Топырақ және топырақ жамылғысы

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3

1 ҚАРАСТЫРЫЛҒАН АЙМАҚТЫҢ ТОПЫРАҚ ЖАМЫЛҒЫСЫНЫҢ ЗЕРТЕЛІНУ ЖАҒДАЙЛАРЫ. ЗЕРТТЕУ НЫСАНЫ МЕН ТӘСІЛДЕРІ ... ... ..4
1.1 Өскемен өңіріндегі топырақ жамылғысын зерттеудің қысқаша тарихы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..4
1.2 Зерттеу нысаны мен тәсілдері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..6

2 ТОПЫРАҚ ЖӘНЕ ТОПЫРАҚ ЖАМЫЛҒЫСЫ. ТОПЫРАҚТЫҢ ЭКО.ЛОГИЯЛЫҚ.ГЕНЕТИКАЛЫҚ СИПАТТАМАСЫ .7
2.1 Сұр . құба шөл топырақтары 7
2.2 Кебірлер 14
2.3 Сортаңдар 15
2.4.Тақырлар 17

3 ӨСКЕМЕН ҚАЛАСЫНЫҢ ТОПЫРАҒЫ ЖӘНЕ АГРОЦЕНОЗДАРДЫҢ ЛАСТАНУЫН БАҒАЛАУ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
3.1 Топырақ жамылғысына антропогендік жүктеме 19
3.2 Топырақ жамылғысының техногендік бүлінуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
3.3 Топырақтың көмір.химиялық ластануы 22
3.4 Топырақтың ақаба көмір кәсіпшілік суларымен тұздануы 25
3.5 Топырақтың ауыр металдармен және радионуклидтермен ластануы 25
3.6 Топырақтың көмір өнімдерінің қалдықтарымен ластануы 26



Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 31

ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 32
Мәселенің өзектілігі Халық шаруашылығының қарқындылығы және ғылыми техникалық прогресс Өскемен көмір-газ аймағының экологиялық жағдайын қиындатты және антропогендік тозудың белсенді үдерістерінің дамуына, сондай-ақ аумақтың шөлейттенуіне себеп болды. Көмірсутек шикізатының ірі табиғи қорының ашылуы және осы негізде көмір-газ индустриясының дамуы, энергетикалық шикізаттың және құрылыс материалдарының бай қорларын пайдалану қысқа мерзім ішінде сусыз шөл даланың келбетін өзгертті және бір мезгілде биогеоценоздың тіршілік әрекеті үшін экологиялық дағдарыс ошақтарын тудырып, аймақтағы әлеуметтік-экономикалық жағдайларды шиеленістіре түсті. Антропогендік тозу және аумақтың шөлейттенуі көмір-газ өндіру кәсіпорындарының өндірістік алаңдарында, көмір-газ құбырлары мен коммуникациялары желілерінің бойында, геофизикалық бұрғылау телімдерінде кең таралған және техногендік әсер етуімен, ұңғылардың апаттық бұрқақтануымен, көмір-газ құбырларының бүлінуімен, жер бетіне минералданған кәсіптік сулар мен химреагенттердің тасталуымен байланысты. Қазіргі кезде Жаңа Ақ қолқа көмір-газ кешенінің аумағы Өскемен облысындағы ең күшті экологиялық тұрақсыздандырылған аймақ болып қалды. Олар көптеген себептерге байланысты:
* көмірдың қалыптан тыс қабаттық қысымымен (800-100 атмосфералық және одан көп) және көмірсутек шикізатының басымдылық қасиеттеріне (парафиннің, күкірттісутектің күкірттің және басқалардың мөлшерінің жоғарылығы);
* кәсіпшілікте жүк көтерімдігі және топыраққа жүктемесі жоғары техниканы қолданумен,
* ескірген технологиялық жабдықтардың сапасының төменділігімен және олардың апаттылық дәрежесінің жоғарылығымен;
* антропогендік жүктемелерге табиғи ландшафтардың буферлігінің төмендігі;
Мұнда топырақтың тозуы және шөлейттенуі үшін алғы шарт жасайтын негізгі табиғи себептер: жер бедерінің жазықтығы климаттың құрғақшылық дәрежесінің жоғарылылығы, шөлді топырақтардың ұнтақ топырақты қабаттарының тұздануы, карбонаттылығы, құрылымсыздығы және қалыңдығының аздығы, сармат әктастары тақташаларының беткі қабатқа жақын жатуы болып табылады. Экологиялық жағдайларды сауықтыру және табиғат ресурстарын шаруашылыққа тиімді пайдалану қазіргі кездегі аймақтағы маңызды мемлекеттік міндет болып табылады.
1. Гмелин С. Г. Путешествие по России для исследования трех царств природы. - СПБ. – 1806.-285с.
2. Левшин Л.И. Описание Киргиз-Казачьих или Киргиз-Кайсатских орд и степей.- СПБ. – 1832.-217с.
3. Карелин Г.С. Экспедиция для осмотра восточных берегов Ақ қолқаского моря // Записки рус. Геогр.об-ва.-1983.-Т.10.-С.85-120.
4. Северцев К.А. Геологические наблюдения, сделанные Н. Северцевым и Борщевым в западной части Киргизской степи в 1857 г. // Горный журнал.-1860.-№5.-С.18-42.
5. Борщев И.Г. материалы для ботанической географии Арало-Ақ қолқаского края // Записки Имп. Академии наук 1865.-№1.С.48-62.
6. Никитин С.Н. Отчет экспедиции в Зауральские степи Уральской области и Устюрт, снаряженной обществом Рязано-Уральской ж.д. и геологическим комитетом под начальством С.Н. никитина .- СПБ. – 1893.-186с.
7. Андрусов Н.И. Отчет и геологической поездке на Мангышлак летом 1907 г. // Труды Имп. С.-П. Об-ва естествозн.-1910.-Т.35.-Вып.5.-С.24-105.
8. Боярунас М.В. Предварительный отчет о геологических исследованиях в степной части Мангышлакского уезда, произведенных в 1910 г. // Известия рус. Географ. об-ва . -1911.-Т.ХVII.-С.7-24.
9. Отчет о работе почвенно-ботанического отряда Казахстанской экспедиции Академии Наук СССР.-Л.-1930.-Вып.IV.-Ч.1,2.-187с.
10. Крата антропогенного опустынивания аридных територий СССР.-Ашхабад.-1985.
11. Пославская О.Ю. Основные черты рельефа Устюрта и его развитие // В сб.. Устюрт ( Каракалпакской), его природа и хозяйства. // Ташкент.-1949.-С.9-29.
12. Орлова М.А. Роль золового фактора в солевом режиме территории.-Алма-Ата.-1983.-230 с.
13. Шамен А.М., Чичасов Г.Н. об основных результатах и перспективах исследований в области гидромереорологии и окружающей среды. // Гидромереорология и экология. -1996.-№4.-С. 7-28.
14. Фаизов К.Ш., Асанбаев И.К. О влиянии глобального потепления климата на экологические показатели и географию почв Казахстана // Гидромереорология и экология. -1997.-№2.-С. 160-169.
15. Справочник по климату СССР -1966. – Вып. 18.-Ч.II.-656с.; 1968.-Ч.IV.-550 с.
16. Левицская З.П. Справочник водно-физические свойства и запасы продуктивной влаги почв пустынно-пастбищной зоны Казахстана.-Алма-Ата.-1973.-312с.
17. Сыдыков Ж.С., Кумалбаев Б., Кучешев Н.К., Вишняков А.С., Куликов Г.В., СоколовВ.Н. Подземные воды Мангышлак-Устюртской нефтегазоносной провинции.-Алматы.-1970.-202с.
        
        МАЗМҰНЫ
Кіріспе.....................................................................
.................................................3
1 ҚАРАСТЫРЫЛҒАН АЙМАҚТЫҢ ТОПЫРАҚ ЖАМЫЛҒЫСЫНЫҢ ЗЕРТЕЛІНУ ЖАҒДАЙЛАРЫ.
ЗЕРТТЕУ НЫСАНЫ МЕН ТӘСІЛДЕРІ..........4
1.1 Өскемен өңіріндегі ... ... ... ... ... ... мен
тәсілдері...................................................................
.......6
2 ТОПЫРАҚ ЖӘНЕ ТОПЫРАҚ ЖАМЫЛҒЫСЫ. ТОПЫРАҚТЫҢ ЭКО-ЛОГИЯЛЫҚ-ГЕНЕТИКАЛЫҚ
СИПАТТАМАСЫ .7
2.1 Сұр – құба шөл ... ... ... 14
2.3 Сортаңдар 15
2.4.Тақырлар 17
3 ... ... ... ЖӘНЕ ... ЛАСТАНУЫН
БАҒАЛАУ.....................................................................
...............
3.1 Топырақ жамылғысына антропогендік жүктеме ... ... ... ... Топырақтың көмір-химиялық ластануы 22
3.4 Топырақтың ақаба көмір кәсіпшілік суларымен тұздануы ... ... ауыр ... және радионуклидтермен ластануы 25
3.6 Топырақтың көмір өнімдерінің қалдықтарымен ластануы 26
Қорытынды...................................................................
.........................................31
ҚОЛДАНЫЛҒАН
ӘДЕБИЕТТЕР..................................................................
......32
КІРІСПЕ
Мәселенің өзектілігі Халық шаруашылығының ... және ... ... ... көмір-газ аймағының экологиялық ... және ... ... ... ... ... сондай-
ақ аумақтың шөлейттенуіне себеп болды. Көмірсутек шикізатының ірі табиғи
қорының ашылуы және осы ... ... ... ... ... және ... ... бай қорларын
пайдалану қысқа мерзім ішінде ... шөл ... ... ... және бір
мезгілде биогеоценоздың тіршілік әрекеті үшін экологиялық ... ... ... ... ... ... Антропогендік тозу және аумақтың шөлейттенуі көмір-газ
өндіру кәсіпорындарының өндірістік ... ... ... мен
коммуникациялары желілерінің бойында, геофизикалық ... ... ... және ... әсер ... ... ... көмір-газ құбырларының бүлінуімен, жер бетіне минералданған
кәсіптік сулар мен ... ... ... ... ... Ақ ... ... кешенінің аумағы Өскемен облысындағы ең күшті
экологиялық тұрақсыздандырылған аймақ болып қалды. Олар ... ... ... ... тыс ... қысымымен (800-100 атмосфералық және
одан көп) және көмірсутек шикізатының ... ... ... ... және ... ... жоғарылығы);
* кәсіпшілікте жүк көтерімдігі және топыраққа жүктемесі ... ... ... ... ... сапасының төменділігімен және
олардың апаттылық дәрежесінің ... ... ... ... ... буферлігінің
төмендігі;
Мұнда топырақтың тозуы және шөлейттенуі үшін алғы шарт жасайтын негізгі
табиғи себептер: жер бедерінің ... ... ... ... ... ... ұнтақ топырақты қабаттарының тұздануы,
карбонаттылығы, құрылымсыздығы және қалыңдығының аздығы, ... ... ... ... ... ... болып табылады. Экологиялық
жағдайларды сауықтыру және табиғат ресурстарын шаруашылыққа тиімді
пайдалану қазіргі ... ... ... ... ... ... ҚАРАСТЫРЫЛҒАН АЙМАҚТЫҢ ТОПЫРАҚ ЖАМЫЛҒЫСЫНЫҢ ЗЕРТЕЛІНУ ЖАҒДАЙЛАРЫ
ЗЕРТТЕУ НЫСАНЫ МЕН ТӘСІЛДЕРІ
1.1 Өскемен ... ... ... ... ... ... және Ақ қолқа өңірінің табиғи ресурстарын және топырақ
жамылғысын алғаш рет ... ... ... С.Г. ... ... /2/, Г.С. ... /3/, Н.А.Северцевтің /4/, И.Г.Борщовтың
/5/, С.Н. Никитинның /6/, Н.И. Андрусовтың /7,8/, М.В.Баярунастың /9/ ... ... ... ... ... П.А.Костычев, В.С.Богданом, Н.А.Димо, Б.А.Келлер ... ... ... және ... мен ... және шөл-дала аймақтарының топырақтарының жіктелуі мен
терминологиясы туралы сауалдар С.С.Неуструевтің /52/ ... ... әлі ... ... ... тақырып болып келеді. Мұның себебі,
бұл топырақтардың ... ... аз ... ... ... басқарумен жасалынған, И.П. Герасимов (1974) /53/
СССР-дің топырақтарының мемлекеттік картасының систематикалық тізімін де,
сұр және сұр-құба ... ... ... ... керемет ғалымдардың зерттеулері ғылымды осыған дейін ... ... ... ... геоморфологиясы, гидрогеологиясы,
өсімдігі және жануарларының ... және ... ... ... ... Олар ... көмір-газдың белгілерін, көмір, темір,
мыс, марганец, минералды ... ... бар ... ... ... және жер ... ... Өскемен дағы іргелі
геологиялық зерттеулерді Н.И. Андрусов /74/, Н.В.Неволин /75/ және басқалар
орындады.
1926-1930 жылдары КСРО ғылым ... ... С.С. ... ... және ... ... Адай және ... руларынан
көшпенді қазақтардың аумағының топырақ-өсімдік жамылғысын және экологиялық
жағдайын зерттеу үшін кешенді экспедиция ұйымдастырды. ... ... ... ... ... ... топырақ-ботаникалық
отрядының жұмыстары туралы есебі» шығарылымдарында жарияланған /76/, ... ... осы кең ... ... ... ... және ландшафтық-
географиялық жағдайы толық сипатталды (И.П. Герасимов, Е.Н. ... ... ... және басқалар). Экспедицияның материалдары әлі
күнге дейін өзінің ғылыми және ... ... ... жоқ ... жағдайларда аймақтың қазіргі кездегі экологиялық ... үшін ... бола ... геологиялық іздестіру зерттеулерімен Өскемен көмір-газ
аймағында 1400-1700 м тереңдіктегі антиклинальды ... ... ... ... бор құм-саз балшықты шөгінділердің көмір-газдылығы анықталды.
1961 жылғы маусымда Ақ қолқа кен орнында алғашқы ... ... ... ... ... ... Өзен ... бұрқағы алыгды. Алынған көмір алканды,
жеңіл, шайырлы, күкірсіз, жоғары парафинді болды.
1930 – 1980 жылдар бойы ... да ... газ және ... табиғи
ресурстарға кең түрдегі сейсмикалық және геологиялық іздестіру ... ... ... ... іске қосылды (1961 жылы Өзен және Ақ
қолқа, 1964 – Қарамандыбас, Теңге, 1967 – Асар және ... ... және ... ... ... ... ... жылдары ҚР ҰҒА Топырақтану институтымен ... ... және оны ... ... ... топырақ үдерістерін толық
топырақ-мелиоративтік және стационарлық-режимдік зерттеулер орындалды.
Сармат әктастары ... ... ... (0,5-2,0 м) ... аз
топырақтарда көгалдандыру мақсатында аумақты игерген кезде ... ... ... оған ... ... төге ... ... топырақ қабатын өсіру арқылы ... ... ... ... Бұл ... ... құнарлылықты, топырақ өнімділігін, оттегі
балансын арттыруға көгалдандыру жұмыстарының ... ... ... ... және керіз жағдайында жүйелі түрде суару арқылы түбегейлі
жақсарту жолымен қол жеткізуге болады /77/.
Осы зерттеулердің нәтижелері ... және Жаңа Өзен ... және ... телімдерді таңдаған кезде қолданылды.
Көмір-газ аймақтарының экологиялық проблемаларын шешуде 1985 ... ... ... ... ... ... картасының»
(авторлары Н.Г.Харин, Л.Я.Курочкина, К.Ш.Фаизов және ... және ... ... хатының маңызы зор /78/. Онда табиғи ортаның қазіргі
кездегі жағдайын, шөлейттену қарқынын, ... ішкі ... ... жануарлар мен тұрғындар тығыздығының әсерін ... ... ... ... Бұл жағдайда шөлейттену ... іс ... ... ... ... өнімділігін
төмендететін экожүйенің тозуы түсініледі. Ақ қолқа көмір-газ кешенінің
ауданы картада ішкі ... ... ... ... әсер ету ... күшті техногендік қатты ... ... ... ... ... және ... ... түсіну үшін 2003 жылы жарияланған «Өскемен -Ақ қолқа маңы көмір-
газ аймағының экологисы» атты К.Ш.Фаизов және ... ... ... мәні ... 1990 – 2003 ... Атырау және Өскемен облыстарында ҚР
БҒМ ... ... ... К.Ш. ... және ... ... зерттеулерді де атап өтуге болады, ... ... ... және ... экологиялық аудандастыру
карталары жасалды, техногенездің экологиялық және ... және ... ... тиімсіз пайдалану салдары
айқындалды.
Өзен-Ақ қолқа көмір-газ ... ... ... ... техногендік бүлінуі, радиоактивтік ластануы және топырақтың
минералданған кәсіби ақаба сулармен тұздану ... ... ... ... мен ... ... және жеті газ кен орны ... Өскемен облысының Ақ қолқа
көмір-газ кешенінің аумағы зерттеу нысаны болып ... ... ... ... ... және графикалық әдістер пайдаланылды. Топырақ
үлгілері мынадай әдістермен Ө.О.Оспанов атындағы Топырақтану және агрохимия
зерттеу ... ... ... ... ... жалпы азот-Къельдал бойынша, гидролизденетін
азот - ... ... ... фосфор-Мачигин бойынша, жылжымалы
калий - Гусейнов-Протасов бойынша, гипс-Гедройц ... ... және ... ... ... ... және магний-
Шмук бойынша, сіңірілетін натрий-жалынды фотометрде, су суспензиясының ... ... су ... ауа ... - Гедройцу
бойынша, механикалық құрамы – ... ... ... және ... құрғақ топырақты пирофосфорқышқылды натриймен
өңдеумен анықталды. Микроэлемен-ттердің мөлшерін ... ... ... ... және атомдық - абсорбциялық спектроскопия әдісімен
жүргізілді.
Көмірдың органикалық және минералды компоненттерін ... ҚР ... ... химия институтының аттестацияланған қазіргі заманғы
аспаптарында стационарлық жағдайда ... Шикі ... және ... ... ... ... және ... компоненттерін
ЯМР (Меркурий-300) ... ИК ... КР ... СФ-46 ... және ... анықтадық. Талдаудың нәтижесін өңдеу Пентиум-IV
бағдарламасы бойынша компьютерде ... ... ... ... және жер асты суларының үлгілері жалпыға ортақ әрекет ... ... ... ... ... және шикі көмірды уақытша
сақтағыштан алдық, асфальтты, шайырлы, парафинді шөгінділерді, ... және ... асты ... ... АҚ экологиялық
қызметімен бірлесіп алдық.
2 ТОПЫРАҚ ЖӘНЕ ТОПЫРАҚ ЖАМЫЛҒЫСЫ
ТОПЫРАҚТЫҢ ...... ... Сұр – құба шөл ... ... ... аймағы аумағының топырақ жамылғысын сұр-құба ... ... Осы ... қасиеттерінің генетикалық
ерекшеліктері және экологиялық тұрақтылығы әр түрлі гидротермиялық режим
мен ... ... түзу ... ... ... ... жағдайларымен, жер бедерінің және топырақтүзуші
жыныстарының әр тектілігімен айқындалады. ... ... көзі ... шайылмайтын типі жағдайындағы жусанды-сораңды өсімдіктің өсіп-
өнуін қамтамасыз ... ... ... ... ... ... болып табылады.Жазда топырақ ... солу ... ... ... дейін құрғайды. Бұл жағдайларда топырақтүзуші
жыныстардың физикалық үгілу үдерісі және құрамында шамалы ... ... ... ... балшықты элювийдің түзілуі басым ... ... ... үгілу өнімдерінің және топырақтүзілу өнімдерінің жылжуы
шектеулі, олар ... ... ... ... ... ... ... және карбонаттың биогенді жинақталуы
жүреді. Аймақтағы топырақ жамылғысының негізгі фонын сұр-құба сотраңды және
сортаңды-сор топырақтар құрайды. ... ... ... эрозияға
ұшыраған және аз дамыған сұр-құба топырақтар, сондай-ақ сортаң топырақтар,
тақырлар және сор топырақтар алып ... ... ... ... өндірістік аудандарында топырақ жамылғысы барлық
жерлерде техногенді бүлінген, шикі ... ... және ... ... ... ... топырақ жабылғысының өзіне тән ерекшелігі:
* Сармат әктастарының көлбеу-қатпарлы ... ... ... ... жабынының қалыңдығының аздығы
(0,5-2,0 м);
* Карбонаттығы жоғары (СО2 10-15 %), гипсті (гипстің ... 15-20 ... және ... (рН ... ... ... ... тұздануы сульфатты және хлоридті – сульфатты;
* Табиғи құнарлылығының және ... ... ... төмендігі;
* Топырақ жамылғысының құрылымының құлалығы.
Сұр-құба топырақтың кескіні генетикалық қабаттарға бөлінген, түрлі
литологиялық-геоморфологиялық жағдайларға тұрақты үш ... ... ... ... ... күшті кеуекті қабат түзілген (2-5 см), қабат
асты ашық-сұр қатпарлы (6-10 см), ол ... құба ... ... ... ... (10-20 см) кейде 30-50 см тереңдікте құрамында
ұсақ криисталды гипс бар аз өзгерген ... ... ... ... ... Гумус қабатының қалыңдығы 25-30 см құрайды.
2-кескін. Ақ қолқа кентінің оңтүстік-батысына ... 2 км ... ... ... жазықтықта қазылған. Беткі ... ... ... ... ... 22 ... ұсақ кристаллды гипс
– 55 см.
0-5 см. Қуаң – сұр қабық, құрғақ, кеуекті, құм балшықты.
5-11см. Құба түсті, құрғақ, тығыз, кесекті–шаңдақ, ... ... см. Сұр – құба құм ... ... тығыз, тамырлар кездеседі,
кесекті-шаңдақ.
34-50 см. Құба-қоңыр түсті, жаңа, тығыз, кесек-шаңдақ карбонаттар
теңбіл түрде кездеседі, құм ... см. ... ... ... тығыз, кесекті-шаңдақ, карбонатты,
құм балшықты.
70-115 см. Құба құм балшықты, тығыздалған, тұздары ... ... гипс ... ... см. ... 130 см ... тақташаға ауысады.
Көмір кәсіпшілігінің көмірмен ... және ... ... ... ... ... ... өзгерген, тіптен (ұңғыма
маңында) көмір битумын тазартқанда ... ... ... бұзылуы
нәтижесінде толығымен жойылған. Бастапқы бұзылмаған сұр-құба топырақтардың
жалпы құрамын 6-кестеде келтірген талдау деректерінен көруге болады.
Келтірілген деректердің ... ... ... ... ... топырақтарда 1,2 % пайыздан бастап, эрозияға ... 0,4 ... ... ... ... фульватты және фулво қышқылдың көміртегіне гумин
қышқылдың ... ... ... 0,2-0,4) ... келеді. Фульвоқышқылдың мөлшері гуминнің мөлшерінен 3,0-3,5 есе
асады, оның өзі ... ... ... ... фульвоқышқылдардың
жылжымалылығын және антропогендік ... ... ... ... ... ... өсімдіктің минералды қорегі,
әсіресе гидролиздеуші азот (20-50 ... және ... аз (10-30 ... ... үшін ... жеткілікті дәрежеде қамтамасыз етілген. Сұр-құба
топырақтың сіңіру сыйымдылығы төмен (топырақтың 100 грамында 8-10 ... саз ... ... ... ... (7-кесте).
Сіңірілген негіздер құрамында кальций және магний басым, сортаң
топырақтарда ауыспалы ... ... ... ... (негіздер
сомасының 12-18 %). Мұнымен жалпы сілтіліктің көптігі (НСО3 ... ... ... ... ... және топырақ ерітіндісінің сілтілі
реакциясына (рН 8-9) байланысты.
Топырақтарда беткі қабатынан ... ... ... ... көп ... (СО2 10-15%), олар ... ... 2 максималды қабат
түзеді:
1) топырақ қабыршығының биогенді қабаты;
2) литогенді балшықтанған және жынысты қабатта.
1- кесте Сұр - құба ... ... ... ... ... ... |Гумуссыз, карбонатсыз, абсолютті кепкен топыраққа % ... ... % | ... |
|н |, | | | |
| |см | | | |
| | ... |
| | |т ... |
| | ... ... |
| | |СО2 | |
| | | |>3 |3-1 |1-0,25 ... | | | | | |,05 |,01 |
|2 |0-5  |1,3  ... |9,7  |
| ... ---  ... ... |
| | | | |  | | |
|7 | 0-10 | --  ... топырақтардың саз балшықты минералдардың құрамында монт-
мориллонит және палыгорскиттің қатысуымен гидрослюда-каолинит-хлоритті топ
басым ... ... оның өзі шөл ... ... саз балшықты минералдың
өзгеру қарқындылығының төмендігін білдіреді.
Су-физикалық қасиетінің осы айқындамасы кескін бойынша топырақтың
меншікті салмағы 2,5-2,7 ... ал ... ... 1,3-1,4, кеуектілігін
50-55% белгілейді (10-кесте).
Топырақ өсімдік үшін пайдалы ылғалдың қоры, далалық ылғалдылығының
мөлшері төмендігімен және оның ... ... ... ... ... кезде аздаған мөлшермен
(топырақтың екінші ... ... алу ... жиі суару қажет.
Сұр-құба топырақтар мырыштың және молибденнің жылжымалы түрлерімен
төмен қамтамасыз етілген, оның өзі ... ... ... ... сортаңдығы, тұздануы) бай-ланысты, жеткілікті
түрде марганецпен (114-304 мг/кг) және әсіресе топырақтүзуші жыныстар ... ... ... ... ... (1,5-9,4 мг/кг) жоғары
қамтамасыз етілген.
Кесте 5 – Сұр-құба топырақтың ... ... , ... ... ... |Кәу ... |Далал|Гигр|
|Кес |ған |салма |дік ... |лық |ық ... ... |ғы, ... |лік, ... ... |дік, ... |г/см3 |% |, |дың |лық |
| |см | | | |% ... | | | | | |ғы |л |
| | | | | | ... |
| | | | | | |% | |
| | | |
| | |Са ... ... аймақтар |9 |34876,9 ... ... ... |2 |32204,8 ... |7 |2672,1 ... ... соның ішінде: |5959 |32204,8 ... |3560 | ... |1244 | ... |511 | ... ... |12 | ... да |632 | ... ... ... ішінде: |143 | ... |76 | ... |33 | ... да |34 | ... ... ... ... |3275 | ... ... |1995 | ... су ... |675 | ... жолдары |608 | ... ... алу үшін ... | | ... жылдық мөлшері, млн.м3 |18,9 | ... ... ... % |68,7 | ... ... ... ... ... |3200 | ... ... ... |1211,2 | ... ... ... ... |38,3 | ... ... ... | ... 10000 ... ... бұзылған жерлер | |Более 30000 ... Өзен ... ... 35000 га ... ауданға орналасқан екі
көмір-газ (Өзен 1968 г, ... және жеті газ кен ... ... ... 1975, ... Ақ қолқа 1977, Қарамандыбас, Батыс Теңге
1982, Өзен, Шығыс Өзен 1998) біріктіреді. Осы ... бір ... ... ... ... 3200 км ... құбырлар, әр түрлі технологиялық
жабдықтар және жайлар орналастырылған, көптеген мөлшердегі механизмдер
жұмыс ... ... ... топырақ жамылғысына техногендік
жүктеменің дәрежесінің өте жоғары екенінің куәсі, оның өзі ... ... ... ... ... ластануына және бүлінуіне әкелді.
3.2 Топырақ жамылғысының техногендік бүлінуі
Топырақ жамылғысының техногендік бүлінуі ... ... ... ... ... құбырларын жүргізумен, кен
орындарын барлау және игерумен, құрылыс салу және басқалармен байланысты.
Көмір-газ ... ... 100 км ... ... ... 1000 га
дейін жойылады. Күшті ... ... ... ... ... ... ашылады, тақырлы және тақырлы беттер ... ... ... ... (16-кесте).
Аналитикалық деректер топырақтың ... ... ... және шаңданудың дәрежесінің жоғарылығы туралы, топырақтың
карбонаттылығының өсуі және ... және хлор ... ... ... жаңа ... ... тасымалдаған кезде әдетте
ені 50-100 м радиустағы ондаған километрлік қашықтықтағы 20-40 см дейінгі
тереңдіктегі топырақтың гумус қабаты ... ... ... ... 40-80 т, дөңгелектердің ені 20-40 см, 12 кг/см2 ... ... ауыр ... ... Бұл ... ... ... және
өзгертуге әкеледі.
Аймақтың көмір-газ кәсіпорындарында 30 мың га астам аудандағы кен
орнындағы бұрғыланған ... ... ... 6000 ... ... ... сәйкес ұңғымаларға бөлінген жер аудандарының
мөлшері бар болғаны 2,5 га құрайды.
Көлік ... ... және ... жабдықтарды
орналастыруды нақты ескере отырып олар нормативтерден 10-20 есе және одан
да көп асып ... ... кен ... ... ... ... ... темір бетонды құрастырымдармен, ... ... ... және ... ... ... ... ластануы
Қазақстан Республикасында топырақтың көмірмен ластану шектері арнайы
нормалаушы құжаттармен анықталмаған. Ал сулы ортаның ... ... ... үшін ... ... ... Себебі, көмір
көмірсутектерінің көп бөлігі топырақ бөлшектерінің ... ... ... ... ... ауа кеуектері ... ... ... ... ... ... аз ... ғана болады.
Оның мөлшері көмірдың құрамы мен сапасына тәуелді. Көмір ... ... ... ... ішкі ... ... ... белгілеуге мүмкіндік
бермейтін себептердің бірі. Сонымен қатар, топырақтағы көмірсутектердің
жалпы мөлшерін анықтау оларды сулы ... ... ... ... ... мөлшерін есептеу арқылы анықталады. Сондықтан топырақтың
көмірмен ластану деңгейі сандық бағалау үшін ... ... ... жерлерді анықтаудың методикалық нұсқаулары» пайдаланылады. Онда
топырақтың көмірмен немесе ... ... ... бес ... ластану деңгейлерінің көрсеткіштері 17- кестеде көрсетілген.
10-кесте топырақтың көмір және көмір өнімдерімен ... ... ... ... ... ... ... (мг/кг) ... | |
| ... ... ... ... |5деңгей |
| ... ... ... ... |өте ... |
| |5000 ... көмірмен ластану жағдайын далалық бағалаудың нәтижелері
кестеде көрсетілген
18-кестеде көмір-химиялық ластанудың жалпы ... ... ... ... ... ... ... анықталған, ластану
деңгейінің сапалық бағалануы жасалған.
Далалық бағалау анықталған көмір көмірсутектерінің химиялық ... ... Өзен ... ... кен орны 1965 ... ... ... көмір және газ қабаттары 1450-1700 метрлік тереңдікте жататын
палеозой, юра және бор ... ... ... бастапқы баланстық
қорлары мына кен орындарында: Өзен – 1055566 мың т., Қарамандыбас – 366550,
Ақ қолқа – 3201 мың т ... ... кен ... пластық
қысымының жоғарылығымен (700-900 атм.), улы ... ... ... ... ... мен ... ... көміркен орындарының топырақтағы көмір өнімдерінің мөлшері
|№ |Үлгінің | ... ... ... |тереңдігі |Нысанның атауы ... | |
| | | ... | |
| | | ... | ... кен орны |
| | | | | |
| | | | | ... ... кен орны |
|1 |0-10 ... |6325 |өте ... |
| |10-30 | |5500 |өте ... |
| |30-50 | |4900 ... |
|2 |0-20 ... |5835 |өте жоғары |
| |20-40 | |4750 ... |
|3 |0-10 |ГУ-15 |3500 ... |
| |20-30 | |2650 ... |
|4 |0-10 |241 ... |6325 |өте ... |
| |10-30 | |6575 |өте ... |
| |30-50 | |5500 |өте ... |
Көмірсутекті шикізаттың құрамында +33-370С температурада қататын 20-
25% дейін жоғары молекулярлы парафиндер, 10-20 ... және 2-4 ... ... ... ... 6% ... парафин, 1,5-6,0%
–парафинді – 1,5 % аз - аз парафинді ... ... /47/ ... 2,0% ... ... бар ... күкірттілігі жоғары, 0,5-2,0%
күкіртті және 2,0% аз – аз күкіртті болып саналады.
Топырақтың көмір-химиялық ластануы Өзен ... ... ... кен ... ... ... байқалады және табиғи-шикізат
ресурстарын тиімсіз пайдаланумен, ескірген және тозған технологиялық
жабдықтардың болуымен, көмірсутекті шикізаттың құрамында ... ... ... (6-сурет). Бұл жағдайда негізгі ластау көздері ... ... және ... ... сулар, күкірт, азот оксидтері, күкіртті
сутек, фенол, аммиак, газ және ... ... ... табылады.
3.4 Топырақтың ақаба көмір кәсіпшілік суларымен тұздануы
Көмір кәсіпшілігінің ақаба ... ... ... ... көмір кәсіпшіліктерінің аудандарында байқалады. Көмір ... ... ... ... ... тиімді жүйесінің болмауы
булану алаңдарында ... ... ... және ... ... бар
тіршіліксіз су айдындарының пайда болуына әкеледі.
Ақаба суларының ... ... және ... ... ... ... ... көмір өнімдері, әр түрлі минералды тұздар және
механикалық ... ... олар ... ... отырып олардың
химиялық және физикалық-химиялық құрамын – тұздық құрамын, сілтілігін,
суспензия реакциясын, ... ... ... өзгертеді, су-ауа режимін,
көміртекті-азотты балансын бұзады, топырақ құрылымын өзгертеді.
Ақаба сулардың құрамында барлық ... ... ... ... ... салдары ретінде бромның, барийдің, бордың,
кремнийдің, йодтың басқа тұздардың ... ... ... (25 ... 11 - ... ... орындарының сарқынды суындағы химиялық
элементтердің мөлшері, мг/л.
|Кен орны ... |Br |І |
| |рал, | | |
| |г/л | | ... |6-15 |15-60 |60 ... | 30 – ға ... |30-70 |70 ... |2-7 |7-30 |30 ... |1,5 |1,5-4,0 |4 ... ... ... ауыр ... ... ... ... масса, сондай-ақ шикі көмір және пластық
су болып табылады. Олардың ... ... ... жыныстың механикалық
және минералдық құрамымен, гумустың құрамы және мөлшерімен, капрбонаттардың
СО2 ... рН ... және ... ... ауыр ... орташа жалпы мөлшері (Кларк) мынаған тең
мг/кг: мыс – 20, мырыш – 50, қорғасын – 16, ... – 0,13, ...... ... – 3/41/. ... ... ... топырақтағы металдардың жалпы
түрлерінің шектеулі жол ... ... ... ... ... мыс – 45, ... – 60, қорғасын – 32, ... – 5, ... ... сәйкес, - мыс – 3, мырыш – 23, қорғасын – 6, ...... ... ластанған сұр-құба топырақтарындағы ауыр
металдардың жалпы және ... ... ... 29-кестеде келтірілген.
Деректердің көрсетуі бойынша ластанған топырақтарда ауыр ... ... ... ... шикі ... химреагенттермен, кәсіби ақаба
сулармен түседі және ... ... ауыр ... ... ... ... ... қалдықтарымен ластануы
Кен орны аймағындағы мазуттанған грунттың күйі әр түрлі ... ... ... ластану категориясының мынандай орналасу формаларын бөліп
қарау қажет.
... ... ... ... жер ... ... ... қаныққан грунт;
• апаттың ағылу болған жер ластанудан тазалау мен жобалаудан ... ... ... ... көмірдың апаттық ағылған жер бөлігіндегі үйінділер, бунттар мен
қайырмалар күйіндегі көмірға қаныққан грунт;
• мазутталған ... ... ... ... ... ... қамбалар) көмірға қаныққан грунт;
дала жұмыстарын жүргізу барысында сұр-құба топырақтардың ... ... мен ... ... бар ... мен үйінділер биіктігі сияқты
алгемдерді өлшеу жұмыстары жүргізілді.
• Суретте Ақ қолқа кен орнындағы сұр-құба ... ... ... ... диаграммасы берілген. Ақ қолқадағы мұндай ... ... 11-30 см ... Кен ... аймақта топыраққа сұнайдың
сіңуі топырақтың беткі қабатының қабаттасу тығыздығы мен ... ... ... ... тұтқырлығының жоғары шамасымен байланысты.
Жоғарыда көрсетілгендей, кен орны аймағындағы мазуттанған грунттың едәуір
бөлігі үйінділер, қалдықтар түрінде кездеседі.
Суретте ... ... ... ... ... сипаттайтын
мәліметтер келтірілген.
Алынған мәліметтердің статистикалық талдауы көрсеткендей, берілген
сипаттаманың орта шамасы 96 см құрайды.
Қалдықтардың әр ... ... ... ... ... ... ... қамба және «шикі» көмір Өзен-Ақ қолқа
көмір-газ кешені аумағында қоршаған ортаны ... ... ... табылады.
Көмірды өндіру және тасымалдау үдерісі технологиялық үдерістерді
сақтамау салдарынан топырақ жамылғысын ластауға ... ... ... Бұл
жағдайда экологиялық жағдайды нашарлататын жасанды ... ... ... ... ... ... ... өндіру технологиясы ұңғыма
маңы және коммуникациялар аймағына тұздардың жиналуы, ... су ... ... тат ... жер астындағы және жер бетіндегі құрылғылардың
парафинденуі сияқты үлкен ... ... Бұл ... ... шикі көмірдың және жоғары минералданған қабат асты суларының
топырақтың беткі қабатына ... ... ... ... ... ... ... ластануы барлық қолданыстағы
көмір-газ кен орындарының және көмір ... ... ... ... ... ... негізгі қызметі көмір мен газ өндіру
болып табылады. Бұл ... ... суға және ... ... және улы ... ... ... қалдықтар типтері пайда
болады (12-кесте).
Кесте 12 – Қоршаған ортаны негізгі ластаушы заттар
|№ |Ластаушы өндіріс ... ... ... ... ... |орын-дары, олардың |және бір жылда жиналатын |мөлшері |
| ... ... ... ... | |
| | |( 2000 жыл) | |
| |ОАО ... | - сажа – 196т ... |
| |(газ бен ... алу |- оксид азота – 90т ... 3 ... ... өңдеу) |- ... ... – 1840, ... |
| | |767т ... |
| | |- ... серы - 2т ... |
| | |- СН – 3424т | |
| | ... : 5557,0 | |
| ... ОАО ... 65т ... ... |
| ... |оксид азота – 30т ... ... |(газ бен ... алу ... углерода – 613 |-замазученный |
| |және өңдеу)) ... серы – 0,7т ... – 7674т |
| | |СН – 1141,1т | |
| | |- ... шаң – 0,6 | |
| | ... да – 0,05т | |
| | ... 1852т | ... ... көмір қалдықтарының және технологиялық ерітінділердің
компоненттерінің әр түрлі жағдайда сақтауда қоршаған ортаға химиялық әсерін
және метерологиялық ... ... ... ... ... және шикі ... жаңа үлесінің көмір қалдықтарына ... ... және ... ... үшін кешенді физикалық-химиялық
зерттеулер ... ... кен ... ... ... ... ... ұңғымаларда жұмыс істеген кезде және ақаба коллекторларында
құрамында қамба көміры бар қалдықтар түзіледі.
Қалдықтарды кешенді зерттеулердің көрсетуі ... ... ... ... талдауға үлгіні алу орнына тікелей байланысты ... ... ... бар ... ... бөлігі «шикі» көмірдан
өзгешеленбейді, қамбаның борттарына жақын жерде топырақ және басқа ... ... ... қамбаларында сақталатын шикі көмір, әр түрлі сыртқы әрекеттерге
ұшырайды ... ... ... ... қысымның және т.б.
өзгеруі), сондықтан оның химиялық құрамы және ... ... ... ... улы және ... ... ... әр түрлі
кластары түзіледі. Қамбалардағы «шикі» көмірдың құрамы ИК- спектроскопияның
көмегімен зерттелді.
ИК – спектрлерінде ... ... он және одан көп СН2- ... ... ... – СН3 немесе СН2-ОН тізбегінен алифаттық көмірсутектерді
сіңіру жолағы тіркеледі. Одан басқа ... ... ... ... 1728 см-1 ... ... ... көрінеді. Көмірдың
сақталу ұзақтығына байланысты оның химиялық ... ... ол ИКС ... Бір жыл бойы ... ... алифаттық көмірсутектерді
сіңіру жолағымен қатар (2960см-1, 2928 см-1 және 2856 см-1) ... ... ... – С = О және жай ... байланыс –С
– О – С – (1268 және 1124см-1) жазылады. Сондықтан, қоймаларда (қамбаларда)
орналасқан «шикі» көмір химиялық белсенді ... яғни ... ... ... түзе ... ... ... ұшырайды. Жер қамбаларында
орналасқан «шикі» көмірдың қайнауы төмен ... ... ... жалынды-ионизациялық детекторы бар молекулярлық колонкасының ұзындығы
50 см газды сұйықтықты ЛХМ – 8МД хроматографында талдау жүргізілді. ... ... әр ... ... және 1100С температураларда
изотермиялық термостатта талданды. Үлгілерді хроматографиялық ... ... ... ... ... ... қалыпты
көмірсутектер болады. Бұл деректер ЯМР және ПМР – ... ... ... ... Олар көмірдың жеңіл фракцияларында
циклді ароматты көмірсутектерді анықтамайды. Қамбаларда сақталатын ... ... ... ... ... Қату ... ... 200С болғандағы тығыздығы 0,8540-0,8740 г/см3
3) 400С болған кездегі динамикалық тұтқырлығы 31,7-40,5.
Қалдықтың жалпы ... ... – 30%; ... ... – 10%; су ... ... құрамы (негізгі құраушылар): парафин – ... ... ... ...... ауыр ... қалдықтарының көп мөлшері біріншіден, беткі және
капиллярлық күштердің әсерімен көмірдың қозғалысын күрт ... ... ... ... және ... ... ... түзеді. Сондықтан қамбадан жер асты ... ... ... сақтайды.
Кен орындарында қарамайланған грунт көмірдың бұрынғы төгілгендерін жою
нәтижесінде түзіледі. ... ... ... 15% ... ... 80%
дейін механикалық қоспалар; нафталандар – 0,04-0,35%; аценафтендер - 0,01-
0,1%; флюорендер – ... ...... ...... – 0,7% ... Көмірдың физикалық қасиеттерінің күші бойынша олардың
грунтқа өтуі 5-7 см аспайды, соған байланысты топырақ пен грунтқа ... ... ... ... ... ... (31-кесте).
Қарамайланған грунттарда көмірсутектердің мөлшерін айқындау үшін төрт
хлорлы көміртегін пайдалана отырып экстракция ... ... ... ... ... ... мөлшері
бойынша бір текті емес екенін көрсетті.
ҚОРЫТЫНДЫ
1. Көмір өндіруші сала топырақты ең ірі ластаушылардың бірі
болып ... ... және ... ... ортаға шығарылымдармен топыраққа елеулі экологиялық
зиян келеді. Топырақтың сапасы және өнімділігі төмендейді,
сондай-ақ пайдалы ... ... ... ... ... ... төмен, алайда оның көп ... ... ... қасиетін күр нашарлатады.
Көмірмен ластану жер ... және жер асты ... ... ... ... Канцерогендік және
мутагендік қасиеті бар полициклді ароматты көмірсутекті
заттармен ластанған топырақта ... ... ... ... денсаулығына зиян келтіреді. Топыраққа көмірдың
өтуі нәтижесінде өсімдіктің елеулі бөлігі өледі және топырақ
құнарлылығы төмендейді. Одан басқа, ... ... бар ... ... ... ... ... бар.
3. Әдетте, көмір ... ... ... ... ... және ... ... радионуклиддтер және полициклді ароматты
көмірсутектер болады. Сонымен ... ... ... өте ... ... ... табылады.
4. Көмірмен ластану кезінде жеңіл ... ... ... ... ... олар ... кезде жер бетіндегі
сулармен топырақ бетінен кетеді. Ауыр ... ... ... топырақтың беткі қабатына
бекиді, олардың су-физикалық қасиеттерін күрт өзгертеді және
сүзілу үдерісінде жоғарғы қабаттарына өте ... ... ... ... ... ... ... кескінінде өте баяу
өзгереді. Кескін бойынша терең сіңе отырып ... ... ... ... ... ... молекулалы асфальтты-шайырлы заттар және ... ... ... ... ... еритін төмен молекулярлы элементтер өтеді.
6. Топырақтың табиғи қорғалғандығын бағалау үшін техногендік
элементтердің таралуы немесе жинақталуына топырақтың ... бір ... ... ... ... сіңіру
сыйымдылығының мөлшерін назарға алады.
7. Қазіргі ... ... ... ... ... жалпы мөлшері және құрамы нақты анықталған жоқ.
Бұл ... ... ... ... ... ... негізделген, көмірмен ластанған
топырақтардағы көмір өнімдерінің жалпы мөлшерін анықтаудың
әдістемесін әзірлеу ... ... ... ... ... ... таралу сипатына топырақтың
гранулометрлік құрамы, топырақ теакциясы, органикалық
заттардың мөлшері, катиондардың ... ... ... ... және ... ... әсер ... үдерістер көмірдың сүзілуін модельдеуді қиындатады.
9. Сығылмайтын біртекті ... ... ... ... ... ... ... Дарси заңымен және
тұрақтылық теңдеуімен сипатталады. Жер асты сулы қабаттағы
сүзілудің өтуінің математикалық үлгісі пьезометрлік қысымға
қатысты екінші ... ... ... ... ... ... Сызықтық еместігі
динамикалық тұтқырлықтың ... ... ... ... оның өзі ... ... , сондай-ақ кеңістіктегі координат
пен уақытқа байланысты.
10. Кейбір қарапайым болжамдарда «көмір-топырақ» ... ... ... емес ... ... ... ... шешілетін жылу өткізгіштік типіндегі бір
өлшемдік теңдеу үшін ... ... ... ... Үлгі тапсырмасының сандық шешуі көмірмен ... ... ... ... ... ... ... тізімі:
1. Гмелин С. Г. Путешествие по России для исследования ... ... - СПБ. – ... Левшин Л.И. Описание Киргиз-Казачьих или Киргиз-Кайсатских орд и
степей.- СПБ. – ... ... Г.С. ... для ... ... берегов Ақ
қолқаского моря // Записки рус. Геогр.об-ва.-1983.-Т.10.-С.85-
120.
4. Северцев К.А. Геологические наблюдения, сделанные Н. ... ... в ... ... ... степи в 1857 г. //
Горный журнал.-1860.-№5.-С.18-42.
5. ... И.Г. ... для ... географии Арало-Ақ
қолқаского края // Записки Имп. ... наук ... ... С.Н. ... ... в ... степи Уральской
области и Устюрт, снаряженной обществом ... ж.д. ... ... под ... С.Н. ... .- СПБ. ... Андрусов Н.И. Отчет и геологической поездке на Мангышлак летом
1907 г. // Труды Имп. С.-П. ... ... ... М.В. ... отчет о ... в ... ... ... ... в 1910 г. // ... рус. ... об-ва . -1911.-
Т.ХVII.-С.7-24.
9. Отчет о работе почвенно-ботанического отряда Казахстанской
экспедиции Академии Наук СССР.-Л.-1930.-Вып.IV.-Ч.1,2.-187с.
10. Крата ... ... ... ... СССР.-
Ашхабад.-1985.
11. Пославская О.Ю. Основные черты рельефа Устюрта и его ... ... сб.. ... ( ... его природа и хозяйства. //
Ташкент.-1949.-С.9-29.
12. Орлова М.А. Роль золового фактора в солевом режиме ... ... ... А.М., ... Г.Н. об ... ... и перспективах
исследований в области гидромереорологии и окружающей среды. //
Гидромереорология и экология. -1996.-№4.-С. 7-28.
14. ... К.Ш., ... И.К. О ... ... ... на ... ... и географию почв Казахстана
// Гидромереорология и экология. -1997.-№2.-С. 160-169.
15. Справочник по климату СССР -1966. – Вып. ... ... ... Левицская З.П. Справочник водно-физические свойства и запасы
продуктивной влаги почв пустынно-пастбищной зоны ... ... Ж.С., ... Б., ... Н.К., Вишняков А.С., Куликов
Г.В., СоколовВ.Н. ... воды ... ...

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 21 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жер ресурстары мен топырақ жамылғысы8 бет
Топырақ жамылғысының физикалық қасиетін трансекта бойынша зерттеу22 бет
Қазақстанның топырақ жамылғысы8 бет
Өскемен қаласы топырақ жамылғысының экологиялық жағдайы.50 бет
"Өскемен қаласының атмосфералық ауасы және агроценоздарының ластануын бағалау"32 бет
Cu, Pb, Ni, Cr ауыр металдарының күріш алқаптарындағы топырақтардағы сандық және сапалық құбылымдары (Қызылорда облысы, Шиелі ауданының мысалында)30 бет
Lamiaceae тұқымдасының құнды дәрілік түрі25 бет
«Қараарна мұнай кен орындарының топырағының ауыр металдармен ластануы»51 бет
Іле Fлатауының неотектоникалық қозғалыстарының сипаттамасы123 бет
Іле Алатауының физикалық – географиялық жағдайы46 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь