Мемлекет қаржысы жайлы

Кіріспе
1. Мемлекет қаржысының әлеуметтік экономикалық мәні
1.1 Мемлекет қаржысының мазмұны және құрамы.
1.2 Мемлекет қаржысын жұмылдырудағы қаржы саясатының рөлі
2.Мемлекеттік бюджет . жалпы мемлекеттік қаржының буыны Ретінде
2.1 Мемлекеттік бюджеттің құрылысы және экономикадағы рөлі
2.2 Мемлекеттің бюджеттің кірістерінің құрамы мен құрылымы
2.3 Мемлекеттік бюджет шығыстары және олардың жұмсалу бағыттары
3. Бюджет тапшылығы және оны қаржыландырудың жолдары
Қорытынды
Қолданылған әдебиеттер тізімі
Тақырыптың өзектілігі. Қазақстанның ұлттық экономикасын дамытудың стратегиялық мақсаттарын орындау әлеуметтік-экономикалық процестерді мемлекеттік реттеуді түбегейлі жақсартуды көздейді. Тұрақты экономикалық дамуды қамтамасыз етіп, соның негізінде халықтың тұрмыс жағдайын көтеру үшін ең алдымен мемлекеттік қаржы саласында мемлекеттік басқарудың нысандары мен әдістерін жетілдіру қажет. 1990-шы жылдардың басындағы Қазақстан экономикасын қайта құру әлеуметтік-экономикалық реформаларды қаржыландыруға және ұлттық экономиканың тұрақты дамуын қамтамасыз етуге өз қаржы қорының тапшылығымен (жетіспеуімен) сипатталды. Бұл мемлекет қаржы жүйесінің басқаруындағы түбегейлі өзгерістерді қамтамасыз етті.
Мемлекеттік қаржылар ұлттық табысты қайта бөлуде, қогамдық ұдайы өндірісті дамытуда, қоғамның экономикалық құрылымын қалыптастыруда, өндіргіш күштерді жетілдіруде маңызды рөл атқарады. Мемлекеттің қаржылары әлеуметтік бағдарламаны жүзеге асыруға, мемлекеттік басқару аппараты мен корғанысқа, тәртіп сақтау күштерін қаржыландыруға, сыртқы экономикалық қызметті атқаруға жұмсалады.
Мемлекеттік қаржының материалдық мағынасында мемлекеттік қаржылар мемлекеттің және қоғамның тиісті мүдделерін қамтамасыз етуге қажетті, әрдайым мемлекет меншігінде болатын орталықтандырылған және орталықтандырылмаған ақша қаражаттары қорларының жиынтығын көрсетеді.
Халықаралық тәжірибе көрсеткеніндей, мемлекеттік қаржысын ойластырылған түрде жұмылдырып, қолдану және қаржы саясатын ұтымды қолдану мен реттеу саласында мемлекеттің әлеуетін нығайту үшін уақытында қажетті шаралар қолдану елдің макроэкономикалық тұрақтылығын қамтамасыз етудің маңызды факторы болып табылады.
Осыған байланысты мемлекеттік қаржысының әлеуметтік экономикалық мәнін негіздеу мен қаржы саясатының бағыттарын айқындап отыру өзекті болып табылады.
Мемлекеттік қаржы туралы сұрақтарға мемлекеттік қаржы ұғымын күнделікті қолданысқа енгізген авторды атау қиын. Бұл ұғымның авторлығын 1577 жылы "Республика туралы алты кітап" деген жұмысын бастырып шығарған француз ғалымы Ж. Боденге қалдыруға болады.
Қаржы туралы жұмыстың ("Афин республикасының кірістері туралы") алғашқы авторы Ксенофонт (б.э.д. 430-365 жж.) болды.
Аристотельдің (б.э.д. 384-322 жж.) қаржы саласындағы көзқарасы оның "Афиннің мемлекеттік құрылысы" атты жұмысында баяндалған. Және де XIX ғасырдағы неміс экономисі Вагнердің заңы – «Өспелі мемлекеттік белсенділік заңы» жұмысында баяндалған
1. Құлпыбаев С.Қ. Ынтықбаева С.Ж. Мельников В. Қаржы. Оқу құралы. – Алматы: экономика баспасы 2010 ж.
2. Нурумов А.А., Аймурзина Б.Т. Государственные финансы: Учеб.пособие.- Астана: Изд. КазУЭФМТ, 2009.- 214с.
3. Мельников В. Д., Ли В. Д. Общий курс финансов. Учебник. – Алматы: Институт развития Казахстана, 2001. – 285 с.
4. Қаржы-Қаражат 5/2004, 3 бет З. Искакова «Прочность финансовой системы Казахстана и ее факторы»
5. Иванова М.А. Государственные заимствования на современном этапе.\\Финансы и кредит №14 2006 г.
6. ҚР-ның Президентінің Қазақстан халқына Жолдауы «Жаңа әлемдегі жаңа Қазақстан», «Егемен Қазақстан» 2007, 2 наурыз;
7. Қазақстан Республикасының бюджет кодексі – Алматы: Юрист, 2009ж.
8. Елубаева Ж. М., Бюджетная система Республики Казахстан: теория, практика и направления развития. – Алматы: 2004 – 346 с.
9. Ильясов К. К., Исахова П. Б. Расходы государственного бюджета. Учебное пособие. – Алматы: Экономика, 2003. – 290 с.
10. Проблемы эффективности использования средств государственного бюджета Республики Казахстан в условиях развития рыночных отношений /Ж.А. Кулекеев, А.Ж. Султангзин, А.Б. Зейнельгабдин, А.М. Мухаметкарим; под общей редакцией д.э.н. А.С. Серикбаева – Астана: Академия государственной службы при Президенте Республики Казахстан, 2003 – 169.
11. План совместных действий Правительства Республики Казахстан,
Национального банка Республики Казахстана и Агентства Республики Казахстана по регулированию и надзору финансового рынка и финансовых организаций по стабилизации экономики и финансовой системы на 2009-2010 годы /Казахстанская правда, 15.01.09
12. Қ.Р Сатистикалық жинағы 2004ж ,Қаржы бөлімі
13. ҚР-ның мемлекеттік бюджеті\\www.minfin.kz
14. ҚР-ның республикалық бюджеті \\ www.minfin.kz
15. ҚР-ның жергілікті бюджеті \\ www.minfin.kz
16. Илиясов Қ. Қ., Құлпыбаев С. Оқулық. – Алматы: 2003. – 448 бет.
17. 2007-2009 жылдарға арналған ҚР Үкіметінің орта мерзімді фискады саясаты N 660 12.06.2006жылы
18. Проблемы эффективности использования средств государственного бюджета Республики Казахстан в условиях развития рыночных отношений /Ж.А. Кулекеев, А.Ж. Султангзин, А.Б. Зейнельгабдин, А.М. Мухаметкарим; под общей редакцией д.э.н. А.С. Серикбаева – Астана: Академия государственной службы при Президенте Республики Казахстан, 2003 – 178.
19. 2007-2009 жылдарға арналған ҚР Үкіметінің орта мерзімді фискады саясаты N 660 12.06.2006жылы
20. Зейнельгабдин А.Б. и др. Экономический рост и расходы государства – Астана, Академия государственной службы при Президенте Республики Казахстан, 2004 – 146.
21. Қазақстан Республикасы Президентінің 2005 жылғы 1 қыркүйектегі № 1641 Жарлығымен бекітілген Қазақстан Республикасы Ұлттық қорының қаражатын қалыптастырудың және пайдаланудың орта мерзiмді перспективаға арналған тұжырымдамасы
22. Салық кодексі – Алматы 2009ж.
23. Бюджет тапшылығы туралы www.egemen.kz
24. Бюджет тапшылығын қаржыландыру жолдары www.google.kz;
25. Бюджет тапшылығының көрсеткіші www.khabar.kz
        
        Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі. Қазақстанның ұлттық экономикасын дамытудың
стратегиялық мақсаттарын орындау ... ... ... ... жақсартуды көздейді. Тұрақты экономикалық
дамуды қамтамасыз етіп, соның негізінде халықтың тұрмыс жағдайын көтеру
үшін ең алдымен ... ... ... ... ... мен ... ... қажет. 1990-шы жылдардың басындағы
Қазақстан экономикасын қайта құру әлеуметтік-экономикалық реформаларды
қаржыландыруға және ... ... ... ... ... ... ... қорының тапшылығымен (жетіспеуімен) сипатталды. Бұл мемлекет
қаржы жүйесінің басқаруындағы түбегейлі өзгерістерді қамтамасыз етті.
Мемлекеттік қаржылар ұлттық табысты ... ... ... ұдайы
өндірісті дамытуда, қоғамның экономикалық құрылымын қалыптастыруда,
өндіргіш күштерді жетілдіруде маңызды рөл атқарады. ... ... ... ... ... мемлекеттік басқару аппараты мен
корғанысқа, тәртіп сақтау күштерін қаржыландыруға, сыртқы экономикалық
қызметті атқаруға жұмсалады.
Мемлекеттік қаржының ... ... ... қаржылар
мемлекеттің және қоғамның тиісті мүдделерін ... ... ... мемлекет меншігінде ... ... ... ақша ... ... жиынтығын көрсетеді.
Халықаралық тәжірибе көрсеткеніндей, мемлекеттік қаржысын
ойластырылған ... ... ... және қаржы саясатын ұтымды
қолдану мен реттеу саласында мемлекеттің ... ... үшін ... ... ... ... макроэкономикалық тұрақтылығын қамтамасыз
етудің маңызды факторы болып табылады.
Осыған байланысты ... ... ... ... ... мен қаржы саясатының бағыттарын айқындап отыру өзекті
болып табылады.
Мемлекеттік қаржы туралы сұрақтарға ... ... ... ... енгізген авторды атау қиын. Бұл ұғымның авторлығын
1577 жылы ... ... алты ... деген жұмысын бастырып шығарған
француз ғалымы Ж. Боденге қалдыруға болады.
Қаржы туралы жұмыстың ("Афин ... ... ... ... ... (б.э.д. 430-365 жж.) болды.
Аристотельдің (б.э.д. 384-322 жж.) қаржы ... ... ... ... құрылысы" атты жұмысында баяндалған. Және де XIX
ғасырдағы неміс ... ... заңы – ... ... ... ... ... қаржының мәні, оның даму зандылықтары, ... ... ... мен ... ... өндіріс процесіңдегі рөлі
қоғамның экономикалық құрылысымен, ... ... ... ... таңда мемлекетік қаржы ұғымы - ... ... ... ... ... ... ... қаржы саясаты
шешімінен Қазақстанның бюджет қабілеттілігінің, мемлекет пен оның
кәсіпорынының функцияларын ұтымды ... ... ... және ... ... нарықтың барлық сегменттерінің жағдайы
тәуелді ... ... ... себептер Қазақстанның қаржылық
нарығының ... ... ... ... ... ... ... мен міндеттеріне келетін болсақ, бюджет
шығыстарын қалыпты деңгейде ұстап, қаржы саясатының ... ... ... ... көбейтіп, бюджет тапшылығына жол бермеу.
Қойылған мақсатты жүзеге асыру төмендегі міндеттерді шешуді
көздейді:
- Мемлекеттік қаржыны ұйымдастырып оның ... ... ... ... ... ... тиімділігін анықтаудағы стратегиялық
жоспар қажеттілігін негіздеу;
- Мемлекеттік қаржыны басқару жағдайында теориялық негіздерін зерттеу;
- Мемлекеттік қаржы саясатын тиімділігін, мемлекеттік қаржының ... ... ... ... ... қарастыру;
- Мемлекеттік қаржы түсімдерін талдай отырып, шығындарды азайтып,
мемлекеттік қаржының ... ... одан әрі ... ... қаржының стратегиялық жоспарлау арқылы ... ... ... ... Экономикалық дағдарыстан шығу және одан әрі серпінді даму.
Диплом жұмысының зерттеу объектісі ретінде оңтайлы ... ... ... шығындарды қадағалау арқылы түсімдерді жоғарылату
болып табылады.
Зерттеудің предметі оның ... ... ... рөлі ... ... қаржының мехенизмі болып
табылады.
Диплом жұмысының ғылыми жаңалығы негізінде мынандай нәтижелерге ... ... ... ... мәні ... ... Республикасында Мемлекеттік қаржысын жұмылдырудағы қаржы
саясаты мен қаржы механизмінің әдістері мен нысандары ... ... ... кірістері құрамы мен құрылымы айқындалып талданған;
- Бюджет шығыстарының дұрыс жұмсалу ... ... ... ... қаржысының экономикалық мәні теориялық тұрғыда нақтыланған;
- Мемлекет ... ... ... ... рөлі ... Мемлекеттік бюджеттің кірістерінің құрылымы нақтыланып, талданған;
- Бюджет тапшылығын ... ... ... ... ... ... ... негізі ретінде экономикалық ғылым
классиктерінің еңбектері, ... ... ... ... ... ... мемлекеттік қарыз әл-ахуалына талдау еңбектері,
мемлекеттік бюджет пен бюджет тапшылығын ... ... ... ... және ... институттарының ғылыми-
әдістемелік басылымдары алынды.
1. Мемлекет қаржысының әлеуметтік экономикалық мәні
1.1 Мемлекет қаржысының мазмұны және ... ... ... ... факторларға: қоғам дамуының
таңдап алынған үлгісіне, ... ... ... ... факторларға байланысты экономикалық қызметке қатысады. Жалпы
мемлекеттің ... ... ... оның мына ... ... дамудың қалыпты барысына мүмкіндік ... ... ... ... ... ... және ... қорғау;
3) Табыстар мен байлықты қайта бөлу;
4) Экономиканы тұрақтандыру;
5) Ресурстарды қайта бөлу.
Аталған функциялардың әс әрекеті тікелей ... ... ... ... ... байланысты болып табылады; айтарлықтай дәрежеде
бұл байланыс мемлекеттің үшінші, ... және ... ... жүйе табыстар мен байлықты алғашқы бөлуде айтарлықтай
теңсіздікті ... ... ... ... ... ... табыстарын теңестіру үшін салық салудың, трансферттердің,
жалақыны реттеудің, бағалардың ... ... ... ... жөніндегі іс-қимылы
экономикалық ... ... ... ... ... және
инфляция деңгейін бақылауды, сондай-ақ экономикалық өсуді ынталандыру
жөніндегі шараларды кірістіреді.
Экономикалық ресурстарды қайта бөлу екі ... ... ... ... ... ... тауарларды өндірудің тепе-теңдік көлемінің олардың оңтайлы
көлемінен ауытқуы;
2) Ресурстарды бөлуден рыноктың бас ... ... ... ... және ... көрсетуді ұлғайту мен өндіру үшін оларды
жеткілікті бөлмеу.
3) Бірінші жағдаятта тауарлар мен ... ... ... ... ... бұл ... ... өндіруші немесе тұтынушылар болып
табылмайтын субъектілерде шығын тудырады ... ... ... ... жанама нәтижелер немесе құйылымдар деп аталады және ... ... ... емес ... ... топтардың
пайдалары немесе шығындары болып табылады.
Құйылым шығындарына айналадағы ... ... ... ... қолайсыздықтардың болуымен байланысты шығындар
жатады. Бұл жағдайда өндірушілер өздерінің шығындарының бір ... ... ... және ... шығындары азаяды. Нәтижесінде
өндірушілерде өндірістің үлкен көлемі болуы мүмкін, демек бұл тауарларды
өндіру үшін ресурстар көбейтілген көлемде түсетін болады.
Құйылым пайдаларын: ... ... ... ... көмек, ауа-райын болжау, өрттен қорғау және басқа бірқатар
қызметтер көрсетулер жасайды, бұлардан ... бұл ... ... ғана ... ... ... жалпы қоғам да алады. Бұл
қызметтер көрсетуді ... ... тек ... ... ал құйылым пайдалары ақиқаттық мөлшерге дейін сұранымды
толықтырады және ... ... ... көлемін белгілейді. Бұл
жағдаят мұндай қызметтер көрсетуге ресурстарды бөлудің жеткіліксіздігін
сипаттайды.
Өндіріске және тиісінше белгілі бір ... , ... ... көрсетуді өндіретін, қамтамасыз ететін салаларды қаржыландыруға
сонымен бірге мемлекеттің тікелей қатысуы нұсқалары болуы мүмкін алады.
Олар ... және ... деп ... ... тауарлардың рыноктық
тауарлардан қағидалы айырмашылығы, олар бөлінбейді және шығарып ... ... ... жеке сатып алушының тауарға қол жетушілігін оның тап
өзіне қажетті нақты тауарларды сатып алу ... ... ... ... сатып алушының егемендігін анықтайды.
Шығарып тастау қағидаты тұтынушы егер ол тауардың нарықтық бағасын
төлей алмаса немесе ... ... осы ... ... ... білдіреді.
Қоғамдық тауарлар бөлінбейді, өйткені олар жеке сатып алушыларға
бөлшектеніп сатылмайды және пайдаланушыларды ... ... ... яғни бұл ... ... ... ... іс-әрекет
етпейді. Рыноктық тауарлардан алынған пайда оларды сатып алу кезінде, ал
қоғамдық тауарлардан алынған ... ... ... ажыратылады.
Елеулі сипаттағы қоғамдық тауарларға қалалар мен елді мекендердегі
абаттандыру объектілерінің ... мен ... көше ... ... және ... ... ... кеңірек
аспектіде – құқықтық тәртіпті қорғау жөніндегі қызметтер, мемлекетті
сырттан қол ... ... ... басқару қызметтері
жатады[1].
Кез-келген жағдайда нарықтық жүйе не қоғамдық тауарларға ресурстарды
бөлмейді немесе оларды ... ... ... ... ... арқылы мұндай тауарларды, игіліктерді және қызметтер
көрсетуді өндіру және қоғамды олардың белгілі бір ... ... ... ... ... қабылдауы тиіс. Экономикалық ресурстарды қайта
бөлуге салық-бюджет жүйесі арқылы жетеді: салық және ... да ... ... жекеше сектор дара, рыноктық тауарларды өндіруде, ал
халық оларды тұтынуда шектелінеді. Сөйтіп ... бір ... ... ... ... ... қоғамдық мүдделерді
қанағаттандыруды қамтамасыз етуші салалар, өндіріс қаржыландырылады.
Теориялық ... ... ... ... ... ... ... теориясына, тұтынушылардың соңғы қосымша өлшемді
төлеуге ... әзір ... яғни оның ... қоғамдық тауардың бұл
өлшемінің шекті шығындарымен теңестірілгенде шекті ... ... ... ... ... баға мен ... ... сәйкс анықталады.сөйтіп, экономикалық ресурстарды қайта бөлу
проблемалары саяси тұрғыдан салықтық-бюджеттік механизм арқылы шешілетін
мемлекеттің қаржы салаларының аспектісіне ауысады және ... ... ... ... қаржылық саясаттың тиімділігі мен мақстаына
сайлығының мән-мағынасын құрайды.
Мемлекеттің қаржысы мемлекеттің экономикалық, ... ... ... үшін оны қажетті ақша ресурстарымен қамтамасыз
ететін елдің қаржы жүйесінің маңызды сферасы болып ... және ... мен ... сан ... өзара байланыстарды қамтитын
мемлекеттік сектордың өндірістік және ... ... ... ... мәні ... ... қаржысы мемлекеттің, оның
кәсіпорындарының қаржы ресурстарын ... ... ... пен оның кәсіпорындарының функцияларын орындауға пайдалану үшін
қоғамдық өнімнің құны мен ұлттық байлықтың бір ... бөлу және ... ... ... ақшалай қатынастарды білдіреді.
Мемлекет (өзінің билік пен басқару органдары арқылы), бір жағынан,
жеке кәсіпорындар, ұйымдар, мекемелер, азаматтар, ... ... ... ... ... субъектілері болып табылады.
Ішкі ұлттық өнімнің ... ... ... шығыстары
көлемінің озыңқы қарқынмен өсуі мемлекеттің қаржыларына тән сипат болып
табылады. Бұл құбылыс XIX ... ... ... ... заңы –
«Өспелі мемлекеттік белсенділік заңы» ретінде белгілі. Бұл заңға сәйкес
өнеркәсіп ... ... ... ... ... ... көлеміне
қарағанда жылдамырақ өсуі тиіс. ... ... ... ... байланыстрады:
1. Экономика дамуының натижесінде экономикалық тірліктің күрделенуімен ... ... ... бұл ... ... ... және ұтымды
экономиканы, құқық тәртібін, заң қызметтерін кеңейтуді қолдаудың
қажеттігіне жеткізеді;
2. Теника мен ... ... ... ... ... ... ... бұл капиталды майда фирмалардың алдында артықшылықтары бар
акционерлік компаниялар немесе мемлкеттік корпорациялар ... ... ... ... ... ... үшін техникалық шаттар
бойынша олар құрылатын өндірістерге қатысуы ... ... ... ... ... экономикалық бағалауға төзбейтін
білім беру және денсаулық ... ... ... ... ... заңы ... шаруашылықтың белгілі бір шектеулігін
және экономикалық үдерістерді мемлекеттік реттеудің қажеттілігін
дәлелдейді.
Мемлекет ... үшін көп ... ... ... ... ... ... ол бөлу мен бақылау функцияларын орындайды.
Сонымен бірге экономиканың мемлекеттік секторында нақтылы өндіріспен
байланысты қаржылық қатынастар әрекеті жағдайларында мемлекет ... ... ... ... етеді. Жалпы кеңейтілген түсінікте
бұл буын қоғамдық ұдайы өндіріске оның адамның ... ... ... ... және ... игіліктеріне жәрдемдесу
бөлігіне жұмыс істейді. Бұл ... ... ... өндірістік функцияның
ғаламдық әрекеті және жарым-жартылай бөлгіштік туралы айтуға болады.
Алайда бөлгіштік функциядағы мемлекеттің қаржысын ... ... үшін ... ... іс-қимылдарының қажеттігінен
туындайтын құрамдас қосалқы функцияларды бөліп көрсеткен жөн, олар:
1. Орналастыру; 2. ... ... 3. ... ... функциясы қоғамдық тауарлар, игіліктер және
қызметтер рыноктық жуйе арқылы ... ... ... ... ... өндіру және халықты қамтамасыз ету үшін ресурстарды
бөлуі және орналастыруы қажет ... ... ... ... ресурстарды жекеше және қоғамдық тауарлар арсында оңтайлы
бөлуде және ... ... мен ... ... ... отыр. Қоғамдық
тауарлардың ресурстары көбінесе салықтардың есебінен өалыптасатындықтан,
жекеше, рыноктық тауарларды өндірудің ... ... ... фискалдық саясат үшін қиын болып көрінуі
мүмкін[2,214].
Түрлі фискалдық құралдар ... ... ... ... тікелей мыналар арқылы орындалады:
1. Табысы төмен үй шаруашылықтарын ... ... ... ... ... ... салықтық-трансферттік тәсілі арқылы;
2. Баламалы түрдегі бөлініс жалдаушылардан төмен табыс болатын тұрғын ... ... ... ... үшін ... ... арқылы орындалуы мүмкін;
3. Ақырында қайта бөлуге табысы ... ... ... ... қаражаттандыруды көбінесе жоғары табысты тұтынушылар сатып
алатын тауарларға салынатын салықтармен ұштастыру ... ... ... ... ... ... ... немесе
өндірушілердің таңдауға араласуы болғанда көтерілетін толық нәтижеленетін
ысыраптар немесе тиімділік ... ... ... ... ... арқылы қайта бөлудің жеке тұтыну
немесе өндірістік таңдауға кедергі жасамайтын артықшылығы болады. Алайда
тіпті бұл ... де ... ... емес, сондықтан жанжалды
теңдік пен тиімді мақсаттарды теңгеруді табу қажет. Жүргізілетін оңтайлы
саяссат мүдделердің екеуіне қолданылуы тиіс.
Тұрақтандырудың ... ... ... ... сауда мен төлем
балансының жай–күйінің нәтижелерін ескере отырып, жоғарғы жұмыспен
қамтуға, бағаны тұрақтандыру мен ... ... ... дәрежесін
қамтамасыз етуге саяды. Сонымен бірге мемлекеттік бюджеттің ... ... ... ... ... ... не ... шараларды
қолдана отырып, мемлекет жиынтық сұранымға ықпал жасайды. Осыған
байланысты бұл ... ... ... ұдайы өндірістік функциясына
барып тіреледі және мемлекет жұмылдырған ... ... ... ... ... мақсатына бағыттау кезінде оған түрленуі
мүмкін[3,285].
Мемлекеттің қаржысы бұл буынға имманенттік түрде тән ретінде бұрын
баяндалған ... ... ... ... қаржысының экономикалық мазмұны бірыңғай емес: олардың
құрамында жеке оқшауланңан буындар бөлінеді, олардың ... ... ... ... ... және жергілікті деңгейлерде
іс–әрекет етеді және ... ... ... ... ... ... кредитті, мемлекеттік және муниципалдық
кәсіпорындар мен ұйымдардың қаржыларын ... ... ... функциялық арналымының арқасында мемлкет экономикалық, әлеуметтік,
саяси үдерістердің үлкен спектріне, салалық және аумақтық ... ... ... және ... ... ... ... қарай мемлекеттің қаржысы жалпымемлкеттік (республикалық) және
жергілікті (муниципалдық) қаржылар болып бөлінеді.
Функциялық арналымы бойынша ... сан ... ... ... ... ... ... салалық
аспектілерде көптеген экономикалық және әлеуметтік үдерістерге ықпал
жасай алады.
Егер қаржылық қатнастарды ... ... ... мен ... ... ... жасау деңгейіне сүйенетін
болсақ, онда Қазақстан Респпубликасындағы мемлкет ... ... ... ... көрсетуге болады.
Мемлекет қаржысының құрамында республикалық және ... ... ... қатынастар маңызды рөл атқарады.
Бюджеттік өзара ... ... ... ... қарамағына қаржылық әдіспен қайта бөлінетін ұлттық табыстың
едәуір бөлігі жұмылдырылады.
Сурет 1.Қазақстан Республикасының мемлекеттік қаржысы құрылымы
Қайнар көзі: Қаржы негіздері. С.Құлпыбаев, С.Ж.Интыкбаева,
В.Д.Мельников
Түрлі ... ...... ... ... ... пен ... республикалық және жергілікті органдары
үшін тірліктің қаржы базасы болып ... ... ... ... ... ... ... бюджет қалыптастырылады. Оның ресурстары мемлекеттік
мақсатты кешенді ... ... ... ... ... ... ... мен басқару органдарын
ұстауға байланысты мемлекеттңің шығыстарын қамтамасыз ... ... ... ... жергілікті бюджеттерге маңызды орын
беріледі. Жергілікті бюджеттер көбінесе экономикалық үдерістерді ... ... ... ... ... ... етеді,
жергілікті кәсіпорындар шығаратын өнімнің ... ... ... инфрақұрылымды жасауға еңбек ресурстарының ұдайы өсуі
жөніндегі шығындарды қаржыландыруға жәрдемдеседі. Жергілікті бюджеттер
әлеуметтік бағдарламаларды жүзеге ... зор рөл ... тыс ... арналымы арнаулы мақсатты аударымдар мен
басқа көздер есебінен жеке нысаналы шараларды ... ... ... ал ... тыс ... құқықтық мәртебесі
қаражаттарды қатаң мақсатты арналым ... ... ... ... дербестігі өкілетті және атқарушы органдардың қатысуысыз
дербес басқаруды қажет етеді, ... өзі ... тыс ... неғұрлым жедел пайдалануға мүмкіндік береді.
Мемлекеттік кредиттің мазмұнын ... ақша ... ... мен ... ... бос ... жұмылдыруға
және оларды мемлекеттің шығыстарын қаржыландыруды ... ету ... ... ... ... ... пайда болады.
Заңи және жеке тұлғалардың уақытша бос ... ... ... ... облигацияларды, қазынашылық міндеттемелерді
және мемлекеттік бағалы қағаздардың басқа түрлерін сату арқылы ... ... ... ... ... ... ... компаниялары, фирмалар сонымен қатар халықаралық және мемлекет
аралық қаржы мекемелері кіріседі.
Мемлекеттік сектордың жұмыс істеуі мемлекеттік ... ... ... ... ... ... заңи ... мүлкі
және мемлекеттік қазына болып ажыратылады.
Мемлекеттік заңи тұлғалардың мүлкі ... ... ... кәсіпорындар мен ұйымдар қаржысының жұмыс істеуінің негізін
құрайды. Олардың қызметтерінің ерекшеліктері Шаруашылықты ... ... ... ... өйткені мемлекеттік сектор
кәсіпорындар ының өзіндік ... ... бұл ... ... үшін ... және басқарудың біртұтас қағидаттарына бағынады.
Мемлекеттік қазына республикалық және жергілікті ... ... ... ... ... кіріктіреді:
1. Республикалық бюджеттің қаражаттары;
2. Мемлекеттің алтын валюта қаражаттары:
3. Мемлекеттік меншіктің ... ... ... оның ... және ... әлемі, басқа табиғи ресурстар);
4. Республикалық меншікке жататын оқшауландырылмаған ... ... ... етпеген иесіз мүлік, тәркілегнген, мұраланған құқығы бойынша
мемлекетке ... ... ... қалған мүлік (иесіз мүлік), мемлекетке
қазынаға өткізуге немесе беруге ... ... ... ... ... қазына мыналарды кіріктіреді:
1. Жергілікті бюджеттің қаражаттары;
2. Коммуналдық меншікке жататын ... ... ... ... ... ... мемлекетке икемді
және атаулы экономикалық және ... ... ... ... ... ... ... керекті арнаға бағыттай отырып, ... ... ... ... ... ... ... Сонымен
бірге үкіметтің экономикалық функцияларын орындаудың, қоғамның өмір
сүруінің әр ... оның ... мен ... ... ... ... ... қаржысы категориясының рөлі мен ... ... ... ... ... ... ... рөлі
Кез-келген қоғамда мемлекет қаржыны ... ... ... ... ... үшін, белгілі бір мақсаттарға жету үшін
пайдаланады. ... ... іске ... ... саясат маңызды
рөл атқарады. Оны жасап жүзеге асыру ... ... ... ... ... шарттары қамтамасыз етіледі; ол экономикалық
мүдделерге ... ... ... бір ... ... ... ... заңнамасының негізінде қаржылық ресурстарды жұмылдыру,
бөлу және пайдалану жөніндегі мемлекеттің және ... ... ... ... ... деп ... Ол мемлекеттің
экономикалық саясатының құрамды бөлігі болып табылады. Қаржыны басқарудың
бүкіл жүйесі мемлекеттің қаржылық саясатына ... ... ... ... басқа саясат сияқты қаржылық
саясат қондырмаға жатады, ал қаржылық саясатта білінетін және өндірістік
қатынастардың, белгілі бір экономикалық формацияның бір ... ... ... ... ... ... ... саяста қоғамның әлеуметтік-экономиалық дамуы жөніндегі
міндеттерді шешу үшін қаржыны пайдалану жөніндегі мемлекеттің ... ... ... ... ... оның ... ... табылады [1].
Қаржылық саясаттың бағыттары елдің экономикалық ... ... және өзге ... ... Экономиканың дағдарысты жағдайы бір жағынан, өндірістің
құлдырауының тоқтатылуына және ... ... ... ... ... түрінде), қаржылық ресурстарды
экономиканың белгілі бір салаларына тиімді жұмсау мақсатында оларды
жұмылдыруға, ал бақа ... ... ... ... ... ... ... және т.с.с. бағытталған
қаржылық саясатты алдын ала анықтайды. Тиісінше, экономика басқа жай-
күйге ауысқанда ... ... ... да ... ... ... қаржылық саясаттың дұрыстығы, сөзсіз, елде
қалыптасыпотырған ... ... сыни ... ... ... ... ... – болжамдар мен ұсыныстарды әзірлеу
кезінде экономикалық жағдайды ... ... ... ... үстіне бұл аса маңызды, өйткенідамудың жалпы үрдісі ... ... атап ... әлеуметтік қамсыздандыру жөніндегі
бағдарламаларға, табыстардың орташа ... ... ... ... ... мемлекеттің басым шығыстары арқылы ... ... ... ... рөлі болып табылады.
Қаржылық саясатты жасау үдерісінде ... ... ... ... үшін ... жағдайлар қамтамасыз етіледі. Тап
сондықтан қаржылық саясат экономика мен әлеумкттік сфераға ықпал жасаудың
белсенді тетігі болып табылады. ... ... ... ... ... шоғырландырудың және жинақтаудың және
экономикалық саясатпен жасалатын дамудың бағыттары бойынша оларды бөлудің
міндеттерін шешеді.
Қаржы жалпы экономикалық категория ретінде абстракцияның аз ... ... ... ... жеке ... категориялардан
тұратындықтан, дербестіктің белгілі дәрежесімен саясаттың ... ... ... жүргізуші субъектілер, мемлекеттік қарыз
алу саясатын және оларға сай келетін салықтық, бюджеттік, шаруашылық
жүргізуші субъектілердің, ... ... ... ... ... қаржылық құқықтық, сақтық механизмдерін бөлуге болады.
Осы бес бағыттың жиынтығы мемлекеттік саясатты жүргізудің ... ... ... ... саясатын анықтайды.
Қаржыны басқарудың бүкіл жүйесі мемлекеттің қаржы ... ... ... ... ... ... және ... тармақтары
қатысады. Қазақстан Республикасында оның конституциялық ерекшеліктеріне
қарай жалпы экономикалық саясат сияқты қаржы саясатын ... ... ... ... ... ол жыл ... Жолдауында
ағымдағы жылға және перспективаға арналған қаржы саясатының ... ... ... ... ... ... бағыттарын
жүзеге асыру және қоғамдағы әлеуметтік тұрақтылықты қамтамасыз ету
мақсатымен осы Жолдаудың шеңберінде іс-қимыл ... ... орай ... ... ... бір бөлігі ретінде Үкімет
қаржы саясатын іске асыруға қажетті зандардың жобаларын жасайды және
оларды қарап, ... үшін ... ... ... ... қаржы стратегиясы мен қаржы тактикасы
болып екіге бөлінеді және олар қаржылық ... ... ... ... [2].
Қаржы стратегиясы – экономикалық және әлеуметтік стратегиямен
анықталып, перспективаға есептелген және ірі ... ... ... ... ... ұзақ мерзімді курсы. Ол макроэкономикалық
үдерістер дамуының ұзақ ... ... ... ал ... ... ... стратегиялық мақсатқа жетудің
кезеңдері ретінде жүзеге асырылып отырады. Сөйтіп, қаржылық саясаттың
мазмұны ... ... ... ... ... ... ... отырады.
Қаржы стратегиясын мемлекет қоғам дамуының ірі тарихи кезеңдеріне
үлестіре отырып жасайды. Оны жасау үдерісінде қаржыны дамытудың ... ... оны ... ... ... ... ... қағидаттары белгіленеді. Ұзақ мерзімді
мақсаттарды таңдап алу және ... ... ... ... қаржылық ресурстарды экономикалық және әлеуметтік дамудың басты
бағыттарында шоғырландыруды қажет етеді.
Сурет 2. Қоғамдық-экономикалық формацияның базистік және қондырмалық
жүйесіндегі ... ... ... ... ... ... тактикасы – қаржылық байланыстарды ұйымдастыруды дер кезінде
өзгертіп отыру, қаржылық ресурстарды қайта топтастыру арқылы ... ... ... ... ... ... Ол назарды кезек
күттірмейтін міндеттерді шешуге, пайда болған ... және ... ... саланың ... ... ... ... ... нұсқаманы
нақтылайды. Қаржы стратегиясының біршама ... ... ... ... ерекшеленуі тиіс, ол экономикалық жағдайлардың,
әлеуметтік факторлардың және басқалардың ширақтылығымен ... ... ... ... ... мен ... ... байланысты.
Стратегия тактикалық есептерді шешу үшін қолайлы жағдайлар жасайды.
Экономика мен ... сала ... ... ... мен ... ... отырып, тактика әдістерді өзгерту, қаржылық
байланыстарды ұйымдастырудың нысандары арқылы неғұрлым ... ... ... пен ... өте аз ... қаржы стратегиясы белгіленген
міндеттерді шешуге мүмкіндік береді.
Қаржылық саясат экономикалық қатынастардан туындайды, ... ... ... ... ерікті емес, ол өзінің ... ... ... ... Қаржылық өатынастар дамуының
өзінің айрықшалықты заңдары болады. Қаржының логикасы ... ... ... ... алады: экономиканы тездетеді немесе оған кедергі жасайды.
Мемлекеттің қаржылық саясатының мазмұны экономикалық заңдардың ... ... ... ... даму міндеттеріне сәйкес қаржыны
жоспарлы ұйымдастыру болып табылады. Қоғамдық ... ... ... саясаттың өзіне тән белгілері болады, ол экономиканың жай-күйін,
қоғамның материалдық және мәдени өмірінің толғағы ... ... ... ... ... отырып, түрлі міндеттерді шешеді.
Мемлекеттің қаржылық саясатының мазмұны айтарлықтай күрделі, өйткені
ол шаралардың ауқымды кешенін, оны ... ... ... ... ... ... ... дамуының негізінде ұзақ және таяу
перспективаларға ... ... ... ... тұжырымдамасын
жасау;
2) Экономикалық саясаттың тиісті мақсаттары мен міндеттерін ... ... ... стратегиялық және тактикалық шараларын
тұжырымдау;
3) Қойылған мақсаттарға жету үшін белгіленген ... ... ... ... ... ... ... үш буынның бірлігі мемлекеттің қаржылық саясатының
мазмұнын анықтайды. Егер бұл буындардың ең ... бірі жоқ ... ... ... ... ... қанағаттандыра алмайды.
Қазақстан жағдайларындағы қаржылық саясаттың мақсаты іс-шаралар
әзірлеу және ... ... ... ... құрылымын қайта құрудың негізінде экономикасын әлемдік
шаруашылыққа ұтымды біріктіру жолымен сырқы экономикалық ... ... ... ... ... және ... қаржыландыру
жөніндегі қаржылық механизм арқылы іске асыру болып табылады. Бұл ретте
қаржылық саясаи пен қаржылық механизм рыноктық үдерістерде ... ... ... ... ... етуі тиіс.
Қазақстан Республикасында тиісті қаржылық саясаииы және оны жүзеге
асыру механизмін жасау мен ... ... ... ... ... ... бағдарламаларды жүзеге асыру
жалғастырылуда.
Қазіргі кезеңде қаржылық саясаттың ... ... ... ... ... ... болады:
а) елдің дамуынынң әрбір нақты кезеңінің ерекшеліктерінегізінде
қаржылық ресурстардың неғұрлым ... ... ... ... қамтамасыз ету;
б) қаржылық ресурстарды қоғамдық өндірістің сфералары арасында,
ұлттық ... ... ... ... бөлу және ... ... бір ... бағыттау.
с) экономикалық дамудың белгіленген бағыттарын орындау үшін тиісті
қаржылық механизмді жасап, оны үнемі жетілдіріп отыру.
Қаржылық ... ... оның мына ... ... ... зор: қолда бар нақты қаржылық ресурстарды негіздей отырып,
бюджеттерді жасау, ... және ... ... қоғамдық өндірістің барлық
қатысушыларының әлеуметтік, ұлттық және кәсіби топтардың ... ... ... ... ... ... қамтамасыз
ету;
- қаржы жүйесінің барлық ... мен ... ... ... ... ... резервтерді жасау;
- мемлекет пен шаруашылық жүргізуші субъектілердің арасында қаржылық
ресурстарды оңтайлы бөлу.
Қаржылық саясаттың тиімділігін қамтамасыз ететін ... ... ... ... объективті экономикалық заңдардың іс-әректін есепке алу;
- нақты тарихи жағдайларды есепке алу;
- өткен жылдардың өзіндік ... және ... ... ... ... ... талап етеді:
1. Қаржылық саясаттың өндірістің объективті заңдылық дамуына сәйкестігі,
сондықтан сенімді ақпараттың ... ... зор. ... ... саясаты жасаудың базасын құрайды. Кері байланыс қағидаттарын
сақтаудың ...... ... ... негізі.
2. Шешімдер есеп-қисаптардың және жүргізілетін іс-шаралардың салдарынан
анық көруге ... ... ... ... ... талап қаржылық саясатты жасап, жүргізуге кешенді тәсілдемені
сақтау болып табылады. Үйлестіру негізгі міндеттерді ... ... ... ... ... ... негізгі бағыттары мыналар
болып табылады:
1) Шаруашылық жүргізуші субъектілер ... ... ... ... ... шаралар жүргізу;
2) Дағдарысты жай-күйді жою және қаржы жүйесін сауықтыру;
3) Халықты әлеуметтік қорғау жөнінде шаралар кешенін жүргізу.
Экономикалық ... шығу және одан ары ... ... сындарлы және негізгі саясаты арқылы болуы мүмкін. Қаржылық
саясаттың басты субъектісі Мемлекет ... ... Ол ... ... ... ... ... басты бағыттарының стратегиясын
әзірлейді және алдағы кезеңге ... ... ... ... ... ... анықтайды. Жалпы экономикалық саясат сияқты
қаржылық саясатты мемлекет экономикалық заңдардың - ... ... ... ... ... ... ... байланыстар мен
өзара тәуелді құбылыстардың және үдерістердің талаптарын негіздей ... ... ... ... ... ... тиімділікті арттыруға
бағдарлануы және мақсатты қаржылық ресурстардың көлемін және ... ... ... ... ... қайтарым көрсеткішінің өсуі
қаржылық саясаттың әсерлігін куәландырады. Әрбір нақтылы жағдайда ... ... ... ... бере ... ... ... тәжірибені ескеру және бұл жағдай үшін нақтылы жағдайларды
пайдалану қажет.
Рыноктық экономика жағдайында ұзақ ... ... ... ... және ... ... ... сүйеніп
әрекет ететін тиісті қаржылық саясат материалдық-заттай, ақша ағындарының
күнделікті әрі перстпективалық тепе-теңдігіне ... ... ... ... ... ... ... етудің негізгі өркениетті
әдісі болып табылады. Ол бірінші кезектегі міндеттерді - ... ... ... ішкі және ... ... ... ... дамыту, қолданыстағы салық жүйесін жетілдіру, инфляцияның
қарқынын төмендету және т.б. шешу үшін ... ... ... реттеуіштердің жүйесімен айла-шарғы жасау арқылы белгілі бір
түрде мемлекет пайдаланатын қаржы айналымында ... ... ... ... ... жетудің негізгі құралдары бола бастайды.
Қаржылық саясатты нақты тарихи жағдайларға байланыстыра отырып жасау
қажет. Олар ... ... ... ... ... ішкі сол сияқты
халықаралық жағдайдың да ерекшеліктерін, мемлекеттің нақты экономикалық
және қаржылық мүмкіндіктерін ескеруі ... Бұл ... ... ... ... ... борыштың пайда болып, көбеюіне,
инфляциялық үдерістерге ... ... ... алу оның ... ... және қаржылық
құрылысының тәжірибесін, жаңа үрдістер мен ... ... ... ... ... де ... ... Ағымдағы
кезеңнің ерекшеліктерін, экономикалық дамудың ... ... ... алу ... ... ... дер ... өзгертіп
отыру алдыда тұрған мәселелерді неғұрлым қысқа уақытта және ең ... ... ... ... ... ... ... шоғырландыруға және зәру мен
міндеттерді ... ... ... тап осы ... өндіріске
ықпал етуіне мүмкіндік жасайды. Экономика мен қоғамның әлеуметтік дамуына
қаржылық саясаттың ықпал жасауы ... ... ... ... ... жүзеге асуын талап етеді. Тек ғылыми көзқарас,
саясатты анықтайтын ... ... ... ... оның салыстырмалы
дербестігінің объективті экономикалық қатынастар тәуелдігіне ұласпауының
кепілі. Экономикалық дамудың тәжірибесі қаржылық саясаттың экономикадан
қол үзуінің ... ... ... ... ... ... іске асыруды сөзсіз тоқтататынын дәлелдейді.
Қаржылық саясат ғылыми зерттемелерге ... және ... ... ... ... қаржылық қатынастардан
үзілмейтіндігіне қызмет етсе онда ... ... ... ... ... ... жасаған кезде оның бірнеше нұсқалары дайындалады.
Олардың барлығы сараптық бағалаудан өткізіледі, ... ... ... ... Көп нұсқалы жоба математикалық ... ... ... ... ... ... ... үнемі өсіп отыратын
қаржылық ресурстардың босалқы қорын жасау қажет, сондай-ақ мемлекеттің
шаруашылық ... ... ... алудың неғұрлым оңтайлы
үлестерін анықтау қажет. Қаржылық саясатты жасаған кезде ... ... және ... ... ... ... үлкен
маңыз беріледі. Елдің қаржылық жағдайы ... ... ... қоғамдық өнім мен ұлттық табыс;
2) инвестициялаудың ауқымы;
3) негізгі капиталдарды жаңартудың ... ... ... ... ... ... деңгейі;
6) мемлекеттік бюджеттің тапшылығы.
Соңғы жылдары Қазақстанның қаржы жүйесі ... ... ... ... Жүйелі төлем қабілетсіздігінің
салдарынан мемлекеттік борышты арттыруға тура келеді.
Тұрақтандырудың қаржылық саясаты өзіне мына міндеттерді кірістіреді:
1) ... ... ... тапшылығының ІЖӨ-нің 2%-на дейін төмендету;
3) мемлекеттік борышты ІЖӨ-нің 48%-на дейін жеткізу.
Қаржылық саясатқа ... ... ... ... ... бңрң – Ұлттық банк кредиттерін беру ... ... ... ... ... түрде бас тарту.
Қаржылық тұрақтандырудың міндеттеріне мыналар кіреді:
1) тұрақты бағалар (инфляция нөлге жуық). Алайда инфляция ... ... ға тең ... ... ... де ... бюджет тапшылығы ІЖӨ-нің 2-3%-нан аспайды;
3) мемлекеттік борыш аз соманы құрауы тиіс және тек ... ... ... ... ... ... ... қаржылық саясатты
жүргізгенде, яғни дамудың белгілі бір кезеңінің негізгі міндеттерін
орындауға шаралар ... ... ... ... ... буындарына
жүргізілетін шараларды келіскенде кешенді көзқарасты сақтау, сондай-ақ
экономикалық саясаттың құрамды бөліктері арасында ... ... ... ... ... ... тығыз өзара байланысты қамтамасыз
ету болып табылады.
Қаржылық ...... ... ... ... ... ... сақтандырудың саясатын қоса алғандағы
саясаттың жалпы бағыты.
Қаржылық саясат мемлекет қызметінің салық салу және ... ету ... ... ... құрылымын реттеу саласындағы
екі өзара байланысты бағыттарынан тұрады. Қаржылық саясаттан ... - яғни ... ... ... бөліп көрсетіледі.
Мемлекеттің салықтық-бюджеттік саясатының және экономикалық
үдерістерде оны іске ... ... ... ... деп ... ... термині батыс теориялық тұжырымдамалары мен
практикасын алып пайдаланған.
Фискалдық саясат ең ... ... ... ... ... ... ... толықтырумен байланысты. Фискалдық
саясат салық төлемдерін алу, «қоғамдық тауарларды» өндіру ... ... ... бөлу, ақша қаражаттарының трансферттік
ағындарының қозғалысы жөніндегі бөлу және қайта бөлу әрекеттерін, үкімет
пен ... ... және ... сфераларда қаржыны
пайдалану жөніндегі басқа іс-қимылдарын қамтиды.
Фискалдық саясат дискредициялық саясат ... яғни ... ... ... ... ... (жұмыстылықты) өзгерту,
инфляцияны бақылау, экономикалық өсуді тездету мақсатымен мемлекеттің
салықтарымен және ... ... ... ... ... ... ... сипатына қарай ынталандырушы немесе
тежеуші фискалдық саясат жүргізілуі мүмкін.
Икемсіз (дискредициялық емес) фискалдық саясат экономикалық циклдің
түрлі ...... ... ... ... ... ... теңбетең түрде мемлекет шығындарының және салық алудың түрленуі
ұғынылатын ... ... ... ... ... іс-әрекетін қажет етеді.
Мемлекеттiң қаржылық саясатының қазіргі кездегі ерекшелігі. Қазiргi
кездегi мемлекеттер өздерiнiң функцияларының көпшiлiгiн ... және оның ... ... ... ... - ... ... арқылы жүзеге асырады.
Мемлекеттiң қаржылық саясаты - ... және ... ... және ... ... ... мемлекеттiң қаржылық
ресурстарын қалыптастыру, бөлу, пайдалануды ұйымдастыруға ... ... ... ... билiк институттарының
жиынтығынан тұратын, мемлекеттiң экономикалық саясатының құрамдас бөлiгi
болып табылады.
Қаржылық ... - ... ... бөлiгi болып табылатындығы,
сондықтан оның мақсаты белгiлi бағыты бар. Қаржылық құралдың қай ... ... та, ... ... ... мақсатымен және
әлеуметтiк бағытымен байланысы бар.
Мемлекет өзiнiң қаржылық саясатын ... ... яғни ... ... ... және орталықтандырылмаған ақша
қорларының көмегiмен ... ... ... ... ... ... – оның қалыпты
өмiр сүруiн, ... ... ... ... ... өкiлеттiлiгi бар
мемлекеттiк органдардың мемлекеттiң ... ... ақша - ... қорларын қалыптастыру, бөлу,
пайдалануды ұйымдастыруы жөнiндегi әрекеттерi.
Мемлекеттiң ақша-қорларын қалыптастыруға ... және ... ... дұрыс жүзеге асыру үшiн, мемлекет алдыменен өзiнiң
әрекеттерiн жоспарлап алуы керек, ол кiрiстердiң мүмкiн деген көздерiнiң
барлығын анықтап алу ... ... ... даму кезеңін жетілдіру мемлекеттік
экономикалық саясаттың құрылуына жаңа шарттар ... ... ... даму ... ... механизмдерін
таңдаудың жан-жақтылығы жоғарлайды. Ұзақ мерзімді экономикалық саясаттың
мақсаты - тұрақты экономикалық өсімге ... ... ... ... Бұл ... орындалуы халықтың әл-ауқатын көтеріп, әлеуметтік
мәселелерді шешуге болады.
Республиканың қазіргі кезде экономикалық дамуының алғышарттары
ретінде ... өсім мен ... ... ... ... ... елдің ЖІӨ динамикасын, шикізат
өндірісінің, инвестициялық потенциалдың өсуі ... ... ... ... ... ... ... аздығынан мүмкінсіз болып, сыртқы және ішкі нарықтарды
қаражаттарды тарту ... ... ... ... заемдарды тарту
негіздері ретке келтірмегендіктен заемдық ресурстар жүйесіз қолданылып,
тек ағымдағы шығыстарды қаржыландыруға және ... ... ... оның ... көрсету мәселесін нашарлатты.
Қазақстанның экономикасының қазіргі даму кезеңінде мемлекеттік
бағалы қағаздар нарығы қаржылық нарықтың ең ... және ірі ... ... ... қағаздар нарығы экономиканы мемлекеттік реттеу
инструменті, бюджет саясатын іске асырудағы және ... ... мен ... ... бағдар ретінде аса маңызды
макроэкономикалық көрсеткіш.
Алайда аталған қаржылық ... ... ... ... бірқатар
мәселелермен байланысты. Мемлекеттік борыш ... ... ... ... ... ... заем ... бюджет
тапшылығы көлеміне тәуелді. Мемлекеттік бағалы қағаздар ... ... ... ... ... мен ... ... иннфляциясыз жабуына бағытталған. Бұл
экономиканың нақты секторына өз ... ... ... заемдық ресурстардың қолданылу бағыттарын және жаңа қаржылық
инструменттердің дамуына заңнамалық базаны ... ... қол ... ... ... ... ... көрсеткіштердің жағымда динамикасы
бірқатар негативті тенденциялармен сипатталды. Дәстүрлі түрде инвестиция
тарту ретінде ... мен газ ... ... ... ... ... ... сақталынады. Көп ... ... ... ... үшін ... ... ... болып,
нәтижесінде кәсіпорындардың көбі күрделі қаржылық-экономикалық ... ... ... ... ... экономикалық өсім мен
инвестицияларға жағдай жасап, белсенді саясатты қолдану қажет. ... бірі ...... ... ... ... келешекте инвестицияларға бағыт ұстап, жүйелі тетіктердің
экономикалық ... ... ... іске ... ... ... ... ұзақ мерзімді инвестициялық ресурстардың құралуы
тез арада қолданылуы мүмкін емес және экономиканың ... ... ... ... емес екендігін есте сақтау жөн.
Маңызды назар аударатын бизнес пен мемлекеттің ынталарының ұштасуы
болып табылады. Бизнес ... ... ... бұл ішкі ... ... өз позицияларын нығайтуға мүмкіндік береді. Өз ретінде,
бизнес позицияларының ... ... ... ... ... ірге тасын қалауы мүмкін. Өйткені, бұл ... ... ... ... қалыптасады. Бұл өз ... ... ... ... деңгейлерінің нығаюын және әлеуметтік мәселелерді
шешудің алғышартын қамтамасыз етеді.
Айта кететін жай, ... ... ... ... ... ... ... шешу потенциалы елде
бар. Ұлттық қаржылық жүйеде «артық өтімділік» ... да, ... ... ... орын ... Қор ... ағымдағы жағдай
ірі институционалды инвесторларға (банктер, зейнетақы жинақ қорлары)
тұрақты қаржылық интсрументтердің жетіспеушілігін ... Бұл ... да ... Қазақстанның IV Когресінде аталып, қаржылық сектордың
тез арада қайта ... ... ... ... ... ... дамуы қайта қаралуына ерекше көңіл бөлінген.
Мемлекеттің зейнетақы жараналарының нақты ... ... ... ... мемлекеттік бағалы қағаздар нарыгығың
дамуы тек республикалық бюджет ... ... ... ... ... ... ... өтімділігі мен тұрақтылығын
қаматамасыз ету мақсатында зейнетақы жинақ қорларымен және ... ... ... ... ... қоры бірінші жылдары артық өтімділікке ие болып, қаражаттарын
мемлекеттік бағалы қағаздарға жұмсауы қажет. Институционалды инвесторлар
тарапынан сұраныс пен ... ... ... ... бар. ... ... мемлекеттік бағалы қағаздар эмиссиясы нарықтағы
қаржылық инструменттердің жетіспеушілігін төмендете алмайды.
Сонымен бірге, мамандардың бағалауынша, Қаржы ... ... ... ... бағалы қағаздардың дамуын
алдын ала болжаусыз ... ... ... ... ... ... ... шектеулерді артып түскенде қаржыландыру,
мемлекеттік заем тарту саясатын ... ... ... ... бағалы қағаздардың шығарылымы айналыстағы нарық ережелеріне
сәйкес келуі мүмкін еді. Көбіне, мемлекеттік ... ... ... ала ... ... ... эмиссияны белгілі бір графикке сүйене
отырып және ұзақ ... ... ... ... инфляция деңгейіне
лайық индексацияны есте сақтау жөн [20].
Осылайша, ... ... ... үшін ... ... ... олар өз ... капиталдың қаржылық сектордан нақты
секторға құйылуға ... Бұл ... ... аспектілерді атап өту
керек.
Мамандардың айтуынша, зейнетақы ... ... ... ... себепті:
1) Бюджет түсімдері жеткілікті болғандықтан Қаржы Министрлігінің бағалы
қағаздар эмиссиясының 5 ай ... ... Бұл ... ... ... артық өтімділікті реттеу мақсатында
қысқа мерзімді ... ... ... ... ... ... ... нығаюы (номиналды сипатта ұлттық валюта
8% тұрақталып, ал ... ...... ... ... ... қағаздар табыстылығы инфляция
деңгейінен төмен болып табылады. Басқаша айтқанда, зейнетақы жарналарын
мемлекеттік бағалы қағаздарға ... біз ... ... ... ... Мемлекеттік бағалы қағаздардың төмен табыстылығы
зейнетақы жарналары инвестициялаған басқа да қаржылық инструменттерінің
табыстылығына да әсер етеді. Айта ... жай, «ҚР ... ... ету» заңының 6 мақаласына сәйкес, мемлекет міндетті зейнетақы
жарналарының ... ... ... ... ... ... ... қамтамасыз етеді.
Зейнетақы активтерінің үздіксіз өсімі сапалы және жоғары өтімді
қаржылық инструменттердің орналастыруына ... ... ... етеді. Ұлттық Банк бұл бағытта белгілі бір жұмысты атқарады,
бірақ ... ... ... даму ерекшеліктеріне сәйкес ... ... ... да ... ... экономиканың нақты
секторын ұхақмерзімді ресурстармен қамтамасыз ... ... ... жинақтаушы зейнетақы қорынан басқа, ... ... бар. ... ... ... ... ... пайда болуы жақын арада инвестициялаудың коллективті
әдістердің дамуына ықпалын тигізеді деген ой бар[18].
Біздің ойымызша, үй шаруашылығы секторының үлкен ... ... ... ... ... қаржы нарығының жұмыс атқаруында
халықтың себі зор. Біздің елде, керісінше, бұл ... ... ... ... жоқ. Сонымен қатар, халық сенімді және ... ... ... жетіспеушілік сезеді. Қаржы
жұмсаудың жалғыз объектісі банк депозиттері ... ... ... депозиттерді сақатандыру жүйесі енгізгеннен кейін екінші
деңгейлі банк ... ... ал бұл өз ... банк ... тізімінің ұлғаюына және несие бойынша пайыздық ставкалардың
төмендеуіне әкеліп соқты. Сонымен, көріп отырғанымыздай, ... ... ... ... ақшаны шығару мүмкіндігі
бар. Қаржы ... ... ... оларды
экономикаға жұмыс істеуіне көмектеседі.
Мемлекет тарапынан инвестициялық ... ... ... ... жаңа ... ақша қаражаттарын қаржы
секторынан экономиканың нақты ... ... ... бола ... ... өнімді қолданылуын ескере отырып, аталған
инструменттің қолданысқа енуі келесі жағдайларды ... ... ... жаңа ... және ... ... қаражат жұмсалу
объектісін;
2) Экономиканың нақты секторын арзан ресурстармен ... ... ... ... ... қолданылуы;
4) Берешектің көлемі мен ... ... ... ... ... ... ... бағалы қағаздардың диверсификациясын, инвесторлар
портфелінің табыстылығы және мерзімі ... ... ... ... ... ... ... мақсаты оның қызмет көрсету шығындарын азайту болып ... ... ... іске ... бұл ... ... жойылады.
Өйткені мемлекеттік борыш өтеуінің ... ... ... ... бағалы қағаздаркөмегімен қаржыландырылған
инвестициялық проекттілердің іске асырылуымен байланысты болады.
Бұл ... ... ... ... бағытталғандықтан, ҚР 2003-2015 ... ... ... сай. ... заем ... үкімет деңгейінде жасалынып, республикалық маңызы бар
проекттердің жүзеге асуына ... ... ішкі заем ... үлкен потениалды мүмкіндіктерге ие.
Қазақстанның ... ... ... ... елдің заем-
инвестициялық саясатының рационалды құрылуының маңызы зор. ... ... ... ... мен ... ... дамуға
заемдық ресурстарды капитал проекттілеріне бағыттау керек [6].
2.Мемлекеттік бюджет – жалпы мемлекеттік қаржының буыны
Ретінде
1. Мемлекеттік бюджеттің құрылысы және ... ... ... ... пен қоғамдық өндірістің басқа да
қатынасушыларының арасында қоғамдық өнім бағасын орталықтандырылған ... ... құру ... бөлу мен ... бөлу және оны ... ... пен қоғамдық қажеттіліктер мақсатына пайдалану
үрдісінде пайда ... ... ... ... ... ... ... билік органдарының функцияларын
қамтамасыз ету үшін ақша ... ... мен ... ... ... ... жиынтық қаржы қоры.
Қаржы ресурстарын бюджетте жинақтау мемлекеттің ... ... ... ... ... ... нысандағы қоғамдық өнімді бөлу және қайта
бөлуге байланысты туындайтын ... ... ... бір ... ... экономикалық категория болып табылады.
Мемлекет бюджет саясатын, яғни ... ... ... ... ... ... мен әдістерді
пайдалану бойынша шаралардың жиынтығын жасайды. Бюджет саясаты бюджет
жүйесі арқылы іске ... ... ...... ... ... бағыттарын
қаржыландыруда салықтық түсімдердің негізгі бөлігін өзіне ... ... ең ірі ... ... ... ... мен құқықтық нормаларға негізделген барлық бюджеттерінің
жиынтығы.
Бюджет жүйесі үш негізгі қызмет атқарады:
1) фискалдық - ... ... ... ... ... ... пен әскери шығындарды қаржыландыру үшін, яғни
мемлекеттік басқару қызметін жүзеге асыруға ... ... ... ... қамтамасыз ету;
2) экономикалық реттеу –экономикалық саясаттың негізгі мақсаттары
(экономиканы тұрақтандыру, оның ... ... ... ... т.б.) мен шаруашылық қызметті жүзеге асыруда ... ... ... ... тетіктері ретінде қолданылуы;
3) табыстарды теңестіру – прогрессивті салық салу жүйесі мен трансферттік
төлемдер жүйесі арқылы ... ... ... қалған
аймақтарға табыстарды қайта бөлу.
Қазақстан Республикасының бюджет жүйесі ... ... ... принципі – бюджет жүйесін ұйымдастырудың және оның ... ... ... ... ... ... ... сыныптамасын және бюджет процесінің бірыңғай рәсімдерін
пайдалану;
2) толымдылық принципі – бюджетте және ... ... ... Қазақстан Республикасының заңнамасында көзделген барлық түсімдер
мен шығыстардың көрсетілуі, бюджет қаражаты бойынша талап құқықтарының
басқығы берілуі ... ... ... ... ... өзара
талаптарды есепке жатқызуға жол бермеу;
3) реалистік принципі – ... ... ... ... ... және бюджеттік параметрлердің, мемлекеттік
органдардың ... ... ... бекітілген
папметрлеріне, бағыттарына сәйкес келуі:
4) транспаренттілік принципі – мемлекеттік немесе ... ... ... ... ... ... ... мен бұқаралық ақпарат
құралдары үшін бюджет ... ... ... ... ... бюджет заңнамасы саласындағы нормативтік-құқықтық
актілерді, бекітілген бюджетті және олардың атқарылуы ... ... ... мен ... іске ... ... ... Республикасының Ұлттық қорын қалыптастыру туралы және пайдалану
туралы ақпаратты міндетті түрде жариялау;
5) дәйектілік принципі – мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... нәтижелілік принципі – мемлекеттік ... ... ... ... және түпкілікті нәтижелерге қол жеткізуге
бағдарланған бюджеттерді әзірлеу және ... ... ... ...... ... ... арсында
түсімдердің тұрақты бөлінуін белгілеу және Бюжет кодексіне ... ... ... ... бюджет процесін дербес жүзеге
асыру құқығы, жергілікті бюджеттердің атқарылуы барысында қосымша алынған
кірістерді және жергілікті бюджеттер қаражатының ... ... ... алып ... жол ... ... бюджеттерге оларды
тиісті өтеусіз, қосымша шығыстарды жүктеуге жол берілмеуі;
8) сабақтастық принципі – ... ... ... әлеуметтік-экономикалық
даму және бюджеттік параметрлер, базалық шығыстар болжамдарына, бюджеттік
мониторинг қорытындыларына, ... ... ... және ... ... ... негізділік принципі – бюджет жобасына қандай да болсын түсімдерді ... ... ... және олардың көлемдерінің негізділігін
айқындайтын нормативтік-құқықтық актілер және басқа да құжаттар негізінде
бюджетті жоспарлау;
10) ... ...... және ... ... ... Ұлттық қорының қолма-қол ақшаның бақылау ... ... және ... ... ... ... ... шотына аудару, міндеттемелер бойынша қаржыландырудың жеке
жоспарларына сәйкес ... ... ... ... ... жеке жоспарларына сәйкес мемлекеттік ... ... ... ... ... жеке ... төлемдер жасау және тиісті нормативтік-құқықтық актілерде
белгіленген тәртіпті сақтай отырып, мерзімінде ... ... ... ... ... ... ... – бюджетке барлық ... ... ... ... және ... қазынашылық шоттан барлық
көзделген шығыстарды ұлттық валютамен жүзеге асыру;
12) тиімділік принципі – бюджет қаражатының бекітілген ... ... ... ... ... қол жеткізу қажеттілігін негізге ала отырып,
бюджеттерді әзірлеу және атқару ... ... ... аз ... тікелей нәтижеге қол жеткізу;
13) жауапкершілік принципі – тікелей және ... ... ... және ... ... ... мен мемлекеттік
мекемелер басшылыарының Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес
келмейтін шешімдер қабылдағаны үшін ... ... ... ... әкімшілік және басқару шешімдерінің қабылдануы;
14) бюджет қаражатының ... және ... ... ... ... ... ... Республикасының заңнамасын сақтай
отырып, бюджет қаражатын ... ... ... көзделген нәтижелер көрстекіштеріне қол жеткізуге бағыттауы
және пайдалануы [8].
Бюджет жүйесін құрудағы басты құжат – ел Конституциясы мен ... ... заң. Жыл ... ... ... жылына республикалық бюджет
туралы заң қабылданады, онда бюджет кқрсеткіштері ... ... ... мен ... ... жүйесінің құрылымы елдің ұлттық-мемлекеттік құрылысымен
анықталады. ... ... ... ... екі ... тұрады:
мемлекеттік бюджет және жергілікті басқару ... ... ... ... ... ... ... Франция, Италия
және Жапония елдерінің бюджеттік қүрылымдарына тән. Ал, ... ... ... үш ... яғни ... ... болып федерация
мүшелерінің бюджеті табылады. Мысалы, АҚШ-та – ... ...... ... ал ...... ... Республикасының бюджеттік жүйесі екі буыннан түрады:
республикалық бюджет және жергілікті бюджеттер.
2005 ... 1 ... ... ... ... Бюджет
кодексінің 6-шы бабына сәйкес Қазақстан Республикасында бюджет құрылымы
төмендегідей деңгейдегі бюджеттерден ... ... ... ... ... ... маңызы бар қала бюджеті;
- аудандық бюджеттер (облыстық ... ... 3 ... ... бюджет жүйесінің құрылымы
Қайнар көзі: Қазақстан Республикасының Бюджет кодексі, 2009 жыл
Сонымен ... ... ... ... ... ... ... Қор Қазақстан Республикасының Ұлттық банкіндегі Қазақстан
Республикасы ... ... ... қаржы активтерінің
жиынтығы болып табылады [1].
Республикалық бюджет – бұл ... және ... да ... ... және ... мемлекеттік органдардың, оларға
ведомстволық бағынышты мемлекеттің ... ... мен ... етуге және мемлекеттік саясаттың ... ... ... ... ... ... ақша ... қаржы қоғамдық өнімнің ақшалай нысанындағы бір бөлігін
жергілікті басқару органдары ... ... ... ... ... және ... экономикалық қатынастарды
сипаттайды. Жергілікті қаржы мемлекеттік қаржы жүйесінің негізгі ... ... ... бюджеттер, жергілікті басқару органдарының
меншігіндегі шаруашылық жүргізуші ... ... мен ... тыс ... ... ... ... жергілікті басқару мен билік органдарының
қызметін жүзеге асыруда қаржылық база болып ... ... ... орны ... ... ... қалалық және аудандық) мемлекеттік
бюджеттің табыстары мен шығыстары бойынша ақша қаражаттарының шамамен ... ... ... Ұлттық банктегі шотында шоғырландырылатын, мемлекеттің
қаржы активі түріндегі, сондай-ақ ... емес ... ... де ... ... активтері Қазақстанның Ұлттық қоры болып
табылады. Ұлттық қор мемлекеттің қорланымдарын ... ... ... ... ... ... ... бюджеттердің тәуелділігін төмендету мақсатында жасалынады. Ол
мемлекеттің ... ... ... ... ... активтерін және материалдық емес активтерін қоспағанда, өзге де
мүліктердің ... ... ... ... тәуелділігін және
қолайсыз сыртқы факторлардың ықпалын ... ... ... ... ... қалыптастыру болашақ ұрпақ үшін қорланымды және
елдің экономикасын келеңсіз сыртқы факторлардан ... үшін ... ... ... – билік пен басқару органдарының бюджетті ... ... ... ... ... және ... ... бекіту бойынша заңмен реттелетін қызметі. Бюджет процесі ... ... ... ... Заңымен, жыл сайын қабылданатын
«Республикалық бюджет ... ... ... ... ... ... ... атқару және атқарылғандығы туралы есеп беру атқарушы
билік органдарының функциясына, ал ... және ... ... ... ... ...... функциясына, бюджеттің
атқарылғандығын бақылау биліктің екі деңгейінің функциясына кіреді [17].
Қазақстан Республикасының Президенті республикалық бюджеттің жобасын
жасауды бюджет комиссиясына ... ... ... ... ... ... ... рөл жүктеледі.
Жергілікті бюджет жобасын ... ... ... әкімдері бюджеттік комиссия құрады. Комиссия негізгі
болжамды ... ... ... және оны ... ... ... атқарушы органдар бюджеттік комиссияның ұсыныстарын
ескере отырып, жергілікті бюджет жобасын құрып, оны Қаржы министрлігінің
болжамына 1 ... ... ... ... органдар облыстық қалалық бюджеттер ... ... ... ... ... ... ... қалаларының әкімдері республикалық бюджет туралы заң күшәне ... ... екі апта ... ... ... көлемін нақтылап,
мәслихат қарауына ұсынады, олар өз кезегінде екі апта мерзім ішінде оның
бекітілгені туралы ... ... ... ... ... ... бекітілгеннен кейін екі апта
мерзім ішінде бюджет жобасын ... ... ... ұсынып, олар өз
кезегінде екі апта мерзім ішінде оның ... ... ... ... ... туралы мәслихаттың шешімінде мыналар
келтіріледі:
- ... ... ... ... көлемі; жергілікті бюджеттен бұрын
берілген несиелер бойынша негізгі қарызды ... ... ... тапшылығын (профициті) және бюджет тапшылығын қаржыландыру
(профицитін пайдалану);
- ... ... ... ... ... ... (қалалық)
бюджеттер арасында табыс бөлудің нормативі;
- қоршаған ортаны қорғаудың жергілікті мемлекеттік қорының мөлшері;
- тиісті қаржы ... ... ... ... ... ... ... қарыз мөлшері;
- функционалдық топтар бойынша шекті шығындар;
- секвестрленбейтін жергілікті ... ... ... ... ... ... ... жағдайлардан басқа кезде,
Қазақстан Республикасы Үкіметінің, ... ... ... жергілікті атқарушы органдардың төмендегі деңгейдегі бюджеттерді
құру және атқару процесіне қатынасуына ... ... ... әкімшілік-
аумақтық бірліктегі бюджеттің атқарылуын жергілікті атқарушы ... ... Егер ... ... ... бюджетті атқару
барысында шығыстарды өсіретін немесе кірістерді төмендететін нормативтік-
құқықтық актілер қабылданған жағдайда, ол қаражат жоғары ... ... ... ... ... ... қаражатының біріктірілген
қалдығы жоғары тұрған бюджетке алынбайды. Ол ... ... ... ... жергілікті бюджеттің кредиторлық қарызын өтеуге
қолданылады.
Секвестрленбейтін бағдарламалардың тізімін Қазақстан Республикасы
Парламенті мен жергілікті өкілетті ... ... ... ... ... Заң мен шешім қабылдаған кезде бекітеді. ... ... ... ... ... ... ... орган мен мәслихатқа
ай сайын есеп береді. Облыстық ... ... мен ... Алматы
қалалары Қаржы министрлігіне ай сайын есеп береді. Қаржы ... ... ... ... және ... есепті кезеңдегі атқарылуы туралы ай сайын есеп береді.
Жергілікті бюджеттердің атқарылуын ... ... ... органның
ревизиялық комиссиясы, сондай-ақ Қазақстан Республикасының Қаржы
министрлігі мен оның ... ... ... ... ... ... ... түрде хабарлай отырып бақылайды.
Салық жинау және басқа да міндетті төлемдерді жинаудың дұрыстығына
бақылауды төлеушілердің орналасуы ... ... орны ... салық қызметі жүзеге асырады.
Жергілікті бюджеттік бағдарлама – сәйкес қаржылық жылдағы жергілікті
бюджеттің құрамындағы жергілікті өкілетті органдардың бекіткен жергілікті
деңгейдегі ... ... ... ... мен ... басқару
қызметін орындауға бағытталған бюджеттік бағдарлама. Жергілікті бюджеттік
бағдарламалар сонымен қатар, даму бюджеті мен ... ... ... Даму ... инвестициялық және инновациялық ... ... ... ... дамуына және
қоршаған ортаны қорғауға күрделі қаржы ... ... ... ... ... бөлуді қамтиды. Ал, ағымдағы шығындар бюджетіне даму
бюджетіне кірмейтін ... ... яғни ... ... ... ... денсаулық сақтау, ғылым, мәдениет пен ... ... ... ... ... және ... ұстауға
жұмсалатын ақша қаражаттарын қамтиды [8].
Бюджеттердің арасындағы қаржылық қатынастарды ұйымдастырудың екі
тенденциясы қатар өмір сүреді:
1) ... шығу және ... ... экономиканы
басқаруда орталықтандырылған негіздерді дамытудың ... ... ... ... ... ... ... қозғалысын
басқарудың нысандары мен әдістерінің жүйесін орталықтандыру. ... ... ... ... 3045 ... ... ... 1994 жылдың басынан
жүргізілген бюджет жүйесін орталықтандыруға байланысты 2500 жергілікті
бюджеттер – ... ... ... ... ... ... бюджет жүйесіне түсетін қаражаттарды орталықтандырудың
дәрежесі едәуір бәсеңсіді. Қаржы ресурстарын шоғырландыру мен ... ... ... ... ... ... қаржылық қорларды қалыптастыру мен пайдалануда жергілікті басқару
мен билік органдарының ... ... ... қаржыны
орталықсыздандыру;
Екінші тенденция жергілікті органдардың жергілікті жағдайларға
жуықтығымен дәлелденеді. Қаржы ... ... ... ... ... ... жүзеге асыру мүмкіндігі болып
табылады: неғұрлым аз ... ... ... ... ... соғұрлым оны орталықсыздандырылған реттеуге жатқызған дұрыс.
Аймақтардың шаруашылық қызметінің ұлғаюы республикалық ... ... ... қарым-қатынасының проблемасына, жергілікті
бюджеттердің мемлекеттік ... және оны ... ... ... ... ... жаңа көзқарасты талап
етті.
Осыған байланысты әртүрлі деңгейдегі бюджеттер арасындағы бюджеттік
құқықтарды айқын ... және ... пен ... ... ... ... мәселе айрықша мәнділікке ие болып отыр.
Қазақстан Республикасындағы бюджеттер ... ... ... мен даму ... тұр, оның ... механизмі
іздестірілуде.
Қазақстанда басқаруды орталықсыздандыру мемлекеттік басқару мен
бекітіліп берілген міндеттерді жүзеге ... үшін ... ... ... ... бойынша жауаптылықты неғұрлым байыпты бөлуді
қажет етеді. Бюджет қаражатын ... ... ... ... ... ... дамуына
жоғарғы мүдделі болуына негізделеді.[1]
Әлемдік қаржылық теория мен тәжірибе жергілікті бюджеттердің бюджет
жүйесінің ... ... ... ... ... Бюджеттің
дербестігі деп бекітілген табыс базасының ... ... ... ... ... мен ... нақты көлемі мен мөлшерін
анықтаудағы аймақтық басқару органының ... ... ... аймақтар брлік шаруашылық кешеннің ажырамас құрамдас бөлігі
болып табылады. ... ... ... ... мен сипаты бүкіл
қоғамдық ұдайы өндірістің дамуының негізгі заңдылықтарымен ... ... ... ... ... ... ... шарттасылған шектерде қажет етеді. Аймақтардың
экономикалық ... ... ... бола ... ол барлық
уақытта салыстырмалы және аймақ неғұрлым кіші ... бұл ... шегі де аз ... яғни ... ... ... ... болады. Оның үстіне аймақтардың қазіргі әлеуметтік-экономикалық
даму деңгейі мен ... ... ... ... ... ... көшу ... күрделілігі республика жергілікті
бюджеттерінің ... ... ... ... ... ... әлеуметтік инфрақұрылымды тұрғындарды әлеуметтік игіліктердің
кепілдікті ең ... ... ... ... ... ... үшін ақша қаражаттарының жеткіліктілігі қағидасы
жүзеге асырылуы қажет. Әрбір әкімшілік-шаруашылық бірлігі дербестігінің
бір оңтайлы деңгейі болуы тиіс, бұл ... ... сол ... ... ең ... ... іске асыруда болып
келеді.
Аймақтардың экономикалық дербестігінің маңызды шарттарының бірі
оларда аймақтық ... ... ... қорғау жөніндегі шараларды
қаржыландыруға қажет қаражаттардың ... ... ... ... ... ... ... және жергілікті
негіздердің оңтайлы үйлесуін анықтаудың ортақ ... ... ... ... ... ... централизм,
оны іске асырудағы дербестік.
Оперативтік-шаруашылық дербестігі жергілікті буында шығындардың ең
кемінде 50 ... ... ... ... ... ... ... жүйесін жасауды, бюджетке ұзақ мерзімге кірістердің
қатаң бекітіліп берілуін қажет етеді.
Нарықтық экономикасы жоғары ... ... ... ... ұлттық
табысты қайта бөлу «фискалдық федерализм» теориясына сәйкес жүргізіледі.
Фискалдық федерализм саясатының мәні: бүкіл мемлекеттік шаруашылық жалпы
(экономиканың ... ... ... ... кәсіпорындар,
мекемелер және әкімшілік құрылымдар) көрдеңгейлі жүйе болып келеді, онда
басқарудың функцияларын деңгейлер арасында бөлу және ... ... ... бағынышы болады. Осыған байланысты назар аударылатын
мәселелер мыналар:
1) мемлекеттік секторды ... ... ... ... ... деңгейлерінің арасында өкілеттіктерді оңтайлы бөлу;
3) әлеуметтік шығыстарды неғұрлым тиімді қаржыландыру деңгейі;
4) биліктің жергілікті органдарын ... және ... ... ... ... ... пен басқарудың жергілікті органдарының шығыстарын
қаржыландырудағы меншікті қаражаттардың үлесі;
6) ... ... ... ... ... бақылау жасаудың нысаны [9].
Фискалдық федерализм саясаты жергілікті органдардың жоғарғы басқару
органдарына қаржылық тәуелділігін төмендетуге ... Бұл ... ... ... ғана емес, толығымен мемлекеттік
бюджеттің тапшылығын ... ... ... сондай-ақ жергілікті
деңгейдегі мәселелерді шешуде нақты дербестікке жол ... ... ... ... ... ... мемлекеттік салықтарға
жергілікті үстемелер өндіріп алу ... ... ... мүлік салықтары, мұраға салынатын салық, тұтынуға салынатын
салық) белгілеу жөніндегі оларға ... беру ... қол ... ... ... ... ... қаражаттарды тиімді ... ... ... ... ... ... жүргізілетін трансферттік қаржыландыру қысқарады.
Басқа елдердегі аумақтық басқаруды дамытудың тәжірибесі ... ... ... ... дамытудың
әлеуметтік және экономикалық мәселелерін шешуде ... ... кең ... ... ... ... ... жағдайына Қазақстанға сәйкес фискалдық федерализм ұғымының
мәні сақталған кезде «фискалдық регионализмге» ауыстырылуы мүмкін [18].
Жергілікті ... ... ... ... Республикасы
Бюджет кодексімен, ағымдағы жылдағы «Бюджет ... ... ... ... ... ... ... да шаруашылық және
қаржылық қызмет туралы заңдармен реттеледі.
«Қазақстан Республикасындағы өкілетті және атқарушы органдар туралы»
Заңға ... ... ... ... ... дербес буыны болып
қалыптасады. Яғни, бұл жағдай жергілікті бюджеттердің нақты бекітілген
табыс базасының ... ... ... ... ... ... мен
шығыстардың нақты көлемі мен құрылымын анықтауда дербестікке ... ... Оның ... ... ... ... құқықтарды анықтайтын республикалық заңдылықтардың негізінде
жүзеге ... ... ... кодексіне сәйкес бюджетаралық
қатынастар төмендегідей қағидаларға негізделеді:
- облыстық және республикалық ... ... ... республикалық
бюджетпен қарым-қатынасындағы, сондай-ақ аудандық бюджеттердің жоғарғы
облыстық ... ... ... ... ... бөлінуі;
- Қазақстан Республикасы әкімшілік-аумақтық ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттік қызмет көрсету
деңгейін қамтамасыз ету;
- ең ... және ... ... қызмет көрсетуді қамтамасыз ететін
мемлекеттік басқару деңгейіне мемлекеттік қызмет көрсетуді бекіту;
- әрбір бюджет ... ... ... трансферттер мен несиелердің тиімді
және мақсатты пайдалануына жауапкершілігі.
Қазақстанда қазіргі кезде ... ... мен ... механизмін қолдану арқылы мемлекеттік бюджеттің шеңберінде толық
теңестіру ... ... ... ... жергілікті бюджеттер
салықтар мен қызмет көрсетудің бірдей мөлшерлемесін ұстанулары тиіс.
Мақсаттан тыс ... ... мен ... ... ... 31 желтоқсанына дейін жоғары тұрған бюджетке қайтарылуы
тиіс. Ал ... ... мен ... ... ... ... кейін 10 күн ішінде ... ... ... ... Қаржылық жылдың ішінде ... ... ... ... үшін ... ... ... қалдырылуы
мүмкін.
Жалпы сипаттағы трансферттер жергілікті бюджеттердің бюджеттік
қамсыздандырылу деңгейін теңестірге және ... ... ... бекітілген шығындар бағыттарына сәйкес мемлекеттік ... ... ... ... үшін бірдей фискалдық мүмкіндіктерін
қамтамасыз етуге бағытталады.
Жалпы сипаттағы трансферттер болып ... ... ... ... ... Бюджеттік субвенциялар – бұл республикалық
немесе жергілікті бюджеттерде бекітілген сомалар шегінде ... ... ... ... бюджетке беретін трансферттері. Ал,
бюджеттік алуларға республикалық немесе жергілікті бюджеттерде ... ... ... ... ... ... тұрған бюджетке
беретін трансферттері жатады.
Бекітіп берілген бюджет кірістері мен шығыстарының тізбесі ... ... ... өздерінің функцияларын орындауы үшін
басқарудың барлық деңгейлерінде тиісті қаржы ... ... ... Осы
мақсатпен әр елде өзінің экономикалық аймақтарының шаруашылығын,
әлеуметтік ... заң ... ... ... ... ұстауды және
басқа шараларды қаржыландыру үшін «мемлекеттік бюджет» құрайды.
Қаржылық байланыстарын орасан зор әр алуандығында жеке ... ... ... ... ... ... ... Мәселен, мемлекеттің шаруашылық жүргізуші субъектілермен және
халықпен қалыптасатын ... ... ... ... өнімді құндық
бөлудің ерекше ... ... және ... ... арналған орталықтандырылған ақша қорын қалыптастырумен
және пайдаланумен байланысты болады. Қаржы қатынастарының бұл жиынтығы
«мемлекеттік ... ... ... ... құрайды. Демек,
мемлекеттік бюджет мемлекеттің орталықтандырылған ақша қорын жасау ... ... ... пен ... ... ... пайдалану жолымен қоғамдық өнімнің құның бөлу және қайта
бөлу процесінде мемлекет пен ... ... ... ... ... ... экономикалық қатынастарды білдіреді.
Қаржы қатынастарының белгілі бір жиынтығы ретіндегі мемлекеттік
бюджетке ең алдымен жалпы қаржы ... ... ... белгілер
тән: бюджет қатынастарының бөлгіштік сипаты бар, әрқашан ақша нысанында
жүзеге асырылады, ... ақша ... ... ... ... ... Сонымен бірге, бюджет қатынастарына
белгілі бір өзіндік ... тән, ... ол ... ... ... шеңберінен шықпайды
Мемлекеттің орталықтандырылған ақша қорын қалыптастыруымен және
пайдаланумен байланысты болып келетін бюджеттің ... ... ... нысандар – бюджет кірістері мен шығыстары арқылы ... ...... ... ақша ... ... ал шығыстар орталықтандырылған ресурстарды жалпымемлекеттік
қажеттіліктерге сәйкес бөледі [7].
Кірістер мен шығыстардың құрамы мен ... ... ... және тарихи жағдайларда жүзеге асырылатын мемлекеттің бюджет
және салық саясатын жүргізудің бағыттарына байланысты ... бұл ... ... бір ... кірістерді қалыптастырудың ... ... ... нысандары мен әдістерін пайдаланады.
Қазақстан Республикасының мемлекеттік бюджетінің кірістерінің құрамы мен
құрылымы салық төлемдерінің ... ... және ... сипаттағы салықтық емес қаражаттардың түсімдерімен айқындалады.
Қазақстан Республикасы бюджетінің құрылымы
|1. Кірістер: ... ... ... емес ... ... ... ... түскен түсімдер ... ... ... ... ... Таза ... ... ... ... ... ... ... өтеу ... ... ... ... ... бойынша сальдо: ... ... ... алу ... ... активтерін сатудан түсетін түсімдер ... ... ... ... ... ... тапшылығын қаржыландыру (профицитті пайдалану): ... ... ... өтеу ... ... ... ... ... ... және ... атқарылуы туралы есептерді түзу
осы көрсетілген құрылым бойынша жүзеге асырылады.
«Қазақстан Республикасының бюджет ... ... ... ... ... ... ... біріктіреді:
- салықтардың, алымдардың және бюджетке түсетін басқа да ... ... ... емес ... ... меншіктен түсетін түсімдер; облыстық
бюджеттен, республикалық маңызы бар қалалардың, ауданның ... ... ... тауарлар өткізуінен түсетін
түсімдер; жергілікті бюджеттерден қаржыландырылатын мемлекеттік мекемелер
ұйымдастыратын мемлекеттік сатып ... ... ... ақша ... ... ... ... айыппұлдар, өсімпұлдар, санкциялар,
өндіріп алулар; жергілікті бюджетке түсетін ... емес ... ... капиталмен жасалған операциялардан алынатын түсімдер (республикалық
бюджеттен қаржыландырылатын ... ... ... ... ... ... ... қорлардан, резервтерден
тауарларды, материалдық активтерді сатудан алынатын ақшалар);
- трансферттердің түсімдері ... ... ... трансферттер,
Ұлттық қордан Республикалық бюджетке алынған мақсатты трансферттер).
2. Мемлекеттің бюджеттің кірістерінің құрамы мен құрылымы
Бюджет түсімдеріне : кірістер, ... ... өтеу ... ... активтерін сатудан түскен түсімдер, қарыздар жатады
Қазақстан Республикасы бюджет кірістерінің құрамы: ... ... тыс ... ... ... сатудан түскен түсімдер,
трансферттер түсімдері.
1. Салықтық түсімдер
Қазақстанда ... ... ... арасында басты ... ... ... келеді, 32,3% шамасында. Бұл салықты Ұлттық
банк пен мемлекеттік мекемелерді қоспағанда ҚР резидент-заңды тұлғалары,
сондай-ақ Қазақстанда ... ... ... ... ... асыратын
немесе республикадағы көздерден табыс алатын бейрезидент-заңды ... ... ... қоса ... ... салықтық
түсімдеріне келесідей салықтар жатады: мүлік салығы, көлік құралдарына
салынатын салық, табиғи ресурстарды ... үшін ... ... және ... ... ... үшін алынатын алымдар, кеден
төлемдері, халықаралық ... мен ... ... ... ... ... баж, ... шығарылатын шикі мұнайға салынатын
рента салығы, жер қойнауын пайдаланушылардың салықтары, ҚР аумағы бойынша
автокөлік құралдарының жүріп өткені үшін ... ... өзен ... әуе ... ... ... және жиілігі жоғары
құрылғыларды, дәрілік заттарды мемлекеттік тіркегені үшін ... ... ... тыс түсімдер
Қазақстан Республикасының Бюджет кодексіне сәйкес салықтық емес
түсімдер дегеніміз ҚР-ның Салық ... ... ... ... гранттарды сатудан түсетін түсімдерге
жатпайтындардан ... ... және ... ... басқа да
заң актілерінде белгіленген мемлекеттік ... ... ... ... сондай-ақ ресми трансферттерден басқа, бюджетке
өтеусіз негізде берілетін ақша.
Салықтан тыс түсімдерге келесілер жатады:
1. мемлекет меншігінен түсетін түсімдер:
- мемлекеттік кәсіпорындардың таза ... ... ... ҚР ... ... таза ... ... түсімдері;
- мемлекет меншігіндегі акциялардың мемлекеттік пакетіне дивиденттер;
- мемлекеттік меншіктегі заңды тұлғаларға қатысу үлесіне кірістер;
- мемлекет ... ... ... беруден түсетін түсімдер;
- бюджет қаражатын банк шоттарына орналастырғаны үшін ... ... ... берілген несиелер бойынша сыйақылар;
- мемлекеттік меншіктен түсетін басқа да кірістер;
2. ... ... ... ... ... ... қызметтерді) өткізуінен түсетін түсімдер;
3. мемлекеттік ... ... ... мекемелер
ұйымдастыратын мемлекеттік сатып алуды өткізуден түсетін ақша түсімдері;
4. мемлекеттік бюджеттен қаржыландырылатын, сондай-ақ ҚР ... ... ... ... ... және қаржыландырылатын
мемлекеттік мекемелер ... ... ... ... ... ... ... көмек;
- қаржылық көмек;
6. басқа да салықтық емес түсімдер:
- анықталмаған түсімдер;
- ҚР-ның қосымша және үстеме баждарды бөлу кезіндегі үлесі;
- ... ... ... ... ... депоненттік берешектердің түсімдері;
- жергілікті бюджеттен қаржыландырылатын мемлекеттік ... ... ... ... ... республикалық бюджеттен алынған, пайдаланылмаған қаражатты қайтару;
- бұрын жергілікті бюджеттен алынған, пайдаланылмаған қаражатты қайтару.
Қазақстан Республикасының мемлекеттік бюджетінің кірістерінің ... емес ... ... аз ... ... 6,3 % құрайды [7,28].
3. Негізгі капиталды сатудан түсетін түсімдер
Қазақстан Республикасының мемлекеттік бюджетінің кірістерінің келесі
көзі – негізгі ... ... ... ... ... ... бюджетінің кірістерінің ішінде олардың үлесі
өте аз, 1,5 % құрайды.
Қазақстан Республикасының Бюджет кодексіне сейкес мынадай ақшалар
негізгі капиталды ... ... ... ... табылады:
- мемлекеттік мекемелерге бекітіліп берілген мемлекеттік мүлікті сатудан
түсетін ақша:
- республикалық бюджеттен ... ... ... ... ... ... ... жергілікті бюджеттен қаржыландырылатын мемлекеттік мекемелерге бекітілген
мүлікті сатудан түсетін түсімдер;
- азаматтарға ... ... ... ... мемлекеттік материалдық резервтерден тауарларды сатудан түсетін түсімдер:
- мемлекеттік резервтерден алынған тауарлар үшін ... ... ... ... ... ... сатудан түсетін түсімдер;
- жұмылдыру резервінің материалдық құндылықтарын сатудан түсетін түсімдер;
- мемлекет ... жер ... жеке ... ... ... ... немесе уақытша жер пайдалануға беруден не ... ... ... ... шарттарда көзделген
жағдайларда жер учаскілерін өзге құқықтық нысандарда өткізуден ... жер ... ... түсетін түсімдер;
- ауыл шаруашылығы мақсатындағы жер учаскілерін сатудан түсетін түсімдер;
- ... ... ... емес ... сатудан түсетін ақша [1].
4. Трансферттік түсімдер
Қазақстан Республикасының Бюджет кодексіне сәйкес трансферттер
түсімдері – ... бір ... ... ... ... қорынан бюджетке түсетін трансферттер түсімдері,
яғни облыстық бюджеттерден, республикалық маңызы бар қаланың, ... ... ... ... ... ... ... мақсатты трансферттер.
Трансферттер: жалпы сипаттағы трансферттер, ... ... және ... ... ... ... болып бөлінеді.
Бюджет субвенциялары мен бюджеттік алып ... ... ... ... ... ... тұрған бюджеттен төмен тұрған
бюджеттерге ... ... ... ... ... сомалар
шегінде берілетін трансферттер бюджет субвенциялары, ал керісінше
берілетін трансферттер ... алып ... деп ... ... ... ... абсолюттік түрде жылдар бойынша бөліне отырып
үш жылдық кезеңге белгіленеді.
Жекелеген ағымдағы бюджеттік ... іске ... ... алып қоюларды (бюджет субвенцияларын) есептеу ... ... ... ... тұрған бюджеттер төмен тұрған
бюджеттерге беретін трансферттер ағымдағы нысаналы трансферттер ... ... ... ... ... ... ... іс-шараларын орындауға ғана, сондай-ақ қаржы жылы ішінде
әкімдердің өтініші бойынша ҚР ... ... ... ... ... резервінен қаржыландырылатын іс-шараларға ғана беріледі
[6].
Мыналар: мемлекеттік, салалық бағдарламаларда ... ... ... ... іске ... үшін республикалық бюджеттен
облыстық бюджетке, республикалық маңызы бар қала, астана ... ... ... ... ... бюджеттік
инвестициялық жобаларды іске асыру үшін облыстық ... ... ... ... дамуға арналған нысаналы трансферттер
болып табылады.
Кесте 1
Қазақстан ... ... ... ... ... |2007 жыл |% |2008 жыл |% |2009 жыл |% ... |2887873,9 |100 |4034410,5 |100 ... |100 ... ... |81,6 |2819509,7 |69,9 |2228681,8 |63,6 |
|Салықтан тыс |181102,4 |6,3 |85539,9 |2,1 ... |3,9 ... | | | | | | ... ... |92685,9 |3,2 |56939,6 |1,4 |35887,4 |1 ... | | | | | | ... ... |8,9 ... |26,5 |1104600 |31,5 ... ... ... есептеуімен.
Мемлекеттік бюджет кірістері (кесте-1) 2007 жылы ... ал 2009 жылы ... ... 3505344,7млн.теңге құраған. Салықтық
түсімдерге келетін болсақ, 2007 жылы ... ... бұл ... 81,6%, 2009 жылы бұл көрсеткіш 63,6% құраған. Салықтан тыс
түсімдерге тоқталатын ... 2007 жылы ... ... ал ... ... тыс түсімдер 85539,9 млн.теңге кұрайды. 2007 жылы негізгі
капиталды сатудан түскен түсімдер 92685,9млн.теңгені ... осы ... жылы 35887,4 ... азайған. Сөйтіп трансферттік түсімдерге де
тоқтала кететін болсақ 2007 жылы оның түсімі ... ... жылы ... ... ... 2009 жылы ... көбейген
[13].
Кестедегі мәліметтерді график түрінде келтіретін
болсақ:
Сурет 4. 2007-2009 жылдар арлығындағы мемлекеттік бюджет кірістеріне
талдау
Қайнар көзі: ... ... ... ... ... ... |2007 жыл |% |2008 жыл |% |2009 жыл |% ... |2221539,8 |100 |3317601,9 |100 ... |100 ... ... | 73,2 ... |62,4 ... |52,2 ... | | | | | | ... тыс ... |7,7 |72844,1 |2,2 ... |4,1 ... | | | | | | ... ... 231,2 |0,4 |8 575,7 |0,3 |4 538,0 |0,2 ... |416047,5 |18,7 ... |35,1 ... |43,5 ... көзі: автордың есептеуімен.
Республикалық бюджет кірістері (кесте-2) 2007 ... ... ал 2009 жылы ... ... ... салықтық түсімдері 2007 жылы 1626818млн.теңге болса, 2009
жылы 1451007млн.теңгеге азайған. 2007 жылы ... тыс ... ... ... 2008 жылы 2,2%, ал 2009 жылы 4,1%-ын құраған. Негізгі
капиталды сатудан түскен ... 2007 жылы ... ал ... ... ... Трансферттік түсімдер жыл сайы ... ... 2007 жылы ол 416047,5 ... ... 2009 ... ... [14].
Кестедегі мәліметтерді график түрінде ... 5. ... ... ... ... бюджет
кірістеріне талдау
Қайнар көзі: автордың есептеуімен.
Кесте 3
Жергілікті бюджет кірістеріне талдау
млн.тг.
|Атауы |2007 жыл |% |2008 жыл |% |2009 жыл |% ... ... |100 ... |100 |2119178,3 |100 |
|Салықтық түсімдер ... |47,8 ... |40,8 ... |36,9 ... тыс ... |11089,4 |0,7 |13231,7 |0,8 |22390,5 |1,1 ... ... |84454,7 |5,6 |48363,9 |2,6 |31349,4 |1,8 ... ... |45,9 ... |55,8 |1287764 |60,2 |
Қайнар көзі: автордың есептеуімен.
Жергілікті бюджет кірістері кестесіне сипаттама ... ... 2007 жылы ... 1524458,3млн.теңге құраған. 2009 жылы осы
көрсеткіш ... ... ... ... яғни ... тсімінің 40,8%-ын құраған, ал 2009 жылы
777674,3 млн.теңгені құраған. Салықтан тыс түсімдер 2007 жылы 11089,4 млн
теңгеге жеткен, 2009 жылы 22390,5 ... ... ... бюджет
кірістерінің негізгі капиталының түсімі 2007 жылы 84454,7 ... да осы ... 2009 жылы ... ... ... трансферттік түсімдер 2007 жылы 699691,9млн.теңгені құрап, 2008 жылы
1020440,3млн.теңгеге жетіп, кіріс түсімдерінің 55,8%-ын құраған, ал 2009
жылы ... ... ... ... ... ... ... 6. 2007-2009 жылдар арлығындағы жергілікті бюджет кірістеріне
талдау
Қайнар көзі: автордың ... ... ... ... және ... жұмсалу бағыттары
Республикалық бюджеттің ... ... ... оның ағымдағы
бюджет пен даму бюджетіне бөлінуі ... ... ... ... ... ... асыруға жұмсалатын шығындардан басқа
шығындарды қамтиды.
Қазақстан Республикасы Бюджет кодексіне сәйкес республикалық ... ... ... ... ... ... ... сипаттағы мемлекеттік қызмет көрсетулер: облыстық деңгейдегі
жергілікті өкілетті және атқарушы орандарды ... ... орта ... ... ... облыс деңгейінде
бюджеттік жоспарлау; облыстық бюджеттің орындалуын ұйымдастыру; облыстық
коммуналдық ... ... ... ... ... ... ... масштабты шоғыландыруға
дайындау және шоғырландару; облыстық масштабтың төтенше жағдайларын
ескерту және жою; ... ... ... ... ... ету;
облыс аумағында қоғамдық қауіпсіздік пен ... ... ... ... азаматтық қорғаныс шаралары.
3) білім беру: облыстық мемлекеттік білім беру ... үшін ... алу және ... ... ... ... ... мен
жасөспірімдерге қосымша ... ... ... ... ... беруді
ұйымдастыру; жергілікті деңгейде кадрлардың кәсіби біліктілігін көтеру
және қайта дайындау.
4) ... ... ... ... ... ... ... кепілді көлемін қамтамсыз ету; тұрғындардың санитарлық –
эпидемиологиялық деңгейін ... ... ... ... вакциналар мен басқа медициналық препараттар алу;
республикалық бюджеттен қаржыландырылатын бағыттардан ... ... ... ... іс ... ... ... және әлеуметтік қамсыздандыру: жетім, ... ... ... ... мен мүгедектерді, сондай-ақ
мүгедек балаларды әлеуметтік қамсыздандыру.
6) коммуналдық-тұрғын үй шаруашылығы: елді мекендерге газ құбырларын тарту;
7) мәдениет, спорт, туризм және ... ... ... ... және ... ... ... мәдени жұмыстарды жандандыру;
жергілікті деңгейдегі қоғамдық маңызы зор тарихи-мәдени ескерткіштерді
қорғау және қалпына ... ... және ... ... спорттық жарыстарға облыстық құрама командасын дайындау;
облыстық деңгейде ... ... ... жергілікті деңгейде
туристтік қызметті реттеу; жергілікті мәндегі мұрағаттық қордың сақталуын
қамтамасыз ету; ... ... ... ... ақпарат
құрадары арқылы жергілікті деңгейде мемлекеттік ақпараттық саясатты
жүргізу; жергілікті деңгейде ... ... және ... ... ... ... ісі ... аймақтық бағдарламаларды жүзеге
асыру.
8) ауыл шаруашылығы, су, орман шаруашылығы, ерекше ... ... ... орта мен ... ... ... жер ... Республикасының заңнамасына сәйкес жергілікті деігейде мал және
егін шаруашылығын дамыту; аудан және ... ... ... ... жер ... ... ... және құрыл қызметі: республикалық бюджеттен
қаржыландырылатын ... және ... ... ... ... ... және байланыс: қоғамдық маңызы зор ауданаралық қатынастарда
жолаушы көлік тасымалын ... ... ... ... ... ... жөндеу және ұстау.
11) экономикалық қызметті реттеу: кәсіпкерлікке қызметке қолдау жасау;
12) ... ... ... ... ... ... ... қорға
берілетін ресми трансферттер; үкіметтік борышқа қызмет көрсету және ... ... ... ... ... ... ... ... сипаттағы мемлекеттік қызмет көрсетулер ... ... ... Қоғамдық тәртіп және қауіпсіздік ... ... беру ... ... ... ... ... қамтамасыз ету және әлеуметтік көмек ... ... ... ... ... ... ... туризм және ақпараттық кеңістік ... ... ... жер ... ... ... Ауыл, су, орман және балық шаруашылығы және қоршаған ортаны ... ... ... және ... ... ... және ... ... ... ... ... ... көрсету ... ... ... ... ... ... ... қаржыландыру, яғни білім беру, мәдениет пен өнер,
ақпарат тарату құралдары, ... ... ... ... мен ... ... ... жұезеге асыру табылады. Бұл
аталған шығындар мемлекеттің ... ... ... жүзеге
асырумен тығыз байланысты [17].
Бюджеттерді жоспарлау және бағдарламалау әдісі ұйымдық шаралар мен
әртүрлі ... ... ... ... қандай ұштастырылуы
нәтижеліктің ең жақсы көрсеткіштеріне жетуге ең ... ... ... үшін ... ... өлшеуге еретін
нәтижелерін қаржыландыру үшін пайдаланылады. Бұл ... ... ... ... Сөйтіп, республикалық буындағы бюджет
рәсімі тиімділік өлшеміне негізілуі ... ... ... ... мекемелер
шығындарының сметаларын жергілікті атқарушы органдардың ... ... осы ... ... ... Бюджеттік
шешімдер қабылдауды оңтайландыру сметаарды нөлдік ... ... ... ... ... жүйесін пайдалану әдісі арқылы
мүмкін.
Бюджеттерді нөлдік негізде жасау әдісі мынада: жыл ... жаңа ... ал ... мекеме өзінің бағдарламасын толық негіздеуі және
басымдықтарды анықтауы міндетті [19].
Кесте 4
Мемлекеттік бюджет шығыстарына талдау
млн.тг.
|Атауы |2007 жыл |% |2008 жыл |% |2009 жыл |% ... ... |100 ... |100 ... |100 ... сип. мем.| | | | | | ... ... |6,1 |224012,3 |6,6 ... |4,4 ... ... |6,2 |185358,4 |5,5 |187615,3 |5 ... | | | | | | ... қау, ... |9 ... |8 |316189,7 |8,4 |
|т.б. | | | | | | ... беру ... |17 |572403 |16,9 ... |17,6 ... |299380,5 |11,1 |363209,9 |10,7 ... |12 ... | | | | | | ... ... | | | | | | ... ... ... |18,8 ... |18,3 ... |20,2 ... | | | | | | ... | | | | | | ... |199937 |7,5 ... |6,9 ... |8,1 ... | | | | | | ... тур. ... |4,6 |163968,6 |4,8 ... |4,6 ... | | | | | | ... | | | | | | ... |52269,3 |2 |60507,4 |1,8 |58577 |1,7 ... орм, | | | | | | ... ... |3,8 ... |5 ... |4,5 ... | | | | | | ... ... | | | | | | ... ... |10465,4 |0,4 |40080,3 |1,2 |30920,7 |0,8 ... | | | | | | ... және ... |10,8 |332709,1 |9,8 |337511,5 |9,2 ... | | | | | | ... |39156,6 |1,4 |96163,6 |2,8 |64853,4 |1,7 ... ... |34010,9 |1,3 |57876,5 |1,7 |69206,9 |1,8 ... | | | | | | ... ... ... ... ... ... сипаттама беретін болсақ(4-кесте),
2007 жылы оның көлемі 2678280,3млн.теңгеқұраған, ал 2009 ... ... Оның ... 2007 жылы 6,1% , яғни ... ... ... ... мемлекеттік қызметтерге бөлінген, осы
көрсеткіш 2009 жылы 166062,7 ... ... ... ... 5-6% ғана ... 2007 жылы ... болса, 2008
жылы 185358,4млн.теңге және 2009 жылы 187615,3 млн.теңге құраған.
Қоғамдық тәртіп және ... ... ... ... ... құрайды. Еліміздің білім деңгейін жоғарылату
мақсатында шығындардың біршама пайызын білім беру бөлімі құрайды, ... жылы 572403 ... ал 2009 жылы ... ... ... ... келетін болсақ 2007 жылы 299380,5 млн.теңге
құрайды да 2009 жылы 450892,5 млн.теңге құраған. Әлеуметтік көмек ... ... 2007 жылы ... ... шығындардың 20,2% құраған.. Отын-энегетика кешені 1,7-
2% құрайды. Ауыл, су, орман, балық ... 2007 жылы ... 2009 жылы 168117,9 ... ... ... сәулет, қала
құрылсы саласына 2007 жылы 10465,4млн.теңге, 2009 жылы 30920,7млн.теңге
бөлінген. Көлік және коммуникация саласы 2007 жылы 289653,9 ... жылы 337511,5 ... ... ... бөліміне 2007 жылы 39156,6
млн.теңге құраса, 2009 жылы 64853,4 ... ... ... ... ... 2007 жылы 34010,9 ... 2009 жылы 69206,9 млн.теңге
құраған [13].
Кестедегі мәліметтерді график түрінде келтіретін болсақ:
Сурет 7. ... ... ... ... бюджет шығыстарына
талдау
Қайнар көзі: автордың есептеуімен.
Кесте 5
Республикалық бюджет шығыстарын талдау
|Атауы |2007 жыл |% |2008 жыл |% |2009 жыл |% ... ... |100 ... |100 ... |100 ... сипаттағы | | | | |120 593,2 | ... ... |5,8 |145 929,3 |5,4 | |3,8 ... | | | | | | ... ... |7,8 |175 646,3 |6,5 |183 014,7 |5,9 ... ... |196695,6 |9,5 |219 869,2 |8,1 |259 931,1 |8,3 ... т.б. | | | | | | ... беру ... |7,2 |188 207,9 |7 |231 255,0 |7,4 ... ... |100829,5 |4,9 |115 581,2 |4,3 |176 799,6 |5,7 ... ... | | |566 193,6 | |695 930,8 | ... ... ... |22,4 | |20,9 | |22,3 ... | | | | | | ... ком-дық |72328,6 |3,5 |84 405,2 |3,1 |170 340,7 |5,5 ... | | | | | | ... ... |62964,3 |3 |87 460,6 |3,2 |104 388,5 |3,3 ... т.б. | | | | | | ... |50635,4 |2,4 |59 087,8 |2,2 |61 274,8 |2 ... | | | | | | ... ... | | |159 484,5 | |161 349,8 | ... |93231,8 |4,5 | |5,9 | |5,2 ... | | | | | | ... сәулет, | | |2 981,5 | |14 215,9 | ... ... ... |0,3 | |0,2 | |0,5 ... және ... |10,5 |249 712,4 |9,2 |259 563,5 |8,3 ... | | | | | | ... |149620,4 |7,3 |142 232,1 |5,3 |83 858,9 |2,7 ... ... |33735,3 |1,6 |57 709,3 |2,1 |69 202,5 |2,2 ... | | | | | | ... ... |9,3 |449 066,2 |16,6 |526 926,8 |16,9 ... ... ... ... ... сипаттама беретін болсақ яғни, 5-
кестеге. Республикалық ... ... 2007 жылы ... ал 2009 жылы ... ... Оның ішінде жалпы
мемлекеттік сипаттағы қызметтерге бөлінгені 2007 жылы 120536,3 ... 2009 жылы ... ... ... ... 2007 жылы ... ал, 2009 жылы 183014,6 ... құраған. Қоғамдық тәртіп пен
қауіпсіздік 2007жылы 196695,6млн.теңге, 2009жылы 259 ... ... беру ... 2007 жылы 148655,2 ... 2009 ... ... ... сақтау саласына 2007 жылы
100829,5млн.теңге, 2008 жылы 115 ... 2009 жылы ... ... Шығындардың ішінде ең көп мөлшері ... ... ... 2007 жылы 462667,4млн.теңге болса, ол
көрсеткіш 2009 жылы 695 930,8 ... ... ... ... ... ... сала ол ... және коммуникация, ол шығындардың 8-10,5%
құрайды. Отын энергетика кешеніне 2007 жылы 50635,4млн.теңге ... ... 2009 жылы 61274,8 ... ... Республикалық бюджеттің
басқалары саласы 2007 жылы 149620,4 ... ал 2009 жылы ... ... Ал ... ... 2007 жылы 192791,0 млн.теңге,
2009 жылы 526 926,8 млн.теңге құраған [14].
Кестедегі мәліметтерді график ... ... ... 8. 2007-2009 жылдар арлығындағы республикалық бюджет
шығыстарына талдау
Қайнар көзі: автордың есептеуімен.
Кесте ... ... ... ... |2007 жыл |% |2008 жыл |% |2009 жыл |% ... ... |100 |1798774,5 |100 ... |100 ... сип. | | | | | | ... ... |2,9 |78316,4 |4,4 |45469,5 |2,2 ... |7202,5 |0,7 |12322,1 |0,7 |6219,7 |0,2 ... |44855,9 |3 |51598,2 |2,9 |56269,7 |2,8 ... | | | | | | ... | | | | | | ... беру ... |25,3 ... |26,5 ... |27,3 ... ... |18 |320762,2 |17,8 ... |19,2 ... | | | | | | ... ... | | | | | | ... әлеуметтік|44789,1 |3 |61874,4 |3,4 |86122,9 |4,3 ... | | | | | | ... |199937 |13,7 ... |12,9 ... |15 |
|ком-дық шар | | | | | | ... |73777,7 |5 ... |6 ... |5,4 ... ... | | | | | | ... |2,5 |42104,4 |2,3 |45570,2 |2,3 ... | | | | | | ... орм. | | | | | | ... |42490,2 |2,9 |72242,6 |4 |78289,3 |3,9 ... | | | | | | ... ... | | | | | | ... ... |8099,6 |0,5 |39091,8 |2,2 |27356 |1,4 ... және ... |10,2 ... |1 ... |10,4 ... | | | | | | ... |9269,8 |0,6 |11221,4 |0,6 |8085 |0,3 ... ... |705,4 |0,2 |651,4 |0,1 |510,3 |0,1 ... | | | | | | ... ... |11,5 |94355,9 |5,2 ... |5,2 |
Қайнар көзі: ... ... ... шығындары (кесте-6) 2007 жылы 1468076,3млн.теңге құраған,
2009 жылы 2021250,4 млн.теңгеге ... Ал оның ... ... ... ... ... 2009 жылы 45469,5 құраған. 2007
жылы 25,3-27,3% білім беру саласына бөлінген. Денсаулық ... 2007 ... ал 2009 жылы ... ... үй ... ... 2007 жылы 199737 млн.теңге, 2009 жылы 304048,8млн.теңге
құраған. Көлік және ... ... ... 2009 ... ... Трансферттік шығындарға 2008 жылы 94355,9
млн.теңге, 2009 жылы ... ... ... ... ... ... ... болсақ:
Сурет 9. 2007-2009 жылдар арлығындағы жергілікті бюджет шығыстарына
талдау
Қайнар көзі: автордың есептеуімен.
3. Бюджет тапшылығы және оны қаржыландырудың жолдары
Бюджет ... ... ... ... ел ... ... бола ... тапшылығы сөз жоқ, инфляция, дағдарыс, жұмыссыздық ... ... ... деп ... ... ... олар
экономикалық жүйенің ажырағысыз элементтері болып табылады.
Бюджетті әзірлеу ... ... ... ... ақшалай
түсімдері мен шығыстарының балансына – тепе-теңдігіне жету болып
табылады. Әр ... оның ... және ... бөлігін теңестірген, яғни
баланстаған дұрыс.
Жалпы түсінікте кірістердің шығыстардан асып түсуі бюджет артығын –
профицитті, ал ... ... асып ...... ... ... құрайды.
Бюджет профициті мемлекеттік борышты өтеуге бағытталады ... ... бос ... ... мүмкін.
Қазақстанда, Бюджеттік кодекске сәйкес, бұл ұғымдарға нақтыланған
түсінік берілген: бекітілген, нақтыланған және түзетілген республикалық
және ... ... ... ... борышының негізгі сомасын
өтеу сомасынан шегеріп тастағандағы қарыз алу ... тең. ... ... шама ... және ... бюджеттердің
тапшылығы, ал оң белгімен алынған шама – профициті болып табылады.
Бекітілген, ... және ... ... ... емес тапшылығы (профициті) Ұлттық қордың түсімдерінен басқа
республикалық бюджет ... ... ... республикалық бюджет
түсімдерінің сомасына тең [22].
Бесжылдық кезеңде республикалық бюджеттің ... ... ... ... алып ... Ұлттық қорға түсеттін жалпы
түсімдер ретінде есептелетін Ұлттық қордың орташа жылдық өсімінен аспауға
тиіс.
Профициттің сомасы мемлекеттік борышты ... ... ... және ... ... қаражаттардың бос қалдықтарын
құрауы мүмкін. Бюджеттік қаржаттардың бос қалдықтары – өткен қаржы
жылынан кейінгі 1 ... ... ... ... қаржы жылындағы
бюджеттің атқарылу қорытындылары бойынша пайдаланылмай қалған бюджеттік
қаражаттар. Бюджет ... ...... ... аяғындағы
жағдай бойынша пайдаланылмай қалған бюджет қаражаттары.
Бюджеттік қаражаттар қалдықтарының қозғалысы – ... бос ... мен ... ... ... жағдай
бойынша бюджеттік қаражаттар қалдықтарының арасындағы айырма.бюджеттік
кодексте көзделген жағдайларды қоспағанда жергілікті ... ... бос ... ... ... ... ... қаражаттардың бос қалдықтары ағымдағы жылдың шығыстары
бойынша жоспарлы жұмсалымдарды ұлғайтуға мынандай ретпен жұмсалуы мүмкін:
1) Бюджеттік ... және ... ... ... ... ... жоғарғы бюджетке ағымдағы жылдың бюджетін
түзету арқылы міндетті түрде қайтаруға;
2) Өткен ... ... ... ... инвестициялық жобаны оның
бекітілген жылдық көлемін оның ... ... ... ... бюджетін Парламентте немесе мәслихатта нақтыламай-ақ, ағымдағы
қаржы жылына арналған республикалық немесе жергілікті бюджетті түзету
арқылы қаржыландыруды ... ... ... ... ... жылдың шығыстары болып табылады;
3) Ағымдағы жылдың бюджетін парламентте немесе мәслихатта ... ... ... ... түзету арқылы алынңан
қарыздар бойынша негізгі борыштар өтеуге;
4) ағымдағы жылдың бюджетін ... ... ... нақтылай
отырып, мемелкеттік мекемелердің кредиторлық берешегін өтеуге;
5) ... ... ... ... ... ... ... ағымдағы бюджеттік ... ... ... ... жылдың бюджетін Парламентте немесе мәслихатта нақтылай
отырып, ... да ... ... ... бос ... ақшасы – ... бір ... ... ... бірыңғай қазынашылық шотта жатқан бюджет қаражаттары
[23].
Республикалық және жергілікті бюджеттердің уақытша бос бюджеттік ... ... ... ... ... ... Қазақстан
Республикасының Ұлттық банкісіндегі депозиттерге ... ... бос ... ... ... ... тәртібін Қазақстан
Республикасының Үкіметі белгілейді.
Тапшылықтың едәуір әрі ... ... ... ... ... Тапшылықтың ұйғарымды деңгейі деп елдің жалпы ішкі өнімге
қатысты 2-3% мөлшері саналады.
Мұндай жағдайда тапшылық мемлекеттік ... ... ... ... ... көмегімен біршама жеңіл жабылуы мүмкін. ... жіне ... ... ... ... мемлекеттің
қажеттіліктерін жаппайды, олар ақшаның қосымша эмиссиясымен ... бұл ... ... ақша ... ... ... ... нақтылы табыстардың және халықтың тұрмыс
деңгейінің төмендеуіне апарып ... ... ... ... қамтып көрсетеді, ал оның
болуы мына себептерге байланысты:
1) елдің экономикасында өндірістің жалпы ... ... ... ... ... айналысқа тауар жиынымен жабылмайтын ақшаны шектен тыс шығару;
4) бюджеттің шығыстарында экономиканың даму ... ... ... әлеуметтік шығыстардың басымдылығы;
5) әскери-өнеркәсіп кешенін ұстауға жұмсалатын әскери шығыстарды, басқару
шығыстарын қаржыландырудың ... ... ... ... ірі ауқымды айналымы;
7) ұлттық шаруашылықтағы өнімсіз щығыстар мен ысыраптар.
Барлық деңгейлердің бюджеттерінің теңгерімділігі ... ... ... ... ... мүмкін. Билік пен басқарудың
тиісті органдары бюджеттерді қарап, бекіткен кезде бюджеттер тапшылығының
шекті ... ... ... ... ... ... ... жабуға болмайды. Бюджет
тапшылығын жабудың негізгі насандары мыналар болып табылады:
- ... ... ... ... ... ... ... немесе оны жою мақстаымен ...... ... ... ... ... ... баптар бойынша белгілі бір ... ... ... ... ... Қорғалған
баптардың құрамын республика Парламенті мен биліктің жергілікті ... ... ... ... шығыстар тұрақты, кірістер өседі;
2) кірістер тұрақты, ал шығыстар ... ... ... ал ... ... ... 2 еседен жылдамырақ
төмендейді) [22].
Тапшылықты қаржыландыру – оны жабу үшін қосымша ақша қаражаттарын
іздестіру. ... ... ... ... алу және ... ... қалдықтары есебіненбюджет тапшылығын жабу
жолымен қамтамасыз етіледі.
Бюджет тапшылығын қаржыландыру ... ... ... ... пайдаланылатын қалдықтары сомасының қарыздар бойынша негізгі
борышты өтеу сомасынан асып ... ... ... тапшылығын қаржыландыру мәні оң белгімен ... ... ... ... ... келеді.
Бюджет тапшылығын қаржыландырудың жолдары:
1) Ақша белгілерін шығару, бұл жол теріс әлеуметтік-экономикалық салдарлары
болатын инфляцияға жеткізеді. Өзкезегінде ... ... ... ақша
белгілерін тікелей шығаруда да, жанама түрде ... ... ... және ... ... ... ... арқылы да тұлғалануы
мүмкін, коммерциялық банктер өзінің резервтерін көбейтеді және банктік
мультипликатордың арқасында айналыстағы ақшаның санын ... ... ... Бұл ... ... бос ақша ... компаниялар, банктер және т.б. қатысады.
3) Шетелдік қарыздар. Оларды Дүниежүзілік валюта ... ... ... ... ... ... береді.
4) Ұлттық байлықты пайдалану. Бұл ... ... ... ... активтерін сатады.
Бюджеттің кірістерін көбейтуге, шығыстарын қысқартуға, тапшылықты
реттеуге, басқа экономикалық ... ... ... ... және
дәйекті іске асыру мемлекеттің қаржы қаржы жағдайын ... ... яғни ... ... ... ... ... болады.
Мемлекет жүргізетін қаржы саясатының тұрпатына ... ... ... ... ... ... ... Стенли Л.Бюро, Э.Дж.Доллон, С.Фишер, Р.Домбуш және ... ... ... ... ... әр ... болуы мүмкін және оны
пайда болуының сан алуан себептеріне қарай сыныптайды.
Елдің бюджеттік құрылысына қарай ... және ... ... ... ... болады. Биліктің жергілікті
органдары үшін бұл проблеманың маңызы зор, ... ... ... оны шешу үшін ... қаржылық ресурстары шектеулі болады.
Бюджет тапшылығының ... болу ... ... түрде төтенше
тапшылықты, дағдарысқа қарсы тапшылықты, ... ... ... ... ... береді.
Тапшылықтық бірінші түрінің негізінде төтенше жағдайлар (соғыстар,
дүлей апаттар және т.б.) жатыр, олардан сақтану қиын әрі ... ... ... ... ... ... ... зиянның салдарларын
жоюға жетпейді, сондықтан ерекше көздерге ... тура ... ... ... ... дамуына ірі мемлекеттік
жұмсалымдарды жүзеге асыру ... ... ол ... ... ... ... ... құрылымында прогресті
байланыстарды қамтамасыз етуге ұмтылысты бейнелеп көрсетеді.
Дағдарыстан кейігі тапшылық экономикадағы дағдарыстық құрылыстарлы,
оның ... ... ... ... елдегі қаржы
жағдайын бақылап ұстап тұруға үкіметтің қабілетсіздігін көрсетеді [24].
Бірінші, сондай-ақ екінші жағдайда да ... ... ең ... және ... оның ... ... отыр. Бұдан
ынталандырушы және ынталандырмайтын маңызы ... ... ... ... ... мен ... ету бағытына қарай
активті және пассивті бюджет тапшылықтарын бөліп көрсетуге болады.
Активті ... ... ... ... салудың, шығыстардың
жекелеген түрлерінің мөлшері) мемлекеттік жедел ... ... ... ... ... ... тапшылықтың бұл түрі Ұлттық
табыстың өсуіне мүмкіндік туғызады. Пассивті тапшылық ... ... ... өсу қарқынының қысқаруы нәтижесінде пайда болады, ал бұл бюджеттің
кіріс ... ... ... ... ... жеткізеді.
Экономикалық теорияда құрылымдық және ... ... ... болу ... ... кездейсоқ (кассалық) және ақиқат (бюджет)
тапшылығын бөліп көрсетуге болады. Бюджеттің кездейсоқ тапшылығы, басқаша
кассалық деп аталатын қаражаттардың түсімдері мен жұмсалымдағы ... ... ... болады әдеттегідей, кассалық тапшылықтарға
кірістің бір ... ... ... ... ... ... ... бар (мысалы, жер салығынан, жеке адамдардың мүлкіне салынатын
салықтан және бірқартар басқа салықтар мен ... ... ... ... ... ... әдеттегідей жергілікті бюджеттер
жатады.
Нақты немесе бюджет тапшылығының бұл сөздің шын мағынасынжа пайда
болуы бюджетке кірістер ... ... ... ... және
шығыстардың озық графигінен емес бюджет шығыстарының өсімен және олардан
кірістердің тым қалып қоюына байланысты. Мұндай ... ... ... ... арналған бюджет туралы заңда шекті мөлшері ... ... ... ... ... одан не ... не ... мүмкін [25].
Жоспарға қатысы бойынша бюджет ... ... ... ... бюджет туралы заңға күні бұрын салынған (жоспарлы) және
жоспардан тыс (кездейсоқ, ... ... ... ... ... ретінде
сипаттауға болады. Жоспардан тыс тапшылық кірістердің көлемін онда
болмаған қысқартудан, есепті жылы ... ... ... болады.
Егер әр түлі резервтік, сақтықғ бюджеттен тыс арнаулы қорлардың
қаражаттарын ... және ... ... шараларды жүргізу есебінен
жағдайды қорғауға болмаса жоспардан тыс тапшылық әлеуметтік-экономикалық
бағдарламалардың орындалу барысына өте ... әсер етуі ... тыс ... жою мақсатында бюджеттің атқарылу барысында оның
шығыстарын секвестрлеу теріс болып табылады.
Бейбіт кезде ... ... ... ... ... болатынын әлемдік тәжірибе көрсетіп отыр.
Ұзақтығы бойынша бюджет тапшылығын созылмалы (жүйелі) және уақытша
(дүркін-дүркін) тапшылыққа бөлуге болады. Созылмалы тапшылық ұзақ ... ... ... ... ... және жазылуы аса қиын ауру болып табылады.
Оның болуының ... ... ... ... ... ... ұзақ соғыстар және бейбіт кезде әскери мақсаттарға жұмсалатын
шамадан тыс шығыстар, ... ... ... ... ... ... жылдарға созылған қымбат ... ... ... ... бірнеше айға, жылға тең болатын немесе қатарынан 3-5 жыл
бойы қайталанатын бюджеттің уақытша тапшылық ... ... әрі ... ... ... оның ... жатқан экономикадағы дағдарысты
құбылыстар емес, керісінше бірқатар ... ... ... ... және ... мен ... ... әлемдік
тауар және қор рыноктарындағы бағалардың ауытқуы және т.б.) себептер
жатыр.
Қаражаттарды пайдалану бағыттарына (немесе ... ... ... ... тапшылығын (ағымдағы тапшылық) және даму ... ... ... бөлуге болады.
Қазақстанда, дүние жүзінің көптеген елдерінде сияқты, тапшылықтың
бүкіл көлемін немесе оның ... ... ... ... даму ... заңнамалық негізі қаланған. Даму бюджетінің тапшылығын жою
шығыстарды секвестрлеу жолымен, ... ... ... қарыздар шығару
немесе кредиттік ресурстарды пайдалану есебінен ... ... ... ... бюджет тапшылығы жалпыға ортақ ... ... ... іс ... ... ... ... елдерде бюджеттерде тапшылық 30-жылдардан бастап ... ... ... ... ... ұдайы өндіріс
үдерістерін реттеудің белсенді ... ... ... бұл ... бір ережелер мен тапшылықты басқару механизмдерін жасауға
мүмкіндік берген ... ... ... ... жою салықтық және салықтық емес ... ... ... ... ... емес және ... ... есебінен, соның ішінде халықтың бос ақшаларын тарту жолымен (банк
жүйесі арқылы, ұзақ мерзімді мемлекеттік ... ... ... және т.б.) ... асырырылуы тиіс. Түрлі деңгейлер бюджеттерін
баланстаудың ішкі ... ... ... сыртқы рынокта қарыз
қаражаттарының көлемін, ... ... және ... ... ... мүмкіндік туғызады [23].
Салықтардың мөлшерлемелерін ... ... ... ... емес, оны қысқартудың амалы болып табылады.
Бюджеттің кірістерін көбейтуге және шығыстарын қысқартуға, ... ... ... ... ... қарсы шаралардың
жиынтығында нысаналы басқаруға бағытталған шараларды әзірлеу және дәйекті
іске асыру мемлекеттің қаржы жағдайын тұрақтандыруға жағдай жасайды, ... ... ... ... ... ... ... саясат үш тұжырымдамаға
негізделеді:
1) Жыл сайынғы баланстандырылатын ... ... ... ... дейін
фискалдық саясаттың мақсаты деп есептеледі. Алайда бюджеттің мұндай жай-
күйі фискалдық саясаттың тұрақтандырушы, ... ... ... Бюджетті теңгеру тіпті экономикалық циклдің ауытқуын ұлғайтуы
мүмкін. Жұмыссыздықтың болуы және халықтың табысының құлдырауы ... ... ... түрде қысқарады. Бұл жағдайда бюджетті теңгеру
үшін мемлекетке не ... ... ... не ... қысқартуы не бұл екі әрекетті де ... ... ... ... сұранымның қысқаруы және өндірістің одан сайын
құлдырауы ... ... ... ... ... ... ... үдетуі мүмкін.
Инфляцияның болуы кезінде ақшалай табыстардың артуы ... ... ... ... ... ... жою үшін ... мына шараларды
қолдануы тиіс: не салықтардың мөлшерлемелерін төмендетуі, не мемлекеттің
шығыстарын көбейтуі, не бұл екі шараның ұштастырылуын ... ... ... ... ... ... Циклдік негізде баланстандырылатын бюджет. Бұл тұжырымдамаға сәйкес
бюджет жыл сайын ... ... ... ... ... ... болдырмау үшін мемлекет тапшылықты әдейілеп жасай
отырып салықтарды азайтады және шығыстарды көбейтеді. Экономиканың келесі
өрлеуі кезінде мемлекет салықтарды көбейтеді және ... ... ... ... ... артығы құлдырау жылдарындағы тапшылықтарды
өтеуге бағытталады. Сөйтіп, циклге ... ... ... және
экономикалық цикл ішінде бюджетті теңгеру жүргізіледі. Құлдыраулар мен
өрлеулер тереңдігі мен ұзақтығы бойынша бірдей ... ... ... ... теңгерімділігін бұзатындығы бұл тұжырымдаманың әлсіз
буыны болып ... ... ... ... ... ... инфляциялық емес толық қамтылуды қамтамасыз етуге жету ... ... ... ... табылады. Бұл тұжырымдама кезінде
бюджетті ... ... ... ... табылад, бюджет тапшылықтары мен
мемлекеттік борыштың да, ... ... да ... ... ... ... ... өсуге қарай салық жүйесі ... ... ... ... ... ... ал микроэкономикалық
тұрақтылық бұл өсуді ынталандыратын болады, мұнің нәтижесінде тапшылық
өзін-өзі қаржыландырады деп ... ... ... ... ... іс жүзінде шексіз айла-шарғы жасай алады және бюджеттің
тапшылығын жаба алдаы. Бүл тұжырымдамада ... ... ... ... ... борыштың болуы қалыпты экономика үшін қауіпті емес деп
шамаланады ... ... және ... ... тұжырымдамасында теңгерілетін
бюджеттің тұжырымдамасына бағдарланған фискалдық саясат ақша айналысының
жай-күйін есепке алатын, бюджет тапшылығының ... ... ... бағыттары бойынша тиімді шараларды қаржыландыруды
қамтамасыз ететін қаржылық шаралардың негізделген бағдарламасын әзірлеуді
қажет етеді.
Өтпелі кезеңде экономиканы ... ... ... көптеп
қажет ететін мәселе болып табылады. ... ... ... ... 1990 жылы 6 желтоқсанда Қазақ КСР Жоғарғы
Кеңесінің ... ... ... ... жасалған.
Осы бағдарламаға сәйкес тұрақтандыру шараларының бірі – мемлекеттік
бюджет тапшылығын қысқарту. Бұл үшін республикалық, жергілікті бюджеттің
кіріс және ... ... ... қарастыру ревизиясы жасалды.
Бюджет шығысын келесі баптар бойынша қарастырады:
1. өндірістік ... ... ... ... ... ... ұзақ ... бойы өндірістік бағыттағы объектілкрдің
артықшылықты даму ... ... ... экстенсивті экономикаға
және оның әкімшілік - әміршілдік ... тән. ... ... ... ... көп ... бөлінеді,ал әлеуметтік салаға деген
салымдар ұлттық табыстан тікелей шегеріліп ... деп ... ... ... ауыл ... ... ... екі
бөлігін құрайды. Өтпелі кезең жағдайларында және тек өтпелі кезеңде ғана
емес, қаржылық ... ... ... ... дұрыс емес;
2. жағдайдың өзгеруіне байланысты мақсатты бағытталған жоғалтқан ... ... ... ... ... ... ... инвестициялық бағдарламалардың күшін жою;
4. тиімсіз шығындарға жасалатын мемлекеттік ұйымның тексерісі.
Бюджет кірісін жоғарлатуда үлкен рөл ... ... ... жекешелендіруден түскен түсімдер;
2. жергілікті өндіріс өнімдерінің кең шеңберлі айналымынан ... ... ... бағалар бойынша импорттық ... ... ... ... ... ... ... тұрақтандыру шараларының жиынтығына үкіметтің инфляцияны
тежеу және өндірістің тиімділігін көтеруге бағытталған саясатты жүргізу
әрекеті ... ... ... ... ... және шикізат кен орындарын ұзақ ... ... ... және ... қалдыру құқығымен тұрғын үйлерді
сатуды күрт жандандыру ... ... ... ... ... ... ... қаржыландыру механизмі. Егер қаржы
мекемесі тапшылықты қаржыдандыру үшін орталық банктен ... ... ... ол ... ... ... мағынаны білдіреді. Ақшалай
қаржыландыруда орталық банк ... ... ... ... ... және ... алу ... қаржыландыру арасындағы айырмашылықты
білуіміз керек. Қаржы мекемесінің ... ... ... ... ... қарыз айналымына жіберуге жатады. Яғни орталық банк қарызды
қаржыландыру үшін ... ... бар) ақша ... Мұндай ақша қоры
негізгі микроэкономикалық құбылыс болғандықтан, ... ... ... мен
оны орталық банкке сату арасында маңызды айырмашылық ... ... ... ... ... ... ... Ол кезде үкімет облигацияны сатудың немесе құнды ақша соммасын
өсірудің орнына ... ... ... ... ... құны ... ұсынымын азайтады.
Бюджет тапшылығын артыру мемлекеттік қарыздың өсуіне әкеледі.
Мемлекеттік қарыз – белгілі бір уақытта ... ... ... бұл ... осы ... бюджеттің оң сальдосын
шегеріледі.
Бюджет тапшылығын қаржыландыру үшін елдегі орталық банктің ссудалық
қорын пайдалануды ... ... ... яғни ... және
басқа да міндеттемелерді айналысқа шығару арқылы шешу ... ... ... ... ... ... та байқалған
өсу негізінен, әсері өсіп келе жатқан экономиканың шикізат секторының
дамуымен ... ... ... ... шикізат және
саудаға салынбайтын салаларына жіберіледі. Әжептәуір ымырашыл қазынашылық
саясат жүргізілуде. Орталықтандырылған қорға ... ... ... ... ... және ... ... жинақталған
үлесі біртіндеп төмендеуде, ал мұнайға ... ... ... ... ... ... ретінде абстракцияның аз
дәрежесі болатын (салықтардың, ... ... жеке ... тұратындықтан, дербестіктің белгілі дәрежесімен саясаттың
түрлерін: салықтық, бюджеттік, ... ... ... ... алу ... және ... сай ... салықтық,
бюджеттік, шаруашылық жүргізуші субъектілердің, мемлекеттік- кредиттік,
қаржылық жоспарлау, ... ... ... құқықтық, сақтық
механизмдерін бөлуге болады.
Мемлекеттің қаржысы мемлекеттің экономикалық, әлеуметтік, ... ... үшін оны ... ақша ... ... ... ... жүйесінің маңызды сферасы болып табылады және олар
экономика мен ... сан ... ... ... қамтитын
мемлекеттік сектордың өндірістік және ... ... ... ... қаржысы бұл буынға имманенттік түрде тән ретінде бұрын
баяндалған түсініктерді бақылау функциясын орындайды.
Мемлекет қаржысының ... ... ... ... құрамында жеке оқшауланңан буындар бөлінеді, олардың әрқайсысы
өзгеше функцияларды орындайды.
Мемлекеттік қаржы, бюджет пен салықпен қатар, ең ... ... ... Ол ... қаржы саясаты арнасында қарастырылуға тиіс,
яғни бюджет тапшылығы мен профицітінен, тәуекелдіктен құтылатын, бюджет
шығыстарын ... ... ... ... ... қаржы саясаты
кезінде мемлекет салық ауыртпалығын уақыты бойынша бөле ... ... тек ... ... ... ғана ... сонымен бірге, бұдан
әрі мемлекеттің де қаржы мүмкіндіктерін дүркін-дүркін арттыруға қабілеті
белгілі бизнестің де серіктесі болуға мүмкіндік береді.
Сонымен мемлекеттік ... ... рөлі мен ... ... ... ... капиталдың айналымын тездете отырып мемлекеттің қызметі
тиімділігінің ... ... ... ... мен ... ... ... отыру арқылы қаржы есебін
нығайтып, дамытады;
- мемлекеттік қаржы ақша қорларын бөлу және ... бөлу ... ... ара ... қамтамасыз етеді;
- мемлекеттік қаржы ұлттық экономикада меншіктің сан ... ... ... ... ... дамуына мүмкіндік туғызады.
Мемлекеттің қаржыны ... ... ... ... мен ... ... ... бөлініп, перспективаға
есептелген және ірі ауқымды міндеттерді шешуді қарастырады.
Қаржылық саясат экономикалық қатынастардан туындайды, ... ... ... ... ... емес, ол өзінің мүмкіндіктеріне,
объективті шындықтың шарттарына сүйенеді. ... ... ... ... ... болады. Қаржының логикасы дамуға өзара кері
ықпал жасай алады: экономиканы тездетеді немесе оған кедергі жасайды.
Қазіргі Қазақстан экономикасының даму ... ... ... ... ... жаңа ... ... Экономиканың
жаһандыру шартарында даму стратегиялардың экономикалық механизмдерін
таңдаудың жан-жақтылығы жоғарлайды. Ұзақ мерзімді экономикалық ... - ... ... өсімге тиісті шаралар жасау болып
табылады. Бұл мақсаттың орындалуы ... ... ... ... шешуге болады.
Бюджет жүйесі – мемлекеттік саясаттың негізгі бағыттарын
қаржыландыруда ... ... ... ... өзіне шоғырландыратын
мемлекеттік қаржының ең ірі буыны, сондай-ақ ... ... мен ... ... ... барлық бюджеттерінің
жиынтығы.
Бюджет процесі – билік пен басқару органдарының ... ... ... ... ... ... және атқарылғандығы туралы
есепті бекіту бойынша заңмен реттелетін қызметі.
Жекелеген ... ... ... іске ... үшін
бюджеттік алып қоюларды (бюджет субвенцияларын) есептеу ... ... ... ... ... ... ... тұрған
бюджеттерге беретін трансферттер ағымдағы нысаналы трансферттер болып
табылады. Республикалық ... ... ... ... ... бюджет пен даму бюджетіне бөлінуі қатаң қадағаланады. Ағымдағы
бюджет инвестициялық жобаларды жүзеге асыруға ... ... ... ... ... ... маңызды бағыты болып
әлеуметтік-мәдени ... ... ... яғни ... ... пен ... ... тарату құралдары, денсаулық сақтау, халықты
әлеуметтік қамсыздандыру мен әлеуметтік қорғау ... ... ... ... ... мемлекеттік мекемелер
шығындарының сметаларын жергілікті ... ... ... сәйкес осы мекемелердің ... ... ... ... оңтайландыру сметаарды нөлдік негізде жасау ... ... ... ... ... әдісі арқылы
мүмкін.
Бюджет тапшылығы сөз жоқ, ... ... ... ... ... ... деп ... жатады, алайда олар
экономикалық жүйенің ажырағысыз элементтері болып табылады.
Бюджетті ... ... ... ... ... ақшалай
түсімдері мен шығыстарының ...... жету ... Әр ... оның ... және ... ... теңестірген, яғни
баланстаған дұрыс.
Бюджет тапшылығын қаржыландыру көлемі алынған қарыздар, бюджет
қаражатының ... ... ... ... ... ... өтеу сомасынан асып түсуі ретінде айқындалады.
Бюджет тапшылығын қаржыландыру мәні оң белгімен ... ... ... ... ... келеді. Дағдарысқа қарсы тапшылық
экономика дамуына ірі мемлекеттік ... ... ... қажеттігімен
байланысты, ол экономика мемлекеттік реттеу үрдістерін, қоғамдық өндіріс
құрылымында прогресті байланыстарды қамтамасыз етуге ұмтылысты бейнелеп
көрсетеді.
Бюджет тапшылығын ... ... ... ... ... шетелдік қарыздар, ұлттық байлықты пайдалану болып
табылады. Алдағы уақытта бюджет тапшылығын қаржыландырудың ... ... ... тауып, тапшылықты минимум шегіне жеткізу.
Бюджеттің кірістерін көбейтуге және шығыстарын ... ... ... басқа экономикалық дағдарысқа қарсы шаралардың
жиынтығында нысаналы басқаруға бағытталған шараларды әзірлеу және ... ... ... ... ... ... жағдай жасайды, оның
әлеуметтік-экономикалық дамуына жәрдемдесетін болады.
Сонымен бірге мемлекеттік ... ... ... шаруашылықтың ара
салмағын қамтамасыз етуде ... рөл ... ... ... және ... дамудың индикативтік жоспарының басты
элементгерінің өзара тендестірілуіне қол ... ... ... ... қоғамдық ұдайы өндіріске каржының ынталандырғыш рөлін
күшейтуге ... ... ... ... ... ... ... жағдай жасайды.
Сонымен қатар, қазіргі кезде ... ... ... және ... ... тән әралуан қызметтерін
қаржыландыру, ... ... ... ... ... ... сай келтіру және инвестициялық ... ... ... ... шешу және ... ... ету ... атқаратын ролі мен маңызы күн санап
күшейе түсуде.
Қолданылған әдебиеттер тізімі:
1. Құлпыбаев С.Қ. Ынтықбаева С.Ж. Мельников В. Қаржы. Оқу ... ... ... ... 2010 ... ... А.А., ... Б.Т. Государственные финансы: Учеб.пособие.-
Астана: Изд. ... 2009.- ... ... В. Д., Ли В. Д. ... курс ... Учебник. – Алматы:
Институт развития Казахстана, 2001. – 285 ... ... 5/2004, 3 бет З. ... ... финансовой системы
Казахстана и ее факторы»
5. Иванова М.А. ... ... на ... и кредит №14 2006 г.
6. ҚР-ның Президентінің Қазақстан халқына Жолдауы «Жаңа әлемдегі ... ... ... 2007, 2 ... ... Республикасының бюджет кодексі – Алматы: Юрист, 2009ж.
8. Елубаева Ж. М., Бюджетная система Республики Казахстан: теория, практика
и направления развития. – ... 2004 – 346 ... ... К. К., ... П. Б. Расходы государственного бюджета. Учебное
пособие. – Алматы: Экономика, 2003. – 290 ... ... ... ... средств государственного бюджета
Республики Казахстан в условиях развития ... ... ... А.Ж. ... А.Б. ... А.М. Мухаметкарим; под
общей редакцией д.э.н. А.С. Серикбаева – ... ... ... при ... Республики Казахстан, 2003 – 169.
11. План совместных действий Правительства Республики Казахстан,
Национального банка Республики Казахстана и ... ... по ... и ... финансового рынка и финансовых
организаций по стабилизации экономики и финансовой системы на 2009-2010
годы ... ... ... Қ.Р Сатистикалық жинағы 2004ж ,Қаржы бөлімі
13. ҚР-ның мемлекеттік бюджеті\\www.minfin.kz
14. ҚР-ның республикалық бюджеті \\ ... ... ... ... \\ ... Илиясов Қ. Қ., Құлпыбаев С. Оқулық. – Алматы: 2003. – 448 бет.
17. 2007-2009 жылдарға ... ҚР ... орта ... ... ... 660 ... Проблемы эффективности использования средств государственного бюджета
Республики Казахстан в ... ... ... ... ... А.Ж. Султангзин, А.Б. Зейнельгабдин, А.М. ... ... ... ... А.С. ... – Астана: Академия государственной
службы при Президенте Республики Казахстан, 2003 – 178.
19. 2007-2009 жылдарға арналған ҚР ... орта ... ... N 660 ... ... А.Б. и др. Экономический рост и расходы государства –
Астана, Академия государственной службы при ... ... 2004 – ... ... Республикасы Президентінің 2005 жылғы 1 қыркүйектегі № 1641
Жарлығымен бекітілген Қазақстан Республикасы Ұлттық қорының қаражатын
қалыптастырудың және ... орта ... ... ... Салық кодексі – Алматы 2009ж.
23. Бюджет тапшылығы туралы www.egemen.kz
24. Бюджет тапшылығын ... ... ... ... тапшылығының көрсеткіші www.khabar.kz
-----------------------
Қазақтан Республикасының мемлекеттік қаржысы
Жергілікті қаржы
Республикалық қаржы
Кәсіпорындардың ... ... тыс ... ... бюджет жүйесі
Ұлттық қор
Мемлекеттік (төтенше мемлекеттік бюджет)
Жергілікті бюджет
Республикалық бюджет
Республикалық маңызы бар қала бюджеті
Астана бюджеті
Облыстық бюджет
Республикалық маңызы бар қала ауданының бюджеті
Астана ... ... ... және ... ... ...

Пән: Қаржы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 71 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«АБДИ» компаниясының қаржысын басқаруды талдау және оның тиімділігін арттырудың кейбір жолдарын ұсыну77 бет
Айналым қаржысын нормалау әдістері. Айналым қаржыны тиімді қолдану жолдары10 бет
Акционерлік қоғамның қаржысы24 бет
АҚШ-тың мемлекеттік каржысын ұйымдастыруын, қаржы несиелік жүйесін талдау22 бет
Бизнес-жоспар кәсіпорын қаржысын стратегиялық жоспарлау мен басқарудың құралы ретінде75 бет
Коммерциялық банк қаржысын банктік баланс негізінде талдау76 бет
Коммерциялық емес ұйымдар мен мекемелердің қаржысы28 бет
Коммерциялық емес ұйымдар мен мекемелердің қаржысы туралы13 бет
Коммерциялық негізде жұмыс істейтін шаруашылық жүргізуші субъектілер қаржысы30 бет
Коммерциялық негізде жұмыс істейтін шаруашылық жүргізуші субъектілердің қаржысы6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь