Көркем прозадағы деректілік және психологизм


КІРІСПЕ
1 КӨРКЕМ ПРОЗАДАҒЫ ДЕРЕКТІЛІК ЖӘНЕ ПСИХОЛОГИЗМ
1.1 Тарихи шығармашылық тұлғаның көркем бейнесін зерттеу ерекшеліктері
1.2 Өмірлік материалды көркем игерудегі психологизм
2 ШЫҒАРМАШЫЛЫҚ ТҰЛҒАНЫ СОМДАУДАҒЫ ПСИХОЛОГИЗМНІҢ КӨРКЕМДІК ҚЫЗМЕТІ
2.1 Портреттер типологиясы
2.2 Көркем туындыдағы сыртқы әлем және шығармашылық тұлға
2.3 Шығармашылық тұлға бейнесінің рухани ой кеңістігін суреттеу
3 КӨРКЕМ ТУЫНДЫДАҒЫ АВТОБИОГРАФИЗМ ЖӘНЕ ПСИХОЛОГИЗМ
3.1 Әдебиеттанудағы автор және қаһарман мәселесі
3.2 Прозадағы лиризм және автобиографизм
3.3 Псевдобиографизм көріністері
ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1 Аристотель. Поэзия өнері туралы // Әдебиет теориясы. Нұсқалық / Құраст. Р. Нұрғали. – Астана: Фолиант, 2003. − 344 б.
2 Юнг К.Г. Психология и поэтическое творчество. Автор // В кн. Самосознание европейской культуры ХХ века: Мыслители и писатели Запада о месте культуры в современном обществе. – М.: Политиздат, 1991. – 336 c.
3 Тюпа В. Аналитика художественного. – М.: Лабиринт РГГУ, 2001. – 192 с.
4 Басин Е.А. Творческая личность художника. – М.: Знание, 1988. – 64 с.
5 Карташова И.В., Емельянов Т.П., Семенов Л.Е. Историческая психология и литературоведение. Возможности и перспектива взаимодействия // Филологические науки. – 1995. – № 3. – С. 3-14.
6 Компанеец В.В. Художественный психологизм в советской прозе (1920-е годы). – Ленинград: Наука, 1980. – 112 с.
7 Борев Ю. Эстетика. 3-е изд. – М.: Политиздат, 1981. – 399 с.
8 Цейтлин А.Г. Труд писателя. Вопросы психологии творчества, культуры и техники писательского труда. – М.: Сов. пис., 1968. – 564 с.
9 Арнаудов М. Психология литературного творчества. Перевод с болгарского Д.Д. Николаева. – М.: Прогресс, 1970. – 654 с.
10 Богданов В.А. Творческая природа художественного образа. – М., 1989. – 150 с.
11 Мәдени-философиялық энциклопедиялық сөздік / Құраст. Т. Ғабитов, А. Құлсариева және т.б. – Алматы: Раритет, 2004. – 320 б.
12 Психоаналитические термины и понятия: Словарь / Под редакцией Барнесса Э. Мура и Бернарда Д. Файна. – М.: Независимая фирма «Класс», 2000. – 304 с.
13 Юнг К.Г. Воспоминания, сновидения, размышления. – Мн.: ООО Харвест, 2003. – 496 с.
14 Байтұрсынов А. Әдебиет танытқыш. Зерттеу мен өлеңдер. − Алматы: Атамұра, 2003. − 208 б.
15 Қабдолов З. Сөз өнері. − Алматы: Қазақ университеті, 1992. – 352 б.
16 Белянин В.П. Психологические аспекты художественного текста. Монография. – М.: Изд-ство МГУ, 1988. – 124 с.
17 Медведев П.Н. В лаборатории писателя. – Ленинград: Сов. пис., 1971. – 392 с.
18 Семенов И.Н., Степанов С.Ю. Проблема организации творческого мышления и рефлексии: подходы и исследования // Психология творчества. Общая дифференциальная, прикладная / Под ред. Я.А.Пономарева. – М.: Наука, 1990. – 224 с.
19 Ысмақова А. Шығармашылық психологиясы // Әдебиеттану. Терминдер сөздігі / Құраст. З. Ахметов, Т. Шаңбаев. – Алматы: Ана тілі, 1998. – 384 б.
20 Жұртбай Т. Бесігіңді түзе. – Алматы: Жазушы, 1997. – 555 б.
21 Жұртбай Т. Әлемдік тұлға // Абай. – 1997. – № 2. – 55-61 бб.
22 Хализев В. Теория литературы. Учебник / В. Хализев. 4-изд., испр. и доп. – М.: Высшая школа, 2005. – 405 с.
23 Оразбек М. Автор және шығармашылық процесс. Монография. – Алматы, 2003. – 488 б.
24 Жұмағали З. Уақыт және әдебиет. Зерттеулер. – Қарағанды, 1999. – 336 б.
25 Андроникова М.И. От прототипа к образу. – М.: Наука, 1974. – 200 с.
26 Гинзбург Л.Я. О литературном герое. – Ленинград: Сов. пис., 1979. – 222 с.
27 Бердібаев Р. Қазақ тарихи романы. – Алматы, 1979. – 240 б.
28 Бекниязов Т. Деректі жанр // Әдебиеттану. Терминдер сөздігі / Құраст. З. Ахметов, Т. Шаңбаев. – Алматы: Ана тілі, 1998. – 384 б.
29 Майтанов Б. Қазақ романы және психологиялық талдау. Оқу құралы. – Алматы, 1996. – 336 б.
30 Есин А.Б. Психологизм русской классической литературы. – М.: Просвещение, 1988. – 176 с.
31 Пірәлиева Г. Көркем прозадағы психологизмнің кейбір мәселелері (Түс көру, бейвербалды ишараттар, заттық әлем). Монография. – Алматы: Алаш, 2003. – 328 б.
32 Сейсенов Д. «Абайдан соң» хақында. Романға сын // Семей таңы. – 1972. – 20 маусым.
33 Сыздықов К. Мұхтартанудың беймәлім беттері. – Алматы, 1997. – 238 б.
34 Қабдолов З. Еңбек торысы // Қазақ әдебиеті. – 2000. – 14 шілде.
35 Оразалин К. Абайдан соң. Роман. Бірінші кітап. – Алматы: Жазушы, 1972. – 262 б.
36 Елеукенов Ш. Ұлы суреткер роман жанры хақында // Мұхтар Әуезов тағлымы. Бірінші бөлім. – Алматы: Жазушы, 1987. – 432 б.
37 Қабдолов З. Мұхтар Әуезов және оның әсемдік әлемі. – Алматы: ҚазССР «Білім» қоғамы, 1986. – 56 б.
38 Ғарипова С. Аға есімі ардақты // Семей таңы. – 1990. – 22 маусым.
39 Әбдезұлы Қ. Жазушы және заман шындығы. – Алматы: Қазақ университеті, 2003. – 131 б.
40 Досжанов Д. Мұхтар жолы. Роман-толғау. – Алматы: Жазушы, 1988. – 400 б.
41 Мүсірепов Ғ. Әуезовті еске алу // Мұхтар Әуезов тағлымы. Бірінші бөлім. – Алматы: Жазушы, 1987. – 432 б.
42 Әуезов және архив. Құраст. Ижанов З., Исахан Ғ., Сандыбаева М., Сәтбаева Ж. – Алматы, Атамұра, 1997. – 130 б.
43 Лотман Ю.М. Внутри мыслящих миров. Человек – текст – семиосфера – история. – М.: Язык русской культуры, 1996. – 464 с.
44 Дәдебаев Ж. Тарихи шындық және көркемдік шешім. – Алматы: Жазушы, 1992. – 458 б.
45 Әуезов М. Жиырма томдық шығармалар жинағы. – Алматы: Жазушы, 1985. – 8 т. – 458 б.
46 Жұртбай Т. Талқы. – Алматы: Қазақстан, 1997. – 368 б.
47 Гинзбург Л. Я. О психологической прозе. – Ленинград: Художественная литература, 1972. – 442 с.
48 Қабдол З. Менің Әуезовім. Роман-эссе // Әуезов. – Алматы: Санат, 1997. – 350 б.
49 Негимов С. Эссе // Әдебиеттану. Терминдер сөздігі / Құраст. З. Ахметов, Т. Шаңбаев. – Алматы: Ана тілі, 1998. – 384 б.
50 Чернышевский Н. Г. Өнердің болмысқа эстетикалық қарым-қатынасы // Әдебиет теориясы. Нұсқалық / Құраст. Р. Нұрғали. − Астана: Фолиант, 2003. − 344 б.
51 Нысанбаев Ә. Мұхтар Әуезов әлемі. – Алматы: Жазушы, 1997. – 348 б.
52 Хасенов М. Мемуарлық шығармалар және оның жанрлық табиғаты // Жанр сипаты / Редакциясын басқарған М.Қ. Қаратаев. – Алматы: Ғылым, 1971. – 270 б.
53 Бекниязов Т. Мемуар, естелік // Әдебиеттану. Терминдер сөздігі / Құраст. З. Ахметов, Т. Шаңбаев. – Алматы: Ана тілі, 1998. – 384 б.
54 Гончарова Е. Пути лингвистического выражения категорий автор-персонаж в художественном тексте. – Томск: Изд-во Томского университета, 1984. – 146 c.
55 Қабдол З. Әуезовтің әсемдік әлемі. // Әуезов. – Алматы: Санат, 1997. – 350 б.
56 Ахметов З. Портрет // Әдебиеттану. Терминдер сөздігі / Құраст. З. Ахметов, Т. Шаңбаев. – Алматы: Ана тілі, 1998. – 384 б.
57 Майтанов Б. Портрет поэтикасы. Ғылыми зерттеу. – Алматы: Қазақ университеті, 2006. – 127 б.
58 Нарымбетов Ә. Уақыт шындығы – көркемдік кепілі. – Алматы: Жазушы, 1989. – 182 б.
59 Оразалин К. Абайдан соң. Роман. Екінші кітап. – Алматы: Жазушы, 1987. – 424 б.
60 Оразалин К. Абайдан соң. Роман. Үшінші кітап. – Алматы: Жазушы, 1989. – 448 б.
61 Барабаш О.В. Психологизм как конструктивный элемент поэтики романа Л.Н. Толстого «Анна Каренина»: Автореф. канд. филол. наук. – М., 2008. – 22 с.
62 Савельева В.В. От художественного текста к художественному миру. – Алматы, 2002. – 227.
63 Ахметов З. Роман-эпопея Мухтара Ауэзова. Учебное пособие. – Алматы: Санат, 1997. – 288 с.
64 Негимов С. Пейзаж // Әдебиеттану. Терминдер сөздігі (Құрастырушылар: З. Ахметов, Т. Шаңбаев). – Алматы: Ана тілі, 1998. – 384 б.
65 Галанов Б. Живопись словом: Портрет. Пейзаж. Вещь. – Москва: Сов. писатель, 1974. – 343 c.
66 Майтанов Б. Суреттеу мен мінездеу. – Алматы: Қазақ университеті, 1991. – 146 б.
67 Ч. Осгуд, Дж. Суси и П. Танненбаум. Приложение методики семантического дифференциала к исследованиям по эстетике и смежным проблемам // Семиотика и искусствометрия. Современные зарубежные исследования. Составление и редакция д. филол. н. Ю.М. Лотмана и к. физ-мат. н. В.М. Петрова. – М.: Мир, 1972. – 251 с.
68 Шаинова Г. Б. Символика цвета в романе «Трон сатаны» Р. Сейсенбаева // Вестник КазНУ. Серия филологическая. – 2007. – № 6 (105). – С. 49-52.
69 Балтабаева Г. Қазіргі қазақ әңгімесі (1980-1990): Филол. ғыл. канд… дис. – Алматы, 1999. – 120 б.
70 Майтанов Б. Қ. Монолог құрылымы. Ғылыми зерттеу. – Алматы: Ценные бумаги, 2006. – 107 б.
71 Пірәлиева Г. Ішкі монологтың кейіпкер психологиясын ашудағы көркемдік қызметі. – Алматы: Ер-Дәулет – Қазақстан, 1994. – 138 б.
72 Канафина М.А. Проблема творческой индивидуальности Д. Исабекова (на основе прозы). – Автореф. канд. филол. наук. – Алматы, 2004. – 32 с.
73 Уахатов Б. Таланттар. Туындылар. – Алматы, 1997. – 284 б.
74 Елеукенов Ш. Замандас парасаты. – Алматы: Ғылым, 1977. – 284 б.
75 Атымов М. Идея және композиция. – Алматы: Ғылым, 1970. – 231 б.
76 Русские писатели о литературном труде. В 4-х томах. Т. 3. – Ленинград: Советский писатель, 1954. – 716 с.
77 Басин Е. А. Психология художественного творчества. – М.: Знание, 1985. – 64 с.
78 Виноградов В.В. Проблема авторства и теория стилей. – М.: Худож. Лит., 1961. – 612 б.
79 Бахтин М.М. Эстетика словесного творчества. 2-е изд. – М.: Искусство, 1986. – 445 с.
80 Падерина Е.Г. Проблема образа автора // Проблема автора в художественной литературе. Тезисы докладов региональной межвузовской научной конференции, посвященной памяти профессора Б.О. Кормана. – Ижевск: УдГУ, 1990. – 134 с.
81 Попова С.В. Проблема «Автор и герой» в романе О. Уайльда «Портрет Дориана Грея» // Вестник КазНУ имени аль-Фараби. Серия филологическая.. –2002. – № 3 (54). – С. 109-115.
82 Семиотика / Составление, вступительная статья и общая редакция Ю.С. Степанова. – М.: Радуга, 1983. – 636 с.
83 Теория литературы: В 2 т. / Под ред. Н.Д. Тамарченко, В.И. Тюпа, С.Н. Бройтмана. – М.: Издательский центр «Академия», 2004. – Т 1. – 512 с.
84 Исина Н.У. К проблеме воссоздания внутреннего монолога в переводе (на материале прозы А. Кекильбаева) // Вестник КазНУ имени аль-Фараби. Серия филологическая. – 2002. – № 3 (54). – С. 183-186.
85 Мишина Л.А. О некоторых особенностях авторской позиции в художественно-документальных произведениях // Проблема автора в художественной литературе. Тезисы докладов региональной межвузовской научной конференции, посвященной памяти профессора Б.О. Кормана. – Ижевск: УдГУ, 1990. – 134 с.
86 Сафронова Л.В. Постмодернистская литература и современное литературоведение Казахстана. Учебное пособие. – Алматы, 2006. – 96 с.
87 Омаров Н. Суреткерлік шеберлік және әдеби ағым // М.О. Әуезов және әлем әдебиеті: Халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары. – Алматы: Қазақ университеті, 2006. – 277 б.
88 Майтанов Б. Лиризм – стильдік құбылыс // Көркемдік кілті – шеберлік / Жауапты ред. М. Қаратаев. – Алматы: Ғылым, 1985. – 348 б.
89 Конратбаев А. Ранний Мухтар Ауэзов как реалист // Тамыр. – 2003. – № 1 (9). – С. 69-75.
90 Максимов Д.Е. Идея пути в поэтическом сознании Блока // Блоковский сборник, том 11. – Тарту. – 288 с.
91 Ананьева С.В. Время – пространство – автор. Прием автобиографизма и пространственно-временная организация художественного текста. – Алматы, 2003. – 86 с.
92 Медарич М. Об автобиографизме // Автоинтерпретация. Сборник статей под ред. А.Б. Муратова и Л.А. Иезуитовой. – С-Пб, 1998. – 244 с.
93 Немов Р.С. Психология: Словарь-справвочник: В 2-х ч. Часть 2. – М.: Изд-во Владос-Пресс, 2003. – 352 с.
94 Исмакова А. Возвращение плеяды. Экзистенциальная проблематика в творчестве Ш. Кудайбердиева, А. Байтурсынова, Ж. Аймауытова, М. Жумабаева, М. Дулатова и М. Ауэзова. – Алматы: НИЦ «Ғылым», 2002. – 200 с.
95 Есембеков Т. Драматизм ранней прозы М. Ауэзова // Вестник КазНУ имени аль-Фараби. Серия филологическая.. – 1998. – № 23. – С. 64-66.
96 Әуезов М. Жиырма томдық шығармалар жинағы. – Алматы: Жазушы, 1979. – 1 т. – 458 б.
97 Полянова М.А., Зайцева Б.К. Лирическая проза И.А. Бунина (конец 1890-х – 1900 гг.) // Иван Бунин и литературный процесс начала ХХ века (до 1917 года). Межвузовский сборник научных трудов. – Ленинград: ЛГПИ им. Герцена, 1985. – 130 с.
98 Линков В.Я. Мир и человек в творчестве Л. Толстого и И. Бунина. – М.: Издательство МГУ, 1989. – 174 с.
99 Ағыман Б. Лирикалық проза табиғаты // М.О. Әуезов және әлем әдебиеті: Халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары. – Алматы: Қазақ университеті, 2006. – 277 б.
100 Афанасьев В.А. И.А. Бунин. – М.: Изд-во «Просвещение», 1996. – 384 с.
101 Бунин И.А. Жизнь Арсеньева. – Саратов: Изд-во Саратовского университета, 1988. – 272 с.
102 Вантенков И.П. Бунин – повествователь (Рассказы 1890-1916 гг.). – Минск: Изд-во БГУ, 1974. – 159 с.
103 Кучеровский Н. М. И.А. Бунин и его проза (1887-1917). – Тула: Приок. кн. изд-во, 1980. – 319 с.
104 Карпов И.П. Проза Ивана Бунина. – М.: Флинта, 1999. – 334 с.
105 Лявдонский Э.К. Действительность и жизнь сознания в прозе Ивана Бунина // Иван Бунин и литературный процесс начала ХХ века (до 1917 года). Межвузовский сборник научных трудов. – Ленинград: ЛГПИ им. Герцена, 1985. – 130 с.
106 Бунин И.А. Рассказы. – Москва: Правда, 1982. – 456 с.
107 Майтанов Б.М. Әуезов және болмысты сезіну мен саралау // М.О. Әуезовтің көркемдік-дүниетанымдық ізденістері (1920-30 жылдар). – Алматы: М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты, 2006. – 304 б.
108 Әуезов М. Кінәмшіл бойжеткен. Әңгімелер және повесть. – Алматы: Жалын, 1994. – 308 б.
109 Мұхаметханов Қ. Ұлы ұстаз, қамқор аға // Абай. – 2004. – №2. – 22-
23 бб.
110 Карен Хорни. Наши внутренние конфликты // Психоанализ и культура. Избранные труды Карен Хорни и Эриха Фромма. – М.: Юрист, 1995. – 623 с.
111 Грифцов Б.А. Психология писателя. – М.: Худ. Лит., 1988. – 462 с.
112 Майтанов Б. «Мен – әкемнің қағып кеткен қазығымын...» // Заман Қазақстан. – 1997. – 1 тамыз.
113 Жаксылыков А. Мировоззрение М. Ауэзова и современность // Вестник КазНУ имени аль-Фараби. Серия филологическая. – 2007. – №5 (46). – С. 71-74.
114 Бердібай Р. Терең ағын // Заман Қазақстан. – 1997. – 15 тамыз.
115 Нойманн Э. Леонардо Да Винчи и Архетип матери // В кн.: К.Г. Юнг, Э. Нойманн. Психоанализ и искусство. – М.: REFL-book, К.: Ваклер, 1998. – 304 с.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 203 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге


КІРІСПЕ
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Психологизм әдебиеттану ғылымында жан-жақты
зерттелгенмен, нақты шығармашылық тұлғаны суреттеудегі көркемдік қызметі
тұрғысында өз алдына бірқатар өзекті мәселелерді алға тартады. Осы ретте
психологизмнің өнер адамын сомдаудағы белсенді амал-тәсілдерін анықтау,
тарихи шығармашылық тұлғаны бейнелеу ерекшеліктері, деректілік және
психологизм, түптұлға мен жанр арақатынасы, көркем туындыдағы автор
шығармашылық тұлғасының көрініс табуы (автобиографизм, псевдобиографизм),
лиризм және психологизм сияқты мәнді зерттеу аспектілері қарастырылған.
Сонымен қатар, шығармашылық тұлға категориясының монографиялық сипатта
алғаш рет кешенді зерттеу түрінде қарастырылып отырғанын жұмыстың басты
ерекшелігі ретінде атап өтуге болады.
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Шығармашылық адамын сомдау – көркем сөз
шебері үшін күрделі мәселе. Әсіресе түптұлғаға негізделген талант иесінің
көркем бейнесін жасау қаламгердің мұндай тақырыпқа үлкен жауапкершілікпен
әрі мол дайындықпен келуін талап етеді. Себебі ондай күрделі тұлғаны
бейнелеу жалаң деректілікпен жүзеге аспайды, сөз зергерінің творчествосына
терең бойлауда сонымен қоса көркем психологизм де зор мәнге ие. Талант
табиғатының өзіндік қасиеттері мен оның қоғамдық-саяси, тарихи ортадағы
өзін-өзі кемелдендіру, дүниетанымдық көзқарас-пікірлерін жүзеге асыру
жағдайларын себеп-салдарлық тұрғыда неғұрлым нақты әрі түпкілікті суреттеу
портрет, пейзаж және ішкі монолог сынды психологизм амал-тәсілдері арқылы
орындалады. Демек, шынайы өмірбаяндық тұлғаға қатысты деректік материалды
көркем игеру тікелей психологизмнің белсенді түрде қатысуы негізінде
жүргізіледі. Ал шығармашылық тұлғаны суреттеудегі психологизмнің жекелеген
қаламгерлер творчествосында игерілу деңгейін, ерекшеліктерін зерттеу әдеби
дамудың бет-бағдарын анықтауда және дербес шығармашылықтың көркемдік
мүмкіншіліктері аясын, стильдік даралығын айқындауда ерекше мәнге ие.
Шығармашылық адамы жалпы тұлға типологиясындағы ең күрделі категория
екені мәлім. Өнер иесінің рухани іс-әрекеттері нәтижесінде қоғамдық-тарихи,
мәдени-эстетикалық мәні бар көркем дүниелердің туу жағдайларын барлауға,
талантқа тән дүниеқабылдау, әлемсезіну сынды танымдық әрекеттердің қыр-
сырын зерделеуге деген қызығушылық көркем әдебиетте де бар. Бұл танымдық
ынта-ықылас, бір жағынан, әдеби-көркем үдерістің тылсым кезеңдерін ұғуға
талпыныстан бастау алса, енді бір жағдайларда, жеке бір шығармашылық
тұлғаны тереңірек тануға, танытуға ұмтылыстан туады. Сондай-ақ қаламгер
тұлғасының шығармашылық үдеріс барысында түрлі ішкі-тысқы факторлар
әсерінен көркем мәтінде көрініс табатын кездері де ұшырасады. Автор ой
ағымынан, көзқарас позициясынан және жалпы психологиялық баяндаудың
экспрессивтік-эмоционалдық реңкінен көрініс беретін субъективті ой-сезімдер
де шығармашылық тұлға бейнесінің бір қырын танытады.
Мейлінше толыққанды, жан-жақты зерттеуді іске асыру үшін көркем
туындыдағы өнер адамының бейнесін талдауды төмендегідей екі бағытта
жүргізген жөн:
1) Аталған мәселенің шешімі шығармашылық тұлғаның болмыс-бітімі жайлы
әдеби туындыда көркем ой қорыту нәтижесінде сомдалған бейнесін қарастыру
арқылы жүзеге асырылады.
Творчестволық тұлға және өнер ұғымдары қашанда ажырамас бірлікте
жүретіні белгілі. Есімі өз ұлтының тарихи жадысында бедер табатын хас
талант тұлғасының әдеби туындыда көркем сомдалуы ерекше тарихи-мәдени
құбылыс саналады.
Қазақ прозасында ХХ ғасырдың 70-90 жылдары дүниеге келген
М.О. Әуезов тақырыбындағы туындылар кемеңгер жазушының шығармашылық
келбетін суреттеуге арналып, талант табиғатының өзіндік құпия-
қалтарыстарын зерделеуге ұмтылысты байқатады. К. Оразалин, Д.
Досжанов, З. Қабдолов қаламдарынан туған романдардағы М. Әуезов
бейнелерінің өзара ұқсастықтары мен ерекшеліктері әр автордың аталған
тақырыпқа келудегі идеялық мақсат-мүдделеріне, көркемдік-эстетикалық
талғамдары мен шеберлік деңгейлеріне байланысты.
Өнер иесінің көркем бейнесін жасау кейіпкер рухани әлемінің терең
қабаттарына бойлауға, кәсіби еңбек аясындағы шығармашылық психологиясын
ашуға жетелейді. Осы орайда қаһарман жан дүниесінің шынайылығы, ой ағымының
қисындылығы және эстетикалық сезім тұңғиығы психологиялық портрет,
параллелизм, монолог сияқты психологизмнің түрлі амал-тәсілдерімен
бедерленеді.
2) Жекелеген қаламгерлердің әдеби мұрасын түрлі ғылыми бағытта, түрлі
аяда зерделеу негізінде олардың шығармашылық тұлға табиғатының даралығы
ашылады. Яғни жеке қаламгерлік творчествода автордың шығармашылық болмысы
көрініс табады. Автор тұлғасын көркем бейне дәрежесінде зерделеудің өзіндік
негізі бар.
М.О. Әуезов пен И.А. Бунин шығармаларының ішінде ғұмырнамалық сипатымен
ерекшеленетін туындылар кездеседі. Автордың субъективті ой-пікірлерін,
көзқарастарын, эмоцияларын қамтитын психологиялық баяндау үрдісі мен
туындыдағы деректік материалды саралау негізінде қаламгердің шығармашылық
тұлғасы айқындалады.
Туындыдағы автор мен автор бейнесінің, автор және қаһарман қатынасының
зерттелуі бүгінгі әдебиеттану ғылымындағы көкейкесті мәселе болып табылады.
Мәтін өрісінде жазушының шынайы өмірбаяндық тұлғасын таныта деректік
материалмен мазмұны жағынан үндесіп жататын элементтер ұшырасуы мүмкін.
Қаламгердің шығармашылық тұлғасын талдауда әдеби туындының құрылымдық
қабаттары мен баяндау жүйесіндегі автордың моральдық-адамгершілік және
тікелей творчестволық ұстанымдарын айшықтайтын ой тебіреністері, тарихи
негіздегі деректер нысанға алынады. Атап айтса, көркем мәтінді зерделегенде
авторға тән эстетикалық рефлексия көріністері лексика-семантикалық
бірліктер, синтаксистік-дискурстық ерекшеліктер, интонация, т.б. осы
сияқты тілдік-стильдік қабаттардан қылаң береді.
Қазіргі әдебиеттану ғылымында өнер адамының көркем бейнесі заман
талабына сай кешенді түрде жан-жақты зерттеуді қажет етеді. Жекелеген
шығармалардың поэтикасы негізінде тұтас әдеби дамудың жетілу жолдарын
шолуға мүмкіндік бар. Осылайша шығармашылық тұлғаның бейнеленуіндегі
психологизмнің көркемдік қызметі мен маңызын сараптау қажеттілігі зерттеу
жұмысының өзектілігін айқындайды.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Көркем әдебиеттегі психологизм
–әдебиеттану ғылымында кеңінен қарастырылған мәселе. Психологизмнің
құрамдас компоненттерінің игерілу жолы мен көркем шығарма поэтикасындағы
рөлін ғылыми тұрғыда жан-жақты зерттеуге арналған келесі еңбектерге
тоқталуға болады:
Белгілі әдебиеттанушы Л. Гинзбургтың «О психологической прозе» (1972)
атты еңбегі орыс және шетел әдебиетіндегі эпистолярлық, мемуарлық, көркем
прозасы мысалында тұлғаның көркемдік пайымдалуы, адамның рухани әлемін
зерделеу мәселелерін нақты тарихи дәуірмен тығыз сабақтастықта саралауға
арналған. Зерттеуші Руссо, Стендаль, Сен-Симон, И. Тургенев, А. Герцен,
Ф. Достоевский, М. Бакунин, Л. Толстой, М. Горький шығармалары негізінде
белгілі бір тарихи дәуір мен әлеуметтік ортаға сай тұлға тұжырымдамасы мен
оның көркем бейнеленуі жағдайын қарастырады.
В. Компанеецтің «Художественный психологизм в советской прозе (1920-е
годы)» (1980) атты еңбегі ХХ ғасырдың 20-жылдарындағы кеңестік орыс
әдебиетін зерттеу нысанына ала отырып, төңкеріс, ұжымдастыру тақырыптарының
игерілуіндегі, аталған дәуір қаһарманын бейнелеудегі көркем психологизмнің
рөлін айқындайды. Зерттеуші алғашқылардың бірі болып әдеби қаһарман,
характер мәселелерін саралаудағы пәнаралық зерттеудің мән-маңызы жайлы
идеяға қозғау салады.
«Психологизм русской классической литературы» (1988) зерттеуінің
авторы А. Есин психологизмді көркем әдебиеттің (соның ішінде прозаның)
жоғары сатысы деп бағалайды. Ғалым орыс әдебиетіндегі психологизмнің даму
жолдарын саралай келе, оның шын мәніндегі жетілген түрі Ю. Лермонтов
прозасынан бастау алады деген пікір білдіреді. Сонымен қоса, И. Тургенев,
Н. Чернышевский, Л. Толстой, Ф. Достоевский, А. Чехов шығармалары
негізінде адам жанының құпия-қалтарыстарын ашудағы жеке қаламгерлік
ізденістерді зерделейді.
Отандық әдебиеттанушы А. Жақсылықовтың «Проза М. Ауэзова 20-х и 30-х
годов (Психологизм, конфликт, повествовательные формы)» (1984) атты
диссертациялық жұмысы М. Әуезов әңгіме-повестеріндегі психологизмнің көркем
қызметі мәселесін жан-жақты зерттейді. Бұл жұмыста М. Әуезов прозасына тән
психологизмнің ішкі монолог, антитеза, психологияландырылған пейзаж,
портрет, ситуация, аллегория және басқа ұлттық рухтағы көркемдік нақыштары
талдауға алынған.
Б. Майтановтың «Қазақ романы және психологиялық талдау» (1996) атты
еңбегінде психологизм көркем шығарма құрылымына тән қасиет ретінде
пайымдалып, осыған сәйкес оның құрамдас бөліктері портрет, психологиялық
параллелизм, ішкі монолог, авторлық психологиялық баяндау мәселелері қазақ
романының даму кезеңдері, көркем туындының поэтикасы, мазмұн мен стиль
мәселелерімен сабақтастықта қарастырылады.
Г. Пірәлиеваның «Көркем прозадағы психологизмнің кейбір мәселелері (Түс
көру, бейвербалды ишараттар, заттық әлем)» (2003) атты монографиясы Ж.
Аймауытов, М. Жұмабаев, М. Әуезов шығармалары негізінде қазақ прозасында
көркем психологизмнің игерілу ерекшеліктерін жеке қаламгерлік поэтика
тұрғысында қарастырады. Зерттеу еңбегінде кейіпкер психологиясын
бейнелеудегі түс көру, ым-ишараттық қозғалыс семантикасы, кеңістіктегі
заттық әлемнің көркемдік қызметі жан-жақты талданған.
М. Әуезов шығармашылық бейнесін мүсіндеген қаламгерлердің суреткерлік
шеберліктерін, талант табиғатын ашудағы көркемдік ізденістерін психологизм
компоненттерінің көркемдік қызметі аясында саралау бұған дейін
монографиялық сипатта арнайы қарастырылмаған. Сонымен қоса, М. Әуезов пен
И. Буниннің өмірбаяндық негізде жазылған бірқатар туындылары да автор
шығармашылық бейнесінің көрінісі және психологиялық баяндау тұрғысында
бүгінгі таңға дейін зерттеу нысанына алынбаған. Сондықтан жоғарыда аталған
екі бағытта шығармашылық тұлғаны суреттеудегі көркем психологизмді ғылыми
пайымдау әдебиеттану үшін тың тақырып болып табылады.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен міндеттері. Шынайы өмірбаяндық негізге
сүйене отырып, өнер адамының көркем бейнесін мүсіндеудің өзіндік
ерекшеліктері бар. Себебі талант табиғатын суреттеу тікелей творчестволық
үдеріс кезеңдерін қамтығанда ғана жүзеге асады. Зерттеу нысанына қазақ,
орыс әдебиеттерінің классиктері М. Әуезов пен И. Бунин тұлғалары алынып,
олардың психологизм негізінде көрініс тапқан нақты көркем бейнелері
(К. Оразалин, Д. Досжанов, З. Қабдолов романдарындағы Әуезов) мен өз
туындыларындағы авторлық шығармашылық тұлғаларын талдау көзделді. Осыған
байланысты, жұмыстың негізгі мақсаты – шығармашылық тұлғаның
бейнеленуіндегі көркем психологизмнің маңызы мен рөлін нақты теориялық
талдау жүзінде зерттеу.
Осы мақсатқа жету жолында мына міндеттерді шешу алға қойылады:
– шығармашылық тұлға категориясының жалпы тұлға типологиясындағы
өзіндік қасиет-белгілерін ескере отырып, оның көркем әдебиетте сомдалуын
зерттеудің ерекшеліктерін қарастыру;
– шынайы творчестволық тұлғаны бейнелеудегі деректілік пен психологизм
көркемдік ұстанымдарының өзара қатынасын, түптұлға мен шығарма жанры
арақатынасын анықтау;
– түптұлға шығармашылығына қатысты тарихи, өмірлік деректерді көркем
игерудегі психологизмнің рөлін айқындау және әр қаламгердің идеялық-
эстетикалық бағдарын, талғам және шеберлік деңгейін саралау;
– тарихи нақты тұлға болып табылатын өнер адамына тән мінезтаным,
дүниетаным аяларын бедерлеудегі психологиялық портреттің маңызы мен оның
түрлерін, кескінделу жолдарын талдау;
– талант табиғатының айрықша дүниеқабылдау, әлемсезіну қасиеттерін
айшықты өрнектеудегі табиғат суреттері мен заттық әлемнің көркемдік
қызметін ашу;
– тұлғаның шығармашылық келбетін, рухани әлеміндегі ой-сезім
үдерістерін барлаудағы ішкі монологтың атқаратын рөлін және туындының
құрылымдық-баяндау жүйесінде берілу тәсілдерін салыстыра саралау;
– көркем туындыда қаламгер шығармашылық тұлғасының көрініс табу
жағдайларын автор және автор бейнесі, автор және қаһарман мәселелері
аясында зерделеу.
Зерттеу жұмысының ғылыми жаңалығы. Жұмыста көркем психологизм мәселесі
алғаш рет шығармашылық тұлғаны бейнелеу аясында зерттеу нысанына алынып
отыр. Осыған байланысты, жұмыс нәтижелері төмендегідей ғылыми жаңалықтарды
қамтиды:
– шығармашылық тұлға категориясы пәнаралық аспектіде пайымдалып, осы
төңіректегі ғылыми көзқарастар мен тұжырымдарды алғаш рет бір еңбек
көлемінде жинақтау арқылы кешенді зерттеу жүргізуге ұмтылыс жасалды;
– шығармашылық үдерістің кәсіби тұрғыдағы өзіндік психологиялық,
логикалық, көркемдік-эстетикалық ерекшеліктері ескеріліп, қаламгер бейнесін
суреттеуге қойылатын талаптар мен міндеттер айқындалды.
– түптұлға туралы материалдың болашақ туынды жанрын айқындауға әсер-
ықпалы болатындығы нақты талдаулар, салыстырулар негізінде анықталды;
– роман, роман-толғау, роман-эссе әдеби жанрларының нақты тарихи әрі
шығармашылық тұлғаны бейнелеудегі өзіндік мүмкіндіктері қаламгерлік стиль,
шеберлік, авторлық психологиялық баяндау және жанр ерекшеліктерін талдау
негізінде сараланды;
– әдеби туындыдағы деректілік пен психологизмнің шынайы образ жасаудағы
идеялық-көркемдік сипатта өзара үйлесімділігі мен сабақтастығы зерделенді;
– өнер адамына тән рухани жан кеңістігін суреттеуде қолданыс тапқан
портрет, пейзаж, ішкі монолог сынды психологизмнің жетекші амал-
тәсілдерінің көркемдік деңгейі зерттеу нысанындағы туындыларға тән жеке
қаламгерлік поэтика ерекшеліктері ретінде пайымдалды.
– автордың шығармашылық бейнесінің көркем туындыда көрініс табу жолдары
автобиографизм, псевдобиографизм құбылыстары тұрғысында зерделеніп, осыған
сәйкес автор және қаһарман арақатынасы теориялық талдауға алынды.
Зерттеу нысаны – К. Оразалиннің «Абайдан соң» романы,
Д. Досжановтың «Мұхтар жолы» роман-толғауы, З. Қабдоловтың «Менің
Әуезовім» роман-эссесі және М. Әуезовтің «Үйлену», «Оқыған азамат», «Сөніп-
жану» әңгімелері мен И. Бунинның «Арсеньевтің өмірі» («Жизнь Арсеньева»)
романы.
Зерттеу жұмысының пәні – К. Оразалиннің «Абайдан соң» романында,
Д. Досжановтың «Мұхтар жолы» роман-толғауында, З. Қабдоловтың «Менің
Әуезовім» роман-эссесінде М. Әуезовтің шығармашылық тұлғасын сомдаудағы
психологизмге тән поэтикалық элементтер, сондай-ақ М. Әуезовтің «Үйлену»,
«Оқыған азамат», «Сөніп-жану» әңгімелері мен И. Бунинның «Жизнь Арсеньева»
романындағы қаламгердің шығармашылық тұлғасын бейнелейтін автобиографизм,
псевдобиографизм құбылыстары.
Зерттеудің әдіс-тәсілдері: Жұмыс ғылыми талдаудың типологиялық, жүйелі-
функционалды, текстологиялық, баяндау, салыстырмалы әдіс-тәсілдерінің
кешенді түрде қолданылуы негізінде орындалады.
Зерттеу жұмысының теориялық және әдіснамалық негіздері ретінде
әдебиеттану және жалпы филология ғылымдарында көркем психологизм,
шығармашылық тұлға, автор және автор бейнесі, автор және қаһарман
мәселелеріне арналған В. Виноградов, Л. Гинзбург, М. Бахтин, В. Компанеец,
А. Есин, Б. Галанов, В. Тюпа, Ю. Лотман, В. Хализев, Е. Гончарова,
Л. Мишина, Г. Падерина, В. Линков, О. Барабаш, А. Байтұрсынұлы,
З. Қабдолов, Р. Бердібаев, Ш. Елеукенов, Т. Нарымбетов, К.
Сыздықов, Қ. Әбдезұлы, Ж. Дәдебаев, Б. Майтанов, Т. Есембеков,
В. Савельева,
А. Жақсылықов, А. Ісмақова, Г. Пірәлиева, С. Ананьева еңбектері басшылыққа
алынды.
Зерттеу жұмысының дереккөздері мен материалдарын шығармашылық үдеріс
және оның кезеңдері, шығармашылық психологиясы мәселелерін қамтитын
салааралық (әдебиеттану, лингвистика, эстетика, психология, философия)
зерттеулер, сондай-ақ жеке творчество поэтикасын талдауға арналған
монографиялық еңбектер құрайды: Е. Басин, И. Карташова, Т.
Емельянов, Л. Семенов, Ю. Борев, А. Цейтлин, М. Арнаудов, В. Богданов,
К. Юнг, Э. Нойманн, В. Белянин, П. Медведев, И. Семенов, С. Степанов,
Б. Грифцов, Ч. Осгуд, Дж. Суси, П. Танненбаум, К. Хорни, И. Вантенков,
Н. Кучеровский, Э. Лявдонский, Т. Жұртбай, М. Оразбек.
Зерттеудің ғылыми және тәжірибелік мәні. Жұмыстың нәтижелері
психологизмнің негізгі тәсілдері мен автор шығармашылық тұлғасын
бейнелейтін автобиографизм, псевдобиографизм жөнінде мәліметтер беріп, оның
көркем шығарма поэтикасындағы орны мен үлесін анықтауға мүмкіндік береді.
Портрет, монолог және пейзаждың ішкі жіктелісін, айшықты түрлерін талдау
арқылы әдебиеттегі психологизмнің даму, көркем түрде жетілу сапарын
бақылауға жол ашады.
Зерттеу жұмысының материалдары мен қорытындыларын жоғары оқу
орындарының филология саласы бойынша ғылыми және педагогикалық бағыттағы
білім сатыларында, сондай-ақ әдебиет пәнін оқитын орта арнаулы оқу
орындары мен орта мектептерде әдебиет поэтикасы, көркем психологизм, әдеби
шығармашылық, шығармашылық психологиясы мәселелеріне қатысты дәрістерде
пайдалануға болады.
Қорғауға ұсынылатын негізгі тұжырымдар: Шығармашылық тұлғаны
бейнелеудегі психологизмнің көркемдік қызметін анықтау бойынша нысанға
алынған туындыларды теориялық тұрғыда жан-жақты зерттеу нәтижелері
төмендегідей тұжырымдарды қамтиды:
– көркем туындыдағы шығармашылық тұлға бейнесін зерделеуде мейлінше
толымды нәтижелерге қол жеткізу үшін пәнаралық ғылыми зерттеулер жүргізу
қажет.
– шынайы өмірбаяндық негіздегі шығармашылық тұлғаны суреттеуде түптұлға
деректік материал ретінде әдеби туындының жанрын айқындайтын негізгі
алғышарт болып табылады.
– өнер иесінің мейлінше шынайы бейнесін мүсіндеудегі деректілік пен
психологизм – идеялық-эстетикалық тұрғыда өзара сабақтас көркемдік
тәсілдер.
– кейіпкер портреті көркем туындыда көп жағдайда тұлғаның шығармашылық
мінез-машық қырларын, жағдаяттық көңіл-күй әуендерін өрнектеу міндеттерін
атқарады.
– өнер адамын тікелей шығармашылық үдеріс үстінде бейнелеудегі пейзаж
бен заттық әлемнің психологизм элементтері сапасындағы көркемдік қызмет
аясы кең: кейіпкер көңіл-күйін, ішкі ой кеңістігінің шексіздігін,
шығармашылық психологиясын және айрықша дүниеқабылдау, әлемсезіну
қабілеттерін бейнелеу.
– ішкі монолог – қаламгер тұлғаның шығармашылық келбетін, психологиясын
сомдаудағы тиімді тәсіл. Қаһарманның ішкі ой-сезім үдерісін, ой ағынын,
көркем шығармашылықтың жүйелі жүзеге асуын бақылаудағы ішкі монолог
құрылымдық-баяндау, синтаксис тұрғысында түрлі жолдармен беріледі.
– псевдобиографизм – шығармашылық үдеріс барысында автор шығармашылық
тұлғасының көркем мәтінде бедерленуіндегі автобиографизм көрінісінің бір
түрі. Бұл көркемдік-стильдік құбылыс қаламгердің саналы түрде
ғұмырнамалықтан бас тартуы нәтижесінде автор-қаһарман тұлғасының автор және
қаһарман позицияларына ажырауынан туындайды.
Зерттеу жұмысының жариялануы мен мақұлдануы. Зерттеу жұмысының
тақырыбына байланысты бірқатар халықаралық конференцияда баяндамалар
жасалып, ғылыми мақалалар жарық көрді: Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ
ұйымдастырған “М. Әуезов және әлем әдебиеті” атты халықаралық ғылыми-
теориялық конференция материалдары (2006 жыл, 27-қыркүйек Әл-Фараби
атындағы ҚазҰУ ұйымдастырған “Қазіргі әдебиеттану мен фольклористиканың
теориялық және методологиялық мәселелері” атты халықаралық ғылыми-теориялық
конференция материалдары (2007 жыл, 23-24 мамыр); М.О. Әуезов атындағы
Әдебиет және өнер институты ұйымдастырған “М. Әуезов оқулары” атты
халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары (2007 жыл, 27-
қыркүйек); М.О. Әуезов атындағы Семей университеті ұйымдастырған
халықаралық ғылыми-практикалық конференция материалдары (Семей, 28-29
қыркүйек); ҚазҰУ хабаршысы. Филология сериясы (Алматы, 2005); ҚазҰУ
хабаршысы. Филология сериясы (Алматы, 2008); Қазақ тілі мен әдебиеті
(Алматы, 2009). Диссертациялық жұмыстың негізгі мәселелері бойынша барлығы
сегіз мақала жарық көрді.
Зерттеу жұмысының құрылымы. Зерттеу жұмысы кіріспе, үш тарау, қорытынды
және пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
1 КӨРКЕМ ПРОЗАДАҒЫ ДЕРЕКТІЛІК ЖӘНЕ ПСИХОЛОГИЗМ
1.1 Тарихи шығармашылық тұлғаның көркем бейнесін зерттеу ерекшеліктері
Шығармашылық ұғымының астарына тереңірек үңілсек, онда «дүниеге әкелу»,
«жарату» сияқты сакральды мағыналар жататыны белгілі. Адамзат қауымының
өнер туындысын дүниеге әкелу арқылы құдіретті күшке ие болу жайлы идеясы
Сананың тарих желісіндегі өсу белестеріне, әдеби-эстетикалық пайымдаулардың
дамуына тікелей байланысты. Себебі шығармашылық тұлға − тарихы өнер
атаулының туу, қалыптасу, даму сапарымен қатар келе жатқан категория.
«Жалпы алғанда поэзиялық өнерді түрлі табиғи себептер туғызған сияқты, −
дейді Аристотель өзінің «Поэтика» атты еңбегінде, − біріншіден, еліктеу
адамдарға бала кезден тән нәрсе, осынысымен олар өзге хайуандардан
ерекшеленеді, адам әрі еліктеуге өте-мөте бейім келеді, соның арқасында
алғашқы ұғым-түсініктерді жинақтайды, екіншіден, еліктеудің нәтижесі
барлығын да рақат сезіміне бөлейді» [1, 8 б.]. Ойшыл өнердің бастау
көздерін адамзат қоғамының әуелгі кезеңіндегі еліктеушілік қасиетімен
байланыстыра отырып, оның алғышарты ретінде өнер иесінің өмірге, тіршілік
болмысына еліктеуге ұмтылысын мегзейді. Ақыл-ой сферасына толассыз
әлемсезіну іспетті танымдық әрекет хас. «Еліктеу» дегеннің өзі аталған
дәуірге тән дүниетанымдық әрекет болып табылады. Түрлі ғылым салаларындағы
өнер адамына деген қызығушылық та осыдан шығады. «Шын мәнінде, шығармашылық
тұлға − тылсым. Бұл тылсымды ашу жолында қанша ізденгенмен, сәтсіз қадамдар
мол», − дейді К. Юнг [2, с. 115]. Тұлға типологиясындағы өзінің бөлекше
қабілет-түйсігімен, творчестволық еңбекқорлығымен ерекшеленетін өнер иесі
санатын зерттеудегі мұндай қиыншылықтарды оның аса күрделі ішкі
кеңістігімен түсіндіруге болады. М. Бахтин, А. Тюпа сынды белгілі
әдебиеттанушылар көзқарасы К. Юнгтың жоғарыдағы пікіріне жуық келеді. А.
Тюпа әдепкі ұғымдағы тұлғаның түпкі мән-мазмұнына көз жеткізудің өзі
қисынсыз екендігін айтады: «Ішкі «менді» (тұлғаның психология, мінез,
әлеуметтік мінез сынды сыртқы қабаттары емес − ядросын) қисын тұрғысында
тану еш мүмкін емес», − дейді [3, с. 31]. Ал Е. Басин көптеген
психолог ғалымдардың «өзіндік» («самость») жүйесіндегі «меннің» неғұрлым
тұрақты құрамдас бөлігі ретінде мінезді атайтындығын алға тартады [4, с.
14]. Жалпы тұлға санатының ең әуелгі қасиеті оның «өзіндік» жүйесінің
тұрақтылығымен, дербестігімен төркіндес келетіні мәлім. Қалай болғанда да,
аталған мәселеге деген қызығушылық айқын және оның өзектілік деңгейі ол
туралы жазылған еңбектер аясының кеңдігінен көрініс табады.
Бүгінгі таңда шығармашылық тұлға мәселесі тек әдебиеттанушылық тұрғыда
ғана емес, бірқатар гуманитарлық салалардың, атап айтса, философия,
мәдениеттану, әлеуметтану, психология, т.б. ғылымдардың қызғылықты зерттеу
нысаны болып табылады. Яғни шығармашылық тұлға бір мезгілде тарихи,
философиялық, эстетикалық, психологиялық, сонымен қоса әдебиеттанушылық
категория болып табылады. Өз ғылыми аясындағы аталмыш мәселенің өзектілігі
жөнінде И. Карташова, Т. Емельянов, Л. Семенов сынды психолог ғалымдар:
«Психология тарихында әдеби материалға деген қызығушылық екі негізден
тамыр тартады: жаратушының дара психологиясы және шығармашылық
психологиясы», – дейді [5, с 4]. Сондай-ақ ғалымдар қаламгердің тұлға
ретіндегі қасиеттері мен мүмкіндіктерінің (потенциал) шығармашылық әрекет
үстінде көрініс табуын екі қырынан зерттейтіндіктерін алға тартады. Осы
орайда олар психологияда аса маңызды болып табылатын адам табиғатының
кереғарлығына баса назар аударады. Ол шығармашылық тұлғаға баға берудің
қарама-қарсы позицияларына негізделген. Бірінші ыңғайда шығармашылық тұлға
– өз дәуірінің перзенті, сонымен қоса, белгілі бір ұлттың, әлеуметтік
топтың өкілі. Яғни мұнда өнер иесі бүтіннің бөлшегі ретінде қабылданып,
типтік сипатта танылады. Ал келесі ыңғай шығармашылық тұлғаны қайталанбас
әрі дара субъект деп қарап, оның шығармашылық әрекетіне бойлау арқылы
өзіндік тереңдігін тануға бағытталған. Өнер адамына тән ерекшеліктер
жөніндегі К. Юнг пікірі де осы ойды қуаттай түседі: «Әрбір дарынды
шығармашылық тұлға – белгілі бір дәрежедегі екіұдайылық немесе парадокс
қасиеттерінің қосындысы. Бұл, біріншіден, жеке тұлғаға тән белгіге
байланысты болса, екіншіден, жекеліктен гөрі жалпыға ортақ үдеріс...»
[2, с. 116].
Түсінуімізше, өнер иесінің басты қасиеті оның бойындағы индивид негізі
мен ұжымдық негіз оппозицияларының қалыпты жағдайдан тыс құйылысынан
көрініс табады. «Көркемдік аналитикасы» атты еңбегінде В. Тюпа
М. Пришвиннің пайымдауларымен үндестіре, мынадай ой айтады: «Әрбір
«мен» дара және бір мезгілде әмбебап, «баршаға» туыстас: кез келген тұлға
осындай «мен – болмыстамын» болып келеді. «Өзіңді-өзің сезіну» бәріне
қызықты, өйткені біздің әрбірімізден «барлығы» құралады» [3, с. 31].
Сонымен психология ғылымы үшін шығармашылық тұлғаның жекелік-жалпы
бастамаларының қыртыс-қабаттары маңызды.
Философ ғалымдар өнер иесін тұлғаның саналы, бейсаналы қырлары,
архетиптік негіз, аталған тұлғаның типтік ерекшеліктері тұрғысында
зерделейді. Шығармашылық тұлғаға, былайша айтқанда, өнер тудырушы адамға –
авторға деген эстетикалық көзқарас, әрине, оның әсемдік әлеміне, өмірлік
тұғырнамасының ақиқаттылығы мен әдемілігіне үңілуден бастау алады.
Айтылмыш мәселе, негізінен, әдебиеттану ғылымында әсіресе терең әрі жан-
жақты қарастырылады. В. Компанеецше айтқанда: «Әдебиеттің басты нысаны адам
мінезі болғандықтан, адамтану мәселесін кешенді түрде зерттеуде көркем
әдебиет ерекше роль атқарады» [6, с. 9]. Яғни қилы идеялық-философиялық,
эстетикалық мәселелерді арқау етіп, тұлға концепциясын көркем түрде
тұжырымдайтын сөз өнері шығармашылық тұлғаны жан-жақты зерделеп, оның
нәтижелерін жекелеген қаламгерлер творчествосы арқылы жария етеді.
Осы орайда әдеби туындыдағы шығармашылық тұлға бейнесін талдау
- әдебиеттану және лингвистика (психологиялық баяндаудағы авторға,
кейіпкерге тән ой ағымының экспрессивтік-эмоционалдық бояуының мәні);
- әдебиеттану мен эстетика (шығармашылық тұлғаның қалыптасуындағы жалпы
заңдылықтар және соны ерекшеліктер, дүниеге әсемдік тұрғысынан көзқарас);
-  әдебиеттану мен психология (шығармашылық психологиясы:
аңғарымпаздық, сезіну, елестету, қиялдау, шабыт, жазу, т.б. шығармашылық
үдерістер);
- әдебиеттану мен тарих (көркем мәтінді архетип, мифология тұрғысында
талдау ізденістері);
- әдебиеттану мен философия (автор, кейіпкер дүниетанымы, т.б.) сияқты
пәнаралық зерттеу ыңғайларын қажет етеді.
Ю. Борев адамның көркем шығармашылыққа икемділігін сипаттайтын
құндылықтар дәрежесін былайша тізбектейді: «Қабілетті – өнерлі – дарынды –
данышпан» [7, с. 199]. Тұрақты жағдайда өнер адамы өзінің шығармашылық
мүмкіншіліктеріне қарай келтірілген иерархиялық сатының біріне ғана
жатқызылатыны мәлім. Ал классикалық үлгідегі реалистік көркем туындылар
қаһарманның үздіксіз өсу эволюциясына құрылатындықтан, осы тізбек бойымен
сатылай дамуын бейнелеуге талпынады. А. Цейтлин: «Психология зиялы адамды
оның рухани қызығушылықтарының үнемі өсу үдерісі мен санасының үздіксіз
өзгеруі үстінде зерттейді» [8, с. 106], – десе, көркем әдебиет те осыған
сәйкес өнер адамына тән толассыз сана үдерістерін, ой операцияларын, сезім-
күй толқыныстарын барлауға және соны көркем түрде жеткізуге күш салады.
Талант қасиетінің адамда айқындалу жағдайы тұлға туралы гуманистік
теорияның өзін-өзі жетілдіру (самоактуализация) сияқты негізгі ұғымдарының
бірімен тығыз байланысты. Жеке адамның өзін-өзі жетілдіруі бойындағы
қабілеттер мен мүмкіншіліктерді барынша толық реализациялауға деген
ұмтылыстың көрінісі. А. Маслоу бұл құбылысты адамға туа біткен жоғары
мәндегі қажеттілік деп түсіндіреді [12, с. 199]. Жалпы адамның шығармашылық
қабілет парасының бастау көздері туралы түрлі көзқарастар бар. Мысалы: «Хас
суреткер ана құшағында жатқан кездің өзінде-ақ – суреткер» [9, с. 25]
дейтін Микеланджело нағыз талантты туа біткен қасиет деп санайды. Алайда
шығармашылық қабілеттің түрлі анатомиялық-физиологиялық, генетикалық-
биологиялық теорияларға сәйкес қисын заңдылықтары негізінде адамға тұқым
қуалау жолы арқылы берілетін немесе парадокс түрінде табиғаттың ерекше сыйы
ретінде даритын кездері, я болмаса талант табиғатының уақыт өте келе
эволюциялық даму арқылы ашылуы сияқты жағдайлар да ұшырасады. «Алғашқы
шығармашылық импульстар әрқилы, көбіне тосын, тіпті таңғажайып» [10, с.
49]. Қалай дегенмен, тұлғаның шығармашылық қырының айқын бедер таба бастауы
оның даралық сипатының айқындалуымен, индивид ретінде қалыптасуымен тікелей
байланысты. Жалпы индивидуация құбылысының үш негізгі сипаты бар деген
пікір қалыптасқан: а) бұл үдеріс тұлғаның тұтастай өсуін көздейді; ә)
индивидуация тұйық кеңістікте жүзеге асырылмайды, ол ұжымдық өзара қарым-
қатынастарға сүйенеді;
б) индивидуация ешқандай абсолютті құндылықтарсыз әлеуметтік нормаларға
қарсы оппозицияның белгілі бір деңгейін білдіреді [11, 33 б.]. Осыған
сәйкес мынадай ой қорытуға болады: кез келген шығармашылық тұлға міндетті
түрде индивидуация үдерісін басынан кешіреді; творчество адамының
кемелденуінде сыртқы орта – шағын орта, әлеуметтік топ, қоғам, халық,
адамзат елеулі орынға ие; индивидуация – қоғамдық ойдың көрсеткіші. Яғни
айтылмыш құбылыс жекелеген шығармашылық тұлғаға тән даралық сипат пен
суреткерлік шеберліктің қалыптасуын қамтамасыз етеді. Қаламгер көркем
туынды арқылы реалды шығармашылық тұлғаны бейнелегенде жоғарыда аталған
жолдардың қайсыбірін таңдаса да, ерікті. Бұл жинақталған материалға,
тікелей авторлық идеяға байланысты бола тұра, жазушыдан белгілі бір
дәрежеде объективті ұстанымды талап етеді. Себебі әдеби шығармашылықта
қаламгер үшін басты идеялық мақсаттардың бірі – кейіпкердің индивидуалды
дамуының онтогенездік үдерістерін эстетикалық тұрғыда мейлінше көркем
тұжырымдау.
Өнерпаз табиғатының соны болмыс-бітімін көркем кестелейтін амал-
тәсілдер топтамасы кей арада архетип ұғымымен сабақтас келеді. «Архетип
(грек. arche – бастау, tupos – бейне) – алғашқы үлгі, түпнұсқа» [11, 30 б.]
– «Психологиялық көріністердің туа біткен, тұқым қуалайтын паттерні. Ол
инстинктпен байланысты және жеткілікті белсенділіктің нәтижесінде әрекет не
эмоция арқылы көрініс табады» [12, с. 33]. Адам санасының жоғарғы деңгейі
мен мүмкіншіліктерін айта келе, К. Юнг сана мен бейсаналылық жайлы ой
жалғайды. Оның ойынша, «бұл дүниелік» сана деңгейі Сананың ең жоғарғы шегі
болып табылады. Яғни адам тірі кезінде танымның биік дәрежесіне жете алады:
«Адамның метафизикалық міндеті осыған саяды және ол мифологияландырусыз
жүзеге аспайды. Миф – сана мен бейсаналы білімді жалғастырушы буын...
Архетип белсенді форма, шынайы күш, қуат түрі...» [13, с. 303, 342]. Осы
ыңғайда зерделегенде, шығармашылық тұлғаның рухани іс-әрекеті, көп
жағдайда, сана-бейсаналы аясының шекараларын, олардың алма-кезек
белсенділігін бедерлейтін архетипке сүйенеді. Әдеби шығармада көркем
бейненің неғұрлым шексіз де шынайы рухани әлемін, оның сыртқы ортадағы
түсініксіз қимыл-әрекеттерінің ішкі психологиялық арналарын астарлай беру
мақсатымен бейсаналылыққа көңіл бөлінеді. Тұлғаның шығармашылыққа
бейімділігі кейде осы орайда пайымдалады. Творчество адамының өзіндік
ерекшеліктерін ашу үшін жеке-дара типологиялық зерттеу жеткіліксіз. Жалпы
тұлға ұғымымен сабақтастықта зерделеген де ғана әлдеқайда толымды
мәліметтерге қол жеткізе аламыз. Адам өмірінің жарым бөлігі бейсаналы күйде
өтіп жататынын алға тартатын К. Юнг: «Эго – бойымызда өзіміз баптап
өрбітетін кешеннің бір түрі», – дейді [13, 17 б.]. Бұл кешеннің негізгі
құрамдас бөліктері – сана және бейсаналылық. Ғалым сананың
эктопсихологиялық және эндопсихологиялық атты екі бағыттағы қызметтері
болатынын мәлімдейді. Мұндағы сана құрамы мен бейнесалы үдерістер арасын
байланыстырушы жүйе ретіндегі эктопсихологиялық қызметтер: 1) сезіну-
түйсіну, 2) ойлау, 3) сезім, 4) интуиция [13, 18 б.]. Ал сананың
эндопсихологиялық қызметіне 1) жады, 2) сана қызметінің субъективті
компоненттері, 3) эмоция мен аффектілер және 4) ену (вторжение) жатқызылған
[13, 24 б.]. Аталған мәселе тұрғысындағы К. Юнгтың барша
пайымдарында басыңқы мәнге ие ұғым бейсаналылық екенін ескерсек, ол
творчестволық үдеріс барысында да соншалық маңызды. «Біздің бейсаналы жайлы
зерттеуімізде мейлінше терең ене алатын қабатымыз – бұл адам айқын
бедерленген тұлға (индивидуальность – А.Қ.) болып табылмайтын, есесіне оның
ақыл-есі қоғамдық санаға дейін араласып, кеңейіп кететін саналы емес,
бейсаналы тұс. Мұнда біз барлығымыз бірдейміз» [13, 35 б.], – дейді ол.
Бұдан бейсаналылық өнер адамының шығармашылық еңбек үдерісіне сезім,
интуиция, ойлау әрекеті арқылы араласып, тіпті кей арада шешуші рөл
атқаратынына көз жеткіземіз. Ендеше суреткер дүниетанымындағы даралық тұрғы
мен қоғамдық сана аражігін де осы сана мен бейсаналы шекарасынан іздеген
жөн.
Шығармашылық адамы қоғамның өзге өкілдерінен өзіндік белгі-
қасиеттерімен ажыратылады. Олар интериоризация – экстериоризация
төңірегінде топталады. Аталған екі ұғым да тұлғаның айрықша дүниеқабылдау
қасиетімен сабақтас. Себебі «Тұлға құрылымын интериоризация-экстериоризация
тепе-теңдігі анықтайды» [6, с. 15]. Шығармашылық тұлға мәселесі аясында
қарастырар болсақ, интериоризация – өнер адамының сыртқы ортадан
қабылданған ақпараттық қорды іштей қорытып, өзіндік позиция, идеялық
концепция жүзінде ой тұжырымдауы. Экстериоризация, керісінше − осы ішкі
ой әрекетінің сыртқы әлемде көрініс табуы, яғни ойдың творчестволық еңбек
арқылы материалдануы, іс жүзінде көркем туындының дүниеге келуі. Негізінен,
шынайы шығармашылық үдерісте орын алатын әрекеттер тізбегінің тұрақтылығына
сенсек, бұл екі құбылыс бір-бірімен тығыз байланысты.
Нақты әдебиет жайында пайымдай келе, А. Байтұрсынұлы былай дейді: «Сөз
өнері адам санасының үш негізіне тіреледі: 1. Ақылға. 2. Қиялға.
3. Көңілге» [14, 10 б.]. Ғалым атаған бірінші негізге жалпы
шығармашылық дүниетаным, тұлғаның парасат тұрғысындағы ой-өре, білім
деңгейі енген болса керек. Қиял шығармашылық әрекеттің негізгі қозғаушы
күштерінің бірі болса, өнер туындысының эстетикалық сипатына жауап беретін
фактор − көңіл.
З. Қабдолов: «…Суреткер болу үшін адамға тума қабілет, табиғи дарын
қажет екенін кім-кім де мойындауға тиіс», – дей тұра, материалистік
эстетика қағидаларына сүйеніп, өнер адамына тән сапа-белгілердің сегіз
түрін атайды: 1. Нәзік сезімталдық. 2. Жіті бақылағыштық. 3.
Творчестволық фантазия. 4. Интуиция. 5. Өмірбаян. Тәжірибе молдығы. 6.
Парасат. Сана саралығы. 7. Шеберлік. 8. Шабыт [15, 11-13 бб.].
Шығармашылық үдерісте елеулі мәнге ие факторларды саралағанда
В. Богданов шығармашылық қиял (елестету), ойлау [10, с. 19], интуиция
[10, с. 47], шабыт [10, с. 48] сияқты компоненттерге тоқталса, Ю. Борев өз
позициясынан кеңінен тарата топшылап, оларға түсініктеме беріп өтеді: 1.
Өмір құбылыстары ... жалғасы







Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Абайдың қара сөздері туралы3 бет
Алаштың ардақтысы Спандияр Көбеев43 бет
Ауызекі және көркем шығарма мәтініндегі диалог: лексикалық, синтаксистік, стилистикалық сипаттама153 бет
Драмадағы тарихи тұлғалар бейнесі6 бет
Көркем мәтін талдаудың лингвистикалық ерекшеліктері59 бет
Көркем шығармалардағы психологизм18 бет
Көркем шығармалардағы эпитет, теңеу, метафоралардың қолданылуы, жасалу түрлеріне мысалдар8 бет
М.Әуезов әңгімелеріндегі тарихи және көркем шындық3 бет
М.Әуезовтің «Абай жолы» роман – эпопеясы /жарыққа шығуы жайлы8 бет
Мұхтар Әуезовтің «Манас» мақаласы туралы4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь