Мұнайгаз өндіретін комплексті дамыту


КІРІСПЕ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3

1 БӨЛІМ. МҰНАЙГАЗ ӨНДІРЕТІН КОМПЛЕКСТІ ДАМЫТУДЫҢ НЕГІЗДЕМЕЛЕРІ. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5
1.1 Экономикалық қауіпсіздік концепциясы және отын.энергетикалық ресурстары . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5
1.2 Қазақстан Республикадағы мұнай және газ өндіруді дамытудың қазіргі заманғы жағдайы. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8
1.3 Зерттеу объектілерінің экономикалық күйін талдау. . . . . . . . . . . . . . .12

2 БӨЛІМ. МҰНАЙГАЗ ӨНДІРНТІН КӘСІПОРЫНДАРДЫҢ ДАМУ СТРАТЕГИЯСЫН МОДЕЛЬДЕУ. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . 15
2.1 Мұнайгаз өндіретін саланың негізгі көрсеткіштерін болжамдау үлгісі15
2.2 Болжамды бағалау әдістері. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .17
2.3 Кәсіпорынның дамуын экономикалық көрсеткіштерін болжамдауды модельдеу. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .19

3 БӨЛІМ. ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ МҰНАЙГАЗ САЛАСЫНЫҢ КӘСІПОРЫНДАР ҚЫЗМЕТІНІҢ ЭКОНОМИКАЛЫҚ ТИІМДІЛІГІ . . . . . 20
3.1 “Кәсіпорын №1” негізгі көрсеткіштерін болжамдау үлгісі. . . . . . . . . . 20
3.2 Мұнайгаз өндіруші сала өнеркәсіптерінің экономикалық көрсеткіштерінің көпфакторлы анализі. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22
3.3 Қазақстан Республикасының мұнайгаз саласының кәсіпорындар қызметінің экономикалық тиімділігін бағалау. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26

ҚОРЫТЫНДЫ. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 33

ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .34
Әлемдік экономикадағы мұнайгаз комплексінің алатын орны ерекше. Энергоқорлармен сенімді қамтамасыз ету алдыңғы қатардағы елдердің сыртқы саяси сипатын анықтайтын негізгі ұлттық артықшалақтарға жатады.
Отандық экономиканың мұнайгаз секторы дегеніміз мемлекеттің индустриалды дамуы мен экономикалық өсуінің негізі, қазіргі кезде ол жалпы ішкі өнімнің едәуір бөлігін қамтамасыз етеді және бюджетті қалыптастыру көздерінің негізгілерінің болып табылады. Мұнайдан түскен пайда экономиканың стратегиялық маңызды саласы ретінде елдің тұрақты әрі орнықты дамуы және ірі валюталық келіп түсу сипатын қамтиды.
Қазақстан мұнайгаз секторының негізгі стратегиялық даму келешегі үш бағытта жүргізіледі:
- Мұнай кен орындарын әрі қарай өңдеу (әсіресе Каспий шельфінде);
- Мұнайгаз құбырларын салу;
- Мұнайдан түскен пайда мен мұнайгазды тасымалдау инфрақұрылымын дамыту.
Мұнайгаз саласының жоғары даму қарқыны халық шаруашылығын дамытуда мұнай мен газды қолдануға негізделген. Табиғи газ және мұнай өндірудегі ауыр қалдықтар – бұл арзан және қолайлы енергетикалық, тұрмыстық отын.
Мұнайгаз саласының жоғарғы қарқынмен дамуы ел халық шаруашылығының дамуына арналған мұнай мен газдың үлкен маңыздылығына негізделеді. Арзан әрі тиімді энергетикалық және тұрмыстық отын табиғи газ бен мұнайды қайта өңдеуден қалған ауыр қалдықтары болып табылады.
Бұл курстық жұмыста Қазақстандағы мұнайгаз шығарушы саланың даму күрделілігі мен көп жоспарлығы, әртүрлі факторлардың қарастырылып отырған экономика секторының негізгі көрсеткіштеріне әсерін талдау және Қазақстанның мұнайгаз шығарушы кешенінің дамуын болжаммен үлгілеу қарастырылған.
Теориялық және практикалық жоспардағы мұнайгаз кешенінің және кәсіпорынның даму болжамын үлгілеу мәселелері толық қарастырылмайды. Соның ішінде осы сала мен оның кәсіпорынның экономикалық даму қауіпсіздігі, мұнайгаз шығарушы кәсіпорынның даму каупінің факторларын анықтау, осы қызметтің экономикалық тиімділігіне баға беру және тағы басқа толық сипатталмаған. Қазақстанның мұнайгаз шығарушы кәсіпорындарының стратегияларының, осы тұтас саланың даму және сонымен қатар эконометриялық талдау әдістерін, саланың негізгі даму көрсеткіштерінің факторларын жасау мәселелері бірінші дәрежелі мәнге ие.
Алынған табыс көлемінің экономикалық-математикалық үлгіленуін талдау және мұнайгаз өнімін жүзеге асыру, таза пайда, өзіндік құн үлгілері Қазақстан Республикасының энергетика және минералды ресурстар министрлігінің кәсіпорындарында қолданылуы мүмкін. Бұл нәтижелер әр түрлі бөлімдерге арналған маңызды экономикалық факторлар бойынша динамикалық индикативті жоспарлары мен Қазақстанның мұнайгаз кәсіпорындарының түрлі өндірістік қызмет түрлерін дайындауға мүмкіндік береді.

Пән: Мұнай, Газ
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 30 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге




Мазмұны

Кіріспе . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3

1 бӨлім. мұнайгаз Өндіретін комплексті дамытудың негіздемелері. . . . . .
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . 5
1.1 Экономикалық қауіпсіздік концепциясы және отын-энергетикалық
ресурстары . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . . . . . . . 5
1.2 Қазақстан Республикадағы мұнай және газ өндіруді дамытудың қазіргі
заманғы жағдайы. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . . . . 8
1.3 Зерттеу объектілерінің экономикалық күйін талдау. . . . . . . . . . .
. . . .12

2 бӨлім. Мұнайгаз Өндірнтін кӘсіпорындардың даму стратегиясын модельдеу. .
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . 15
2.1 Мұнайгаз өндіретін саланың негізгі көрсеткіштерін болжамдау үлгісі15
2.2 Болжамды бағалау әдістері. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . .17
2.3 Кәсіпорынның дамуын экономикалық көрсеткіштерін болжамдауды
модельдеу. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . . . . . . .19

3 бӨлім. қазақстан республикасының мұнайгаз саласының кӘсіпорындар
қызметінің экономикалық тиімділігі . . . . . 20
3.1 “Кәсіпорын №1” негізгі көрсеткіштерін болжамдау үлгісі. . . . . . . .
. . 20
3.2 Мұнайгаз өндіруші сала өнеркәсіптерінің экономикалық көрсеткіштерінің
көпфакторлы анализі. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
22
3.3 Қазақстан Республикасының мұнайгаз саласының кәсіпорындар қызметінің
экономикалық тиімділігін бағалау. . . . . . . . . . . . . . . . . .
. 26

қорытынды. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . . . . . . 33

Әдебиеттер тізімі . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . . . . .34

қосымша

Кіріспе

Әлемдік экономикадағы мұнайгаз комплексінің алатын орны ерекше.
Энергоқорлармен сенімді қамтамасыз ету алдыңғы қатардағы елдердің сыртқы
саяси сипатын анықтайтын негізгі ұлттық артықшалақтарға жатады.
Отандық экономиканың мұнайгаз секторы дегеніміз мемлекеттің
индустриалды дамуы мен экономикалық өсуінің негізі, қазіргі кезде ол жалпы
ішкі өнімнің едәуір бөлігін қамтамасыз етеді және бюджетті қалыптастыру
көздерінің негізгілерінің болып табылады. Мұнайдан түскен пайда
экономиканың стратегиялық маңызды саласы ретінде елдің тұрақты әрі орнықты
дамуы және ірі валюталық келіп түсу сипатын қамтиды.
Қазақстан мұнайгаз секторының негізгі стратегиялық даму келешегі үш
бағытта жүргізіледі:
- Мұнай кен орындарын әрі қарай өңдеу (әсіресе Каспий
шельфінде);
- Мұнайгаз құбырларын салу;
- Мұнайдан түскен пайда мен мұнайгазды тасымалдау
инфрақұрылымын дамыту.
Мұнайгаз саласының жоғары даму қарқыны халық шаруашылығын дамытуда
мұнай мен газды қолдануға негізделген. Табиғи газ және мұнай өндірудегі
ауыр қалдықтар – бұл арзан және қолайлы енергетикалық, тұрмыстық отын.
Мұнайгаз саласының жоғарғы қарқынмен дамуы ел халық шаруашылығының
дамуына арналған мұнай мен газдың үлкен маңыздылығына негізделеді. Арзан
әрі тиімді энергетикалық және тұрмыстық отын табиғи газ бен мұнайды қайта
өңдеуден қалған ауыр қалдықтары болып табылады.
Бұл курстық жұмыста Қазақстандағы мұнайгаз шығарушы саланың даму
күрделілігі мен көп жоспарлығы, әртүрлі факторлардың қарастырылып отырған
экономика секторының негізгі көрсеткіштеріне әсерін талдау және
Қазақстанның мұнайгаз шығарушы кешенінің дамуын болжаммен үлгілеу
қарастырылған.
Теориялық және практикалық жоспардағы мұнайгаз кешенінің және
кәсіпорынның даму болжамын үлгілеу мәселелері толық қарастырылмайды. Соның
ішінде осы сала мен оның кәсіпорынның экономикалық даму қауіпсіздігі,
мұнайгаз шығарушы кәсіпорынның даму каупінің факторларын анықтау, осы
қызметтің экономикалық тиімділігіне баға беру және тағы басқа толық
сипатталмаған. Қазақстанның мұнайгаз шығарушы кәсіпорындарының
стратегияларының, осы тұтас саланың даму және сонымен қатар эконометриялық
талдау әдістерін, саланың негізгі даму көрсеткіштерінің факторларын жасау
мәселелері бірінші дәрежелі мәнге ие.
Алынған табыс көлемінің экономикалық-математикалық үлгіленуін талдау
және мұнайгаз өнімін жүзеге асыру, таза пайда, өзіндік құн үлгілері
Қазақстан Республикасының энергетика және минералды ресурстар
министрлігінің кәсіпорындарында қолданылуы мүмкін. Бұл нәтижелер әр түрлі
бөлімдерге арналған маңызды экономикалық факторлар бойынша динамикалық
индикативті жоспарлары мен Қазақстанның мұнайгаз кәсіпорындарының түрлі
өндірістік қызмет түрлерін дайындауға мүмкіндік береді.
Курстық жұмыстың мақсаты экономикалық тиімділікке баға беру әдістерін
таңдау, минимал қаржылық және материалдық шығындар болған кезде басқару
мәселелерін шешуді қамтамасыз ететін мұнайгаз шығарушы кәсіпорындардың
дамуын экономикалық-математикалық болжау үлгілерін жасау болып табылады.
Бұл Курстық жұмыс үшін Қазақстан Республикасының энергетика және
минералды ресурстар министрлілігінің мұнайгаз шығарушы “Кәсіпорын №1” және
“Кәсіпорын №2” деректері қолданылған.
Курстық жұмыстың құрылымы компьютерлік машина жазбасындағы мәселелерді
кешенді және тізбекті кіріспеден, үш тараудан, қорытындыдан, әдебиеттер
тізімінен және қосымшадан тұрады.

1 БӨЛІМ. Мұнайгаз өндіретін комплексті дамытудың теориялық
негіздемелері

1. Экономикалық қауіпсіздік концепциясы және отын-энергетикалық
ресурстары
Әр түрлі қауіп-қатерден қоғам, адам, мемлекетті қорғау модернизация,
қоғамның өмір сүруге қабілетті салаларын ту дамыту, Қазақстан халқының
және барлық ұлттардың даму мақсатында оның мемлекеттік негізін жетілдіру
сияқты қолайлы шарттарды құруды қамтамасыз етеді. Қауіп-қатердің түріне
байланысты ішкі және сыртқы деп бөледі.
Мемлекеттің ұлттық қауіпсіздігіне ішкі және сыртқы қауіп-қатердің әсері
тұрақты бола бермейді, ол қоғамда және мемлекетте болып жатқан ішкі және
сыртқы өзгерістерге байланысты.
Дамыған мемлекеттер компаниялары әр түрлі қауіп-қатер факторларын
ескере отырып мұнай мен газды барлауға қатысады. әр мемлекеттің шынайы және
қосымша болып бөлінетін қауіп-қатер факторларының жиынтығы болады. Шынайы
факторларға барлау және өндіріге тән қауіп-қатер факторлары жатады.
Экономикалық қауіпсіздік мәні көрсеткіштер мен критерийлер жүйесі
негізінде шындыққа айналады. Өмір сүру сапасы мен деңгейі, инфляция
қарқыны, жұмыссыздық шегі, экономикалық өсім, қаржы тапшылығы, мемлекеттік
қарыз, әлемдік экономикаға ену, алтын-валюта қорының жағдайы сияқты
көрсеткіштер бар.
Қазақстан өнеркәсібі аралық өнім өндірісіне негізделген отын және
шикізат, ол өнеркәсіптік өндірістің 25 бөлігін құрайды. Отын-энергетика
саласы шамамен 80% құрайды.
Экономикалық қауіпсіздіктің технологиялық жағдайы деп аз уақыт ішінде
жаңа технологиялық әдістер ұсынатын, отандық өндірістің алдыңғы қатардағы
салаларында жаңалық енгізетін елдің әскери-техникалық жағдайын айтады.
Қазақстан технологиясында өзін-өзі қамтамасыз етуінің жоғарлауы, жаңа
ғылыми-технологиялық жетістіктер еліміздің экономикалық қауіпсіздігін
күшейте түседі.
Ғылыми-техникалық сферада алға басып келе жатқан бағыт болып техникалық
прогресс гуманизациясы, ҒТП өмірлік саласын күшейту, биохимия, биофизика,
медициналық ғылым, ақпараттық қызмет салаларын күшейту болып табылады.
ҒТП екінші маңызды бағыты болып энергия және металл пайдалануды азайту
болып табылады. Адамдардың өндірістік және жеке қажеттілігі төменгі шекті
көлемде болатын экономикалық өсу типіне өте келе дамыған елдер осы этаппен
алға жылжыды. Бұл бағыттың жүзеге асуы глобальды экономика мен
мемлекеттердің тұрақты дамуын қамтамасыз етеді.
Индустриалды дамыған елдер ақпараттық технологияның дамуына көп мән
береді. Ақпараттық тор мен спутниктік желінің дамуы ұлттық шекараларды оңай
жеңуге мүмкіндік береді. Жаңа ақпараттық желілік технологияны жетілдіруді
кітап басуды таратумен салыстырады.
Біздің ел үшін глобализация энерго-шикізаттық экспорттан көрі отандық
ғылыми және технологиялық потенциялды күшейту арқылы жаңа сатыға көтерілу
саналады.
Қазақстанның мұнайгаз кешені бүгінгі таңдағы ел экономикасынң дамуында
анықтаушы болып табылады. Алдыңғы қатардағы елдердің ғалымдарының берген
бағасына сүйенсек, Қазақстан дүниежүзіндегі дабиғи ресурстар қоры бойынша
алтыншы орын алады, ал мұнай және газ қоры бойынша мұнай шығарушы елдердің
алғашқы ондығына кіреді. Ғалымдардың есебі бойынша зерттелген табиғи
ресурстардың өзі шамамен АҚШ-тың 10 триллион доллорына бағаланады.
Каспий аймағы Рессей, Әзірбайжан, Түрікменстан және Иран сияқты басқа
Каспий маңы елдерінің жағалау аймақтарында осындай ірі мұнай мен газ
қорының болуын ескеріп, мұнай мен газдың тұтынушылары болып табылатын
немесе болашақ әлемнің көптеген ірі мемлекеттері үшін маңызды стратегиялық
мәнді иеленді.
Шығарылатын мұнайдың ең үлкен көлемінің 46,0% Атырау облысының
кәсіпорындарына, 30% Маңғыстау облысының кәсіпорындарына, 14,8% Қызылорда
облысының және 8,7% Ақтөбе облысының кәсіпорындарына тиесілі. 1-суретте
облыс бойынша мұнайды шығару құрылымы көрсетілген.

1 сурет. Облыс бойынша мұнайды шығару құрылымы.

Қазіргі мұнай өндірісі Қазақстанның ең аз ішкі қажеттіліктерін әбден
қанағаттандырады. Бірақ Қазақстанның мұнай өнімін тұтынушы негізгі
аудандардан қашықтығы экономиканы мұнай ресурстарымен қамтуда едәуір
қиындықтар тудырады. Мұнайдан түсетін пайданы артыру және мұнац мен газды
жүзеге асыру мәселелерін шешкен кездегі күрделісі экспортқа және мемлекет
ішінде тасымалдау болып табылады.
Құбыр жүргізу жүйесінің әлсіз дамуы мен сенімсіздігі Қазақстанның
энергетикалық қауіпсіздігіне теріс әсерін тигізеді де, шетелдік
инвесторлардың қызметін кеңейтуден бас тарттырады. Сондықтан Қазақстанның
құбыр жүргізу жүйесін кеңейту жобаларын жүзеге асыру бұл бұл мәселенің оң
шешімін береді. Мұнай газ секторының даму стратегиясындағы негізгі тірек
кен орнын өңдеуге, мұнай құбырларын салуға және мұнайды тасымалдауға
қойылады. Бұл мәселелерді жүзеге асыру артықшылығы шетелдік инвесторларға
негіделеді.
Дегенмен, республиканың шамасы едәуір жоғары. Құрғақ жердегі және
Каспий шельфіндегі жаңа кен орындарын ашу болашақта мұнайдан түсетін
пайданы 5-7 есеге және оданда жоғарыға арттыра алады. Болашақта 2050 жылы
жалпы энергияны тұтыну деңгейі 1975 жылғы деңгейден 4 есе асатын болады.
Қазақстан бұл мақсатта өз үлесін қосып, жақын болашақта мұнаймен
“Қазақстандық ғажайып” тудыруды байланыстырмақ. Ресми деректер бойынша 2007
жылы Қазақстанда жылына 150 млн. тонна мұнай шығарылу жоспарланып отыр. Ал
тағы 10 жылдан кейін бұл көрсеткішті 170 млн. тонна жеткізу қарастырылуда.
Шығарылатын мұнайдың көбісі отандық мұнай өндіруші зауыттарды қайта
өңдеуге емес экспортқа шығарылады. Мұнай мен газ конденсатын экспорттаумен
көмір сутек шикізатын зерттеп, өндіретін айрықша біріккен және шетелдік
кәсіпорындар айналысады. Бұл әрекетке жобаланған экспорттық мұнай
құбырларын енгізсе ішкі сауда айналымындағы мұнай секторының үлесі күрт
өседі.
Мұнай мен газ конденсатының табиғи және құнды түрінде жалпы экспорттық
жеткізілуі бұл саланың басқа өнім түрлерінің экспортынан айтарлықтай артық.
Осы кезде оның ішкі сауда балансындағы үлесі көп және валюталық келіп
түсулердің үлкен бөлігін қамтамасыз етеді.

2. Қазақстан Республикасындағы мұнай және газ өндіруді дамытудың
қазіргі заманғы жағдайы
Мұнай мен газды өндіру, қолдану, өңдеу экономиканы қайта құру кілті,
негізгі экспорттық база болып табылады. Қазақстанның мұнайгаз өндірісі
өндіру көлемі бойынша басқа салалар арасында алғашқы орынды алады.
Республиканың мұнайгаз потенциялы қосымша көмісутек қорымен бағаланады.
Мұнай мен газды өндіру алдыңғы қатарлы және табыс әкелетін сапа болып
табылады. Қазақстанның мұнайгаз саласының потенциялдық мүмкіндігі жоғары.
Бүгінгі күні мұнайгаз секторында мынадай жағдай қалыптасты. Республика 2,1
млрд. тонна мұнай, 0,7 млрд. тонна газ кондексаты, 1,7 трлн. м3 газдан
тұратын ірі көмірсутек шикізаты қорына ие. Каспий шельфіндегі мұнай қоры
бағаланады: мұнай – 12 млрд. тонна, газ конденсаты - 1,6 млрд. тонна,
табиғи газ – 5,9 трлн. м3.
Қазақстан территориясында 207 өндіріс орны бар, соның ішінде: Батыс
Қазақстан облысы – 15, Ақтөбе – 22, Атырау – 80, Маңғыстау – 54, Оңтүстік
Қазақстан – 16, Қызылорда – 1, Жамбыл – 6 және Қарағанды – 4 (соның ішінде
Кирова шахтасы), Шығыс Қазақстанда да (зайсан ойпаты) мұнай көзі байқалды.
Көптеген өндіріс орындары мен мұнай, жанғыш газ, конденсат қорлары Батыс
Қазақстанда, Каспий ойпатында, Солтүстік Бозашы,Маңғышлақ Үстіртте
сақталған. Оңтүстік – Шығыс Қазақстанда мұнай және газ кен орындары
Оңтүстік – Торғай ойысы мен Шу – Сарысу депрессиясында байқалған.
Қазақстан Республикасы әлемнің ертеден мұнай өндіріп келе жатқан
елдерінің қатарына жатады. Бүгінгі күні көмірсутекті шикізат Ақтөбе,
Атырау, Батыс Қазақстан, Маңғыстау, Қарағанды, Қызылорда облыстарында
өндіріледі.
Президенттің халыққа жолдауындағы стратегиялық мақсаты, Қазақстанды
нарықтық экономикасы дамыған, ішкі тұрақтылығы жоғары елге айналдыру болып
табылады. Қазақстанның энергетикалық саясатының негізгі идеясы энергетика
рөлін жоғарылататын, финанстық өркендеу және жаңа технология құру
мәселелеріне бағытталуы керек. Энергетиканың мұнай рөлі оның өндірістік
потенциалы ірі масштабты “айырбасталымды өнім” болып табылатын
энергетикалық ресурстарды экспорттауға негізделген. Энергетикалық саясаты
дұрыс басқара отырып, валюталық қорды толтыруға, әлеуметтік проблемаларды
шешуге, өндірісті және ауыл шаруашылығын көтеруге болады.
Қазақстан кен орындарынан өндірілген мұнай жоғары физика-химиялық
қасиетке ие. Бұл технологияны дұрыс таңдау қажеттігін тудырады, ол өз
кезегінде шикізатты комплексті және тиімді қолдануға мүмкіндік береді.
Бүгінгі күнге дейін сапалық сипаттамалар ескерілмейді, әр тоннаға төлеу
мұнайдың әр типіне тән тұрақтымен жүргізіледі.
Шетелдік компаниялармен жүзеге асырылған анализ көмірсутекті өндіруге
және геолог барлауға байланысты. Мұнай операциясы бойынша жобада қандай да
бір компанияның экономикалық секторын дамытуға қатысу ниеті байқалған жоқ.
Мұнай өндіру зауаттарының құрылысымен байланысты бөлек жобалар тендер
жүргізетін компаненті органдарға бағытталды. Бірақ олардың барлығы
көмірсутек ресурстарды қолданудың негізгі критериі – экологиялық
қауіпсіздік пен оларды өңдеудің комплекстігіне жауап береді.
Ірі мұнай жіне газ ресурстарының қорын иелене отырып, кез келген
мемлекетте кұрделі әлеуметтік-экономикалық, техникалық, финанстық,
валюталық проблемаларды шешуге болатын болса да, Қазақстан әлі күнге дейін
іске асыра алмай отыр. Өкінішке орай, бұл мұнай шикізатын сатумен
байланысты. Қорытындылай келе экономикалық дамудың мұндай бағыты мұнай
өндіретін комплексті бұрынғы қалпында қалдырады. Мұнай өндіру және мұнай
химия саласының потенциалын жоғарылатуға кез келген ұмтылады.
Перспективті регионалды саясаттың құрылымдық, инвестициялық, ғылыми-
техникалық, экологиялық, әлеуметтік аспектілері табиғи экономикалық
потенциалды дамыту бағдарламасы қажеттілігін дәлелдейді. Ескере кететін
жағдай, экономиканың жоғарғы сатысын дамыту жолымен, соңғы өнімді босатумен
байланысты комплексті дамытуды қарастыру керек. Құрылымдық қайта құрудың
негізгі бағыты болып бірлік шикізаты терең және комплексті қайта өңдеу
болып табылады.
Қазақстанның мұнайгаз саласының сенімді дамуы және оның үлесінің артуы
қайта өңдеуші салалар үлесінің азаюымен қатар жүреді және құрылымдық
диспропорцияға алып келеді. Сондықтан республиканың мұнай өңдеу шамасына
аса ден қойған жөн.
Эксперттердің болжамы бойынша 2010 жылы ішкі қажеттілікті
қанағаттандыратын мұнай мен газ конденсатының жалпы көлемі, сыртқы нарықтан
сатудан түскен көлем 65-70 млн. тоннаға жетеді. Республикалық кен орындары
– 18-20 млн. тонна, Тенгиз және Қарашығанақ комплексі – 40-45 млн. тонна
беру керек. 10-15 млн. тоннадай мұнаймен басқа біріккен және жаңадан
құрылған кен орындары қамтамасыз ету керек.
2005 жылы – 51258 мың тонна мұнай шикізаты және 14494 млн. м3 табиғи
газ. Бұл 2004 жылмен салыстырғанда 1,34% және 25,04%-ке жоғары. Өткен 12
жылдықтағы мұнай, газ конденсат, табиғи газ өндіру динамикасы 2 және 3-
суреттерде көрсетілген.
Қазақстан 2005 жылдың қаңтар-наурызында 13437,4 мың тонна мұнай, газ
конденсатынэкспортқа шығарды, бұл 2004 жылмен салыстырғанда 5,3%-ке жоғары.
Статистиканың ұлттық агенттік хабарлағандай қаңтар-наурызда мұнай және газ
конденсаты экспортының ақшалық мәні 3372,8 млн. доллар, 55,5%-ке жоғары.

2 сурет – Қазақстан Республикасының мұнай және газ конденсатын өндіру
динамикасы.

Статистикалық агенттік мәліметтері бойынша 3541,2 млн. м3 табиғи газды
(84,5% - 2004 жылы қаңтар-наурыз) экспорттады, ақшамен шаққанда 96,1 млн.
доллар (83,2%). Табиғи газ импорты 2005 жылы қаңтар-наурызында 3089,1 млн.
м3 (115,2%) құрады, ақшамен шаққанда 104,9 млн. доллар (131,1%).

3 сурет – Қазақстан Республикасының табиғи газ өндіру динамикасы.

Статистика агенттігі хабарлағандай, осы жылдың қаңтар-наурызында 496,5
мың тонна мұнай өнімдерін (105,8%) экспорттады, ақшамен шаққанда 137,8 млн.
доллар (161,5%), мұнай өнімдерінің импорты 429,9 мың тонна (70,7%) құрады,
ақшамен шаққанда 135,5 млн. доллар (103,2%).
Минералды – шикізат ресурстары қалпына келмейтін ұлттық байлық болып
табылатынын ескеру керек. Мемлекеттік шикізаттық саясат табиғи ресурстарды
рационалды өңдеу мен қолдануда ұзақ мерзімдік бағдарламаны құру керек.
Ұрпақтан-ұрпаққа байлықты сақтау, жеткізу, халық шаруашылығы қажеттілігін
қанағаттандыру бағдарламаның негізі болу керек.
Табиғи байлықтарды меңгеру, серіктес өндірістерді дамыту, мұнайгаздық
машина жасауды қайта өркендету және басқа мәселелер қатар шешудің кешендік
тәсілі мұнайгаз кешендік дамуының жалпы экономикалық тиімділігін арттыруға
мүмкіндік береді. Болжанған мұнайгаз кешенінің даму көрсеткіштерінен көріп
отырғанымыздай, осы саланың экономиканың ресурстық мүмкіндіктерін шектеу
кезіндегі қаржылық қамтамасыз етілуі ресурстарды пайдалану тиімділігімен,
саланың ішкі резервтерін іске асумен анықталады. Ол үшін нарықтық әдістер
негізінде басқару жүйесін жетілдіру үрдісін жалғастыру қажет.
Шикізат ресурстарын қолдану өндірісінде үлкен проблема бар. Бұл шикізат
базасы мен мұнайгаз өндірілетін, химиялық, мұнай-химиялық өндіріс
арасындағы айырмашылығы бар.
Қазақстанның мұнайгаз өндірісіне зерттеу жүргізе келе нарықтық
экономика жағдайында халық шаруашылығы комплексінің негізін құрайтын,
белгілі дәрежеде экономикалық қайта құруға әкелетін сала екендігі
анықталды.

3. Зерттеу объектілерінің экономикалық күйін талдау
“Кәсіпорын №1” болып табылатын берілген зерттеу объектілерінің есеп
беру деректері бойынша мұнай және газ конденсатын өндіру көлемі зерттеу
мерзімінде 289,2% дейін артты (4-сурет).

4 сурет. №1 кәсіпорында мұнайды өндіру.

Іске асырылған өнімнің көлемі 818,3% дейін, қарызға алынған қаражаттар
337,4% дейін артты. Бірақ төртіншіден оныншы кезеңге жеке қаражаттар 109,2%
бастап 13,9% дейін күрт қысқарды. Көрсетілген кезеңде “Кәсіпорын №1”
шығындарға ұшырап, өндірістік қызметін арттыруға жеке қаражаттары
жетіспейді, тек ұзақ мерзімді несиелер ғана өнімнің көлемін арттыруға
мүмкіндік береді.
“Кәсіпорынның №2” экономикалық қызметін талдай отырып, кірістер мен
шығындар туралы есеп береді (1 кесте) және ақша қаражаттарының қозғалысы
туралы есеп береді (2 кесте) қарастырайық. Активтер құрылымын талдаудан
көріп отырғанымыздай, қаражаттарды ұзақ мерзімді және ағымдағы активтер
арасында әрбір есеп беру мезгіліне үлестіру біріншісіне пайдалы. Дегенмен,
үшінші және төртінші жылдарда алдыңғы кезеңдермен салыстырғанда жалпы мүлік
құнындағы ұзақ мерзімді активтер үлесі азайған.

1 кесте – “Кәсіпорынның №2” кірістері мен шығындары туралы есеп беру.
Көрсеткіштер 1-ші 2-ші 3-ші 4-ші жыл
жыл жыл жыл
Өнімді іске асырудан түскен кіріс 2 195 6 185 16 918 18 497
(жұмыс, қызмет)
Өнімді іске асырудан түскен өзіндік 1 953 1 603 2 716 4 152
құны (жұмыс, қызмет)
Жалпы кіріс 241 4 582 14 202 14 345
Барлық кезең шығындары: 1 684 3 765 7 552 10 884
Соның ішінде:
Жалпы және әкімшілік шығындар 1 115 2 452 3 563 4611
Іске асыруға кеткен шығындар 570 1 313 3 182
Пайыз бойынша шығындар - - 295 765
Кен орнын жою бойынша шығындар - - 217 193
Амортизация бойынша шығындар - - 295 575
Кіріс салығына кеткен шығындар (1 331)(57) (1 960)(1 447)
Негізгі қызметтен түскен кіріс (1 443)818 6 650 3 461
Негізгі емес қызметтен түскен кіріс 573 (66) (6) (221)
Қарапайым қызметтен салық салуға (870) 751 6 644 6 627
дейінгі кіріс
Салық салудан кейінгі қарапайым 694 4 684 4 528
қызметтен түскен кіріс
Таза пайда (870) 693 4 684 4 528

Объектінің жалпы мүлік бағасындағы ұзақ мерзімді активтер үлесі 1-ші
жылы 87,6%, 2-ші жылы 86,9%, 3-ші жылы 64,5%, 4-ші жылы 57,5%құрады. Ал
ағымдағы активтерде 1-шіден 4-ші жылға дейін артуы 12,4%, 13,1%, 35,5%,
42,5%, тең. Бұл қатынас өндіруші салаға тән, оларды тиімді қолдануға аса
мән беріледі. Кәсіпорын қызметтік белсенділікті арттырды. Ағымдағы активтер
құрылымының оңтайлы қатынасы салалық ерекшеліктерді ескерумен кәсіпорын
үшін өзгереді.

2 кесте – “Кәсіпорынның №2” ақша қаражаттарының қозғалысы туралы есеп
беру.
Көрсеткіштер 1 жыл 2 жыл 3 жыл 4 жыл
Негізгі қызметтен келген ақша ағыны
Таза пайда (шығын) (870) 694 4 684 4 528
Күмәнді қарыздар бойынша резерв - 70 19 2
АЖ пен материалдық емес активтердің іске (70) (85) (88) (20)
жарамай қалуынан болған шығын
Негізгі қаражаттарды тоздыру және 278 251 295 335
амортизациялау
Келешектегі жерлерді рекультивациялау және - - 217 129
мұнайгаз жабдығын жөндеу үшін резерв
Байланысқан жақтардың қарыз болуындағы 1 177 335 75 113
кустық айырмашылықтардан кеткен шығын
Дебиторлық қарызды арттыру (азайту) (387) 472 - (144)
Тауарлы-материалдық қорларды арттыру 234 (41) (520) (996)
(азайту)
Салық бойынша арттыру (азайту) (391) (50) (419) (301)
Басқа ағымдағы активтерде арттыру (азайту) 175 (470) 138 (424)
Несиелік қарызды арттыру (азайту) (299) (625) (404) 129
Басқа несиелік қарызды арттыру (азайту) 145 (514) (688) 79
Клиенттерден алынған аванстарда арттыру - - 1 126 159
(азайту)
Операциялық қызметтен түскен таза ағын (8) (384) 4 435 3 575
Инвестициялық қызметтен түскен ақша ағыны
АЖ мен материалдық емес активтер құнын (157) (106) (3682)(5061)
азайту
Байланысқан жақтар алдындағы қарызды 135 400 (4166)(624)
көбейту
АЖ іске асырудан түскен ақша қаражаттарын 5 - 15 -
арттыру
Инвестициялық қызметтен түскен таза ағын (17) 294 (7833)(5
685)
Қаржылық қызметтен түскен ақша ағыны
Төленген дивиденттер (15) (46) (890) (2
593)
Облигацияны шығарудан түскен пайда - - 898 2 633
Ұзақ мерзімді несиелерді арттыру (кеміту) - - 5689 2 381
Төленген банктік пайыздар - - (1862)-
Акцияны сатудан түскендерді арттыру - - 626 -
(азайту)
Қаржылық қызметтен түскен таза ағын (15) 354 295 1 172
Қолма-қол ақшадағы таза өзгерістер (40) 264 1063 (315)
Бастапқы кезеңдегі сальдо 35 (75) 189 1 669
Соңғы кезеңдегі сальдо (75) 189 1252 1 355

Өсуі құрылымындағы оң жылжуы болып табылады: мүлік жылжымалыға
айналады, айналымдылығы жеделдетіледі, қолдану тиімділігі артады. Баланс
пассивінің құрылымын талдау өзіндік капиталмен салыстырмалы түрде алынған
қарыз қаражаттарының жоғары үлесі туралы айтуға мүмкіндік береді. Осы
кезеңдегі алынған және жеке қаражаттар қатынасы 2-ші жылы 15,2, 3-ші жылы
1,93, 4-ші жылы 3,9, құрайды және баланс пассивінің динамикасы мен
құрылымында теріс мақсатты сипаттайды.
Барлық талдау мерзімінде жеке айналым қаражаттарының кемшіліктері
қарастырылады. Олар қаржы күйіне теріс әсерін тигізеді. Объектіде орнықты
емес қаржылық күйі қалыптасқан. Өйткені тауарлы-материалдық қорлар тек
қарыз қаражаттары есебінен қалыптасқан. Қаржылық тұрақтылық дебиторлық
қарызды төлеу, барлық қаржылық-шаруашылық қызметтің тиімділігін арттыру
есебін қалпына келтіріледі.
Нарықтық қатынастар жағдайындағы кәсіпорынның шаруашылық қызметінің
мақсаты пайда алу болып табылатындықтан, қаржылық күйін талдау кезінде
кірісін талдауға көп көңіл бөлінеді.

1. БӨЛІМ. Мұнайгаз өндіретін кәсіпорындардың даму стратегиясын модельдеу.

2.1 Мұнайгаз өндіретін саланың негізгі көрсеткіштерін болжамдау үлгісі.
Болжамдау – бұрынғы тәжірибелермен болып жатқан өзгерістер негізінде
оның болашақта қандай болатынын анықтайтын алдын-ала жасалған ғылыми
зерттеулер.
Болжамдау бұл билік құрып тұрған субъект жағдайымен, сыртқы ортамен
байланысты белгісіз нәрселерді анықтауға ұмтылатын көпсатылы үрдіс. Мысалы
мұнайгаз саласы сияқты күрделі болжамдау әдістемесінің дамуы, болжамның
эмперикалық әдістемесінің объектісі болып табылады. Экономикалық
көрсеткіштер өзгеру заңдылығын экономикалық-математикалық үлгі көмегімен
зерттеу тиімді.
Математикалық сипаттамасы мұнайгаз өндіретін саладағы экономикалық
процесстердің көрсетілуі экономикалық-математикалық үлгісі болып
қабылданады. Меңгерілетін процесстіңзерттелуі негізінен үлгінің
математикалық интерпритациясы болып құрылады.
Экономикалық-математикалық үлгіні құру модельдеу мақсатына құруды ғана
емес, сонымен қатар оларды шешудің рационалды әдістерін таңдауды талап
етеді.
Экономикалық көрсеткіштерді математикалық модельдеу келесі алгаритм
бойынша жүзеге асырылады:
- экономикалық үрдістерге адекватты көрсеткіштер жүйесін құру;
- экономикалық құбылыстар көрсеткіштері арасындағы байланысты
көрсететін математикалық үлгі жүйесін таңдау;
- мұнайгаз саласындағы экономикалық нәтиже туралы ақпарат
беретін қорытынды мәліметтерді жинау және өңдеу;
- үлгі параметрлерін, өзара байланыс қызығушылығы мен формасын
бағалау (объектінің кіруі мен шығу көрсеткіштері арасындағы
байланысты сандық бағалау жүргізіледі);
- болжамдау үшін экономикалық-математикалық үлгіні қолданудың
негізі.
Көрсеткіштік 3 типті үлгіні құру моделі анықталады: сыртқы (экзогенді)
өзгермелі – үлгіден тыс анықталатын (қорытынды ақпарат немесе басқа
үлгілерді шешу нәтижесі); ішкі (эндогенді) өзгермелі – берілген үлгі шешімі
нәтижесінде анықталатын; экзогенді және эндогенді өзгерісті байланыстыратын
параметр болып табылады.
Үлгі параметрлері қабылданған статистикалық критерийлерге сәйкес
регрессия әдісімен қорытынды ақпаратты өңдеу негізінде бағаланады.
Экономикалық факторларды өзара байланыстығын анықтау және зерттеуді
терең жүргізу үшін корреляция әдісі (әр түрлі факторлардың әсер теу
деңгейін, байланыстардың интенсивтілігін анықтайды) қолданылады.
Факторларды жинағанда үлгіге мұнайгаз өндіретін саланың негізгі
көрсеткіштерін енгізу үшін керек:
- саланың дамуына әсер ететін факторларды жинау;
- мұнайгаз өндіретін саланың даму көрсеткіштерін үйретумен
байланысты факторларды жою;
- мұнайгаз өндіретін саланың дамуына әсер ететін, оның арнайы
сипаттайтын факторларды таңдау.
Байқау нәтижесінде кез келген процессті дифференциалды және бөлшектеп
теңестіру арқылы жазуға болады. Егер теңестірулерде коэффициент уақытқа
тәуелсіз болса, стационарлы деп аталады, ал керісінше стационарлы емес. Бұл
тәуелділікке ықтималды және тұрақты сипаттама тән болады. Болжанатын
қатардың көпшілігінде уақыттың үлкен интервалы стационарлы емес болып
табылады.
Болжамның стационарлық әдісінде болжанатын процесс үлгісінің
үзгерістері ерте қаралуы мүмкін емес. Экономикада дәлелденіп, байқалатын
құбылыс механизміне терең енгенде болжау үлгісі қиындай түседі.
Анализдің негізгі мақсаты зерттелетін процесске әсер ететін себептер
комплексі нәтижесі ретінде негізгі тенденцияларды болып табылады. Негізгі
тенденцияларды шығару үшін динамика қатарын тегістеу қолданылады.
Көбінесе динамика қатарын тегістеу үшін аз мөлшердегі квадрат әдісі
қолданылады. Процесс тегіс және қисық болуы мүмкін, ал байқалып отыратын
қалдықтар кездейсоқ кедергілер нәтижесі болып табылады. Тегістеуді аз
мөлшердегі квадрат әдісімен нақты статистикалық түсіндіру арқылы
жүргізіледі. Экспериментальды қисықтан тегістеуге өтудегі ауытқуды тек
кездейсоқ кедергілер әсерінен деп түсіну қате.
Алдын-ала жүргізілген анализ нәтижесінде түсіндіріліп жатқан құбылысты
құбылысты көрсететін қызмет класы таңдалады. Қызмет параметрлері белгілі
дәрежеде физикалық және экономикалық мағынаға ие. Динамика қатарын тегістеу
үшін үлкен санды параметрлерді алу қате, таңдалған қызмет зерттелетін
процеске адекватты болу керек.
Таңдалған қызметтің параметрлерін анықтағаннан кейін одан көбірек
қолданылатынын алу керек. Бос параметрлер бағасын және дисперсиясын білу
орта квадраттың мән дәрежесінде жүргізілетін келісім критериін қолдануға
мүмкіндік береді.
Болжау әдістері бір нәтижеге әкелу керек – таңдалған вариант
нәтижесінің мүмкін болатын және біркелкі бағасын таңдау. Болжамды нақтылау
үшін – негізгі экспоненциалды тегістеу әдісін өңдеу кезінде құрылған, содан
соң маусымдық үлгілерді қарау арқылы дамыған адаптивті тегістеу әдісі
қолданылады. Бұл әдісті көптеген қатарлар үшін тез өзгеруді көтермейтін,
маусымдық үлгі, тренд, қалыпты деңгейі арқылы жақсы жазылатын құбылыс болса
ғана қолдану қолайлы.
Егер ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Қазақстан Республикасының мұнайгаз өнеркәсібі
Республикамызда мұнайгаз өндірісінің дамуы
«Комплексті қосылыстар»
Комплексті қосындылар
Комплексті қосылыстар
Комплексті қосылыс
«Мұнайгаз секторына баға құру ерекшеліктері»
Әлем елдерінің мұнайгаз кешені
«Қазақстан Республикасының мұнайгаз секторындағы шетел инвестициялары»
Мұнайгаз саласындағы басқару негізіндегі теориялық аспектілер
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь