Экологиялық қауіпсіздікті қамтамасыз ету

Кіріспе
1. Экологиялық қауіпсіздікті қамтамасыз етудің теориялық аспектілері
1.1 Экологиялық мәселелердің қалыптасуындағы зерттеуші ғалымдардың көзқарасы
1.2 Экологиялық проблемалардың әлеуметтік­экономикалық мазмұны
1.3 Экологиялық мәселелерді мемлекеттік реттеудегі әлемдік тәжірибе
2. Қазақстандағы экологиялық мәселелердің қазіргі жағдайы және шешу жолдары
2.1 Қазақстандағы экологиялық мәселелердің экономикаға тигізетін әсері
2.2 Қазақстанда қоршаған ортаның ластануын бағалау және негізгі іс.шаралар
2.3 Экологиялық қауіпсіздікті қамтамасыз етудегі экономикалық тиімділік
2.3 Экологиялық қауіпсіздікті қамтамасыз етудегі экономикалық тиімділік
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Тақырыптың өзектілігі. Адамның қоршаған ортаға деген жауакершіліктен қашуы табиғаттың келеңсіз әсерін шұғыл күшейтіп, биосферадағы табиғи жағдайдағы энергия мен зат алмасуды бұзды. Адамның табиғатты өзгертуі өте қауіпті жағдайға айналды. Бұл құбылыс дүние жүзі бойынша экологиялық сипат алды, сондай-ақ ғаламдық экологиялық көкейкесті проблемалардың туындауына себеп болып отыр. Анығырақ айтсақ, жердің шөлге айналуына, орманның құрып кетуіне, табиғи қордың сарқылуына, озон қабатының бұзылуына, жылыжай буының әсеріне, тұзды жауынның қалыптасуына, ауыз судың тапшылығына, мұхиттардың ластануына, өсімдік пен жануарлар түрлерінің жойылуына және жердің азуына әкелді. Адамзаттың табиғатқа жағымсыз әсер етуінің ұзақ тарихы бар. Бірақ, осылардың барлығы біздің заманымыздағы жағымсыз әрекеттің жылдамдығыңдай болған емес. Бұл ғаламдық экологиялық дағдарыстың есіктен «сығалауы» деген сөз.
Рим клубының тапсырысы бойынша Д.Медоуздың жетекшілігімен «Пределы роста» (1972), М. Месарович пен Э. Пестелдің «Человечество у поворотного пункта» (1974) еңбектерінде XXI ғасырдың ортасына таман барлық минералды шикізат қорлары таусылып бітіп, қоршаған орта шектен тыс ластануына байланысты алыс болашақта емес, нақты осы уақыт ішінде өркениеттің ақырғы заманы болады деген суық болжам алғаш рет айтылды [2, 17б]. Сондықтан болар, тап қазіргі проблеманы зерттейтін сол саланың біліміне деген қажеттілік туындап, ғаламдық апатты болдырмау жолдары белгіленуде.
Сондықтан, экология мәселелері Қазақстанның да алдыңғы қатардағы шешілуі тиіс міндеттерінің бірі болып отыр. Себебі экологиялық даму әрбір елге, барлық адамзатқа, әсіресе елімізге бүгін, қазір ауадай қажет. Осы тұрғыда Қазақстан Республикасының экологиялық мәселелерінің шешімін табу еліміздің тұрақты дамуының кепілі болып табылады. Сондықтан болар, елбасымыздың жыл сайынғы жолдауларында, мемлекеттік ұзақ мерзімді бағдарламаларда экологиялық саясат, экологиялық мәселелерді шешуді міндетті түрде алдыңғы шепте қарастырады [1].
Шетелдік ғалымдардың арасынан неміс экономиа ғылымдарының докторы, профессор Бодо Лохманды атауға болады, өзінің «Экологиялық проблемаларды шешудегі ғылымның рөлі» мақаласында өзекті пікірлер келтіреді. Ресей ғалымдарынан Гирусов Э.В., Бобылев С.Н. есімдерін атауға болады. «Экология және табиғатты пайдалану экономикасы» оқулықтарымен танымал. Отандық ғалымдардан Мамыров Н.Қ., Тонкопий М.С., Үпішев Е.М. есімдерін мақтанышпен атап өтуге болады.
Жұмыстың мақсаты мен міндеттері − Қазақстан Республикасының экологиялық мәселелерін шешу еліміздің тұрақты дамуының ең негізгі қозғаушы күші екендігінің мәнін ашып көрсету. Соған сәйкес оның алдында келесідей міндеттер тұр:
- экологиялық мәселелердің қалыптасуындағы зерттеуші ғалымдардың көзқарастарына талдау жүргізу;
1. «Қазақстанның əлемдегі бəсекеге қабілетті 50 елдің қатарына кіру стратегиясы», Президенттің Қазақстан халқына Жолдауы. – Астана, наурыз, 2006.
2. Мамыров Н.Қ., Тонкопий М.С., Үпішев Е.М. Табиғатты пайдалану экономикасы. − Алматы : Экономика, 2005. - 367 б.
3. Тонкопий М.С. Экономика природопользования. - Алматы: Экономика, 1998. – 476 с.
4. Гирусов Э.В., Бобылев С.Н. и др. Экология и экономика природопользования. - Москва: Закон и право, 1998. – 455 с.
5. Біріккен ұлттар ұйымының сайты \\http://www.unep.org.
6. Әлімбетов Қ.Ә., Оспанова Г.С. және басқалары. Табиғатты пайдалану және оны қорғау негіздері. Алматы: 2003. - 131 б.
7. Есполов Т.И., Абралиев О.А. Табиғатты пайдалану экономикасы.- Алматы: 2005. - 283 б.
8. Лохман Б. Роль науки в решении экологических проблем // Вестник КазНУ. Экономическая серия. - 2009. -№3 (73).-С.15-30.
9. Аскарова М.А. Проблемы оценки и управления экологической загрязненностью атмосферного воздуха // ВестникКазНУ. Серия географическая. - 2009. -№2(29).-С.105.
10. Национальный доклад о состоянии окружающей среды в Республике Казахстан в 2008 году. −223 с.
11. Информационный бюллетень о состоянии окружающей среды Республики Казахстан. 2001-2009 гг.
12. Центр Экологического мониторинга окружающей среды Республики Казахстан // Информационный бюллетень о состоянии окружающей среды РК. − 2007. – 4 квартал.
13. Информационно­аналитический отчет по контрольной и правоприменительной деятельности экологической инспекции Западно­Казахстанского областного территориального управления охраны окружающей среды. – 2007. – 152 с.
14. Альмаганбетова Л.Ж. Мониторинг загрязнения природной среды Карачаганакского месторождения // Вестник КазНУ. Серия географическая. -2009. - №2(29).-С.120.
15. Жансерикова А.Ж. Гигиеническая оценка и прогнозирование качества почвы в зоне Карачаганакского нефтегазоконденсатного месторождения . / Автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата биологических наук. 14.00.07. – Гигиена. – Алматы, 1998. – 25 с.
16. К.К.Мақаш, А.Н.Султанбекова. Каспий теңізінің экологиялық жағдайы // ҚазҰУ хабаршысы. Геграфия сериясы. 2009.-№1(28).-С.57.
17. Салманова М.А.− Экология и биологическая продуктивность Каспийского моря.− Баку.−2008.−14 с.
18. Консалтинговый центр «NEDRA». По заявке Министерства охраны окружающей среды. Фоновые исследования состояния окружающей среды на участке «Северный Каспий-1».−Атырау.− 2008.−7 с.
19. Жайық - Каспий департаменті. Жайық - Каспий экологиялық департаментінің Каспий экологиялық бағдарламасына жолдаған ұсыныстары. −Атырау.− 2008.−20с.
20. Министерство охраны окружающей среды. Национальный план обеспечения экологической безопасности Каспийского моря.− Астана.− 2008.−10 с.
21. Экологический кодекс Республики Казахстан. Алматы:ЮРИСТ, 2009. -172с.
22. Орхусс конвенциясын іске асыру жөніндегі ұлттық баяндама.
23. Аскарова М.А. Теоретико-методологические аспекты управления экологической безопасностью: основные принципы и конструктивные подходы. // Вестник КазНУ. Географическая серия. - 2009. -№2 (29).-С.111-119.
24. Қазақстан Республикасының 2004-2015 жылдарға арналған экологиялық қауiпсiздiгi тұжырымдамасы. 2003. 12. 03.
25. ҚР Қоршаған ортаны қорғау министрлігінің сайты. \\ http://www.nature.kz.
26. Қазақстан Республикасының 2007-2024 жылдарға арналған тұрақты дамуға көшу тұжырымдамасы. 14.11.2006.
27. Қазақстан Республикасы Қоршаған ортаны қорғау министрлігінің 2010 – 2014 жылдарға арналған стратегиялық жоспары. 2010.12. 30.
28. ҚР Статистика агенттігінің сайты \\http://www.stat.kz.
29. «Дағдарыстан кейінгі Қазақстан: болашаққа интеллектуалды секіріс». ҚР Президенті Н.Ә. Назарбаевтың әл-Фараби атындағы ҚазҰУ- да оқыған лекциясы. 15.10.2009.
30. Рахимова С.А. Экономика и экология: управление эколого-экономическими системами в условиях устойчивого развития // Вестник КазНУ. Экономическая серия. - 2010. -№1 (77).-С.91-94.
31. Экологиялық бағдарламаларды қаржыландырудың және инвестициялаудың концептуалды негізі // ҚазҰУ хабаршысы. Экономика сериясы. - 2009. -№4 (74).- 113-118 б.
32. Шаяхметова К.О., Уразгалиева М.А. Экологический менеджмент и эко-аудирование// Вестник КазНУ.Экономическая серия. 2009.№6 (76).-С.79-84.
33. Искакова А. Экологизация экономики как фактор устойчивого развития Казахстана // АльПари. - 2008. -№4.-С.95-98.
34. Кадочникова В.П. Устойчивое развитие сельскохозяйственного комплекса региона // АльПари. - 2008. -№4.-С.86-87.
35. Абдибеков С.У. Рациональное природопользование и устойчивое развитие экономики на современном этапе // Вестник КазНУ. Экономическая серия. - 2010. -№2 (78).-С.13-16.
36. Алтаева Р.А. Табиғи ресурстарды тиімді пайдалануды жақсартудың маңызы // ҚазҰУ хабаршысы.Экономика сериясы. - 2008. -№6 (70).- 93­96 б.
37. Кушенова М.Ш. Оценка эколого-экономического ущерба от размещения отходов производства и потребления // Вестник КазНУ. Экономическая серия. - 2008. -№1 (65).-С.115-119.
38. Назарбаев Н.Ә. Қазақстан Республикасының 2030 жылға дейінгі даму стратегиясы. – Алматы, 1997.
39. «Қазақстан халқының əл-ауқатын арттыру – мемлекеттік саясаттың басты мақсаты». Президенттің Қазақстан халқына Жолдауы – Астана, ақпан, 2008.
40. «Жаңа он жылдық – жаңа экономикалық өрлеу – Қазақстанның жаңа мүмкіндіктері». Президенттің Қазақстан халқына Жолдауы. – Астана, 2010.
41. «Болашақтың іргесін бірге қалаймыз». Қазақстан Республикасы Президентінің Қазақстан халқына Жолдауы, 28.01.2011 ж.
42. Қазақстан Республикасының Индустриялық-инновациялық дамуының 2003-2015 жылдарға арналған стратегиясы 2003.05.17.
43. Реестр экологических проблем Республики Казахстан.
Баев С. Карачаганак: Сохраняя эклолгический баланс // Газета «Литер». 28 августа 2008 г. – С.9.
44. Программы по борьбе с опустыниванием в Республике Казахстан на 2005-2015 годы.
45. ҚР электрондық үкіметінің сайты \\http://www.e.gov.kz.
46. ҚР қоғамдық ұйымдарының экологиялық форумының сайты \\http:// www.ecoforum.kz.
47. Орнықты даму үшін Қазақстан табиғат пайдаланушыларының ассоциациясының (ОДҚТПА) сайты \\http://www.kap.kz.
48. Қоршаған ортаны жақсартуға арналған соңғы технологиялар туралы ақпарат алуға болатын сайт \\http://www.journalistreviews.com.
        
        Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі. Адамның қоршаған ортаға деген жауакершіліктен
қашуы табиғаттың келеңсіз әсерін ... ... ... ... ... мен зат ... ... Адамның табиғатты өзгертуі өте
қауіпті жағдайға айналды. Бұл ... ... жүзі ... ... ... сондай-ақ ғаламдық экологиялық көкейкесті проблемалардың туындауына
себеп болып отыр. Анығырақ айтсақ, жердің шөлге ... ... ... ... ... ... озон ... бұзылуына, жылыжай буының
әсеріне, тұзды жауынның қалыптасуына, ауыз судың тапшылығына, ... ... пен ... ... ... және ... азуына
әкелді. Адамзаттың табиғатқа жағымсыз әсер етуінің ұзақ тарихы бар. ... ... ... ... жағымсыз әрекеттің жылдамдығыңдай
болған емес. Бұл ғаламдық ... ... ... ... ... ... ... бойынша Д.Медоуздың жетекшілігімен «Пределы
роста» (1972), М. Месарович пен Э. ... ... у ... (1974) ... XXI ... ... таман барлық минералды
шикізат қорлары таусылып бітіп, қоршаған орта шектен тыс ... алыс ... ... ... осы ... ішінде өркениеттің ақырғы
заманы болады деген суық болжам алғаш рет айтылды [2, 17б]. ... тап ... ... зерттейтін сол саланың біліміне ... ... ... ... ... жолдары белгіленуде.
Сондықтан, экология мәселелері Қазақстанның да алдыңғы ... ... ... бірі ... отыр. Себебі экологиялық даму әрбір ... ... ... ... ... қазір ауадай қажет. Осы тұрғыда
Қазақстан Республикасының экологиялық мәселелерінің шешімін табу еліміздің
тұрақты дамуының кепілі болып табылады. Сондықтан ... ... ... ... ... ұзақ ... бағдарламаларда
экологиялық саясат, экологиялық мәселелерді шешуді ... ... ... ... ... ғалымдардың арасынан неміс экономиа ғылымдарының докторы,
профессор Бодо Лохманды атауға ... ... ... проблемаларды
шешудегі ғылымның рөлі» мақаласында өзекті пікірлер келтіреді. Ресей
ғалымдарынан Гирусов Э.В., ... С.Н. ... ... ... ... табиғатты пайдалану экономикасы» ... ... ... ... Н.Қ., ... М.С., Үпішев Е.М. есімдерін мақтанышпен
атап өтуге болады.
Жұмыстың мақсаты мен міндеттері − Қазақстан Республикасының экологиялық
мәселелерін шешу ... ... ... ең ... ... ... мәнін ашып көрсету. Соған сәйкес оның алдында келесідей
міндеттер тұр:
- экологиялық ... ... ... ... ... ... ... мәселелердің әлеуметтік-экономикалық мазмұнына
қысқаша шолу жасау;
- экологиялық ... ... ... мен ... ... ... экологиялық мәселелерінің қалыптасу себептері мен одан
шығу жолдарын ... ... ... ... ... ... ... мәселелерге
экономикалық, статистикалық, құрылымдық-функционалдық ғылыми талдауды
қарастырамыз. Зерттеу ... ... ... ... ... ... пәні ... мәселелердің қалыптасуы мен оны шешудің
ерекшеліктері болып табылады. Жұмыстың ... ... ... ... ... ... отандық және шетелдік ғалымдардың
еңбектерінде негізделген теориялар мен ... ҚР ... ... жергілікті атқару органдарының бағдарламалары мен жоспарлары болып
табылады.
Жұмыстың ... ... ... экологиялық мәселелерді талдап,
қоршаған ортаны қорғауға бағытталған шараларды сараптай келе, келесілерді
айтуға болады:
- еліміздің экологиялық ... ... ... ... ... ... ... жолдары көрсетілді;
- экологиялық мәселелердің, сондай-ақ, қазір орын алып жатқан барлық
дағдарыстардың туындауына ... ... ... ... ... болып
отырғандығы дәлеледенді.
Зерттеудің ақпараттық базасына монографиялар мен ... ... ... мәселелерді шешудегі шетелдердің тәжірибесі, ҚР
экологиялық мәселелері бойынша ... ... мен ... ... ... ... зерттеу барысында ғылыми конференциялар
мен семинарлардың материалдары; ҚР эколог, ... ... ҚР ... ... қорғауға байланысты заңнамалық актілер,
методикалық және нормативтік құжаттар; ... ... ... органдардың мәліметтері қарастырылды.
Жұмыстың негізгі бөлімі 3 тараудан, ... және ... ... ... ... Дипломдық жұмыстың жалпы көлемі 77 бетті құрайды.
1. Экологиялық қауіпсіздікті қамтамасыз ... ... ... Экологиялық мәселелердің қалыптасуындағы зерттеуші ғалымдардың
көзқарасы
Кез келген бір мәселе туралы сөз қозғап, оның шығу себептерін, шешілу
жолдарын ... ... ... сол күн тәртібіндегі мәселенің тереңіне
бойлап, тарихын, ... ... ... ... ... ... біліп алу міндетіміз деп ойлаймын. Сондықтан бұл бөлімді
экология ғылымының ... ... ... ... ... уақытта оның қалай дамып жатқандығына, онымен сонау ерте заманнан
қазірге дейін қандай ғалымдар айналысқандығына ... шолу ... ... ... ... ... ... табиғат туралы үлкен ғылыми
ілімді жинақтаудың ... ... Бұл ... ... ... тығыз байланыста болғандықтан бастауын сонау ерте уақыттардан
алады. Экология сөзінің ...... ... ... ... ... өзара қарым­қатынасы дегенді білдіреді. Ал «қоршаған
ортаны қорғау» сөзін күнделікті естіп жүргенімізбен мағынасына мән бердік
пе? Жоқ, мән ... Осы ... ... ... ... ... ... ақпарат құралдарынан(БАҚ) күнде жиі көрсетіліп ... ... ... ... кеткен табиғи апаттарға, адамның жүрегі ауыратын
экологиялық мәселелерге куә болмас едік.
Бұл тіркеске тоқталып отырғандығымның себебі ... ... ... ортаны қорғау түсініктері бір­бірімен өте тығыз ... ... бірі ... ... осы ... дейінгі ғалымдардың
барлығы осы қоршаған ортаны бақылап, зерттеу нәтижесінде осы ... ... ерте ... пәлсафашылардың еңбектерінен жануарлар мен
өсімдіктер дүниесінен, ... өмір сүру ... ... мен ... жай-күйін баяндаудың мәліметіне талпыныс жасалғанын аңғарамыз.
Мәселен, Аристотель (б.э.д. 384-382 ж.ж.) ... ... ... ... мінез-кұлқын айтады. «Ботаниканың атасы» Теофраст Эрезийский
(б.э.д. 372-287 ж.ж.) ... ... ... ауа райы мен
топыраққа ... ... ... болатындығынан мәлімет береді [2, 8б].
Дәуірлеу заманында ... ... ұлы ... ... ... ала ... Осы ... зерттеушілер жануарлар мен өсімдіктердің
ішкі және сыртқы құрылыстарын тәптіштеп жаза ... Дж. Рей ... ... ... және ... ... жүйені жасауға ұмтылып, өсімдік
әлемінің қыр-сырын, жан-жақты зерттеп, мол мағлұматтар жинады.
ХVІІ-ХVШ ғғ. атақты ... ... да ... ... айтылады. С.П. Крашенинников, И.И. Лепехин, П.С. Паллас және басқа
табиғат танушылардың еңбектерінде өсімдік пен ... жер ... ... ... ауа ... климатына да байланысты деп тұжырым
жасайды. А.Ж-Б. ... ... ... ... ... авторы, ол
жануарлар мен өсімдіктердің эволюциясы «сыртқы жағдайдың» әсерінен өзгеріп,
бейімделіп отыратындығын тұжырымдайды.
XIX ғ. ... ... ... экологиялық зерттеулер шыға
бастады. А.Гумбольдтың (1769-1859) еңбектерінде өсімдіктер жаратылысын
танудың экологиялық жаңа ... ... Жер ... ... ... түріне қарай: ұқсас зоналық және тік ... ... әр ... ... ... ... ұқсас
түрлері болады деп ғылымға ұсыныс енгізді [2, 13б].
Мәскеу университетінің профессоры К.Ф.Рульені (1814-1858) классикалық
экологияның ... ... адам ... ... болады. Ол жануарлар өмірін
жан-жақты зерттеудің зоологиядағы ерекше бағыттың даму ... ... ... ... жануарлардың қоршаған ортамен өзара байланысының
күрделі жақтарына назар аудара білді. Ол жануарлар ... ... кең ... ... ғ. 70-жылдарының соңына таман экологияда - ... ... ... ... ... К. ... ортаның белгілі бір
жағдайында организмдердің үйлесуі және ... ... ... ... ... бейімделуінің себепшісі болатынын, тарихының ұзақтығын
зерттеді [2, ... ... мен ... ... ... белгілі бір
жақтарымен дамып, XX ғ. басында экология ғылымы қалыптасты. 1913-1914 жж.
экологиялық ... ... ... ... да ... ... пән
ретінде университеттерде оқытыла бастады. Ағылшын ғалымы Ч. Элтон негізін
салған ... ... жаңа - ... ... ... 30-
жылдары қалыптасқанын жария етті.
Экологиядағы популяцияны зерттеу (бір ... ... ... ... ... атап ... ... және ауыл
шаруашылығында зиянкестермен күрес, бағалы жануарлар тұқымының нашарлауы,
жабайы ... ... және үй ... ... ауру қоздырғыштарын
жұқтыруының ашылуы себепші болды [3, 19б].
40-жылдарға таман экологияда табиғат ... ... ... жаңа
тәсілі туды. 1935 ж. ағылшынның ғалым-ботанигі А. Тенсли өздерінің ... ... кез ... ... ... да ... тұтастығының
сипаты үшін «экожүйе» түсінігін ұсынды. Қай жерде болсын қоршаған ортамен
өзара байланыстағы тіршіліктің ... бар ... кез ... ... ... ... болуы мүмкін деді.
Соғыстан кейінгі 50-ші жылдардың басында экология карыштап дами түсті.
Көптеген экологиялық зандылықтардың ... ... ... ... кең ... ... ... Ал, бұл нәтиженің арқасында
егістікті бағдарламалау міндетінің шешіміне негіз болды. Сонымен ... ... ... ... ... ... ... жасауға т.б. мүмкіндік
берді.
Соңғы 20 жылдың ішінде экология бүкіл жер шарында үлкен секіріс ... ... ... ... ... ... ... қоршаған ортаны үйлесімді түрде меңгеру ісі, ... ... ... жүйе ... қарауды талап ететін міндеттер
тұр.
Бұл күндері экологиялық принциптер және оның ... ... ... ... ... олардың табиғи өмір сүру ... ... ... отыр.
Экология принциптерін зерттейтін экология саласы адамзат коғамының
қалыпты дамуы үшін өте қажет. Оны қоршаған орта ... ... деп ... ... ... ... бойы табиғат байлығын пайдалану экология
заңдарын білмей жүзеге асырылып келді [3, 23б]. Соның ... ... ... мен өмір сүріп отырған ортамызды кең аукымда ластап
отырмыз. Оның ... ... ... тартып та отыр.
Адамның болашақта және бүгін әдеттегідей өмір сүруіне мүмкіндік үшін
шұғыл ... ... ... ... Осыған орай, экологияда биологиялық және
дүниеге деген көзқарастың негізі болуы керек екенін атап өткен жөн. ... ... ... адам ... ... ... ... қалу үшін
тиісті шаралар қабылдауы қажет.
Табиғаттың айналымына адамдардың араласуы ... ... ... ... соқтырды. Адам және оның өндірістік қызметі дамуының
нәтижесінде ол ғаламшар биосферасында ... ... ... ... геологиялық факторы болып отыр, - деп ... ... ... ... алып ... ... адамзат қуатты геологиялық
күш болады» - деп тұжырымдайды атақты ғалым. Осыдан былай ... ... ... ... қатерді жасырып отыр, - дейді ол.
Сондықтан, биосфера ... ... ... парасаттың сферасына
айналуы керек, - деп түйіндейді ғалым.
Ноосфера тұжырымдамасының негізін салушы үш ғалымды атауға ... ... ... ... және палеонтологы Э. Леруа (1870-1954) және
атақты орыс ғалымы В.И. Вернадский, франңуз теологы, ... ... ... де Шарден (1881-1955). Олардың жаратылыс тарихын
органикалы ... ... ... ... дамуы бойынша бағалаудағы
пікірлері бірдей. Айтарлықтай ноосфера идеясының зандылық кезеңінің ... ... ... ... ... ... үлес қосып, енгізген В.И.
Вернадский болды. Сондықтан да оның ноосфера туралы ілімдері оның атымен
қауымдастырылады. «Ноосфера» ... ... ... ... ... қоғам мен табиғаттың қатар өмір сүруінің үйлесімді процесі мен
дамуын анықтауды түсінеді [2, 14б]. ... ... ... ... ... ... ортаның бірлескен эволюциялық принципін бекітіп, қоғам мен
табиғаттың тепе-теңдігін қамтамасыз ету ... ... ... табуға
бағыттайды.
Адамның ойлау қабілеті қарапайым шектеулі факторларды уақытша жеңіп
шығуға мүмкіндік ... Адам ... өмір ... су, жер және энергетикалык
ресурстарды пайдалану арқылы сақтайды. Ол ... ... ... ... ... ... елеулі ықпал етіп отыр.
Өндіріс қызметі процесінің туындауы, жаңа зат ... ... ... ... та, адам мен табиғат арасындағы биологиялық зат алмасулар
тіршіліктің тұрақты жағдайы болып қала ... ... зат ... ... өзінің тұйық ... ... ... ашық сызықты сипатта, яғни ... ... ... зат ... енгізуде — табиғи ресурстар, шығаруда -
өндірістік және ... ... ... ... табиғи ресурстарды тиімді түрде
пайдаланудың ... өте ... ... тұр, ... қазбаларға карағанда
2-10%-ті ғана құрайды [4, 42б]. Ресурстар сарқылуда, халық саны өсуде. Оның
үстіне тау-тау болып ... ... ... ... ортасын ластауда.
Олар ыдырамастан тіршілік иелеріне көптеген зиян келтіруде.
Тіршілік табиғатында күрделі иерархиялық ұйымдардың ... ... мол ... қаланған, бірақ сол резервті ашу үшін биосфера
ағынының процесіне сауатты түрде араласа білу ... ... ... ... ... ... ... қатаң ескеру керек [5, 78б]. Бұрынғы жинақталған
табиғат ... ... ... ... ала ... ... ... экология зандары деп әдебиеттерде аталып жүрген адамзат коғамы мен
қоршаған ортаның өзара принциптерінің жалпы заңдылықтарын белгіледі.
Экология заңдарының ... ... ... ... ... ... В. Коммонердің (1971) төрт заң-афоризмі бар:
табиғаттағы құбылыстың бәрі ... ... бір ... ... қалуы керек (сақталу заңы);
еш нәрсе тегін берілмейді (бағаның дамуы туралы);
табиғат өте жақсы біледі (эволюциялық таңдаудың басты ... ... ... ... ... барлығымен байланысты) заңынан бірнеше
салдар шығады:
Үлкен сандар заңы − үлкен сандардың кездейсоқ факторларының ... ... ... ... ... бар ... ... Сонымен,
топырақтағы, судағы миллиардтаған бактериялар тірі организмдер денесінде
тіршілік ... ... өмір ... үшін ... ... ... жасайды [2, 19б]. Немесе кейбір газ көлемінде көп ... ... ... мен ... ... ... болады.
Табиғаттағы кез келген жүйе өзгерісінің адамға тура немесе тікелей
әсері ... ... ... ... ... ... болады.
Заттар массасының сақталу заңынан («барлығы бір жаққа кету керек») іс-
тәжірибелік мағынасы бар ең аз дегенде екі постулат шығады.
Оның қоршаған орта ... ... ... заңы ... ... ... ... немесе қоғамдық жүйе тек коршаған ортаның материалдық-
энергетикалық және ... ... ... ... дами алатын
болады. Оқшауланып, өзін дамыту мүлдем мүмкін емес [2, 11б].
Қалдықтар немесе өндірістік жанама әсердің жойылуға ... ... ... ... ... болатын қалдықтар ізсіз жойылмайтындығы,
олар бір формадан екінші формаға ауыстырылады ... ... ... Ал оның ... ... ... созылуы мүмкін. Бұл заң ... ... мен ... ... ... ... ... жойылмайды, тіршілікке ықпал жасай отырып, бір
формадан басқаға ауысады.
«Ештеңе тегін берілмейді» - ... ... ... аңғартады:
экожүйенің эволюциясындағы кез келген жаңа табыстар, ... ... бір ... ... ... ақиқат және жаңаның туындауы өте
күрделі ... ... көп ... ... ... ... ... жануарлар) мен олардың құрғаққа шығуынан
ғаламшардағы биологиялык әр алуандылықтар бірнеше есе ... ... мен жер ... ... оны ... басталды. «Көп
клеткалармен» бірге тіршілік иелеріне қауіпті аурулар, оның ішінде жұкпалы
қатерлі ... т.б. ... ... ... - осы ... тағы бір ... кеңістік,
энергия, күн сәулесі, су қандайда сарқылмайтын болса да кез келген ... сол ... ... төленеді. Б. Коммонер былай деп жазды:
«... ғаламдық экожүйе бірдей ... ... ... сол шеңберде ештеңені
ұту немесе жоғалтуы мүмкін емес және ол жаппай жақсарудың объектісі ... адам ... ... ... ... ... Осы ... бойынша төлемнен қашқақтауға болмайды, бұл тек кейінге
шегерілуі мүмкін. Қоршаған ортаның бүгінгі ... ... ... ... жақсы біледі» заңы биосферада ненің болуы ... ... ... ... еместігін барлығын алдымен анықтайды. Қарапайым молекуладан
адамға дейін - ... ... ... ... ... ... ... -
тіршілік етуге құқық алып отыр. Бүгінде ... ... ... бір бөлігі болатын өсімдіктер мен жануарлардың түрлері мекендеуде.
Бұл эволюциялық таңдап іріктеудің басты критерийі - ... ... ... ... ... мен барлық экологиялық қуыстарды толтыру.
Кез келген организмнен шыққан ... ... оны ... ... керек, ал ыдыраған өнімдер қайтадан айналымға қосылуы тиіс
[5, 86б]. Егерде осы заңды биологиялық түрлердің біреуі ... ... ... кеш пе ... ... ... тынады. Адамның өнеркәсіп өркениеті
ғаламдық ... ... ... ... ... отыр, ол үшін
жазаланбай қоймайды. Осындай қиын ... тек қана ... келу ... ... жол мен ... ие бола білген адамның қиындықтан жол
табатынына сенім мол. Расында адам баласы өзге ... ... ... ... ал ... ... де саналы екендігімізді дәлелдейтін
сәт туып отыр.
1.2 Экологиялық ... ... ... ... ... ... деңгейдегі экологиялық проблемалар
қозғалып, олардың қоршаған ортаға, жер ... ... ... ... бір ... айтқанда, әлеуметтік­экономикалық
жағдайына қалай, қаншалықты деңгейде кері ... ... ... Бұл ... ... ... қандай қатыстылығы бар
деген орынды сұрақ туындауы мүмкін. «Қазақстан ... ... және оны шешу ... деп ... ... ... осы ... қарастырылатын ғаламдық экологиялық проблемалармен
тығыз байланысты деп айтуға болады.
Мысалы сіз ауылдың ортасында бір үйде ... ... ... ... ... жан­жағын өрт жалмай бастаса, сіз «өз үйім әйтеуір аман
ғой» деп тып­тыныш жата ... ба? Егер ... ... ... ... өрт ... ... де жалынына орап, қашар жер таба ... ... ... − адам деп ... ал ... ... ... − адамның
ағзасы деп қарастыратын болсақ, еліміз сол ... ... ... да бір ... ... ... ол ... де әсерін тигізбей
қоймайды, сырт айналып өте алмайды. Немесе еліміздегі ... ... ... де міндетті түрде өз зардабын әйтеуір тигізбей
қоймайтындығы айдан анық.
Осы сөзімізге ... ғана ... ... орын алған (11 наурыз, 2011
ж.) қайғылы жағдайды дәлелге келтіруге болады. Халқымыз сол ... ... ... де тиіп ... деп ... ... жасауда,
мысалы, құрамында йоды бар тағамдарды жиі ... ... ... ... дәрілері көптеп сатып алынуда. Ғаламдық
проблемаларды, ... ... ... ... арқылы өхіміздің елдегі
экологиялық мәселелерді шешуге дұрыс жол қойылады деп ... ... осы ... алып ... ... тигізетіндігіне сенімім
мол. Сонымен сөз кезегін ғаламдық экологиялық проблемаларға берейік.
Соңғы кезде естігенде бойымызға қорқыныш ұялатып, есімізге апокалипсисті
еріксіз түсіретін сөз ... бірі − ... ... XX ғ. 60 ... ... бір ... ... сынап бағаналарының жоғары көтеріле
бастағанын ғалымдар аңғара бастады. 80 ж. ... ... тағы да ... ж. ... ... ... ... бастағанын метереологиялық
станциялар байқады [2, 27б]. Әрине, бұл өзінше ... еді. ... ... ... ... ... шыға ... Нәтижесінде
климаттың өзгеруі бойынша мемлекетаралық комиссия жұмыс жасай бастады. 1995
ж. алғаш рет адамзаттың ... ... ... нәтижесі жер шарында
температураның жылынуына әкелгенін ресми ... ... мен ... ... көздері - автомобиль газдары мен
өндірістік ... яғни ... қос ... ... ... ... ... газ бен түтіндер озон тесіктерін тудырып, одан
ультракүлгін сәулелер «жылыжай әсерін» туындатып отырғандығы ... ... ... ... ... ... ғаламдық экологияның
проблемаларын зерттеу бойынша топ жетекшісі Сюдзо ... ... ... шындыққа айналып отыр. Жылына «климаттық ... бір ... ... экватордан екі полюске қарай жылжуы үлкен
көлемде ... ... ... - деп ... ... ... 2030 жылы ... климатын тропикалық ауа райына әкелуі мүмкін [2,
35б]. Егер көмір қышқыл газы осы үрдіспен ... ... ... ... аралында жылдың орташа температурасы 70 жылдан соң 2-3°С өседі. ... су ... ... 4 млн ... көшірумен аяқталады - дейді
жапон сарапшылары.
Алдын ала болжамдарға қарағанда 2030 ж. дамушы ... ... ... ... ... және ... елдерін бірге алғанда
да артып кетеді ... 2050 ... ... ... қос ... ... есеге дейін шоғырланады, - дейді сарапшылар. Ғаламдық проблемалардың
қалыпты жағдайдан ... ... - ... өзгеруінің басталуы деп, олар
тұжырымдайды.
Осы проблемалардың шығу себебін іздестіріп ... бір топ ... ... ...... ... ала ... деген пікір қалыптасуда [5, 48б]. Бірақ осы жерде мына бір ... ... ... ... деп ... экологиялық зардаптарды әкеліп жатқан
ғылыми­техникалық прогресс емес, сол ғылыми­техникалық прогрессті ... мына біз ... ... ... орын алып жатқан жол апаттарына
кінәлі көлік деп, ... ... ... ... ... сол
көлікті жүргізіп отырған жүргізуші дұрысталса болғаны.
Сонымен қатар соңғы уақытта атмосфераға тұрақты түрде ... ... мен ... ... ... артып келеді.
Соңғысының шығатын көздері - көмір, мұнай, газ, ... мен ... ... ... шығарылған газдардың нәтижесінде жылдың орташа температурасы
да артып отыр [4, 58б]. 1890 ж. әлемде тұтас алғанда 14,5°С болса, ал ... ... ... ... Температураның өзгеруі жыл ... ... ... Атап ... 1940-1970 жж. көрсеткіш тұрақты болды, бірақ 80
ж. 7-8 жыл ішінде жоғарыдағы шамаға жетіп жығылды. ... ... ... ... көтерілуі едәуір емес сияқты, бірақ та қауіп
оның өсу ... ... ... жж. ... ... орташа
температурасы әлемде 1,5-4,5°С жоғары болуы мүмкін деп болжанып отыр, яғни
жер соңғы 2 млн жыл ... де жылы ... ... ... ... жылынудың жылдамдығы өткен жүз
жылдыққа қарағанда 5-10 есеге жоғары болмақшы [3, 41б]. ... ... пен ... ... ... кері әсер етуі мүмкін.
Ғаламдық көлемдегі төтенше өзгерістің жылдамдығы, жаңа жағдайға
бейімделудің ... ... ... ... ... ... ... түрлі болжамдар айтылуда.
Осы ғасырдың соңына қарай мұхит 0,5-2 метр көтерілуі мүмкін. ... ... ... су ... ... ... апаттардың саны артады.
Осының бәрі биотоға көрінеді: флора мен фауналар күрт азаяды, ормансыз ... ... ... ... бұзылуы басталады, - деп болжануда.
Статистика мәліметтері көрсеткендей ... ... құр ... ... ... 80-жылдары жаздың 5 ыстық айы тіркелген. Осы жылдары әлемнің
бірталай елдерінде, оның ішінде КСРО-да құрғақшылық ... ... ... 1988 ж. ... бидай өндіру 1,5 млн тоннаға дейін қысқарған. Бұл
соңғы 30 жылдың ішіндегі ең ... ... ... бұл ... ... ... ... 100 жылда жер бетіндегі ғаламдық орташа температура 0,3-0,6° ... ... ... ... күшеюін он жылға дейін табудың
мүмкіндігі өте аз. Климат болжамының анықталмау дәрежесі өсе түсуде: ... ... ... сезгіштігі нашар зерттелуде, көміртегі ... ... ... ... ... ... ақпараттар қайшылығы
қалып отыр. Мәселен, қазбалы отындарды жағу есебінен атмосфераға ... ... ... ... ... биотосының өзгеруі т.б. Үлгілердің
барлық параметрлері үшін бағалаудың кең диапазоны тиісті. ... ... ... 10 ... көтерілді, кейбір ... ... осы ... ... 30 см, ... 150 см, ... 2 метрге дейін жетеді дейді
[2, ... ... ... − озон ... ... пайда болуы болып
отыр. «Озон тесігінің» ұлғаюы ... ... ... ... ... «Ньюсуик» журналының хабарламасында Американың ұлттық
аэронавтика мен ғарыш кеңістігін зерттеу жөніндегі басқарма ... ... ... ... ... ... аса көп мөлшері туралы
айтады. Олар жердің озон ... ... ... ... иелеріне
ультракүлгін сәулелердің өтуіне ықпал етуде.
Бұрын озон тесігі адам аз қоныстанған жерде болса, енді ... ... ... да пайда бола бастады. Бұл әсіресе - адамдарда тері рагы
және ... шөл басу ... ... ... ... ... уақытта
адамдардың басым көпшілігі көзілдірікке, линзаларға тәуелді болып қалғанын
өзіміз де көріп жүрміз [6]. Онкологиялық ... ... сөз ... те
болады.
БҰҰ-ның ресми мәліметтеріне сәйкес озон қабаты 1%-ке ... ... мың ... ... шөл басып (катаракт), 10 мың адам тері рагы ... ... ... ... көп ... да ... мамандарының пікірінше атмосферадағы озонның әрбір процентке азайып
кетуі, экватор аймағындағы халықтың ... ... ... 4-5%
иммунитетін төмендетіп, ауру-сырқауды асқындырып жібереді. ... ... ... ... тері ... ... түрі − ... ауыратындар саны 3-7%-
ке артып отыр [6]. Денсаулыққа әсер етумен ... озон ... ... ... ... әсерін күшейтіп, егін шығымының деңгейін төмендетіп
жібереді, бұл экономика ғылымының қазіргі ... ... ...... ... ... ... төндіреді. Қазірдің өзінде осы
проблеманы шеше алмай отырмыз, ал ... ... орын ала ... ... ... екен ... ... қауіп төндіріп тұрған келесі проблема − биологиялық
әр алуандылықтың ... ... ... тұр. Күн ... ... ... ... жойылып, жоғалып, келмеске аттануда. Сарапшылардың
пікіріне қарағанда, алдағы 20-30 жылда жердегі барлық биоәралуандылықтың
шамамен 25%-і ... ... ... болмақ [2, 51б].
Биоәралуандылыққа төніп тұрған қатер күн санап артуда. 1990-2000 ... 5-15% ... ... ... ... деп ... ... бұл
көрсеткіш еселенбесе азайған жоқ. Оған ... ... ... ... Бұл ... 15 ... 50 мыңға дейінгі түрлердің бір
жылдағысы немесе күніне 40—140 аралығында түр жойылады деген сөз.
Қазір 22 ... ... пен ... ... кету ... тұр. ... ... жануар түрлеріне жатады және олар ғаламшарды ... ... ... жоғалып кетуінің негізгі төрт себептері бар:
- мекендейтін ... ... ... мен ... шамадан тыс ресурстарды пайдалану;
- қоршаған ортаның ластануы;
- жерсіндірілген экзотикалық түрлердің ... ... ... ... ... ... ... зер салсақ осы проблемалардың
барлығына өзіміз, тек адамзат кінәлі екендігіне көз жеткіземіз. Әр жылда
тропикалық ... ... 11,1 млн га ... әр минутта 21 га) жері
жойылып барады. Тропикалық орманның 70% қысқаруы сол ... ... ... ... ... ... ... түрлер коммерциялық
пайдаланулардың салдарынан жойылып барады. Африка пілі ... ... ... ... ... алдыңғы белесінде тұр. Бұл деген
адамзаттың күнделікті тұтынатын тағамының түрлері де ... ... ... ... иммунитетінің қызметі нашарлап ауруларды тез
қабылдағыш қасиетке ие болады [5, 98б]. Сонымен бірге, ... ... ... ... ... және тіршіліктің маңызды ресурстары болып
саналады. Биологиялық әр алуандылықпен қамтамасыз ететін тауар сандары мен
қызмет көрсету түрлерінің барлық ... ... шығу ... ... ... ... қажетті деп саналады. Адамдар азық ... 7 ... ... ... ... Әлемдік азықтың 90%-ы бар
болғаны 20 түрден, оның ішінде үш-ақ ...... ... күріштен
құралады. Осы атаулардың өздері ... ... тең ... ... ресурстар тиісінше өнеркәсіп, медицина салаларының шикізат көзі
және осыларға ұлттық экономика тәуелді болады.
Соңғы уақытта ... ... ... мен ... ... түсіне бастады. Олар ауыл ... ... ... етіп
қоймай, биотиканың табиғи экожүйесін құрайтын міндетті компоненті, циклдері
мен биосферадағы энергияның тұрақтылығын анықтайтын басты ... ... ... түрлер арасындағы себеп-салдарлық қатынастар адаммен тікелей
байланыстағы экожүйенің компоненттерінде, энергия ... мен ... ... рөл атқарады. Мысалы, сүзгіш заттар мен қалдық қоректілер
(детритофагтар), жануарлар адам азыққа пайдаланбайтындарды ... ... ... ... ... елеулі үлес қосады (мәселен, фосфор)
[7, 48б].
Сонымен, адамның азық ... ... ... ... ... түрде пайда әкелумен қатар өздері де пайдалы болуы мүмкін. Көптеген
түрлер жер бетіндегі ... ... ... рөл атқарады және
климатқа қатысты өз жұмыстарын күшті тұрақтандырғыш ... ... ... ... ... ... ... шығарындыларының
араласуы және өзге де проблемалар мамандардың болжамы ... ... ... ... ... ... әкеледі [8,
67б]. Ал, осының әсерінен бір түрлердің саны ... ... ... ... ... ... жаңа сорттардың енгізілуі, мәселен, бидай мен күріш
дақылдарының Азия мен Орталық Шығыста өсірілуі ... ... ... және өзге ... генетикалық банктердің жоғалуына әкеледі. Әр
алуандылық түр-тұқымының жоғалуы − ... ... ... ... өмір ... және оның жер ... тіршілігіне төнген ғаламдық
қатер.
Ғаламдық проблемалардың үлкен тобын құрайтын мәліметтер шоғыры ... ... 1997 ж. ... ... болған арнаулы сессиясындағы
ғаламдық экодинамиканы сипаттайтын келесі аспектісінде анықталды: тұщы ... ... ... ... ... пен ... ауыл және ... энергетика, көлік, шөлге ... мен ... ... ... аралдардағы дамушы елдер, табиғи кедейлену,
техногенді апаттар. Осы проблемалардың кейбіріне қысқа шолу ... ... Тұщы су - ... ... ... ... көлемде су
ресурстары жеткілікті. Бірінші кезекте дамушы елдердегі судың сапасы
мен жетімсіздігі асқынған проблемамен байланысты. 1950 ж. ... ... ... 1960 ж. екі ... ... ... 1990 ж.
бастап судың әлемдік тұтынуы 4138 ... ... суды ең ... Азия ... ... ... Оның ... Солтүстік Америка
мен Еуропа, Африканың 28 елінде ... 338 млн адам ... ... Ғаламдық көлемде дамушы елдердегі 1 млрд адам
судың тапшылық жағдайында күн кешуде. 1,7 млрд адам ... ... ... ... өмір ... Судың 70-90% ауыл
шаруашылығының қажетіне жұмсалады (дамушы елдерде 39%). Батыс Азия
мен ... ... ... суды тиімді пайдалану өте
маңызды. Судың тапшылығына орай бұл аймаққа тән ... - оның ... ... ... ... ... мәселелердің ішінде үлкен
қалаларды сумен қамтамасыз ету − ... ... ... ... даулы жағдайды шешу жолдарын талап етуде. Жер асты
мен үстіндегі су көздерін ... ... ... ... ... ... су көздерінің тұзданып, ... ... ... ... Қоршаған теңіз ортасын қорғау
мен балық корының сарқылуынан асқынған проблемалар ... ... ... жағасындағы аймақтардың проблемалары
артықшылықты деп ... ... олар ... ... жиі ... отыр. Мамандардын бағалауы бойынша қазір
шамамен жағалаудағы үш аймақ жоғары дәрежелі тозу ... ... ... Азия мен ... ... кеме ... қаупі төніп тұр. Балтық аймағында эвтрофикация қаупі бар.
2. Ауыл және орман шаруашылығы. Тыңайтқыштарды қолданған ... ... ... ... түсім кеміп барады, ... ... бұл ... ... ... ... ... Азық
ресурстарын теңдей бөлмеу сақталып отыр. Соған қарамастан жан басына
шаққанда азық ... ... ... 13%, дамыған елдерде 10% өсіп,
оның кұнарлығы ... ... ... 75%-ті ... ... жж. ішінде дамушы елдердегі орман алқаптары анағұрлым ... ... тыс ... тропикалық ормандар көлемі Латын
Америкасында, Кариб бассейінінде, Африка, Азия және ... ... ... отыр. Ресейде де орман көлемі қысқаруда. Батыс
Азияда ормандарды отау топырақтың тозуына, ... - су ... ... ... ... ... ... шоғырлануының
кемуі орын алуда.
3. Энергетика. Энергияға деген қажеттілік әлемде артып отыр. Энергияның
орташа жылдық дамуы 1970-1997 жж. 2,3% ... ... ... ... осы ... ... ... 30%-ке дейін артты. Жылдың орташа
ғаламдыққа қатысты энергияны ... ... ... бірлігіне шаққанда
энергия шығысы азайып отыр. Өсіп отырған тұтынуды орны толмайтын
энергия көздері есебі арқылы қанағаттандыруға тура ... Ал, ... ... ... шығарындыларының көбеюіне әкеліп
соқтырады.
4. Көлік. Жол ... ... ... өсуі ... ... 50%-ке ... ... дамыту ісі энергияны жетілдіру мен
үнемдеудегі қозғағыштардың (двигатель) ықпалымен ... ... ... 2015 жылға таяу көліктің ауаны ластауы атмосферада 3
есеге артады деп ... ... ... аспаннан түскен жоқ. Біздің – адамзаттың қоршаған
ортаға мән ... тек ... қара ... ... ... ... ... көміліп қалдық. Егер адамзат шұғыл түрде осы
проблемаларды шешумен айналыспаса, жақын ... тым кеш ... ... ... ... Дана бабаларымыз бір ағаш кессең, орнына он ағаш
отырғыз деген. Шіркін не деген өсиет ... ... осы ... орындағанымызда мұндай халге душар болмас едік.
1.3 Экологиялық мәселелерді мемлекеттік реттеудегі әлемдік тәжірибе
Экологиялық жағдайдың ... бара ... ... ... ... зерттеулердің басты тақырыбына айналып, көптеген
конференциялардың өтуіне себеп болды.
Соның бірі, қазіргі уақыттағы климаттың нашарлау мәселелеріне ... ... ... ... ... «Штерннің есебі». Бұл ірі көлемдегі
зерттеу жұмыстары Ұлыбритания үкіметің тапсырысы негізінде жүргізілді және
әлемге 2006 жылы ... [8, ... бұл ... адам ... ... ... ... бойынша үлкен
әрекетсіздік орын алып жатқандығы айтылды. Сонымен қатар, ... ... ... және ... да салдарларын анықтау қиын
болғандықтан, көп зерттеулерді қажет ететін белгісіздіктің элементтері бар
екендігі айтылды. Аталған ... ... ... төмендегідей [8,17б ]:
- Климаттың нашарлауы экологиялық апат ... ... одан ... ... Егер де ... газдарының шығарылу ... тез ... ... онжылдықта ЖІӨ 20%-ға(бұл 5,5 биллион АҚШ
долларды құрайды) төмендейді, нәтижесінде шешімін онсыз да ... ... ... ... одан ... қиындатып, жаңа
бөлінушілік қақтығыстарына жол ашады;
- Экологиялық ... ... ... мұндай қасіреттер
байқалмаған аймақтарында орын алуда;
Сурет 1. Қоршаған ... ... ... ... пен ... ... мен ... [8, 17б]
- Орын алып жатқан кері әсерлерді тоқтатуға бағытталған нақты іс-шараларға
тез арада кіріскен ... ... ... ... 276 млрд ... ғана ... екендігі және де бұл шығындар аз уақыттың ішінде
өтелетіндігі айтылды. Сонымен ... ... ... ... ... ... ... тез арада қолға алынса, шығындар – 431 млрд АҚШ
долларын, ал климаттың ... ... ... – 1332 млрд АҚШ ... Аталған шаралар 2025 жылдан ... ... ... ... ... ... – 478 млрд АҚШ ... ал ... ... ... – 3783 млрд АҚШ долларға дейін өсіп кететіндігі
ететіндігі айтылды. Яғни адамзат тарапынан ... ... ... ... кірісуге қарағанда өте қымбатқа, орны тола алмайтын үлкен
шығындарға әкелетіндігі дәлелденді.
Осы есептен кейінгі климаттың нашарлау мәселелеріне қатысты ... ... ... ... ... ... ... конференция 2008 жылы, мамыр айында Германияның Бонне ... [8, 17б]. Бұл ... ... мақсаты − бүкіл адамзаттың күшін
табиғи ресурстарды қорғау мен тиімді пайдалану, флора мен ... ... ... ... сақтап қалу шараларының төңірегіне жұмылдыру.
Сонымен қатар адамзаттың өте қиын ... ... және де ... ... ... жатпағандығы баса айтылды. Бір қуантатыны, осы
конференцияда халықаралық ірі 34 ... өз ... ... шараларға өз үлестерін қосатындығы туралы жоспарларын ұсынды.
Қарап отырсақ, ... 30 – 40 ... ... ... ... өткізіліп жатыр. Бірақ бұл аздық етуде. Бұл шараға
адамзаттың барлығы бір ... ... ... ... ... ... бұл ... әр мемлекет шамасы келгенше ... ... ... ... ... ... ... қойып отыр: 2020 ж.
дейін 1990 жылмен салыстырғандағы қоғам өмірінің және қоғамдық өндірістің
энерготиімділік көрсеткіштерін екі ... ... ... [8, 18б]. ... көп ... жүктеп отыр, неге десеңіз қазірдің өзінде Германия
энерготиімділік бойынша әлемдік масштабта алғашқы орындарға ие. Бұл деген
сөз осы ... одан әрі ... ... қолданылып жүрген
технологиялардан өзге инновациялық жаңа идеяларды ... ... және ... жаңа өндірістер мен олардың қалдықтарын дамыған технологиялық
әдістермен реттеу дегенді білдіреді.
Бұл стратегиялық мақсатқа жеткізетін ... ... ... ... ... [8, ... Жылу мен ... қуатының біріккен өндірісін ... ... ... кіші ... ... (5 тен 100­ге дейінгі үй
шаруаларын жабдықтауға есептелген). Бұл ... ... ... ... мүмкіндік береді;
- Шағын және орта кәсіпорындарда энергияны анағұрлым тиімді пайдалану
үшін қатысты жобаларды ... мен ... беру ... ... ... ... ... шаққандағы осы санаттағы
кәсіпорындар саны, өндіріс көлемі бойынша салмағы басым ... ... ... ... ... ... пайдаланудың
мәселелерін шеше алатын өздерінің инженерлік әлуеттері болмайды;
- Қуатты үнемдейтін жаңа ... ... алу ... ... ... ... ... дейін оңайлату мақсатында тұрғылықты
халыққа техникалық құрылғылардың (тоңазытқыш, копьютер, жеңіл көлік,
теледидар және т.б.) ... ... ... одан әрі ... ... 20 ... бері ... тұтыну
саласында аталған мәліметтер түрі жабысқақ қағаздарда(наклейка)
жарияланып келеді, дегенмен бұл жүйе ... ... одан ... ... керек;
- энергияны тұтынудың максималды рұқсат етілген үлесі төңірегінде
тұрақты ... ... ... ... яғни ... ... ... бойынша бас жүлдеге ие болған кәсіпорынның тәжірибеден сәтті
өтуге себеп болған қуатты үнемдеудің ең озық ... ... соң ... ... бәріне ортақ болып кетеді.
1970ж. аяғына ... ... ... ... қорғағыш қызметтерін
реттеуге бағытталған жұмыстар ауқымын кеңейту [8, 21б]. 1980ж. ... ... ... ... ... ... талаптарына жауап береді,
сондай­ақ жеке үйлер де ... 15-20 ... ... ... сәйкес қайта
жаңартылды, бірақ көп пәтерлі үйлерде өкінішке орай әлі мұндай ... ... осы ... ... ... ... ... төлейді. Осы үйлердің иелеріне экологияға негізделген ... үшін әлі ... ... ... ... ... ортаны қорғау мен энергияны сақтау бойынша
жобаларға өз ... ... ... ... ... ... жұмыстарын одан әрі кеңейту.
1970ж. соңынан бастап Германияда (алдынғы он жылдықтың екі энергиялық
дағдарысынан кейін) энергиятиімділік және үй ... ... ... ... пайдалану мәселелері бойынша ақпаратты алуға
болатын үлкен нарық жұмыс істеуде. Барлық классикалық БАҚ­ры осы ... ... ... ірілі­ұсақты кеңестер беруде; өздерінің тұрақты
сатып алушылары бар 15-20 ... ... ... ... ... арнайы бағдарламаларды ұсынуда; кеңес беруші
пунктердің көпшілігі (оның ішінде энергияны ... және ... ... халыққа ақылай, ақысыз сипатта қызмет ... орта мен ... ... ... ... ... кезеңдері 1960 жылдан басталды. Негізінен үш ... ... ... 25-30 жыл ішінде қоршаған ортаны қорғау мен оған ... ... ... ... ... өзгерісі байқалуда.
Тәжірибе төменде көрсетілген үш маңызды шешімдер мен құралдарды ... ... ғана ... бір оң ... ... ... [8,
23б]:
1. 1960 жылдан бастап заңи бағыт: яғни ... ... ... ... бақылау мен айыппұл формасындағы мемлекеттік
мәжбүрлеу шараларын дайындау мен ... ... Бұл ... проблемаларды
шешудегі дәстүрлі бағыт болып есептеледі. Онымен, көбіне қоршаған
ортаны қорғаудың ... ... ... жұмыс істей бастады. Бұл, әрине
белгілі бір нәтижелер береді және осы бағыттағы ... ... да ... болады. Бірақ осы бағыттың басты кемшіліктері болып −
үлкен көлемдегі әкімшілік шығындар мен тиімділіктің төмендігі саналады.
Соңғысы ... ... ... ... дамуындағы
нақты жағдайлар мен прблемаларды заңда қарастыру мүмкін ... ... ... ... ... ... ... да бір
адамның нақты ... заңи ... ... ... келетін
деңгейде табу немесе дәлелдеу мүмкін болмайды. Бұл үшін, ... ... ... болу ... 1980 ... ... өз ... адамгершілік сипаттағы бағыт, яғни
кәсіпорындар мен ұйымдар және халық тарапынан табиғи ресурстарды ... ... ... пайдалануға ықылас таныту. Ұзақ мерзімді жоспарда осы
нұсқа нағыз пайдалы жол болып табылады, себебі бұл ... ... ... ... ... ... немесе экологиялық үрдістер
туралы білім негізінде әрекет ... ... өз ... жасайтын»
механизмі іске асу үшін ... ... ... ... ... ... ... және т.с.с) оң және зиянды
әрекеттерінің арқасында өздерін ... ... ... күн ... ... әсер етіп ... ... әрі сезімге
негізделген фактілер түрінде жеке­жеке жеткізу, тарату ... ... ... ... ... ... қалыптасу үшін
күнделікті жүйелі жұмыс істелу керек. Бұл бағыт шамамен осыдан 30 жыл
бұрын ... орта мен ... ... ... ... ... жұмыстар төңірегінде пайда бола бастады. Сол кездері кейбір
батыс еуропалық мемлекеттердің фирмалары мен кәсіпорын ... рет өз ... ... ... да бір ... мәселелерді
болдырмау, шешу бойынша келісімдер құралын ұсынды. Сонымен қатар, қандай
да бір ... ... ... ... ... ... ... осы ұсыныстағы көрсетілген мақсаттардың әрі қарай тоқтатылмастан
дамытыла берілуі тиімді әрі маңызды. Халықаралық деңгейдегі ... ... ... өте көп ... тұрулары
себебінен оларды түсіндіру де, жүзеге асыру да ... ... ... ... ... ... ... арналған әр түрлі шаралар
жүйесінде ешқандай мәжбүрлеусіз өз еркімен осы ... ат ... ... ... арта ... Сонымен қатар, ұйымдардың өз
еріктерімен келісімдерді ұсыну мен жасау әрекеттері ... ... ... ... да бір ... ... ... заңның жасалуынан
қашатын болса, ал қазір, керісінше тұтынушылардың көпшілігі осының
орындалғанын қалайды. Сонымен ... ... де ... ... да ... ... ... қызығушылық танытуда, сондықтан олар да
жоғарыдағы шаралардың жүзеге асқандығын ... ... ... ... өздерінің көптеген салаларында жоғарғы ... ... ... табыс нормасын ала алмайтын болады.
Осылайша, ... ... 2008 жылы ... ... ... 34 ірі ... еш мәжбүрлеусіз, өз еріктерімен
әлемдік қоғамдастық алдында ... сала ... ... ... жоспарларын көрсетті. Осы бағыттың бір кемшілігі – нақты,
қажет ... ... ... және ... орта мен ... ... ... проблемалардың жылдамдықтарымен салыстырғанда) адамның өз
қара басын ғана ойлап қалатын мінезін түбегейлі өзгерте алмауында ... ... іске ... ...... ұзақ
экологиялық тиімділіктерге аталған аймақтағы тұрғындарды осы ... ... ... ғана қол ... ... ... пен ... тіршілігінің табиғи негіздерін қорғау бірқатар
мамандар мен мемлекеттік органдардың ғана жұмысы болып табылмайды. Бірақ
осы аймақтың ... ... ... ... ... ... олар − ... жатқан үрдістер, әрекет пен әрекетсіздіктің
себеп­нәтижелері, ұйымдардың қылықтары, нақты жобалардың мақсаттары, суға
және ... ... ... ... ... ... ... керек. Өкінішке орай, әрекет етуші экологиялық
саясаттағы осы талаптар көптеген мемлекеттерде қарастырылып жатқан ... ... ... салада не болып жатқанынан хабарсыз халықтың осы
шараларға қатысуын күту қисынсыз. Климатты қорғау, әсіресе ... ... ... ... ... ... ... үшін тиімді
әрі жылдам әсер ететін стратегияларды жасап, одан әрі жетілдіру қажет.
Осыған қоғам ... әрі ... ... барлық саласындағы
кәсіпорындар мен ұйымдар белсене ат салысқанда ғана қол жеткізуге болады,
әсіресе ... ... ... нұр ... нұр болатыны даусыз.
Міндетті түрде бір ... ... болу ... ... қолда бар қаржы
құралдарын жұмыс істеп жатқан өндірістік жүйелердің тек ... ғана ... ... әрі ... ... ... олардың сақталу, экологиялық талаптарға сәйкестену, қорғалу
жұмыстарына инвестициялау қажеттігін ... ... ... ... ... ... ... қамтамасыз ету, сенімді әрі жылдам
алынатын ақпараттарға қол жеткізу, шығындарды ... ... ... табу үшін халықаралық ұйымдармен, азаматтық
қоғаммен, мемлекеттік құрылымдармен және жеке ... ... ... ... ... қажет. Тиімді экологиялық
саясатқа шектеулермен, айыппұлдармен қол жеткізілмейді, ол төменнен
басталады. Тиісінше, оның әсерлі болуы үшін ... ... ... бұл ... ... жобалар төңірегінде ұсақ
қамтамасыз етулерсіз жұмыс істеуіне көмектесіп қана қоймай, кәсіпорындар
мен мемлекеттік құрылым басқармаларына ... ... ... ... ... ... ... іске асыруға қатысуларына
көпжақты қоғамдық ... ... ... ... 1990 ... ... бастап: Экономикалық бағыт , яғни табиғи
ресурстардың, кеңістіктердің және ... ... ... ... ... қанша екенін білу). Сөзсіз, бұл бағыт
жаңа болып есептеледі. Оның ... тән ... мен ...... өсімдіктер, ормандар, т.с.с.­ ды адам өз ... ... ... Олар құны мен бағасын қалыптасқан қаржылық құралдармен
есептеуге болмайтын ... ... ... ... ... ... ... проблемалар туындайды және осы жерде табиғат
ресурстарының қайсыбіріне болсын ... құн мен ... ... ... Біздің көзқарасымыз бойынша осы «экономикалық бағыт» көп уәде
береді, сондай­ақ ... ... ... ... жол ... айта алмаймыз. Адамдар ақшаның жалпыға таралған ... ... ... ... алмайтын болса, әрине оны қадірлеп, қорғай да
алмайды. Сол ... ... ... ... ... ... болдырмау үшін жаңа шешім жолдарын жасауы керек. Қазір
аталған сектордың ... ... ... ... және ... ... ... жаңа бір бағыты дамуын бастайды.
Берілген ... ... ... ... ... былайша сипаттауға болады:
ақша тілін кез келген адам түсінеді, ал табиғи игіліктердің құнын анықтау
үшін ... ... ... ... ... ете алмайтын қызмет көрсетіп
жатқанын жақсылап ұғып алу қажет. Бұл қызметтердің қазірге ... ... ... оларды дұрыс бағалай алмай жатырмыз және тиімсіз
пайдаланудамыз.
Маңызды жағдайларда әлемдік экономиканың еңбек (адам саны және ... ... пен ... ... ... ... ... экономикалық өсуді шектей алмайтын дәрежеге
жетті. Енді бұл факторлар − табиғат және оның ... ... ... ... шектеуші фактордың экономикалық құны анықталмағандықтан адамзат ... ... Ал ... ... ... ... тәжірибелер көрсетіп отырғандай, көбіне тегін ... ... ... өз еңбегімен жасалған ... ... ... ... шешу жолы − жоғалған жағдайда ... ... ... ... ... ... зардаптардың құнын анықтау дегенді
білдіреді. Мысалы, СО2­нің ... ... ... алып ... ... құны үй ... ... «өлі орманнан» қайда жоғары болу
керек. Сондай­ақ ... ... да ... қауіп төніп тұр) өздерінің
құнының жоғары әрі қорғауға ... ... ... ... еді. ... ... табиғи қорлардың құны оларды қорғауға инвестиция салуды
ынталандыратындай дәрежеде болу керек. Сол ... ... ... ... және өзіндік құнының элементі болар еді әрі тауар бөліктерінің
классикалық ... ... ... пен ... механизміне
жатқызылар еді. Бірақ, мұндағы баға нарықтық(сұраныс пен ... ... ... ... ... ... ... сәйкес келуі
қажет.
Кедейшілік проблемалары шиеленіскен және өмірін ... ... ... ... жоқ дамушы елдерде қоршаған ортаны
қорғауға арналған шаралар мен адамдардың экономикалық ... ... жиі ... ... ... ... ормандарды қорғау
мәселесіне келгенде [8, 26б]. ... ... ... ... тұрғындары
ормандарды шабумен(әлемде жыл сайын Швейцарияның көлеміндей орман алқаптары
шабылуда), мәдени өсімдіктердің ... ... ... ... ... сондықтан күнкөрістің басқа жолдарын ойлап ... ... ... ... қағидаларға негізделген(жердің
құнарлылығын сақтау мақсатында егін ... ... ... алмастырып отыру жүйесі, биоәралуандылықты және табиғи ... ... үшін ... химикаттарды қолданудан бас тарту, т.б.)
іс­шаралар экологиялық маңызы зор аймақтардағы ... ... ... ... ... ... ... табуға көмектеседі. Бірақ бұл баламалар ... ... ... ... ... тез дами ... ... бай елдер
үкіметтері, халықаралық және ... ... ... ... орман және өзге табиғи қорларға бай елдерге аталған табиғат
игіліктерін сол қалпында сақтап ... ... ... даму ... ... ... ... берулері қажет.
Мұндай «үйреншікті емес» инвестициялық мінез­құлықты түсініп инвестиция
салу үрдісі дайындық кезеңінен өтуде және даму ... ... ... ... ... Норвегия және Германия (ГФР) үкіметтерінің
әрқайсысы жылына 500 млн. евро ... ... әзір ... ... 27б]. Осы мысал көптеген фирмаларға, ұйымдарға, жеке тұлғаларға үлгі
болып, олар да ... ... ... ... одан ертерек қимылдағандары
да бар. Жақын жылдарда ... ... ... ... ... СО2­нің шығарылуы бойынша сертификаттарды сатуды
айтуға болады. Сол ... ... ... жеке ... да ... келтірген зияндарының орнын өз еріктерімен (кейде мәжбүрлі ... ... ... ... ... ... ... қонақ үйлер, автокөлік фирмалары, т.б.­лары осы
мүмкіндіктерді ... ... ... ... Германияда әр
отбасы ешқандай пайда көздемей-ақ биоәралуандылық пен ормандарды сақтап
қалуға бағытталған жобаларға ... 100 ... ... ... көмек беріп
тұруға дайын екендіктерін айтқан. Осы арқылы көзделген ... ... ... ... 3 млрд еуро ... тұрады деген сөз.
Сонымен қатар, шығарылып жатқан жылыжай газ − ... 80%-на ... ... ... 2008 жылы күн ... ... тұтыну: мұнай – 10 млн т.,
көмір – 13 млн т., ... газ – 8 млн м3 ... ... отын ең ... отынтасығыштарды қолдануда, олар жанудың нәтижесінде отынның
сәйкес ақырғы қалыптарына айналады, үлкен мөлшерде қалдық – ... ... ... ... ... осы ... шешуде отынның маңызы
жоғары болып отыр. ... ... ... отынды үнемдеу және қалпын келетін,
жану қағидаларына негізделмеген заттар мен отынтасмығыштарды ... ... 2. ... ... ... өсу ... [9, 26б]
2- суретте көрініп тұрғандай, отынды тұтынудың әлемдік абсолютті көлемі
тоқтаусыз жоғары қарқынмен дами береді және ... саны да. ... ... ... ... ... ... үрдісі
өзімізге, келер ұрпаққа үлкен қасіреттерін әкелетін болады.
Климаттың өзгеруіне әкелген кері ... ... ... іске ... ең ... әрі ... қадамы − отын
тасығыштарды қолданудың тиімділігін ... және ... ... ... ... одан әрі жетілдіру болып табылады.
Көп елдердегі тәжірибе көрсетіп отырғандай, қысқа мерзімдегі, ... ... ... ... ... күн ... өсіп ... отынды
тұтынудың белгілі бір бөлігін жабумен қатар, отынның ... ... ... кері әсерлерін азайтады.
Отынды үнемдеудің пайдалылығын немесе әлеуетін энерготиімділіктің
көрсеткіштерінен байқауға болады. Бұл ... әр елде әр ... 3. ... ... ... 2005 ... жиынтық энергия тиімділігі
(ЖІӨ-ң бір млрд АҚШ долларына бірінші реттегі энергияны тұтынудың млн.т.-
сын шаққандағы көрсеткіш) [8, 27б]
Осы ... ... ... әлемде экологиялық зиянды
заттардың тасталуын, энергия тұтынудың үлестік мөлшерін ... ... ... ... ... ... ... жеткілікті екенін көрсетеді. Осы тәжірибені отын
ресурстарының пайдалылық коэффициенті өте төмен елдер қолдануларына болады,
бұл елдерге ... да ... ... ... ... заманауи
ноу-хауды өзге елдерге жіберу үшін қолайлы жағдайлар қалыптасып ... «СО2 ... ... ... ... ... ... техникаларды алуға болады. Осылайша, шетелдік
фирмалар өз елдеріндегі СО2 шығарындысының көлемін СО2 шығарындысы ... ... ... ... ... ... ... аталып
өткен энергетика ресурстарының пайдалылық коэффицинеті төмен елдер ... ... бар ... ... ... ... жаңа шешімдер
қабылдағанға қарағанда дайын техниканы сатып алған арзанырақ болады. Сонда
оның әлемдік ... ... және оны ... іске ... ... ... осы ... үздік нәтижелермен кеңінен қолдануда.
Климаттың өзгеруі энергожабдықтау және энерготұтыну бағытындағы
инновациялық технологияларды ... ... ... ... ... ... елдердің көпшілігінде соңғы кездері
қалпына келетін ... ... ... ... орын алуда. Мұның басты
себебі ... ... ... ... өзгеріп жатқандығы. Тағы бір
қосымша себебі, сутекті отынтасығыштар азаюда әрі қымбаттап ... ... ... ... ... ... ету ... айрылып қалуы
мүмкін, осы жағдайға энергетиканың аталған саласын біртіндеп қазірден
дайындау болып ... ... ... ... ... және ... отынтасығыштарға
бағаның көтеріліп жатқандығы кәсіпорындары ... ... ... АҚШ, ... т.б.), ... ... ... халық
шаруашылықтарының(Қытай, Үндістан) осыған сәйкес жалпы ұлттық бағдарламалар
қабылдауларына алып келді. Энерготехниканың «жасыл» нарығы дамудың ... ірі ... ... ... ... ... неміс фирмалары
алдыңғы қатарда тұр, оны жоғары технологиялық бұйымдардың жалпы ... ... ... ... ... болады. Сарапшылардың есептеуі
бойынша 2020 жылы аталған нарықтың көлемі 2200 млрд еуроға ... ... аз ... ішінде 2,5 есеге өседі деген сөз [8, 28б].
2005-2007ж. кезең ішінде әлемдегі ... ... ... ... даму индикаторларына қарап
салыстырсақ, мысалы, күн электроэнергетикасының ... ... жыл ... ... ... ... ... қалпына келетін энергия
тасымалдаушыларды пайдаланудың даму индикаторы*
|Көрсеткіш ... ... |2006 |2007 ... ... АҚШ |40 |55 |71 ... ... | | | ... | | | | ... таза | |930 |970 |1010 ... ... | | | ... ... | | | | ... | | | | ... |ГВт |59 |74 |95 ... | | | ... қуаттылықтары | | | | ... |ГВт |3,5 |5,1 |7,8 ... | | | ... ... | | | | ... ... |ГВт |88 |105 |128 ... күн |(Термикалық) | | | ... | | | | ... | | | | ... ... Лохман Б. Роль науки в решении ... ... ... ... Экономическая серия. - 2009. -№3 (73).-С.15-30. [8, 28 б]
Жел электроэнергетикасы, суды жылытуға арналған күн ... да ... ... ... ... экологиялық таза
электроэнергетиканы өндіру бойынша ... да ... ... ... Осы қарқынмен дами беретін болса энергетикаға байланысты өте көп
проблемалар шешімін табатындығына сенім мол. ... ... ... ... ... қалпына келетін энергия тасымалдаушыларды өндіруді
кеңейтуге бағытталған ... ... ... ... ... де
қуанатын жағдайда. Мысалы, 2005 жылы қалпына келетін қуаттылықты ... млрл ... ... 2007 жылы ... көлемі 71 млрд долларды құраған.
Осы жолмен дами берсе алдымызда күтіп тұрған көп ... ... ... ... ... ... ... қалпына келетін энергия
тасымалдаушыларын пайдалану бойынша өндірістік қуаттылық ... ... ... |60% ... құрылғылары бойынша |25% ... ... ... ... |24% ... ... және ... үшін күн ... |16% ... ... | 8% ... пайдалану үшін құрылғылар бойынша | 4% ... ... ... Б. Роль ... в ... экологических проблем //
Вестник КазНУ. ... ... - 2009. -№3 ... [8, 28 ... ... 2002-2006 жылдар аралығында қалпына келетін энергия
тасымалдаушыларын пайдалану бойынша өндірістік қуаттылықты кеңейту ... ... ... және ... ... ... шығарылатын және пайдаланылатын «Жасыл техниканың» ауқымды
тізімдемесінен тек қана жел ... атап ... ... 2007 ... жел құрылғыларында қолданыстағы электроэнергияның 13%-н құрайтын 22
248 МВт электр қуаттылығы тіркелді.
Германия жел құрылғыларын, ... ... ... ... бойынша
«әлем көшбасшысы» болып отыр [8, 29б]. ... ... ... ... неміс фирмаларының үлесі, мысалы, биогазды өндіруге
арналған құрылғылар бойынша ... ... үшін ... ... үшін 41%- ды, жел ... үшін ... күн
қондырғылары үшін және суды қайнату мен ... үшін 17%-ды ... ... осы жаңа ... ... ... 10 жыл ішінде пайда болды.
Тек жел қондырғыларының ... мен ... ... 230000 ... ... ... ... болды, ал қаржылық айналымы 2006 жылы
23 млрд еуроны құрады. Егер сұраныс осы қарқынмен өсе ... ... ... осы саламен айналысушылардың саны машина жасау саласымен ... көп ... ... ... ... ... жасау саласымен қоса, күн
энергиясын, биомассаны, жердің ... ... ... ... ... ... техникалар өндірілуде. Осы салалардың ... ... ... және көп ... патенттермен қорғалған ноу-хаулар
жасалынуда, заманауи ... және ... ... ... ... ... нарықтар игерілуде, жұмысшылардың біліктіліктері
көтерілуде, т.б. Машина жасаудың жоғары технологиялық және ... ... ... жаңа ... ... дамуына(1990 жылдың
басында ғана басталды) 2000 жылы күшіне енген ... ... ... заң» басты себеп болды. Бұл заң қалпына ... ... ... 20 ... дейін күшінде болатын марапаттауға кепілдік береді.
Осындай анықтылық жағдайында инвесторлар өздерінің инвестицияларын ... ... ... ... ... мен ... нарықтың әр
түрлі кері әсерлерінсіз есептеуге мүмкіндік алды.
Бұрындары Германияда «экологиялық саясат» экономикалық мүдделердің
«бәсекесі» ... ... ... ... ... ... ұзақ
мерзімді стратегиялық факторына, сонымен қатар халықаралық ... ... ... сақтау мен одан әрі көбейтудің негізгі күшіне айналып
отыр.
Қалпына келетін энергия тасығыштарды пайдалану мәселелері ... ... ... ... ... ... ... Сондай-ақ ірі
өндірістердің технологиялық негіздері қаланып біткен. ... ... ... ... ... ... де өтіп ... деген
сөз. Бірақ жаңа технологиялардың ішінде экономикалық бәсекеге ... де ... ... бұл ... ... ... 5-10 жыл ішінде бірінші жел, одан кейін күн ... ... ... ... деп ... ... классикалық энергия тасымалдаушыларына ... ... ... − жаңа ... дамуын, бәсекеге қабілеттілігінің артуын
одан сайын ынталандыруда.
Қазақстан тәжірибеде әлі ... ... ... келетін
энергия көздерінің зор экономикалық әлеуетіне ие. Қазір бұл дәстүрлі емес
энергия көздерінің бірінші реттік ... ... ... ... ... ... Экспорттық бағалаулар көрсеткендей Қазақстан Республикасындағы
электроэнергияны өндірудің жасыл әлеуеті 300 млрд кв.сағ-ты ... ал ... ... ... ... 4 есе көп [8, 30б]. Қазақстан ... ... ... ... ... кеш ... алынғанына
қарай «осы өндіріс саласымен айналысуды қиындыққа қарамастан өз ... ... ... ... ... беру соншалықты қиындай
беретін ... Егер ... ... ... ... тез ... ... төңкерістер жасамаса, 5-10 жылдар
кезеңінде негізгі мақсаты ... ... ... ... қуып жету ... ... ... жобаларын жасауына тура келеді.
2. Қазақстандағы экологиялық мәселелердің қазіргі жағдайы және шешу
жолдары
2.1 Қазақстандағы ... ... ... ... әсері
Қазақ халқы қоршаған ортамен үйлесімділікте, адамзаттың қазіргі уақытта
жасай алмай жатқан «жасыл экономика» жүйесінде, ешқандай шығынсыз, зиянсыз
өмір сүрген. ... ... ... ... сансыз экологиялық мәселелердің не
екенін де білмеген. Өкінішке орай, ата-бабаларымыздың осындай жер ... ... ... ... соңғы ғасырлардағы түрлі саяси ықпалдардың
әсерінен үлкен ... ... ... адам аяғын алып жүре
алмайтын өте көп экологиялық мәселелер пайда болды. Оның барлығын ... ... ... байланысты, аздаған мәселелерді
қарастыруды ниет еттім. Соның бірі − ... ... ... ... ... ... ... ең алдымен халық
денсаулығының нашарлауына жəне қоршаған ортаның тозуына əсер етедi. ... ... ... пайда болуына, бұрыннан бар аурулардың одан сайын
дамуына ... ... ... ... ... проблемасы негiзiнен
республика халқының жартысына жуығы өмiр сүретiн iрi ... ... ... орын алып ... Елді ... ауа ... ... Қазақстан Республикасының 20 ірі қалаларында және
өнеркәсіптік орталықтарда орындалған. Осы ... ... ... ... ... жіберілетін зиянды заттардың көлемінің
азаюына қарамастан, республиканың ... және ... ... ... ластануының жоғары деңгейін растайды.
Жағдайдың нашарлануына ... ... ... халықтың ескірген
автокөлік маркаларын сатып алуы, ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының аумағында атмосферадағы ластайтын
заттардың негізгі ... ... ... жылу ... ... ... ... кәсіпорындарының үлесінде болып отыр.
2008 жылы атмосфералық ауаға (АА) стационарлы көздерден ... (ЛЗ) ... 2,6 млн. ... ... және ... ... ... сәйкес кезеңімен салыстырғанда 10% төмендеді ( Сурет 4).
ҚР АА шығарындылары бар кәсіпорын саны 8880 ... ... саны – 152820, ... ішінде тазартқыш салулармен
жабдықталғандар – 11590, яғни 7,6%. ... ... ... ... ... Ақтөбе, Атырау, Маңғыстау, Батыс Қазақстан
және Қызылорда облыстарының мұнайгаз кешені кәсіпорындары ... ... ... ... шығарындылары Қарағанды 991 627,783 т
(37,5%), Павлодар 596 696, 215 т (19,5%), ... ... ... 340 т (7,9%) ... 2007 жылмен салыстырғанда ластайтын заттар
шығарындыларының өсуі ... (36,3%), ... (9,4%), СҚО (5,3%), ... ... (2,1%), ... ... ... (1,2%) байқалды.
Жалпы республика бойынша 31% кәсіпорындар ... ... 4. ҚР ... ЛЗ ... ... 1999 және ... аралығы кезеңінде шығарындылардың динамикасы, мың т.[9,105 б ]
Сурет 5. Стационарлы көздерлен АА-ға анағұрлым таралған ЛЗ ... 105 ... ... шығарындыларының үлкен саны елеулі деңгейде ластау
көздерінің ауаны тазарту ... ... ... ... ... ... көздердің үлес салмағы республикада
7,5% құрады.
АА-ға шығарылған ЛЗ жалпы ... (2643,1 мң т) 77%-н ... ... 23%- ... және басқа да заттар (Сурет 5 ).
2008 жылы республика кәсіпорындарымен ластанудың барлық стационарлы
көздерінен шығатын ЛЗ ... ... 90,2% ... ... ... және
залалсыздандырылды (3-кесте). Республикалық деңгейінен жоғары ұсталынған
және залалсыздандырылған зиянды заттардың үлесті ... ... ... (95,7%), СҚО (91,8%), Қостанай (91,2%), ШҚО (89,6%), Қарағанды
(84,5%), Ақмола (82,7%), Жамбыл облыстарында (82,6%) және ... ... ... ... және ... зиянды заттардың ең
аз үлес салмағы – Маңғыстау (8,4%) және Қызылорда облыстарында (1,5%).
Кесте 3.
ҚР қалалары бойынша ... ... ... ... шығарындыларының көлемі, т.*
| | |ЛЗ ... ... ЛЗ | |
| |ЛЗ ... ... |2007ж. ... ... | ... ... | | |н-да 2008 |
| |бар | | ... ЛЗ|
| ... | ... |ын | | ... |
| ... | ... (-),|
| | | | ... ... | | ... ... | |
| | ... | | |
| | | ... ... | | |
| | | ... ж. |2009 ж. | |
| | | |ан |мен | | | |
| | | | ... | | | ... |169 |3 368 |1 660 |300 |3 443,4 |2 850,7 |592,7 ... |183 |12 852 |10 994 |31 |78 458,8 |15 099,2 |63 359,6 ... |205 |10 300 |5 344 |179 |26 781,0 ... |3 436,9 |
|Ақтөбе |153 |5 672 |3 436 |450 |187 499,9 ... 263,2 ... |166 |3 921 |2 487 |7 |30 387,7 |21 143,7 |9 244,1 ... |273 |5 393 |3 280 |394 |26 411,1 |34 061,8 |-7 650,6 ... |211 |4 657 |3 025 |373 |17 892,4 |13 271,2 |4 621,2 ... |73 |3 072 |2 222 |140 |8 880,0 |9 459,5 |-579,4 ... |12 |1 158 |698 |324 |96 861,2 |127 ... 520,7 ... |17 |339 |236 |93 |2 925,7 |4 110,1 |-1 184,5 ... |35 |1 185 |717 |284 |64 044,8 |72 572,6 |-8 527,9 ... |204 |2 328 |1 794 |440 |48 067,6 |41 008,7 |7 058,9 ... 3. ... ... |43 |796 |554 |147 |8 768,1 |10 094,0 |-1 325,9 ... |323 |3 681 |2 850 |135 |43 746,2 |44 714,3 |-968,1 ... |122 |3 401 |2 564 |594 |155 551,4 |154 354,9|1 196,6 ... |26 |1 227 |498 |129 |287 781,4 |162 ... 163,4 ... |210 |2 499 |1 570 |432 |46 253,5 |47 379,5 |-1 126,0 ... |16 |1 251 |991 |404 |294 503,8 |328 ... 555,8 ... |18 |430 |316 |137 |424 316,4 |620 ... |170 |4 373 |2 366 |376 |31 610,2 |33 397,4 |-1 787,2 ... |424 |7 046 |3 747 |793 |65 167,4 |70 268,1 |-5 100,8 ... |10 |120 |50 |9 |1 696,1 |1 726,7 |-30,6 ... |37 |730 |509 |142 |10 604,5 ... |-193,0 ... |24 |542 |322 |75 |3 880,0 |4 164,9 |-284,8 ... |1 069 |829 |145 |6 542,6 |5 793,3 |749,3 ... | | | | | | | ... |1 395 |14 922 |14 329 |1 098 |13 863,8 |15 067,7 |-1 203,9 ... ... ... ... о состоянии окружающей среды в Республике
Казахстан в 2008 году. −223 с. [9, 106 ... жылы ҚР ауа ... ... ... адам ... әсер ... ... төтенше қауіпті заттар келіп түсті: қорғасын және оның
қоспалары – 1351,1 т, ... – 552,1 т, мыс ... – 325,3 т, ... ... ... – 318,9 т, күкірт қышқылы – 286,8 т, хлор – 64,6 т, ... ... т. Осы ... нақты шығарындылары рұқсат етілген ... ... ... ... ... ... ... деректері бойынша АА негізгі ... ... ... ... ... ҚР ЛЗ ... келеді, металлургиялық өндірістік кәсіпорындары, олардың ЛЗ
шығарындылардың 34,7% келеді, отын-энергетикалық ... ... ... – 12,4% ... ... [10, 106б].
2008 жылы өндіріс және ... ... газ бен суды ... ... ... – 27,6 мың т, ... ... өндіру кәсіпорындары – 10,1 мың т, шикі мұнай мен таби
газды өндіру кәсіпорындары; осы ... ... ... – 7,6 мың ... ... кәсіпорындар шығарындыларды 291 мың тоннаға дейін
елеулі түрде қысқартты, көлік және ... ... – 16,5 мың ... ... ... ... – 9,6 мың т, ... да металды емес
минералды өнімдерді өндіріс кәсіпорындары – 8,0 мың ... ... (АЛИ 5 ≥ 5) 10 қала ... ... ... ... ... деңгейі бар (АЛИ 5 ≥ 7) 9 қала: ... ... ... ... Өскемен, Қарағанды, Риддер, Тараз) (Кесте 4,
Сурет 5) [11, 57б].
Атмосфераға ЛЗ ... ... ... өз ... ... және автомобиль көлігінен пайдаланылған газдарынан
атмосфераға ЛЗ ... ... және ... ... анықтайтын
бағалаудың кешенді жүйесін ... ... ... ... ... ... есебі мен талдауы республика 7% аймағында, ... ... ... және мұнайгаз кешені аймағында – Ақтөбе,
Атырау, Маңғыстау, Батыс Қазақстан және ... ... ... ... ... және тым ... қауіп деңгейі байқалады.
Сурет 6. ҚР ірі қалаларының атмосферасының ластану индексі бойынша
көрсеткіштері [10,108б]
Осы облыстарда ... ... және ... ... ... ... Атмосфераға ЛЗ шығарындыларының қаупінің шамалы
деңгейі елдің 16% аумағында байқалады: Шығыс ... ... ... орталық бөлігінде, өңдеу өнеркәсібінің ... және ... ... ... ... ... ... ірі қалалары мен өндірістік орталықтарда АА ластану деңгейінің
өзгеру динамикасы*:
|Қала |АЛИ5 ... ... әсер |
| | ... ... |
| | ... |
| |2006 |2007 |2008 | |
|1 ... |12,1 |12,6 |13,3 ... ... |
|2 ... |10,7 |11,2 |11,9 ... ... |
| | | | | ... ... ... |
| | | | | ... |
|3 ... |8,9 |8,6 |9,6 ... ... |
| | | | | ... |
|4 ... |9,7 |9,5 |8,5 ... металлугрия, |
| | | | | ... |
|5 ... |4,7 |4,5 |8,1 ... ... |
|6 |Өскемен |6,5 |7,2 |7,9 ... ... |
| | | | | ... |
|7 ... |10,7 |7,5 |7,6 ... ... |
| | | | | ... автокөлік |
|8 |Риддер |7,6 |7,4 |7,5 ... ... |
| | | | | ... |
|9 ... |7,6 |7,5 |7,2 ... ... ... |5,8 |5,2 |6,8 ... ... |
| | | | | ... ... ... |3,5 |4,3 |4,5 ... |
|12 ... | |5,5 |4,5 ... ... ... |4,2 |4,3 |4,3 ... ... жасау |
|14 |Семей |4,0 |4,6 |4,2 ... ... |
| | | | | ... ... ... |2,3 |2,4 |3,3 ... ... ... ... ... а. |4,6 |3,0 |3,4 ... ... ... ... |2,9 |3,1 |3,2 ... ... ... |2,8 |3,8 |3,0 ... ... |
| | | | | ... ... ... |0,8 |0,7 |2,4 ... ... ... |1,7 |1,9 |1,9 ... ... ... |
| | | | | ... ... ... |1,3 |1,2 |1,2 ... көмір |
| | | | | ... ... АЛИ |5,6 |5,5 |5,9 | ... ... ... М.А. ... оценки и управления экологической
загрязненностью атмосферного воздуха // ВестникКазНУ.Серия ... 2009. ... 107 ... ЛЗ ... ... ... республиканың 43% аумағында
байқалады. Атмосфераға ЛЗ шығарындылардың елеусіз қауіп деңгейі аумақтың
34% байқалады, ... ... ... ... және ... және ... ... шөл зоналарында қауіп
бар (Сурет 7).
Сурет 7. Атмосферадағы ластайтын заттардың шығарындыларының ... ... ... аумағында бөлінуі, % [10, 108б]
Келесі зерттеу нысаны экологиялық мәселелердің бірі «Қарашығанақ» мұнай
кенішінің ... ... ... ... ... компаниясы
Қазақстан Республикасындағы мұнай-газ конденсаты кенішінің ірі өңдеушісі
болып табылады және ... 7 орын ... ... ... кенішінің
қорлары 1,2 милииард тонна мұнай мен конденсаты, және 1,35 ... ... ... ... [12, 28б]. ... ... ... газ
кеніші (ҚМГКК) Қазақстанда өндірілетін барлық газдың 49% құрайды, ал сұйық
көміртегі көлемі ҚР экономикасының дамуына елеулі үлес қоса ... ... ... ... 18% ... құрайды.
Мұнай кенішінде өңдеу және қайта өңдеу қоршаған ортаның ластануынсыз
және қалдықтардың тасталуынсыз жүруі мүмкін емес. ҚМГКК экологиялық ... ... ... ... ... ... департаменті материалдары
бойынша техногенді факторлардың әсерінен халықтың ауруға ұшырауының орташа
деңгейі 1000 ... 2813,2 ... ... олардың ішінде барлық табылған
аурулардың саны бойынша алдыңғы қатарда ас қорыту органдарының аурулары тұр
(29,2%).
ЗКОТУООС ... ... ... ауа ... ... максималды ластануы 2007 жылы Ақсай қаласы бассейнінде күкірттегі –
0,002 мг/м3 (0,25 ПДК), күкірт ... – 0,22 мг/ м3 (0,44 ПДК), ... ... – 0,031 мг/ м3 (0,775 ПДК) ... ... ... бойынша Ақсай қаласындағы атмосфераның ластану индексі (АЛИ5)
орташа шамамен 1,5-ке тең ... [14, ... ... ... қ. (Батыс Қазақстан облысы, Бурлы
ауданы) ... ... саны ... жж. ... ... NO2
және СО концентрациясына келеді. «Қарашығанақ ... ... ... саны 2007 жылы 13,194 мың ... ... бұл 2006 жылы ... ол 16,351 мың тоннаға тең болды.
Кесте 5.
ЗКОТУООС ... ... ... қаласының ауа бассейнінің 2007 жылы
2006 жылмен салыстырғанда жағдайы*
| |2006 ж. |2007 ж. |
| ... ... |
| |H2S |SO2 |
| |2005 |2006 |2007 | ... |ПДК |
| |жыл |жыл ... 11|құрамы |концентац|асатын |
| | | |айы | |ия, мг/л ... ... ... |0,99 |0,69 |1,09 ... |0,055 |2,7 ... |(2 |(2 |(3 сын.) ... |0,003 |3,0 |
| ... ... ... ... | | |
| ... |таза |ластанған| | | ... ... |4,38 |5,56 |4,75 ... |0,060 |3,0 ... |(5 |(5 |(5 сын.) ... |0,002 |2,0 |
| ... ... |лас ... | | |
| |лас |лас | | | | ... |5,5 |6,2 |4,44 ... |0,050 |3,2 ... |(5 |(6 |(5 сын.) ... |0,003 |2,0 |
| ... ... |лас |фенолдар | | |
| |лас ... | | | | |
| | |лас | | | | ... ... ... Л.Ж. Мониторинг загрязнения природной среды
Карачаганакского месторождения // ... ... ... ... - ... 121б]
ЗКОТУООС-мен жүргізілген мониторингі бойынша сынақтар ... мыс, ... ... ... ... шамадан тыс артып
кеткенін ... ... ... ... ... ... ... әлемдік кларкты Виноградов бойынша 1,7 –ден 4,7 ге дейін
және бақылаудан 1,7 есе ... ... асып ... ... ... және бақылаудан 2,3 есе және 2,1 есе ... ... ... – 3,4 және 1,8 ... ... ... – 5,2 және 1,13 есеге дейін;
кобальт – 3,9 және 2,6 ... ... ... темір бақылаудан 1,8 есе асып
кеткен; магний – 6,7 есеге дейін және никель – 2,3 есеге дейін [14, ... ... ... 6,3 есеге, кобальт – 7,9 есеге ... ... ... ... ... ... ... ауылы), (Кесте 7).
Кешенді көрсеткіш К бойынша топырақиың ластану ... ... ... ... келуге болады: К көрсеткіші бойынша 1-сыныпты
металдар үшін зерттелініп отырған ... ... ... ... ... және ... ... жатады. 2-сыныпты
металдармен ластанудың кешенді көрсеткіштері К бойынша Димитрово ауылының
топырағы қауіптілігін ластанудың «шамалы ... ... ... ал кен
орнына жақын топырақ (ҚМГКК 50 м) және Березовка, Қарашығанақ, Приуральный,
Димитрово ауылдарында ... ... ... ... ... деңгейіне жатады [14, 25б].
Кесте 7.
2000 жылы кейбір елді-мекендердің топырақ құрамында металдардың болуы,
мг/г, ПДК*
|Елді мекен |Zn |Ni |Co |Pb |
| ... (ПДК) ... (ПДК) ... (ПДК) ... (ПДК) ... |349,89 (2,9) |258,75 (7,3) |48,56 (9,7) |64,07 (2) ... |341,54 (2,9) |338,93 (9,6) |62,3 (12,1) |64,48 (2) ... |184,48 |191,62 (5,4) |34,72 (6,9) |36,36 ... |174,06 |194,23 |20,11 |- ... ... ... Л.Ж. ... загрязнения природной среды
Карачаганакского месторождения // Вестник КазНУ. Серия географическая.
-2009. - ... [14, ... ... деректері бойынша «Қарашығанақ Петролеум Оперейтинг»
компаниясымен қоршаған ортаның ластануы*
|Көрсеткіш |2007 жыл |2006 жыл ... ... ... ластануы ... ... газ |45600,0 |68867,0 |-33,8% ... мың ... | | | ... ... жалпы |13,194 |16,351 |-19,3% ... ... мың | | | ... | | | ... ... ... |0,680 |0,0662 |+2,72% ... ... мың | | | ... | | | ... ресурстарының ластануы ... ... ... |117,9 |169,3 |-30,3% ... ... мың м3 | | | ... ... ... ... тазартылған |
|ағын түрлері (өнеркәсіптік,|шаруашылық-тұрмыстық, ... және ... ... | ... | ... ... орны |Су жинақтаушы тоғандар; аймақ рельефі ... ... | ... ... | ... | ... ... ластануы |
| ... 8. ... ... ... |5,139 |- |- ... ... | | | ... айналымнан | | | ... ... ... | | | ... алаңы, га | | | ... ... ... |0 |- ... ... га | | | ... және ... ... ... ... ... |282,55 |241,46 |+17,0% ... ... ... | | | ... тонна | | | ... ... ... |2,5 |4,2 |-40,5% ... ... | | | ... саны | | | ... ... ... |92 |-3,0% ... % | | | ... ... ... Л.Ж. Мониторинг загрязнения ... ... ... // Вестник КазНУ. Серия ... - ... [13, ... осы ... ... ... өндірісті дұрыс
ұйымдастырмағандығынан қоршаған ортаға қаншама зиян ... ... қиын ... ... ... ... ... да өзекті
мәселелердің біріне айналып отыр. Бұл үрдіс жалғаса берсе еліміздің саяси
тұрақтылығына, еліміздің экологиялық ... ... ... әкеледі,
себебі, теңіздің дүние жүзінде ... жоқ ... ... ... осы ... ... шектесетін мемлекеттер арасында
келіспеушіліктер туындауы мүмкін [14, 57б].
Сонымен қатар, ... ... ... халықтың өмір сүру
жағдайлары мен ... ... ... ... ... ... ... бірқатар экологиялық проблемалар трансшекаралық
сипатта, бұл белгілі жағдайларда жағалау ... ... ... ... әсерін тигізуі де мүмкін [17, 14б].
Қазіргі уақытта Қазақстанның Каспий маңы ... ... ... ... ... ... жылдарда қоршаған орта ластануының
және ағымдағы ... ... ... ... ... ... түрде азаюын және т.б. факторларды қоса
алғанда экологиялық проблемалардың теріс әсерімен ... ... ... ... отыр [16, ... ... әсіресе Каспийдің солтүстігінде су көлемі өте аз
болғандықтан ... ... ... бұл ... ... ... – 6,2 м,
ауданы теңіз ауданының 27,7% болған жағдайда су көлемі жалпы көлемнің 0,94%-
ын ғана ... егер ... ... ... бір ... ... болса, онда Солтүстік Каспийде су көлемі бірлігіне келетін
мұнаймен ... ... ... бөліктерімен салытырғанда шамамен 100
есеге күштірек әсер ететін болады.
Ластанудың ... ... ... ... ... үлгерді. Мысалы, бекіре тұқымдас балықтардың бұлшық ет ... ... ... ... ... ... және 1976 жылдан бері ұсақ
балықтар(көксерке, табан, ... ... ... ... ... ... келеді. Суда жүзетін құстардың жаппай қырылуының себебі
де осындай болуы ... ... тек 1998 ... ... ... ... 27 түрдегі 10 млн құс, негізінен ... мен ... ... Бұл құстардың тіндеріндегі тек хлорорганикалық қосылыстардың
өзі ШРК 120 есеге ... ... 2000 ... ... ... 2001
жылдың көктемі мен жазында шабақ балықтардың жаппай қырылуы басталды. Мұнай
теңізге өзен ағынымен, ... ... ... ... ... су ... қалған мұнай ұңғымаларынан және т.с.с. келуі мүмкін.
Порттардың мұнайдан ластануы қоршаған ортаның ... мен ... ... тұрақты дамуына өте зиян. Мысалы, ... ауыз су ... ... ... қашық орналаспаған, екі су
жинау каналынан теңіз суын ... ... ... ... ... СЭС қорытындысы бойынша портты осы су жинау каналына қарай
кеңейтіп, қайта құрылымдағаннан ... ... ... ... мөлшері 40
есеге өсті. Фенолдар концероген болып ... ... олар өте ... ... да ... Оларды жинау үшін қалалық қызметтерге тұщытылған
суды одан әрі биологиялық тазарту қаражатын шығындау ... ... ... ... ... келетін қатерді бақылау
қиынырақ.
Ең үлкен қауіп танкерлердің немесе мұнай құбырларының апаты нәтижесінде
мұнайдың төгілуі болып отыр. Теңіздегі апат ... ... ... тірі ... ... ... ... не болары белгісіз апаттық сипат
алады. Жағалау белдеуіне әсер ететін теңіз апатының экологиялық ... ... ... болып табылады. Апаттар, соның ішінде өте ауыр
апаттар болып та көрген. Мысалы, 2002 ... 22 ... Баку ... ... портынан шыққан, бортына 18 цистерна тиеген «Меркурий-2»
паромы апатқа ұшырап, теңізге батып ... Апат ... 45 адам ... төгілген мұнайдың алаңы 15 км2 құрады.
Қазіргі уақытта мұнай құбырларындағы ... және ... ... ... ... ... болу қатері Қашаған теңіз кен
орнының мұнай-газ тасымалдау жүйесінің дамуына байланысты одан сайын ... ... ... ... тәжірибесі көрсеткендей, мұнай балыққа, жалпы
теңіздің жануарлар мен өсімдіктер әлеміне ... әсер ... ... ... ... орын ... алмасу процестері бұзылады [18,
7б].
Каспий теңізін әлеуетті ластаушылардың бірі ... ... ... ... ағын ... жинау орны болып табылады. Қазіргі
уақытта бұл орынның сүзу алаңдарында қатты ластанған сұйық қалдықтардың ... млн м3 ... Ағын ... ... амоний тұздары, сульфаттар,
ауыр металдар(мыс, мырыш, хром және т.б.) жоғары мөлшерде шоғырланған. Ағын
суларда мұнай өнімдерінің жинақталуы 200 ШРК, ... 20-80 ШРК ... ... теңізі деңгейінің көтерілуінің нәтижесінде теңіз суы ... өте ... ... км-ге дейін). Судың көтерілуі кезінде бұл
қашықтық 3-4 км-ге дейін қысқарады. Бұл ... ... ... ... ... ... зардаптар болуы мүмкін.
Өңірдің қауіпті проблемаларының бірі Баутино бухтасын ... ... ... ... ... ... саны 53-ке ... отыр.
Экологиялық тұрғыдан алғанда, батып кеткен кемелердің қауіптілігі –
олардың метал корпустарының коррозияға ұшырауында болып отыр. Оның ... ... тот ... ... ... ... қалдықтарды рұқсатсыз
тастауды блдіреді. Сонымен бірге, батып кеткен кемелер Баутино портына
теңіздің мұнайлы кен ... ... ... ... ... ... төгілу қатерін де арттырады. Бұл қатер айлақтарға
акваторияны жақсы білетін жергілікті буксирлер ... ... ... ... кемелерге қарай желмен құлау ... ... ... ... ... болмағандықтан, түнгі уақытта
баржалар маневр жасаған ... ... ... есе арта ... 8. Өзен суларымен Каспийге түсетін ластанған судың ... [16, ... ... Каспийге 40 км-ден кем емес ластанған су түседі, судың
құрамында қаншама зиянды заттардың бар екендігін 8-суреттен көруге ... ... осы ... ... ... ... табиғи ортаның
ластануының және жағалау ... ... ... ... ... ... мен ... биологиялық ресурстарды
шектен тыс пайдаланудың, сондай-ақ браконьерліктің салдарынан қалыптасқан
негізгі экологиялық проблемалар болып табылады.
Жайық-Каспий ... 93,6 мың ... ... ең көп ... аулау
1932 жылы байқалды, өткен ғасырдың 70-80 жылдары балық аулау 50-70 ... 2000 жылы 21,7 мың ... 2007 жылы 18,5 ... ... Осыдан
балықтардың азайып кеткендігін байқауға болады(Сурет 9).
Сурет 9. Жайық-Каспий бассейнінде ... ... ... ... ... [16, ... өзені жайылмасында балықтардың негізгі уылдырық шашатын
орындарының ... ... жж. 35 мың ... ... ... (Сурет 10),
1970 жылдардың ортасына қарай олар 16 мың га дейін, 1995 жылы 0,923 мың ... ... 2004 ... ... ... уылдырық шашу алқаптарының жалпы
ауданы – 980,1 га, соның ішінде арналық – 740,3 га және су ...... ... ... көрсеткендей, барлық бекіре тұқымдас ... ... ... ... ... бойынша құрылымының бұзылуы, аналық балықтар санының азаюы байқалған.
Бұл көрсеткіштер, әсіресе, саны ... көп ... ... ... түрі ... анық көрінген. Балықтарда жыныстық ... ... ... ... ... ... зоологиялық
ұзындық және салмақ мәндері бойынша аталықтардан ірі ... ... ... жыныстық жетілуді білдіреді, сондай-ақ аталықтардың неғұрлым ерте
өлуі байқалған.
1989 жылдан бастап ... ... ... ... ... ... ... қарамастан, балықтардың табиғи шабағы теңізге өте
ұсақ және өмірге қабілетсіз қалыпта келеді. ... ... ... ... ... ... теңізге нормативтік көрсеткіштерден (2,01 г) төмен,
кіші болып түседі(0,5-0,1 г), бұл олардың теңіз ... тірі ... ... [19, 18б]. ... ... ... ішінде
бекіре тұқымдас балықтардың кенет азаюы жақын уақытта ... ... ... ... мен олардың уылдырығын өндіруді толықтай тоқтатуға
алып келуі мүмкін.
Сурет 10. Жайық өзені жайылымында ... ... ... ... ... [16, ... ... жануарлар санының азаюы да ... ... ... ... ... Каспий теңізінде итбалық популяциясының саны 90-
жылдардың соңында 1 ... 350-400 мың ... ... ... ... ... ... артуына байланысты оның
бтоәралуандылығына келетін қатерлер де кенет артып кетті. ... ... саны ... бес ... шамамен 3 есеге азайды. 1987 жылдан бастап
теңізде 17 ірі ... ... ... ... Мысалы, 2000 жылдың 20
сәуірінде Зюйд аралы ауданында ... ... ... ... итбалықтардың
жаппай қырылу жағдайы анықталды. Қырылған итбалықтардың жалпы саны ... ... Ал 2000 ... 17 ... ... ... 2933 дана
итбалық өлі күйінде табылды. Сол ... ... ... ғылыми
зерттеу бөлімінің деректері бойынша(Гати, теңіз зертханасы, Қасиетті Андрей
университеті, Шотландия) 16 бас ... ... ... ... ... басты себебі ит обас вирусы деп танылды [19, 10б].
2006 жылдың сәуірінде бекіре тұқымдас балықтар мен ... ... ... ... Өлі ... ... ... солтүстік-
шығыс бөлігі жағалауындағы Қаламқас кен орны ауданында табылды. ... ... ... ... ... ... Жағаға 2207 бас бекіре
тұқымдас балық пен 3237 бас итбалық шығарылған (Сурет 11). ... ... 2007 ... ... де байқалды(1000-нан астам). Оның
үстіне қырылған ... ... ... ... ... 11. ... ... қырылуы [16, 60б]
Каспий теңізінің фондық деңгейінің және ... ... ... ... ... экономикалық және
экологиялық салдарға ұрындырып келеді.
Атырау және Маңғыстау облыстарының кейбір ... ... ... қарай 70 км астам қашықтыққа шегінді. Бір миллион гектардан
астам құрлық су астында ... 1996 ... ... ... ... ауданы
40 км2 аумағынан, 7 мұнай кен орнынан, 1400-ге жуық бұрынырақта бұрғыланған
ұңғымасынан айрылды. Одан басқа 30-ға жуық кен ... ... жуық ... ... ұңғыма), соның ішінде ең ірілеріне – ... ... ... бар, 80 км ... ... су ... қалу қаупі төніп тұр. Ақырында
Каспийдің көтерілуі ... ... ... ... ... ... ... мен т.б. экологиялық қауіпті объектілерді
су басуынан оның акваториясының едәуір ластануына алып келді. Қазіргі кезде
Каспийдің су астында ... ... ... ... ... ластануы
мұнай кәсіпшіліктерінің жалпы ластаының үштен бір бөлігін құрайды.
Қазіргі уақытта өңірдің ең ... ...... теңізі
қайраңында мұнай операцияларын жүргізу, бұл өте ... және ... ... ... ... ... ... есептеулерінде «Аджип ККО» жобалап отырған
жұмыстарын іске асыру атмосфералық ауаның одан әрі ластануына елеулі ... ... ... ... ... 1,7 ... азот оксидтері
1,3 есеге және күкіртсутек 2,6 есеге артады.
Тоқсан ауыз сөздің тобықтай түйіні − ... ... ... ... 90%-ын ... және Маңғыстау өңірі үшін ауыз ... ... көзі ... ... Каспий теңізіне үлкен қауіп
төніп тұр.
Қазақ атамыз судың да сұрауы бар деген, ал қырылып ... әр ... жер ... қанындай ағып жатқан мұнайдың әр тамшысы, ластанған
ауаның әр ... үшін ... ... ... ... ... қоршаған ортаның ластануын бағалау және негізгі іс-
шаралар
Еліміздегі бірқатар экологиялық мәселелерді қарастырып өттік, енді сол
төңіректе ... ... ... ... еліміздің жалпы
экологиялық мәселелері бойынша қандай алдын алу жұмыстары қолға алынуда,
сол жөнінде ... ... ... ... ... ... өткен Қазақстан Республикасының
бірқатар экологиялық мәселелері бойынша не ... сол ... ... деген едім. Сонымен, Каспий теңізінің қазақстандық ... ... ... жаңа ... мен ... аралдар салу,
оларда 1000 ұңғыма бұрғылау жоспарлануда. Оның ... ... ... ... ... ... ... шөгінділер, балықтардың қоректік
базалары бойынша қазіргі және келешек уақытта ... ... ... газ және ... ... ... ... жылы Қоршаған ортаны қорғау министрлігі ... ... ... ... ... ... қоршаған ортаның
ластануына жедел және режимдік талдау зерттеулерін жүргізу үшін «Табиғат»
теңіз кемесін алды.
«Қазгидромет» РМК ... ... ... ... ... ... Каспий теңізінің қазақстандық бөлігінің қоршаған ортасының жай-
күйіне мониторинг жүргізілуде, ... ... ... сипаттамаларына жүйелі түрде режимдік бақылаулар
жүргізіп отырады.
Теңізде суға ... ... ... жою ... ... ... ... 2002 жылғы 29 желтоқсандағы ... ... ... ... ... ... дамытудың 2003−2010 жылдарға арналған бағдарламасын» орындау
шеңберінде жүзеге асырылды.
Жүргізілген тексерулер Атырау және ... ... ... кеткен
және жартылай батқан күйдегі 90 мұнай ұңғымасын анықтауға мүмкіндік берді.
Оның ... 48 ... ... ... 42 түрлі жер қойнауын
пайдаланушыларға тиесілі [16, 62б]
2008 және 2009 жылдары жыл ... бату ... ... 8 мұнай
ұңғымасын жою жоспарланып, 2009 жылы мемлекеттік қорға ... суға ... ... жою ... аяқталды.
Ұңғымаларды жою жөніндегі жұмыстарды қабылдағанда ҚООМ ... ... ... басу ... ... ... орындаған мердігерлерге 7 жыл бойына олардың техникалық жай-
күйіне жүйелі бақылау жасауды және ... ... ... ... шығуын өз қаражаты есебінен тоқтатуды міндеттейді.
«ҚазМұнайГаз» АҚ Каспий ... ... ... ... ... ... қоршаған ортаға әсерін ... ... ... және ... жж.). ... құны ... ... құрады. ЭМРМ 2005 жылғы 14 желтоқсандағы ... ... ... ... кешенді жоспары шеңберінде Атырау облысында
Солтүстік Каспи мұнай төгілуіне әрекет базасын салу ... ... ... Аджип ККО 180 млн теңге мөлшерінде қаражат бөлді. Алайда қазіргі
уақытта құрылыс салу үшін жер учаскесін бөлу мәселесі әлі ... ... ... ... министрлігі 2007-2008 жылдары ... ... құру ... ... ... ... жасағы Баутино және Ақтау қалаларында орналасып, апаттық-
құтқару және өртті сөндіру жұмыстарын орындауға ... екі ... және ... ... ... тиіс деп шешілді. Теңіз жасағын құру үшін ... ... ... сомасы 2 365 901 мың теңге: 3 кеме, арнайы
жабдық, көлік құралдарын, өрт техникасын сатып алу жоспарлануда.
Қоршаған ортаның жай-күйін ... ... ... ... ... құрып отырған корпоративтік космостық экологиялық мониторинг жүйесі
болып ... ... жүйе ... ... жер бетінде
синхрондық бақылаулар жүргізумен, математикалық және ... ... ... ... ... ... және ... технологияларды пайдалануға негізделген.
Қоршаған ортаны қорғау министрлігі «ҚазМұнайГаз ҰК » АҚ ... ... ... орта мен ... ... ... ... жүйесіне кіріктіру туралы шешім қабылдады [20, 10б].
ҚР «Жер қойнауы ... ... ... ... ... ... факельдерде газ жағу көлемін төмендету шараларын ... Бұл ... ... ... жер ... айдау және оны жеке
мұқтаждары үшін жағар газ немесе ... газ және ... ... ... ретінде пайдалануды қамтиды.
Өңірде қалдықтарды кәдеге жаратуға арналған ... ... ... ... ... ... ... мұнай-газ өндіру
өнеркәсібінің қалдықтары бос орындарға тасталып келді. ТШО, Аджип ККО
компаниялары, ... МӨЗ ... және ... ... бақыланатын,
қалдықтарды кәдеге жаратуға арналған ... жеке ... ... ... II жарты жылдығында Атырау облысының Азғыр полигонында ҚР
ұлттық ... ... ... физика институтындағы Азғыр ғылыми-
өндірістік радиоэкология экспедициясының күшімен полигон аумағын ... ... ... ... қалдықтарынан тазарту жұмыстары орындалды.
Жұмыстарды орындап болғаннан кейінгі өнеркәсіптік-технологиялық қалдықтарды
көму орны бетіндегі ... ... ... 0,12 мк3 в/ч ... ... ... ... Каспий жағалауының суға батып ... ... ... ... ... ККО ... ... мұнай төгілулерінің алдын алу жоспарын
бекітті. Компания Солтүстік Каспийдің ... ... ... жел мен су ... ... мен ... ескере отырып, мұнай
төгілуін бақылау үшін қажетті «мұнай картасының» математикалық ... ... ... ККО ... өзінің «Баутино» жабдықтау базасында
алаңы 1000 м2, командалық ... ... ... және басқа да мұнай
төгілуін жою ... ... ... ... ... ... ... жабдықтар резервін жасап қойды. Қосымша теңіз базасы мен мұнай
төгілуін жою ... құру ... ... Олар ... ... ... ірі ... компаниялары да мұнай төгілуіне жақсы ... ... кен ... игеруді жүзеге асырушы «Теңізшевройл»(ТШО)
компаниясын алуға болады.
Оның үстіне, «Аджип ... ... және ... БК ... ... ... портында орналасқан жабдықты мұнайдың ... және оны ... алу үшін беру ... ... ... алды ... «Аджип ККО» компаниясының Баку қаласында ... ... ... ... ... ... ... және жинау
жабдығын беру туралы келісімі бар.
Үшінші деңгейдегі мұнай төгілуін тоқтату үшін ... ККО» ... ең ірі ... «Oil Spill ... (OSRL) ... ұйымының
қызметкерлері мен техникалық құралдарын тарта алады. Өйткені ол аталған
ұйымның ... ... ... ... ... су ... ... арналған дамбаларды қалпына
келтіру, елді-мекендер маңындағы құмды тоқтату, учаскелердің Каспий
теңізінің қорғаныс ... шикі ... ... болдырмау және басқа
да жұмыстар жүргізілуде.
Қазақстан 2004 жылдан бастап Каспий теңізі ... ... ... ... ... ... ... уақытқа дейін «Балық ресурстарын мемлекеттік
есепке алу және олардың кадастры» бюджеттік бағдарламасы ... ... ... ... ... ... ... ресурстарының, олардың
қоректік базасының тіршілік ортасының жай-күйін ... және ... ... ... ... ... ... гидрологиясы мен гидрохимиясын зерттеу жөнінде ғылыми жұмыстар
орындалуда. Оның үстіне, 2005 ... ... ... өнеркәсібінің өңірдің
экологиясына тигізетін әсерін бағалау жөніндегі ғылыми ... ... ... ... ... ... Ұлыбританияның Дарвин
бастамасы бағдарламасының қолдауымен Каспий итбалықтарын зерттеу жөніндегі
халықаралық топпен (Caspian International Seal Survey − CISS) ... ... ... авиа есепке алу жұмысын жүргізуде.
Енді атмосфералық ауаның ... ... және ... ... ... ... 2002 жылы – «Атмосфералық ауаны
қорғау туралы» заңы қабылданды.
Сонымен қатар, Қазақстанда жүргізілетін ... ... ... ... ... шаралары қоршаған қалалық ортаны сауықтандыру және
халықтың ауруға шалдығу деңгейін төмендету мақсатында ... ... ... ... [21, 98б]. Белгілі бір рөл энергияның
қалпына келтірілетін көздерін қолдануына берілді (жерүсті және ... күн және жел ... ... ... ... ... қаржыландыру көлемі қаржыландырудың жалпы көлемінен 2,9% құрады,
ал энергия үнемдейтін технологиялардың ... 0,01% ғана ... ... ... ... ... ... ластануына
байланысты іс-шараларға келер болсақ, жыл сайын «Қарашығанақ ... ... ... ... ... өсімдіктерге
лақтырылатын заттар бойынша ... ... ... ... ... ... [14, 120б]. ... байланысты компанияға
әкімшілік айыппұлдардың тізімі салынады.
Компанияда жаңа ресурсты үнемдейтін және экологиялық таза технологиялар
ендірілуде. ҚМГКК келесідей табиғатты қорғау шаралары жүргізілуде:
- ҚМГКК ... ауа ... ... ... ... ӘҚҮК ... ... еріген және нөсерлі ағындарды тазалау
және пайдаға асыру бойынша объектілерді салу;
- Қарашығанақ МГКК көгалдандыру;
- №2 ... ... және ... ... ... ... ... қайта қарастыру;
- 107 га және т.б. бұзылған жерлердің құнарлығын қалпына ... ... ... ... ... кен орны ... ... технологияларды қолдана отырып, қоршаған ортаны ... ... ... ... ... және ... тырысуда.
Енді жалпы экологиялық мәселелер бойынша елімізде жасалынып жатқан ... ... ... ... ... ... саласындағы мемлекеттік
саясаттың негiздерi Қазақстан Республикасы Президентiнiң 1996 жылғы 30
сəуiрдегi өкiмiмен мақұлданған экологиялық
қауiпсiздiк тұжырымдамасына ... онда ... ... ... атап айтқанда, жекешелендiрудiң экологиялық проблемалары,
табиғат қорғау заңнамасының, мемлекеттiк бақылау жəне сараптаманың, ... ... ... ... орта ... құру ... ... қарастырылған болатын. Ұлттық
экономиканың барлық салаларын реформалау табиғи ... ... ... ... ортаны сақтауды ескере отырып,
əлеуметтiк-экономикалық дамуды ... ... ... ... Аталған
Тұжырымдаманы қабылдаған сəттен бастап Қазақстан Республикасында қоғамдық
дамуда елеулi өзгерiстер ... ... ... ... құжаттары
əзiрлендi [22, 7б], табиғат қорғау заңнамасының ... ... ... қорғау мəселелерi бойынша бiрқатар халықаралық конвенцияларға қол
қойылды, табиғат ... ... ... ... құрылды. Мысалы, 1997 жылы
"Қоршаған ортаны қорғау ... ... ... табиғи аумақтар
туралы", "Экологиялық сараптама ... 1998 жылы ... ... ... ал 2002 жылы ... ... қорғау туралы" Заң
қабылданды [23, 111б]. Табиғатты ... ... ... ... ... жəне жер ... ... туралы" (1996 жыл) жəне "Мұнай
туралы" (1995 жыл) заң күшi бар ... 2003 жылы - ... Су жəне ... ... Заңға тəуелдi қажеттi нормативтiк құқықтық
актiлердiң көпшiлiгi əзiрленiп, бекiтiлдi. ... ... ... оны ... ... ... жақындатуға жəне халықаралық
стандарттарды енгiзу бағыты алынды. Қазақстан Республикасы 19 ... қол ... жəне ... іске ... ... ... ... əзiрледi [7, 183б]. Экологиялық сараптау жүйесi, рұқсат ету жəне
бақылау-инспекциялық ... ... ... ... ... нəтижесiнде қоршаған ортаны қорғау саласындағы мемлекеттiк
бақылауды ... жəне ... ... ... ... есебiнен 90
жылдардың басымен салыстырғанда қоршаған ... ... ... ... [24, ... 2000 ж. ҚР мемлекеті БҰҰ-ның дамыту бағдарламасымен
бірге «2001-2004 жж. ... даму үшін ... ... ... ... ... міндеттері бойынша күрделі және ұзақ
мерзімді бағдарламаны қабылдады. Бағдарламаның негізгі ... - ... (ТД) ... ... ведомствоаралық және сектораралық
кедергілерді болдырмауды жетілдіру. Сонымен қатар, ... ... ... даму ... ... ... ... арттыру болып
табылады [1, 87б].
Қазіргі кезде экологиялык жобалар ... ... ... ... осы ... ... ... қорғау
министрлігінің түрлі комитетгеріне жоспарлы стратегиялық құжаттар мен
ұсыныстар ... [25]. Атап ... ҚР 2010 ж. ... ұзақ мерзімді
дамуының стратегиясы, ҚР 2005 ж. дейінгі су қорларын пайдалану мен қорғау
бағдарламасы, «2003-2007 жж. ... ... мен ... ... ... ... ... субаймақтық
кездесудің дайындығы бойынша Орталық Азия елдерінің экономика, қаржы және
Қоршаған ортаны қорғау ... ... ... бағдарламасының
мәртебесін кеңейтуден» «Каспйй бассейніндегі тұрақты даму бағдарламасын,
Каспий ... ... ... ... ... жаңа ... мен ... дамыту жобаларына»
дейін атты шешім қабылдады. ... ... ... ... ... және Каспий проблемалары бойынша сектораралық комитет әрекет
жасады. Оның мақсаты - ... ... ... дайындау болып
табылады.
Сонымен қатар, «Балқаш-Алакөл бассейнінің 2007 – 2009 жылдарға ... ... ... ету» ... ... ... ... дамудың трансшекаралық аймағын құру моделі әзірленді [16,
63б].
2002 ж. Қазақстандық 21-кезекті ... ... мен ... Ұлттық Кеңесін құру қабылданды. Ол стратегиялық жоспарлау жөніндегі
Агенттікпен және Сыртқы істер ... ... ... ... қызмет
жасап отыр.
Ғаламдық 21-кезектегі мәселенің компоненттерін енгізу бойынша мониторинг
өткізіліп, тұрақты дамудың алға басу бағасымен ақпаратты бағдарлама ... ... ... ... БҰҰ-ның Нью-Йорктегі штаб пәтеріндегі
интернет-серверіне ... ... ҚР ... ... ... ... ... арнадағы жағымды имиджін нығайтып, қалыптастыруда
өте маңызды.
Сонымен қатар, Қазақстан Республикасы Президентінің 2006 ... ... № 216 ... ... 2007 – 2024 ... ... дамуға көшу тұжырымдамасы басымдықтар ретінде ... ... ... ... ... ... ... экологиялық орнықтылықты қамтамасыз етуді қояды [26]. Орнықты
дамуға қол жеткізу экономикалық, әлеуметтік және ... ... ... ... ... ... ... және қоршаған ортаны
қорғау даму үдерісінің ажырамас бөлігін құрауы тиіс және одан ... тиіс ... ... даму ... 2030 жылға дейінгі даму
стратегиясының мақсаттарына қол ... үшін ... ... даму ... ... Республикасының Президенті Н.Назарбаевтың 2006 жылғы
1 наурыздағы Қазақстан халқына ... өз ... жаңа ... ... ... ... бәсекеге барынша қабілетті 50 елдің
қатарына кіру ... ... ... ... әлемнің
барынша бәсекеге қабілетті елу елдерінің ... кіру ... ... 12 ... ... негізінде Қазақстан
Республикасы Үкіметінің 2007 жылғы 27 қыркүйектегі № 848 ... ... ... 32 ... ... көрсеткіштері қабылданды. Бұл құжатта
маңызды экономикалық, әлеуметтік, экологиялық параметрлердің нақты ... ... ... ел 2009, 2012, 2018 және 2024 ... ... ... ... отыр.
Сондай-ақ, 2009 жылы 26 наурызда Қазақстан ... ... әрі – БҰҰ) ... ... ... ... Киото хаттамасын бекітті, сонымен ... ... ... ... көлемінің үнемі ұлғаюымен шартталатын ... ... ... ... ... ... Киото
хаттамасын іске асыру шеңберінде парниктік газдар ... ... ... және ... ... құру бойынша және Киото
хаттамасының қызметін реттейтін уәкілетті ... құру ... ... техникалық және консультациялық көмек көрсетуге халықаралық
банктермен және ұйымдармен ... ... ... ... жылы ... Республикасының 2009 жылғы 4 ... ... ... ... ... туралы» және «Қазақстан
Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне жаңартылатын энергия көздерін
пайдалануды қолдау мәселелері бойынша өзгерістер мен ... ... ... қабылданды, олардың мақсаты экономиканың ... және ... ... ... ... ортаға
әсерін, оның ішінде парниктік газдар шығарындыларын төмендету ... ... ... ... ... ... болып табылады
[25]. Осы бағыттағы жұмыс республикадағы баламалы ... ... ... ... ... 0,1 % ... мүмкіндік береді. Сонымен ... ... ... ... ... арқылы парниктік
газдар шығарындыларының жалпы қысқаруы(СО2) 500 мың ... 2,5 ... ... құрауы мүмкін [27, 7б].
Жасалынып жатқан іс-шаралар арқасында қоршаған ортаның ластану
деңгейі ... ... ... ... ... дегенмен
мемлекеттiң экологиялық осал аумақ жəне шешiлмеген экологиялық проблемалар
мəртебесi сол күйiнде қалып отыр. Сондықтан әлі ... ... ... ... ... шешу ... ... талап етеді.
2.3 Экологиялық қауіпсіздікті қамтамасыз етудегі экономикалық тиімділік
Бұл тақырыпта қоршаған ортаны қорғауға және ... ... ... ... яғни ... ... ластануын болдырмауға, ластану
деңгейін азайтуға, қоршаған ортаға зиянды ... ... ... ... ... ... қалуға, тиімді
пайдалануға бағытталған ... ... ... ... ... жатқандығын қарастыратын боламыз.
Қазақстан Республикасының Қоршаған ортаны қорғау министрлігі 2010-2014
жылдарға ... ... ... ... ... ... бюджеттік бағдарламаларға 2008-2009 ... ... ... және 2010, 2011, 2012 ... ... ... қаражат
бөлінгендігін көрсеткен. Қаржыландыру жағдайын қарастырып ... ... ... ... брлығы дерлік осы құралға
тәуелді деуге болады [27, 23б]. Сонымен, ... ... ... ... ... 17 жоба ... ... олардың әрқайсысының
қызмет ету төңірегі, мақсаттары мен ... әр ... ... ... ... ... және ... сипаттамасында
көрсетілді. Олар:
1. Қазақстан Республикасының орнықты дамуға көшуін қамтамасыз ... ... ... ... қалпына келтіру және жақсарту
жөніндегі қызметтер. Бұл бағдарламаның ... ... ... азайту болып табылады. Негізгі міндеттері қоршаған
ортаға шығарындылар мен төгінділерді төмендету және қалдықтарды
орналастыру бойынша ... ... және іске ... ... ... ... ... қол жеткізу және
экологиялық ережелерді күшейту үшін ... ... ... ... ... ... органикалық ластағыштардың
кері әсерін төмендету, қоршаған ортаның қалпына келу ... ... ... және ... әдістемелік
құжаттамаларды қамтамасыз етуді қалыптастыру, қоршаған ортаны
қорғаудың экологиялық-экономикалық тетіктерін жетілдіру, аумақтық
бөлімшелерді материалдық-техникалық қамтамасыз ету, ... ... ... ... және ... ... кадрлық және әдістемелік қамтамасыз етілуін
арттыру болып табылады.
2. Сапалы және сандық көрсеткіштерді (экологиялық нормативтер мен
талаптар) әзірлеу. Бұл бағдарламаның ... ... ... ... ... ... ... табылады.
3. Қоршаған ортаны қорғау саласындағы ғылыми ... ... ... ... қалпына келтіру, теңгермелі
даму құралдарын қалыптастыру, ... ... ... және орнықты даму аймақтарын
қалыптастыру, жаңартылатын ресурстар мен энергия ... ... үшін ... ... және жағдайлар құру болып
табылады. Аталған бағдарламаның ... ... ... мен төгінділерді төмендету және қалдықтарды
орналастыру бойынша шараларды ... және іске ... ... сапасының нормативтеріне кезеңді қол ... ... ... ... үшін ... ... ... қоршаған ортаға орнықты органикалық ластағыштардың
кері әсерін төмендету, қоршаған ортаның қалпына келу ... ... ... және ... ... ... ... қалыптастыру, экологиялық апат
аймақтарындағы экологиялық ... ... ... ... ... ... ортаның азып-тозуын тоқтата тұру,
«тарихи» ... жою, ... және ... ... басқа мемлекеттермен халықаралық ынтымақтастықты
жандандыру, ... ... ... ... ... ... іске ... Каспий теңізі қайранының
және шектес ... ... ... алу бойынша іс-
шараларды жүзеге асыру, жаңартылатын энергия көздерін тиімді және
ұтымды ... ... ... ... стратегиялық
құжаттарды құру, жаңартылатын энергия көздерін пайдалану, энергия
үнемдеу мен энергия тиімділігі бойынша жобаларға ... ... беру ... ... Гидрометеорологиялық мониторинг жүргізу. ... және ... ... жетілдіру,
міндеті мемлекет пен халықтың гидрометеорологиялық ақпаратта
қажеттілігін қамтамасыз ету, оның ... ... және ... ... ... уақытылы ескерту болып
табылады.
5. ... ... ... ... ... Мақсаты
гидрометеорологиялық және экологиялық мониторингті жетілдіру,
міндеті мемлекеттік органдар мен ... ... ... ... ... ... ... ету болып
табылады.
6. Қазақстан Республикасы Қоршаған ортаны ... ... ... Мақсаты қоршаған ортаға
эмиссияларды азайту, міндеті аумақтық бөлімшелерді материалдық-
техникалық қамтамасыз ету, ... ... ... ... және ... ... жұмыстың
кадрлық және әдістемелік қамтамасыз етілуін арттыру болып
табылады.
7. Ведомстволық бағыныстағы ... ... ... құрылыстарын күрделі жөндеу. Мақсаты қоршаған ... ... ... ... ... материалдық-
техникалық қамтамасыз ету, талдамалық зертханаларды техникалық
қайта жарақтандыру және жарақтандыру, инспекциялық ... және ... ... ... ... ... ... трансшекаралық және экологиялық қауіпті
объектілерге мемлекеттік ... ... ... ... ... эмиссияларды азайту, міндеті экологиялық реттеу
және бақылау ... ... ... ... ... бюджеттерге, Астана және Алматы қалалары ... ... ... ... ... ажырату шеңберінде әкімшілік ... ... ... ... ... ... ... азайту, міндеті экологиялық реттеу және бақылау
жүйесін жетілдіру болып табылады.
10. Қоршаған ортаны ... ... салу және ... ... ... қалпына келтіру, міндеті су бұру жүйелерін
және кәріздік тазарту құрылыстарын салу, қайта жаңғырту және
жаңғырту жөніндегі ... іске ... ... ... ... ... қорғаудың ақпараттық жүйесін құру және дамыту.
12. Облыстық бюджеттерге, Астана және Алматы қалаларының бюджеттеріне
қоршаған ортаны қорғау объектілерін салуға және реконсрукциялауға
берілетін ... даму ... ... табиғи ортаны
қалпына келтіру, міндеті су бұру жүйелерін және кәріздік ... ... ... ... және ... жөніндегі
жобаларды іске асыру болып табылады.
13. «Тарихи» ластануларды жою. Мақсаты табиғи ортаны қалпына келтіру,
міндеті табиғи ... ... ... тұру, «тарихи»
ластануларды жою болып табылады.
14. Бұзылған табиғи ортаны ... ... ... ... ... ... мемлекеттің
гидрометеорологиялық және экологиялық қауіпсіздігін қамтамасыз
ету, міндеті ... ... ... үшін ... ... жүйесін және бақылаулар желісін дамыту
және жаңғырту, байланыс, гидрометеорологиялық деректерді ... ... ... ... болжамдық қызмет саласындағы
кәсіпорындарды жаңғырту, Қазақстан ... ... ... бөлімшелерін қызметтік-өндірістік
ғимараттармен қамтамасыз ету болып табылады.
16. Қазақстан Республикасында ... даму ... ... ... ... ... ... Жолдауына сәйкес Қазақстан
Республикасы үшін орнықты дамуға көшу, сондай-ақ әлемнің 50
барынша бәсекеге ... ... ... кіру ... ... ... ... Жоба Қазақстан Республикасы
Президентінің 2006 жылғы 14 ... № 216 ... ... Республикасының 2007 – 2024 жылдарға
арналған ... ... көшу ... іске ... ... ... осының арқасында ... ... ... ... міндеттерді, бағыттарды
және көшу тетіктерін іске асыруға ... ... ... бұл өз ... Қазақстан Республикасы Орнықты даму
кеңесінің, Қазақстан ... ... ... ... Даму Бағдарламасының және басқа серіктестердің Қазақстанның
орнықты дамуға көшу ... ... ... ... етеді. Мақсаты теңгермелі даму ... ... ... даму ... ... және
Қазақстанның өңірлері және салалары бойынша орнықты дамудың
нысаналы көрсеткіштерін әзірлеу болып табылады.
17. Авиациалық ... ... ... және ... ... үшін «Қазаэросервис» АҚ-ның жарғылық
капиталын ұлғайту;
Кесте 9.
Қоршаған ортаны қорғауға ... ... ... жұмсалған
және алдағы жылдарда жұмсалынуы көзделген қаржы көлемі*
| ... ... ... ... ... | | |
| | | | | | |
| |2008 |2009 |2010 |2011 |2012 |
|1 |1 358 435 |1 471 708 |1 801 615 |1 942 666 |2 420 124 |
|2 |0 |42 975 |42 975 |42 975 |48 964 |
|3 |307 528 |290 800 |210 660 |314 600 |314 600 |
|4 |1 946 921 |2 010 718 |2 329 317 |2 415 119 |2 965 513 |
|5 |558 569 |596 136 |706 981 |707 976 |654 059 |
|6 |246 015 |0 |16 325 |14 724 |14 871 |
|7 |29 281 |0 |15 164 |10 489 |0 |
|8 |0 |3 796 |4 245 |4 245 |4 245 |
|9 |0 |25 195 |29 707 |35 956 |0 ... |1 329 303 |0 |0 |1 924 350 |2 314 770 ... |185 022 |0 |0 |0 |0 ... |2 388 609 |1 530 940 |4 872 863 |3 722 382 |3 554 982 ... |970 690 |0 |32 000 |1 775 000 |1 172 000 ... |0 |23 257 |0 |0 |0 ... |0 |442 486 |572 253 |1 269 517 |2 782 631 ... |0 |18 525 |33 975 |0 |0 ... |0 |0 |724 683 |0 |0 ... |9 135 351 |6 456 536 |11 392 763 |14 179 999 |16 246 759 ... көзі: Қазақстан Республикасы Қоршаған ортаны қорғау министрлігінің
2010 – 2014 жылдарға арналған ... ... [27, ... ... − осы аталған ... ... ... ... ... ... ... қаржыландыру көлемі 2011 жылы − 14 179 999 ... 2012 жылы − ... мың ... ... ... 12. ... ... 2007-2009 жылдардағы қоршаған ортаны
қорғауға жұмсалған жалпы қаржы көлемі (млн. теңге) [28]
Ал 12-суретте 2007-2009 жылдардағы ... ... ... жұмсалған жалпы
қаржының көлемі мәз емес екендігін ... Егер ... ... мәселелерін бір жерге жинап, ішінен тек ... ... ... ... ... ... ғана ... жұмсайтын болсақ, жетпейтін шығар. Әрине осыдан 15 жыл бұрынғы
қоршаған ортаны ... ... ... ... көп, ... уақыт, заман талабы басқа болғандықтан қаржыландыруды ұлғайтпасақ
алдағы жылдарда оданда көп ... ... ... Қоршаған ортаны қорғауды мемлекеттік реттеу
Бұл тарауда еліміздің осы уақытқа дейін шешімін ... ... ... қалай, қандай жолмен, қайсы құралдармен шешуге
болатындығын қарастыратын боламыз.
Соңғы жүз ... ... ... ... ... ... қаржылық-экономикалық дағдарыс жер бетіндегі бүкіл ... ... ... ... ... де барлығына аздап зияны тиді.
Орын алған әлемдік дағдарыстың ... ... ... ... ... аналитиктер, ғалымдар, экономика саласындағы Нобель сыйлығының
иегерлері шұғылдануда. Бірақ ... ... ... ... − адамдарыдың дәрежесінің ең төменгі сатысы болып есептелетін
материалдық ... ... ... ... ... өмір сүруінде екендігін айтқан болатын және де бұл ... ... ... батылы жетпей жатқандығын да сөз еткен
еді.
Аталған тақырыбымда бүкіләлемдік қаржылық-экономикалық дағдарысты
және оның болу ... ... ... себебім, осы бүкіл әлемдік
қаржылық-экономикалық дағдарыс, дұрыс мән ... ... ... ... ... ... байқалады. Расында да адамзаттың
табиғат заңдылықтарына қайшы келіп, ... ... ... ... ... ... өмір сүруінің арқасында осы ... ... ... неге ... ... ... ... даму» тіркесі пайда
болып, БАҚ-да жиі қайталануда? Себебі жер бетіне «тіршілік көзінің тоқтау»
қаупі ... тұр. ... ... барлығы, әсіресе соңғысы «адамзат
оянатын ... ... ... ... жата ... дегісі келгендей әсер
қалдырады.
Әлемнің дағдарыстан ... даму ... ... ... ... тығыз байланыста жоспарлануда. Елімізді де осы
бағыттарға қарай бұратын болсақ, Қазақстанымыздың да экологиялық мәселелері
өз шешімін ... ... ... ... дағдарыстан кейінгі
даму бағыттарының негізгілеріне ... одан ... ... шешуге қандай жолдар алатынымызды қарастыратын боламын. Олар:
1. ... ... ... ... ... «Дағдарыстан шығудың кілті»
және «Бесінші жол» мақалаларында әлемге заңды, әділетті, жаңа ... ... ... екенін айтқан болатын [29, 6-12б] . Бұл
мәселені Елбасымыз жақында, 2011жылдың 4-мамырында ... ... ... ... қайтадан көтерді. Қазіргі уақытта бұл үлкен мәселе
халықаралық форумдарда, саммиттерде, соның ішінде G8, G20 ... ... ... қызу ... үстінде, сонымен бірге ... ... ... белгілі саясаткерлер, қоғам қайраткерлері, ғалымдар
да қызығушылық танытуда. Себебі, қолданыстағы әлемдік валюта ... ... әлі ... ... ... ... екендігі
болжануда.
2. Жаңа әлемдік ... ... ... ... ... әлемдік басқару құрылымының нашарлығынан да болып отыр.
Атақты тарихшы Чарльз Киндлбергер «Ұлы ... болу ... ... ... бірі ретінде ең қажет уақытта әлемдік
көшбасшылықтың болмауы екендігін айтқан. Қазіргі ... көп ... ... ... ... көрсетуде. АҚШ және өзге ірі мемлекеттер
өздерінің әлемге әсер етушілік күштерін әлемнің өзге жаңа ... ... тура ... тұр. ... ... Ресей,
Үндістан, Қытай) елдерінің ЖІӨ көлемі 20 жылдан кейін «Үлкен ... асып ... деп ... ... ... ... стрит джорнал» газетінде Ұлыбританияның экс-премьер министрі Тони
Блэрдің мақаласы ... ... Онда ... ... ... бойы ... Батыста шоғырланып келген еді... Енді
күштерді ... ... ... өмір ... тура ... тұр».
Осы жерде әлемде жаңа, әділетті күштер құрылса, олар ... даму ... ... ... көздемей, қайырымдылық ретінде
кедей, ғылыми-технологиялық салада артта қалған елдерге көмек ... ... ... ... ... үлес ... болар еді.
Соның ішінде Қазақстанымыз да өзінің көптеген экологиялық мәселелерін
шешкен болар еді.
3. ... ... ... ... ... ... дамыған елдер
қауіпсіз, таза, зиян әкелмейтін дамуға көшуді мақсат етіп ... ... ... ... айтқандай: «XXI ғасырдағы энергия үнемдеу бойынша
көшбасшыға айналған ел, сол ... ... ... ... ... Бұл ... келіспеуге болмайды.
Осыған байланысты «Сутекті энергетиканы» дамыту бағытында зерттеулер
жүргізілуде. Оңтүстік Корея «Сутекті ... көшу ... ... ... та кетті. 2040 жылға дейін осы энергия көзінен ЖІӨ-нің 8%-ын
өндіруді жоспарлауда.
Сонымен ... ... ... ... көздері(күн, жел, геотермальді,
гидроэнергия, биомасса) дәстүрлі отынның түрлерімен ... ... өз ... ... Осы мәселе бойынша Германияның
тәжірибесін ... ... ... ... ... ... ... қарауларыңызға болады.
Біздің еліміздің осы саланы дамытудағы әлеуеті жеткілікті, егер тезірек
қолға алсақ ... ... ... ... өз
шешімдерін табар еді.
Сондай-ақ, көміртегілер энергия тұтынуда ... ... ... ... ... белгілі, сондықтан мұнайды, газды өндіруде,
өңдеуде, тұтынуда экологиялық зияндарды барынша төмендету мақсатында ең
озық инновациялық технологияларды ... ... іс ... ... Экономикадағы мемлекеттің рөлін, маңызын арттыру. Бүкіләлемдік қаржылық-
экономикалық дағдарыс мемлекеттің экономикадағы рөлі, ... ... ... ... ... Кейнстің «Жалпы теориясын» қайтадан
қолдарына алып, талқылауда. Карл Маркстің «Капиталын» да қайталай қарап
шығуда. Ешқашан және ... кез ... ... ... шешуші
рөлінсіз жүзеге аспағандығына тарих куә. ... ... ... ... артатын болады деп Елбасымыз ескерткендей, осыған
сәйкес мемлекеттік басқару және оны ... ... ... ... ... ... ... Осыдан келіп ең маңызды, бесінші даму
бағыты – адам капиталының сапасын арттыру мәселесі ... шыға ... Адам ... ... ... ... ... 1943 жылдың өзінде
Уинстон Черчилль айтқан: «болашақтың империясы ақылдың империясы болады»,-
деп. Абай атамыз да ... адам ... адам ... ақыл, білім,
көркеммінез қасиеттерімен озатын болады, одан басқаларман оздым деу құр
әурешілік» деп ... па ... да: ... ... бере ... басымдықтары жоқ ел болашақта
ғылыми зерттеулердің, инновациялардың, жоғары технологиялардың нарығында ... ... ... ... деп ... бар. ... ... бере алатын басымдықтар – адам капиталының ... ... жаңа ... ... бәсекеге барынша қабілетті
50 елдің қатарына кіру стратегиясы» атты Жолдауында: «Дамыған ... ... да, ... Яғни ... мемлекет әдетте тиісті атрибутикасы бар
қандай да ... Және де ... ... ... ... ... ... және бай тұрғындары және де басқа көрсеткіштермен
ерекшеленуі тиіс. Алайда, ... ... ... ... ... ... емес екенін айқын көрсетеді. Қазіргі кезде Финляндия жан басына
шаққандағы ЖІӨ-нің деңгейі жөнінен 17-орын алып, ... ... ... ішіне кіреді. Бірақ бір кездері Ресей империясының мешеу ... ... ... ... ... қабілеттілігі индексі бойынша
әлемде бірінші орынды иеленді. Осы ... ... ... ... саны ... 3 есе дерлік аз, аумағы 8 есе ... ал ... ... орманнан басқа ештеңе жоқ десек те болады.
Сонымен, Финляндия сияқты шағын ғана ... ... ... ... Оның сыры ... елде бірінші орында адам құндылығы тұрады және
мемлекеттің барлық саясаты адам капиталын барынша дамытуға бағдарланған», ... ... ... [30, ... осы ... адам капиталының сапасын арттыру үшін не істеу керек
деген орынды сұрақ шығады. Ол ... ...... ... ... ... ... ояту, екінші − денсаулығын мықты ету, үшінші ... ... ... адам етіп тәрбиелеу. «Екінші Аристотель» атанған
«Шығыстың философы» Әбу Насыр әл-Фараби: «тәрбиесіз берілген ... ... ... ... ... ... ... болмас.
Егер де жастарымызды осы үш бағыт бойынша ... ... ... ... ... шығар.
Енді ғылымның қай салаларына жастарымызды бағыттау керек деген
орынды сұрақ туындайды, себебі ақпараттың өте тез ... ... ... XXI ... ... жоқ ... ... ішінде адасып
кету оп-оңай.
Сондықтан бұл ... ... ... ұлт − 2020»
жобасында атап кеткен ғылымның 3 саласын мысалға ... ... ... ... ...... және ... Бұл бағыт азық-
түлікті қамтамасыз ету, адамның иммундық жүйесін күшейту, интеллектуалдық
жүйелерді құру мәселелерін ... ...... Бұл ... энергия көздерін, «жасыл энергетиканы» өндіру және тұтыну
мәселелерін ... ...... [29, 14б]. Бұл ... ... ... суды ... қоршаған ортаға зиянды заттектерді
жоя алатын ... ... ... ... ... шешеді.
Адамзаттың осы проблемаларымен біздің еліміздің ғалымдары, жастар неге
айналыспасқа деп Елбасымыз ... ... де ... ... ... ... ... ғана технологиялық бәсекелестікте өз
орнымызды ала ... ... ... ... ... төмендегідей шарала ұсынылады:
1.Экологиялық қауіпсіздікті басқару. Экологиялық қауіпсіздік – халықтың
барлық категорияларын қатып өтетін өмірлік ... ... ... материалдық және рухани құндылықтарды,
қоршаған табиғи ... ... ... ... ... бір реттік үрдіс емес – бұл азаматтарды және ... ... ... ... бағытталған күнделікті жұмыс болып табылады [31,
119б].
Экологиялық қауіпсіздік идеяларын іске асырудың ... және ... ... біріншіден, экологиялық қауіп жайында, қоршаған табиғи ... және ... ... жайындағы, олардың техногендік жүктердің
әсерінен өзгеруі жайындағы ... мен ... ... ... ... екінші маңызды бөлігі теріс экологиялық әсердің
мақсаттандырылған минималдылығы бойынша әрекетпен байланысты болады.
Осылайша, экологиялық қауіпсіздікті қамтамасыз етудің ... ... ... ... ... базасы мен әрекеттердің ақпараттары мен негізі,
олар өз қатарына ... ... ... ... мәселелерін ғылыми-қолданбалы
негізделуі;
- Экологиялық қауіптің бағасы мен идентификациясын;
- Экологиялық жағдайдың ... ... ... ... негізделуі және балама талдауын;
- Басқарушылық шешімдерді іске асыру мен күнделікті негізде бақылауды
жүзеге асыру.
Мәселені дайындаудың бастапқы ... ... және жаңа ... алу
немесе оның өсірілуін жинақтау, ақпаратты жүйелендіру, ... ... ... ... жүзеге асырылған дәл және сенімді фактілерді
алуды ... ... ... ... зерттеліп отырған мәселе жайлы бейнені
құруға және зерттеу мақсаттарына жетуге қажет болады.
Экологиялық қауіпсіздікті ... ... ... стратегиялық
менеджмент табылады. Стратегиялық менеджменттің жеке тәртіп болу үрдісі
үшін анықталушы ... ... ... жұмысының өсуін басқаратын стратегияны
дайындау мен ұйымды жаңарту және ... ... ... ... ... конференциясы саналады. Келешекте стратегиялық ... ... және ... ол әр ... қызмет саласында бастапқы
стратегиялық мәселелерді шешу үшін қолданылады. Экологиялық орналасқан
менеджменттің анағұрлым ... ... ... ретінде келесілер
ажыратылады: миссиялар мен ... ... ... ... және ... ... ішкі әлует пен стратегиялық
мүмкіншіліктерді сәйкестендіру; басқару ... ... ... ... ... ұйымдастырылған құрылымды жобалау.
Сонымен қатар, стратегиялық менеджменттің ерекшеліктері ... ... ... ... іске асыру мен құрастыру, міндетті жағдайлық
талдау, алдын ала жүргізілген ... ... ... ... ... ... ... іске асырылуы болып табылады.
Стратегиялық ...... ... ... ... әсер ету
қабілетін сақтай отырып, ресурстық әлуетті жақсы пайдалануға мүмкіндік
беретін мақсаттарға жету үшін ... ... ... ... бағалау және зерттеу ... ... ... ... табылады. Осындай талдаудың сапалық
жүгізілуі қоғамның ... ... ... ... ... оңтайлы
деңгейін таңдау критерияларының бар болуы кезінде ғана мүмкін болады.
Критерия ретінде өмір сапасы, табиғи ... ... ... ... ... өмір ... атты ... адамдардың өмірінің
интегральды сапалық ... ... ... Өмір ... ... құрылымға ие болады: популяция денсаулығының сапасы; білім сапасы;
табиғи орта ... ... ... ... ... болып: туу коэффициенті, еңбек тиімділігінің жалғасымдық
коэффициенті, күтілетін өмірдің орташа ... ... ... да бір ... немесе өлімнің әрбір нақты жағдайы белгілі
бір зиянда экспозициямен ... ... ... ... ... ... ... жағымсыз әсер белгіленген және анықталған
болуы керек. Популяциялық тәуекелді бағалау өлім мен ... ... ... ... ... мүмкін.
Зерттеулер және экологиялық қауіпсіздікті бағалау тұрақты дамуды іске
асыру бойынша ... ... және ... ... ... ж. Рио-де-Жанейрода қабылданған XXI ғасырдың күн тәртібінде
«экологиялық менеджментті» тұрақты ... ... ... және ... өндірістік қызметтің басымдығына апаруға тура келеді. Қоршаған ... ... ... ... тоқтату керек және адамзаттың ... ... ... ... ... Ғылыми-хникалық үрдіс өзіндік
мақсатты болуын тоқтатады да, қоршаған ортаны сақтау құралына айналады.
Сонымен, қарастырылып отырған экологиялық ... ... ... тарихи тұрғыда басқару ... ... ... ... ... ... ... базасы және ақпараттар және әрекеттер негізі жататын ... ... ... ... негізделген шараларды және ұғым-
терминологилық аппаратын талдауға ... ... ... ... ... ... Экономиканың экологиялық-
экономикалық дамудың заманауи типін ... ... ... ... ... болады. Бұл экологиялық шектеулердің есебінсіз жасалынған
өндірістің ... ... ... ... дамудың
табиғисыйымды типі. Дамудың техногенді типтерінің тән сипаттамалары қалпына
келмейтін табиғи ресурстарды (ең ... ... ... және ... ... ... пайдалану (топырақ, ормандар және т.б.) оларды
ұдайы өндіру және қалпына келу ... ... ... ... және ... ... болып табылады. Адам қызметі нәтижесінде қоршаған
ортаның ластануы мен табиғат ресурстарының деградациясының ... ... ... ... ... зиян ... ... даму жолында экологиялық шектеулерді жетілдіру дамудың
«тығырықтық» типінен ауысу жолын және ... ... ... ... ... [31, 119б].
Даму, шикізат экономикасынан сервисті-технологиялық экономикаға ауысу
өте қажет болып келеді, табиғи ресурстарды қолдану да ... ... ... ... адамзат дамуының техногендік және ноосфералық өркениетті
концепцияларын қайта мәндендіру нәтижесі болып келеді. Осыдан экология мен
экономиканы жүйе ... ... ... және осы ... ... ... ... жүйе – құрылымдық элементтері ... ... және ... ... ... ... аймақтың
шаруашылығы.
Экология-экономикалық жүйені басқару әлеуметтік-экономикалық ... ... ... мен ... ... ... ... жүйені басқарудың нақты әдістері ... ... ... ... ... ... ерекшеліктерімен анықталады:
Экологиялық сала қызметтері мен өнімдерінің инфрақұрылымдық сипаты;
Табиғатты пайдалануда және экономикалық пен табиғи ... ... ... өндірілетін үрдістердің ұзақтығымен;
Табиғат ресурстарына меншік қатынастарының спецификасымен;
Экологиялық салады нарықтық қатынастардың спецификасымен және ... ... ... ... ... ... жүйені басқарудағы тиімді тұрғы берілген
ерекшеліктерді ескеруі ... және ... ... сонымен қатар әлеуметтік-саяса, психологиялық құралдарына
сүйенуі керек. Экология-экономикалық жүйені ... ... ... ... және ... ... қажетсінеді.
Әкімшілік-бақылаушы құралдар шегінде міндетті түрде тұрақты дамуға
бейімделу есебімен, талдау жасап, егер ... ... ... ... мен ... жоспарлаудың әдістері мен құралдарын, табиғи
қорғау қызметін жоспарлау мен ... ... ... мониторинг жүргізуді және экологиялық аудит пен ... ... ... ... ... ... жетілдіру қажет.
Экономикалық тұтқа ретінде зиян заттарды тастауға ... ... ... ... ... ... ... лизинг,
кепілдендірілген жүйе, өтемақы саясаты, ... ... ... салу ... ... ... ортаны ластағаны үшін төлем және
қалдықтарды орналастыру саналады.
Республикалық және ... ... ... жүйелердің
даму бағдарламаларын дайындау қажет болып саналады.
Ол үшін қажет:
Аймақтың, республиканың экология-экономикалық жүйесінің жағдайына бағалау
мен талдау ... ... ... ... ... ... мәселелерді көрсету;
Экология-экономикалық жүйелердің дамуына және мәселелерді жоюға әсер ... ... ... ... мен ... ... іске ... тиімділігін бағалау;
Іске асыру үшін түзетулер есебімен бағдарламаларды қабылдау.
Бағдарламаларды сәтті іске ... ... ... қол ... ... жақсаруы мен тұрақтылығы;
Экономикалық өсу мен экологиялық таза ... ... ... ... сақталуы;
Халықты экологиялық қауіпсіздігін қамтамасыз ету;
Экологиялық зияны бар және қаіупті өндірісіе сауықтыру;
Аз қалдықты және қалдықсыз технологияларға көшу;
Халықты ... таза ... және таза ауыз ... ... ... ... және білім.
Экология-экономикалық жүйелердің дамуы бағдарламасын сәтті іске асырылуы
сонымен қатар ұйымдастырылған қамтамасыз етуіне тәуелді болады [32, 92б].
Басқару ... ... ... ... ... ... тиімді құрылымының болмауының және табиғатты қорғау мен
қоршаған ортаны ... ... ... негізделген шектеулерінің болмауы
(оның ішінде ерекше қорғалатын аумақтар бойынша);
Экология-экономикалық жүйелерді басқару ... ... ... ... және ... ... экономикалық бағалаудың жетілмеуі;
Табиғатты пайдалануды басқарудың жүйесін әлсіз түрде ақпаратты-талдамалы
қамтамасыздандырылуы;
Қорғау және табиғи ... ... ... халықаралық
серіктестікті жүзеге асырудың төмен деңгейі.
Әлеуметтік-экологиялық жүйені басқарудың толықтай экономикалық механизмін
әзірлеу үшін ... ... ... мен экология-бейімделген ұлттық шоттардың
қалыптасуын қосатын тұрақты ... ... ... ... экология-экономикалық механизмді құру;
Ұйымның экологизациясына экономикалық іс-әрекеттер жүйесінің қалыптасуы;
Экологиялық қызмет, ... ... және ... ... ... қабылдауда қолданбалы экологиялық тәуекелді факторлар есебі.
Тұрақты экология-экономикалық даму моделі ... ... ... ... ... қажет:
Әлеуметтік-экономикалық қосалқы жүйеде [32, 93б]:
Қаржылық ресурстарды және ғылыми-техникалық ... ... ... ... өмір сүру ... ... ... мен тұрақтандыру;
Жиынтық ішкі өнімнің өсуі және халықтың толық еңбек қабілеттілік деңгейіне
жету.
әлеуметтік-экологиялық қосалқы жүйеде:
«табиғат-адам» ... бар болу ... ... ... ... ... ... табиғи экожүйені қалпына келтіру мен өзімен-өзі
реттеуге қолдау көрсету;
Адамның медика-экологиялық ... ... ... ... көп жақты рухани даму ... ... ... еңбекке,
демалысқа, білімге, ақпаратқа және мәдени дамуға құқықтарын қамтамасыз ету
негізінде қоғамда өзімен-өзі іске ... ... келу ... әр ... ... ... ... үйлестіру.
Аталған міндеттер ҚР Президенті Н.Ә.Назарбаевпен 2000ж. ... ... ... көшбасшылармен бірге қол қойылған Декларацияда ашып
көрсетілген мыңжылдық даму мақсаттарына сәйкес.
Декларацияда аталған мақсаттардың негізгісі болып ... ... ету ... ... Оған жету ... негізгі үш міндет
қарастырылған:
1. Тұрақты даму ... және ... ... ... және ... ... ... үрдістерін қайталау;
2. 2015 ж. таза ауыз суға күнделікті қол жетімділігі жоқ халықтың үлесін
екі есе азайту;
3. 2020 ж. ... ... ... ... 100 млн. өмір сүретіндердің
өмірін жақсарту.
Бірінші міндетті орындау ... ... ... ... ортаны
ластайтын және экологиялық ... ... ... ... ... ... міндетті шешудің мақсаты болып таза суды пайдалану және толықтай
дұрыс тамақтану, қоршаған орта мониторингісін жақсарту және су ... ... ... ауыз су мен ... ... міндетті шешудегі мақсаты ретінде ҚР ... ... және ... ... ... қамтамасыз ету
саналады.
Аймақтық және республикалық ... ... ... ... ... мәселелерге аудару керек:
Жайылым мен егінде жерлерді деградациялау;
Су ресурстарының тапшылығы;
Ормандар мен ... ... ... ... ... атмосфералық ауасының ластануы;
Мұнай өңдеу нәтижесінде қоршаған ортаның ластануы;
Тұрмыстық және қатты қалдықтармен қоршаған ... ... ... су ... ... ... қамтамасыз ету үшін негізгі міндеттері болып келесілер
саналады:
Қоршаған орта сапасының тұрақтануы;
Табиғатты пайдалану мен қоршаған ... ... ... ... ... ресурстарды теңгерімді пайдалану үшін негіздер құру [31, 94б].
Экологиялық бағдарламаларды ... және ... ... ... ... мен ... экономиканың
дамуынсыз іске аспайды. Экономикалық даму ... ... ... ... іске асуы келесі жағдайлармен жүргізілу
қажет:
1. Алғашқысында жетекші орындарды экологиялық басымдылық алатын кез
келген ұлттық ... ... ... ... ... елдің тұрақты даму концепциясы болып табылады.
2. Әлемдік бірлестіктің жаһандану жағдайларында ... және ... ... ынтымақтастық етуге арналған
дүниежүзілік және аймақтық ... ... тек жеке ... ... кезінде ғана іске асуы қажет ... ... ... және ... ... ... қызмет
көрсету кезінде әлемдік бірлестіктерден ақшалай өтемақы алу жатады.
Экономикалық қызметтері жаһандық экологиялық проблемалардың басталуы
мен тереңденуіне ... ... ... ... ... ... ... экономикалық жолын қайталамауы тиіс. Сондай-ақ кез келген
мемлекет даму векторын ... ... ... мемлекеттің жүйелі
дағдарысына ... ... ... және ... ... ... арналған оңтайлы шешімдердің құралдары мен
ресурстары кездеседі.
Мемлекеттің экономикалық дамуының біршама маңызды шарты болып табылады:
табиғат ресурстарын ... ... ... және ақырғы өнімдердің
бірлігіне соңғылардың (энергияны қосқанда) шығындарының азаюына әсер ... ... ... және экологиялық аспектілерге жауап беруші елдің келесі даму
стратегиясын өндіру үшін табиғат ресурстарын пайдаланатын елдің ... шеше ... ... ... ... ... механизмдерді өндіру қажет.
Тұрақты даму ұйымының экономикалық механизмі ... ... иесі ... ... төлемдер жеке секторының өкілі ретінде пайдаланушы болып табылатын
мемлекет арасындағы ... ... ... қарастырады:
1. Абсолютті рента ретінде қөрсетуге болатын қолданбалы ... ... ... ... ... ... ... ресурстардың сапасы мен орналасуына
тәуелді ресурстық рента ( дифференциалды рента немесе үстеме пайда);
3. Табиғат ортасы мен ... ... ... ... қарастырылған төлемақылар.
Қаржылық механизм осы төлемақылардың әр ... ... ... ... ... ... ресурстарын пайдаланғандығы үшін
алынған ренталық төлемдерді тұрақты даму концепциясын іске ... үшін ... ... ... ... ... ... арқылы отандық ресурс
үнемдеуші және ... ... ... ... ... және
дамыту үшін пайдалану қажет. Экономиканы қайта құрудың басты шарттарының
біріне табиғи рентаның толық экологиялық зардап өтемақысы үшін ... ... ... ... ... ... ... қоршаған орта күзеті жөніндегі іс-шаралар жүйесі қамтиды:
- Түйіспе және қашықтық әдістерін қолданған ... ... ... орта ... ... әсер деңгейінің азаюы үшін жаңа
технологияның енгізілуін қоса отырып, ... ... ... ... Әкімшілік және қоғамдық ұйымдардың басқаруымен экологиялық зерттеулер
мен экологиялық аудиттердің өткізілуі;
- Антропогендік іс-әрекеттердің ... ... ... ... ... ... қорғау қызметін жүзеге асыруға қосымша үкіметтік емес ... ... ... ... үшін ... ... келесі жолдармен жүзеге асырылуы қажет:
- Міндетті және ерікті негізде экологиялық сақтандыру үрдісінің іске
асуы;
- Екіншілікті (шикізат) ... ... мен ... ... қалдықтарды
кәдеге жарату;
- Экология-инновациялық жобалардың іске асырылуы;
- Экологиялық қауіпсіздіктің халықаралық стандарттарының ... мен ... ... ... түрлі табиғи ресурстардың толық бағасының анықтамасы арқылы және
ауа, су сияқты өмір қамтамасыздандырулары, ... ... ... даму ... − «жасанды капитал» үлесінің артуы арқылы өндіруші
мемлекет табиғат ресурстары мен ... ... ... ... әділеттілігінің» қалыптасуына қатысуы қажет. «Жасанды капитал»
үлесінің артуы мынадай жолдар арқылы іске асырылады:
- отандық технологиялардың әлемдік нарыққа ... ... ... ... ... бәсекелестік негізінде әлемдік заманауи технологиялар бағасының
төмендеуі.
Табиғат ресурстарын ... және ... ... ... ... табиғи ресурстарды қанау кезінде
аймақ немесе ел халқына ... ... ... қамтамасыз
етілуін қарастыру қажет.
Елдің немесе жеке аймақтардың тұрақты дамуның ... ... іске ... ... ...... экологияға зияны келмейтіндей
дамуы болып табылады.
Инвестициялық жобаларды сараптау барысында мүмкін болатын экологиялық
зардаптарды есептей отырып, жобаның ... ... ... ... ... ... ... көлемін қоршаған
ортаның біріккен сапасының критерийлері ретінде пайдалану арқылы өндіру
орынды [33, 81б]. ... ... шешу ... ... механизм анағұрлым орынды болатын аймақтарды таңдау ... ... ... ... қалпына келетін және қалпына келмейтін табиғат ресурстарының әр
түріне аймақтық экономиканың тәуелділік дәрежесімен;
2. жергілікті басқару ... ... даму ... ... ... ... ... берілген аймақта табиғатты пайдалану бойынша ірі ... ... бар ... ... жетудің басты шартына елдің ... ... ... іске ... ... ... даму ... және халықаралық саясатты іске асыру барысында макроэкономикалық
және экологиялық көрсеткіштер бір дәрежеде маңызды рөл ... ... ... ... қоршаған орта мен табиғи ресурстар сапасын
басқарушы нарықтық және ... ... ... ... ... заң үйлесімділігіне тәуелді. Бұл ... ... ... ... ... және экономикалық
(сонымен қатар нарықтық) әдістер арасындағы оңтайлы ... ... ... ... [34, 96б]. ... ... ... үшін экономикалық
қызметтің дәстүрлі көрсеткіштерінен (ЖҰӨ, ұлттық табыс және т.б.) ... ... ... ... ауысу керек:
- өндірістің барлық түрі үшін ... ... ... ... антропогендік ықпал әсерінен ... ... ... талдау әдіснамасының өзгерісіне байланысты экономикалық
статистиканың қайта ... ... ... ұлттық шот ... және ... ... ... ... дейінгі
кәсіпорын.
Елдің жаһандық әлемдік шаруашылықты байланысқа кіруі халықтың экологиялық,
экономикалық, әлеуметтік және саясаттық қызығушылықтарын есепке ала отырып
орындалуы қажет [35, ... өмір ... ... қолданбалы стандартарына жету
бойынша нарықтық механизмдер практикаға келесі үрдістер арқылы ... ... мен ... ... ... және ... өткізілуі;
2. Табиғи ресурстарды пайдалану жөніндегі ірі масштабты жобаларды
жоспарлау барысындағы жергілікті халықтың қызығушылықтарың ... ... ... есебінен халықтың қауіптілігі жоғары аймақтарда
тұруының экологиялық сақтандыру ұйымы.
Егер түрлі деңгейдегі лауазымды ... ... ... ... болса, онда жоғарыда көрсетілген жағдайлар әдетте
қоғамдық-экологиялық ұйымдардың қысымы арқылы іске асырылуы мүмкін.
Экология-экономикалық ... ... ... қоғамның
басқарылуының барлық деңгейі ... ... және ... және ... елдің тұрақты даму ... ... ... және ... ... ... ... экология-экономикалық мәселелерді шешу үшін ... ... ... мен ... ... айқындалады. Соңғы жылдары
экологиялық бақылау жүйесінің реформалану жағдайында экологиялық менеджмент
атауын ... ... ... әсер ... ... ... бағытталған
шаруашылық етуші субъектілердің инициативті қызметі негізгі мәнге ... атап ... ... ... ... ... ... қоғам
мен табиғат арасындағы қарым-қатынастың реттелуімен байланысты. Табиғат
ресурстарын пайдалану, сондай-ақ табиғи ортаның ... мен ... ... және ... ... басқару мәселелерін эко-
менеджмент ретінде анықтауға болады. Екінші ... ... ... ... ... және ... мәселелерін үлкен
дәрежеде қаржы саласының мәселелеріне қатысты болып келеді. Экологиялық
бағдарламаларды шешу барысындағы қаржылық-инвестициялық ... ... ... ... келетін мемлекеттік және жеке институттарды
қозғайды:
- ең алдымен, мемлекеттік органдар мен белгілі бір ... ... ... ... ... базаның
белгіленуімен;
- екіншіден, тек мемлекет ... ірі ... ғана ... мен ... көлемімен;
Осы орайда қоғам ұғымының астарында үйлесімді ... ... ... ... кез келген жиынтығы түсіндіріледі.
Экология мәселелерін шешу кезінде қоғам олардың өмір сүруіне ықпал ... ... ... ... қызықтырады және болашақта қандай да
бір маңызды дағдарыссыз қызмет еткісі ... [36, ... ... ... ... рөлі ... техногенді
үрдістердің трансконтинентальды әсерінің нақты анықталған мүмкіндері
күшінде маңызды. Бұл ... ... өз ... расталуы үшін және
өз−өзін әлемдік қоғамда көрсете білу үшін ... ... ... экологиялық мәселелерді шешеді [37, 93б].
Табиғи ресурстарды пайдаланудан бүгінде табыс табатын ірі ... ... ... ... олардың болашақта да осындай ... ... ... ... өзге ... ... ... Ел немесе аймақ экологизациясының тұрақты даму жетістіктері келесі
жағдайлардың ... ... ... ... ... ... ... іске асуына бақылау жасау, экологиялық
нормативтер, ... ... ... ... тоқтатылуы және табиғи ресурстар негізінде өнімдердің
шығарылуы;
- апаттың технологиялық ... ... ... ... ... саны мен ... төмендеуі үшін
технология өндірісінің жетілдірілуімен қамтамасыз етілуі;
- аудан, ... қала ... ... ... ... (техникалық, энергетикалық, транспорттық, аграрлық және
агроөнеркәсіп);
- ресурс ретінде өзге ... үшін және ... ... ... ... бір ... ... экологизациясы;
- адамдарға, жануарларға, өсімдіктерге өнеркәсіптік объектілердің зиянды
әрекеттерінің азаюы ... елді ... ... ... ... ... кері ... салдарлар әсерін тигізе
алатын өндірістердің орналасуы мен әрекет етуіне шектеу қою.
- бұрындары әрекет еткен оқу ... мен ... ... ... ... ... курстарының көлеміндегі жалпы дамылсыз
экологиялық білім ұйымдарын;
- табиғи ортаның әрекет етуші мониторинг жүйесінің ұйымына және оған
әсер ... ... ... ... ... тәжірибелі-конструкторлы жұмыстарының өткізілуі;
- табиғатты пайдаланудың жергілікті табиғи және әлеуметтік жағдайлармен
және дәстүрлермен анықталатын аймақтық экологиялық ... ... ... мен ... ... ресурстарды пайдаланатын кәсіпорындардың өзара әрекеті, қызмет
етуін және ... ... ... ... ... ... ... қоқыстар
төгетін орындар мен ... қоса ... ... ... және типті ландшафтар мен олардың компоненттерінің, өсімдіктер
одағының генефонды, сондай-ақ ғылыми және ... ... ... ... ... ... ... ерекше қорғалатын аймақтардың ұйымы мен көшірілуі;
- халық ... және ... ... ... және ... зоналар мен аймақтардың ұйымы;
- мемлекеттік заңды және ... ... ... және ... ... ... ... актілердің әзірлемесі;
- елдің субъектілері арасындағы табиғатты қорғау мақсаттарына ... ... мен ... ресурстардың орналастырылуы;
- мониторингтік зерттеулердің жоғары деңгейі мен олардың табиғи ортаның
және оған әсер ... ... жүйе ... шеңберіндегі ұйымдар;
- ғылыми-зерттеуші табиғат қорғаушы және экологиялық ... ... және ... немесе көпжақты негізіндегі қаржылық
қамтамасыздандыру әзірлемесі;
- әлемдік бірлестікке мүше және әлемдегі ... ... ... ... ... үшін геомониторинг және
ұсынылудың біршама жалпы мәселелерінің өткізілуі.
Экологиялық ... ... ету үшін ... ... ... ... ... ресурстарды рационалды тұтыну [38, 116б];
- энергетикалық мәселелердің және ... ... ... шешу;
- энергия және ресурстарды үнемдейтін ... мен ... ... ... ... ... ... топырақ құнарлығын қалпына келтіру;
- экологиялық таза және табиғатты аяушы технологиялардың шығарылуы мен
енгізілуі.
2. ... ... ... үшін ... ... және газ ... химикалық және энергетикалық өндіріс,
теміржол және әуе көлігі сияқты жоғарғы ... ... ... ... ... судың ластануымен күрес және суды пайдалану тиімділігінің көтерілуі;
- ауа және топырақтың ластануының төмендеуі;
- орманды рационалды түрде ... мен ... ... ... ... пен жер қойнауының бұзылуының азаюы;
- сирек және жойылып бара ... ... мен ... қорғалуы.
Осылайша, экологиялық бағдарламалардың іске ... ... ... концептуалды негізі болып, келешектегі
елдердің және ... ... және ... ... ... ... отырып, экология−экономикалық мәселелер шешіміне бағытталған
әлемдік бірлестіктің, мемлекеттің және қоғамның өзара ... ... [32, ... ... ... ... біліміне, денсаулығына көп
нинвестиция құятын болсақ, еліміздің ... ... ... үш бағыт өздігінен жауабын табатын болады, ол бағыттар: құқықтық,
экономикалық және адамдардың өз ... ... ... ат ... ... ... бағытты алайық, адам неғұрлым тәрбиелі, білімді болған
сайын, соғұрлым қоршаған ортасына көбірек мән ... ... ... ... Бұл ... ... азаматтары өз еркімен
парламенттен табиғатты жақсартуға негізделген мықты құқықтық ... ... ... сөз және ол ... ... талаптарын орындауға ешқандай
мәжбүрсіз келісімдерін береді дегенді білдіреді.
Экономикалық бағытты алатын болсақ, табиғат ресурстарының бағасын
анықтау ... әлі ... ... ... ... ... ... да адам
капиталының маңызы көрініп тұр. Адами құндылықтардың биік дәрежесіндегі
адам ... ... ... ... ... берер еді. Қазір
барлығымыз «табиғат адамның қолымен жасалмайды, сондықтан ол баға ... сол ... ... ... ... деп ... ... сияқты
ақтап, табиғат, қоршаған орта алдындағы бүкіл жауапкершіліктен қашудамыз.
Егер нағыз адам болғанымызда «табиғат байлықтары ... де ... ... баға бере ... ... ... ... қолданып жүрген
қаржы жүйеміздегі ең ... ... ... ол баға тұтынып жатқан
ресурстарымыздың азғантай ... да ... ... ... тигізер» дер
едік.
Адамдардың өз еркімен табиғатты қорғауға ат салысатын ... ... ... бұл да ... адам ... жетілген формасынан
алады. Тәрбиелі, білімді, шынайы адам қоршаған ортаны қорғауға бағытталған
шараларға өз еркімен ... ... ... ... талап етуінсіз-ақ өз
жалақысынан, табыс көзінен белгілі бөлігін бөліп ... ... ... ... ... ... қасиеттерге ие болғанда, итбалықтар мұнайға
тұншығып өлмес еді, тіршілік көзі ... ... ... ... суын
осыншалықты дәрежеде ластамас еді.
Қазіргі уақыттағы ... ... ... ... оның ішінде Қазақстанымыздың экологиялық мәселелерінің шешілуі
адам капиталының сапасына тікелей тәуелді болып тұр. Экологиялық мәселелер
бұл - ... ... ... бәрі түсінеді, өйткені оның зардаптары әр
елге, әр адамға келіп ... Бұл ... ... ... бәріміз
себепші болып отырмыз. Сондықтан бұл ... ... бір ... ... ... ... қана бұл тығырықтан шығатынымызға
сеніміміз мол.
Қорытынды
Еліміздің экологиялық мәселелерін зерттеп және оларға талдау ... ... ... келуге болады:
1. ҚР-ның экологиялық мәселелерін шешуде мемлекеттің маңызы ... ... ... бұл ... ... ... реттеу қажет.
Бүкіләлемдік қаржылық-экономикалық дағдарыс немесе ғаламдық
экологиялық ... ... ... рөлі, маңыздылығы
туралы ойлануға мәжбүр ... ... ... ... ... ... ... талқылауда. Карл Маркстің «Капиталын» ... ... ... ... және ... кез келген жаңару
мемлекеттің шешуші рөлінсіз жүзеге ... ... куә. ... ... мемлекеттің маңызын арттыру үшін мемлекеттік басқаруды
жүзеге ... ... ... ... ... қойылу қажет. Бұл
талаптарды қанағаттандыру үшін екінші міндет болып адам ... ... ... Адам ... сапасын арттыру және экологиялық білім беру. 1943
жылдың өзінде Уинстон Черчилль айтқан: «болашақтың ... ... ... Абай ... да ... адам ... ... ақыл, білім, көркем мінез қасиеттерімен озатын болады, одан
басқаларман оздым деу құр әурешілік» деп айтпап па еді?
Елбасымыз да: «Бәсекеге төтеп бере ... ... жоқ ел ... зерттеулердің, инновациялардың, жоғары технологиялардың нарығында да
бәсекелестікте сәтсіздікке ұшырайтын болады», - деп айтқаны бар. ... ... бере ... ... – адам капиталының сапасы екендігі
белгілі.
Енді осы жерде адам капиталының сапасын арттыру үшін не ... ... ... ... ... Ол ... ... − жастардың білімге, ғылымға,
ізденуге деген ықыласын ояту, ...... ... ету, ...
рухани жоғары дәрежелі адам етіп тәрбиелеу. «Екінші ... ... ... Әбу ... ... ... берілген білім қасірет
алып келеді»,- деген тамаша пікірімен келіспеске болмас.
Егер де жастарымызды осы үш ... ... ... ... ... ... ... шығар.
Енді ғылымның қай салаларына жастарымызды бағыттау керек ... ... ... ... ... өте тез жылдамдықпен дамып жатқан мына
XXI ғасырымызда қажеті жоқ мәліметтердің, білімдердің ішінде адасып кету ... бұл ... ... ... ұлт − ... атап ... ғылымның 3 саласын мысалға келтіру ... ... ... ...... және ... Бұл ... азық-
түлікті қамтамасыз ету, адамның иммундық жүйесін күшейту, интеллектуалдық
жүйелерді құру ... ... ...... Бұл ... ... ... «жасыл энергетиканы» ... және ... ... ...... Бұл ... газдардың шығарылуын
төмендетуге, суды тазартуға, қоршаған ортаға зиянды заттектерді жоя алатын
бактеряларды ойлап табуға ... ... ... Адамзаттың осы
проблемаларымен біздің еліміздің ғалымдары, жастар неге айналыспасқа деп
Елбасымыз айтқандай, ... де ... ... ... ... ... ғана ... бәсекелестікте өз орнымызды ала аламыз.
Еліміздің әрбір азаматының ... ... ... ... ... ... еліміздің экологиялық мәселелерін шешудегі
негізгі үш бағыт ... ... ... ... ол ... ... және ... өз еркімен табиғатты қорғауға ат ... ... ... ... алайық, адам неғұрлым тәрбиелі, білімді болған
сайын, соғұрлым қоршаған ... ... мән ... психолог
мамандар жақсы біледі. Бұл деген, ... ... өз ... табиғатты жақсартуға негізделген мықты құқықтық тетіктерді
талап ... ... сөз және ол ... бұзбауға, талаптарын орындауға ешқандай
мәжбүрсіз келісімдерін береді дегенді білдіреді.
Экономикалық ... ... ... табиғат ресурстарының бағасын
анықтау мәселесі әлі күнге дейін шешімін таппай келеді. ... да ... ... ... тұр. Адами құндылықтардың биік дәрежесіндегі
адам әлдеқашан табиғи ресурстардың ... ... ... еді. Қазір
барлығымыз «табиғат адамның қолымен жасалмайды, сондықтан ол баға ... сол ... ... ... алмаймыз» деп өзімізді адвокат сияқты
ақтап, табиғат, қоршаған орта алдындағы бүкіл жауапкершіліктен қашудамыз.
Егер нағыз адам болғанымызда ... ... ... де ... ... баға бере ... ... шамамыз келгенше қолданып жүрген
қаржы жүйеміздегі ең ... ... ... ол баға тұтынып жатқан
ресурстарымыздың ... ... ... да ... ... ... дер
едік.
Адамдардың өз еркімен табиғатты қорғауға ат салысатын адамгершілікті
бағытына келер болсақ, бұл да ... адам ... ... ... Тәрбиелі, білімді, шынайы адам қоршаған ортаны қорғауға бағытталған
шараларға өз еркімен қатысатын болады.
Қазіргі уақыттағы бүкіләлемдік ... ... ... оның ... ... ... мәселелерінің шешілуі
адам капиталының сапасына тікелей тәуелді болып тұр.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. «Қазақстанның əлемдегі бəсекеге қабілетті 50 ... ... ... ... Қазақстан халқына Жолдауы. – Астана,
наурыз, 2006.
2. Мамыров Н.Қ., Тонкопий М.С., ... Е.М. ... ...... : Экономика, 2005. - 367 б.
3. Тонкопий М.С. Экономика природопользования. - Алматы: Экономика,
1998. – 476 ... ... Э.В., ... С.Н. и др. ... и экономика
природопользования. - Москва: Закон и право, 1998. – 455 с.
5. Біріккен ұлттар ұйымының сайты \\http://www.unep.org.
6. ... Қ.Ә., ... Г.С. және ... ... пайдалану
және оны қорғау негіздері. Алматы: 2003. - 131 б.
7. Есполов Т.И., Абралиев О.А. ... ... ... ... - 283 ... ... Б. Роль ... в решении экологических проблем // Вестник
КазНУ. Экономическая серия. - 2009. -№3 ... ... М.А. ... оценки и управления экологической
загрязненностью атмосферного воздуха // ... ... - 2009. ... ... ... о ... ... среды в Республике
Казахстан в 2008 году. −223 с.
11. Информационный бюллетень о ... ... ... ... 2001-2009 гг.
12. Центр Экологического мониторинга окружающей ... ... // ... ... о ... окружающей среды
РК. − 2007. – 4 ... ... ... по ... ... ... ... инспекции
Западно­Казахстанского областного территориального управления охраны
окружающей среды. – 2007. – 152 ... ... Л.Ж. ... загрязнения природной среды
Карачаганакского ... // ... ... ... -2009. - ... ... А.Ж. Гигиеническая оценка и прогнозирование качества
почвы в зоне Карачаганакского нефтегазоконденсатного ... / ... ... на ... ученой степени кандидата
биологических наук. 14.00.07. – Гигиена. – Алматы, 1998. – 25 с.
16. К.К.Мақаш, ... ... ... ... ... ... хабаршысы. Геграфия сериясы. 2009.-№1(28).-С.57.
17. Салманова М.А.− Экология и биологическая продуктивность Каспийского
моря.− Баку.−2008.−14 с.
18. Консалтинговый ... ... По ... ... ... ... ... исследования состояния окружающей среды на
участке «Северный Каспий-1».−Атырау.− ... ... ... - ... ... Жайық - Каспий экологиялық
департаментінің Каспий экологиялық ... ... ... 2008.−20с.
20. Министерство охраны окружающей среды. Национальный план обеспечения
экологической безопасности Каспийского моря.− ... ... ... ... ... Республики Казахстан. Алматы:ЮРИСТ, 2009. -172с.
22. Орхусс конвенциясын іске асыру жөніндегі ұлттық баяндама.
23. Аскарова М.А. ... ... ... ... основные принципы и конструктивные
подходы. // Вестник КазНУ. Географическая серия. - 2009. -№2 (29).-
С.111-119.
24. ... ... ... ... арналған экологиялық
қауiпсiздiгi тұжырымдамасы. 2003. 12. 03.
25. ҚР ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының 2007-2024 жылдарға арналған тұрақты дамуға
көшу тұжырымдамасы. 14.11.2006.
27. Қазақстан ... ... ... ... министрлігінің 2010 –
2014 жылдарға арналған стратегиялық жоспары. 2010.12. 30.
28. ҚР Статистика агенттігінің сайты \\http://www.stat.kz.
29. «Дағдарыстан кейінгі Қазақстан: болашаққа ... ... ... Н.Ә. ... ... атындағы ҚазҰУ- да оқыған
лекциясы. 15.10.2009.
30. Рахимова С.А. Экономика и ... ... ... в ... устойчивого развития // Вестник КазНУ.
Экономическая серия. - 2010. -№1 (77).-С.91-94.
31. ... ... ... және ... ... // ҚазҰУ хабаршысы. Экономика сериясы. - 2009.
-№4 (74).- 113-118 б.
32. Шаяхметова К.О., Уразгалиева М.А. ... ... и ... ... ... ... 2009.№6 (76).-С.79-
84.
33. Искакова А. Экологизация экономики как фактор устойчивого развития
Казахстана // АльПари. - 2008. -№4.-С.95-98.
34. Кадочникова В.П. ... ... ... ... // ... - 2008. ... ... С.У. Рациональное природопользование и устойчивое развитие
экономики на современном этапе // Вестник КазНУ. Экономическая серия.
- 2010. -№2 ... ... Р.А. ... ... ... ... жақсартудың маңызы
// ҚазҰУ хабаршысы.Экономика сериясы. - 2008. -№6 (70).- 93­96 б.
37. Кушенова М.Ш. Оценка эколого-экономического ущерба от ... ... и ... // ... ... Экономическая
серия. - 2008. -№1 (65).-С.115-119.
38. Назарбаев Н.Ә. Қазақстан Республикасының 2030 жылға ... ...... ... ... ... ... арттыру – мемлекеттік саясаттың басты
мақсаты». Президенттің ... ... ...... ақпан,
2008.
40. «Жаңа он жылдық – жаңа ... ...... ... ... Қазақстан халқына Жолдауы. – Астана,
2010.
41. «Болашақтың ... ... ... ... Республикасы
Президентінің Қазақстан халқына Жолдауы, 28.01.2011 ж.
42. Қазақстан Республикасының Индустриялық-инновациялық ... ... ... ... ... ... Реестр экологических проблем Республики Казахстан.
Баев С. Карачаганак: Сохраняя эклолгический баланс // ... ... ... 2008 г. – ... Программы по борьбе с опустыниванием в Республике Казахстан на 2005-
2015 годы.
45. ҚР электрондық үкіметінің сайты \\http://www.e.gov.kz.
46. ҚР ... ... ... ... ... \\http://
www.ecoforum.kz.
47. Орнықты даму үшін ... ... ... ... ... ... ... ортаны жақсартуға арналған ... ... ... ... ... сайт \\http://www.journalistreviews.com.

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 87 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қоршаған ортаны қорғау және экологиялық қауіпсіздікті қамтамасыз ету4 бет
Қазақстан Республикасындағы ормандар. Орман экономикалық ресурсы5 бет
Азаматтардың қауіпсіздігі мен қоғамдық тәртіпті қамтамасыз етудегі мемлекеттік басқару жүйесіндегі ішкі істер органдары81 бет
Азаматтық қорғаныс күштерінің халық өмір қауіпсіздігін қамтамасыз етудегі рөлі мен міндеттері. Бейбітшілік және соғыс кезіндегі төтенше жағдайлар6 бет
Азық-түлік қауіпсіздігін қалыптастыру және оны қамтамасыз ету55 бет
Аймақтық қауіпсіздікті қамтамасыз ету мәселесі және Қазақстанның саясаты99 бет
Алматы метрополитеніндегі жаңа технология және еңбек қауіпсіздігін қамтамасыз ету51 бет
Мемлекеттің қауіпсіздігін қамтамасыз етуді ұйымдастыру16 бет
Сыраны сынау, бақылау және қауіпсіздігін қамтамасыз ету14 бет
Сырдария өзенінің су тасқынынан жанындағы тұрғындар мен нысандарды қауіпсіздендіруді қамтамасыз ету30 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь