негiзгi астарларын көрсетедi. Яғни,
бұл сауда-саттық ... және ... ... ... ... ... қазақ елiн Ресейдiң отарына айналдыруға бағытталған жоспар едi.
Қазақ-орыс қатынастары Тәуке хан хандық құрған кезеңiнде тез ... ... хан ... ... ... ... ... бейбiт байланыс
жасай отырып, экономикалық қарым-қатынас орнатуға ... ... ... уақытқа үзiлген Ресей елiмен мәмiлегерлiк және сауда ... ... ... тек қана ... ... ... ... Тәуке хан бес елшiлiк жiбердi [130, 107]. ... ... ... бұл ... ... достық қарым-қатынасты қалыптастыру
және сол кезде өрiс алған қазақ-орыс ... ... ... адамдарды тұтқынға алу, өлтiру және тағы ... сол ... ... келiссөз жүргiзу арқылы тоқтату болатын.
Айқындап алатын болсақ, осы ... ... ... ... ... ... рөлi ... болды. Билер екi ел ... ... ... қана қоймай, сонымен қатар екi ел ... ... ... да шешiп отырды. Мысалға алсақ, 1690 жылы Ресей
керуенiнiң тоналуына байланысты сол жылы ... ... ... ... шартқа
қол қою мәселесiмен келген Сары мен Келдей мырзалардың елшiлiгi тұтқынға
алынуына себеп ... Осы ... ... 1691 жылы ... би ... ... ... мен Сары мырзаларды босатуды талап етедi. Бiрақ
шекарадағы тынышсыздық әлi ... ... ... ... қарсы топтар
Ресейдiң шекара аудандарында шабуылды күшейтiп, екi ел арасындағы қатынасты
одан әрi шиеленiстiрiп жiбередi. Соның ... ... би ... ... ... жете ... ... қайтады [132, 39].
Қабай би сияқты Тайқоңыр би де 1694 жылы Ресейге елшiлiк қызметпен
барып қайтады. ... би ... ... Ресейге келуiнiң басты
мақсаты-көршi екi ... ... ... ... ... және ... ұстап қалынған Келдей мырзаны босатуды сұраған
Тәуке ханның хатын тапсыру едi [131, 14]. ... би ... ... ... ... орындап, Келдей мырзаны елге алып келедi. Бұл
Тайқоңыр ... ... рет ... ... ... емес едi. 1716 ... би ... ханы мен халқының атынан Ресейге әскери одақ құру
жөнiндегi ұсынысымен тағы бiр рет ... ... [131, ... ... ... ... одақ құруға онымен саяси қарым-қатынасты
орнатуға қарсы болған ... де ... ... өзi Кiшi ... бас биi әйгiлi
Әйтеке бидiң атымен байланысты. 1680 жылы ... ... ... ... ... ... ... өмiрде ұстанған ұстанымы төмендегiдей болды.
Бiрiншiсi, ол - Ресеймен қандай да болмасын одақ құруға үзiлдi-кесiлдi
қарсылық бiлдiрдi. ... мен ... ... ... ... одақ ... бас сауғалап жүрiп, жолбарыстың iнiне тығылуымен бiрдей” деген
пiкiрiнен ешқашан ... ... ... ... ... Ресей мен
Қытайдан зеңбiрек пен мылтықты ... ... ... ... мен ... өз қолымыздан да келедi” дегендi айтады.
Екiншi ұсынысы, бұл - сол кезде жоңғар ... ... ... ... ... ... саналған қарақалпақ, құрама жұртын санамағанда, тек
өз жұртымыздан ... мың қол ... ... ... ... әскери
әдiстерге жетiлген, тұрақты қарулы жасақ ұстануды ұсынады.
Үшiншi бiр ұсынысы - әскер қолбасшысының ерекше құқығы-ның ... ... ... қолбасшы тек хан мен “билер кеңесiне” ғана бағынуы қажет
дегендi айтады [106, 35-36]. ... ... ... ... дана ... сол
кезде Тәуке хан мен кейбiр жеке ... ... да, өзге ... ... ... ... шығып, жақсы басталған iс нәтижесiз қалып қойды.
Сонымен қатар, билер Ресей ... ... ... ... ... ... қолдап отырды. Қазақ жерiменен сауда керуендерiнiң өтуiне
мүдделi болды және керек болған кезде ... ... ... ... ... 1737 жылы Карл ... ... сауда керуенi Ташкент
маңында Қойгелдi батыр-дың басшылығымен тоналғанда, Төле би ел мен ... ... ... ... ... ... ... билер алқасына шақыртып, оған бүкiл шығынды төлеттiрген [48, 23].
Төле бидi мұндай қадам жасауға сол ... елде орын алып ... ... да ... Өйткенi, елдiң шығысында Жоңғар хандығымен соғысып
жатқан кезеңде, солтүстiктегi ... ... ... ... алу елге ... ... ... билердiң рөлiн айта келе, бiз қазақ
жүздерiнiң Ресей елiнiң қарамағына кiру ... ... ... ... тоқталмай кете алмаймыз.
Жоғарыда айтып кеткендей, елдiң сыртқы саясатына ... ... ... ... өз ... тауып отырған. Сондықтан да осындай
ел тағдырына байланысты ... ... ... шешуде бұл орган сырт
қалған жоқ.
Ресей құрамына кiруге бiрiншi болып, территориясы ... ... ... жүз ... ... 1730 жылы Кiшi ... игi ... жиналысы
өтедi. Мұнда Жоңғарияға қарсы Ресей елiмен әскери одақ құру жөнiнде ... және бұл ... ... ... ... ханға тапсырылады.
Бiрақ Әбiлқайыр өзiне кеңеспен берiлген құқықтың шегiнен ... 1730 ... ... ... ... ... одақ құру жөнiнде емес, ол өзiн
қырық мың халқымен Ресейдiң қол ... ... ... [11, ... ханның мұндай саяси қадамды “билер ... ... ... елдiң игi жақсылары наразы болды. Бұл туралы ... ... “10 ... 1731 г. на ... ... которые напомнили
Абулхайру, что “из ... лет ... ... что хан без ... ... не повинен чинить.” Старшини были возмущены тем, что Абулхайр-хан
решил ... ... ... без их ... и ... [115, 48]. ... кездегi елде сақталып отырған саяси жағдай, яғни, жоңғарлармен арадағы
қақтығыстар, билердiң Кiшi ... ... қол ... қарауға келiсiмiн
беруге әкелдi. Сонымен қатар ... ... ... ... өз ... ... жоқ ... Ол Ресейдiң көмегiмен барлық қазақ елiнiң ханы болуды
көздедi.
Ал өз кезегiнде Орта жүздiң Ресейге қосылуы 1740 ... ... ... Бұл кезде Орта жүз ханы Әбiлмәмбет пен ... ... ... ... болу ... ант ... [122, ... Әбiлмәмбет пен Абылайды Ресейдiң құрамына кiруге сол кезде
орын алып ... ... ... ... ... бұл әлi де қуатты
Жоңғар хандығының шапқыншылығынан ... ... ... ... ... Урал ... ... жасау тиiмдiлiгi болды. Бiрақ та Ресейдiң
құрамына кiру туралы ... ант Орта жүз ханы ... пен ... елдiң iшкi және сыртқы саясатын өз бетiнше дербес жүргiзуге еш
кедергi болмады. Мұндай жағдайды қазақ-орыс ... ... ... дәл көрсете бiлдi. ... ... ... ... ... ... ... термин, …Қазақстанның Ресейге
қосылуының соңғы кезеңдерiне ғана дәлiрек келедi”,-дедi [130, 250].
Орта жүздiң Ресей құрамына қосылуында ... ... хан мен ... ... ... я ... саяси қатынасқа жеке-дара өздерi қатынасып
маңызды мәселелердi шешiп отырған. Мысалға алсақ, Келдiбек ұлы ... ... ... жолдаған екi хатын алсақ та жеткiлiктi. Мұнда
Қазыбек би Қазақстан-ның оңтүстiгiндегi саяси жағдай, ... ... елi мен ... ... ... сөз қозғайды. Бұл хаттарды оқи
отырып сол ... ... ... екi ел арасында жоғары диплома-тикалық
қызметтi атқарғанын көруге болады [133, ... ... ... қосылуы мәселесiнде Қодар би мен Төле би маңызды
рөлдi атқарды. Ұлы жүздiң билерi Қодар би мен Төле би 1733 жылы ... Анна ... хат ... онда олар ұлы жүздi Ресейдiң ... ... және орыс ... ... Самарқанд, Түркiстан
қалаларына барып, сауда жасауын сұрады [131, 101-102]. Осыған байланысты
1734 жылы Ұлы ... ... қол ... алу ... Анна ... ... [131, 118]. ... территориялық алшақтық және де Жоңғар хандығымен
соғыс Ресей мен Ұлы жүз арасында жаңа ... алып келе ... ... ... ... ... 1749 жылы ... жанданып, сол жылы Төле би Орынбор
губернаторы И.Неплюевке Ұлы жүздi Ресейдiң қол астына алу ... ... ... хат ... және ол ... ... баласы Айтбай мен батыр
Жолдасқа тапсырады [131, 484]. Сол жылы-ақ Төле биге Ұлы жүздiң ... ... ... ... және екi ел арасындағы сауда қатынастарының
дамуына күш салуды өтiнген И.Неплюевтен ... хат ... [131, ... ... ... ... кiруi ғылыми-әдебиеттерде кеңiнен
зерттелген жағдай. Бiрақ бұл ... ... ... ... негiзiнде зерттелiп, зерттеушiлер қазақ жүздерi Ресей құрамына өз
еркiмен қосылды ... бiр ... ойды ... Ал ... бұл ... ... байланыс-ты жүргiзген отарлық саясаттың негiзiнде болған
жағдай едi. Ол жөнiнде заңгер ... ... ... ... вошли в
состав России в результате постоянного военно-политического давления
царского ... ... ... ... ... ... ... войск, проведения жестко регламентированных
административно - ... ... ... элементарных социально-
экономических и политических прав и т.д.) ... ... ... и
прямой военный захват значительной части Казахстана”,-дедi [134, 9-10].
Ресей елi қазақ ... ... ... ... ... ниетiнде
қазақ елiне iргелес қорғандар сала бастады. 1716 жылы Омбыны, 1718 жылы
Семейдi, 1719 жылы ... ... ... ... әскери экспедициялар
жасалынды. Қазақтарды басқа ұлт өкiлдерiмен соғыстырып қою амалы ... ... ... ... ... қазақ жүздерiнiң Ресейдiң қол
астына қарауына мәжбүр еттi. Әрине, Ресейдiң қазақ елiне байланысты ... ... ... қол ... ... да ... ... өзi де билер
институтының жекелеген өкiлдерiмен байланысты болды. Мәселен, Кiшi ... ... ... ... Датұлы Ресейдiң Қазақ елiнде жүргiзiп отырған
саясатына ... ... ... ... ... қатар, “Сырым би тек қана
барлық түркi тiлдес халықтарының әскери ... ... ғана ... ... бола ... ... ... сақтап қалады деп, барлық
түркi тiлдес халықтарға ... ... [135, ... ... ойларды қорытындылай келе айтарымыз, қазақ елiнiң
сыртқы саясатындағы ... ... ... қазақ-орыс
қатынастарында билер маңызды рөл ... ... ... ... отырды.
Сонымен қатар, билер тек қана қазақтың бiрлiгi үшiн ғана күресiп ... алты Алаш ... ... ... ... ... ... қарақалпақ,
қырғыз, татар) үшiн де күрескен. Оны Төле ... мына ... ... ... ... қалған әулие Төле биге “Сiзде де арман бар ма ... ... ... ... өзгелерден менде арман көп, себебi,
қырғыз-қазақтың бiр туғанындай күнiнде туылып, ендi алаң ашық болып, ... ... еншi ... ... ... өтiп ... ... ұрпақтарға көршiлес туыстас халықтармен татулыққа, бiрлiкке
шақырған өсиеттей ... [136, ... ... ... де ... ... ... байланысты айтқан дана
ойлары қазiргi Қазақстанның сыртқы саясатында да ... ... ... ... ... ... билердiң саяси-құқықтық көзқарастары
Қазақ қоғамындағы билердiң саяси-құқықтық ... ... ... ... ... ... орын алған, тiптi даулы мәселенi
шешуде басты қағида болған ... те ... жоқ. О ... ... ел ... ... ... дауларды екi жақтың ... ... ... ... ... ... алдында, ешқандай даярлықсыз, қағаз-
қаламсыз даудың бiтуiн сөз ... ... ... ... ... қалай
шешiлетiндiгiн қарап отыратын халық оның сыншысы болған. ... ... ... ... ... ... мен ... шындық пен әдiлдiкке
жету болып ... Оған мына ... әрi ... әрi ... күшi
бар ереже-мәтелдер дәлел: “Атаңның құлы айтса да, әдiлдiкке бас и”, “Әдет-
әдет ... жөн ... “Тiл ... ... шын ... ... ... би
оңбас, әйелсiз болса, үй оңбас” [137, 21].
Билердiң шешiмдерiнде адамға, адамның өмiрiне ... ... ... ұлы ... де, ... ... iзгiлiкке, имандылыққа
тәрбиелеудi мұрат тұтқан аталық, даналық мәселесi де бар. Өйткенi, билер әр
кез халқының көкейiндегiсiн ... ... ... ... ... болған-ды. Осыған байланысты Бапан би:
Адал жүрек болмаса,
Сөзiнен опа ... ... ... ... ... ерте кезден халық би
деген сөзге адамның бойында болатын ... ... ... енгiзген
[138, 3]. Бұл қасиеттер: асқан дана болу керек, шешен болу керек және тура
жолдан таймай, алдына келген ... ... ... ... ... ... болу ... шулы Цицерон “Шешен ненi, қайда, қалай сөйлеудi алдын ала ... ... ... “ел ... қол ... қиын емес, сөз бастау қиын” дейтiн
қазақ билерi қалай сөйлеудiң небiр түрлерiн, ... төл ... [139, 15]. Дау ... ... ... Ал ... жету
үшiн адалдықты, шындықты айта бiлетiн қызыл тiлдiң күшi немесе жиналған
көпшiлiктi үйiрiп алып ... ... ... ... ... ... “алса
бiтiм, берсе бiтiм” деген ортада сөз бастау қиын. “Тауып ... ... ... ... ... қылады” және де Төле бидiң:
“Бiлiп айтқан сөзге құн жетпейдi,
Тауып айтқан сөзге шын жетпейдi.
Өзiң бiлмесең, бiлгендерден үйрен,
Үйренгеннен ештенең ... ... [140, ... ұстап, сөз қадiрiн жете түсiнген және көп сөзге ... ... ... ... ... бастамасы екеу болған: “сөз тапқанға қолқа
жоқ” немесе ... ... ... ... ... да билер “ер құны-
есебiн тапқан сабазға, екi-ақ ауыз сөз” деген нақылға қарай икемделген.
Бидiң әдiлдiк қасиетi-бұл ... ... деп ... ... ... сырт айналмай тура сөйлегендiгiне негiзделедi. Негiзi, осы әдiлдiк
қазақтардың құқықтық ... би ... ... ... ... ... және сақшысы. Би болғанда, қара қылды қақ жарған әдiл ... ... ... ... ... ... ... нәтижесi, демек, әркез қайта-қайта жаңғырып ... ... ... ... ... [18, 46]. Ал сол әдiлет ... ... ... ... ... бидi әлi ... ... қанат құс
санатында есептеген. Сондықтан да көсем билер қарсыласының жан-дүниесiне
үңiлумен бiрге оның ... ... үн ... ... дауыс
ырғағын бiрде желдiртiп, бiрде ... ендi ... ақ ... ... ... әр ... мән-мағынасын ашатындай ғып, ... ... ... ... ... яғни, әр сөзi
жүректен шығып, жүрекке жетiп отыруын көздеген [49, 6]. ... ... ... ... ... басты қағида етiп ұстаған билер еш
уақытта адамгершiлiк заңынан ауытқымаған, сондықтан да билердiң ... ... ... аз ... көп сынаған, жарлығына қарай ... Ал ... игi ... ұзақ ... ... аз ... жан жараламай, әдiлдiкке жүгiнген, оны былай деп дәрiптеген:
Ел билеген ер жiгiт
Сыйласа халқы құрметтеп,
Басына бақыт қонғаны.
Қолыңда болса бар ... ... ... ... бiтпес дау
Әдiлiн айтып қорғаңыз,-деп әдiлдiктi, адалдықты жоғары
ұстаған [121, 39].
Билер сотының өзiнде де ... пен ... жету оның ... негiзi,
мақсаты болып саналған. Оған мына төмендегi әрi моральдық, әрi ... бар ... ... ... ... екi ... бiрi ... би
дегендi iлуде бiреуi табады”, “Би төрттiң құлы: адал еңбек, таза ниет,
терең ой, ... ... ... сот ... мен ... ... ... тараптардың және процеске қатысушылардың
әрқайсысының өкiлдерiнiң iске қатысу мүмкiн-дiгiнiң шектелмеуi, тараптарды
татуластыруға тырысу және ... ... тiптi ... ... қатаң
жаза тағайындалған кезде де ... ... ... мен логика
заңдарына сай болуын қамтамасыз ету ... ... ... мен ... [137, 21].
Ал дауларды әдiлетсiз шешкен билердi халық құрметтемеген, екiншiлей
ондай ... ... ... ... ... оның ... ... жүгiнуге
келмеген, өз дауын айтпаған. Мұны зерттеушi ғалым Ж.Қасымбаев ... “В ... же ... ... от ... ... жаргы”, молва об этом мгновенно распространялось по аулам, и более к
услугам дискре-дитировавщего себя бия кочевники не ... что само ... ... как срам для ... “За несправедливым решением дела
биям не назначается в ... ... ... ... ... ... дело ... лишается доверия свойх родичей,
следовательно звания бия, и не может быть судьею …бием” [118, ... әдiл ... ... тек қана ... ... өмiрi ... бүкiл қазақ елiндегi билер институтының қоғамдағы маңыздылығы тәуелдi
болды. ... ... ... ... ... бұл ... ... халықтың сенiмiн кетiрiп, оның қоғамда алатын рөлiнiң, ... ... едi. ... ... билердiң әдiлеттi, тура сөзiн
халық табанда жаттап алып, жалпақ ... ... ... Бұл ... ... ... осы ... дейiн жеткен. Әлбетте, әдiл би болу
әркiм- нiң қолынан келе бермеген. “Жүзден-жүйрiк” ... ... ... ... елдi ... ... [70, 13]. ... билердiң әдiлеттi
шешiмдерi тек өздерiнiң аттарын ғана ... ... ... ... ... ... ... көтердi. Елдiң билер
институтына деген сенiмiн нығайтты. Өз ... ... та ... ... ... ... билердi мадақтап көтермелеп отырған. Осындай
билердiң шешiмiне тәнтi ... ... ... ақын былай жырлаған екен:
Әдiл бидiң алдынан iс кетпейдi,
Жәбiрлiктi бекерге iстетпейдi.
Ердiң құнын екi ауыз сөзбен шешiп,
Абыройын кiсiнiң еш ... ... ... ... ... әр iстi ... би дұшпандарды дос қылады,
Жаман би дауыңа дау қостырады.
Ұрысқанды жақсы би табыстырар,
Ақылменен жапсарын жабыстырар [99, ... ... ... ... әдiл би мен ... бидi
халық салыстырып отырғанын және де әдiл бидiң бойындағы ... ... ... қасиеттерiн дәрiптеп ... ... ... болады.
Билердiң әдiлеттi шешiмiне байланысты тағы бiр тұжырым, ол ... ... ... ... хан мен ... ... бiрiгiп
қабылдаған “Жетi жарғының” “Жарғы” деген термин турасында ... ... ... Мұнда “Жарғы” сөзi iс, билiк, ... ... ... ... алмастырылып айтылып жүр. Бiздiң ойымызша, бұл терминнiң
пайда болуы ... ... ... ... ... ... жатыр.
Егер, бiз, бұл тұжырымды шешiп алуда, яғни, “Жарғы” сөзiнiң iшкi табиғатын
ашуда С.Зиманов пен Н.Өсерұлының “Жарғы” сөзi ... әдiл ... ... ... ... мәнi ... ... салмағын бiр жағына аудармай
дәл де әдiл айырудан шыққан”,-деген пiкiрiн [75, 29] және ... ... атты ... ... ... ... “Жарғы” қазақша әдiлдiк деген
ұғымды бiлдiредi,-деген тұжырымы [141, 318] мен ... ... ... - ... ... ... бiлдiредi. Дауды әдiл, тура
шешкен билердi халық ... ... ... ... қақ ... деп
мадақтаған. Оны екi жағының бiреуiне артық жiбермей дәл ... ... ... “Жарғы” заңының негiзгi мәнi осында” деген пiкiрлерiн [71,
542] есепке алып, сонымен ... ... ... түп ... ... ... ... жер дауы, жесiр дауы, құн дауы, мал-мүлiк дауы,
ар-намыс дауы және тағы басқадай сол ... ... ... ... шешiмдерi енгiзiлгенiн ескерсек, мәселенiң күрмеуi ... ... ... ... ... ... ... бұл жетi әдiл шешiм
дегендi бiлдiрiп, ол сол замандағы ... құн ... жер ... жесiр
дауы, мал-мүлiк дауы, барымта және тағы басқа сол сияқты дауларға ... ... және ... ... ... ... ... байланысты белгiлi заңгер ғалым З.Кенжалиев
билердiң шығарған билiк шешiмдерi туралы мынандай пiкiр ... ... ... ... ... ... ... сөздiң, аталы сөздiң
өмiрге келуiмен байланыстырыла ... ... емес едi. ... қияс кете қоймайтын түсiнiк едi. ... шын ... ... ... сотының шешiмдерi прецеденттiк роль ойнады және осы
шешiмдер халық арасында құқықтық қағида ... ... ... ... ... Яғни, елге кең таралған билер сотының шешiмдерi
құқықтық мәнге ие ... да, ... ... норма есебiнде өзiнiң жеке-
дара өмiрiн сүре беретiн” [18, 51-52].
Қазақ қоғамындағы билердiң ... ... ... ... ... ... ... мәселесi болды. Дәстүрлi қазақ
қоғамында әдiл билiкке жету, оны ... ең ... ... ашу, ... ... ... анық-қанығына көз жеткiзу деп түсiнiлдi. Ал, осы
ашылған ақиқатқа сай iс-әрекет жасау, соның iшiнде ... ... ... қабылдау (ақтау, жазалау, зиянды өтеу, т.б.) [18, ... ... ... ... ... ... сол дауласқан
адамдардың билердiң дау бойынша шығарған шешiмiнен кейiн ... би ... ... ал ... ... ... ... байланысты да әдiл билiк ұғымы мына мазмұнға саяды: даулы мәселе
бойынша ... ... ... дауласқан тараптардың тек бiр жағының ... ... ал ... жақ ... ... көңiлдерi толмай наразы
болса, онда шешiлген даулы мәселе әдiлетсiз ... деп ... ойды ... ... мына бiр ... ... келедi.
Айдабол бидiң бiр баласының көп түйесiне бiр кедей жiгiттiң жалғыз
буаз ... ... ... Бiр күнi жiгiт ... ... ... ... бiрақ соңында ботасы жоқ. Айдаболдың баласының бiр iнгенi мен
жiгiттiң iнгенiн бiр бота емiп ... ... бота ... ... ... Айдаболдың баласы мен әлгi жiгiт екеуi ботаға дауласып,
жүгiнiске Айдаболдың ... ... ... ... ... “Шырағым,
түйеңе бұрын бота ерiп жүр ме едi?” деп сұрапты. “Ермей жүр едi? Ботасы өле
берушi едi” деп жiгiт ... ... ... ... “Е, ... онда ... сенiкi, тiрi бота баламдiкi екен, дауды қойып жөңiне бар”, - дептi.
Жiгiт орнынан тұра бергенде, он үш ... ... ... былай дептi:
Қара шашың ағында,
Өлерiңнiң шағында
Әдiл төре етсеңiз,
Халқың ... ... ... ... ... қағынса көпшiлiк,
Қағады бастан бағында.
Бастан кетсе бақытың,
Қуарсың елес сағымды.
Сағымды қуып ... ... құсы ... ... ... ... ... әке, қамынды.
Көрiне бұлай бұрылсаң,
Төгер бiреу арынды.
Ар төгiп те құр ... ... ... ... ... бiр күнi жаныңды.
Көтерiлсе көпшiлiк,
Отқа жағар тағынды.
Құмырсқаға жем қылып,
Илеуге тастар тәнiңдi.
Ол дүниеге барғанда,
Сонда халiң мәлiм - дi.
Тыңдап тұрып бiр ... ... ... берген төреңе,
Шыдамай дәтiм тарылды.
Төрелiк бердiң балаңа
Жiгiт саған не қылды? - деп ... ... ... елiн, ... ... жинап алып баласы Тайкелтiрге
шарт ... ... ... ... етсем, сен түзеу бер, егер ... ... ат ... ... ... - деп ант етiптi.
Бұған Тайкелтiр “жарайды” деп, ойланбастан екi iнгендi, жалғыз ... ... ... қыл ... ... Бота шыңғырып боздағанда,
жiгiттiң түйесi көзiнен жасын ағызып ... ... ... ... түсiп
жатып алыпты. Ал бидiң баласының түйесi күйсеген күйiнде тұрған жерiнен
қозғалмапты.
Сонда Тайкелтiр ... ... әке, ... бе, бота кiмдiкi болды?
Тағдыр ылғи ажалды ботаны жiгiтке жазбаған шығар”, - ... Би ... ... ... ... халықтан именiп, амалсыздан ботаны жiгiтке
берiптi [142, 102-103].
Негiзi, бидiң әр шешiмiнде алғыр ақыл, терең ой, көрiпкел көсемдiк пен
данышпандық, қара ... қақ ... ... ... ақ, ... ... көрiнiс тапқан десек, артықшылығы жоқ. Билер өз ғұмырларында
қиянат, қараулық, қаскөйлiк, арамдық, ... ... ... ... ... ... жалақор, жалғандықтардың жолын қиып,
адамшылықтың алтын айдарындай нұр шашқан әдiлеттiлiк пен адалдықтың ақ ... ... ... ... ... ... тазалық,
парасаттылық, әдiлдiк ұрығын әр көңiлге ... әр ... ... ... Билер керек болған кезде сол әдiлдiктiң, адалдықтың жолында күресуге
дейiн барған және де ... пен ... ... арасына жайылуын
жiбермеудi көздеген одан сақтандырып отырған. Осы ... мына ... ... ... ... Қазыбек би Уақ руының және жапсарлас мекен-деген Арғынның
басты адамдары әдiл ... ... пен ... айналдырды дегендi естiп,
iшей ыза болып отырғанда, сол жақтан бiр ... ... түсе ... ... ... рас па деп ... ... мiңгiрлеп, ештеңе айта
алмаса керек. Сонда Қазыбек:
Ауруын жасырған ... ... ... ... ... ... елге ... тiстен шыққанды,
Отыз рулы ел бiлер.
Қазақтың қайғысы-қалмақ едi.
Берекемен жауын алмақ едi.
Мынау берекенi бұзатын құрт ауруы.
Не қылған ауыр ... ... ... ... ... ... ... жайылмаса игi едi?! - дептi [144, 81].
Билер қаншама дана болса да, ... сын ... ... ... ... көре бiлген. Оны бiз айыр тiлдi Әйтеке ... мына ... ... тау, ... бiр мiн ... ... су, ... бiр мiн бар-өткел бермейсiң.
Билер, сендерде бiр мiн бар-басқаға сөз бермейсiң,- деген
екен [103, 49]. Осылай деп билер ... ... бара ... ... ... ... ... сақтауға шақырып отырған. Сонымен бiрге, халық “Сөз
шынына тоқтайды, пышақ қынына ... деп, ... туын ... ... орақ тiлдi” шешен билердi ғана қастерлеген. Ал әдiлдiктен ауытқып,
бұра тартқан ... ... ... кезде билер бiрiн-бiрi ... ... ... ... әдiлдiгiмен, ақылдылығымен бүкiл алты алашқа танылған
Төле бидiң де өз ... ... ... әдiл ... ... оның ... ... Қазыбек би оның әдiлдiк жолдан ауытқып кеткендiгiн ескерткен. Бұл
былай болған:
“Кiшi ... бiр ... ұлы жүз ... Қазымбет есiмдi ершiнiң бiр
ерiне қызығып; “Жоғалған ... ... ... едi, ... ... Екi жақ ... Төле биге жүгiнедi.
-Тапқан қуанады, таныған алады. Ерiңдi ал да, атын ... ... ... ... ... бiр тай ... ме, ... атыңды жоқтамай-ақ қой!-
дейдi, Төле өз руластарына бұрып. ... ... би ердi ... ... дейдi:
Қапталың қайың, қасың без,
Қазымбет қосқан бiр ерсiң.
Жаныс, сиқым-екi ру
Бiр ерге ... ... ... әй ... бiр күнi ... ... ... алдында не дерсiң?!
Төле би Қазыбектiң осындай ... ... ердi ... ... [84, 62-63].
Қазақ қоғамындағы билердiң саяси-құқықтық көзқарастарын-дағы келесi
мәселе бұл теңдiк ... ... ... ... ... теңдiк сөзi-билер
институтымен байланысты болды. Яғни, бұл билермен дауда әдiл билiк ... ... алып беру ... саяды. Осы теңдiк ұғымы турасында заңгер
ғалым З.Кенжалиев оның астарынан екi мағыналық, яғни, теңдiк ... ... ... ... ... көрсетедi. Ғалымның айтуынша, теңдiк iздеу
белгiлi бiр мәселе (дау) бойынша әдiл ... ету ... ... ... ... ... ... алмау немесе әдiл билiкке қол
жеткiзуе алмау деген сөз. ... бұл ... ... де теңдiк ұғымының
негiзгi тұлғасы-әдiл би. Әдеп-ғұрып нормалары сол теңдiктiң тетiгi, ал оның
кiлтi-бидiң ... Әдiл би жоқ ... ол ... те iске ... оған ... ... ... теңдiк табу да күмәндi жәйт [145, 18]. Ал теңдiкке
қол ... ... ... Ол үшiн би ... болу ... ... ... алып берудiң өзi-билер сотының басты мақсаты болып табылған.
Ерте кездегi билердiң байлыққа деген ... да ... ... көшпендi қазақ қоғамында байлық, ... ... ... ... ... деп саналған емес. Сондықтан да оны ... ... ... орын ... жоқ. Байлық адами мақсат есебiнде
қаралған жоқ. Соған сай ... та аса ... деп ... жоқ ... ... Қаз дауысты Қазыбек бидiң:
“Байлық мұрат емес,
Жоқтық ұят емес”,-деген сөзi де дәлел бола алады [85,
92]. ... да, ... ... ... ... ... ... көбiне көп өмiрдiң пәнилiгi мен ... ... ... ... Билер аз күнгi байлық пен дәулетке
мастанып, соны биiк мәртебе санаушыларды сынап отырған. “Байлық бiр ... ... де шегi бар ... ... билердiң ұғымынша, мал мен
байлық өткеншi, ол бiрде келедi, ... ... ... ... бұл ... баянды нәрсе - өз отбасын, ағайын-тума, жақын
жолдастарын және ... ... ... сыйластық қана. Осындай тұжырымды
пiкiрдi Бөлтiрiк би былайша сипаттайды: ... ... ... ... ... бақ ол да ... ... емес пе, бала артта қалған iзiң емес пе? ... ... ... ел-жұртыңмен “сiз-бiз” десiп өмiр
сүргенге не ... ... ... жылы ... ... күл, ... от”
[142, 119].
Байқап отырғанымыздай, билердiң саяси-құқықтық көзқарас-тарында байлық
өмiрдегi басты құндылық деп ... да, ... ... қол ... дәл ... ... ... Мұнда билер байлық көзiн еңбек етумен,
өнермен ... ... алып ... онда төрт ... ... ... Мұны шеркеш руынан шыққан Асау бидiң Ысық Өгiз биге берген мына бiр
батасынан да аңғаруға болады:
“Асау бидi қонақ қып, ... күн ... ... ... ... ол: ... бай болатын ердiң итi сақ, әйелi малсақ, қызы
көрiктi, ұлы көпшiл болар едi. ... осы төрт ... бiрi жоқ: ... бiр ат, ... мұнан артық мал бiтпес, үйiңнен қонақ та ... [146, 131]. Осы ... ... ... жiгiт ... құрарын айт” дегендей,
ер азамат тапқан малдың көбею жолдарын би дөп басып көрсеткен. ... ... ... ... ... ұры-қарыға алдырмаса, әйелi үнемшiл болып, ... ... ол ... сөз жоқ, қыдыр дариды деп саналған.
Қазақ билерiнiң ... ... ... ... елдi
әдiлеттi басқару мәселесi болып табылады.
Қазақ жерiндегi қоғамдық-саяси ... ... ... жолы ... бар. Бұл ... ... қоғамдық ойдың дамуымен жалпы
тұтастықта болғанмен, әр уақытта ол ... сара ... ... ... Ол өзiндiк ерекше иiрiмдi, қатпарлы даму ... ... ... ... тану үшiн ... бiр ... сезiмталдық, қырағылық,
пайымдылық қажет. Сонда ғана бiз оның iшкi қатпарын, ... ... ... [72, 118]. Осындай терең ойлылықты, ақылдықты талап ететiн
нәрсе-ол-көшпелi қазақ ... ... ... ... ... ... ... яғни, мемлекетте әдiлеттi басқаруды орнатудың қайнар көзi,
негiзi (Шыңғыс хан тұқымынан шыққан ... ... ... билiкке
тартылуын шектеу болып табылады. Ондағы басты мақсат-“мемлекеттiк басқару
iсiне әр ортадан шыққан қабiлеттi, туа бiткен дарынды ... ... ... 60]. Сол ... өзiнде мұндай айтылған тұжырымдардың астарынан
казiргi ... ... ... ... ... ... ... демократия деген идеялар ... ... ... ... ... ... еркiндiгiн сақтау үшiн халыққа ақылымен басшы,
қамқор болатындай азаматтар керек. ... ... ... арасынан таңдай
алу керек, сонымен қатар оларға елдi ... әр ... ... ... шешудi үйретiп қана қоймай, оларды көтермелей бiлу керектiгiн
айтып ... ... ... ойларды Әйтеке бидiң мына бiр сөздерiнен
көруге болады: ... ... ... ер мұратқа жетер ме! Ерiнiң сағын
сындырса, ел мұратқа жетер ме! Ел ... ер ... бола ... ... бағы ... ме! Естi ... ез тұтсаң-өзiңдi-өзiң
қорларсың, есерiңдi ер ... жау ... ... дау ... сойқан жолығып, сорларсың да зорларсың. Ел мұраты-көрешек, ер
мұраты-келешек, көрешегiн ... ... ... ... ... ... ... ер адаспас-бабадан қалған сөз бар
ғой, жетелi ел адаспас бағзыдан қалған сөз бар ... ... ... естi азаматтарға ел тiзгiнiн берудi насихаттады [106, 36]. ... ... ел ... ... ... ... қояды. Ол, бiрiншiден,
асқан ақылды, данышпан болу керек, екiншiден, ақылды, ... ... ... - ... болу ... (оратор болу), үшiншiден, елiне қауiп төнгенде қол
бастай алар жаужүрек, нағыз қас ... бола бiлуi ... ... Билер осындай
қасиеттердi бойына дарыта ... адам ғана ел ... ... ... ... ... тұжырымды ойды ұлы ақын ... да ... ... ... ... ... ... iшiнде әрбiр сайланған кiсiнiң қолынан
келмейдi. Бұған бұрынғы Қасым ... ... ... Есiм ... ... Әз ... ханның “Күл төбенiң басында күнде кеңес” болғанда “Жетi
жарғысын” бiлмек ... Әм, ол ескi ... ... ... ... бұл жаңа заманға келiспей-тұғын болса, оның
орнына татымды толық билiк шығарып, төлеу ... ... кiсi ... ... ондай кiсi аз, яки тiптi жоқ”,-дедi [148, 13-14]. Ұлы ... ... ел ... адам бұл ... елiнiң ерте кезден ел басқару
жөнiндегi жинақталған тәжiрибесiн бiлу керек және бұл тәжiрибенi ... ... ... адам болу керек дегенге саяды.
Сөз соңында айтарымыз, “құқықтық мемлекеттердiң пайда болуының өзi бұл
мемлекеттiк-құқықтық процестердiң ұзақ та ... даму ... ... ... ... өзiндiк бiр сұрыптаумен және мұқият таңдау
нәтижесiнде алынған алдыңғы ... ... ... ... ... ескер-сек” [149, 9], онда қазiргi кезде ... ... ... құру ... елiмiздiң ұлттық құқық
тарихындағы билерiмiздiң әдiлдiк, теңдiк, әдiлеттiлiк, әдiлеттi ... ... ... ... дана ... ... алып,
елдi басқаруда басты қағида ретiнде алсақ, одан ... ... көп ... деген ойдамыз.
2.4 Билер институтын тәуелсiз кезеңде қайта жаңғыртудың нышандары ... ... ... ел болған кезеңнен бастап ерте ... ... ... аса ... бөле ... ... ата-
бабаларымыздың елдi басқарудағы және құқықтық қатынастар-дағы дау-
дамайларды ... ... деп ... ... ... аса көңiл бөлiп, оны жандандыруға деген ұмтылыс ... жол ... ... ... қазiргi кезде елiмiздi өркениеттi елдер
қатарына қосу жолында және шынайы құқықтық ... ... ... ... бен ... ... ... салт-
дәстүрлерiмiздiң iзгi көрiнiс-терiн ескергенiмiз абзал.
Осындай, құқықтық мәдениетiмiздiң бiр көрiнiсi, бұл - ертеден келе
жатқан ... ... ... ... ... таңда елiмiзде осы
дәстүрлi билер ... ... ... ... ... ... ие ... Оған баспасөз беттерiнен, радио, теледидардан хабарлап жатқандай,
елiмiздiң түкпiр-түкпiрiнде ашыл-ып жатқан “Ақсақалдар алқасы”, “Ақсақалдар
кеңесi”, “Билер ... ... ... ... ... бола ... Мiне,
осындай құқықтық мәдениетiмiздiң қайта жаңғыруы ... ... ... ... заң ғылымының алдына жаңа мiндет-тер қояды.
Сондықтан да бұл үрдiстердi ... ... ... ... ... күттiрмей атқарылуға тиiстi мәселелердiң бiрi. Ол ... бұл ... ... ... оның обьективтi алғы шарттарын пайымдауға, оны
мемлекетiмiздiң ұлттық құқықтық жүйесiнiң арқауы етуге мүмкiндiк ... ... 125]. ... да, ... ... ... ... тереңнен
зерттеудi қажет етедi. Осыған байланысты ... ... осы ... ... ... ... ... Сол ғалымдардың бiрi осы мәселеге
шынайы көңiл бөлiп, оның ... ... ... ... ұмтылған
З.Ж.Кенжалиевтiң айтуынша: “…Қазақ халқының әдеп-ғұрып құқығы құқықтық
жүйелердiң тарихи типi ... ... ... ол ... ғылыми
зерттеу жұмыстары тек тарихи контексте ғана жүргiзiлдi. Әдет заңдары тарих
кейiпкерi, өткен өмiр ... ... ... ... ... ... толы прогресивтi принциптерiн кеңес заңдары
бойына сiңiрдi, жақсы ... ... алды деп ... Ал, ... ... бағытталған “феодальдық сарқыншақ” деп бағаланған әдет-
ғұрып нормаларына мемлекет тарапынан жүйелi түрде ... ... ... әдет-ғұрып құқығына жалпы көзқарас, мiнекей, осындай
едi” [18, 167].
Қазiргi кездегi ... ... ... ауылдарда ашылып жатқан
“Ақсақалдар ... ... ... ... кеңесi” сияқты қоғамдық
ұйымдардың iшкi табиғатын, құқықтық жағын, мән-жайын ашып алмас бұрын, бұл
қоғамдық ... ... ... ... ... ... ... өмiрден қалай аластатылғанын қарастырып ... бұл ... ... ашып ... бiзге қазiргi кезде ... ... ... ... ... ... ... алу мүмкiн
емес.
Билердiң күнi қазақ елi Ресей империясының құрамына ... ... бола ... ... ... ... алатын орнының айрықша
екенiн Ресей өкiметi өзiнiң Қазақстанды отарлау ... ... ... ... де ... ... қатынастардағы рөлiн
төмендету саясатын жүргiзуге жанталасып бақты. ... да өз ... ... ... ... ... Ресей ғалымдары отарлық саясаттың
мақсат-тары үшiн зерттеп, қазақ елiн ... ... ... қылу ... ... ... түп тамырына балта шабу керек деп қорытқан.
Осындай ... ... ... өкiметi сөзден iске кiрiсiп, билер
институтын ... ... ... ... ... ... 1822 жылы “Сiбiр
қырғыздары туралы уставын” қабылдаған Ресей ... ... ... ... ... ... та ... халқын ыдыратып басқару” саясаты мұнымен
шектелмедi. Өйткенi, кезiнде кей жағдайда ханның өзiн алдарында бас ... ... ... ... ... қалған-ды. Осыған байланысты 1822
жылдың 22 маусымында патша өкiметi “Выписка из Устава о Сибирских ... ... ... ... басқару жөнiндегi Сперанскидiң 1822 ... ... ... ... из ... о ... ... жарлығының
бес тарауы қазақ даласын басқарудағы сот ... ... едi. ... өзiнiң ақылымен, дарындылығы-мен би болатын адамдар, ендi ... ... ... және оны ... әкiмшiлiгi өзi бекiтетiн болды. Осы
сайлауға байланысты мынандай деректер сақталған “лучшие люди уклонятся ... ... ... ... ... ... и родовыми
связами. Если же ... из них ... ... ... ... с ... людьми и становились в ряды народных
судей, то затерянные среди бездарных людей и лихоимцев должны были ... ... ... ... ... и ... өзi сол кездегi сайлаудың нақты бет бейнесiн көрсетiп бередi.
[44, 140]. Осылайша, жоғары патша ... ... ... кiрiптар
етiп қоюға ұмтылды. Әрине, мұндай ... ... ... ... ... ... да қол жеткiздi. Өз кезегiнде академик
С.Зиманов сол ... ... ... ... ... “Положение биев
стало еще более сложным ... ... как ... ... в 1822 ... о ... ... по которому должности биев были ... ... ... государственной властью. Это открыло
большому числу лиц к ... ... ... ... систему
двоевластия в родовых отделениях: наряду со ... ... ... ... ... [40, 197]. Өз заманында ... ... ... ... қарсы болған қазақтың жас ғалымы Ш.Уәлихановтың айтуына
қарағанда, сайлау дегеннiң өзi формальды ғана нәрсе ... ... ... аты ... бұл ... негiзiнен патша өкiметiнiң сөзiн сөйлейтiн,
соның мүддесiн көздейтiн адам ғана жеңiп шығатын [41, 151]. Осылай, ... ... ... оған тек ... ... пара ... ... мен жағымпаздар, яғни тек өздерiнiң пайдасын көздеген адамдар
ғана сайлана бастады. ... ... ... адам ... керiсiнше кiм көбiрек
партия жинау мүмкiндiгi болса, сатып алу арқылы ... ... одан ... адамдар ең бiрiншi сайлауға кеткен шығындарының орның толтыруға
тырысады және ... ... ... ... өз ... ... [44, 33]. Ал ерте ... келе жатқан әдiлеттiлiгiмен,
данышпандылығымен көзге түсетiн шынайы ... ... ... iстерден
аластатыла бастады. Бiрақ та, дау-дамайды ешқан-дай пара алмастан әдiлеттi
де дәл шешетiн ... ... ... ... ... ... ... жоғалта қоймады.
Көрсетiлген “Устав” бойынша, негiзiнен, билер соты ... ... ... iстердi қарап шешуге хақылы болды. Тек ... кiсi ... ... мен ... және ... ... әдейi
бағынбау сияқты “қылмыстық iстер” деп бағаланған iс-әрекеттер ғана олардың
құзырынан шығарылды. Бiрақ өмiр көрсеткендей сол ... ... ... “ол қазақтардың iшiндегi адам өлтiру мен барымта билер қарауында
қала бердi” [150, 12]. Оған халық аузынан алынған мына бiр ... ... ... жүз бен Орта жүз арасында жер дауы болыпты. Кiшi жүз қазақтары
мен Орта жүз қазақтары Торғай, ... ... ... бойы үшiн ... көп ... ... ... берекесi кетiп, бiтiмге келе
алмаған соң, екi ... ... сол ... ... ... ... ... төрелiк сұрапты. Бiрақ И.Неплюев билiк
айтудың орнына сол кезде сексен асып тоқсанға ... ... ... ... деген биiн алдыртыпты. Генерал-губернатор ... ... ... ... ... қай ... қай ... ертеден жайлап, ата-
қоныс етiп келе жатқандығы жөнiнен де ... жоқ. ... ... айта ... Ал ... ... көрген көне көз қария осы Жазық би
айтсын. Екi жағың да сол кiсi не десе ... ... ... би көп
ойланбай-ақ Торғай, Тобыл, Обаған өзендерiнiң батыс жағындағы жерлер Кiшi
жүзге, ал шығыс жағындағы жерлер Орта ... ... ... ... ... он
жылға созылған жанжалды он-ақ ауыз сөзбен шешiптi” [151, 3].
Патша өкiметiнiң қазақ ... ... ... ... ... ... бұл - билер институтының халық алдындағы беделiн түсiру
үшiн билердiң дау ... ... ... кейiн дауласушылар егер оған
риза ... ... ... органдарына iстi қайта қарауды сұрауды
(апеляция) заңдастыруы болып ... ... ... ... ... 218 - параграфында айқын көрсетiлген: “Ежели бы кто ... не был ... ... с представлением ясных доказательств может
возобновить дело ... ... ... ... начальству” [152,
103]. Мұндай жағдайды заңгер ... ... өз ... ... ... жазады: “…Көшпелiлердiң құқық-тық мәдениетiне жат, олардың сот
билiгi ... ... ... бұл ... ... ... қоғамдық
құндылығын кемiтiп, рухани сын-сипатына нұқсан келтiрдi” [18, 150].
Көшпелiлердiң құқықтық мәдениетiне жат, мұндай жаңалықты нағыз қылмыс
iстегендер, яғни ... ... ... ... өз ... ... орыс ... пара беру арқылы жазадан құтылып кетiп отырған. Өз
кезегiнде орыс сотын жақтап, соған ... ... ... эти были ... ... народным презрением люди вполне
безнравственные, которые надеялись незаконными путями через ... ... ... на ... суде ... Им было ... ... нақты мысалдармен адамдардың аттарын атады. Мысалы, орыс
сотын Қосмұрындағы белгiлi ұры Қожық және Атбасар ... екi ... ... ... ... билер соты шешiмiмен құн төлеуге
мiндеттелiп, гауптвахтаға жауып ... едi. Мiне, ... ... ... орыс ... ... дәл ... кеттi [42, 90]. Сол ... ... ... ... қырғыздары туралы уставтың” терiс жақтарын
ашып көрсетсе де, оған патша өкiметi үлкен мән бермедi.
Қазақ ... ... ... ... ... жүргiзе отырып,
ендiгi кезекте Ресей әкiмшiлiгi халық ... ... ... ... адал да, абыройлы билердiң басшылық рөлiне бiржолата балта шабуды
көздеп 1854 жылдың 19 ... ... ... ... ... на ... Сибирского ведомства общих законов Российской
империи” деген заң ... Бұл заң ... би ... алуға жаңа
шектеулер қойылды. Бұл туралы отандық заңгер ғалым Қ.Жиреншин ... ... ... ... ... ... ... ввело
ограничения при занятии этой должности: звание биев сохранялось только у
тех, кто его имел, но в ... оно ... ... султанам и
старшинам, прослужившим шесть лет лицам, имеюшим награды, а также всем
должностным лицам. ... суд был ... под ... ... в руки лиц, ... от ... администрации” [134, 33]. Әрине,
өз кезегiнде патша өкiметiнiң бұл әрекетi билер сотының Ресей әкiмшiлiгiнiң
алдында дәрменсiздiгiн, тәуелдiлiгiн одан әрi ... Бұл ... ... ... ... ... түсуiне әкелiп соқтырды. Осы кезден
бастап халықтың қайнаған ортасынан шығып ... ... ... ... ... ... дау бойынша шығарған шешiмдерiн патша өкiметiнiң
әкiмшiлiгi бекiтсе ғана орындалды, ал бекiтпеген жағдайда ... ... ғана ... ... ... ... ... қазақ даласына жаңа реформалар
енгiздi. 1867 жылы шiлденiң он ... ... ... ... ... ... ... туралы Уақытша ереже” және 1868 жылы қазанның
жиырма бiрiншi жұлдызында қабылданған ... және ... Сiбiр ... ... туралы Уақытша ереженi” енгiзу арқылы ... ... ... ... ... ... ... алды” [153, 10]. Сонымен
қатар қабылданған ... ... ... ... сот жүйесiне де бiршама
жаңалықтар енгiздi. Реформа қазақ қоғамында ... бойы ... ... мүлдем жоққа шығарды. Өйткенi, “қазақ қоғамында әдiлсот iсiн ... ... ... ... бақылауында болды. Сот жүйесiнiң барлық
сатыларында шексiз бассыздық, заңсыздық және пара ... ... ... адам құқы ... ... [1, ... реформалардан кейiн би деген дәреже ендi болыс дегенге
өзгертiлiп, ал даналығымен, ақылымен би ... шын ... ... ... ... Ендi ... деген атақты ақша берiп сатып алатын болды.
Ал бұл өз кезегiнде ... ... ... ... ... ... ... би болыстардың санын арттыруға жол ашты. Осы кезеңдi терең
зерттеген академик С.Зиманов: “…Огосударствления судебной власти ... ... и роль ... ... ... Заметно снизились
требования к ... ... лич, ... на ... ... ... ... было встретить среди биев невежд и весьма недалеких людей,
единственным достойнством которых было богатство”,-дей келе [40, ... ... ... на ... ... неподготовленных
или неспособных к этому людей отразилось даже в некоторых поговорках и
пословицах”,-деп оған дәлел ... ... ... ... ... ... би ... жұрттың қамын жер, кенеттен би болған-
құлақ-миын, жағын ... ... ... мал ... ... сай ... Би болмаған би
болса, билемеген ел қоймас”.
3. “Соқырдан ... ... ... ... ... ... ... би
қойсаң, жұртыңды дауға алдырар” [40, 199].
Байқап отырғанымыздай, бұл ... ... ... заң ... ... жаңа ... деген халықтың
сенiмсiздiгiн, көңiлi ... ... ... ... ... ... ... көңiлi толмағанды-ғын,
оларды қолдамағандығын көрсететiн ... ... ... ... ... ... қалған-ды. Оның өзi осы патша өкiметiнiң жүргiзген
реформалары заманында өмiр сүрген Досбол ... ... ... би бiр дауға барғанда топ iшiнен бiреу
Ханда қандай мiн бар?
Биде қандай мiн ... ... ... қандай мiн бар?
Сонда Досбол би былай жауап берiптi:
Хандарда да бiр мiн ... ... ... тең ... де бiр мiн бар,
Әдiл сөйлеп арыққа
Төресiн дұрыс бермейдi.
Байларда да бiр мiн бар,
Ескiсiн ... ... ... ... ... [103, 73]. ... ... сол заманда сайланған, өз мүддесiн көздеген билер пара беруге
малы, ақшасы жоқ ... ... ... ... ... жол
берiп, дау бойынша өзiнiң төресiн дұрыс бермейдi деген сарын байқалады.
Осы “Уақытша ереже” қабылданғаннан ... ... ... басқарудың
бұрынғы жүйесi жойылды. Елдi басқарудың бiр тетiгi болып табылатын ... ... ... Оның ... ерте ... ... тумысынан
дараланып, халықты ақылымен, даналығымен, тапқырлығымен, шешендiгiмен тәнтi
еткен халық қалаулылары болса, ал ... бұл- ... ... ... ... болып табылатын және тек өзiнiң ғана құлқынын
ойлайтын, ... ... ... ... Әрине, Ресей өкiметiнiң отарлау
саясатының әрi қарай үдей түсуi жоғарыда көрсетiлген билердiң екiншiсiнiң
көбейе ... ... ... яғни ... ... өзiнiң
ақылымен, ойының жүйрiктiгiмен және тағы басқадай дара қасиеттерiмен ... ... пара беру ... ... ... қара ... ... мансапқорлар көбейе түстi. Бұл жөнiнде дана Абайдың:
“Бас-басыңа би ... ... ... ... сол кездiң көрiнiсiне
айқын куә бола алады [49, 10].
Осылайша, Ресей өкiметiнiң ... елiн ... ... ... билер институты қоғамдық қатынастардан шетте-тiлдi.
Ал Қазан төңкерiсi болып, Пролетариат диктатурасы орнаған 1917 жылдың
қараша айының жиырма төртiншi жұлдызында ... ... ... ... ... ... “Сот туралы декретi” шықты. Бұл ... ... тән ... сот ... ... iшiнде
қазақтың да билер сотын жойды. Алайда, “…Кеңес үкiметiнiң алғашқы он
жылдығында әдет-ғұрып ... баса ... ... Бұл ... ... ... халықтардың әдет-ғұрпы мен дәстүрлерi, олардың әдет-
ғұрып ... ... ... ... және ... ... ... ескерiлiп отырды. Алдағы уақытта Кеңес ... ... ... ... ... ... тыс ... соңы әдет
нормаларына қарсы күреске айналды” [18, ... ... ... ... өз ...... бiрден бiр сот
инстанциясы екенiн дәлелдеген белгiлi қазақтың ... ... ... ... Бөкейхан, Ахмет Байтұрсынұлы, Жақып Ақбаев, Бақытжан
Қаратаев сияқты қазақ елінің мемлекеттік қайраткерлерінің қазақ ... ... ... сот ... ... ұсыныстары мемлекет тарапынан терең
еленiп, екшеленбедi. Тiптi ... ... ... ... ... “үстем тап
өкiлi, патриархалдық кертартпа қалдықтарды қорғаушылар” деп, ... ... ... ... ... ... би ... адамды қуғын-
сүргiнге ұшыратты. Сонымен қатар, ғылыми еңбектердi қозғамағанда, тiптi
көркем шығармалардың өзiнде би ... ... ... ... ... ... ... айып тағылып қуғын-
сүргiнге ұшырағаны баршамызға ... Мiне, ... ... ... ... ... тiрегi, құрылымы болып табылатын билер институты
кеңес үкiметiнiң “тоталитарлық саясатының” ықпалымен өмiрден аластатылып,
халық жадынан ұмыт ... ... ... ... өз ... ... ел ... түбегейлi өзгердi. Қазақ халқы қазiргiсi мен болашағына ғана үңiлiп
қана қоймай, өтiп ... ел ... да жаңа тың ... ... ... ... ерте ... өзiмiздiң ұлттық құқықтық болмысымызды да
қайта жаңдандыруда. Оған мысал ... ... ... осы ... ... ... бiр ... болып келетiн билер институтының
қайта жаңдануын яғни, елiмiздiң облыс орталықтарында, қалаларда, ... ... ... ... ... ... ... билер кеңесiн алсақ та жеткiлiктi. Негiзiнен осы “Ақсақалдар
кеңесi” деген атпен ... ... ... ... ... ... ... көрiнiсi деуге әбден ... Бұны ... ... жаңа кезеңде қайта жаңғыруының бiр сынығы деуiмiзге себеп, ол-
рухани дүниемен, ... ... ... тарихында өзiнiң пәктiгiмен,
жағымдылығымен санамызға сiңген дала демократиясының көрiнiс-терi едi [154,
65]. Дегенмен де ... ... ... төл құқықтық мәдениетiмiздiң бiр
тармағы болып табылатын билер институтының қайта жаңдануын көпшiлiк халық
үлкен ... ... алып ... жатса, ал кейбiр адамдар мұндай жаңдануды
қолдамай, қарсы пiкiр де айтуда.
Ал бiз өз кезегiмiзде осы бiр ... ... ... ... ... па, әлде дұрыс емес пе?,- деген осы екi сұраққа ... ... осы ... ... ... ... “билер кеңесiн”
жандандыруға қажеттiлiк бар ма? Ашылғанда да бұл қоғамдық ұйымға қандай
адамдар мүше болу ... және оның ... ... ... ... жауап берiп көрелiк. Осы сұрақтардың мәнiн ашу барысында алдағы
екi сұраққа да ... беру ... ... ... осы ... ... ... кеңесi”, “билер
кеңесi” деген қоғамдық ұйымды ашуға құқықтық негiз бар ма?,-деген сұраққа
жауап iздеп ... ... ... мұндай қоғамдық ұйымды ашуға
құқықтық негiз бар. ... ... ... ... ... ... бiрден бiр бастауы-халық”,-деп ... 4]. Ал егер де ... ... ... ... ... ... (ауыл, аудан орталығы, қалаларда)
халық өкiлдерiнен құрылған “ақсақалдар алқасы”, “ақсақалдар кеңесi”, “билер
кеңесi” сияқты қоғамдық ... құру ... ... ... ... ... ... қоғамдық ұйымдар жаңа-жаңа қадамын нық басып келе жатқан Қазақ
елiне оның құқықтық жүйесiн және ... ... ... ... үлкен
ықпал жасайтын күш болары ақиқат.
Әрине, мұның өзi әлi де болса талқыға салынып, ой ... ... бiрi ... табылады. Осындай келелi мәселелердi шешу ... ... ... ... ... ... ... сотын” жандандыру керек деген ұсыныстар да айтылып, қызу талқыланды.
Бұл ғылыми конференцияда сөз алып өз ... ... ... ... ... дейдi: “…Статистика көрсетiп отырғандай соттар негiзiнен
көп көлемде азаматтық және әкiмшiлiк құқықтық негiздегi ұсақ ... ... Және оған көп ... ... ... байланысты
мынандай сұрақ туындайды: бұл ұсақ дауларды билер сотына беруге бола ма?”.
Ал өз ... ... ... елге белгiлi заңгер Игорь Рогов та
қолдап, “билер сотын құру өте ... ... және де бұл ... ... аса мұқиятпен қарауды талап етедi”,-дедi [156, 3].
Бұл ғылыми ... ... ... ... ... себептермен
орынды деген ұсыныстар да айтылды:
- Жұртшылықтың құқықтық ... ... және ... ... ... жүзеге асыруға қатыстыру;
- Қазақтың ұлттық ерекшелiгi мен ... ... ... ала
отырып, туындаған дауларда қылмыстық-түзету шараларын ... ... ... ... алдында кешiрiм сұрату, көпшiлiктiн талқысына салу
сияқты жолдармен дауларды шешу;
- Жекелеген этникалық топтардың жинақы ... ... ... ... ... ... ... да ортақ көзқараста болуын
қарастырады;
- Мемлекеттiң азаматтар арасындағы қатынастарға араласуын төмендету
және осымен ... заң ... ... әсер ... ... ... ... күшейту;
- Билер соты шешiмiнiң орындалуын күшпен мәжбүрлеп орындату ... ... салу және ... ету ... ... [156, ... ... “бiтiмгершiлiк соты” немесе “ақсақалдар ... ... ... ол ... сот ... ... бiрақ
өзiнiң аты мен мөрi бар қоғамдық ұйым болу ... Бұл ... ұйым ... ... ... аудан орталығы, қала) әкiмшiлiктерiнде тiркеуден
өтсе, сол жетiп жатыр. Осы ... ... ... ... ... ... “ақсақалдар соты” туралы заң қабылданса және ол заң
Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... ... қатар, “ақсақалдар кеңесiн” құрған кезде мынандай ... ... ... бiр ... немесе аудандық жерге бiр кеңес, ал қалалық ... ... ... бiр ... кеңесi” болса, жетiп жатыр.
Ал ендi “ақсақалдар кеңесi” мен “билер кеңесiне” кiм мүше ... ... ... ... ... ауылда, аудан орталықтарында
халыққа көп еңбегi сiңген, ал бүгiнде құрметтi демалыста ... ... ... ... ғой. Сол ... бұл мәселенi шешуде ауыл, аудан
орталықтарында тұратын халықтың өзiне берген ... ... ... ... кеңесiнiң құрамы 3 немесе 9 адамдардан, яғни мiндеттi түрде
адамдар саны тақ болуы қажет.
Жоғарыда ... ... ... ... да ... ... ... салынып, мынадай ұсыныстар айтылған:
- билер екi немесе бес жылға дейiн сайланады;
- ... ... жасы ... кем ... ... ... Республикасының азаматы болу керек;
- заңдық бiлiмi болуы шарт (Кейбiр көп тәжiрибесi бар және көп ... ... бұл ... бас ... болады) [156, 3].
Сонымен қатар, қазiргi кезде ауылдық жерде құқық қорғау органдарымен
бiрлесе қоғамдық ... ... сол ... халық арасынан құралған
сарбаздар тобын бұл қоғамдық ұйымның қарамағына берiп ... өте ... ... өзi сол ... ... тыныштығын бұзатын бұзақылармен,
ұрылармен нәтижелi күрес жүргiзуге өз себебiн тигiзерi ... осы ... ... ... ... ... ... көршi мемлекет болып табылатын Қырғызстан Республикасынан ... ... ... мол ... бар. Өйткенi, бұл Республика
өздерiнiң тәуелсiздiгiн ... ... ... ... ... ... жаңдануын заңдастырып алған болатын. Мәселен, Қырғыз Республикасының
Конституциясының ... ... ... ... ... суд К.Р., ... суд К.Р., ... арбитражный суд К.Р.,
….. а также суды ... и ... ... дәл көрсетiлген [157,
160].
Ал ақсақалдар сотының қарайтын iстерiн конституцияның ... ... ... ... ... ... и ... суды
расматривают преданные по соглашению сторон на их ... ... ... и иные ... ... дела с ... примирения сторон и вынесения справедливого, не противоречащего
закону ... [158, ... ... ... ... ... соты” iрiлi-ұсақты
отбасы дауын, әр-түрлi мүлiктiк қатынастардың бұзыл-уын ... ... ... аңғаруға болады. Сонымен қатар, бұл ел осы “ақсақалдар
соты” туралы заңды да қабылдап үлгердi. Аталмыш заң ... ... ... және ... ... ... ... отырады. Көрсетiлген заң бойынша Қырғыз мемлекетiнде “ақсақал-дар
соты” халық жиналысының ... ... ... ... басқару
органдарының шешiмiмен ауылдарда, қалаларда құрылады. Оның мүшесi ... ... ... мен басқа да азаматтар бола алады. Ал “ақсақалдар
сотының” құқықтық ... ... ... Конституциясы,
“ақсақалдар соты” туралы заң және басқа да нормативтiк-құқықтық актiлер
құрайды. Ендi осы ... ... ... негiзгi қызметiне
келетiн болсақ, олар мынандай iстердi қараумен айналысады:
-азаматтық iс-жүргiзу құқығына сәйкес ... ... ... ...... ... сот, прокуратура, аңықтау және
тергеу органдары тарапынан ... ... ... ...... ... ... қоғамдық ықпал ету
шараларын қолдану үшiн ... ... ... және ... лауазымды қызметкерлер мен
әкiмшiлiк құқыққа сәйкес жiберiлетiн әкiмшiлiк құқық бұзушылық iстер;
-сонымен ... ... соты екi ... татуластыру үшiн
азаматтардың арызы бойынша мүлiктiк және ... ... де ... мыналар жатады:
а) қарызға алған ақшаны немесе басқадай затты қайтарту;
б) жұбайлар арасындағы ортақ мүлiктi бөлу;
в) ата-анамен өз ... ... ... ... байланысты
мәселелердi қарастырады;
г) балаларымен қартайған ата-аналарын бағудағы мiндеттерiн орындамауға
байланысты iстердi қарауды;
д) жер ... ... ... ... туындаған дауларды
қарастырады [159, 10-13].
Байқап отырғанымыздай, Қырғыз елiндегi ... ... ... дауын, әр-түрлi мүлiктiк қатынастардың бұзылу-ын қарап төрелiгiн
берiп отырса, бiздегi ендi-ендi ... ... ... ... кеңесiне” неге осындай қызметтер бермеске. Яғни, бұл ... ... ... ... ықпал жасап, ұсақ ұрлық, бұзақылық,
ерлi-зайыптылар-дың, көршiлердiң, ағайындардың арасындағы түсiнбеушiлiктi
реттеу-ге қызмет ... одан ... ... көп болар едi. Дегенмен де әлi
де болса да, “ақсақалдар сотын” Қазақстанда ашу кең ... ... ... ... өзiнде жергiлiктi халық тығыз орналасқан облыс пен
аудан орталықтарында, ауылдарда “ақсақалдар алқасы”, “ақсақалдар ... ... ... ... ... ашылып, халыққа қызмет етiп
жатқандығы ... ... ... ... ... жүр. ... ендiгi кезекте осы қоғамдық ұйымдармен жақынырақ танысып өтелiк.
Айталық, осындай бiр ұйым ... ... ... ... ... кей ... халықтың ежелгi демократиялық дәстүрiнiң
көрiнiсi билер ... ... Бұл ... ... көлемiнде кең
таралмаған, бiрақ жекелеген аудан орталықтарында, ... ... ... ... ... Соның бiрi Оңтүстiк Қазақстанның Созақ ... ... ... Әрине, шалғайда орналасқан Созақ ауданындағы бұл
жаңалық ... ... ... ... жаңа құрылымның мән-жайын аудан
әкiм аппаратының iшкi ... ... ... ... ... ... ... әкiмшiлiк-территориялық басқару аймағы бойынша он
бiр ауылдық, екi поселкелiк әкiмшiлiкке бөлiнген. 1994 жылы қаңтар айында
ауданда әкiм ... ... ... ... бастауымен әлгi айтқан он үш
әкiмшiлiктiң жанынан билер кеңесi құрылды. Билер кеңесiн құрудағы ... ... ... ... ... үлкендi-кiшiлi дау-жанжалды,
ел iшiндегi түрлi ұрлықтарды қарап, тиiстi шара қолданып, оның алдын алу
жолдарын қарастыру ... ... Бұл ... ... ... ... ... нығайту, қылмысқа қарсы күресте ауылда сарбаздар тобын
құрып, оны басқаратын сардарды ... ... ... ... ... ... үнемi араласып, ақыл кеңестерiн берiп отыру…” ... ... ... билер кеңесiнiң қандай iзгi игiлiктi iстермен ... ... ... етiп ... Созақ ауданында құрылған билер кеңесiнiң ... ... да бар ... Ол ... ... ... ... ең бастысы, республика заңдарына сәйкес рухта құрастырылғаны
аңғарылады. ... ... ... тұрады. Олар: “Ауылда билер кеңесiн
құрудың тәртiбi мен негiзгi принциптерi”, “Билер кеңесiнiң ... ... ... ... ... ... ... ұйымдастыру” деп аталады.
Құрылған билер кеңесi қабылдаған ... ... ... ... мен ... ... ... Олар төмендегiдей
тұжырымдалған:
-Қазақстан Республикасының жергiлiктi өзiн-өзi басқару туралы заңы мен
Қазақстан Республикасы Президентiнiң жарлықтарың және ... ... ... экономикалық, әлеуметтiк мәселелермен бiрге құқықтық
тәрбиенi, ... ... ... ... ... қабылданған
шешiмдерiн басшылыққа ала отырып, осы мәселелердi реттеп, шешiп ... ... үшiн ... ... ... ... тұрмыстық-коммунальдық және
тұрғындарға басқа да қызмет көрсететiн кәсiпорындар мен ұйымдардың жұмысын
қорытындылайды және тиiстi шешiм қабылдайды;
-Ауылдағы әлеуметтiк қорғауды ... ... ... аз ... мен ардагерлердi, көп балалыларды анықтап, көмек беру, жеңiлдiк
жасау ... ... ... ... жасайды және оның орындалуын
қадағалайды;
-Билер кеңесi ауылда қоғамдық өзiн-өзi басқару кеңестерiмен және басқа
да ... ... ... үй ... әйелдер, ардагерлер кеңестерi
және басқаларымен бiрлесiп, жалпы басшылық жасап, қызметтерiн үйлестiрiп
отырады [160, ... ... ... ... қазiргi кезде ұлтымызға дерт болып
жабысқан арақпен де ... ... ... бiр мысалы, Алматы облысы, Шелек
ауданында құрылған “Ақсақалдар алқасы”. Қазiргi ... арақ ... ... ... пен ... әкелiп ғана қойған
жоқ. Ол халқымызға бұрын-соңды көрмеген сұмдықты көзiне көрсеттi. Қазiрдiң
өзiнде осы бiр ... ... ... ... ... да ... бас ... қол үзе алмай келе жатқаны жасырын емес. Маскүнемдiк
қазақ ... үшiн ... ... ... ... ... ... қарсы Шелек ауданының ... ... ... ... ашық хат ... онда ақсақалдар маскүнемдiкке,
араққұмарлыққа қарсы болуға барлық азаматтарды шақырды [161, 8].
Осы “ақсақалдар алқасының”, “билер кеңесiнiң” тағы бiр ... ... ... бiрi ол жергiлiктi жерде ... ... ... бар ... ... Оған ... облысы “Бөгетсай” кеңшарында
“ақсақалдар алқасымен” жасалып жатқан игi iс дәлел бола алады. Ол туралы
С.Әлiбеков ... ... ... ... ... ... арқылы күнiге жүздеген
жолаушылар өтiп жатады. Олардың ... әр ... ... бар екенi
белгiлi. Сондықтан болар, соңғы жылдары ... ... және ... ... ... бұзақылық жасау көбейiп кеткен. ... ... ... ... тұрғындар жиналысында халық ... ... осы ... талқыға салып, түнгi күзет ашу жөнiнде
ұсыныс қабылданды. Түнгi күзетке төрт жiгiт қабылданып, ... ... ... ұрлыққа, тәртiпсiздiкке жол бермеу.
Өз кезегiнде бұл бастамаға Қарабұтақ аудандық iшкi iстер бөлiмiнiң
бастығы О.Досанов ... ... жоқ, ... ... ... қай ... де белең алуда.
Оған қарсы күресте бiрер ғана жауапты адамның мүмкiндiгi болмай отыр. Осы
орайда ... ... ... ... ... алдағы уақытта
бiз бұл бастамаға нақты ... ... [162, ... айта ... ... ... ... бастама алған бұл игi iс
қазiргi кезде барлық Ақтөбе ... ... өз ... табуда. Яғни,
нақтырақ айтсақ, қазiрдiң өзiнде облыстағы ауылдық жерлер мен ... ... ... ... қызметкерлерiмен қатар, жергiлiктi
жердегi тұрғындардан таңдап алынған “сарбаздар” да ... ... ... жүр.
Баспасөз бетiнде жарияланған Өскеменде құрылған “ақсақалдар алқасының”
қызметi адам қуантарлық. Мұнда “ақсақалдар алқасы”, ұлттар ... ... ұмыт бола ... салт-дәстүрдi жаңғыртумен, жастар
тәрбиесiне көңiл бөлумен айналысуда. Және де бұл ұйым ... ... ... ... тiлiнiң” мәртебесiн де көтеруге ат салысып жүр [163,
5]. Әрине, қазiргi кезде қазақ елi ... ... ... ... тiлi ... тiлге айналды. Ана тiлiмiздiң мәртебесiн өсiру үшiн
ежелгi шешендiк сөз, бiтiмдi билiк сөздi жаңа талап, жаңа ... ... ... ... ... ... ... ел мүддесiне
байланысты пайдалануды жүзеге асырып жатқан осы “ақсақалдар алқасының” iсi
өте орынды және уақытылы болып табылады.
Әңгiме ... ... ... ... ... кеңесi”, “билер
кеңесi” қазiргi таңда өз қадамдарын нық ... бұл ... ... ... ... да ... өте өсiп келе жатыр. Бастапқы кезде ауыл
қариялары бастамасымен ауыл, аудан орталықтарында құрылған ... ... ... “билер кеңесi” сияқты қоғамдық ұйымға қазiргi
кезде халықты басқарып ... ел ... да ... ... ... ... болуда. Сондай игi iстердiң бiрi, бұл - Ақтөбе ... ... ... ... облыстық кеңесi”. Облыста
құрылған “Ақсақалдар кеңесiнiң” құрамына облыс және одан тыс ... ... ... ... тәжiрибесiмен кеңiнен танымал, аса сыйлы,
құрметтi аға ұрпақтың отыз екi өкiлi ... Жаңа ... ... ... ... жергiлiктi атқарушы билiктiң қызметтерiндегi басты
басымдылықтарды, тұрғындардың ... ... ... бағыттарын,
аймақ-тың өзектi проблемалары жөнiндегi ұсыныстар мен ... ... ... ... ... Республикасы Президентiнiң саясатын
тұрғындардың арасында насихаттау және түсiндiру, аймақ-тағы әлеуметтiк-
экономикалық жағдайды ... ... ... ... ... ... ... жобаларын енгiзу үшiн ұсыныстар
әзiрлеу мәселелерiмен де айналысатын болады [164, ... ... ... залында өткен ақсақалдар кеңесiнiң
жиналысында: “Елiмiзге еңбегi сiңген ең зиялы қарияларды осы ... ... ... ... әр ... ... ... мен, бастап отырған шаруалар-дың да жаңашыры болады деп күтемiн”,-
деп сөзiн бастаған облыс әкiмi сөзiн одан әрi ... ... ... ұйым ... ... ... ... облыс әкiмiмен бiрлесе
отырып халықты ... не ... ... ... ... ... оңды ... жеткiзу үшiн құрылып отыр”,-дедi [164, 1].
Әрине, облыс әкiмiнiң өз қолына алып, бастап ... бұл игi iс ... ... ... осы “Ақсақалдар кеңесiнiң” толық қанды жұмыс
жасап кетуi осы ... ... ... ғана ... ... ... ... пiкiрлерiмiздi қорытындылай келе, айтарымыз, қазiргi
кезде елiмiзде, құрылып жатқан “ақсақалдар алқасы”, “ақсақалдар кеңесi”,
“билер ... бұл өз ... ... ... ... ... бар,
зайырлы, құқықтық, демократиялық мемлекетке айналуына ықпал етiп, сонымен
қатар, ... ... заң ... ... қызметтер атқаруда:
• Қоғамдық тәртiптiң сақталуына, ықпал жасауда. Мәселен, ұсақ ұрлық,
бұзақылық және ауыл ... ... ... ... ... ... отырады;
• Жастар тәрбиесiмен айналысуда, жастарды ұлтымыздың салт-дәстүрiне,
әдет-ғұрпына және ... ... ... iзет ... ... ... ... жастарына отанды сүйюге, яғни ұлттық патриотизмге тәрбиелеу
және ана тiлiнде ... ... ... Халқымыздың қасiретiне айналған арақпен күресуде. Бұған жоғарыда
көрсетiп кеткен Алматы облысы Шелек ауданында ... ... ... бола ... ... кезде елiмiзде маңызды мәселе болып тұрған-табиғатты қорғау
мәселесi. Мұнда да ақсақалдар ... ... ... ... ... оны ... ұрпаққа ластанбаған, бүлiнбеген қалпында жеткiзу
бағытында да тындырымды iстер жасалынып жатыр.
Барлық жерлерде ... ... ... алқасы”, “Билер кеңесi”
бұл ерте кездегi қазақтың құқықтық ... ... ... ... ... ... Осындай ұлттық құқықтық болмысымыздың ... да ... ... елiмiзде мұндай қоғамдық ұйымға деген
қажеттiлiктен туындап отырғанын ... ... ... Себебі еліміздің
жарқын болашағы жас ұрпақ десек, осы жастарды ... әдет - ... ... және ... ... ... нашақорлыққа
салынудан қорғаудын бірден-бір тиімді жолы осы ... ... ... ... ... Ерте ме, кеш пе мұндай ұйымдар елiмiздiң
барлық жерлерiнде ашылып, ол ... ... ... ... ана тiлiмiздi жаңғыртуда және тағы сол ... игi ... ... ... ... ... ... ақиқат.
Тұжырымдар
Ұлттық тарихымыздағы асыл қазыналарымызды зерттеу оның шынайы
нәтижелерiн жарыққа шығару қай ұрпақ үшiн де ... ... ... ... Бiрақ та, тарих әрқашанда бiр сарын-мен қозғала бермеген. Осыған
байланысты бiр ғасырда жұлдызы ... ... асыл ... бiр ... ... ... ... бiр обьективтi факторларға
байланысты көрiнбей қалатыны-өмiр шындығы. ... да ... ... мiндетi ұлттық тарихымыздағы асыл қазыналарымыздың шын бет-бейнесiн
ашып көрсету және оның ... ... ... беру болып табылады. Осындай
ұлттық тарихымыздағы асыл қазыналарымыздың бірі бұл билер институты болып
табылады. ... ... ... ... ... алар орны мен ... - салмағы ерекше болып табылады. Көшпелі қазақ қоғамындағы ... ... ... ... ол ... ... басқару жүйесі-мен тығыз
байланыста бола отырып, қара халықпен және ... ... ... ... - ... ... төңірегінде топтасуына тікелей ықпал
жасаған.
Осы айтылған қағидаға сүйене келе зерттеу жұмысымыз бойынша ... ... ... ... өзiнiң құқықтық бастауын ерте кездегi дәуiр-лерден
алады. Билер институтының пайда болып дамуы қазақ халқы-ның ұлт ... ... дөп ... Қазақ елiнiң басына туындаған қиын
замандарда билер ... ел ... ... ... ... ... күш жұмсаған. Билер тек өз ... ... ... ойлаған жандар емес, олар мемлекет деңгейiнде қазақ халқының тiптi
бүткiл алты Алаштың қамын ойлаған адамдар. ... ... ... үкiлi ... ... ... кезде немесе үлкен дау болып қолға қамшы ұстап топ
алдында сөйлеу керек ... ... де, ... ... ақындығымен,
шешендiгiмен көрiне алған өнерлi тұлғалар болған.
Билер институты қазақ ... ... ... ... ... ... алды. Билер институты мұндай дәрежеге жетуге дейін
бірнеше кезеңдерден өтті.
- ... ... ... ... біз ... дәуірінен
көруімізге болады. Бұл кезенде ... ... бар ... ... ірі-ірі мәселелерді, талас-тартыстарды (тайпалар арасында соғыс
пен бітімді жариялау, әртүрлі денгейдегі даулар, көшіп қону ... ... ... жаңдануы, саяси-құқықтық қатынастардың
күрделенуі, халық санының өсуі ... ... ... ... себеп болды. Мұндай жағдай осы дауларды ... жеке дара ... алып ... және ... ... кәсіби
түрде айналысатын адамдар болуын қажет етті. Бұл ... ... ... сөзін әр адамның жүрегіне, санасына еркін ... ... ... әділ ... ... болды және өзiне дейiнгi дауларды шешуде ... ... ... сақтауға мiндеттi болды. Ал бұл өз
кезегiнде бек, би институттарының ... ... ... түрi ... ... дәуiрiндегi VI-XI ғасырлардағы Қарлұқ мемлекетi,
Түргеш қағандығы, Қарахан ... ... ... ... ... орын ... ... мен билер қоғамдағы қатынастарға
бiршама араласып қоғамда туындап тұратын дауларды шешумен және де әскери
қызметтермен ... ... Бұл ... ... жеке құрылым ретiнде
бiртiн-деп дамып келе жатқан үлгiсi болды;
-Түркiлер дәуiрiнен кейiн қазақ ... ... ұсақ ... ... ... ... үлкен империя құрған Шыңғысханның
қағандық дәуiрiнде ... ... ... ... ... Осы ... ... өкілдері қоғамда туындап тұратын дауларды шешіп қана
қойған жоқ, сонымен қатар елдің ... ... да ... ... Бұл дәуiрде билер институтының көрнектi өкiлдерi ... ... би ... ... ... ғасырларда халық ортасынан шыққан билердiң беделi күшейе
түстi. Өйткенi, әрқайсысы өз алдына ... ... ... ... ... ... ... қайнаған ортасынан шыққан бектер мен ... ... ие ... ... ... Ал ... ... өз
кезегiнде бектер мен билердiң қоғамдағы маңызын арттырды;
-Ал мұнан кейiнгi XVII-XVIII ғасырларда билер институты өзiне ғана тән
классикалық үлгiсiне жетiп, өз ... ... ... ... Олар ... iшкi ... бастап, адамдар-дың өзара ... және сол ... ... ... құн, ... жер, мал-мүлiк дауларын
қарап өз шешiмдерiн берiп отырған. Бұл тұстағы билер институтының функциясы
тек қана iшкi саяси-құқықтық қатынастарды реттеумен ... қана ... ... ... ... қарым-қатынастарды реттеуде де маңызды рольдi
атқарған саяси тетiк те ... ... ... ... ... ... ... халыққа танылудың өзi оңай болған жоқ. “Би” болу
адамның әлеуметтік күй жағдайына, ... ... ... ... ... мен сот ... терең бiлiп, оны өзiнiң шешендiк
қасиетiмен халық алдында көрсете бiлген ... қара ... қақ ... ... ғана халық “би” деп таныған. Бір сөзбен айтқанда, оң ... біле ... ... мен ... және ... шынайы, ойы ұшқыр, жөнді
билік шешім айта ... ... ғана ... ... ... көтеріле алған.
“Би” деп танылған адамның осы атағын ханның өзіде алып қоя ... ... ... хан ... ... ... нақыл сөздегідей хан
халық арасынан шыққан билермен санасып ақыл сұрап кеңесіп отырған, тіпті
кей ... ... ... мен ... ... да ... ... кезеңдер
болған. “Би” деп танылған адамның iсi тек ел iшiндегi жер, жесір, құн, ... ... ... ... ... ғана ... жоқ, ол ... қатар
ханның ақылшысы да болып, елдiң ішкі және сыртқы саясатында маңызды деген
мәселелерді шешуге араласып отырған.
Қазақ ... ... соты және ... сот ... өзiнiң
ерекшелiктерiмен дараланады. Билер сотындағы сот процесi, негiзi-нен,
әрқашанда ашық та ... ... ... және ... екi ... бiрдей
құқықтарға ие болуы, сот ... ... сөз ... ... ... ... қазақ қоғамындағы әмбебап құрылым
деңгейiнен көрсетедi. Жалпы, билер институтының құқықтық ... ... ... ... ... сот қызметiн жүргiзген кездегi
әдiлеттiлiгiне, данышпандығына, көреген-дiгiне және оған ... ... ... таң ... ... ... тек қана ел ... отыратын құн, жесір, мал-мүлік, жер және тағы басқада сол сияқты
дау-дамайларды шешiп қана ... өз ... ... ... барлығы-на араласып отырған. Билер ерте кезден бастап ... ... түзу ... ... ... ... ... жоғарғы заң
шығарушы орган парламенттiң мiндетiн ... ... ... ... ... ... ... Сайрамдағы Мартөбеде
жиналып әз-Тәуке ханның басшылығымен кеңес құра отырып, бүкiл алты ... заң ... ... ... ... құқығын қабылдаған.
Қазақ билерiнің ел iшiндегi саяси-құқықтық ... ... ... ... өзара ауызбiршiлiктi сақтауға негiзделген едi. Осы ел
ішіндегі тыныштықты сақтау үшін ... ең ... ... ... ... ... ... ру басшылары-ның алауызды қимыл-әрекетiн
қолдағы бар тәсiлдiң ... ... ... ... етiп, ... ... ... аянбай күш салды. Ел бiрлiгiн сақтау үшiн, билер қазақ
халқының кеңпейiл, кешiрiмдi ... де ... ... ... бөрiк
iшiнде, қол сынса жең iшiнде” деп шамалы ғана кикiлжiң нәрсеге көңiл
аудармай, ... екi елдi ... ... көбiрек назар бөлiп,
дауласқан, араз болған жақтарды бiрлiкке, ... ... ... ... ... елдiң бiрлiгiн, құқықтық тәртiбiн бұзатын жер
дауы, жесiр дауы, құн дауы, мал-мүлiк дауы және тағы ... да ... ... ... ... ... ... билiк айту тәжiрибесi қараған
iстерiнiң саны өсiп, сапасы жақсарған сайын арта ... Бұл ... бiр ... бас ... ... ... ... талқылаған сайын
қоғамға ең қажеттi деген шешiм-дердi үлгiге ... ... ... ретiнде
қабылдап отырған. Атақты билердiң шешiмдерi басқаларға үлгi-өнеге қызметiн
атқарған. Маңыз-ды да әдiл ... ... ... ... ... жадында ұзақ сақталған. Сонымен қатар, көшпелі қазақ қоғамындағы жер
дауы, жесiр дауы, құн ... ... және тағы ... сол сияқты дауларды
шешкенде билер ... ... ... дауласушы жақтарды бiтiмге
келтiру арқылы екi елдi жақындасты-рып, бiрлiктi сақтау деп ... ... ... ... кем дегенде үш қызметтi (ру ... ... ... ... ... сот ... атқарды. Билер ел
iшiнде ханның ақылшысы, кеңесшiсi де бола бiлген. “Ақ сұнқардан хан ... ... би ... - ... хан да билерге арқа сүйеп ел iшiндегi
маңызды мәселелердi бiрiгiп ... ... ... ... саяси-құқықтық қарым-қатынас-тарында да билер
институтының маңызы жоғары болды. Қазақ хандығы құрылғаннан бастап, оның
сыртқы саясатындағы ... ... ... ... ... оның негiзгi мазмұны басқа хандықтардың экспансиясынан жердi, ... ... ... және де ... сыртқы саясатындағы екiншi бiр жағы
бұл өзiнiң жерiн кеңейту, керуен жерлерге ие болу ... ... ... ... ... басқа шет мемлекеттерге елшi ... ... ... айналысты және де елдi жау шапқанда қол бастаған
әскери қол басшы ... ... ... ... ... ел iшiндегi
беделдi адамдармен бiрiге “билер кеңесiн” құрып, ... ... және ... ... деген мәселелердi шешiп отырды.
Билердiң саяси-құқықтық көзқарастарында әдiлеттiлiк, теңдiк, әдiлеттi
басқару мәселелерi ерекше орын ... ... ... қасиетi негiзiнен бұл
“жақыным едiң” деп ... ... ... деп сырт ... тура
сөйлеуi. Сондықтан да, ортақ мүдденi, шындық-ты, әдiлдiктi басты қағида
етiп ... ... еш ... да иманды-лық, адамгершiлiк ... ... ... ... дау ... да ... ... жүгiнiп
шешiп отырған. Билердің ел басқарудағы саяси-құқықтық көзқарастары айрықша
болып келген. Ерте кезден елді Шыңғыс хан ... ... ... ... ... ... ... қағидаға мойынсұнбай, елді ақылды, қол бастай
алатын ержүрек адам басқару керек деген идеяларды да ... және ... ... ... халқының тарихында билердiң
үлгiлi билiк шешiмдерiнiң туындауының дәстүрi ерте кезең-дерден өз бастауын
алып, бергi заманда қабылданған ... ... ... ... ... ... жолы”, әз-Тәукенiң “Жетi жарғысын-да” өз көрiнiсiн тапқан, осы әдет-
ғұрып заңдарының заңды жалғасы болып табылады. ... ... ... ... ... сөздiң өзi-белгiлi бiр мәселеге (ел iшiнде болып
тұратын жер дауы, ... ... құн ... ... дауы, ар-ождан дауы және
тағы басқа да уақиғаларға) байланысты ... ... ой, ... шешiм
ауызша айтылып оны халық аталы, ... сөз ... ... билiк
шешiмдер. Сонымен қатар, билердiң билiк шешiм-дерi дәстүрлi ... ... ... ... ... ... ... етеп, жаңа заман талаптарына сай етіп ... ... ... ... ... ... болып табылатын
билердiң жарғылық және қағидалық билiк шешiм-дерiн, ... ... ... ... ... ... қалыптасу және даму процесiне орай
былай бөлуге болады:
- Ежелгi ... ... ... мен ... ... билiк
шешiмдерi;
- Шыңғысхан дәуiрiндегi билердiң үлгiлi билiк шешiмдерi мен нақыл
сөздерi;
- ... ... ... ... ... ... ... билiк шешiмдерi;
- Тәуке хан тұсындағы билердiң үлгiлi билiк шешiмдерi мен нақыл
сөздерi.
Билер ... ... ... ... үшiн ... ... жалғыз қазақ
халқы ғана емес, бүкiл алты Алаштың ... ... ... сол үшiн
үлкен еңбек те сiңiрген. Сондықтан да шын мәнiнде де ... ел ... яғни ... ғана тән құқықтық мәдениетiмiздi, құқықтық жүйемiздi
жасаймыз десек, ата-бабаларымыз салып кеткен тура жолға ... ... бiр ... ... Себебі, қазіргі жаһандастыру заманында әрбір
елге өзінің ұлттық ерекшеліктерін сақтап қалу үлкен мәселеге айналып ... ... ұлт ... ... сақтап қалуы өзінің мемлекеттілігін,
ұлттық болмысын, дәстүрін, тілін қалай осы ... аман ... ... ... ... ... ... ұлттық
мемлекеттілігінен, тілінен, дәстүрінен, болмысынан ... ел ... ... ел ... кете беруі ғажап емес. Сондықтанда қазіргі
кезде ұлттық мемлекетілігімізді, дәстүрімізді, ... ... ... ... ... алдымыздан көсе-көлденен туындап отыр.
Осы ұлттық болмысымыздың бір сынығы бұл көшпелі қазақ қоғамындағы
билер институты болып ... ... ... ... ... кiрген
кезеңде отарлық саясаттың ықпалымен қоғамдық қатынастардан ығыстырылған, ал
Кеңес дәуiрi кезiнде сол кездегi идеологияның әсерiмен өмiрден аластатылған
еді. Қазақ елі ... ел ... ... бастап халқымыз осы дәстүрлі әдет-
ғұрпымызбен, құқықтық ... ... ... ... ... ... ... ұлттық құқықтық болмысымызға мемлекет және қоғамдық ұйымдар
тарапынан қолдау көрсетiлуi қажет. Сондықтанда қазіргі кезде ... ... ... ... аудан орталықтарында, ауылдық
жерлерде “бітімгер-шілік кеңесі”, “аралық ... ... ... “билер
кеңесі” және т.с.с. атпен жұмыс жасап жатқан қоғамдық ұйымдардың қызметi
заң жағынан реттеудi, ... және ... бiр ... қоюды талап етедi.
Жалпы алғанда елiмiзде осы “бітімгершілік кеңесі”, “аралық алқа”,
“ақсақалдар соты” сияқты қоғамдық ұйымдарды енгiзу ... ... ... ... ... ету шараларын қолдану үшiн ұсақ бұзақылық,
ұрлық, ел ішінде болып ... ... ... кішігірім мүліктік
дауларды беруді дұрыс деп санаймыз. Сонымен қатар мұндай қоғамдық ұйымдар
елімізде осы ... ... ... ... жас ... ажырасуы,
тастанды балалардың көбейуі, араққа қазақтың жас жігіттері мен қыздарының
салынуы сияқты ... ... ... ... ... болар деген
ойдамыз. Сонымен ... ... ... ... ... ... ... құрамыз десек онда біз осыған дейін ата ... ел ... ... деп ... кеткен сара жолын ұмытпай
оны әрі қарай жалғастыруымыз ... ... ... мемлекеттердiң пайда
болуының өзi бұл мемлекеттiк-құқықтық процестердiң ұзақ та заңды даму
салдарынан, яғни, ескi, ... ... ... бiр ... ... таңдау нәтижесiнде алынған алдыңғы қатарлы, ... ... ... ... ... онда ... ... мемлекетiмiзде
құқықтық мемлекеттi, демократияны құру жолында елiмiздiң ұлттық құқық
тарихындағы билерiмiздiң әдiлдiк, ... ... ... ... ... айтқан тұжырымдарын, дана ойларын, тәжірибелерін
қолданысқа ... елдi ... ... ... ... басты
қағида ретiнде алсақ, одан бiздiң ұтарымыз көп болар едi.
Қорыта келе ... бiз ... ... зерттеуде, осыған дейiн
жеткен жетiстiктерге сүйене келе ... емес ... ... ... ... ... ... институтының құқықтық мұрасының әлi
де болса да зерттейтiн жұмбақ жақтары көп. Өйткенi бiр зерттеу ... ... ... ... ... шығу мүмкiн емес. Бұл құқықтық
құрылымның мұрасын зерттеу үшiн әлi де ... ... ... ету ... ... ... ... бұл сайын даланың перзентерiнiң сан
жылдар бойы қалыптастырған ұлттық ... ... ... ... ... ... ... С.З., Атишев А.А. Политические взгляды Ч.Валиханова. Алма-
Ата, 1965, // Аудармасы: С.Өзбекұлы ... ... ... 112 ... ... В.В. Опыт ... ... наречии. Т.4 часть 2, Москва, 1911.
3. Добросмыслов А.И. Суд у ... ... ... в XVIII и XIX ... 1904.
4. Леонтьев А.А. Обычное ... ... ... и
судопроизводства. // Юридический Вестник, 1890, №5.
5. Ч.Ч.Валиханов Собрание сочинений в пяти ... Том1. ... ... ... Словоохотовь А.Л. Народный суд обычного права киргиз ... ... ... ... архивной комиссии. Оренбург, 1905, Вып.15
7. Бартольд В.В. Бег. //Сочинения. Т.5 Работы по ... и ... и ... ... ... 1968, 757 ... ... Е.Б. Присоединение Казахстана к России. Москва, 1957, 342
с.
9. Аманжолов С. ... ... и ... казахского языка. Алматы,
1997, 455 с.
10. Толыбеков С.Е. О некоторых вопросах экономики ... ... ... //Вестник АН КазССР. 1951, №8.
11. Аполлова Н.Г. Присоединение Казахстана к России в 30-40-х ... ... 1948, 254 ... ... ... /көне заманнан бүгiнге дейiн/. V томдық, II том. Алматы,
1983, 440 б.
13. Кляшторный С.Г., ... Т.М. ... ... трех ... 1992, 376 ... ... Ғ.Ғаббасұлы. “Қазақ көшпелi қоғамының әдет заңдарының
бастауы туралы” // Мемлекет және ... ... 2001, №1, ... ... ... ... Қойшығара Салғараұлы) Алматы, 1998,
275 б.
16. Су Бэйхай Үйсiн тарихы. //Қазақ тарихы. 1998, №6, Б.5-8
17. Сапарғалиев Ғ.С. ... ... мен ... ... ... 160 ... ... З.Ж. Көшпелi қазақ қоғамындағы дәстүрлi құқықтық ... ... ... ... ... 1997, 192 ... ... Ғ. Язык орхонских памятников древнетюркской писменьности ... ... 1971, 415 ... История государства и права Казахской ССР. Часть 1, Алма-Ата, 1982,
181 с.
21. Гумилев Л.Н. Древние тюрки. ... 1967, 526 ... ... А.Н. ... ... ... ... VI-
VIII веков. Москва, 1946, 946 с.
23. Сүйiншәлиев Х.Ш. Диуани лұғат ат-түрк. Алматы, 1986, 85 ... ... ... Түбi бiр түркi тiлi. Алматы, 1993, 192 б.
25. Треножкин А.И. Об общественном строе скифов //Советская ... ... ... Б.Н. ... ... на ... ... 1954, 235 с.
27. Кадырбаев А.Ш. Сакский воин-символ духа предков. Алматы, 1998, 128 с.
28. Лукиан Самосатский. Анахарсис или о гимнасиях ... А.М. ... ... ... 1975, 332 ... ... (Иакинф). Собрание сведений о народах, обитавших в
Средней Азии в древние ... Том 1. ... 1950, ... Абай ... ... бiр ... толық жинағы. Алматы, 1961,
694 б.
31. Нәрiкбаев М.С. Ұлы ... ... ... ... ... 1999, 192
б.
32. Хара-Даван Э. Чингис-хан как полководец и его наследие. ... ... ... ... XII-XIV ... ... 1992,
272 с.
33. Құдайбердiұлы Ш. Түрiк, қырғыз-қазақ һәм хандар ... ... 80 ... ... Н. Шариат. Алматы, 1996, 352 б.
35. Құрбанғали Халид. Таураих хамса (Бес тарих). ... 1992, 304 ... ... совет энциклопедиясы. Т.1 1972.
37. Бес ғасыр жырлайды. II томдық, // Құрастырған М.Мағауин, М.Байдiлбаев.,
Т.1 Алматы, 1989, 382 ... ... ... ... ... көзi. ... 1996, 240 б.
39. Материалы по казахскому обычному праву. //Сост. ... ... ... 1948, Сб.1, 347 ... ... С.З. ... строй казахов первой половины XIX века. Алма-
Ата, 1958, 293 ... ... ... ... ... ... Алматы, 1995, 200 б.
42. Уалиханов Ш. Таңдамалы. Екінші басылым, Алматы, 1985, 560 ... ... М.Т. ... ... права казахов /с момента
присоединения Казахстана до ... ... ... ... 300 ... ... 64 қор, ... Степного генерал-губернатора”, 1-тiзбе,
2209; 647 iс.
45. Н.Ә.Назарбаев Бiрлiк-бiздiң ... ... // ... ... Б. ... Қайырғәлиева К. Қазақ ойлау мәдениетiндегi билер ... ... ... ... орны мен қызметi туралы/, //Ана тiлi,
18.09.2000., № 22. Б. ... ... ... қызметi // Фемида, 1997, №11, Б.71-75.
48. С.Сматай Қаз ... ... би. // Үш ... Алматы, 1992, 184 б.
49. Есламғалиұлы М. Би дегендi бiле ме ... ... ... ... ... ... М. ... институты // Ақиқат, 1995, №9, Б.14-19.
51. Қуандықов Б. ... ... ... ... би болу ... // Заң ... 2000, №6, Б. ... Дәдебаев Ж. Шешендік сөздер. Алматы, 1993, 180 б.
53. С.Өзбекұлы Көшпелі ... ... ... ... ... казахов. Алматы, 2002, 224 ... ... 44 қор ... областное правление”, 1 тiзбе, 29172 iс.
55. Маковецкий П.Е. Материалы для изучения юридических обычаев ... ... ... 1886, Вып: 1; ... ... А.И. Описание киргиз-казачьих, или ... орд ... // Под. ... ... ... Алматы, 1996, 656 с.
57. Созақбаев С. Тауке хан. Жеті жарғы. Алматы, 1994, 48 б.
58. Гродеков Н.И. Киргизы и ... ... ... ... Том 1, ... ... ... би // Тура би, 1999, №3 Б.122-123
60. Проблемы казахского обычного права. // Материалы ... ... ... ... 1989, 144 с.
61. Кенжалиев З.Ж. Дәстүрлi ... ... сот ... кейбiр
мәселелерi // Әдiлет министрлiгiнiң хабаршысы, 1995, №6, Б. 40 - 47
62. Сомоквасов Д.Я. Сборник обычного права ... ... ... С. 245-276
63. Өсеров Н. Ант беру мен қорғану // Заң газетi, 02.04.1997., Б. 6
64. ... И. ... о ... ... СПб, 1878, 25 с.
65. Максимов Народный суд у киргизов // ... ... ... ... ... Вяткин М. Батыр Срым. Алматы, 1998, 344 ... ... ... ... ... ... ... быть киргизов, Оренбург, 1911, Выпуск XXV. С.31
68. Әлменұлы Бөлтерiк. ... ... ... Ж.Дәдебаев Алматы,
1997, 192 б.
69. Кенжалиев З.Ж., Дәулетова С.О. Казахское обычное ... в ... ... ... ... 1993, 143 ... Н.Өсерұлы Жетi жарғы. Алматы, 1995, 80 б.
71. Қазақ совет энциклопедиясы. Алматы, 1975, 6 том.
72. Қуандықов Б. ... ... би ... ... // ... ... дәрежесiн алу үшiн дайындаған ... 2001, 145 ... ... С.З., ... Н.Ө. Жетi жарғы туралы бiрер сөз // Қазақ ССР
ғылым академиясының хабарлары. Қоғамдық ғылым ... 1975, №4, ... ... С.З., ... Н.Ө. Жетi жарғының жаңадан табылған бiр варианты
жайлы. //Қазақ ССР ғылым академиясының хабаршысы, 1976, №1, Б. 57-60
75. Н.Өсерұлы Жетi ... // ... ... ... 1995, №1, ... Негимов С. Шешендiк сөздер. Алматы, 1997, 208 б.
77. ... ... Төле би. ... Алматы, 1991, 80 б.
78. Спасский Г. Киргиз-кайсаки Большой, Средней и Малой Орды. ... СПб, 1820, ... ... ... ... Ғылым академиясының Орталық
кiтапханасының сирек қолжазбалар қоры // 1884 ... 71 ... ... ... ел ... ... ... Кайрат Алимжан. Суд биев: особенности и опыт // Юридическая газета,
09.06.1998., ... ... С. ... ... билер институтының тағдыры // Әдiлет
министрлiгiнiң хабаршысы, 1996, ... ... ... хан және жетi ... // Егемен Қазақстан, 10.12.1998.
Б. 3
83. Қазақстан Республикасы Ұлттық Ғылым Академиясы Орталық ... ... ... ... ... //1064 папка, №14
дәптер, Қаз ... ... ... ... Б.Адамбаев Қазақ шешендерi. Алматы, 2001, 318 б.
85. Нысанбек Төреқұлов., Қазбеков М. Қазақтың би шешендерi, ... ... ... ... Сайын даланың сан қырлы ... // Заң ... Б. ... Айтеке би. // Состав.: Г.Бельгер, М.Ақдаулетұлы Алматы, 1998, 244 с.
88. ... ... ... Мемлекеттік Мұрағаты, 2152 қор, №2
тiзбе, 14-iс, 147 парақ.
89. Қазақстан Республикасының Орталық Мемлекеттік Мұрағаты, 2152 қор, ... 46-iс, 88 ... ... ... ... ... билiк шешiмдерi. // Заң журналы, 2000,
№10, Б. 47-50
91. Қазақстан Республикасының Ұлттық ... ... ... ... ... қоры, // 1060 папка, 5 дәптер, Төле
бидiң төрелiгi.
92. Қазақстан Республикасының ... ... ... 2152 қор, ... 39-iс, ... ... ... Орталық Мемлекеттік Мұрағаты, 2152 қор, ... 89-iс, 38 ... ... А. Төле би. // Үш пайғамбар. Алматы, 1992, 184 б.
95. Қазақстан Республикасының Орталық Мемлекеттік Мұрағаты, 2215 қор, ... 154-iс, 21 ... ... Республикасы Ұлттық Ғылым Академиясы Орталық ... ... ... ... ... // 1066 ... ... “Шоңның дана билiгi”.
97. Кәрiм Тұрдағалиев. Алғашқы ... // ... ... Б.8 - ... Қазақстан Республикасының Орталық Мемлекеттік Мұрағаты, 2152 қор, №1
тiзбе, 72-iс, 18 парақ.
99. С.Жеңiсұлы Ердiң құны екi ауыз сөз. // Заң ... ... ... ... ... ... // ... шешендiк тапқырлық, нақыл
сөздерi. Алматы, 1967, 196 б.
101. ... ... ... ... ... 2152 қор, №1
тiзбе, 61-iс, 4 парақ.
102. ... ... ... Мемлекеттік Мұрағаты, 2152 қор, №2
тiзбе, 12-iс, 25 парақ.
103. Т.Кәкiшев Билер сөзi. ... 1992, 160 ... ... Кочевые племена Приаралья в XV-XVII вв. ... и ... ... ... 1982, 131 с.
105. Н.Өсерұлы. Қазақтың үкiм кесiмдерi. ... 1994, 104 ... ... М. ... би. ... 1998, 112 ... ... Ысмағұлов, Сәнду Дүймағанбетқызы Кiсi құны // Ана ... Б. ... ... ... ... Казахстана конца XVIII и ... XIX ... ... 1960, 293 ... ... ... Ұлттық Ғылым академиясының Орталық
кiтапханасының сирек қолжазбалар қоры. // 1884 папка, 16 ... ... ... көлге таласуы.
110. ҚР Ұлттық Ғылым академиясының Орталық кiтапханасының сирек ... // 1884 ... 26 ... ... пен Қазыбектiң дауы туралы.
111. Қазақстан Республикасының Ұлттық ... ... ... ... ... қоры. // 1884 папка, 64 дәптер, ... бен Кiшi жүз ... жер ... ... Қаз ... Қазыбек би // Жұлдыз, 1985, №3, Б. 191-198
113. Ә.Кекiлбай Әйтеке би //Үш ... ... 1992, 184 ... Фукс С.Л. Обычное право казахов в XVIII-первой половине XIX ... 1981, 224 ... ... М.А. ... право в истории Казахстана и Средней
Азии. ... 1991, 152 ... ... Е. ... ... ... ... //Заң
ғылымдарының кандидаты дәрежесiн алу үшiн жазылған ... 1999, Б. ... ... Ө., Куанышев Ү. Үш даңғыл // ... ... ... ... ... ... убийца /Очерк о жизни и трагедии ... // ... ... ... ... ... К. Дала ... // Ақиқат, 1995, №10, Б. 30-34
120. Бижанов М. Социальные категории казахского ... XVIII века ... ... ученых // Казахстан в XV-XVIII веках. (Вопросы социально
- политической истории), Алма-Ата, 1969, 201 с.
121. Төле би. //Араб ... ... ... С.Дәуiтов. Алматы,
1991, 80 б.
122. Р.Б.Сулейменов., В.А.Мойсеев. Из истории Казахстана XVII века. ... и ... ... ... Алма - Ата, 1988, 144 с.
123. И.Я.Златкин История джунгарского ханства 1635-1758 гг, ... ... ... ... ... 1640 ... ... заңы, //Заң ғылымдарының
кандидаты дәрежесiн алу үшiн жазылған диссертация, Қарағанды, 2001.
125. Дәдебаев Ж. Төле би, // Жас ... 1991, 18 ... ... Адамбаев Б.Ә. Қазақтың шешендiк өнерi, Алматы, 1984, 136 б.
127. Х.Арғынбаев Қаз дауысты ... би ... // ... ... Б. ... ... ... кiтапханасының сирек қолжазбалар қоры, №1884 папка, 63
дәптер. Қазыбек бидiң Қалмақтың ханы Қоңтайжыға айтқан сөзi.
129. С.Өзбекұлы ... ... ... би, //Заң ... ... ... ... Россия и Казахские ханства в XVI-XVIII вв. /Казахстан в
системе внешней политики Российской ... ... 1971, 274 ... ... ... в ... вв (Сб. ... и
материалов), Алма-Ата, 1964, 573 с.
132. Телеуова Э.Т. ... ... ... ... ... ... ... ахуалы, // Тарих ғылымдарының кандидаты дәрежесiн алу үшiн
дайындаған диссертациясы, Алматы, 1999.
133. Қаз ... ... ... ... ... ... // Қазақ тарихы, 1993, №2, Б. 54-59
134. Жиренчин К.А. ... ... ... в XIX-начале XX веков.
Алматы, 1996, 352 с.
135. Сейтқали Мадуанов. Взаймоотношения ... с ... ... ... Азий в ... XX вв. ... и
социально-экономические аспекты). Алматы, 1995, 273 с.
136. М.Қозыбаев Тарих зердесi (Арыстар тұғыры). 2-шi кiтап, Алматы, ... ... ... ата ... ... ... және ... 10 томдық,
// Бағдарлама жетекшiсi С.З.Зиманов, Алматы, 2001, Т.1 440 б.
138. Ж.Молдабеков. ... ұлы ... ... // Жас ... 10.06.1993. Б.
3 - 5
139. Ахан Бекежан. Билердiң сөз саптау үлгiлерi // Қазақ тарихы, 2001, ... ... ... З. ... үш ... // Жас ... ... Б.5
141. Нығмет Мыңжан. Қазақтың көне тарихы //Дайындаған Мұратхан ... 1994, 400 ... ... шиырлар // Шешендiк сөздер, нақылдар мен ... ... ... ... 1993, 240 ... ... Бабалар сөзi-даналық көзi. Алматы, 1996, 184 б.
144. Қазақстан Республикасының Орталық Мемлекеттік Мұрағаты, 2152 қор, ... 7-iс, 81 ... ... ... ... қоғамындағы негiзгi құқықтық ұғым-
түсiнiктер мен ... //Қ.Р. ... ... ... сериясы, 1996, №1, Б. 14-20
146. ҚРОММ, 2152 қор, №1 ... 31 iс, 131 ... ... ... ... ... әдiлеттi басқару және
әдiлсот мәселелерi // Қазақстан заңдары, 1998, №3, Б. ... Абай ... Қара сөз. ... ... 1992, 272 б.
149. Сапарғалиев Ғ.С. Основы ... и ... ... ... 1997, 496 ... ... 4 қор “Областное правление Оренбургскими киргизами” 1 тiзбе,
488 iс.
151. Аманкелдиев Қ. ... ... би // ... ... 1991, 18 ... Б.3.
152. Материалы по истории политического строя Казахстана /со ... ... к ... до ... ... Революции. Т.1 Алма-Ата, 1960, 440 с.
153. Ғ.Сапарғалиев Карательная политика ... в ... ... 375 ... ... ... ... болмыс: жаңғыру, қайта ... ... 1997, № 12, ... Қазақстан Республикасының Конституциясы, Алматы, 1995, Б. 96
156. Второй этап правовой реформы: вопросы, предложения, мнения ... ... С. ... ... 16 стран мира: Сб. конституций стран членов СНГ, Балтии и
ряда др. государств ... // ... ... ... ... ... ... Конституция Кыргызской Республики, Бишкек, 1999, 90 с.
159. Закон ... ... “О ... аксакалов”. //Норматив-ные акты
Кыргызской Республики, 2002, №14.
160. Рахманқұл Бердiбай. Ежелгi ... ел ... ... // Егемен
Қазақстан, 12.02.1997., Б.6.
161. Ш.Баймұханбетов., Т.Сақалов “Ұлт азбасын, ұрпақ тозбасын!” //Егемен
Қазақстан, 10.09.1994., ... ... ... ... ... /Ақтөбе, 1991, 21 мамыр, Б.2.
163. Оңдасын Елубай. Ақсақалдар ... ... ... Қазақстан
20.03.1993., Б.5.
164. Аманқос Орынғалиұлы. Ақсақалдардың облыстық кеңесi құрыл-ды //Ақтөбе,
2002, 16 ... Б.1.

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 134 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Еңбек құқығы жүйесінде материалдық жауапкершілік институты50 бет
Мәскеуде жүр бір қазақ туған елдің тынысын кеңейтем деп2 бет
Қазақ халқындағы неке және оның түрлері71 бет
Микроэкономика пәнін зерделеу186 бет
Қоғамдық қатынастардың мәселелері10 бет
Билер соты7 бет
Cпектрдің жақын ИҚ аймағындағы сатурынның бұлытты жамылғысының сенімді спектрлік бақылау мәлметтерін алу38 бет
Xvii ғасырдың екінші жартысы мен xviii ғасырдың аралығындағы қазақ қоғамындағы саяси-әлеуметтік хал-ахуал жайлы56 бет
XVІІ ғасырдың екінші жартысы мен XVІІІ ғасырдың аралығындағы қазақ қоғамындағы саяси-әлеуметтік хал-ахуал16 бет
«Билер мектебі – билік үлгісі» (қазақ халқының сот тарихынан)10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь