Көркем прозадағы деректілік және психологизм

КІРІСПЕ
1 КӨРКЕМ ПРОЗАДАҒЫ ДЕРЕКТІЛІК ЖӘНЕ ПСИХОЛОГИЗМ
1.1 Тарихи шығармашылық тұлғаның көркем бейнесін зерттеу ерекшеліктері
1.2 Өмірлік материалды көркем игерудегі психологизм
2 ШЫҒАРМАШЫЛЫҚ ТҰЛҒАНЫ СОМДАУДАҒЫ ПСИХОЛОГИЗМНІҢ КӨРКЕМДІК ҚЫЗМЕТІ
2.1 Портреттер типологиясы
2.2 Көркем туындыдағы сыртқы әлем және шығармашылық тұлға
2.3 Шығармашылық тұлға бейнесінің рухани ой кеңістігін суреттеу
3 КӨРКЕМ ТУЫНДЫДАҒЫ АВТОБИОГРАФИЗМ ЖӘНЕ ПСИХОЛОГИЗМ
3.1 Әдебиеттанудағы автор және қаһарман мәселесі
3.2 Прозадағы лиризм және автобиографизм
3.3 Псевдобиографизм көріністері
ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Психологизм әдебиеттану ғылымында жан-жақты зерттелгенмен, нақты шығармашылық тұлғаны суреттеудегі көркемдік қызметі тұрғысында өз алдына бірқатар өзекті мәселелерді алға тартады. Осы ретте психологизмнің өнер адамын сомдаудағы белсенді амал-тәсілдерін анықтау, тарихи шығармашылық тұлғаны бейнелеу ерекшеліктері, деректілік және психологизм, түптұлға мен жанр арақатынасы, көркем туындыдағы автор шығармашылық тұлғасының көрініс табуы (автобиографизм, псевдобиографизм), лиризм және психологизм сияқты мәнді зерттеу аспектілері қарастырылған. Сонымен қатар, шығармашылық тұлға категориясының монографиялық сипатта алғаш рет кешенді зерттеу түрінде қарастырылып отырғанын жұмыстың басты ерекшелігі ретінде атап өтуге болады.
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Шығармашылық адамын сомдау – көркем сөз шебері үшін күрделі мәселе. Әсіресе түптұлғаға негізделген талант иесінің көркем бейнесін жасау қаламгердің мұндай тақырыпқа үлкен жауапкершілікпен әрі мол дайындықпен келуін талап етеді. Себебі ондай күрделі тұлғаны бейнелеу жалаң деректілікпен жүзеге аспайды, сөз зергерінің творчествосына терең бойлауда сонымен қоса көркем психологизм де зор мәнге ие. Талант табиғатының өзіндік қасиеттері мен оның қоғамдық-саяси, тарихи ортадағы өзін-өзі кемелдендіру, дүниетанымдық көзқарас-пікірлерін жүзеге асыру жағдайларын себеп-салдарлық тұрғыда неғұрлым нақты әрі түпкілікті суреттеу портрет, пейзаж және ішкі монолог сынды психологизм амал-тәсілдері арқылы орындалады. Демек, шынайы өмірбаяндық тұлғаға қатысты деректік материалды көркем игеру тікелей психологизмнің белсенді түрде қатысуы негізінде жүргізіледі. Ал шығармашылық тұлғаны суреттеудегі психологизмнің жекелеген қаламгерлер творчествосында игерілу деңгейін, ерекшеліктерін зерттеу әдеби дамудың бет-бағдарын анықтауда және дербес шығармашылықтың көркемдік мүмкіншіліктері аясын, стильдік даралығын айқындауда ерекше мәнге ие.
Шығармашылық адамы жалпы тұлға типологиясындағы ең күрделі категория екені мәлім. Өнер иесінің рухани іс-әрекеттері нәтижесінде қоғамдық-тарихи, мәдени-эстетикалық мәні бар көркем дүниелердің туу жағдайларын барлауға, талантқа тән дүниеқабылдау, әлемсезіну сынды танымдық әрекеттердің қыр-сырын зерделеуге деген қызығушылық көркем әдебиетте де бар. Бұл танымдық ынта-ықылас, бір жағынан, әдеби-көркем үдерістің тылсым кезеңдерін ұғуға талпыныстан бастау алса, енді бір жағдайларда, жеке бір шығармашылық тұлғаны тереңірек тануға, танытуға ұмтылыстан туады. Сондай-ақ қаламгер тұлғасының шығармашылық үдеріс барысында түрлі ішкі-тысқы факторлар әсерінен көркем мәтінде көрініс табатын кездері де ұшырасады. Автор ой ағымынан, көзқарас позициясынан және жалпы психологиялық баяндаудың экспрессивтік-эмоционалдық реңкінен көрініс беретін субъективті ой-сезімдер де шығармашылық тұлға бейнесінің бір қырын танытады.
1 Аристотель. Поэзия өнері туралы // Әдебиет теориясы. Нұсқалық / Құраст. Р. Нұрғали. – Астана: Фолиант, 2003. − 344 б.
2 Юнг К.Г. Психология и поэтическое творчество. Автор // В кн. Самосознание европейской культуры ХХ века: Мыслители и писатели Запада о месте культуры в современном обществе. – М.: Политиздат, 1991. – 336 c.
3 Тюпа В. Аналитика художественного. – М.: Лабиринт РГГУ, 2001. – 192 с.
4 Басин Е.А. Творческая личность художника. – М.: Знание, 1988. – 64 с.
5 Карташова И.В., Емельянов Т.П., Семенов Л.Е. Историческая психология и литературоведение. Возможности и перспектива взаимодействия // Филологические науки. – 1995. – № 3. – С. 3-14.
6 Компанеец В.В. Художественный психологизм в советской прозе (1920-е годы). – Ленинград: Наука, 1980. – 112 с.
7 Борев Ю. Эстетика. 3-е изд. – М.: Политиздат, 1981. – 399 с.
8 Цейтлин А.Г. Труд писателя. Вопросы психологии творчества, культуры и техники писательского труда. – М.: Сов. пис., 1968. – 564 с.
9 Арнаудов М. Психология литературного творчества. Перевод с болгарского Д.Д. Николаева. – М.: Прогресс, 1970. – 654 с.
10 Богданов В.А. Творческая природа художественного образа. – М., 1989. – 150 с.
11 Мәдени-философиялық энциклопедиялық сөздік / Құраст. Т. Ғабитов, А. Құлсариева және т.б. – Алматы: Раритет, 2004. – 320 б.
12 Психоаналитические термины и понятия: Словарь / Под редакцией Барнесса Э. Мура и Бернарда Д. Файна. – М.: Независимая фирма «Класс», 2000. – 304 с.
13 Юнг К.Г. Воспоминания, сновидения, размышления. – Мн.: ООО Харвест, 2003. – 496 с.
14 Байтұрсынов А. Әдебиет танытқыш. Зерттеу мен өлеңдер. − Алматы: Атамұра, 2003. − 208 б.
15 Қабдолов З. Сөз өнері. − Алматы: Қазақ университеті, 1992. – 352 б.
16 Белянин В.П. Психологические аспекты художественного текста. Монография. – М.: Изд-ство МГУ, 1988. – 124 с.
17 Медведев П.Н. В лаборатории писателя. – Ленинград: Сов. пис., 1971. – 392 с.
18 Семенов И.Н., Степанов С.Ю. Проблема организации творческого мышления и рефлексии: подходы и исследования // Психология творчества. Общая дифференциальная, прикладная / Под ред. Я.А.Пономарева. – М.: Наука, 1990. – 224 с.
19 Ысмақова А. Шығармашылық психологиясы // Әдебиеттану. Терминдер сөздігі / Құраст. З. Ахметов, Т. Шаңбаев. – Алматы: Ана тілі, 1998. – 384 б.
20 Жұртбай Т. Бесігіңді түзе. – Алматы: Жазушы, 1997. – 555 б.
21 Жұртбай Т. Әлемдік тұлға // Абай. – 1997. – № 2. – 55-61 бб.
22 Хализев В. Теория литературы. Учебник / В. Хализев. 4-изд., испр. и доп. – М.: Высшая школа, 2005. – 405 с.
23 Оразбек М. Автор және шығармашылық процесс. Монография. – Алматы, 2003. – 488 б.
24 Жұмағали З. Уақыт және әдебиет. Зерттеулер. – Қарағанды, 1999. – 336 б.
25 Андроникова М.И. От прототипа к образу. – М.: Наука, 1974. – 200 с.
26 Гинзбург Л.Я. О литературном герое. – Ленинград: Сов. пис., 1979. – 222 с.
27 Бердібаев Р. Қазақ тарихи романы. – Алматы, 1979. – 240 б.
28 Бекниязов Т. Деректі жанр // Әдебиеттану. Терминдер сөздігі / Құраст. З. Ахметов, Т. Шаңбаев. – Алматы: Ана тілі, 1998. – 384 б.
29 Майтанов Б. Қазақ романы және психологиялық талдау. Оқу құралы. – Алматы, 1996. – 336 б.
30 Есин А.Б. Психологизм русской классической литературы. – М.: Просвещение, 1988. – 176 с.
31 Пірәлиева Г. Көркем прозадағы психологизмнің кейбір мәселелері (Түс көру, бейвербалды ишараттар, заттық әлем). Монография. – Алматы: Алаш, 2003. – 328 б.
32 Сейсенов Д. «Абайдан соң» хақында. Романға сын // Семей таңы. – 1972. – 20 маусым.
33 Сыздықов К. Мұхтартанудың беймәлім беттері. – Алматы, 1997. – 238 б.
34 Қабдолов З. Еңбек торысы // Қазақ әдебиеті. – 2000. – 14 шілде.
35 Оразалин К. Абайдан соң. Роман. Бірінші кітап. – Алматы: Жазушы, 1972. – 262 б.
36 Елеукенов Ш. Ұлы суреткер роман жанры хақында // Мұхтар Әуезов тағлымы. Бірінші бөлім. – Алматы: Жазушы, 1987. – 432 б.
37 Қабдолов З. Мұхтар Әуезов және оның әсемдік әлемі. – Алматы: ҚазССР «Білім» қоғамы, 1986. – 56 б.
38 Ғарипова С. Аға есімі ардақты // Семей таңы. – 1990. – 22 маусым.
39 Әбдезұлы Қ. Жазушы және заман шындығы. – Алматы: Қазақ университеті, 2003. – 131 б.
40 Досжанов Д. Мұхтар жолы. Роман-толғау. – Алматы: Жазушы, 1988. – 400 б.
41 Мүсірепов Ғ. Әуезовті еске алу // Мұхтар Әуезов тағлымы. Бірінші бөлім. – Алматы: Жазушы, 1987. – 432 б.
42 Әуезов және архив. Құраст. Ижанов З., Исахан Ғ., Сандыбаева М., Сәтбаева Ж. – Алматы, Атамұра, 1997. – 130 б.
43 Лотман Ю.М. Внутри мыслящих миров. Человек – текст – семиосфера – история. – М.: Язык русской культуры, 1996. – 464 с.
44 Дәдебаев Ж. Тарихи шындық және көркемдік шешім. – Алматы: Жазушы, 1992. – 458 б.
45 Әуезов М. Жиырма томдық шығармалар жинағы. – Алматы: Жазушы, 1985. – 8 т. – 458 б.
46 Жұртбай Т. Талқы. – Алматы: Қазақстан, 1997. – 368 б.
47 Гинзбург Л. Я. О психологической прозе. – Ленинград: Художественная литература, 1972. – 442 с.
48 Қабдол З. Менің Әуезовім. Роман-эссе // Әуезов. – Алматы: Санат, 1997. – 350 б.
49 Негимов С. Эссе // Әдебиеттану. Терминдер сөздігі / Құраст. З. Ахметов, Т. Шаңбаев. – Алматы: Ана тілі, 1998. – 384 б.
50 Чернышевский Н. Г. Өнердің болмысқа эстетикалық қарым-қатынасы // Әдебиет теориясы. Нұсқалық / Құраст. Р. Нұрғали. − Астана: Фолиант, 2003. − 344 б.
51 Нысанбаев Ә. Мұхтар Әуезов әлемі. – Алматы: Жазушы, 1997. – 348 б.
52 Хасенов М. Мемуарлық шығармалар және оның жанрлық табиғаты // Жанр сипаты / Редакциясын басқарған М.Қ. Қаратаев. – Алматы: Ғылым, 1971. – 270 б.
53 Бекниязов Т. Мемуар, естелік // Әдебиеттану. Терминдер сөздігі / Құраст. З. Ахметов, Т. Шаңбаев. – Алматы: Ана тілі, 1998. – 384 б.
54 Гончарова Е. Пути лингвистического выражения категорий автор-персонаж в художественном тексте. – Томск: Изд-во Томского университета, 1984. – 146 c.
55 Қабдол З. Әуезовтің әсемдік әлемі. // Әуезов. – Алматы: Санат, 1997. – 350 б.
56 Ахметов З. Портрет // Әдебиеттану. Терминдер сөздігі / Құраст. З. Ахметов, Т. Шаңбаев. – Алматы: Ана тілі, 1998. – 384 б.
57 Майтанов Б. Портрет поэтикасы. Ғылыми зерттеу. – Алматы: Қазақ университеті, 2006. – 127 б.
58 Нарымбетов Ә. Уақыт шындығы – көркемдік кепілі. – Алматы: Жазушы, 1989. – 182 б.
59 Оразалин К. Абайдан соң. Роман. Екінші кітап. – Алматы: Жазушы, 1987. – 424 б.
60 Оразалин К. Абайдан соң. Роман. Үшінші кітап. – Алматы: Жазушы, 1989. – 448 б.
61 Барабаш О.В. Психологизм как конструктивный элемент поэтики романа Л.Н. Толстого «Анна Каренина»: Автореф. канд. филол. наук. – М., 2008. – 22 с.
62 Савельева В.В. От художественного текста к художественному миру. – Алматы, 2002. – 227.
63 Ахметов З. Роман-эпопея Мухтара Ауэзова. Учебное пособие. – Алматы: Санат, 1997. – 288 с.
64 Негимов С. Пейзаж // Әдебиеттану. Терминдер сөздігі (Құрастырушылар: З. Ахметов, Т. Шаңбаев). – Алматы: Ана тілі, 1998. – 384 б.
65 Галанов Б. Живопись словом: Портрет. Пейзаж. Вещь. – Москва: Сов. писатель, 1974. – 343 c.
66 Майтанов Б. Суреттеу мен мінездеу. – Алматы: Қазақ университеті, 1991. – 146 б.
67 Ч. Осгуд, Дж. Суси и П. Танненбаум. Приложение методики семантического дифференциала к исследованиям по эстетике и смежным проблемам // Семиотика и искусствометрия. Современные зарубежные исследования. Составление и редакция д. филол. н. Ю.М. Лотмана и к. физ-мат. н. В.М. Петрова. – М.: Мир, 1972. – 251 с.
68 Шаинова Г. Б. Символика цвета в романе «Трон сатаны» Р. Сейсенбаева // Вестник КазНУ. Серия филологическая. – 2007. – № 6 (105). – С. 49-52.
69 Балтабаева Г. Қазіргі қазақ әңгімесі (1980-1990): Филол. ғыл. канд… дис. – Алматы, 1999. – 120 б.
70 Майтанов Б. Қ. Монолог құрылымы. Ғылыми зерттеу. – Алматы: Ценные бумаги, 2006. – 107 б.
71 Пірәлиева Г. Ішкі монологтың кейіпкер психологиясын ашудағы көркемдік қызметі. – Алматы: Ер-Дәулет – Қазақстан, 1994. – 138 б.
72 Канафина М.А. Проблема творческой индивидуальности Д. Исабекова (на основе прозы). – Автореф. канд. филол. наук. – Алматы, 2004. – 32 с.
73 Уахатов Б. Таланттар. Туындылар. – Алматы, 1997. – 284 б.
74 Елеукенов Ш. Замандас парасаты. – Алматы: Ғылым, 1977. – 284 б.
75 Атымов М. Идея және композиция. – Алматы: Ғылым, 1970. – 231 б.
76 Русские писатели о литературном труде. В 4-х томах. Т. 3. – Ленинград: Советский писатель, 1954. – 716 с.
77 Басин Е. А. Психология художественного творчества. – М.: Знание, 1985. – 64 с.
78 Виноградов В.В. Проблема авторства и теория стилей. – М.: Худож. Лит., 1961. – 612 б.
79 Бахтин М.М. Эстетика словесного творчества. 2-е изд. – М.: Искусство, 1986. – 445 с.
80 Падерина Е.Г. Проблема образа автора // Проблема автора в художественной литературе. Тезисы докладов региональной межвузовской научной конференции, посвященной памяти профессора Б.О. Кормана. – Ижевск: УдГУ, 1990. – 134 с.
81 Попова С.В. Проблема «Автор и герой» в романе О. Уайльда «Портрет Дориана Грея» // Вестник КазНУ имени аль-Фараби. Серия филологическая.. –2002. – № 3 (54). – С. 109-115.
82 Семиотика / Составление, вступительная статья и общая редакция Ю.С. Степанова. – М.: Радуга, 1983. – 636 с.
83 Теория литературы: В 2 т. / Под ред. Н.Д. Тамарченко, В.И. Тюпа, С.Н. Бройтмана. – М.: Издательский центр «Академия», 2004. – Т 1. – 512 с.
84 Исина Н.У. К проблеме воссоздания внутреннего монолога в переводе (на материале прозы А. Кекильбаева) // Вестник КазНУ имени аль-Фараби. Серия филологическая. – 2002. – № 3 (54). – С. 183-186.
85 Мишина Л.А. О некоторых особенностях авторской позиции в художественно-документальных произведениях // Проблема автора в художественной литературе. Тезисы докладов региональной межвузовской научной конференции, посвященной памяти профессора Б.О. Кормана. – Ижевск: УдГУ, 1990. – 134 с.
86 Сафронова Л.В. Постмодернистская литература и современное литературоведение Казахстана. Учебное пособие. – Алматы, 2006. – 96 с.
87 Омаров Н. Суреткерлік шеберлік және әдеби ағым // М.О. Әуезов және әлем әдебиеті: Халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары. – Алматы: Қазақ университеті, 2006. – 277 б.
88 Майтанов Б. Лиризм – стильдік құбылыс // Көркемдік кілті – шеберлік / Жауапты ред. М. Қаратаев. – Алматы: Ғылым, 1985. – 348 б.
89 Конратбаев А. Ранний Мухтар Ауэзов как реалист // Тамыр. – 2003. – № 1 (9). – С. 69-75.
90 Максимов Д.Е. Идея пути в поэтическом сознании Блока // Блоковский сборник, том 11. – Тарту. – 288 с.
91 Ананьева С.В. Время – пространство – автор. Прием автобиографизма и пространственно-временная организация художественного текста. – Алматы, 2003. – 86 с.
92 Медарич М. Об автобиографизме // Автоинтерпретация. Сборник статей под ред. А.Б. Муратова и Л.А. Иезуитовой. – С-Пб, 1998. – 244 с.
93 Немов Р.С. Психология: Словарь-справвочник: В 2-х ч. Часть 2. – М.: Изд-во Владос-Пресс, 2003. – 352 с.
94 Исмакова А. Возвращение плеяды. Экзистенциальная проблематика в творчестве Ш. Кудайбердиева, А. Байтурсынова, Ж. Аймауытова, М. Жумабаева, М. Дулатова и М. Ауэзова. – Алматы: НИЦ «Ғылым», 2002. – 200 с.
95 Есембеков Т. Драматизм ранней прозы М. Ауэзова // Вестник КазНУ имени аль-Фараби. Серия филологическая.. – 1998. – № 23. – С. 64-66.
96 Әуезов М. Жиырма томдық шығармалар жинағы. – Алматы: Жазушы, 1979. – 1 т. – 458 б.
97 Полянова М.А., Зайцева Б.К. Лирическая проза И.А. Бунина (конец 1890-х – 1900 гг.) // Иван Бунин и литературный процесс начала ХХ века (до 1917 года). Межвузовский сборник научных трудов. – Ленинград: ЛГПИ им. Герцена, 1985. – 130 с.
98 Линков В.Я. Мир и человек в творчестве Л. Толстого и И. Бунина. – М.: Издательство МГУ, 1989. – 174 с.
99 Ағыман Б. Лирикалық проза табиғаты // М.О. Әуезов және әлем әдебиеті: Халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары. – Алматы: Қазақ университеті, 2006. – 277 б.
100 Афанасьев В.А. И.А. Бунин. – М.: Изд-во «Просвещение», 1996. – 384 с.
101 Бунин И.А. Жизнь Арсеньева. – Саратов: Изд-во Саратовского университета, 1988. – 272 с.
102 Вантенков И.П. Бунин – повествователь (Рассказы 1890-1916 гг.). – Минск: Изд-во БГУ, 1974. – 159 с.
103 Кучеровский Н. М. И.А. Бунин и его проза (1887-1917). – Тула: Приок. кн. изд-во, 1980. – 319 с.
104 Карпов И.П. Проза Ивана Бунина. – М.: Флинта, 1999. – 334 с.
105 Лявдонский Э.К. Действительность и жизнь сознания в прозе Ивана Бунина // Иван Бунин и литературный процесс начала ХХ века (до 1917 года). Межвузовский сборник научных трудов. – Ленинград: ЛГПИ им. Герцена, 1985. – 130 с.
106 Бунин И.А. Рассказы. – Москва: Правда, 1982. – 456 с.
107 Майтанов Б.М. Әуезов және болмысты сезіну мен саралау // М.О. Әуезовтің көркемдік-дүниетанымдық ізденістері (1920-30 жылдар). – Алматы: М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты, 2006. – 304 б.
108 Әуезов М. Кінәмшіл бойжеткен. Әңгімелер және повесть. – Алматы: Жалын, 1994. – 308 б.
109 Мұхаметханов Қ. Ұлы ұстаз, қамқор аға // Абай. – 2004. – №2. – 22-
23 бб.
110 Карен Хорни. Наши внутренние конфликты // Психоанализ и культура. Избранные труды Карен Хорни и Эриха Фромма. – М.: Юрист, 1995. – 623 с.
111 Грифцов Б.А. Психология писателя. – М.: Худ. Лит., 1988. – 462 с.
112 Майтанов Б. «Мен – әкемнің қағып кеткен қазығымын...» // Заман Қазақстан. – 1997. – 1 тамыз.
113 Жаксылыков А. Мировоззрение М. Ауэзова и современность // Вестник КазНУ имени аль-Фараби. Серия филологическая. – 2007. – №5 (46). – С. 71-74.
114 Бердібай Р. Терең ағын // Заман Қазақстан. – 1997. – 15 тамыз.
115 Нойманн Э. Леонардо Да Винчи и Архетип матери // В кн.: К.Г. Юнг, Э. Нойманн. Психоанализ и искусство. – М.: REFL-book, К.: Ваклер, 1998. – 304 с.
        
        КІРІСПЕ
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Психологизм әдебиеттану ғылымында жан-жақты
зерттелгенмен, нақты шығармашылық тұлғаны суреттеудегі көркемдік қызметі
тұрғысында өз ... ... ... ... алға ... Осы ретте
психологизмнің өнер адамын сомдаудағы белсенді амал-тәсілдерін анықтау,
тарихи шығармашылық тұлғаны ... ... ... ... түптұлға мен жанр арақатынасы, көркем туындыдағы автор
шығармашылық тұлғасының көрініс ... ... ... және ... ... мәнді зерттеу аспектілері қарастырылған.
Сонымен қатар, шығармашылық тұлға категориясының ... ... рет ... зерттеу түрінде қарастырылып отырғанын жұмыстың басты
ерекшелігі ретінде атап өтуге ... ... ... ... ... ...... сөз
шебері үшін күрделі мәселе. Әсіресе түптұлғаға негізделген талант иесінің
көркем бейнесін жасау қаламгердің мұндай ... ... ... мол ... ... ... ... Себебі ондай күрделі тұлғаны
бейнелеу жалаң деректілікпен жүзеге ... сөз ... ... ... сонымен қоса көркем психологизм де зор ... ие. ... ... ... мен оның ... тарихи ортадағы
өзін-өзі кемелдендіру, дүниетанымдық көзқарас-пікірлерін жүзеге ... ... ... ... ... әрі ... суреттеу
портрет, пейзаж және ішкі монолог сынды психологизм амал-тәсілдері арқылы
орындалады. Демек, шынайы өмірбаяндық тұлғаға қатысты ... ... ... ... ... ... ... қатысуы негізінде
жүргізіледі. Ал шығармашылық ... ... ... ... ... ... деңгейін, ерекшеліктерін зерттеу әдеби
дамудың бет-бағдарын ... және ... ... ... ... ... даралығын айқындауда ерекше мәнге ие.
Шығармашылық адамы жалпы тұлға типологиясындағы ең күрделі категория
екені мәлім. Өнер ... ... ... ... қоғамдық-тарихи,
мәдени-эстетикалық мәні бар көркем дүниелердің туу жағдайларын барлауға,
талантқа тән дүниеқабылдау, әлемсезіну ... ... ... қыр-
сырын зерделеуге деген қызығушылық көркем әдебиетте де бар. Бұл ... бір ... ... үдерістің тылсым кезеңдерін ұғуға
талпыныстан бастау алса, енді бір ... жеке бір ... ... ... ... ... туады. Сондай-ақ қаламгер
тұлғасының шығармашылық үдеріс ... ... ... ... көркем мәтінде көрініс табатын кездері де ұшырасады. Автор ой
ағымынан, ... ... және ... ... ... реңкінен көрініс беретін субъективті ой-сезімдер
де шығармашылық тұлға бейнесінің бір ... ... ... ... ... іске ... үшін ... өнер адамының бейнесін талдауды төмендегідей екі бағытта
жүргізген ... ... ... шешімі шығармашылық тұлғаның болмыс-бітімі жайлы
әдеби туындыда көркем ой қорыту нәтижесінде сомдалған ... ... ... ... ... және өнер ұғымдары қашанда ажырамас бірлікте
жүретіні белгілі. Есімі өз ұлтының ... ... ... табатын хас
талант тұлғасының әдеби туындыда көркем сомдалуы ерекше тарихи-мәдени
құбылыс саналады.
Қазақ ... ХХ ... 70-90 ... дүниеге келген
М.О. Әуезов тақырыбындағы туындылар кемеңгер жазушының шығармашылық
келбетін ... ... ... ... ... ... ... ұмтылысты байқатады. К. Оразалин, ... З. ... ... туған романдардағы М. ... ... ... мен ... әр автордың аталған
тақырыпқа келудегі идеялық мақсат-мүдделеріне, ... мен ... ... ... ... көркем бейнесін жасау кейіпкер рухани әлемінің терең
қабаттарына бойлауға, кәсіби еңбек аясындағы ... ... ... Осы ... ... жан ... ... ой ағымының
қисындылығы және эстетикалық сезім тұңғиығы психологиялық ... ... ... ... ... амал-тәсілдерімен
бедерленеді.
2) Жекелеген қаламгерлердің әдеби мұрасын түрлі ғылыми ... ... ... ... олардың шығармашылық тұлға табиғатының ... Яғни жеке ... ... ... ... болмысы
көрініс табады. Автор тұлғасын көркем бейне дәрежесінде зерделеудің өзіндік
негізі бар.
М.О. Әуезов пен И.А. Бунин шығармаларының ішінде ғұмырнамалық ... ... ... ... ... ... ... қамтитын психологиялық баяндау үрдісі мен
туындыдағы деректік материалды саралау негізінде қаламгердің ... ... ... мен автор бейнесінің, автор және қаһарман қатынасының
зерттелуі бүгінгі әдебиеттану ғылымындағы көкейкесті мәселе болып ... ... ... ... өмірбаяндық тұлғасын таныта деректік
материалмен мазмұны жағынан үндесіп жататын элементтер ... ... ... ... талдауда әдеби туындының құрылымдық
қабаттары мен баяндау жүйесіндегі автордың моральдық-адамгершілік ... ... ... ... ой ... ... ... нысанға алынады. Атап айтса, көркем мәтінді зерделегенде
авторға тән эстетикалық рефлексия ... ... ... ... ... т.б. ... тілдік-стильдік қабаттардан қылаң береді.
Қазіргі әдебиеттану ғылымында өнер адамының көркем бейнесі заман
талабына сай ... ... ... ... ... етеді. Жекелеген
шығармалардың поэтикасы негізінде тұтас әдеби ... ... ... мүмкіндік бар. Осылайша шығармашылық тұлғаның бейнеленуіндегі
психологизмнің көркемдік қызметі мен маңызын ... ... ... ... айқындайды.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Көркем әдебиеттегі психологизм
–әдебиеттану ғылымында ... ... ... ... ... игерілу жолы мен көркем шығарма поэтикасындағы
рөлін ғылыми тұрғыда ... ... ... ... ... ... әдебиеттанушы Л. Гинзбургтың «О психологической прозе» (1972)
атты еңбегі орыс және шетел әдебиетіндегі эпистолярлық, мемуарлық, көркем
прозасы ... ... ... ... адамның рухани әлемін
зерделеу мәселелерін ... ... ... тығыз сабақтастықта саралауға
арналған. Зерттеуші Руссо, Стендаль, Сен-Симон, И. ... А. ... ... М. ... Л. Толстой, М. Горький шығармалары негізінде
белгілі бір тарихи дәуір мен әлеуметтік ортаға сай тұлға тұжырымдамасы мен
оның ... ... ... ... Компанеецтің «Художественный психологизм в советской прозе (1920-е
годы)» (1980) атты еңбегі ХХ ... ... ... орыс
әдебиетін зерттеу нысанына ала отырып, төңкеріс, ұжымдастыру ... ... ... ... ... ... психологизмнің
рөлін айқындайды. Зерттеуші алғашқылардың бірі болып әдеби қаһарман,
характер мәселелерін ... ... ... мән-маңызы жайлы
идеяға қозғау салады.
«Психологизм русской классической литературы» (1988) зерттеуінің
авторы А. Есин ... ... ... (соның ішінде прозаның)
жоғары сатысы деп бағалайды. Ғалым орыс әдебиетіндегі ... ... ... ... оның шын ... ... түрі Ю. Лермонтов
прозасынан бастау алады деген пікір білдіреді. Сонымен қоса, И. ... ... Л. ... Ф. Достоевский, А. Чехов ... адам ... ... ... жеке ... ... ... А. Жақсылықовтың «Проза М. Ауэзова 20-х и ... ... ... ... ... (1984) ... ... М. Әуезов әңгіме-повестеріндегі психологизмнің көркем
қызметі мәселесін жан-жақты зерттейді. Бұл жұмыста М. Әуезов прозасына тән
психологизмнің ішкі ... ... ... ... ... ... және ... ұлттық рухтағы көркемдік нақыштары
талдауға алынған.
Б. Майтановтың «Қазақ романы және психологиялық талдау» (1996) ... ... ... ... ... тән ... ... осыған сәйкес оның құрамдас бөліктері портрет, ... ішкі ... ... ... ... мәселелері қазақ
романының даму кезеңдері, көркем туындының поэтикасы, мазмұн мен ... ... ... ... ... ... психологизмнің кейбір мәселелері (Түс
көру, бейвербалды ишараттар, заттық әлем)» (2003) атты ... ... М. ... М. ... шығармалары негізінде қазақ прозасында
көркем психологизмнің игерілу ерекшеліктерін жеке ... ... ... ... ... ... психологиясын
бейнелеудегі түс көру, ым-ишараттық қозғалыс ... ... ... ... ... ... ... Әуезов шығармашылық бейнесін мүсіндеген қаламгерлердің суреткерлік
шеберліктерін, талант табиғатын ашудағы ... ... ... ... ... ... ... бұған дейін
монографиялық сипатта арнайы ... ... ... М. Әуезов пен
И. Буниннің ... ... ... ... ... да ... ... көрінісі және психологиялық баяндау ... ... ... ... ... алынбаған. Сондықтан жоғарыда аталған
екі бағытта шығармашылық тұлғаны суреттеудегі көркем психологизмді ғылыми
пайымдау ... үшін тың ... ... ... ... ... мен міндеттері. Шынайы өмірбаяндық негізге
сүйене отырып, өнер адамының ... ... ... ... бар. ... талант табиғатын суреттеу тікелей творчестволық
үдеріс ... ... ғана ... ... ... ... қазақ,
орыс әдебиеттерінің классиктері М. Әуезов пен И. Бунин тұлғалары ... ... ... көрініс тапқан нақты көркем бейнелері
(К. Оразалин, Д. Досжанов, З. Қабдолов ... ... мен ... ... ... ... ... көзделді. Осыған
байланысты, жұмыстың негізгі мақсаты – ... ... ... психологизмнің маңызы мен рөлін нақты теориялық
талдау жүзінде зерттеу.
Осы мақсатқа жету ... мына ... шешу алға ... ... ... ... ... тұлға типологиясындағы
өзіндік қасиет-белгілерін ескере отырып, оның ... ... ... ... ... ... творчестволық тұлғаны бейнелеудегі деректілік пен психологизм
көркемдік ұстанымдарының өзара қатынасын, түптұлға мен ... ... ... ... ... ... ... өмірлік деректерді көркем
игерудегі психологизмнің ... ... және әр ... ... ... талғам және шеберлік деңгейін саралау;
– тарихи нақты тұлға ... ... өнер ... тән ... аяларын бедерлеудегі психологиялық портреттің маңызы мен оның
түрлерін, кескінделу жолдарын талдау;
– талант табиғатының айрықша ... ... ... өрнектеудегі табиғат суреттері мен заттық әлемнің көркемдік
қызметін ... ... ... ... ... ... ой-сезім
үдерістерін барлаудағы ішкі монологтың атқаратын рөлін және ... ... ... тәсілдерін салыстыра саралау;
– көркем туындыда қаламгер ... ... ... ... автор және автор бейнесі, автор және қаһарман мәселелері
аясында зерделеу.
Зерттеу жұмысының ғылыми ... ... ... ... ... рет шығармашылық тұлғаны бейнелеу аясында зерттеу нысанына алынып
отыр. Осыған ... ... ... ... ... жаңалықтарды
қамтиды:
– шығармашылық тұлға категориясы пәнаралық аспектіде пайымдалып, осы
төңіректегі ғылыми көзқарастар мен ... ... рет бір ... жинақтау арқылы кешенді зерттеу жүргізуге ұмтылыс жасалды;
– шығармашылық үдерістің кәсіби тұрғыдағы өзіндік психологиялық,
логикалық, ... ... ... ... бейнесін
суреттеуге қойылатын талаптар мен міндеттер айқындалды.
– түптұлға туралы материалдың болашақ ... ... ... ... ... ... талдаулар, салыстырулар негізінде анықталды;
– роман, роман-толғау, роман-эссе әдеби жанрларының нақты тарихи ... ... ... өзіндік мүмкіндіктері қаламгерлік стиль,
шеберлік, авторлық психологиялық баяндау және жанр ... ... ... ... туындыдағы деректілік пен психологизмнің шынайы образ жасаудағы
идеялық-көркемдік сипатта өзара ... мен ... ... өнер ... тән ... жан ... ... қолданыс тапқан
портрет, пейзаж, ішкі монолог сынды психологизмнің ... ... ... ... зерттеу нысанындағы туындыларға тән жеке
қаламгерлік поэтика ерекшеліктері ... ... ... ... бейнесінің көркем туындыда көрініс табу жолдары
автобиографизм, псевдобиографизм құбылыстары тұрғысында зерделеніп, осыған
сәйкес автор және қаһарман арақатынасы теориялық талдауға алынды.
Зерттеу ... – К. ... ... соң» ... ... ... жолы» роман-толғауы, З. Қабдоловтың «Менің
Әуезовім» роман-эссесі және М. Әуезовтің «Үйлену», «Оқыған ... ... ... мен И. ... ... өмірі» («Жизнь Арсеньева»)
романы.
Зерттеу жұмысының пәні – К. ... ... соң» ... ... ... ... ... З. Қабдоловтың «Менің
Әуезовім» роман-эссесінде М. ... ... ... сомдаудағы
психологизмге тән поэтикалық элементтер, сондай-ақ М. Әуезовтің «Үйлену»,
«Оқыған азамат», «Сөніп-жану» әңгімелері мен И. ... ... ... ... ... тұлғасын бейнелейтін автобиографизм,
псевдобиографизм құбылыстары.
Зерттеудің әдіс-тәсілдері: Жұмыс ғылыми талдаудың типологиялық, жүйелі-
функционалды, текстологиялық, баяндау, ... ... ... ... негізінде орындалады.
Зерттеу жұмысының теориялық және әдіснамалық негіздері ретінде
әдебиеттану және ... ... ... ... ... тұлға, автор және автор бейнесі, автор және қаһарман
мәселелеріне арналған В. ... Л. ... М. ... В. Компанеец,
А. Есин, Б. Галанов, В. Тюпа, Ю. ... В. ... Е. ... ... Г. ... В. Линков, О. Барабаш, А. Байтұрсынұлы,
З. Қабдолов, Р. Бердібаев, Ш. Елеукенов, Т. ... ... Қ. ... Ж. ... Б. ... Т. ... ... Жақсылықов, А. Ісмақова, Г. Пірәлиева, С. Ананьева еңбектері ... ... ... мен ... ... ... оның кезеңдері, шығармашылық психологиясы мәселелерін қамтитын
салааралық ... ... ... ... ... сондай-ақ жеке творчество поэтикасын талдауға ... ... ... Е. ... И. ... ... Л. Семенов, Ю. Борев, А. Цейтлин, М. Арнаудов, В. ... Юнг, Э. ... В. ... П. ... И. ... С. ... Грифцов, Ч. Осгуд, Дж. Суси, П. Танненбаум, К. Хорни, И. ... ... Э. ... Т. ... М. ... ғылыми және ... ... ... ... негізгі тәсілдері мен ... ... ... ... ... ... мәліметтер беріп, оның
көркем шығарма поэтикасындағы орны мен ... ... ... береді.
Портрет, монолог және пейзаждың ішкі жіктелісін, айшықты түрлерін ... ... ... ... ... ... ... сапарын
бақылауға жол ашады.
Зерттеу жұмысының материалдары мен қорытындыларын ... ... ... саласы бойынша ғылыми және педагогикалық бағыттағы
білім сатыларында, ... ... ... ... орта ... ... мен орта ... әдебиет поэтикасы, көркем психологизм, әдеби
шығармашылық, шығармашылық психологиясы мәселелеріне қатысты ... ... ... ... ... Шығармашылық тұлғаны
бейнелеудегі психологизмнің көркемдік қызметін анықтау бойынша нысанға
алынған ... ... ... жан-жақты зерттеу нәтижелері
төмендегідей тұжырымдарды қамтиды:
– көркем туындыдағы шығармашылық тұлға ... ... ... ... қол ... үшін пәнаралық ғылыми зерттеулер жүргізу
қажет.
– шынайы өмірбаяндық негіздегі шығармашылық тұлғаны суреттеуде түптұлға
деректік материал ретінде ... ... ... ... ... болып табылады.
– өнер иесінің мейлінше шынайы бейнесін мүсіндеудегі деректілік пен
психологизм – ... ... ... ... ... ... портреті көркем туындыда көп жағдайда тұлғаның шығармашылық
мінез-машық қырларын, жағдаяттық көңіл-күй ... ... ... өнер ... ... шығармашылық үдеріс үстінде бейнелеудегі пейзаж
бен заттық әлемнің психологизм элементтері сапасындағы көркемдік қызмет
аясы кең: ... ... ішкі ой ... ... ... және айрықша дүниеқабылдау, ... ... ішкі ...... ... шығармашылық келбетін, психологиясын
сомдаудағы тиімді тәсіл. Қаһарманның ішкі ой-сезім үдерісін, ой ... ... ... жүзеге асуын бақылаудағы ішкі монолог
құрылымдық-баяндау, синтаксис тұрғысында түрлі жолдармен беріледі.
...... ... ... ... шығармашылық
тұлғасының көркем мәтінде бедерленуіндегі автобиографизм көрінісінің бір
түрі. Бұл ... ... ... ... ... бас тартуы нәтижесінде автор-қаһарман тұлғасының автор және
қаһарман позицияларына ажырауынан туындайды.
Зерттеу жұмысының жариялануы мен ... ... ... ... бірқатар халықаралық конференцияда ... ... ... ... ... ... атындағы ҚазҰУ
ұйымдастырған “М. Әуезов және әлем ... атты ... ... ... материалдары (2006 жыл, 27-қыркүйек Әл-Фараби
атындағы ҚазҰУ ұйымдастырған “Қазіргі әдебиеттану мен ... және ... ... атты ... ғылыми-теориялық
конференция материалдары (2007 жыл, 23-24 мамыр); М.О. ... ... және өнер ... ... “М. ... ... атты
халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары (2007 жыл, ... М.О. ... ... ... университеті ұйымдастырған
халықаралық ғылыми-практикалық конференция ... ... ... ... хабаршысы. Филология сериясы (Алматы, 2005); ... ... ... ... 2008); ... тілі мен әдебиеті
(Алматы, 2009). Диссертациялық ... ... ... ... ... ... ... көрді.
Зерттеу жұмысының құрылымы. Зерттеу жұмысы кіріспе, үш тарау, қорытынды
және пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
1 КӨРКЕМ ПРОЗАДАҒЫ ДЕРЕКТІЛІК ЖӘНЕ ПСИХОЛОГИЗМ
1.1 ... ... ... ... ... ... ерекшеліктері
Шығармашылық ұғымының астарына тереңірек үңілсек, онда «дүниеге әкелу»,
«жарату» сияқты сакральды мағыналар ... ... ... қауымының
өнер туындысын дүниеге әкелу арқылы құдіретті күшке ие болу ... ... ... ... өсу ... ... ... тікелей байланысты. Себебі шығармашылық тұлға − тарихы өнер
атаулының туу, ... даму ... ... келе ... категория.
«Жалпы алғанда поэзиялық өнерді түрлі табиғи себептер туғызған сияқты, −
дейді Аристотель өзінің «Поэтика» атты ...... ... бала ... тән ... осынысымен олар өзге хайуандардан
ерекшеленеді, адам әрі еліктеуге өте-мөте бейім ... ... ... ... ... ... ... нәтижесі
барлығын да рақат сезіміне бөлейді» [1, 8 б.]. Ойшыл ... ... ... қоғамының әуелгі кезеңіндегі еліктеушілік қасиетімен
байланыстыра отырып, оның алғышарты ретінде өнер иесінің ... ... ... ... мегзейді. Ақыл-ой сферасына толассыз
әлемсезіну іспетті танымдық әрекет хас. ... ... өзі ... тән ... ... болып табылады. Түрлі ғылым салаларындағы
өнер адамына ... ... та ... ... «Шын мәнінде, шығармашылық
тұлға − тылсым. Бұл тылсымды ашу жолында қанша ізденгенмен, сәтсіз қадамдар
мол», − дейді К. Юнг [2, с. 115]. ... ... ... ... творчестволық еңбекқорлығымен ерекшеленетін өнер ... ... ... ... оның аса ... ... ... болады. М. Бахтин, А. Тюпа ... ... ... К. ... ... ... жуық ... А.
Тюпа әдепкі ұғымдағы тұлғаның түпкі мән-мазмұнына көз жеткізудің ... ... ... ... ... ... психология, мінез,
әлеуметтік мінез сынды сыртқы қабаттары емес − ядросын) қисын ... еш ... ... − дейді [3, с. 31]. Ал Е. ... ... ... ... ... жүйесіндегі «меннің» неғұрлым
тұрақты құрамдас бөлігі ретінде мінезді атайтындығын алға тартады [4, ... ... ... ... ең ... қасиеті оның «өзіндік» жүйесінің
тұрақтылығымен, дербестігімен төркіндес келетіні мәлім. Қалай болғанда ... ... ... ... ... және оның ... ... ол
туралы жазылған еңбектер аясының кеңдігінен көрініс табады.
Бүгінгі ... ... ... ... тек әдебиеттанушылық тұрғыда
ғана емес, бірқатар гуманитарлық ... атап ... ... ... ... т.б. ғылымдардың қызғылықты зерттеу
нысаны болып ... Яғни ... ... бір мезгілде тарихи,
философиялық, эстетикалық, психологиялық, сонымен қоса әдебиеттанушылық
категория болып табылады. Өз ... ... ... ... ... И. Карташова, Т. Емельянов, Л. Семенов сынды психолог ғалымдар:
«Психология тарихында әдеби материалға ... ... екі ... ... ... дара ... және ... – дейді [5, с 4]. Сондай-ақ ғалымдар қаламгердің тұлға
ретіндегі қасиеттері мен мүмкіндіктерінің ... ... ... ... ... екі ... ... алға тартады. Осы
орайда олар психологияда аса ... ... ... адам табиғатының
кереғарлығына баса назар аударады. Ол шығармашылық тұлғаға баға ... ... ... ... ... ... тұлға
– өз дәуірінің перзенті, сонымен қоса, белгілі бір ... ... ... Яғни ... өнер иесі бүтіннің бөлшегі ретінде қабылданып,
типтік сипатта танылады. Ал келесі ыңғай шығармашылық тұлғаны ... дара ... деп ... оның ... ... ... ... тереңдігін тануға бағытталған. Өнер адамына тән ... К. Юнг ... де осы ойды ... түседі: «Әрбір дарынды
шығармашылық тұлға – ... бір ... ... ... ... ... Бұл, ... жеке тұлғаға тән белгіге
байланысты болса, екіншіден, жекеліктен гөрі жалпыға ... ... с. ... өнер ... ... ... оның ... индивид негізі
мен ұжымдық негіз оппозицияларының қалыпты ... тыс ... ... ... ... атты ... В. ... Пришвиннің пайымдауларымен үндестіре, мынадай ой айтады: ... дара және бір ... ... ... ... кез ... ... «мен – болмыстамын» болып келеді. «Өзіңді-өзің сезіну» бәріне
қызықты, ... ... ... ... құралады» [3, с. 31].
Сонымен ... ... үшін ... тұлғаның жекелік-жалпы
бастамаларының қыртыс-қабаттары маңызды.
Философ ғалымдар өнер ... ... ... бейсаналы қырлары,
архетиптік негіз, ... ... ... ... ... Шығармашылық тұлғаға, былайша айтқанда, өнер тудырушы адамға –
авторға деген эстетикалық көзқарас, әрине, оның ... ... ... ... мен әдемілігіне үңілуден бастау алады.
Айтылмыш мәселе, негізінен, әдебиеттану ғылымында әсіресе терең әрі ... ... В. ... айтқанда: «Әдебиеттің басты нысаны адам
мінезі болғандықтан, адамтану ... ... ... ... ... ... роль ... [6, с. 9]. Яғни қилы идеялық-философиялық,
эстетикалық мәселелерді арқау етіп, тұлға ... ... ... сөз ... ... ... ... зерделеп, оның
нәтижелерін жекелеген қаламгерлер творчествосы арқылы жария етеді.
Осы орайда әдеби туындыдағы ... ... ... талдау
- әдебиеттану және лингвистика (психологиялық баяндаудағы авторға,
кейіпкерге тән ой ағымының экспрессивтік-эмоционалдық бояуының ... ... мен ... (шығармашылық тұлғаның қалыптасуындағы жалпы
заңдылықтар және соны ерекшеліктер, дүниеге әсемдік ... ... мен ... (шығармашылық психологиясы:
аңғарымпаздық, сезіну, елестету, қиялдау, шабыт, жазу, т.б. ... ... мен ... ... ... ... мифология тұрғысында
талдау ізденістері);
- әдебиеттану мен философия (автор, кейіпкер дүниетанымы, т.б.) сияқты
пәнаралық ... ... ... ... ... адамның көркем шығармашылыққа икемділігін сипаттайтын
құндылықтар дәрежесін былайша тізбектейді: «Қабілетті – өнерлі – ... ... [7, с. 199]. ... жағдайда өнер адамы өзінің шығармашылық
мүмкіншіліктеріне қарай келтірілген ... ... ... ... ... Ал ... ... реалистік көркем туындылар
қаһарманның үздіксіз өсу эволюциясына құрылатындықтан, осы тізбек ... ... ... талпынады. А. Цейтлин: «Психология зиялы адамды
оның рухани қызығушылықтарының үнемі өсу ... мен ... ... ... ... [8, с. 106], – ... ... әдебиет те осыған
сәйкес өнер адамына тән толассыз сана үдерістерін, ой операцияларын, сезім-
күй толқыныстарын барлауға және соны ... ... ... күш салады.
Талант қасиетінің адамда айқындалу жағдайы ... ... ... ... жетілдіру (самоактуализация) сияқты негізгі ұғымдарының
бірімен тығыз ... Жеке ... ... ... бойындағы
қабілеттер мен мүмкіншіліктерді барынша толық реализациялауға деген
ұмтылыстың көрінісі. А. ... бұл ... ... туа біткен жоғары
мәндегі қажеттілік деп түсіндіреді [12, с. 199]. ... ... ... ... ... ... ... түрлі көзқарастар бар. Мысалы: «Хас
суреткер ана құшағында жатқан кездің ...... [9, с. ... ... ... ... туа ... қасиет деп санайды. Алайда
шығармашылық қабілеттің түрлі ... ... ... ... ... ... ... адамға тұқым
қуалау жолы арқылы берілетін немесе парадокс түрінде ... ... ... ... кездері, я болмаса талант табиғатының ... өте ... даму ... ... ... ... да ұшырасады. «Алғашқы
шығармашылық импульстар әрқилы, көбіне тосын, тіпті ... [10, ... ... ... ... шығармашылық қырының айқын бедер таба бастауы
оның даралық сипатының айқындалуымен, индивид ретінде қалыптасуымен тікелей
байланысты. ... ... ... үш ... ... бар ... қалыптасқан: а) бұл үдеріс тұлғаның ... ... ... ... ... ... жүзеге асырылмайды, ол ұжымдық өзара қарым-
қатынастарға ... ... ... ... ... ... нормаларға
қарсы оппозицияның белгілі бір ... ... [11, 33 б.]. ... мынадай ой қорытуға болады: кез келген шығармашылық тұлға міндетті
түрде индивидуация ... ... ... ... ... ... орта – ... орта, әлеуметтік топ, қоғам, халық,
адамзат елеулі ... ие; ...... ... ... ... ... жекелеген шығармашылық тұлғаға тән даралық сипат пен
суреткерлік шеберліктің қалыптасуын ... ... ... ... ... ... шығармашылық тұлғаны бейнелегенде жоғарыда ... ... ... да, ерікті. Бұл ... ... ... ... ... бола ... жазушыдан белгілі бір
дәрежеде объективті ұстанымды талап ... ... ... ... үшін ... ... мақсаттардың бірі – кейіпкердің индивидуалды
дамуының ... ... ... тұрғыда мейлінше көркем
тұжырымдау.
Өнерпаз табиғатының соны болмыс-бітімін ... ... ... ... кей арада архетип ұғымымен сабақтас келеді. «Архетип
(грек. arche – бастау, tupos – ...... ... ... [11, 30 ... ... ... туа біткен, тұқым қуалайтын паттерні. ... ... және ... ... нәтижесінде әрекет не
эмоция арқылы көрініс табады» [12, с. 33]. Адам санасының ... ... ... айта ... К. Юнг сана мен ... жайлы ой
жалғайды. Оның ойынша, «бұл дүниелік» сана деңгейі Сананың ең жоғарғы ... ... Яғни адам тірі ... ... биік ... жете ... метафизикалық міндеті осыған саяды және ол мифологияландырусыз
жүзеге ... Миф – сана мен ... ... ... буын...
Архетип белсенді форма, шынайы күш, қуат түрі...» [13, с. 303, 342]. ... ... ... ... ... ... көп
жағдайда, сана-бейсаналы аясының шекараларын, олардың ... ... ... ... Әдеби шығармада көркем
бейненің неғұрлым шексіз де шынайы рухани ... оның ... ... ... ішкі ... ... астарлай беру
мақсатымен бейсаналылыққа көңіл бөлінеді. ... ... ... осы ... пайымдалады. Творчество адамының өзіндік
ерекшеліктерін ашу үшін жеке-дара типологиялық ... ... ... ... ... зерделеген де ғана әлдеқайда толымды
мәліметтерге қол жеткізе аламыз. Адам ... ... ... бейсаналы күйде
өтіп жататынын алға тартатын К. Юнг: «Эго – ... ... ... ... бір түрі», – дейді [13, 17 б.]. Бұл ... ... ... – сана және ... ... ... және эндопсихологиялық атты екі бағыттағы қызметтері
болатынын мәлімдейді. ... сана ... мен ... ... ... жүйе ... ... қызметтер: 1) сезіну-
түйсіну, 2) ... 3) ... 4) ... [13, 18 б.]. Ал ... ... 1) жады, 2) сана ... ... 3) ... мен ... және 4) ену ... жатқызылған
[13, 24 б.]. Аталған мәселе тұрғысындағы К. ... ... ... ... ие ұғым ... ... ... ол
творчестволық үдеріс барысында да соншалық маңызды. «Біздің бейсаналы жайлы
зерттеуімізде мейлінше терең ене ... ... – бұл адам ... ... (индивидуальность – А.Қ.) болып табылмайтын, есесіне оның
ақыл-есі қоғамдық санаға дейін араласып, ... ... ... емес,
бейсаналы тұс. Мұнда біз барлығымыз бірдейміз» [13, 35 б.], – ... ... ... өнер ... ... ... үдерісіне сезім,
интуиция, ойлау әрекеті ... ... ... кей ... ... рөл
атқаратынына көз жеткіземіз. Ендеше суреткер дүниетанымындағы даралық ... ... сана ... де осы сана мен бейсаналы шекарасынан іздеген
жөн.
Шығармашылық адамы ... өзге ... ... ... ажыратылады. Олар интериоризация – ... ... ... екі ұғым да ... ... дүниеқабылдау
қасиетімен сабақтас. Себебі «Тұлға құрылымын ... ... [6, с. 15]. ... ... ... аясында
қарастырар болсақ, интериоризация – өнер ... ... ... ақпараттық қорды іштей қорытып, ... ... ... жүзінде ой тұжырымдауы. Экстериоризация, керісінше − осы ... ... ... ... ... ... яғни ойдың творчестволық еңбек
арқылы материалдануы, іс жүзінде көркем туындының дүниеге келуі. Негізінен,
шынайы шығармашылық ... орын ... ... ... тұрақтылығына
сенсек, бұл екі құбылыс бір-бірімен тығыз байланысты.
Нақты әдебиет жайында пайымдай келе, А. Байтұрсынұлы былай дейді: «Сөз
өнері адам ... үш ... ... 1. ... 2. ... Көңілге» [14, 10 б.]. Ғалым атаған бірінші ... ... ... тұлғаның парасат тұрғысындағы ой-өре, білім
деңгейі енген болса ... Қиял ... ... ... ... бірі ... өнер ... эстетикалық сипатына жауап беретін
фактор − көңіл.
З. Қабдолов: «…Суреткер болу үшін адамға тума қабілет, ... ... ... кім-кім де мойындауға тиіс», – дей ... ... ... ... өнер ... тән ... сегіз
түрін атайды: 1. Нәзік ... 2. Жіті ... ... ... 4. ... 5. Өмірбаян. Тәжірибе молдығы. 6.
Парасат. Сана ... 7. ... 8. ... [15, 11-13 ... ... елеулі мәнге ие факторларды саралағанда
В. Богданов ... қиял ... ... [10, с. 19], ... с. 47], шабыт [10, с. 48] сияқты компоненттерге тоқталса, Ю. Борев өз
позициясынан кеңінен тарата топшылап, ... ... ... ... ... ... деген жіті назар. 2. Сирек, соны сезімдерді, көргендерін
еске сақтап қаларлық берік ... 3. ... ... мәнді қызмет атқаратын арылу сәті («освобождение»).
4. Жадыда сақталған ой-сезімдерді көркем түрде қорытуға мүмкіндік беретін
ерекше елестету ... 5. ... ... қатынасатын сана,
бейсаналы сияқты факторларды ғалым ақыл мен ... ... ... 6.
«Шабыт − ой анықтығының, оның ... ... ... ... жылдамдығы мен талғамының, өмірде және шығармашылықта
жинақталған ... ... ... ... ... ... шығармашылық-психологиялық күйі...»
[7, с. 200-203].
Бұл салыстырудан көретініміз, творчестволық іс-әрекеттің ... ... күш, ... ... ... табылатын факторлар жайлы
ғалымдар пікірі бірін-бірі толықтырмаса, қайшы келмейді. Тұлғаның сыртқы
ортамен ... ... бұл ... өнер ... ... ... ... мен көркем туындыны дүниеге әкелуі
арасындағы түрлі шығармашылық үдерістер динамикасын қамтиды. Шын ... ... ... өзі ... ... үдеріс жоспарын
құра алады. Ал ... ... ... ... дәрежесі
қаламгерлердің стильдік ерекшеліктеріне, шеберлік деңгейлеріне байланысты.
Сөз өнеріндегі шығармашылық тұлғаны алатын болсақ, оның даралық сипаты,
ең алдымен, жазу стилінен ... Бұл ... Е. ... ... қалыптасуы мен дамуы – оның ... ... ... ... [4, с. 6], – ... ... көркем әдебиеттегі негізгі материал сөз
болғандықтан, суреткердің тіл байлығы, оны қолдану ерекшелігі өмір шындығын
бейнелеудегі нақтылығымен қоса ... ... ... Ал ... жазу стилі, жағдаяттық сөз қолдану мәнері автордың ой ағымын,
дүниетанымдық-эстетикалық ұстанымдарын бедерлеп, ... ... В. ... ... ... психологиялық аспектілері» атты
еңбегінде сөйлеу әрекетінің жобасын ұсынады (Бағдарлама негізінен сөздік
хабар (мәтін) материалы ... ... ... осы ... сөйлеу хабарының
берілу жолын, жалпы ... ... ... ... ... ... педагогика, физиология ғылымдарының
пәнаралық кешенді зерттеу ... ... → ой ... ...... бағдарламалануы → лексикалық
кейіпке енуі → грамматикалық құрылуы → жүзеге асырылуы (дауыстап сөйлеу –
А.Қ.)» [16, с. ... ... рет ... ... ... ... ... шығармашылық үдеріс сатыларына біршама ... ... ... ... әрі әралуан болып келсе де, оған тән
белгілі бір табиғи заңдылықтардың, тұрақты ... бары ... ... ... ... ... лабораториясы негізінде ... ... ... де ажыратуға болатын мезеттер ұшырасады.
Сондықтан жоғарыдағы үлгі бойынша табиғи жағдайдағы ... ... ... жобасын былайша сипаттауға болар еді:
Мотив → идея (жазу интенциясы) → ой өзегінің қалыптасуы (замысел) ... ...... туынды.
Енді осыларға жеке-жеке тоқталып өтейік.
Мотив бұл жерде әдебиеттанушылық мәнімен қоса, одан ... ... ... айта ... жөн. ... терминнің түпкі мағынасы кез
келген құбылыстың, оқиғаның орын алуындағы негізгі себепкер жағдай дегенге
саяды. Олай болса, ... ... ... күш ретінде әрекеттер
тізбегінің көш басында тұратын мотив – қаламгердің ... ... ... жасауы арқылы алынатын әсерлі ақпарат аясы.
Шығармашылық тұлғаға тән дүниетанымдық ізденістер сарынына ... ... ... ілкі ... ... тууына қозғау салады. Ақын-
жазушының қоршаған ортадағы толассыз өмір ... ... ... ойша ... ... ... ... бір арналы ойдың
көркемдік сипат алуы идеяға ... ... ... ... ... ... ... деп атайды П. Медведев [17].
Сонымен қоса ол (П. Медведев – А.Қ.) ой ... ... ... ... ... дейді: «Шын мәнінде, ой өзегі бар болса, әлі
материалды (сөздік) көркем құрылымда бекімесе де, ... ... бар ... [17, с. 72]. Яғни ой ... ... көркем туындының әбден пісіп
жетілген, қорытылған жоспарлық түрі десек те болады.
Келесі кезекте ой ... ... ... ... ... қажетті материал
жиналады, сұрыпталады. «Шығарма ... ... ... ол үшін ... ... қажет. Ол ұзақ уақыт бойы айналасын ... ... өз ... ... Ішкі және ... ... туындаған сезім-күйлер
шығармашылық үшін шындықтың ауқымды қорын қалыптастырады» [8,
с. 143], – дейді А. Цейтлин. Осы ... ... ... ... ... ... ... материалға тікелей тәуелді. Яғни болашақ
шығарманың тағдыры осы кезеңде шешіледі.
Шығармашылық жұмыстың ең басты сатысы – жазу ... Бұл ... ... қаламгердің шығармашылық психологиясына қатысты. Творчество
үшін қолайлы ... ... ... ... Бұдан жазу үдерісіндегі қаламгер
позициясының тұрақтылығы не өзгермелілігі, көркем әлемнің шынайылығы сияқты
маңызды мәселелердің шешілу ерекшелігі көрініс ... ... ... ... пен С. ... ... ... психология ғылымында қол
жеткізген тәжірибелік жаңалықтарымен бөліседі. «Өнімді ... ... ... ... ... ... ... негізгі шынайы қажетті
жағдай – адамның шешуі тиіс мәселесінің өзектілігі» [18, с. 40], – ... ... ... ... ... оның әлеуметтік-мәдени аядағы өз орны
жайлы ... ... ... тұтас тұлға ретіндегі ... ... ... суреткер шабытына оны ерекше қызықтыратын не ... ... ғана ... сала ... әрі ... жазу үдерісі
барысындағы тұлға мазмұнының тұрақсыздығы, яғни үнемі өзгеріс күйінде
болатыны ... ... ... өз ... жекелеген сатылардан тұратыны белгілі және оның
қалыптасқан тәртібі болмайды.
Сондай-ақ эстетикада шығармашылық үдерістің соңғы буыны ретінде оқырман
қабылдауы қарастырылады. Ю. ... ... ... көркем қабылдау
(рецепция) психологиясы көркем шығармашылық психологиясына толықтай сәйкес
келеді, – дейді. – ... ... ... ... ... ... ойын түйсінуді;
- көркем ассоциациялардың көптігі мен салалығын қамтиды» [7, с. 204].
Демек көркем туындының әр ... өз ... ... ... тікелей қатынаса отырып, қаламгер идеясының жүзеге асырылуына үлес
қосады.
Шығармашылық тұлға ... ... ... әдебиет теориясы мен
шығармашылық психологиясы пәндерінің және одан әлдеқайда ауқымды пәнаралық
зерттеу ... ... ... ... ... Әдебиеттанушы ғалым А.
Ысмақова: «Шығармашылық ... ... ... ... ... бейнелеу процесін жете үйренуі және оларды ерекше бір
көркемдік түрде жүзеге асыра білуі, сондай-ақ жазу ... ... тек ... ... ғана ... ... эстетикалық
және басқа да іргелес қажетті пәндерді де тиімді ... ... ... – дей ... оны ... ... теориялық заңдылықтардың
айқындалуына жол ашатынын айтады [19, 369 б.]. ... тән ... ... ... ... ... ... олардың
көркем әдебиетке өзек болуынан байқалады. Осылайша, ... ... өнер де ... ... ... ... ... ашуға үлес қосып, оны
филосифиялық-эстетикалық аядағы адамтану, дүниетану дәрежесінде зерделеуге
ден ... ... ... бұл мәселе туынды мәтініндегі
шығармашылық тұлға көркем бейнесінің сомдалу ерекшелігін ... ... Осы ... өзінің күрделі де бай мазмұнымен айрықша келетін өнер
иесінің нанымды ... ... ... ... ... мол творчестволық
тәжірибе, көркем шеберлікті қажет етеді. Ал ... ... ... болған
нақты шығармашылық тұлғаның көркем бейнесін жасауда тарихи, ... ... ... ... әрі ... ... ... амал-тәсілдер жиынтығының көмегімен ғана іске асырылатыны анық.
Кез келген көркем ... ... ... назарға алынатын мәселе
− кейіпкер бейнесінің шынайылығы. Ал тарихи тұлғалар өмірінен жазылған
туындыларда, яғни ... бір ... ... ... сипаты жағынан жуық
келетін жанрда бұл әсіресе маңызды.
Тарихи тұлғаның көркем бейнесін сомдау өмірбаяндық ... ... ... ... сол ... ... келе, адамның біртуар,
бірегей болмысын ашуға қабілетті тұстарын ажырату және идеялық-эстетикалық
таным тұрғысында ... ... ... ... ... ... ... (гений − А.Қ.) − өз жұртының ... ... ... ... түсінік-түйсігінің іріктеліп келіп ұйыған мәйегі», – дейді Т.
Жұртбай [20, 3 б.]. ... ... ... ... ... тұлға
санатындағы айрықша адамның архетиптік ... ... ... ... ... рух ұғымынан бастау алатын (латынша genius − ... ... ... ... ең жоғарғы дәрежеде көрініс беруі
екені мәлім. Философиялық көзқараспен қарағанда, дана тарихи тип болса, бір
мезгілде ... ... ол – ... де дара ... Адамзат
тарихында тұлға типінің мұндай жоғары деңгейге жетуі өте сирек әрі ... ... ... ... өзі ... ... ... танылатын
айтылмыш тұлғаның өнер шығармасынан орын алуы – қажеттіліктен туындайтын
тарихи ... ... ... мен ... қақтығыстардың алмағайып
кезеңінде ұлт тағдырына араласып, қаламымен қызмет еткен ...... ... үшін ... айрықша тұлға. «Мұхтарға жазмыш жомарттық
жасады, – дейді тағы Т. ... – адам ... ... ... түйсік пен
жете, киелі дарын ... ... ... ... да бір сергелдеңге
жолықпасын, сол қасиетінен айырмады. Жеке ... ... ... ... ... ... ұлы тұлғаға айналды» [21]. Өмірі де,
шығармашылық тағдыры да тарихтың аласапыран ... ... ... ... «қайшылықтарының» мағыналы ... ... ... ... ... ... ал өмірі қазақ көркем прозасының жеке
бір тақырыбына айналды. Белгілі орыс ... В. ... ... «Өз замандастары, ұрпақтары үшін қаламгер тұлғасы мен өмірінің ... ... ... ... өзіндік мәні бар мәдени құндылыққа айналатын
сәттері жиі ұшырасады» [22, с. 72].
Адам жадысы – тірі мұрағат. Соған ... ... сана ... ... толысып отыратын адамзат жадысындағы өзекті ақпараттардың
тарихи-мәдени тұрғыда манифестациялануының ең бір ... жолы – ... ... ... М. Әуезовтің ұлттық әдебиетте жеке бір ... ... ... ... әйгілі тарихи тұлғалардың көркем бейнелеріне тоқтала
келе, М. Оразбек былай дейді: «...Тарихта өзіндік орны бар ... ... ... ... ... гөрі ... ... әрі көркем мәтін мазмұнында басым роль атқарады. ... ... ... прототип болып тұрған тарихи тұлға айрықша қаһарман
немесе ерекше тип, типтік ... ... ... ... [23, 76 б.]. ... ең ... қасиеті оның аяқталғандығы екенін, сондықтан да ... ... ... ... етпейтінін ескерсек, әрине, нақты
бір бейненің генезисін зерделеуге еш ... де, ... те ... ... ... пен ... мәтін арасында айқын байланыс ... ... ... бар. Бұл, ең ... ... ... сипатына
байланысты. «Кейіпкерсіз көркем шығарма жоқ, – дейді З. ...... ... идеясын жүзеге асыратын ең негізгі эстетикалық құрал болуымен
бірге жанрды анықтаудағы басты критерийдің бірі» [24, 223 б.]. ... ... мол ... ... ... ... шынымен де, нақты
ғұмырнамалық деректер тізбегіне белгілі бір дәрежеде тәуелді. Себебі ... ... ... ... қажеттілікті сезінудің өзі бұл тұста,
ең алдымен, тарихи тұлғаның реалды өмірбаяндық бейнесіне, ... ... ... алады. «Өнерге қатысты бұл термин (түптұлға –
А.Қ.) автор үшін көркем бейне жасауда модель ... ... ... ... ... білдіреді» [25, 3 б.]. Осылайша, ... ... ... ... тұлға туралы материал, яғни прототип болашақ
туындының жанрлық сипаты мәселесін шешуде ... роль ... ... сомдаудағы жетекші творчестволық ұстанымдарды айқындауға ықпал
етеді.
«Деректі әдебиеттегі көркем символ оқырманның ... ... ... ... қамтиды, – дейді осы жанрды түбегейлі зерттеуші ... – бұл ... ... ... контекстегі шынайы тұлғалар,
мысалы, романдардағы тарихи кейіпкерлер ... ... ие» [26, с. ... ... бейненің қандай да болмасын жоққа шығара алмайтын тарихилық
дәрежесі – түптұлға пен кейіпкер арасындағы байланыстың ... ... ... деректі жанрдың тікелей қабылдау үдерісіне ... көз ... ... ... шеңберінде қарасақ, ХХ ғасырдың соңында ... ... ... ... құбылулардың нәтижесінде қазақ
әдебиеті бірқатар соны жанраралық түрлермен байи ... ... ... және ... ... ... аралығында дүниеге келген
роман-толғау, роман-эссе, ғұмырнама-толғау тектес ... атап ... Р. ... ... ... олардың тарихи шығарма ретінде
танылуына ... бар ... ... ... тарихилық, аяқталып
біткен кезең және документтілік ... ... ... романның – А.Қ.)
басты белгілері ... [27, 8 б.], – ... ... осы ... ... Ю. ... тарихи романға қойылатын ... ... ... негіз, ақиқат тарихи оқиғалар мен адамдар
болуы да шарт делінеді» [27, 8 б.]. ... ... ... ... ... талабына жауап бере алатын ... ... ... тарихи роман ретінде саралауға ... бар. ... ... тән ... ... ... көркемдік сипаты басым бола тұра,
өмірлік ... ... ... ... яғни ... ... фактілерін көркем
контекске енгізу арқылы өмір шындығына қол ... ... ... ... ... ... туынды жасалмайтыны анық. Оның үстіне
«...Кез келген дерек шығармаға арқау бола алмайды. Маңызды өмір ... ... ... ... ... ... ... ғана жазушы
назарын өзіне аудара алады» [28, 127 б.]. Бұл ... ... ... ... ... ... ... ретінде психологизмді атауға
болады. Сондықтан тарихилыққа барған жазушы үшін ... ... ... ... қамтамасыз етуде барынша тиімді болып табылатын,
сондай-ақ бір-бірінсіз тиісті нәтиже бере алмайтын ... ... ... және психологизм.
Бүгінде қазақ әдебиетінде Әуезов тақырыбына жазылған ... өзі бір ... ... ... төрт кітаптан тұратын
«Абайдан соң» романдар сериясы, Дүкенбай Досжановтың «Мұхтар ... ... ... Қабдоловтың «Менің Әуезовім» роман-эссесі. Сонымен қатар
М. ... ... мен ... ... бір ізге ... ... ... құжаттардан құралған Т. Жұртбайдың «Бесігіңді түзе» ғұмырнама-толғауы
мен Д. Досжановтың «Алыптың ... атты ... К. ... ... арыстар» роман-трилогиясын да атауға болады.
Әуезов тақырыбындағы шығармаларға тән ортақ қасиет – ... Ал ... ... иек артуының қисыны, ең алдымен,
тарихи шындықты қалтқысыз жеткізуге ... ... ... ... шығармалардағы деректіліктің ... ... ... былайша пайымдайды: «...Онда өмірде болған оқиғалар, жай-
жағдайлар қаншама мол ... ... ... ... орын берілетіндіктен, деректілік негізгі творчестволық принцип етіп
ұсталмайды, шығармадағы көркемдік шындықтың нақтылық сипатын ... ... ... ... [28, 127 б.]. ... М. Әуезов өмірін ... ... ... танымал тарихи, оның үстіне ... ... ... ... ... ... ... өмірбаянына,
шығармашылығы мен қызметіне қатысты барлық деректерді толық ... ... ... ... мәліметтерге көркемдік сипат
дарытып ...... ... автор еркі. «Әр көркем туындыда, соның
ішінде тарихи романда, ... ... біз, ең ... ... ... ... бойынша дәуірдің жанды келбетін кескіндейтін және сол
дәуірді пайымдайтын автор қиялын бағалаймыз», – ... А. ... ... фактілер тізбегіне жан бітіретін басты құрал автор қиялы болса, оны
шығарма мәтіні шеңберінде жүзеге асырушы негізгі көркемдік жүйе ... ... ... ... ... негізгі қызметі кейіпкердің ғұмыр
жолын тарихи фондағы қоғамдық-мәдени, жеке ... ... ... ... ... өмір ... әсем бейнелеу болса, қаһарман
рухани ... ... ... ... әрі ... ... талпынатын
психологизммен бірлескенде біршама мүдделес, сарындас ... ... ... негізгі міндеті – өмірлік шындық пен көркемдік
шындықтың тамырластығын сақтау», – дейді Б. Майтанов [29, 4 б.].
Психологизмді туынды ... іске ... ... ... өзіндік
тұтастығын, дербестігін, философиялық-эстетикалық тұрғыдағы шынайылығын
толымды суреттеуде жауапты міндет ... ... ... ... ... те ... Жалпы сөз болып отырған ұғымның кең ... ... ... ... ... ... түсіну мен суреттеудегі өнер атаулының айрықша қабілеті.
Ғалымдар тарапынан, негізінде, психологизмге түрліше анықтама беріледі.
Олардың өзара үндестігі мен қайшылықтары аталған ... ... ... ... ... ... ... – қаһарманның идеялық-
адамгершілік ізденістерін бейнелейтін, адам мінезі мен ... ... ... игеретін көркем форма» [30, с. 28], – деп, А. ... түр» ... ден ... Көркем шығармадағы психологизмді тікелей
кейіпкер психологиясымен байланыстыру ұмтылысын Г. Пірәлиева толғамдарынан
көреміз: ... ...... ойы мен іс-әрекетінің
кереғарлығы, сана қақтығысынан тұратын ерекше көркемдік жүйе» [31, 5 б.], ... ... ... психоталдау тәсіліне баса назар ... ... ... қаһарман психологиясын берудегі қаламгер шеберлігі
тұрғысынан түсіндіру үрдісі де кездеседі. В. ... оны ... ... ... сөз өнерінің тектік белгісіне, көркем
әдебиеттің ерекшелігіне ... Оның ... ...... мәтін құрамында көрініс табуының амал-тәсілі [6, с. 18]. ... ... ... Б. ... ... тұжырым жасайды: «...Психологизм
– көркемдік бейнелеу принципі, ойлау ... ... ... төл ... ... көрінісі» [29, 335 б.]. Сонымен көркем әдебиеттегі психологизм
қаһарман жан ... ... ... ... ... ... ... Қалай болғанда да, көркем психологизм – адамның ішкі
әлеміндегі және сыртқы ... ... ... жүйелі, қисынды, шынайы
әрі әсерлі бейнелеудің бірден-бір үлгісі. Қаһарман жан ... ... ... ... ... ... психологиялық параллелизм,
портрет суреттемелері, сөйлеу актілері (монолог, ішкі монолог, диалог,
монодиалог, полидиалог, т.б.) және түс ... ... ... психологизмнің
амал-тәсілдері арқылы жүзеге асырылатыны белгілі. Сондай-ақ шығарманың
өзіндік ... ... ... ... ... ... де осы
қатардан орын алады. Психологизмнің аталған белсенді амал-тәсілдері екі
топқа ... ... ... сөз, ... актілері арқылы кейіпкердің
ішкі ... ... және ... ... ... ... эмоционалдық жағдайын білдіру түрі). Құжаттылыққа, деректілікке
негізделген туындыларда өмірлік фактілер жиынтығын шығарма сюжетіне енгізу
барысында оларды ... ... ... осы бейнелеу құралдары
белсенді қатынасады.
Әдеби шығарманың жанрлық ерекшелігі баяндау құрылымына тікелей ... ... Адам ... ... қилы сезімдік күйлерін
бейнелейтін психологиялық стильдегі композициялық-баяндау формаларын жан-
жақты зерттеген А. Есиннің ... ... ... ... зерттеу еңбегінде бірінші, үшінші жақтан баяндаудың өзіндік айырым
белгілері өзара ... ... ... [30, с. 36-40] ... ... 1 – Көркем туындыдағы негізгі баяндау формаларының айырым белгілері
|Бірінші ... ... ... ... ... ... өзге |Қаһарман ой-сезімін авторлық баяндау арқылы |
|кейіпкерлер психологиясын |психологиялық талдауға ... ... ... ... |үшін қаһарман жан әлемінде ешқандай ... ... |жоқ. Ол ішкі ... ... ... |
| ... толғаныстар мен сезім-күйлердің |
| ... ... ... ... ... ... ... психологиялық суреттеудің сан қилы |
|көбіне бірсарындылыққа |формаларын еркін ... ... ... ... ... ... арнау, күнделіктерден үзінді,|
| ... түс ... ... т.б.) |
|Көркем ... ... ... ... ... игеріледі. Мысалы, қысқа |
|баяндаушы-қаһарман |мезеттік психологиялық ... ... ... ... ... ... ... ... бір ғана ... ... ... ... ... |
|психологиялық бейнесі ... ... бар ... ... | ... ... ... | ... ... ... ... осы ... шолу жүргізсе, үшінші
жақтан баяндалатын «Абайдан соң», «Мұхтар жолы» ... мен ... ... «Менің Әуезовімнің» өзіндік ерекшеліктерін ... ... ... үлгісі кейіпкерлер жан әлемін неғұрлым
толымды ... ... аясы кең әрі ... дәстүрлі
психологизмнің амал-тәсілдеріне сүйене алады ... ... Ал ... ... ... баяндаушы-қаһарман позициясы
үшін психологиялық баяндаудың тың түрлерін іздестіру қажеттілігі ... ... ... ... кей ... ... ... авторлық тұрғыға көшетін тұстары осыған байланысты болса ... ... ... ... де, көзжұмбайлықтан аулақ, ұшқыр қиялды
керексінгенмен, қиялды тұжырымдардан ада ... ... Яғни ... ... ... талап етіледі» [32]. Орынды айтылған пікірдің тарихи шығармаға
қояр айқын, ... ... ... мол білім, өмірлік тәжірибе,
ізденіспен қоса қырағы назар мен ... ... де ... ... Ал
сомдалатын тұлғаның тарихилығына оның шығармашылық қыры қосылғанда, мәселе
күрделене түседі.
Сайып келгенде, қаламгер үшін шығармашылық тұлға бейнесін сомдау ... ... ... Суреткер мүсінделетін көркем бейненің ішкі
әлеміне, ... ... ең ... ... өмірлік-шығармашылық
тәжірибесіне сүйенеді. Сондықтан интеллектуал көркем ... ... ... ... ... ... сомдағанда жазушыға өз қаһарманын тікелей ... ... ... ... ... Себебі айтылмыш тұлғаның бүкіл
өмірі айрықша дүниеқабылдау, шығармашылық ізденіс, ішкі ойларын көркем ... ... жазу ... ... ... ... ... болып
табылады. Осы орайда әдеби кейіпкерді шығармашылық тұлға ... оның ... ... тұрғыда қалыптасып,
дамуында елеулі рөл ... ... ... дәл басып аңғару, көркем шығарманың туу жағдайын ... жуық ... ... мәселелер қаламгерге біршама салмақты міндеттер
артады. Ал ... ... ... – өмір ... ... шешім табуы
жекелеген авторлардың идеялық бағдарымен, ... ... ... ... ... Абай бейнесін сомдаудағы өз тәжірибесі туралы мынадай сыр
айтады: «Абайды мен, бір жағынан, өмірлік деректермен ... ... сол ... оның жан ... ... орын ... және ... осы көргендерінің, зерделегендерінің, шығармашылық
психологиясында тұжырғандарының туындыда көркем көрініс ... ... ... [33, 15 б.]. ... ... ... пен ... жан әлеміндегі
терең де күрделі психологиялық иірімдер жігін шебер астастыру нәтижесінде
сомдалған М. ... ... ... ... шығармашылық тұлғаны
мүсіндеудің озық үлгісі екені ... Өнер ... ... ... ... ... іспеттес бұл тәжірибе ... ... ... ... К. ... Д. ... З. ... да айтарлықтай септігін
тигізгені анық.
1.2 Өмірлік материалды көркем игерудегі психологизм
«Әуезов – үлкен тақырып. Бұл тақырыпқа кім-кім де ... ... жүр, ... З. Қабдолов, – бірақ қалай болғанда да, дәл осы ... ... К. ... ... ... ... ... қана емес,
қаламгердің батырлығы да дер едік. Өйткені Абайдан кейінгі М. ... бір адам ... ... жете ... ... ол ... сөз жоқ –
Кәмен» [34]. К. ... ... соң» ... сериясы
– тақырыптық-идеялық, сюжеттік-композициялық тұрғыда М. Әуезовтің «Абай
жолы» роман-эпопеясымен сабақтаса келіп, Мұхтардың жастық ... ... ... ... ... ... ... туынды. Бала Мұхтардың
жазушылық жолға түсуін оның өміріндегі елеулі оқиғамен – 1904 жылы Абайдың
дүниеден өтуімен ... К. ... ... ... ... ... ... ... болған. Мұхтардың өскен
ортасы, Абай-Әуез ... ... ... ... ... ... туындысы болып табылатын «Боран» шығармасы, «Жетім»,
«Қорғансыздың күні», «Оқыған азамат», «Үйлену», ... ... ... мен «Көксерек» повесі, «Адамдық негізі – әйел» атты мақаласы,
«Еңлік-Кебек», ... ... ... ... және бас ... ... ... роман-эпопеясы идеяларының туу жағдайлары көркем пайымдалған.
Өнер ордасы әрі білім ұясы болған Абай еліндегі қым-қуыт оқиғалардың ... ... ... ... ... ... ... творчестволық жолдың алғашқы ... ... Жас ... зерек ойы мен ... ... ... ... болашақ әлемге әйгілі қаламгердің шығармашылық
мүмкіндіктерін мегзейді.
К. Оразалин жас Әуезовке қатысты мәліметтерді ... ел ... ... ... желіге тарта отырып, қаламгерлік тұлғасын
әйгілей түсетін тұстарын ірі, мәнді эпизодтық оқиғалар ... ... ... ... ... ... ... тапқан
амал-тәсілдерден кейіпкердің шығармашылық ой әлеміне ... ... ... ... атауға болады. Романда тұлға ... ... ... ... көбіне қаһарманның сыртқы ортадағы мәнді
де кесек әрекет-қимылдарын суреттеуге баса ... ... ... жүзеге
асырылады. Жас Мұхтар жан дүниесінің қия-қалтарыстарына сәуле беретін, яғни
кейіпкердің мінез, ... ... ... ... оқшау
дүниесезіну қасиеттерін айшықтайтын сәттер пейзаждың көркемдік ... ... ... құру ... ... ... романының деректілік тұрғысында назарға ілігетін басты
ерекшелігі – М. Әуезовтің ... ... ... ... ... үш ... қарастыруға болады:
1. Ортақ тақырып (Тарихи шығармашылық тұлға тағдыры).
Әдебиеттегі қаһарман ... ... ... ... ... ... кейіпкерлер жүйесінде орталық бейне әрі өзгелерден ... бір ... ... ... ... мұрат тұтатын, танытатын
тұлға болып келеді. Нақтылы ... ... ... өте келе ... ... ... өз ... қоғамдық, әлеуметтік, философиялық,
эстетикалық мұраттары тоғысқан ой ... ... оның ... ... – қаһарман. Осылайша, Абай, М. Әуезов бейнелері де – ... ... ... әрі жеке ... әрі сомдалған типтер. Екеуі де,
ең алдымен – шығармашылық тұлғалар.
2. Романдардағы уақыт пен кеңістік ... ... ... желі ... ... ... жолы» роман-эпопеясының ... ... ... ... соң» ... ... ... Эпопеяның
ақын ағаның дүниеден өткен қаралы сәтімен тамамдалып, ой қорытындылайтыны
белгілі. Ал ... соң» дәл сол ... ... ашылады:
«Бүгін таң алдында дүниеден Абай қайтқан болатын» [35, 3 б.]. ... осы ... ... ... ... ... авторлық позиция тұрғысындағы
шығарма лейтмотивін де анықтайды. Автор, біріншіден, ... ... мол ... ... ... – Абай қазасынан кейінгі ел
өмірін, тыныс-тіршілігін суреттеуді көздесе, екіншіден, Абай мен М. Әуезов
арасындағы рухани ... ... ... тоғыстарын егжей-тегжейлі
баяндау арқылы ашуға ұмтылған, үшіншіден, Абай еліндегі сол кездің қоғамдық-
саяси, әлеуметтік жағдайын ... ... ... ... қазақ
елінің тарихи фонын кескіндейді.
Сонымен К. Оразалин романының ... ... ... ... ... де ... ... уақыт пен кеңістік аясынан – ... ... ... ... Сөз болып отырған ортақ перцептуалды кеңістіктің, шын
мәнінде, нақтылы өмірден алынғандығы К. ... ... ... де ... Яғни ... Мұхтардың өскен ортасын суреттеуде
өмірлік деректермен қоса, роман-эпопеяның тарихи материалын да пайдаланған.
Бірінші кітаптың ... атты ... ... ... ел ... зор ... – Абай өлімін баяндауға негізделген. Жазушы М. Әуезов
эпопеясындағы кей ... ... бойы ... ... ... ... ... Көшбикедегі Абайға жасалған қастандық, Әбіш өлімі, т.б.)
еске сала отырып, оқырманды ойша Абай ... ... ... ... ... тек Абай туыстары мен оған қатысы бар, яғни
Мұхтардың ... ... ... ... ... ғана
алынған. Кішіге өнеге, үлкенге құрмет, асқан ізеттілік, «қайғыға қарсы
тұрар қайтпас ... ... тән ... т.б. – бәрі де ... ... ... көркемдік «аура» ретінде Абай рухын еске
салады.
«Абай дәуірі дегеніміз – ХІХ ... ... [36, 172 б.], ... Ш. ... ... ХІХ ... екінші жартысы қазақ елінің
рухани дамуында ... ... ... ... таң биігінен анық аңғарамыз.
Қазақ елінің Ресей империясы құрамына енуі толық аяқталған бұл дәуірдің ұлт
өміріне, тарихына түбірлі ... ... аян. ... қоғамдық-саяси
өмірде айтылмыш уақыт үлкен бетбұрыстың (төңкерістің) дайындық ... ... М. ... роман-эпопеясы осы кезеңді арқау ... ... ... соны қорыта келе, ХХ ... ... ... ... ... ... реализм тұрғысында қамтиды.
«Асылы, шын мәніндегі шынайы таланттың ... пен ... ... ... ... ... ... қатар, өзгеге ұқсамайтын оқыс,
оқшау құпиялар да болады» [37, 4 б.], – дейді З. ... ... ... ... романдар сериясын К. Оразалиннің дәл әлгіндей ... ... М. ... ... ... саналы ғұмырлық бастау
көздерін ашумен сабақтас. Демек, ... ... ... ... ... межесі айқын кезеңі – жастық шағы, аса ... ... ... ... ... суреттейді. Жалпы жас
Әуезовтің көркем бейнесін ... ... ... материалдар
хронологиялық жүйені сақтай отырып, кейіпкердің ... өсу ... үшін ... 1904 жыл. Ұлы ... ... өтуі және осы оқиғаның бала Мұхтарға
әсері;
– 1908 жылдан бастап ағасы Қасымбектің жетелеуімен Мұхтардың ... ... 1914 жыл. Абай ... он жыл ... ... ... өткен
шығармашылық кешке қатысуы;
– 1915 жыл, 15 ақпан. Семейдегі «Приказчиктер үйінде» әдеби ... ... ... ... – Сара ... 1916 ... жазы. Мұхтар – «Шаған мектебінде» мұғалім.
– 1917 жыл. ... ... ... негізі – әйел» атты
мақаласының жарық ... ... ... ... ... ... – Кебек» пьесасы қойылады.
– 1918 жыл. «Абай» журналының жарыққа шығуы.
3. Көркемдігі ... ... ... ... ... соң» ... шығармашылық лабораториясын барлай
келе, М. Әуезов тақырыбына қалам тартудың өзіндік ерекшеліктерін сөз етеді.
Роман жазу ... ... ... С. ... ... ... ... байланыстырады: «Екінші бір алып жайлы шығарма
жазған қаламгер соны қайталамауы, ... ... ... ... шарт.
Жеңілдіктің алғашқысы да осы себеппен сабақтас – жазушының ... ... ... ... Ол – ... ... Екінші жеңілдік – автордың Абай мен
Мұхтар өскен топырақта ... сол ... өмір ... еңбек етуі болса
керек. Бұл оның өз ... ... ... ... ... ... ... [38]. Осыған орай, «Абай жолы» мен «Абайдан соң» романдары
арасындағы сабақтастықтың тағы бір қыры – ... ... ... Бұл, ... Дінасыл, Нұржамал, Кәмеш, Тәуке бейнелеріне
қатысты.
Дінасыл – қарт ана, Әуез ... ... ... ... ... аузын ашса, қадым заманғы аңыз-әңгіме, ертегі ақтарыла беретін
шежіре-әже. Романды ... бұл қарт ... ... таныса келе,
М. Әуезов эпопеясындағы Зере бейнесі еріксіз көз алдымызға келеді. Бірі ... ... енді бірі – Жас ... ... ... ... ... бастаулары.
Нұржамал – Мұхтардың анасы. Кең құлашты эпикалық баяндау ... ... ... «Абай жолындағы» Ұлжан ... тән ... ... аңғару қиын емес.
Сондай-ақ, Мұхтар жүрегінде алғашқы сүйіспеншілік ... отын ...... Кәмиланы бейнелеуде де автор «Абай жолындағы» Тоғжан
образын үлгі тұтқан. Бұл ... ... ... ... ... портреттік ұқсастықтардан көрінеді.
Кейіпкерлер жүйесіндегі сәйкестіктер тұрғысында мысал бола алатын енді
бір бейне – ... ... ... ... ... ... мүшесі
Тәуке әділеттілігімен, қорлыққа көнбейтін өр мінезімен, ... ал кей ... ... ... ... ... ең бір
әсерлі көркем бейне бола тұра, ... ... ... еске ... ... ... бірқатар эпизодтық оқиғалар, жалпы Тәукенің
өмірбаяны М. Әуезов ... ... ... ... ... ... бойынша саралағанда ой арнасы былайша бағдар
алады: алдымен, К. Оразалиннің шығармашылық тұлға ... ... ... ... ... жолын» үлгі тұтуы арқылы «трафареттікке» ұрынған деген
ой туады. Ал кейіннен осы «көшірмелердің» өзі саналы түрде жүзеге асырылған
мақсат ... ... Яғни ... жүйесі – жас Мұхтардың қоғамдық-
саяси, ... ... және ең ... ... дара тұлға ретінде қалыптасуына ерекше шығармашылық ... ... ... оның ... ... ... шығармашылық ізденістер сапары
суреттелген.
«Абайдан соң» романының идеялық сипатта ... ... ... ... Ол, ең ... ... ... дәуір картинасына қатысты.
Шығармаға арқау болған тарихи кезең ХХ ғасырдың басы – ... ... ... ... ... ... танытуға тікелей
септесетін шығармашылық орта ... ... ... ... автор социалистік реализм идеологиясының ... ... ... және ... ... ... ... ... роман-эпопеясының ой өрісін жалғастыратын «Абайдан
соң» романын көркемдік позициясынан зерделесе, ондай ... ... ... ... М. ... көп ... күрделі тарихи тұлғаның көркем
бейнесін сомдау оның өмір сүрген ортасынсыз іске ... Жас ... ... ой тамырластығы романда мүлде өзгеше сипатқа ие болған.
Өткен ғасырдың бас кезі, ... де, ... толы ... болды: ұлы
державаның билік ... ... «ақ ... тақтан таюы, үкімет
басындағы қайшы партиялар, ел толқуы. ... ... ... ... ... ... аластатылып, төңкерісшілдердің
қызыл қырғынмен кеңес үкіметін орнатқаны мәлім. Осы ... ... ... − көңілге аса қонымсыз жағдай. Ұлт мүддесін қорғаған алаш
арыстарының романда Сәлкендей даңққұмар төре мен байыған ... ... ... оқымыстысымақ Уәлелдей шәкірттердің бейнесіне сыйып кетуі,
әрине, қынжыларлық жай. Ахмет Байтұрсынұлы, Мағжан Жұмабаев, ... ... алаш ... ... ... ... ... бейнелегенмен, олар жас Мұхтар танымында айқын біржақты
көрініс таппайды. Бұл романның төрт кітабының түрлі ... (1972, ... 1995 ... ... ... ... ... «Абайдан
соңның» соңғы кітабында автор бұған дейінгі ой арнасынан ... ... ... ... жол береді. Мұнда алаш
арыстарының ... ... ірі ... ... ... баға
беріледі, бұған дейін еріксіз Кәрім ... ... ... ... айналып, Мұхтардың қоғамдық-саяси бағдаршысы ретінде
маңызы артып, ... ... ... эпизодтарда назарға ілігеді.
Осылайша, жазушы романдағы ақтаңдақтардың ... ... ... ... жүйе қарама-қайшылыққа тап болып, шығарманың ... ... ... келген. Сонымен заманның күретамырындай болған ең
айтулы тарихи, саяси, қоғамдық оқиғалардың бел ортасында ... М. ... ... сомдалуына келгенде, К. Оразалиннің «Абайдан соң»
романын ... ... ... жөн. ... ғасырдың
әдебиетіне баға бергенде біз көбінесе сын көзімен ... ... ... ... қолдан жасалған сыңаржақ қалыпқа
түсіріліп, олар негізінен совет шындығын бейнелегені үшін ... бола ... ... ... ... бар. ... ... осы
сарыннан арылып, сөйтіп әрбір қаламгердің сол кезеңнің шындығын ... ... ... ... бере ... ... шығарманың өзінен,
солардың суреткерлік, шеберлік бітім-болмысынан шығарып айтатын ... ... ... ғана біз ... ... ... жүріп өткен
жолына әрі тарихи тұрғыдан, әрі ... ... ... пен ... ... ... боламыз» [39, 115 б.], – деп жазады Қ. Әбдезұлы.
Ал жас Мұхтардың романдағы қаламгер ретінде қалыптасып ... ... өмір ... ... ... ... сай ... көркем көрініс тапқан. Әсіресе, Әуезов пен Абай арасындағы рухани
дәстүр ... ... ... шеберлігі мен басты идеялық-
эстетикалық ұстанымы Мұхтар бейнесінің көркемдік сипатын арттыра түседі.
Д. Досжан өзінің «Мұхтар жолы» ... М. ... ... ...... жылдар оқиғасын мұрағаттық материалдарға,
хаттарға ... ... ... ... ғалым, ұстаз, жазушы
М. Әуезовтің кемел шағын арқау ... оның ... ... жан дүниесіндегі жылдар бойы алпарысқан ой-сезімдерінің
тұнбасын ... ... ... ақыл-ойының сүрлеуімен жүріп
өткеннің өзі ғажап ... ... – деп А. ... ... Әуезовтей таным
тамырлары тереңге тартқан кесек, күрделі талант иесінің жан сарайының
түкпір-түкпіріне ... ... ... алуан қимыл әрекеттерінің ішкі
себептерін зерделеуге ұмтылу да – талантқа ... ... ... ... М. ... тағдыр-талайын қаһарманның тікелей
қатысуымен уақыт талқысына салып ой тұжырады. Романның ... ... ... ... басталуы қаламгер өміріндегі айтулы
кезеңді тілге тиек ... ... ... ... ... өзі ... ғана емес, тұтас ұлт тарихындағы ... ... ... ... біздің Әуезов!.. Өскен әдебиеттің сөзі осы!.. біз де ұлт ... ... ... қуанар халге жетіппіз-ау!.. Бұл бақытты
көрген де бар, көрмеген де бар!..» [40,13 ... ... ... ... ... сапардың сан алуан асулары
мен белестерін ойша кезу, әлем айнасы мен жеке тіршілік тәжірибесінен ... ... ... өтіп ... ... сана ... суреттеу сияқты амалдар жүзеге асырылған.
Танымал тарихи тұлға ... ... ... ... ... ... ... тізбегі, негізінен, М. Әуезов өмірбаянының
ізімен жазылған. ... ... ... ... ... мен ... М. Әуезов жайлы естеліктері мен хаттарына, баспа жүзінде
жарық көрген әдеби-сын мақалаларға, сондай-ақ оның ғылыми, ... ... бұл ... да ... ... ... ... деректіліктің өзіндік сипаты тарихи, ғұмырнамалық
(соның ішінде шығармашылық тұлға қалдырған әдеби, ғылыми ... ... ... ... ... ... М. ... бейнесін сомдау
барысында автор түрлі кейіпкерлердің түйінді монологтарын ... ... ... ... беру тәсілін қолданған. Нақтылы өмірлік
негізі бар деректер ... ... ... ... ... сипаты
жағынан құбыла игеріледі. Мысалы, әйгілі Ғ. ... ... ... ... Романның алғашқы тарауы Әуезов мерейтойы,
оның ... ... мен ... ... ... жайында. Д. Досжанов
Мұхаң үйінің төріндегі өнер майталмандарының салихалы отырысын суреттеу
үстінде келесі бір ... ... ... ... ... ... «...
Мына тұста үлкен жазушы ыңыранды: «Ат тұяғын тай басар дейтін көне ... ... қол ... Бір ... ... ... ... баса алмайды,
әрбір жазушы өз орнында бағалы» [40, 32 б.]. «Үлкен жазушы» ... ... ... ... – М. Әуезов дүниеден өткеннен ... ... ... еске ... «Ат ... тай басар дейтін ескі нақыл көркем
өнер дүниесіне заң ... Бір ... ... ... ... баса ... ... өз орнында бағалы. Бұдан былай қақ ортамызда ... ... ... ... қалған асыл мұрасы ғана толтырады» [41, 246 б.].
Салыстырудан айқындалатын жай: ... ... ... ... ... өз ... жоғалтпаған. Себебі дәйектеме
стилистикалық тұрғыда ... ... ... ... ... сәйкес алынған. Сол сияқты Қ. Сәтбаевтың құттықтау сөзі ... ... ... ... ... айналуы жолымен қолданыс тапқан.
«Мен ғылым адамымын, сөзбен сурет салуды білмеймін, – дейді қоңыр жылы
дауыспен, – той үстінде мүйіздесуді де ... ... ... оқып ... ғалым-филолог бұл кітаптан қазақ
әдеби тілі мен сөздігінің қаз басуы мен қалыптасуын көреді... [40, 33 б.],
– деп ... ары ... ... Қ. ... оның 1941 жылы 2 ... ... ... – выдающееся произведение ... ... атты ... ... сөйлетеді [42, с. 54]. Сөз болып
отырған көркемдік уақыттан он алты жыл бұрын жарық ... ... ... ... ұтымды пайдалана білген. Мұндағы автордың мақсаты – ... ... ... ... ... ... тарихи негізін
сақтау.
Жалпы әдеби ... ... мен ... ... ... Ю. ... ... іске асырылуы («актуализация текста»)
деп атайды. Ал осындай ... ... ... ... ... ... көркемдеудің бірнеше жолын атайды: а) материалды «әрлеу»
(«украшение»); ә) ... ... б) ... сол ... [43, с. 96]. ... интермәтіндерден байқайтынымыз, Д. Досжанов
келтірілген тәсілдердің барлығын ... ... ... ... ... кей ... мәтіні сақталып, түпнұсқамен толық
сәйкес келеді; М. Әуезовке және басқаларға тиесілі ... ... ... ... ... және ... мақсат-
мүдделерге орай көбінше мазмұны жағынан да, пішін тұрғысында да ... ... ... ... ... ... көркемдеу
нәтижесінде кейіпкерлердің түрлі жағдайдағы репликаларына (монолог, ішкі
ой, диалог айтылымдары, т.б.) ... ... ... ... алынып, түпнұсқалық мазмұны түрлі деңгейде құбылтылған сәттер де
кездеседі. Яғни ... ... ... ... мәтініне кіріккен
бөгде үзінділер осылайша игеріліп, авторлық баяндау үрдісі мен кейіпкер
психологиясына ыңғайластырылған. ... ... ... ... ... дерекке көркемдік сипат дарыту міндетін атқарады.
Роман-толғаудың «Өткелде» атты ... ... М. ... ... мен ... сын мақалаларына сүйене отырып, бас қаһарманның ұстаздық,
ғалымдық қырларын ашады. «Шығармада кездесетін хаттардың баршасы ... ... ... алғаш рет жарияланып отыр» [40, 109 б.], – ... ... ... туындыдағы интермәтіндердің шынайылығы ... ... ... Д. ... мерзімі әр алуан осы хаттар
негізінде ... ... ... ... ... ... Орыс
қаламгері С. Злобиннің: «Қадірлі Мұхтар! Талант деген кісінің қасиет қырын
байыта ма? Әлде сол шіркін мінезбен бірігіп алып ... өзін ... ... біліпті. Сіздің ақылды, байыпты жүріс-тұрысыңыз мені әу дегеннен баурап
алды. Бұл ... ... ең ... ... ... ... ... ұшыраса
алмай өтетінің өкінішті-ақ, аз да болса, сол өкініштің ... ... [40, 110 б.], – деп ... ... романда қолданыс тапқан
басқа да хаттар жинақтала ... М. ... ... ... кенішті ақыл-ойға негізделген қаламгерлік, ұстаздық, ғұламалық
келбет-кескінін анықтай түседі. Жалпы бұл ... ... В.И. ... Шкловский, С.П. Злобин. Романға енген хаттардың бір тобы М. Әуезов
қаламынан туған. Олар
М. Ғабдуллинге, Т. ... З. ... Қ. ... ... І. ... ... ... Сондай-ақ М. Әуезовтің жеке
өмірінен сыр ақтаратын Фатима ... ... және ... ... де ... ... ... күнделікті тіршілік-тынысымен қоса, әр
жылдар оқиғаларынан елес береді.
Романда М. Әуезовтің 1958 ... ... ... ... ... ... ... хатының түпнұсқа мазмұны сақталған. Ал сол жылы ... ... ... [42, 46 б.] ... М. ... ... әдебиетінің
жағдайы жайлы сүбелі ойларын екшеп алып, оны өз ... ... ... орай ... өткізген. ... бұл сын ... ... ... ... ... өссе екен-
ау дейтін прозамыз осындай ... ... ... ... ... [42, 48 б.] ... ... ары қарай авторлық тұрғыда қорытылып,
нақты хат мәтіні қиялмен көмкеріледі.
«Жазушының суреткерлік нысанасына қарай тарихи ... ... ... ... ... енді бірінің орнына өмірде
болмаған, бірақ ... ... ... ... ... да ... ойдан
қосылады. Сондай-ақ тарихи деректердің орнын ауыстыру сияқты көркемдік
тәсіл болады» [44, 70 б.], – ... Ж. ... ... ... ... ... табылатын хаттардың кейбірі стильдік тезге түсірілген. Солардың
бірі – М. Әуезовтің М. Ғабдуллинге 1955 жылдың 11 ... ... ... 32 б.]. «Мұхтар жолында» бұл хаттың мазмұны сақталғанмен, көркемдік
компонент ретінде сипаты өзгеріп, ... ... ... ... ... әрі шығармашылық тұлғаның толымды көркем бейнесін
сомдау қаламгерден тарихи дәлдікті ... ... ... қаһарманның
дүниеқабылдау, ой қорыту және оны көркем туынды жүзінде абстрактылықтан
нақтылыққа, ... ... ... ... қисын заңдылықтарына сай
неғұрлым адекватты беру үшін соншалықты дәрежеде ұшқыр фантазия қажет екені
ақиқат. Себебі жалаң, құрғақ, бірсарынды ... ... ... жат.
Шығармашылық тұлғаның ойлау, сөз саптау ерекшеліктерін шындықтан ауытқымай
бейнелеуге ұмтылыс нәтижесінде интермәтін ретінде туындыға сөзбе-сөз, ... ... ... ... ... ... автордың көркем сөз
көрігінен өткен. «Творчество ... ... ... ... үшін ... мәліметтерінің мәні ерекше жоғары ... сөз ... ең ... ... ... өзі де ... ... қалдырған мәдени, әдеби мұра беретін бай материалдан әлдеқайда төмен,
мәнсіз. Яғни творчество ... ... ... ... және ол өмір ... ... оның ... да барынша толық бейнеленеді» [44, 157
б.]. Демек, өнер адамының көркем бейнесін ... ... үшін ... ... ... ... талант туындысы таптырмас материалдық қор болып
табылады. М. Әуезов сынды әйгілі көркем сөз шеберінің ұшы-қиыры ... ... ... негіздерін, даму арналарын, шынайы өмірмен
сарындас бейнелеуде оның ... ... ... роль атқарады. Жалпы
өнер адамының бейнесін өзі қалдырған ... тыс ... ... ... ... жолына», негізінен, М. Әуезовтің кейінгі жылдардағы өмірі өзек
болғандықтан, ... осы ... ... ... ... ... соңғы шығармашылық жұмыстарын қамтиды. Олар – «Абай жолы» роман-
эпопеясының орыс тіліне ... ... ... ...... ақтық рет (17-рет) өңделуі, әдеби ... ... ... ... ... ... «Жапония елінде» сынды
очерктері мен аяқталмаған «Өскен өркен» романының және т.б. ... ... ... ... туу ... М. ... ... үңілу, ой соқпағына ілесу, дүниеқабылдауы мен түрлі
сыртқы әсерлерден туындаған ... ... ... ... ... Осылайша, жазушы ресми ғұмырнама ізіне ілесе отырып, қаһарман ... ... ... ... ... ... ... жағдаяттардың
туындау себептерін оның шығармашылығымен байланыстыра ой сабақтайды.
«Өткелде» ... ... ... бірі – М. ... ... ... танысып, баспасөз бетінде өз ой-толғамын білдіруі.
Қаламгерлер қауымының жас буыны, жаңа толқыны арасында өзінен үміт ... ... ... ... қырғыздың жас жазушысы Ш.
Айтматовтың «Жәмила» повесі жайлы (1958 жылы 23 ... ... ... көрген) «Путь добрый» атты сын мақалада мынадай жолдар ... ... и, ... ... ... для ... прозы заключается
у Айтматова в обрисовке людей, в показе их отношений как бы ... ... ... литературах характеры людей часто даются описательно.
Бывает, что автор ... ... ... придумывает своим персонажам
мысли и намерения» [45, с. 301]. Осындағы ерекшеленіп ... ... ... – А.Қ.) ... ... ... ... дүниетанымының кеңейіп, шексіз шалқар ... ... ... көркем сөзбен кестеленуін, жалпы шығармашылық әлемінің жаңа көркем
кеңістік, жаңа дәуір тынысымен, тың ... ... ... ... Әуезовтің шетелдерге сапарлары орынды енгізілген. Солардың бірі – 1957
жылғы тамыз айындағы КСРО делегациясы құрамында «Таң ... елі – ... бет ... ... ... ... арнайы келген М. Әуезов
мұндағы ел өмірімен, ұлт мәдениетімен ... ... ... ... ... бұзбай, сол күйі сақтап келе жатқан үндемес сыпалар» [40,
43 б.], – деп таңырқайды кейіпкер. Сюжет ... ... бұл ... ... ... ... ... Әуезовтің халық, ұлт ұғымдары
төңірегіндегі ішкі толғаныстарын сыртқы ... ... ... саяды. Іс-сапар жайлы нақтылы деректің сұлбасын ғана ... М. ... ... ... логикалық ой-жүйесін зерделеу арқылы
өз суреткерлік фантазиясына ерік ... ... ... ... ... ... Мұхтардың бір топ Кеңес жазушыларымен бірге болған АҚШ-
тағы күндері суреттеледі. Д. Досжанов бұл ... ... ... Афферс», «Лос Анджелес таймс», «Юнайтед Стейтс Ньюс энд ... ... ... басылымдарда жарық көрген мақалалар негізінде куәлік
етеді. Мысалы: «Вашингтон пост» газетінің 1960 жылы 17 ... ... ... ... ... Штаттар өмірін танып білуге төрт жазушы келді.
Делегация құрамында орыс романисі Леонид ... ... ... ... ... ... әрі ... Олесь Гончар, орыс ақыны Степан Шипачев
бар» [40, 238 б.], – деп жазады автор. М. ... ... ... ... ... аралауы, Калифорния ... ... ... ... ... ... қызғылықты оқиғалар
тізбегімен көрініс табады. ... ... ... ... ... ... да М. ... «қазақ рухының реквием шері мен ... ... ... көкірек көзімен зерделегендері туған елі туралы ... жол ... елге ... Әуезовтің белгілі «Индия очерктерінің» жазылу жайын «Жолда» ... ... ... ... ... оқшау бір сапар болды» [45, 309
б.], – деп М. Әуезовтің өзі еске ... ... бұл ... ... ... ... Ал ... мазмұнындағы
арнайы авторлық түсініктеме төмендегідей:
«Көне Индия жерін ... рет 1955 ... ... ... жалпы жобасы қырық бес күн уақыт ішінде елді бастан-аяқ бір сүзіп,
көзден өткізіп, көңілге тоқып, бұл жолы 1961 ... март ... ... ... өтетін бейбітшілікті қорғау комитетінің халықаралық үшінші
конгресіне келген беті болатын. Жазушының осы екі сапарда көрген ... ... ... ... бір ... ... шығуға тырыстық»
[40, 80 б.]. Очерк мазмұнындағы үнді халқының қоғамдық-саяси, ... ... ... ... М. ... ойлары негізінде
өрбитін эпизодтар тобы композициялық құрылымы ... ... ... ... күн ... ... тұрмыс-тіршілігі (сауатсыздық,
оқырманы жоқ үнді әдебиеті, ... тіл ... ... ... ... ... ... тереңінен толғанып, Мұхтар санасындағы ой ағынының
бет-бағытын айқындайды.
М. ... ... ... ... ... ... ... аталған
очерктің жазылу тарихына байланысты сауалдарға жауап іздеуге біршама бағдар
сілтейді әрі ... ... ... арналарының
қайнарлары мен құйылыстарын ашуға септігін тигізеді. М. Әуезов очеркінде
мынадай ... бар: ... ... ... ... әлі дүниеге бар Индияны
танытып болмағанын дұрыс айтты. Тыңнан жаңаша тарих жазу қазіргі республика
тарихшыларының ардақты ... ... ... Соны айта ... профессор
Сурков екеуімізбен жасаған мәжілісінде Нерудің тарихшыларға ... ... бар ... ... [45, 353 б.]. Д. ... ... қатысты деректік материалды пайдаланудағы идеялық сарыны
осы үзіндіден бастау алса ... ... ... идеологиясы шеңберінде
ресми мәлімдеме түрінде жазылғанымен, үстірт те болса қалам ... ... ұлт ... егемендік мәселелерін қаузаған «Индия очерктерінің» ой-
толғамына ... тағы бір ... ... Т. ... атты еңбегінде былай делінген:
«Нерудің «Индияны тану» атты кітабындағы: «Индияның бүкіл болмысы менің
қанымда ... тұр, оның ... ... барлығы менің жан дүниемді
қатты тебірентеді. Сонда да ... ... ... оның ... ... өзім
байқаған өткеннің сарқыншақтарына жат адамның ... және ... ... ... Мен өз елімді батыстың көзқарасы арқылы таныдым және
кәдімгі достқ ... ... оған ... ... мен де сондай дәрежеде
ғана түсіндім. Өйткені ... ... ... ... көзқарасымен
жазылған тарих еді», – деген сөзді тігінен қаусыра қарындашпен сызыпты ... ... да ... ... ... – деп белгі қойыпты»
[46, 5 б.].
Осылайша, өз ұлттарының тағдырында есімдері ерекше қастерлі екі тұлға –
Д. Неру мен М. Әуезовті мұңдастырып ... ұлт ... еді. ... ... ... ... күнелтсе, екіншісінікі өз еркімен отаршылық
қамытына мойын ұсынды да, одан ... ... ... ... ... ... ... құрылған аталмыш тұсы
кейіпкердің үнді ... ... ... үнді ... жай-күйін
зерделеуі сияқты этнографиялық нақыштармен ... ... ... жан ... ... сана
құбылыстары жанама түрде, астарлы баяндау арқылы ... ... ... ... ... ... ... жасырын жатқан ұлтына деген
махаббат сезімінен сыр шертіп, шарасыз тұнған мұң-шерін қалқытады.
«Өмір ... ... ... айналу процесі әр алуан философиялық,
эстетикалық, таза творчестволық факторларға байланысты. Бұл ... ... ... ... ... ... суреттеу міндеті бар», –
дейді Б. Майтанов [29, 291 б.]. Шынайы өмір құбылыстарын «табиғи болмысымен
теңдес», яғни ... өмір ... ... ... ... ... бірдей қойылатын талап екені белгілі ... ... ол ... ... бірі ... ... ... көркемдік тәсіл
ретінде деректілікке иек артудағы авторлық позицияның ерекшелігі – ... ... ... ... әдемі құбылыс деп қабылдау. Дегенмен,
«Деректі әдебиет те..., дайын характерді алып ... ... ол да ... ... оны өрбітеді» [47, с. 191]. Көркем әдебиеттегі деректілік
пен психологизмнің тоғысатын тұсы да – осы жер. ... ... бір ... жайлы шығарма жазғанда, түптұлға өмірбаянын ... ... ... ... іске ... жаңа көркем әлемде оны қайта жандандырып,
жүйелейді.
Д. Досжановтың «Мұхтар ... ... ... ... ... ден қояды. Ішкі ой әлемін зерделеу арқылы ... ... ... ... ... кейіпкердің шығармашылық жолы
бағаланады. Жазушы талғамымен сұрыпталған өмірлік материалдардың ... ... ... ... ішкі ... сияқты көркем
психологизм амал-тәсілдерімен жалғасқан. Жекелеген деректік мәтіндер көркем
игерілу барысында түрлі ... ... ... ... ... үлес ... Яғни ... материалдың роман шеңберінде іске
асырылуы былайша: а) хат, ... ... ... ... ... ... ... мазмұнын толық сақтаған, яғни интермәтін
түрінде ... ә) ... ... ... ... ... ... мәтін құрамында «жанрлық сипаты» ... ... ... бір түрі М. Әуезов мұрағатынан алынған кейбір хаттар
кейіпкер монологы, жарлай арнау, т.б. ... ... б) ... ... ... ... ... өзгертіліп, көркемделген. Аталған амал-
тәсілдер Д. Досжановтың «Мұхтар жолы» роман-толғауындағы ... ... ... ... айқындап, жазушының өзіндік көркемдік
шеберлігінің бір қырын танытады.
Қаламгердің әр шығармасы зор ізденіс пен қажырлы еңбектің ... сол ... ... ... ... өсу ... бедерлейтіні
белгілі. Жазушы қаламынан шыққан әр туынды – әдебиеттің ұздіксіз дамуына
қосылған үлес. ... ... ... ... өз ... әлемімен» келеді.
«...Әуезов туралы жазбаған адам жоқ, – дейді З. ... – ал ... ... ... өзімше, тек қана өзімше жазуым керек. Ол үшін жаңа
сыр ашу, соны ұтымды жеткізетін тың түр табу ... [48, 13 ... ... эссе жанрына келетін болсақ, онда дарашыл көзқарас,
бет-бағдарларға баса назар ... ... өз ... айрықша
эстетикалық-идеялық нысананы көздеп, оқырман қауымға ерекше әсер, көңіл-күй
сыйлайды. «Эссе ... ... ... тіл ... ... ... композцияға құрылады. Өзгеше бітімді бұл ... ... ... ... ... ... ... өмір саяхатындағы көрген-білгенін, сезінген-түйгенін
жомарттықпен жайып салады» [49, 378 б.].
З. Қабдолов өзі ... ... ... ғалым, жазушы М.О. Әуезовтің
әсемдік әлемін өзіне сай айрықша түр, келісті ... ие етіп ... осы ... және эссе жанрлары тоғысын таңдайды. Эссе жанрына,
негізінен, берік байламдар, сенімді гипотезалар, оқшау ... ... ... ... айырым белгілер арқылы эссе авторы өз туындысында
қалыптасқан қоғамдық пікірді өзгертуге, ... ... ... ... тырысады. Жылдар бойында көкірегінде сарқылып, ... ... ... ... ... ой ... автор үшін қолайлы жанр
роман-эссе болған.
Әдебиет – ең алдымен, өнер туындысы. Ол жазушының өмірге ... ... ... Суреткер шығармасында шынайы өмірдің кілең
қаймағын, әдемі тұстарын қалқып алмай, өмірді біртұтас ... ... ... ...... ал ... әдемілік – өмір» [50,
28 б.], – дейді Н.Г. Чернышевский. Осы ... ... ... ... М.О. ... ... ... әсемдік әлемі етіп бейнелеп,
шындық пен көркемдіктің сұлу жарасымы күйінде сомдаған, биік ... ... ... ... ... ... Кемеңгер кескін-
келбетін, жан сарайын ... соны ... ... ... бұл
туындының тақырыптас өзге шығармалармен салыстырғанда тынысы еркін. «Менің
Әуезовім» қазақ елі тарихының жаңа ... ... (1997 ж.) ... ... ... тұлғасының бұған дейінгі туындыларда бірде
көмескі, бірде ... ... ... ... ... ... өмір ... ондағы толассыз қайшылықтарды ой елегінен өткізіп,
терең тұңғиығына бойламайынша, шын мәніндегі көркем ... ... ... ... және ... ... ... туындының бастау
көздері болып табылады» [51, 259 б.]. Өмір ... оның ... ... тіршілік ағымындағы қозғау салар түпкі себептер мен ... ... ... ғана ... ... ... жазылады.
Роман-эссе авторы да өз қаһарманын ол өмір ... ... ... ... бөліп-жарып алмай, аса ірі тарихи тұлғаны дәуір тынысымен
тұтастықта бейнелеп, М. ... ... ғана тән ... ... ... ... М. ... 1920, 1929-1932, 1936-1938, 1951-
1953 жылдардағы бұрын ақтаңдақ күйінде келген белгісіз өмірлік мезеттерінен
сыр шертеді. Туынды ұлы суреткер ... ... ... ... субъективті позициясының басымдығымен ерекшеленеді.
Жанр жағынан «Менің Әуезовімнің» енді бір өзгешелігі – оның мемуарлық
сипаты. Аталған жанрдың ... ... ... М. ... ... суреттелетін оқиғаға жазушының өз басы тікелей, я жанама түрде
болса да қатысты ... ... ... желісі автордың
дүниетанымы мен көрген-түйгендеріне негізделеді. Осыған орай мемуарлық
шығармаларда документальді ... ... ... жиі орын ... ... көрі ... ... басым болып келеді» [52, 172 б.], – ... ... ... ... ... жаққа негізделген, роман тіпті
автомемуарлық жанрға да жуық. Себебі кейіпкерлер жүйесінде ... ... ... ... ... бірі – ... М. ... екіншісі –
шәкірт З. Қабдолов. «Мемуарлық шығармада автордың өзі көріп ... ... ... ... ... айғақтап айтатыны – бұл
жанрдың өзгешелігі және артықшылығы» [53, 227 б.], – ... Т. ... ... ... ... ... ... автор-баяндаушы ретінде
сомдалатын, яғни дербес актант – қимыл-әрекет етуші ... ... З. ... белгілі мөлшерде өз өмір жолынан, өз айналасынан да
сыр ақтарады. Қаламгер М. ... ... өзі ... ... ... реалды өмірбаяндық түптұлғасы негізінде ... ... ... ... оқиға желісі З. Қабдолов пен М. Әуезовке
ортақ өмірлік материалдар бойынша түзілген.
«Стиль – ... ... ... ... оның
эстетикалық мінсіздігінің көрсеткіші, – дейді А. Есин, – ... ... ... ... ... ... түрде жүзеге асырылады. Ол – бірлік,
мазмұн мен пішіннің заңды сәйкестігі» [30, с. 30]. «Менің Әуезовім» роман-
эссесінің ... ... ... ... ... мамұны мен
соған сәйкес, қолайлы жанрлық форма бірлігінің көрінісі болып танылатын
стильдік ерекшелік деп түсінген ... ... ... ... ... ... ... дәстүрлі екі құрылымдық-семантикалық түрі бар:
1) бірінші жақтан баяндау, яғни субъективтендірілген баяндау үлгісі;
2) үшінші жақтан ... яғни ... ... ... ... формасының бұл жіктемесі лексикалық, морфологиялық,
синтаксистік деңгейдегі түрлі айырым белгілермен түсіндіріледі. ... ... ... ... ... ... ... автор-
әңгімеші, бақылаушы, т.б. болып бөлінуін зерделеу қазіргі әдебиеттану
ғылымында оптикалық ... ... ... ... ... ... ... үшінші жақ арқылы баяндау үлгісінің объективті сипатын
мұндағы баяндаушының көркем әлемнен тыс болуымен, сол ... ... ... оның ... зор ... артықшылығымен
байланыстырады. Ал бірінші жақ арқылы көркем баяндауға ол ... ... ... ... баяндау деп біз не ... ... бір ... бар, ... ... аталатын әңгімешінің, не баяндаушы
қызметін қоса ... ... ... ... ... ... отырып суреттейтін эпикалық мәтін түрін айтамыз» [54,
с. 33]. Көркем шығарманың баяндау жүйесін психологиялық суреттеу ыңғайында
қарастыратын А. Есин ... де ... ... Ғалым бірінші жақтан
баяндаудың психологиялық бейнелі суреттеу мүмкіндіктерін шектейтін тиімсіз
тұстары да ... ... ... ... ... ... ... баяндауда барлық жағдайда екі түрлі шектеу
сақталады: бірнеше кейіпкердің ішкі ... ... ... әрі ... ... ... және психологиялық ... [30, с. ... З. ... ... ... ... жақтан баяндау
үлгісінде жазылған «Менің Әуезовім» ... ... ... мен ... ... М. ... бейнесін осы позицияға
бағындыра суреттеген туынды ... ... Бұл ... ... ... рухани әлемін ашуда автор әлеуеттілігіне ... ... ... ... ... «Менің Әуезовімдегі» автор-баяндаушы өз
субъективті қабылдау аясынан тыс ... ... де ... ... талпыныс жасайды.
З. Қабдоловтың романдағы: «... Өзге емес өзімнің тек қана ... ... ... өзімше бас иген Әуезовім» [48, 14 б.], – деген
сөздері көркем бейненің, бір жағынан, автор ... ... ... ... ... ... ... шығарма жанрына сәйкес
қалыптасып, көркем өрілген авторлық идеяны ... ... ... ... ... де ... ... Өйткені әрбір дара
индивид дүниетанымы оның өмірден түйген жеке шындығы бола тұра, белгілі
мөлшерде ... ... бір ... ... қабылданады. Жалпы
«Менің Әуезовімдегі» мұндай идеялық, эмоционалдық бағдар мемуарлық эссе
талаптары ... ... ... ... ... мол ... ... ләззатқа бөлейтін өнер туындысын танытады.
Роман-эссе құрамындағы ... ... ... ірі ... ... ... бөліктер М. Әуезов бейнесінің тың қыр-сырларын ашуға
қызмет етеді. Түптұлға тағдыр-тарихы ғасырлар қойнауында жатқан бабаларынан
бастап ... да, ... ... 1950 ... ... баса назар
жығылып, сюжеттік желіге негізгі іс-әрекеттік кезең ретінде осы жылдары
арқау ... ... ... ... оқиғалар тізбегін саналы түрде ... ... ... ... сабақтастыққа, үндестікке орай екшеп алған
(Белгілі Бегей хикаясы, Абай ... ... Абай ... ... ... ... және т.б.). «Абай және Абай жолы – Әуезовтің ойшыл-
жазушылық ғұмырының өнбойына желі ... ... ... ... де ... [55, 296 б.], – ... З. Қабдолдың өзі басқа бір ғылыми-зерттеу
еңбегінде. М. Әуезовтің бүкіл саналы ... ... ... ...... ... екі ... арасын жалғастырған өткел іспетті. З.
Қабдоловтың «М. Әуезов және оның әсемдік әлемі» атты ... ... ... дәл ... ... ұлы тұлғалар арасын жалғаған рухани,
шығармашылық сабақтастық туралы негізді пікірі ... ... ... ... ... туындының тақырыптас өзге шығармалардан артықшылығы – ... ... ... ретіндегі бейнесін реалды өмірлік негіздермен
тұлғаландыра түсетін қоғамдық-саяси ... ... ... ... ... ой ... ... тілімен беріледі: «Басын тауға да ұрған,
тасқа да ұрған көрінеді, сабаз! Соның бәрі – қарақан басының қамы ... ... ... ... жоқ ... бәрі ұсталып кеткен, атылып қалған.
Бөкейханов, Байтұрсынов, Дулатов, Досмұхамедов, Жұмабаев, Аймауытов... бәрі
кеткен, бәрі жоқ. Мына ... ... ... да көрмеген азабы мен бейнеті
жоқ. Бұл да «халық жауы» боп құри ... ... деп ... ... Одан отыз ... жылы ... деп ашық хат ... әрең
құтылған... Не айтатыны бар, қазақтың ... ғана ... ғой ... ... қайда бізге?!» [48, 52 б.]. Мұхтар өмірінің «тар жол,
тайғақ кешуін» ... ... ... ... ... ... кейіпкер арқылы жеткізу шығарма көркем кеңістігіндегі мойындалған
өмір шындығын паш етеді.
«Бір мың ... жүз ... ... ... ... ... төрағасы Большаковтың № 2184 бұйрығы бойынша сол ... ... ... Әуезов... өз ұлтының ғана қамын ойлап ұлтшылдыққа
ұрынғаны үшін тұтқынға алынып, қараңғы үйге қамалды. Бұл оның ... ... ... еді» [48, 220 б.], – ... романда. Автор баяндауындағы
ресми сипатты ... ... ... ... 1920-жылдардың басы, шын
мәнінде де, М. ... үшін ... ... болды. Жас Әуезов ... ... ... ... мүмкін емес. Себебі «бұл кездері Әуезовтің
Семейдегі азаматтық өмірі Алаш туының астында өтіп ... [48, 221 ... ... мен ... шежіресінің Семедегі кезеңін еске түсірейік:
1918 жылы «Абай» журналында оның «Өліп таусылу қаупі» атты ... ... «... ... ... ... ... ел не ... Алдымен торыған
елдің дінін қақпайға алады, ... соң ... ... артынан
аламыштап жүріп тілін жоғалтып, елдің белгісін күңгірттендіріп, ... ... ... кете барады... Міне, осы аянышты халдің барлық ... ... ... ... де ... ... [45, 77 б.], – деп ... Мұхтар. Туған халқының басындағы пұшайман ... ой ... ... ... ... ... ... ұстаз ретіндегі өмір
жолының осы тектес мәнді тұстары жазушы назарынан тыс қалмаған. Ал ... ... ... іс туралы деректің құжаттық ... ... ... ... ... ... және Орта
Азиядағы басмашылардың қозғалысына ... ... ... ... ұйымға қатысты дегінген жала» [46, 102 б.].
Жиырмасыншы ... ... ... ... ... ... бағдары қалыптасқан М. ... ... ... ... ... З. Қабдолов өз позициясынан былайша қорытады: «Әуезов
жиырмаға жетпей, отыздан ... ... ... ... он жылда,
өзгелерін өз алдына қойғанда, сөз өнерінің інжу-маржаны секілді үш көркем
туынды ... ... амал ... сол үш ... үшеуі де еңбектің зейнеті
емес, бейнеті болып шықты. «Еңлік-Кебектен» ... ... ... ... ... ... «Қилы заманнан» кейін алашордашыл Әуезов
сыннан сынға ұшырап, соққыдан соққыға жығылып, ... ... ... ... ... қара ... басылды да қамауға алынды. Одан отыз ... ... ... ... ... ... деп ашық хат ... әрең
құтылды» [48, 222 б.]. Жазушы тілге тиек етіп отырған хат – М. ... жылы 17 ... ... ... ... ... ... О. Исаевқа
өзінің «саяси қателіктерін» мойындауы туралы мәлімдеме [42, 232 ... ... ... еске алу ... ... ... ... күнге,
яғни көркем әлемдегі осы шаққа (1950 жылдар) қайта оралады. Жарты ғасырлық
ғұмырында бір жерден табан аудармай қала алмаған ... бұл ... ... балдай татымайды. Бұл да – тырнақ астынан кір іздеген, «жау ... жар ... ... киген сұғанақ, сұрқия саясаттың үстем дәуірі.
«Дұшпандықты ... жеке ... ғана ... өзі өмір ... ... ... бар ... әрі кінәсі – халқын сүйгендігі» [48, 186 б.], – ... ... ... ... ... ... ... тағы бір айтулы кезең – ... ... ... ... ... ... киліккен оқыс оқиға
«Әуезовтің қалам қызметін ... яғни ... ... туралы. Сол кез
туралы Ә. Нысанбаев былай ... «1951 жылы ... жаңа ... М. Әуезов, Қ. Сәтбаев Мәскеуге кетуге мәжбүр болды. М. ... ... СССР ... әдебиетінен сабақ берді. Тек 1954 жылы ғана
отанына оралуға, алаңсыз шығармашылық жұмыс істеуге, өзінің ғаламат ... ... ... [51, 278 ... ... ... Әуезовім» роман-эссесі – М. О. Әуезов ... өмір ... ... баға ... ... түрде қорытындылаған,
сөйтіп өмірдегі «Әуезовтің әсемдік әлемін» өзек еткен туынды.
Сонымен тақырыптас ... ... ... анықталған жайт – М.
Әуезовтің шығармашылық тұлғасын деректілік және психологизм ... әр ... ... ұстаным тұрғысын танытып, түрлі амал-
тәсілдер топтамасын ... К. ... жас ... ... ретінде
қалыптасу жолының қайнар көздерін, көбіне сыртқы факторлар әсерін ашуды
көздеп, алғашқы туындыларының туу ... ... өмір ... саяси-
әлеуметтік, мәдени-рухани ортамен байланыстыра, негізінен, авторлық
баяндауға бағындырады. ... бұл ... ... ... ... кейіпкердің әрекет психологиясы, тартыс жағдайларының қоюлығы,
анығырақ айтса, жас Әуезовтің сыртқы ортамен арадағы қарым-қатынасы ... айта ... жөн. Д. ... ... ... роман-толғауы
кемел шығармашылық тұлғаны суреттеуге ден қойып, оның ішкі ой әлемін
зерделеу арқылы ... ... ... ... ... тұрғыда
кейіпкердің шығармашылық жолы бағаланады. Автор ... ... ... ... ... кейіпкер позициясынан
психологиялық суреттеу, ішкі ... ... ... психологизм
компоненттерімен жалғасқан. Жекелеген деректік мәтіндер көркем игерілу
үдерісінде түрлі ... ... ... ... шынайы бейнелеуге
үлес қосқан. З. Қабдолов туындысының өзіндік қасиеті М. ... ... ... ... Осы ... ... ... субъективті ой-толғанысына баса назар аударылатын эссе жанрына
тәуелді. Аталмыш жанрдың ... ... орай ... бейнені сомдауда
автор біршама таңсық деректерге көңіл аударып, субъективті ой-тұжырымдарын
ортаға салу ... ... ... ... ету ... объективтендіру
идеясын ұстанады. Тікелей авторлық-кейіпкерлік З. Қабдолов позициясы мен М.
Әуезов позициясының бір-бірін өзара толықтыруы нәтижесінде ... ... ... ... ... кеңейе түсіп, сол арқылы қаламгерлік
шеберлік деңгейі айқындалады.
М.О. Әуезов өмірбаянына қатысты бірқатар ресми және бейресми ... ... ... ... ... ... ... желіге
қатысты я қатыссыз болып ... бұл ... ... қолданысында
түрліше көркемдік-идеялық мақсаттарды игеріліп, қилы ... ... ... ұқсастықтардың кездесетіндігіне қарамастан, ... М.О. ... ... ... өз ... дара ... ... етіп
сомдаған туынды болып табылады.
2    Шығармашылық         тұлғаны          сомдаудағы ... ... ... ... сомдалған кейіпкер тұлғасының ... ... ... ... ... ... ететін құрамдас бөлік –
портрет. А. Байтұрсынұлы еңбегінде көркем туындының баяндау ... ... ... ... ... әліптеу туралы: «...Тұлға түр-
тұрпатын, кескінін, көркін айтып пернесін әліптеп сөйлейміз» [14, 16 б.], −
деп жазады. ... ... ... ... ... қарастырылатын
айтылмыш компоненттің шығарма мәтініндегі көркемдік қызметі ... ... ... ... ... ашып ... үшін оның
портретін мүсіндеудің үлкен мәні бар» [56, 270 б.], – ... З. ... ... ... ... ... амал-тәсілі ретінде пішіндемеге
жүктелер міндет арта түседі. Себебі көркем шығарма құрылымындағы ... ... ... сыртқы тұлғасын суреттеумен ғана шектелмейді,
одан әлдеқайда ауқымдырақ. Б. Майтанов «Портрет ... атты ... ... пішіндемесін суреттеудің түрлі жолдарын ... ... ... ... зерделеп: «Қалай десеңіз де,
портрет – адам бейнесіне ... ... ... ... ... толымды құбылыс. Ол – жаратылыстың шеберлігіне, өмірдің күрделі
табиғатына тәнті қылатын, тарихи мәні зор ... ... ... ... ... [57, 123 б.], ... ... келеді. Олай болса, әдеби образдың ішкі жан дүниесі мен
сыртқы түр-тұрпаты арасындағы үйлесімді не кереғарлықты суреттеу, жекелеген
ситуациялардағы ішкі ... күй ... ... ... арқылы сыр беруін бейнелеу сияқты маңызды істерді жүзеге асыруда
кейіпкер кескіндемесі елеулі рөл ... ... ... «Жазушы ойының түпкі қазығы, кейіпкерге деген оның негізгі
көзқарасы, суреткерлік позициясы осы портрет арқылы да ... ... 89 б.], – ... ... ... де ... ... идеялық-
көркемдік мән қабаттарын ажырата, айқындай түседі.
Шығармадағы портреттің құрылымдық-стилистикалық тұрғыда берілу жолдары
тікелей авторлық идеяға, суреткерлік нысанаға байланысты. Кез келген ... ... ... ... ... ... аяқталған сипатқа ие деп қабылданады. ... ... ... ... ... табылатын егжей-тегжейлі толық
портреттер де, тұтас ... кей ... іле ... де – ... ... ... ... Портреттегі толымдылық пен
нақтылық көркем ... ... ... де ... М. ... ... бейнеге» («От прототипа к ... ... ... ... адамдардың мейлінше сәтті образдарының
құпиясы, жақсы қылқалам портреттерінің ... ... ... ... ... ерекшеліктеріне қайта жан бітіруде жатыр...» [25, с. 3], – ... ... ... білдіреді. К. Оразалин, Д. Досжанов, ... ... ... М. Әуезов бейнесінің портреттік қырларын
саралау барысында ... ... ... сыртқы болмыс-бітімін,
кескін-келбетін суреттеудің түрлі деңгейлері байқалады.
«Абайдан соң» романы, негізінен, қаһарманның көркем ... ... ... келбетіне, өнердегі алғашқы табыстарына баса назар
аударады. Эпикалық құлашы кең, сюжеті шытырман ... ... ... ... ... да ауқымды келетін бұл романнан бас кейіпкердің нақты
портреттік суреттемесін табу қиын. Ұлы ақын Абай ... ... ... бала ... ... ... ... келтірейік:
«Мұхтар жаңа киім киген бала боп асықпайды, сылбыр қозғалыстарымен көз
талдырады. Әлденені ойлағандай кейде елең етіп қалады да, қалыңдау ерні ... отты көзі ... ... тың ... ... ... маңдайына жатқызбақ боп әжесі қаншама сипалағанда көнген жоқ. Сұлу
денесіне киімі әдемі жарасқанмен, ойлы ... ... қуаң ... ... ... дәл осы ... ғана байқағандай Омархан:
«Тым момынсың-ау» деп ойлаған еді» [35, 6 б.].
Портреттік ... ... ... ... ... мақсатқа жақындығы айқын аңғарылады. Яғни ... ойы бала ... ... бітімін емес, ішкі болмысында әлден нышан
бере ... ерек ... ... Тікелей автор атынан берілетін
пішіндеме әйгілі Әуезовтің бұдан әлдеқайда есейген ... ... оған ... ... тән ... қосу ... ... ажарға» қондырылған «қалың ерін», «отты көз», ... ... ... ... ... ... тән ... екендігі көпшілікке аян.
Автор аталған кескінемелік детальдарды тұрақты жағдайда ғана ... жеті ... бала ... және ... жағдаятқа сәйкес
кескіндейді. Ой тұнған, ... ... ... ... таңданыс пен
ұмтылысты аңғартар ашылыңқы еріндері мен «отты» көзі ерте ... ... ... ... ... ... ... жөнге келтіруге тырысқан әже
әрекеті Мұхтардың балғын балалығын елестетеді. Омархан ... ... ... ... ... ... баланың өзіндік мінез
ерекшелігі, кейінгі танымал Әуезовке тән сабырлылық, байсалдылық сияқты
көшелі мінез ... ... ... ... бітіміне қонымды, әдемі,
жаңа киім ... ... бала ... ... ересектерше ұстамдылық
танытуының ар жағында сәби сананың ұлы Абай ... ... ... жатса
керек. Автор баяндауындағы астарлы ишарат ... ... ... ... болмыстың тұйық кеңістігін жанарымен жарып ... ой ... ... асып кеткен («...алысты бағдарлағандай тың
тыңдайды» [35, 6 б.]) Мұхтардың қанатты көңілімен ерекше адами ... Ол, ...... ... ... ... ... тұрмыс-тіршілігіне тән этнографиялық нақыштарды
бар бояуымен қанық өрнектеуде шеберлік танытатын К. Оразалин ... ... ... оның ... ... асуларын білдіру мақсатында
кестелейді. «Мұхтар көк барқыт шалбарын киді де, ... ... ... да әжесі оңайға қойыпты» [35, 3 б.], − деген жолдардағы киім-
киіске қатысты мәліметтер, бір ... ... ... болып көрінбеуі
мүмкін. Дегенмен келтірілген екі сөйлем де тұтас мәтін ... өсу, ... ... ...... ... бастапқы жағдайында тұрған
Мұхтардың «әжесінің қоңыр ... ... ... ... ойын ... ... ... Дәл осындай тәсілмен берілген келесі үзінді бала Мұхтардың
Әуез ата ... ... ... ... ... ... аяқ
басқанын бейнелейді: «Хазреттің әмірі ... ... ... ыңғайымен тіктіріпті. Көк драптан істелген қоңыр плюш ... ... ... кебіс-мәсі, жеңі мен балағы оюланған камзол-шалбар ... ... ... жанға бейімдеп жіберген болатын» [35, 258 б.]. Статикалық
күйдегі суреттемеде Семей медресесіне жіберілетін шәкірт Мұхтардың ... ... ғана ... ... мәтін астарына үңілсе, баланың ата-
ана тәрбиесіндегі тәуелді ... яғни ... ... ... ... ... ... жасалған. Авторлық ... ... ... ... ... етіс ... ... ұзақ уақыттық үзіліспен жалғасатын екінші кітабында Мұхтар −
ер жеткен, болашағынан үміт күттірер ... ... жж.). ... кейіпкерлердің дені, негізінен, бас қаһарман ... ... ... ... ... сан ... ... мүлде ұқсамайды. Адамның тұтас бейнесін қысқа ... ... ... бет-әлпетіндегі, жүріс-тұрысындағы бір өзгешелікке
мән беру арқылы даралайтын, я болмаса сыртқы түр-тұрпаттағы ішкі ниет ... ... ... ... аңғарғыш бақылаулар Мұхтардың жіті
назарымен, ... ... ... ... ... ... операцияның бір қыры ретінде жоспарланған. ... ... ... ... ... ... (Берікбол Көпенұлы) атты өнерпазды
сырттай бақылап тұрған Мұхтар қарсы ... ... ... ... көз ... тұрды да:
− Шен-шекпен мен ұлықтыққа құмар үлкендер жағы оқыған жастар песір,
тілмаш, би бола ма деп ... Ал ... ... олай ... ... ағаңдай палуан болады дейін десем, әлі күнге ... ... ... ... ұстап көрмепсің. Кеуде тұсың палуанға ылайық бүркіт төс
болғанмен, ... ... ... жоқ. Ана Боранбай ағаңдай ақын
боп домбырасын көкке сермейтін бейнеңді тағы көрмеймін. Жаяу ... ... ... ... иек, ... ... жанығандай жылтыр қара мұрт емессің.
Тиінше ағаштан ағашқа секіріп мен сияқты ... ... ... ... ... тағы ... ... тұрғам жоқ. Қас батырша қасқая тартып келе
жатқан денеңе көзім толғанмен ауызға алар әлі ... ... ... болып жұмыла бермей мына Көшбикенің кең төскейінде шалқая
тартып, құла түзге құлаш сермейтін жасқа жетіп қапсың. Болсаң біз ... ... ... ... ұқсап бақ. Өткендердің тәуіріне тартып,
жаңалардың қолбасшысы бола гөр. Бәрінен де жоқ ... ... Үміт ... басы ... ... ... шырағым! Бірақ өзімді сынады ғой деп
сөкпе. Үлкендердің осындай қияс сөздері ... [59, ... ... ... ... ... ... бұл оралымның ішкі
құрылымы күрделі. Бір-бірімен өзара салыстыру, қарсы қою арқылы байланысқа
түсе ... ... ... ... ... ... ... логикалық бағытына орай жас ... ... ... ... ... Ал, шын ... ... Мұхтарға арнап айтқан сөздері
− нағыз қазақы дәстүрдегі шебер сын. Шешендік сөздер үлгісіндегі Ағашаяқ
сыны ... ... да, тілі ... да аса ... әрі тұтас келіп,
авторды бірқатар ... ... ... Ал ... ... ... келгенде, К. Оразалин ... ... ... ... ... Хас мүсіншінің артық ... аршу ... ... ... дүниеге әкелетіні секілді, мұнда да
автор Мұхтар бейнесіне жат ... ... ... шығару негізінде
қаһарманды оқырман назарынан ... ... ... жамылғыны ысыра,
қызықтыра түседі. Ағашаяқтың ... ... ... көзі «қас ... ... келе ... Мұхтар тұлғасын ішкі мінез-құлық, бейімділік, өмірлік
тәжірибе ... ... ... Ол бір ... жас жігіттің
бойында бұғып жатқан өнерге ... ... ... бір ... ... сезеді.
Бірақ ер жігітке жарасымды бүркіт төс келген көтеріңкі еңсесінен өзіне
таныс палуан, «жаяу ... ... ... өнерпаздар табиғатына лайық
сапаларды таба ... Игі ... ... да бір үміт ... ... өзін-өзі танытар, ашылар шағы жеткенін ескертіп, ізгі ... ... ... ... ... де ... ... Мұхтар
жұмбағын оқырман бәрібір бе дәл басып анықтары сөзсіз. ... ... ... ... ... жоққа шығарылған сапа-
белгілер бұдан ілгерідегі бала Мұхтарды сипаттайтын ... ... ... «отты көз» тіркестеріне орын береді. Оқырманның интеллектуалды
қатысуымен сомдалатын ересек Әуезов ... ... ... де ... ... отырады.
«Адам ажарының жеке белгілеріне ғана ...... ... ... баяндау табиғатына жарасымды амал» [27, 86 б.], − ... ... ... ... жолай сипаттап өтетін кездейсоқ мәліметтер
де образды нақтылай ... ... соң» ... ... ... ... тек сыртқы келбетті толықтырса, енді бірі кейіпкердің
ішкі жан дүниесінен, психологиялық күйінен хабар ... Ал ... ... ... ... ... мақсатты айқындайтын маңызды
компонент болып табылады.
Сырқат ... ... ... елге ... беті бері қарағанына
көңілі жұбаныш тапқан Нұржамал позициясынан берілетін суреттеме мынадай:
«Жан-жағында ... гүл ... ... ... бір ... ... жүзіп келе жатқан ол ауыл ... ... ... ... ... еді. Жаңа көтерілген күнге маңдайы жалтырай түсіп, салмақпен
баяу басып келе жатқан баласы көзіне ... ... ... толысып
көрініп кетті» [59, 110 б.]. Алдынан шыққан ұлының осылайша көтеріңкі,
біршама ... ... ... бір ... ... ... Нұржамал
көңілінің серпілісін бейнелесе, екіншіден − автордың Мұхтар ... ... ... ... ... Жалпы жоғарыда ... ... ... ... қатысы арқылы суреттеледі. Әсіресе
Нұржамалдың кенеттен ... өтер ... жуық ... қамтитын эпизодтарда
ана мен бала арасындағы лирикалық леппен берілетін фрагменттер ... ... ... ... барынша шынайы болмысымен өрнектейді. Бұл
тұстардан да кейіпкердің бірқатар портреттік ... ... ... ішкі ... ... ... ... суреттеуде жазушы оның
психологиялық күйін зерделеуге тереңдеп енбей-ақ, сыртқы ... ... ... ... ... ... ... шашын жайлап
қана сипап, маңдайынан иіскеді» [59, 154 б.], ... ... ... ... ... ... [59, 110 б.], ... жас аққанша
күлкі мен рахатқа батқан ... [59, 139 б.], ... ... ... ... ... күйі ... көзімен есіктен шығарып салды» [59, 129
б.], «Мұхтар үндемеді, түнерген күйінде ойға батып отырып қалды» [59, ... ... ... Мұхтар түнеріңкі суық ажармен қарады...» [59, 295
б.], «Қуанғаны да, қиналғаны да белгісіз Мұхтар ... ... ... өтіп бара ... [60, 113 б.], «Жас ... осы бір ғана ... орай жарасымдылық тапқан тұлғасына разы ... ... [60, 113 б.], ... ... ... түсіп, сылқылдап күле
берді. Оның қоңырқай жүзіне ... шыға ... ішкі ... күйі күн ... ... ... тұрған болатын» [60, 135 б.] деген ... ... өзге ... ... ... ... бірқатар портреттік мәліметтер берумен қоса ... ... ... ... ... етеді.
Автордың кейіпкер психологиялық күйін бейнелеуде көбіне әдепкі, былайша
айтқанда, әмбебап үстірт суреттемелермен шектелгендігі ... ... ... динамикалық үлгілері арасындағы өзара қатыстылық
олардың ... ... ... ... Ғалым О.В. Барабаш
психологизмнің құрамдас бөлігі ретінде сөз өнеріндегі портреттің екі түріне
(статикалық және ... ... мән ... [61, с. 13]. ... ... ... портрет мінез, жаратылыс сферасын
қамтып, неғұрлым қалыпты мінездеме жасаса, ... яки ... ... ... ... ... ... танымдық
үдерістерді суреттеуге мүмкіндік береді. А.Б. Есин: «Астарлы мәтін,
көркемдік меңзеу түрі ... ... ... ... ішкі ... ... етіп ... аса «тиімді» болып келеді» [30, с.
49], − ... Осы ... ... ... ... ... ... арқылы кейіпкер жан дүниесіндегі сезімдік ... ... ... ... келгенде, ол сезімдік-эмоционалдық
толғаныстар ... ... ... ... ... ... ... сөзсіз.
«Абайдан соң» романының авторы басты кейіпкердің баяндалатын оқиғаға
қатысты бағдарын, мұрат-мүддесін, кей арада мінез ерекшелігін айқындау ... ... ... ... баса мән беруді жөн ... ... ... ... ... ... Сәлкен Өтеханұлы, Шөпіштердің
позициясы арқылы Мұхтарды назарға алу оны өз ... ... ... ... ... ... ... Әуез шаңырағында Абай ізімен жетіліп,
жастайынан ел аузына іліге бастаған бір ... ... ... ... келеді. Жанына ерткен Уәлел, Шыныбай сынды оқыған жастар бар. ... ... ... ... ... ... бере ... оның теріс (негативті)
ниет-пиғылына қарамастан, Мұхтарға сын ... ... ... ... қоғамдық-саяси жағдай туралы қызу әңгіме үстінде әр жастың ой-өресін
сөзіне қарай шамалаған Шөпіш алдымен ... ... аса ... таң ... «...Шөпіш «Сөз таластырар енді қайсыларың ... ... ... ... ... ... бұл ... жаңалық боп
естілетін сияқты емес. Түкті түсінбей отыр деуге қисынын таппаған Шөпіш осы
үйде отырған жастардың ... де оны ... да ... ... ... [59, 27
б.], − деген үзінді арқылы жазушы Мұхтар мінезі мен қалыптасып келе жатқан
азаматтық ... ... іс ... әрі сырт ... ... ... дейтініміз, полидиалог жағдаятындағы Мұхтар бет-әлпетінің нақты сипаты
мәтіннен көрініс таппаған. ... ... ... ... ... қырлардың айқындығына және ең бастысы, оның кейіпкерге тән
сыртқы болмыс-бітім арқылы көрініс табуына ... ... ... ... ... етеді. Мұхтардың Сәлкен Өтеханұлымен сұхбаты да дәл ... ... Абай ... ... ... жиып, оларды өз ығына
тартпақ болатын төре ... ... ... оның ... ... ... Мұхтар өз қатарының алды, келешек көшбасшысы ретінде осы
пікірсайыста тағы да даралана ... ... ... ... ... төре осы тұста керісінше рухани таяздығымен, білімсіздігімен
әйгіленіп ... соң» ... ... суреттемелерді талдау барысында
анықталғандай, К. Оразалин танымал Әуезовке тән портреттік мәліметтерді ... ... ... ... ... ... мүсінін сомдауға талпыныс
жасаған. Өсу, жетілу үстіндегі, кемелдену жолындағы ... ... ... ... өрістеуі қажет екені − эпикалық жанрдың белгілі
заңдылығы. Бала ... ... Жас ... дейінгі аралықтағы кейіпкер
өмірінің алуан асулары мен белестерінде көріністейтін ... ... ... ... ... барысында біртіндеп тұтасады.
Осылайша, автор динамикалы бейнеге сәйкес пішіндемелік жобаны ... Ал ... ... ... ... ... ... үлесіне келгенде, К. Оразалиннің дәстүрлі пішіндемелерге
ден қойғанын айта ... жөн. ... әр ... ... портреттік
компоненттер қаһарманның ішкі рухани әлемімен тамырластықта ... ... ... сыртқы жаратылыс-бітімін, осылайша образ тұтастығын
бейнелеуге жұмсалған. Қаламгер тарапынан қолданыс тапқан ...... ... ... ... шығармашылық импульстерін
арқау етіп, талант табиғатын біртұтастық күйде сомдайтын бір-бірімен тығыз
байланыстағы ... ... ... ... бір ... түсуі,
кемелденуі сияқты сатылар Мұхтар айналасын суреттеу, дүниесезінуі мен
танымының ... ... орта ... мән беру ... М. Әуезовтің соңғы өмір белестерін баяндап, соған ... ... ... Д. Досжановтың «Мұхтар жолы» роман-толғауы – кейіпкер
портреті тұрғысында өзіндік жаңалығы бар туынды. Жазушы қаламымен ... ... ең ... ... сипат тән. Авторлық баяндау
екпінінен танылатын талант ... ... ... ой ... өзі ... ... символға негізделгенін аңғару қиын емес.
Роман-толғаудағы бас кейіпкер ... ... ... ... ... ... ... тарабы байқалады. Олар авторға, бас қаһарманның
өзіне және эпизодтық кейіпкерге ... ... ... бейнеленетін портреттік суреттемелері
шағын детальдар ретінде бейне болмыс-бітімінің тек белгілі бір ... ... ... ой ... ... ... бірде параллель
ілесуі нәтижесінде кейіпкер рухани әлемінің өзіндік қырлары зерделенеді.
Мысалы: «Жүзі тершіп, қарайып ... ... [40, 7 б.], ... ... жатқан жанарын ешкімге көрсетпейін деп төбедегі жарқырап жанып тұрған
аспалы алып люстраға көз салды, ... кере ... ... мен қорыққан бірдей. Алыстап бара жатқан жорық дүбіріндей болып
құлағына ... ... ... қиқуы естілді» [40, 8 б.], ... ... ... ... ... [40, 10 б.], ... отырған үлкен жазушы...» [40, 16 б.], «Мұхтар көңіл қоржынын
толықтырып, нұрлана ... есік ... ... ... ... бастады»
[40, 35 б.], «Тер тепшіген қоңырқай жүзі албырап айна алдына көлденеңдеген»
[40, 38 б.], «Мұхтар мол ... ... ... ... ... жоқ...» [40,
46 б.], «Әуезов өрт өшіргендей болып күреңітіп, мол денесін ... ... ... ... ... кең ... адымдай кезді» [40, 66 б.] тәрізді
әртүрлі оқиғалық жағдаяттағы кейіпкер көңіл-күйінің құбылыстарын өрнектеу
мақсатымен ... ... ... тұтаса келе бейненің
динамикалық портретін қалыптастырып қана қоймай, ... ... сөз ... орай ... ішкі мінез-құлықтық,
психологиялық мазмұнынан да хабар ... ... адам ... мен
көңіл-күйін дәл, әсерлі жеткізу мақсатында физиологиялық суреттеулерге жиі
қалам тартады. ...Мұндай көркемдік ... ... ... ... жөн» [6, с. 20], – ... В. ... ... ішкі ағзалық
аясындағы физиологиялық құбылыстарды суреттеудің мәні өнер иесін бейнелеу
аспектісінде ... ... ... ... ... ... айқындаумен байланысты. Ал ... ... ... ... ... күллі саналы ғұмырындағы қоршаған ортамен өзара қарым-
қатынасын қамтитыны сөзсіз. «Мұхтар жолындағы» ... аса ... ... ... ... сәттерін, я болмаса, дертін ... ... ... сыр білдіретін шақтарды бейнелейтін келесі
үзінділер психофизиологиялық ... ... бола ... ... ... ... талып-талып жетеді, қол соққан көптің алақан жаңғырығы
екен, байқамай қала жаздапты, мәжіліс сөзі ... төр ... ... өзіне
кезек беріпті...» [40, 9 б.]. Мерейтой үстінде өзінің өмір белестерін кезіп
кетіп, ойша басқа кеңістікке бой ұрған қаһарманның ... ... ... ... ... ... безгек тигендей, ине шабақтағандай
сезіліп ... ... ... ... [40, 30 б.], ... ... ... да көңілі өрекпіп бір орынға орнықпай, ... ... [40, 38 б.], ... ... әлдене қыршып алғандай шымыр
ете түскені» [40, 42 б.], «Мұхтар тектұрлар қаласынан бойы зілдей ауырлап,
аяғы жер ... ... ... [40, 60 б.], ... күн өтті ме, ... ... көптігі әсер етті ме, құлақ тұсы ... көз ... ... жүрегі көтерілді» [40, 61 б.], «Жүйкесі тозып ауа жетпегендей
деміккенін сезді, самайынан тер жылжып ақты» [40, 62 б.], ... ... ... ... ырғағынан жаңылайын деген бе, асқазаны да әрәдік бүріп
ауырып ас сіңіре бермейтін болған ба» [40, 107 б.], ... зіл ... ... лып-лып соға бастағаны...» [40, 131 б.] іспетті кейіпкер көңіл-
күйінен мағлұмат ... іле ... ... ізі ... ... ... ... соңғы шешілісіне жетелейді. Ал ... ... ... ... ... ... ... бейнелеуге бағытталған. Өнер иесін ой толғағы мазалаған уақыттағы
психологиялық-эмоционалдық күй былайша баяндалады:
«...Түнемесіне көз ілмей, үстелге ... ... ... істеген
кезде ғой бас қазаны айрықша қызып, шеке ... ... ... ... ... пайда болады, көз алдына көркем сурет, тірі сөз қалқып ... ... ... ұмыт ... прозаның ішкі ырғақ, ұйқасымы да
кәусәр көзіндей құйылып келіп жатады. Шығарманың ыстық лебі барша ... ... [40, 36 ... ... енгізілімі жағынан әсіресе қызғылықты суреттеме
әйгілі мүсінші Е.В. Вучетичтің М. Әуезов ... ... ... ... ... ... кетті: айқыш-ұйқыш байлаған ағаш
тұғырға үймектелген саз балшық демнің арасында адамның бейнесіне айналып,
жан біте бастады: ... ... ... ... ... көз ... етектілеу мұрнын екі рет жұлып алып, екі рет ... ... ... ... ... ... жоқ, әлгі жылт еткен сәуле жоғалып
кетті...» [40, 161 б.], – деп, ... ... ... тікелей
шығармашылық процесс барысында екінші «автор»-мүсіншінің ... ... ... кескіндеудің мұндай ерек жолына жүгіну
қаламгердің әдепкі статикалық ... ... ... ... ... ... қозғалыссыз күйде бейнелемей, тас ... ... ... ... назарға ұсынады. Авторлық баяндаудағы
субъективті-эмоционалды лептен аңғарылар екіжақтылы көзқарас келтірілген
көріністің ... ... ... да ... білдіреді. Яғни
пішіндеме стилистикалық тұрғыда қос үнді сөз ... ... ... ... ... ... ... мынадай: «Бозбала Мұхтар
артына қайрылмай, бел асып бұлдырап қашып жоғалғаны ... бұл ... ... мұқалған, болдырған, теңіз жағасында пәс сайынға төмпештеген толқынмен
жағаласқан төзімі мықты мұғал жартасқа ұқсаған көне ... ... [40, ... ... ... тұлғаның сыртқы пішінінен гөрі ішкі кеңістігін,
мазмұндық аясын айшықтауға бейім. ... бір ... ... ... ... бақылау сипатына байланысты: қаһарман іштей өз тұлғасына көз
салады. Дегенмен де, нақтылы ситуативтік жағдайға ... ... ой ... ... ... ... ... үйлесімнен туындағандықтан,
кескіндемелік саралау назарына ілігіп отыр. Оның ... ... ... жүздесіп отырған Фатима кескініне қатысты жоғарыдағы үзіндіге өкшелей
берілетін суреттемеден қаламгердің дискурстық сөз ... орай ... ... ... ыңғайы аңғарылады.
Өзге кейіпкер позициясынан суреттеу жапон жазушысы Мурояма Томойасоны
қатыстыру арқылы іске асырылады. ... ... ... ... тарауда орын алған бұл портреттік суреттеме романның басты
идеялық нысанымен ... ... ... ... ... және
жазушының жеке өзіне қатысты көзқарасқа негізделген. Жапон халқының ... ... ... тән ... ойлау қасиеті «Мұхтар ... ... ... ... жапонның ұлттық киімін киіп
жалаң аяғымен еденді жұмсақ басып маңдайы жарқырап, күлімдеп шыға келгенде
үй иесі ... ... қос ... шарт ... «Мұхтар-сан, будда
құдайынан айнымайсыз», − деді.
− Будда құдайы болып көрейінші бір, − деп, ... ... ... қақ ... креслоға қонақтады» [40, 56 б.].
Мурояма Мұхтардың тұтас пішінін Буддаға теңдестіре қабылдағанда, ең
алдымен, оның жүзіндегі ұлылыққа тән ... жан ... ... ... шалады. Ал Мурояманың қырағы көзіне осыған ... ... ... ... – бүркіт: «...Мурояма-сан ойлаған: әр адамның ішінде
бір-бір хайуанат отырады деп. Біреуде ... ... ... ... ал, ... шебер келіспесе өзі білер, мына мол пішілген, жанары
отты, ... ... милы ... ішкі ... жүз ... тояттаған,
дүниенің алыс-жақынын қанатымен өлшеген аталы бүркіт отыр» [40, 56 б.].
Қарсы алдында отырған қазақ ... жан ... ... жүзіп, сырына
қанық болған жапондық жазушы оның тұлға сапасындағы рухани келбетін образды
түрде бағамдайды. ... ... ... кейінгі уақытта авторлық көзқарас
тарапынан теңеу формасында сараланады.
«Мұхтар тас обаның басында ... ... ... дала бүркітіне
ұқсады, қабағына көлеңке қалқып аз-кем мүдіріп ... ... ... ... бөтенге сезілмейтін тосқауыл бөгетке кезіккен кісідей,
бойын жер тартып ... ... ... [40, 136 б.] ... ... теңеу
образдың мазмұн мен пішін тұрғысындағы үйлесімін білдіреді. Шың басында
мүлгіген қыр қыраны мен ойға ... ... ... ... ... ... ... ұқсастық − олардың қандай жағдайда болмасын, айбынды,
тәкаппар мінез ... ... ... қаламгерлік жұмыстың
мақсат-мүддесі, арман-тілегі жөнінде Тәкен Әлімқұловпен арадағы диалог
кезінде ... ... ... ... ... ... ... драматизмге ойысқан. Кейіпкер көңіл-күйіндегі жабырқау сәтін
білдіретін ... жер ... ... ... тұрғыда біршама
қоюланып, күрделі ... ... ... Бұл − ... ... ... шын мәнінде де, Мұхтар жан дүниесін,
шығармашылық әлемін қопара ақтаруының ... ... ... ... ... ішкі дүлейі тіріліп, дүр-дүр сілкініп қуақылана,
құлшына түскені» [40, 151 б.], «Тояттан соңғы дала ... өз ... ... ... бойы ... ... ... [40, 156 б.] сөйлемдері
де осы сыңайда. ... де ... ... ... ... өзіне-өзі
есеп беретін өнер иесін Д. Досжанов тағы да бүркітке теңейді. ... ... ... ... ... ... ... өмір жайлы
толғаныстарының бір ізге түсіп, түйінделгенін, зор тәжірибелілігін, ұшқыр
ойын, ... ... ... әрі ... ... Мұхтар бейнесінің
философиялық-эстетикалық маңызын тереңдете түскен. Ал « «Мынау бір ... ... − деп ... ... ... жіберді, ұшар бүркітше қомданып
еңіске құлдилаған машина екпінімен алдыңғы ... ... ... ... ... ... суретке басып алғысы келді» [40, 182
б.] дейтін жолдардағы аталмыш ... ... ... аса ... ... ... кейіпкердің шығармашылық дүниеқабылдау қасиетін
білдіретін меңзеу сапасында әрі ... ... ... айрықша
тұлғалық қабілет парасын үстемелейді.
«...Ақ сейсептің арасында шыбындай шырқырап жатқан Мұхтардың жаны пәс
арасында көбелекше ... ... тар ... ұшып шықты, терезеден сыртқа
сытылды, көк ... ... ... тоғайы көмкерілген кең әлемге
көтеріліп кетті... Түпсіз аспанға бірсін-бірсін биіктеген ... ... ... ... түгі ... қауырсыны жетіліп дала бүркітіне
айналды...» [40, 395 б.]. ... ... ... ... елес беретін
бүркіт осылайша бейнелі мағынада Мұхтардың ... ал ... ... ішкі ... кейіптейді. Ал басты кейіпкердің негізгі қызметтік әрекет
аясы шығармашылық жұмыс болғандықтан, ... ... ... Мұхтардың
тұлғалық келбетін бейнелейтін емеурін ретінде қолданылған. Автордың әуелгі
идеялық өзегінің ... ... М. ... ... ақтық сезім
толғаныстарын, ой сапарының соңғы ... ... ... ... ... ... логикалық ой тізбегінің бағытына толық сәйкес
келеді. Келтірілген барлық ... алда орын ... ... минорлы
лебі, ұлы ой мен сезімнің толастар сәті нышан береді.
«Мұхтар ... ... ... ... ... ... Д. ... шығармашылық тұлға портретін жасау ерекшелігі
айқындалады. Шығармада ... ... ... ... ... ... ... жоспарлаған идеялық-көркемдік шешімі болып
табылады. Кейіпкерге деген көзқарастың әртараптылығы М. ... ... ... ... әрі ... ұсынады. Осы орайда қолданыс тапқан амал-тәсілдер жиынтығы
(кейіпкердің субъективті ... ... ... өзге ... ... ... пішін мен рухани әлемді сабақтастыратын
символдар, т.б.) ... ... ... ... ... Мұхтар образының сыртқы бітімі мен ішкі ... көп ... ... ... ... үйлесім тауып отырады. Әсіресе
кейіпкер тұлғасын символдық бейне арқылы идеялық-мазмұндық жағынан байыту,
әрлеу ... ... ... ... ... ... бөлігі ретінде
«Мұхтар жолындағы» қаһарман портреті ... ... ... ... ... ой ... қамтуға өз үлесін қосады.
З. Қабдоловтың «Менің Әуезовім» роман-эссесінің ... ... ... ... мейлінше көркем қорыта алғандығында деп түсінген абзал.
Роман Әуезовтің ... ... ... ... ... ... сәйкес жүйеленген.
Адамның бет-пішіні оның рухани келбетінің ... ... ... әрі ... ... ... аясындағы зерттеулерден мәлім.
З. Қабдолов роман-эссесі, ең алдымен, түрлі тарихи, өмірлік, тұрмыстық
ситуациялардағы ... ... ... арқылы М. Әуезов
тұлғасының өзіндік болмыс-бітімін саралауымен ... ... ... ... ... М. ... ... көңіл бөледі.
Алғашқы портреттік сипаттамада статикалық әрі динамикалық суреттеме
қатар қолданылған. ... ... ... ... дәл ... детальдар бейненің нақтылық сипатын қамтамасыз
етеді. Баяндаушы қозғалыс әрекетін ескере ... ... ... М. ... ... жан-жақты суреттейді: «Ол менің оң қанатымда
екі-үш адым алда келеді. Кеуделі, иықты, толық ... мол ... ... сәл ... басады. Бетін маған бұрғанда аздап ырғалғандай болады.
Үстінде кең пішілген көнетоз сұр костюм, ақ жағада көкжолақ галстук, ... ... ... ... ... анық байқала бермейді. Жалаңбас;
жарқыраған кең маңдайы жалтыр төбесімен жіксіз тұтасып кеткен. Шала ... көк ... шаш ... ... екі ... екі уыс боп бұйралана
қопсып, ұйлыға үрпиіп, көбейіп ... да ... ... ... ... бірегей, сұлу, шекесі
торсықтай үлкен, ... бас мол ... ... тура
қондырылғандай. Содан ба, қалай, ол маған қарағанда мойнымен емес, күллі
кеудесімен тұтас бұрылатын ... [48, 15 б.]; ... баяу ... ... ... екі томды бір қолтығынан екінші қолтығына қайта-қайта,
жиі ауыстырады» [48, 16 б.]. Әуелі ... ... ... аяқ алысып
жасалған бақылаулар кейінгі ұстаз әрі әріптес аға ... ... ... ... жандандыра түседі. Шаш, бас ... ... мен ... ... тіркесі, портретке лирикалық леп дарытып,
баяндаушының ... ... ... ... Ал ... ... өз ... қайталанбас бейнесін тура, жанама түрде ортасынан
бөліп әкетеді: «...Әуезовтің түр-тұрпаты – бұл маңайда ... жоқ ... келе ... да ... ... бұл ешкімге ұқсамайды. Жалпы дене
тұрқы ғана ... ... де ... ... ... ... ортадан
бөлек, оқшау. Оқшау болғанда кескін-кейпі ойға, ақылға ... ... ... ... ... ... шығып-ақ тұр. Дәл осы бет алды
бір түрлі сұсты, айдынды да айбынды; өзіне тік ... көз ... ... 16 б.]. ... ... ... ... автор өз таңырқауын, көңіл-
күй экспрессиясын жасыруға тырыспай, керісінше, таң қалу ... ... ... ... түскен; қаһарман мен өзгелер тобын өзара
қарсы қою ... ... ... ... ... ... ... балайды.
«Көркем мәтіндегі портреттік суреттеме сыртқы келбеттің барлық жағын
қамтығанымен де, көп ... ... жүзі ... назарының басты нысаны
болып келеді» [62, с. 70], – дей ... В. ... осы ... ... ... ... маңыздылығын атап
өтеді. Сондай-ақ, әдебиеттанушы ғалым адам бет-жүзінің мәндік деңгейлерін
былайша ажыратады: келбет ... бет ... жүз ... ... 70-75 бб.]. ... ... келбет адамның рухани адамгершілік
негізін танытса, бет – жеке адамға тән ... ... ... ... 71 б.]; ... ... ... сипаттамалары тән. Ал жүз – ... ... ... ... қилы ... ... ... түрге еніп,
ішкі көңіл-күй, мінез қалыбын ... ... ... ... бет ... әр ... өз кезегінде кейіпкер психологиясын түрліше
өрнектей алады. З. Қабдолов ... ... ... ... жалпы бет-жүздің жоғарыдағы түрлі деңгейлерінің бір-бірімен астасып
жататынына көз жеткіземіз. Роман-эсседегі қатар ... ... ... ... ... сыртқы бітімімен шектелмей, ішкі әлеміне
де сәуле шашу ... ... ... ... ... ... ... әр алуан эпизодтық жағдайға сәйкес берілген кейіпкер
қияпатының ... ... оның ... ... кәсіптік,
психологиялық, дүниетанымдық қырларын байқатады; кей ... ... ... елеусіз портреттік детальдардың өзі Әуезов тағдыр-тарихына
қатысты маңызды дерекпен ... ... ... ие ... ... роман-эссесіндегі портреттік суреттемелер ерекшелігі –
кейіпкер кескін-қияпаты мен ой үдерісінің ... ... бір ... ... ... ... табуы. «Адам кескінін характер табиғатына
барлау жүргізетін хабаршы есебінде қабылдай тұрып, біз жекелеген ... ... ... ... ... ... шығуына ұмтыламыз» [57, 6 б.]. Жанрлық тұрғыға және жеке
авторлық ... ... ... ауқымды суреттеу үлгілерінде көркем
бейненің портреттік, психологиялық, интеллектуалды, кәсіби бейімділік
сфералары ... ... ... ... М. Әуезовтің шығармашылық талант
ерекшелігіне кеңінен тоқталады:
«Хантәңірі шыңының бұлттан айықпайтыны ... ... басы ... ... емес.
Бұл енді жаңа дүние бастайды, не бұрынғысын жалғайды. Бастау да қиын,
жалғау да ... ... ... ... ... бастау қиын. Қалай
болғанда да әйтеуір бұл қабағын қарс жауып, өз-өзінен ... ... ... ... ... ... ойнайды. Ойнайды да дереу сөнеді.
Енді келіп ... ... ... ... көзіне жиналады да, тұнып, тағы
тұнжырай қалады.
Жалғыз-ақ, әжімсіз кең маңдайы ғана сыр ... не ... ... кең ... ... керіліп, кермиық қалпын ... ... Оның ... ... ... өз ойына өзі шомып, малтыға
малтып, алайда еркін жүзе алмай, қайта ... ... ... ... ... қозғалақтап, көзәйнегінің арғы жағы оқыс ағараңдап,
әлденеден кенет секем ... ... ... ... ... да ... ... бере қайта тынады...» [48, 202 б.]. ... мен ... ... ... ... ... осылай сипаттайды.
Әйгілі М. Әуезов келбетін ұзақ бақылау, еске ... ... оның жазу ... ... мүсінделеді. Ой теңізінің тұңғиығына ... ... бел ... ... ... ... ... психологиялық
сезім-күй кернеген сәті мимикалық қимыл-қозғалыспен берілген.
«Ішкі психикалық үдерістер оның сыртынан: бет-жүзінен, жүріс-тұрысынан,
қимыл-қозғалысынан, т.б. нышан беретіні белгілі. Ішкі-сыртқы параллелизмнің
ішінде адам ... ... ... ... (көз ... ... қас
қалыбы, т.б.) бейнелеуін білдіретін психофизиогномиялық параллелизмді
ерекше атаған жөн» [6, с. 21]. ... ... бет ... физиогномиялық детальдардың ішінде көзге баса назар аударудың
өзіндік мәні бар. Адам жанары көңіл ... ... ... даналығынан
белгілі. Іштегі сан алуан психологиялық үдерістердің адам ойына әсері ... ... ... ... ... табатыны анық. Коммуникативтік
мәнде көз – адамның ішкі дүниесі мен сыртқы ортаны байланыстырушы ең ... ... Ол ... ... ... объективті қалпында
қабылдау және солар жайлы субъективті түрде қорытылған түйіннің эмоционалды-
экспрессивті концентрациясын бейнелеу қабілетіне ие. «Менің Әуезовім» ... бас ... ... қатысты сипаттамалық қолданыстың жиілік
мөлшеріне байланысты оның ... ... ... ... сайын қарасынан ағы көп аумақты, ойлы көзі кең ашылып, кенет
тұтанып, алаң-құлаң, ... етіп ... ... ... ... ... жіті барлап, бар сырыңды, жай-күйіңді түп-түгел алақанға салып
әкететін секілді. Сондай бір ... ... көз. ... ... ... ... [48, 15 б.]; «...Осының бәрін
көріп отырған Мұхаң менің ішкі дүниемдегі астан-кестең, ұйқы-тұйқы ... қана ... жоқ, ... ... ... ... ... өзінше және
өрбіте түсінді-ау деймін, ақыл-парасатқа толы байсалды жүзінен әдеттегідей
салқын сес емес, жып-жылы ... ... бір ... аяу, ... ... ... [48, 44 б.], – дейтін интеллектуалды бағдардағы
сипаттамалар кейіпкердің ... ... ... ... ... ... мимикалық қимыл-қозғалыс мәнерін сақтай отырып, көзқарасын жандандыра
кейіптеу Әуезов бейнесінің даралық болмысын нақтылай ... ... ... ... ... ... ... осылайша бейненің жалпы
дүниетанымдық, ... ... қоса таза ... ... ... ... ситуацияларға бағындырылған кейіпкер көңіл-күйінің қилы
жағдайына сәйкес ... ... көз, ... суреттемелері де тұлғаның
жеке-дара мінез-құлықтық қасиеттерін аңғартады. Мысалы, Әуезовтің ... ... ... да ... ... ... ... береді. Халықтың ұстаз, қаламгерге деген ерекше ілтипатына қайтарылатын
Әуезов ықыласы тағы да жекелеген портреттік детальдардың ... ... ... бір ... етіп, жүзін жылыта бас ... ... ... ... ерні оқыс ... күлімдейді; одан жұмсақ
толқынды тоқ бұғақтың шет бүктесін кемеріндей жұмыр, сұлу ... ... нұр ... сәл ... ... ... де жарығы мен жылуы
солғындау жұқалаң сәуле ұялайды. Дәл осы ... сен оның ... ... ... ... ... бір сәт именуді ұмыта жалт қарағаныңды
білмей қаласың; өйткені оның жер басып жүрген тірі ... ... ... ... ... ... ... пішіндес қияпатты келбеті ... ... ... ... ... бар ... ... тұтқындап
әкетеді...» [48, 16-17 бб.]. Баяндау ырғағынан аңғарылатын сабырлылық, іс
жүзінде бір ғана мезетті ... ... соза ... ... кейіпкер жүзіндегі эмоционалдық құбылысты барлауға ... ... ... ... елес берер нақтылы
компоненттер – көз, ... езу, иек. ... ... негізінде
танылатын портретте түстер үйлесімінің орнына жарық ... ... ... ... «нәзік шұғылалы нұр», «жарығы мен жылуы солғындау
жұқалаң сәуле») қолданысқа енген және осы орайда ... ... ... ... әсерлі кескіндемені өрнектеп шыққан. Жалпы мұндай
өрнек үрдісі шығармада көптеп кездеседі: «Сұлу беті ... ... ... ... ішкі бір әсем сезім лып-лып сыртқа тепкендей. Көзінде жан
тебірентер жылылық бар» [48, 36 б.]; ... ... түре ... бас изеп ... Көшедегі күн нұрын көзіне ... ... жылы ... ... ... Бөлмеге өзгеше бір
жарық түсіп, жылу тарағандай. Жылу... Жан жылуы... » [48, 84 б.]; «...Сонда
жұмсақ нұрын жұрт ... ... ... ... келе ... сарабдал,
салқын жанары арт жақтағы маған сәл мүдіре бере «Бәлі, сен де ... ... ... ... жарқ етіп ... ... ... [48,
45 б.]. Бірінші жақтан ... ... ... ... жүйе ... ой ... ... басымдығы осы мысалдар жүзінде тағы бір
мәрте дәлелденеді. ... ... өз ... ... ... ... ... портреттік детальдарды бақылап,
анықтаушы өзі ... ... Бұл ... ... ... сөз қолданысынан мәлім болады. Қаһарман
көзқарасының кей ... ... ... ... ... ... өз
суреттемесінің шынайылығына куәлік ететіндей. Кейіпкер көзіне қатысты
сұрыпталған лексикалық ... ... жылу мен ... қатысты алынуы
саналы түрде жүзеге ... әрі ол – ... мен ... ... ... ... ... жайсыз өзгерістерді зерделеуде де З. Қабдолов
образ жанарына соқпай кетпейді. Мысалы: «...Жаңа ғана ... ... ... ... ... ... ... түнеріп алыпты. ...Ренжісе,
қабағы қабара түтігіп, көзі қарасын ... ... не ... ... ... тамағын кенеп, мұрнын тартып, танауын жұлқылап болады
екен» [48, 64 б.]; «Мұхаң қабағын ... көзі оқыс ... ... ... ... ... ... сөзін ұнатпай қалды» [48, 85
б.] дейтін жолдарда қайталанып келетін ... ... ... ... ... бақылаулар нәтижесі ретінде кейіпкердің
қалыптасқан мінезін, ... ... ... ... ... ... жабырқау күйді, күйініш сәттерін өрнектегенде ... ... ... ... ... ... ... күлген жоқ,
сұп-сұр боп түнеріп алған» [48, 87 б.]; «Мұхаң ... боп ... ... ақыл ... ... ойлы ... ... ашуға толып, жауынды күні
аспанды сындыра шатырлап ... ... ... ... ... 102 б.] ... әр ... диалогтық көріністерде берілген өзге де
авторлық ремаркалардағы «сұп-сұр», «көзі ағараң етті», «түтікті», «түнерді»
сөздерінің еселене қайталанып ... ... ... санасында мейлінше
айқын көрініс беруіне септеседі. Роман композициясында ... ... ... ... ... ... ... эпизод – М. Әуезовтің қалам
қызметін, яғни «Абай» романын сын талқысына салу ... ... ... осы ... бар өмірін, шығармашылық жолын ойша қайта кезіп өтетін
Әуезов жан әлемі алуан түрлі ой-сезім, ... ... ... ... ... ... да біршама өзгерістер жүзеге асқан. З.
Қабдолов қаһарманның ой-қиял әлеміне еркін жүзу мақсатында ... ... ... ... тұрғысындағы көзқарас нүктесінен
ауытқып, дербес автор дәрежесінде ой ... ... ... ... ... ... кеңінен әңгімелеу мүмкіндігін иеленіп, ... бала ... жас ... ... ... ... ... аса әсерлі
тарихи мәнді сезімдік ... ... ... Осы ... ... портреті: «Өндірдей жап-жас бозбала. Бар иманы бетінде тұр. Кере
қарыс кең маңдайдан ығысып төбеге шапшыған қара бұйра шаш... Бәрі ... ... ерні ғана ... Ал ... ... бар ақылы осы бір кіп-
кішкентай қара баланың үп-үлкен қара ... ... ... Маңына тым
маңғаз қарайды. Баяу, бірақ бейтарап емес, ... жіті ... ... ой тұнып тұрған осы көз бала жігіттің өзін жас мөлшерінен ... ... ... [48, 189 б.]. ... ... мәтінінде
ұшырасатын барша кескіндемелік көріністерінің ... ... ... ... Әрі ... ... әрі кейіпкердің
өткенді еске алуы түрінде жоспарланған ... ... ... ... ... ... да кезек береді. Осылайша параллель өрілген жүйелер
бірігіп келіп, Әуезов рухани ... ... ішкі ... даму ... ... ... ... нақтылы талқы эпизодындағы Әуезов кескіндемесін де назардан
тыс қалдырмай, үнсіз қалыптағы бейненің ішкі ой мазмұнын ... ... ... Тек қасқиған жырта қарыс жазық маңдайы мен ... ... ... шыққан көкмамық шашы ғана орнында, басқа ... ... ... ұйқы-тұйқы ыза мен ызы-қиқы наланың сыртқа тепкені шығар,
тумыстан қоңырқай бет-әлпеті енді біртүрлі ... ... ... ... Көзінің қарасынан ағы молайып, өзін мінбеден ... ... ... ... ... керауызға кейде шалт бұрылып, жалт
қарағанда оқыс ағараң-ағараң етіп ... [48, 109-110 б.]. ... ... динамикалық пішіндеме аяларының ... ішкі ой ... ... ... өзгеріссіз қалған
–кейіпкердің маңдайын, шашын ескере ... ... оның ... құбылыстың мән-жайын болжайды. Ой-сезім аясындағы ... ... ... ... ... оқырман қабылдауында да толқу
сезімін (сострадание) тудырып, эпизодтық оқиғаның идеялық ... ... ... ... табиғи өң-шырайдың (қоңырқай)
бақылаушы көз алдында құбылуы нақты жағдаятта, шын мәнінде де, көңіл-күйдің
тысқы аяда ... ... ... және ... ... түсі ыза ... ... қошқыл түс шамамен соның салдарынан қан қысымындағы күрт
өзгерісті білдіріп тұрғаны анық. ... ... ... ... халдегі Әуезов үнсіздігінің орнын психологиялық-логикалық ... ... ... – бар ... ... ... қарағанда оқыс
ағараң-ағараң етіп» қалуы.
Біртіндеп айқындала, нақтылана түсетін портреттік сипаттаманың ... ... ... ... ... маңдай тұсына қадалады.
«...Көрген жерден көзді арбап, көңілді қоса баурап әкететін ... ... ... да ...... ... кең, ... жарқыраған әжімсіз жазық
маңдайы мен жалтыр төбеден тайғанай сусып барып самайға ұйлығып қалған – ... бір уыс, сол ... бір уыс – ... ... бұлт ... көк
мамық шашы» [48, 22 б.]. Өз қаламымен жан бітіріп отырған қаһарманының биік
интеллектуалды қабілетін бейнелі ... ... ... адамның әдепкі
жаратылыс бітіміндегі ерекшелігінен рухани қабілет ... ... ... ... бай ақыл ... ... ... табылатын ашық,
кең маңдай З. Қабдолов сипаттамасында да ішкі ... ... ... ... суреттеліп, «Сократ-маңдайға» теңеледі. Ал кейіпкер шашының ... ... ... қоршаған орта кеңістігінен әлдеқайда ауқымды аяда
кейіптеп, әсерлі формада асқақтатады.
«Мұхаңның ойға ... ... ... ... [48, 36 б.],
негізінен, тұлғаның жалпы рухани ... ... ... ... келе ... ... ... тұтас бейненің кейбір портреттің ... ... ... ... назарға ілігеді. Мысалы:
«Әуезов төралқада. Сол жақ алақанының ... ... ... ... ... ...... алдында, стол үстінде жатқан ақ қағазға безеле бере,
қалт тоқтапты. Қимылсыз» [48, 116 б.], – ... ... ... ...... ... аяның пассивтігі қылқалам өніміне ... ... бұл ... ... тікелей өнер адамының бейнесін
мүсіндеуге бағытталған. Ой ... ... ... ... түспеген қағаз
беті көркемөнерде жиі кездесетін типтік ... ... ... ... белгісі екені анық. Түптеп келгенде, шабыт кернеген,
көңілдегі көрікті ойды сыртқа ... ... ... ... мезет.
Яғни, қозғалыссыз пішіннің арғы жағы – ... ой ... ... табылған сөздер арқылы бедерленуін, сөйтіп көркем жүйеленуін
қамтитын тұтас механизм. «...Жасыл ... стол ... ... парақ-
парақ ақ қағаздың үстіне алақанын төсеп, бес саусақ бес сала жаюлы жатты.
Қараймын. Мен ... онша сұлу ... ... сүйрік саусақтар да
емес; тұқыл, мыртық саусақтар да емес. Бірақ тым ... ... ... ... мол, оның өзі және ... дөрекілеу жиырылған
жима саусақтар. Қолдың үсті қоңыр, әнтек ісінген дөңес, саусақ ... жағы ... ... толық жалғасады да ұш жағы сәл сүйірленіп тағы ... ... ... Бес ... ... бес ... ... айтқандай ақық, ақ емес, бірақ таза, тегіс. Ал ортаңғы саусақтың ... ішкі ... ... шынашақ ұшындай ғана шағын, бірақ қалың
мүйіз бар: саусақ ... ... ... көп ... қалам сабының
күлбіретіп кеп ... ... ... ... тастаған дағы мен
табы...» [48, 42 б.]. Автор-баяндаушы позициясынан жасалған бажайлы бақылау
оқырманға толыққанды, детальді кескіндемелік ... ... Ақ ... ... ... ... ... сипаттама берудің жеке
пішіндемелік түсінікті толықтыруға қажеттілігі аз. Аталған ... ... ... ұлы ... ғұмырлық соқпақ бедерлерін
айшықтаудағы авторлық мақсатпен сабақтас. Баяндаушы З. ... ... ішкі сұлу ... мен сырт ... ... ... мазмұн
мен пішіннің эстетикалық бірлігін көруге ... Өзі ... ... ... ... ... көрікті қол ... ... ... ... саусақтардан шыққаны – ол үшін
сыйымсыз қарама-қайшылық. Түбінде, бұл – шындықты қабылдаудан бас тарту ... одан ... ... ... көкірек көзімен көріп, бар ... ... ... ... ... ... келе, өз таным-
түсінігінде бұған дейін орын алған пенде әлеміне жат ғажайып ... ... ... ... ... ... бөлек, тіпті одан да асқақ ... ... ... туындыдағы кескіндеменің негізгі атқарар ... ... ... ... ... ... ... қосу болып табылады. Көркем мәтінде кездесетін тұйық, біртұтас келетін
портреттік үзінділер де, авторлық ремаркалар мен ... ... ... дискурстық суреттемелер арқылы берілетін бет-жүз немесе өзге дене
бітімінің сипаты да әр образдың қайталанбас ... ... ... ... ой ағымымен бедерленетін я болмаса мақсатты суреттеу
тәсілдерінің ... ... ... ... ... ... ... жататын
портреттік кескіндер, шын мәнінде, образдың ішкі ... ... ... адамның жалаң сыртқы пішінінің тұтас көркемдік әлемде жеке-дара
күйде берері аз: ... ... ... ерекшеліктің маңызды идеялық,
эстетикалық, моральдық-адамгершілік мәселелерді ... ... ... ... көркем бейнесін мүсіндеудегі пішіндеменің өзіндік
сипаты жүзеге асыру амал-тәсілдерінің ... ... ... Бұл ... алдымен өнер адамының жалпы тұлға типологиясындағы
айрықша белгі-қасиеттерін ... ... жөн. ... ой ... ... ... типіне дүниеқабылдаудың интериоризациялық сипаты
тән екені мәлім. Қоршаған ортада болып жатқан табиғи, қоғамдық, ... ... ... өнер ... өмірлік ұстанымында,
көңіл-күй жағдайында өз ізін қалдыруы қаншалық айқын болса, ол жайлы ... ... ... ... сөз жүзінде реализациялануын қамтитын
рухани процестердің қалай да адам ... ... ... ... Осылайша, қаламгер портретінің кейбір тетіктері дүниетанымдық
ізденістер, шабыт, ой ... жазу ... ... ... үдеріс
кезеңдерін бедерлей алатын жанама суреттеу тәсілі болып табылады.
Тақырыптас туындыларда сомдалған М. ... ... ... ... ... тұлғаның көркем мәтіндегі әлеуеттілігі
және жеке ... ... ... ... ... ... қызметі жанрлық сипат, стильдік даралыққа ... ... әр ... М. Әуезов тұлғасын бейнелеудегі
суреткерлік нысаны анықталды. К. Оразалин жас ... ... ... оның өнерпаз ретіндегі тұлғалық сипатын ашуда портретке көңіл
бөлгенімен, оны ... ... ... ... ... ... кездесетін Мұхтар кескіні автор және кейіпкер (анасы ... ... ... ... ... ... идеялық-
эстетикалық сипаты жағынан авторлық берік позицияға ... ... ... ... ... ... портреттік амалдар – қаламгерлік
шеберлік пен стильдік ұстанымның ... ... ... ... мәтінінде
шашыраңқы орналасқан пішіндемелік детальдар, негізінен, көркем бейненің
тікелей сырт ... ... ... ... ішінара қаһарманның
ішкі болмысын қоса қамтып жататын астарлы үзілімдер де жоқ ... ... ... ... жас ... ... ... жазушы оның сырт пішінімен нәзік жанды, сезімтал, қоршаған орта
құбылыстарына немқұрай қарай алмайтын жас ... ... ... үнемі болашақ Абай дәстүрін жалғастырушы ... ... ... ... ... азаматқа тән нышан-белгілерді алға тартады. Ал Д.
Досжановтың «Мұхтар жолы» роман-толғауындағы ... ... ... ... психологиялық баяндауға сүйеніп, басты идеялық нысанды оқырманға
символдық бейне арқылы жеткізуге ұмтылады. Автор М. ... ... ... ... ... бойын аулақ салып, көркем бейнеге
көзқарас нүктесінің күрделі бағыт алу жоспарын ойластырған. Шығарма көркем
әлеміндегі басты тұлға ... ... ... ... ... ... асатын сипаттамалардың объективтілігі мен ... Д. ... ... өз ... берілген түр-тұрпаттық
сипаттама роман-толғаудағы Әуезов бейнесі ... ... ... ... ... желі ... оқта-текте ауызға ілігетін қаһарман
қимыл-қозғалыс әрекетімен сабақтасып жататын портреттік детальдар бейненің
характерологиялық мінездемесіне қызмет етеді. ... ... Е. ... ... Әуезовтің статикалық келбеті де көзқарас тарабы
жағынан ... ... ... ... ... ... ... М. Әуезов тұлғасы символдық өрнек негізінде образдың рухани-
тәндік сапалар бірлігін паш етеді. Маңғаз ... ... ... ... ... тән ұлылықты көрген Томойасо қарсы алдындағы
қазақ қаламгерінің жан ... ... ... ... тән таным-түсінік
дәстүрімен Мұхтар жаны көп жасаған бүркітке теңеледі. ... ... зер ... ... оның ... тұлғасы сараланып, рухани келбеттің
философиялық маңызы ашылады. Баяндаудың ... ... ... ... қаһарман портреті жалпы көркемдік жүйеден ауытқымай, шығарманың
біртұтас ой өзегін қамтуға өз ... ... ... ... ... ... ... идеялық мақсат-мүддесіне
байланысты өмір асуларының шарықтау шегіне жеткен кемел М. ... ... ... ... ... әдет, жүріс-тұрыс,
дүниеқабылдау, т.б. қыртыс-қабаттарына үңілетін зерделі ... ... ... ... ... ... ... көркемдік формаға иек артып, субъективті ... өзек ... ... ... ... ... ... қызығушылық білдірген. Шығармадағы портреттің көркемдік қызметін
саралау ... ... ... ... тән ... ... ... белсенділік деңгейі қарастырылды. Қаламгердің М.
Әуезов кескіндемесіне айрықша ... ... ... мысалдар жүзінде
дәйектеліп, портреттік детальдар жеке-дара талдау нысанына алынды. Ұлы
қаламгер ... ... ... ұлылық, ғажайып, әдемілік іспетті
эстетикалық категорияларға деген субъективтік көзқарасы ... ... ... ... ... аумағындағы қимыл-қозғалыстың – мимиканың
өзіндік мәні өнер адамына тән ерекше ... ... ... ... ... бой-тұлға кескініндегі әдетте аса маңызды
рөл атқармайтын қол, саусақ іспетті дене бөліктерінің ... ... ... ... да ... ... сапаларының көркем көрінісі болып табылады. Роман-эссенің баяндау
жүйесінде орын алған авторлық тұрғының әр алуан ... ... ... ... ... ... Мысалы, автор-баяндаушы,
автор көзқарасы нүктесінен ... ... ... ... ... ... ... тұрғысындағы З. Қабдолов бақылауларына
дербес танымға тәуелденген субъективті сипат тән. ... ... ... ... ... ... аяларын қамтитын
жанды портреттік детальдар статикалық, динамикалық, тура, ... ... ... ... ... М. ... ... өмірлік келбет-
мүсінінен көшірілген кескіндемелік үзінділер жиынтығы тұтас ... ... ... ... және биік ... ... айқын елес береді.
«Бүгінгі прозада адамның қозғалыссыз күйіндегі болмысы олардың ... ... ... туралы ұғым қалыптастыруда елеулі
рөл атқармайды» [57, 8 б.], – ... Б. ... ... ... ... шығармашылық қабілет-дарынын сөз еткенде,
тұрақты ... ... аса ... ... Тек ... ... ... жазушы стиліне, лексика-семантикалық сөз
қолданысына қарай белсенділік танытуы ... Өнер ... ... ... ... ... ... ғана шынайы, көркем,
бедерлі тұлға ... Олай ... ... жан ... ... сезім тасқынын тысқары әлемде паш ... ... ... ауаны әсерін өрнектейтін басты портреттік тәсіл, сөз
жоқ – динамикалық кескіндеме.
2.2 Көркем туындыдағы сыртқы әлем және ... ... ... ... ... компонент тура не жанама түрде
кейіпкер бейнесінің сомдалуына септесетіні ... ... – ең ... ... визуалды түрде бейнелеудің басты тәсілі. «Көркем ... ... ... суреттемесі ретінде сирек қолданылады, көбінесе ол
қаһарман ой-сезімдерін бейнелейді: адам толғаныстарының табиғат ... не ... ... салыстыру ішкі психологиялық
үдерістерді толыққанды әрі бедерлі өрнектейді» [6, 20 б.], – дейді
В. Компанеец. ... ... ... ... ... мен ... ... шығарма мәтінінің құрамына әрқилы жолмен еніп жатады.
Творчестволық  ой-қиялдан туындайтын көркем бейне өз болмыс-бітіміне, ... ... ... географиялық ортаны қажетсінеді. Демек,
бейненің реалды тұлға ... ... бір ... кеңістікте қалыптасып,
дамуы ешқандай түсініктемені талап ... ... ... ... ... ... құрылымындағы әрқилы философиялық, психологиялық, тілдік
қабаттарда бейнелену сипаты кейіпкердің ішкі ... ... ... ... ... ... ... тұтастай шығарманың көркемдік-идеялық мәнін ашуға
бағытталады. Зәки Ахметов: «Табиғат ... ... жан ... эмоционалдық фон және әрекеттер үшін суреттемелік фон ... [63, c. 234], – деп, ... ... ... ... ... ... екі топқа бөле қарастырады. Ал ... ... көп ... тұрақты құрамдас бөлік болып табылатын
айтылмыш компоненттің ... аясы ... Б. ... ... дейді: «Көркем
туындыдағы пейзаждың функциясы үш түрлі арнаға саяды. Сюжеттік орайда ол
оқиғалық уақыттың ... ... ... ол ... ... ... тұтастығын білдіреді. Шығарманың идеялық-мазмұндық
астарларына ... ол ... ... ... [29, 196 б.].
Осылайша, пейзаж өз құрылымында уақыт пен кеңістік сияқты ауқымды көркемдік
категорияларды қамтиды: образдың өмір сүру ... ... ... ... табиғи тұрғыда жан-жақты сипаттау
баяндау лебіне дәлдік, шынайылық, көркемдік ... ... әрі сол ... ... ... ... арттырады. Сонымен қоса,
«Жазушы әдеби шығармада көркем ойлаудың ажары ретінде, жаны ... ... ... ... 266 б.]. ... сәйкес кей жағдайда табиғат суреттері тікелей оқиға ... ... ... ... ... ... ... пен бейне
арасындағы айқын қатынас пейзаждың көркемдік міндеті аясын кеңейте түседі.
Көркем кеңістікті суреттеу ... ... тән ... көлемдік, орналасым сипатына қарай сан алуан ... ... ... ... ... ... ... мен пейзаж,
интерьер арасындағы байланыс қаһарманның рухани ... ... ... бір мәліметтер береді. Әдетте шынайы болмыста қоршаған ортаның,
табиғат құбылыстарының адам көңіл-күйіне, ... ... ... ... жай болса, көркем шығармада автор кейіпкер жан
әлеміндегі эмоционалдық ... мен ... ... арасындағы байланысты
параллелизм түрінде зерделейді.
Көркем әдебиеттегі адамның рухани әлемі мен табиғат ортасының параллель
суреттелуі кездейсоқ жайт емес екені ... ... ... өзіндік
бейтараптық сипат тән болғанымен, өнерде бейтарап көрініс таппайды» ... б.], – ... Б. ... Ғалымның бұл бақылауы, ең алдымен, көркем
пейзаждың қаһарман жан әлемін бейнелеудегі рөліне байланысты десек, ... ... ішкі ... мен ... ... ... бейнелеу көркем
әлемде орын алар психологиялық атмосфераның әрқилы ... ... ... ... кеңістікті аңдатады. Шығармашылық тұлға образын
сомдауда пейзаждық суреттеулер өнер ... тән ... ... сол арқылы өзіндік танымдық қырларын айқындайды. Шығармада
көрініс табатын табиғат, ... ... көру ... ... ... екі ... – авторға және кейіпкерге тән әлем
картинасы, дүние парадигмасы саналады. Осы ретте тұлға рухани әлемінің ... ... ... ... оның индивидтік-философиялық
дүниетаным және жалпыадамзаттық пайымдау қырлары ... ... ... ... түрлі көзқарастармен, әлем жайлы
өзге «шындықтармен» белсенді арақатынас жасау арқылы қалыптасады, – ... ...... ... ... ... ... сіңіре отырып немесе
олармен қайшылықты пікір білдіру арқылы тұлға ақиқат ... ... ... бағдарын айқындайды» [30, с. ... ... ... жүріп танымдық-ақпараттық қорын байыта түсетін,
оларды шығармашылық шеберханасында өңдеп-көріктеу ... ... ... иесі ... әр ... өзінше көзқарас білдіру қасиетімен
өзгешеленеді. Ғылыми психологиялық зерттеулер ... ... ... ... орта ... елеулі ықпалы туралы былайша
тұжырым табады: ... ... ... ... ішкі не ... ... ... оны аутопластикалық үдеріс деп атайды» [12, 25 ... ... ... ... ... көркемдік қызметін
екі түрлі қарастыруға негіз бар. Біріншіден, пейзаж – шығармадағы сыртқы
әлем көрінісі ретінде ... ... ... әсер ... ... орта ... ... эмоция арқылы психикаға енуі адам
рухани мазмұнын түрліше сипатта өзгертіп отырады. Осылайша, әдеби ... ... тән ... ... ... ... ... байланысты келеді. Сондай-ақ, сыртқы ортада орын ... ... ... ... үшін көркемдің материал болып
табылатыны да сөзсіз. Екіншіден, ... ... ... ішкі
психологиялық көңіл-күй ауанын жанама мегзеу түрінде бейнелеудің бірден-бір
тиімді тәсілі болып ... ... ... ... ... ... болмысымен суреттелген күнде де, адам өмірінен ... ... ... ... ... психологиясында белең
беретін сан қырлы эмоционалдық құбылыстар оны қоршаған ... ... бір ... сәттегі экспрессивті жан толқыныстары арқылы ... ... дау ... ... [66, 34 б.].
К. Оразалиннің «Абайдан соң» романындағы сюжеттік желімен байланыста
өрілген ... ... ... жас ... ... келе ... ... болмыс-бітімін бейнелеуге қызмет етеді. Ішінара табиғат
көріністері кейіпкер көңіл-күйі ауанына берілер тағдырлық-тарихи мәндегі
танымдық, психологиялық бағдар ... орын ... Абай елі ... ... ... ... жас ... айрықша қызығушылығы оның осы жерлерді
бажайлай бақылауы, әр қия-қалтарысына үңіле зерделеуі арқылы байқалады:
«Бәрі-бәрі де ... ... ... Мұхтардың көзіне көрінгісі келетін
сияқты» [59, 111 б.];
«Бұрын көзге іліге бермейтін ... ... да ... бар ... ... ... [59, 112 б.] сияқты Шыңғыс атырабы бел-
белестерінің көлемді пейзаждармен бірге берілетін ... ... ... ... ... Абай ... келіп, өмір сүрген
қоғамға, табиғи ортаға деген ынтызар көңілін аңдатады.
Мекеннің нақты суреттемесіне бармай-ақ (себебі ол оқырман қауымға ... ... ... ... ... шығатын автордың, ең алдымен,
кейіпкер көңіліне мән беретіні келесі жолдарда ... ... ... әрбір бел-белесі, қыр-ойпаты мен қатпарлы шыңдарының сай-саласы
оған бала күнінен таныс болғанмен дәл ... ... ... ... шалқар айдынын аңдай қоймаған болатын. Бәрі де түр-тұлға, сыр-
сипатымен ... ... ... ... оқшау дараланады. Кең
жайлаудың ұлан-ұзаққа мегзей түскен ыңғайынан ... ... ... тыныстаған
ол әйтеуір өзіне деген мол ілтипатты сезінбей келе жатқан жоқ-ты...» [60, ... Өнер ... ... ... ... ... түрде табылуы
тиіс жіті назар, өмір құбылыстарын бақылағыштық қасиет осылайша адам ... ... ... зор ... ... рационализм шектеулеріне
көнгісіз айрықша шығармашылық құбылысты бейнелейді.
Бір ... ... ... көрінбейтін келесі табиғат келбеті де
көркем мәтінде бүркеулі жатқан ... ... ... ... ... «Міне, қарсы алдыдан қасқиып күн көтеріліп
келе жатыр. Сары атан күнмен бірге ... ... ... ... төрт ... тең басып маңқия тартып келеді. Қоңыр көлеңке жамылған
сай-саладан өрбіген сағым қазіргі ... ... ... көтерілді. Жер мен
аспан арасын тұтастыра бастаған шоқ шоғырлардың қайсы бірі көк ... ... ... да аздан соң алыстағы қайқаңдарды өрлей-құлдай жосылады...»
[59, 111 б.].
Шығармашылық үдерісте елеулі рөл ... енді бір ...... ... ... ой динамикасының кепілі. Шын мәнінде, ... ... іс ... ... асыратын – қаламгер фантазиясы. Көзбен
көріп я ... ... ... ... өмір құбылыстарын көркем
қорыту қаламгер еркіне тәуелді. ... ... адам ... ... жататын ой үдерістеріне логикалық тұрғыдағы саналы пайымдау ... ... ... ... ... ... өріс алады. Адамның тіршілік
барысындағы үздіксіз танымдық қызығушылығы, өмірлік тәжірибесі оның ... – әлем ... ... ... ... Осы орайдағы таным нысаны
болып ... ... орта ... ... ... әлдеқайда
ауқымды келетіні материализмге ... ... ... ... ... ... іске қосылатын интуитивтік
түйсіну ... ... ... ой ... ... әлем
картинасының қалтарыс-қатпарларын тануға мүмкіндік береді. Шығармашылықтағы
интуицияның алар орны ... ... жан ... ... әр ... ... психика көрінісін, ... ... ... терең суреттеуде айтарлықтай белсенділік танытуынан
мәлім болады. Ал көркем мәтін құрылымына бұл ... ... ... ... ... ... ... әрекетімен енеді.
К. Оразалин романындағы: «...Атасының әлгі сөздерінен Абайды көз алдына
келтіруге тырысқан Мұхтар әлсін-әлсін бауырдан жайлауға, жайлаудан ... ... ... ... ... ... Мұндай кездерде өзі де ... ... ... ... сан рет ... ... де бір
көріністі бір көрініс жауып кетіп, ... ... ... ... түре ... аулы ... бір сәтке тұна қалған тыныштықтан өзен ағысының
гүрілі мен қамыстың сыбдыры ... тұр. ... ... боп, ... осы бір сәт ... ... аңғармаған Мұхтар шалқасынан ашық
тұрған ... ... да көз ... ...... ... жас
жігіттің ұлы ақын жайындағы әңгімелерге құмарлығын білдіріп, ... ... ... ... ... Кейіпкер басындағы қиял сәтін
қанаттандыра, жандандыра түскен – Абай әні. ... ... ... ... ... (синестезия – сезім мүшелерінің ... ... ... өзге ... де әсер тудыруы) арқылы
туындаған өткен ... ... елес ... ... ... оралады. Аса
сезімтал жанға тән субъективті уақыт қабылдау ерекшелігін өрнектеу талабы
бар. Осындай әсерлі ... ... ... ... биігін
шынайы кеңістік суретімен ұштастыру – автор тарапынан ұтымды қиюласқан
қолданыс, – ...Қазіргі ... ... түн ... ... ... ... ... бір сыр-сымбат құдіреттілігін сезінген Мұхтар ... ... ... жарқыл шашқан оқыс сәуледен жүрегі дір ете қалды» [59, ... бб.]. ... қиял ... кері оралтатын күшті нысан – өзінен сәл
ғана қашық отырған Кәмеш, Кәмеш ... ... ... Қимыл-әрекет
барысындағы көздердің кездейсоқ ұшқындарының шағылысуы солай тағдырлық мәні
бар ұшырасуға айнала бере, өз маңызын ... ... қыз ... Кәмеш түр-тұлғасы жігіт қабылдауында лирикалық лепті көрініс
болып суреттелген; шаршы топпен ортасында киіз отауда сауық құрып ... ... ... ... және айлы түн ... ... әсеріне
байланысты биіктей, сұлулана түскен, сондай-ақ бұл автор мен ... ... ... ... «... Ай ... ... телміре қарап қалған Кәмештің кәмшат ... ... ... ... аспанын сипап қалып тұрғандай...» [59, 70 б.].
В. Савельева: ... ... ... ... және ... тығыз байланысты» [62, 41 б.], – ... ... ... ... ... ... ізімен қорытылатын идеялық мазмұн Мұхтардың Абай салып кеткен
моральдық-адамгершілік сара жолын зерделейтін рухани ... ... ... қиюласатын оқиғалар тізбегінің көпшілігі Абай өмірбаянымен, сайып
келгенде, «Абай ... ... ... ... ... ... тарихи-өмірбаяндық деректермен сабақтас.
Дүйсен қарт бастатқан Абай ізбасарларының серуен-саяхаты кезінде тұмсық
тіреген мекен, тарихи оқиға куәсі болған тұрақ – ... ... ... бытырай қашқан зұлымдық иелері қазірде де елесін тоқтатқан жоқ
сияқты. «Абайға қол көтеріпті!» деген қорқынышты дауыстар қара жер ... ... ... ... қан ... сол бір шақ Дүйсен әңгімесінен
Мұхтардың көз алдына жазыла берді. Қазір оның ... ... ... ... ... көз ... Өзен-өлке, сай-сала бәрі-бәрі де сол қарғыс
атқан дүниенің ойнағы болғанын аса бір аянышты қам ... ... ... [59, 272 б.]. Пейзажды табиғи флора мен фауна сфераларын тұтастыра
өрнектейтін автор тұрғысы Мұхтар зердесіне телініп, кеңістіктің ... ... ... ... ... әрлейді: мәтін
үзіндісіндегі лексикалық бірліктер мен баяндау ырғағы Мұхтар қабылдауының
эмоционалдық сипатын ... Яғни ... ... ... ... ... ... асып жатқан шығармашылық ой үдерісін мегзейді.
Психологиялық түрде Абай дәуірінің уақиғасына жан ... ... ... ... ... ... ... ортасына деген ішкі нала,
өкпе сезімі өрістей келе ашуға ұласқан. ... Абай ... ... ... орын алған мекенге аяқ басуы Мұхтардың ол ... ... ... белгілі бір дәрежеде шығармашылық еңбекке итермелейді.
Ал: «...Ыстықтың қайтуымен көтерілген салқын ... ... бе, жоқ ... ... ... ... халық қасіретінің күңіренген үнінің
қайталамасы ма, әйтеуір, көңілдегі бір ... ... ... ... бар» [59, 293 б.] ... ... ... яки саналы, яки бейсаналы
түрде болашақ туындыға материал жинау барысындағы аса әсерлі ... ...... ой ... ... туындайтын шығармашылық
қиялдан кейінгі көңіл-күй жағдайын бейнелейді.
Енді бірде тағдыр жолындағы ... ... ... ... жазу ... ... ... орынға ие болғаны сөз болады:
«Теңгедей бұлтсыз көк аспанында ... ... көк ... ба, жоқ ... ... ... самалы әдейілеп кеп, аялай сипап кеткендей ме,
әйтеуір Тоғжанның жүзінен ешбір ... ... ... ғажайып бір
көрінісі ұшқындады» [60, 398 б.]. Дәуренінде Абай сүйген арудың қартайған
шақтағы ... ... ... ... ... ... ... табиғатпен астаса бейнеленуі де образдың қабылдау ерекшелігін,
әр әсем ... ... ... мазмұн, парасатты жан сұлулығын
көруге құмарлығын алға тартады.
К. Оразалиннің «Абайдан соң» романындағы ... ... ... ... ... ... ... Еңлік-Кебек оқиғасының дүниеге
келуін суреттейді. Әйгілі «Еңлік-Кебек» трагедиясы идеясының тууын Мұхтар
ғұмырнамасымен ... ... ... кейіпкер жан дүниесіндегі ой
толғақты, шығармашылық процесс кезеңдерін саралауға мейлінше молынан көңіл
бөліп, зейін салады. Сүйгені Кәмештен ... ... ... ... жас ... ... жан ... дауа іздейді. Жастық өмірінің
айнасында ... ... із ... аталмыш жайт кейіпкердің
дүниетанымдық көзқарастарына әсер етіп, тұлға қабілет-дарынына сай тұжырым
табуын талап ... ... ... ... ... ... қасіретті
оқиға орын алған жерлерді, Нысан Абыз, Кеңгірбай би, ғашықтар мәңгіге ... ... ... ... ... ... бұл жерге де сан
рет келіп, кетіп жүр. ... ... ... де ... ... ... ... аңдағандай Үйтас та үнсіз. Тек күн ... ... қана ... ... ... [60, 420 б.]. Өз ... ... қолдау
таппаған махаббат құрбандарының жалғыз панасы – Үйтастың жанды бейнеге
телінуі ізденімпаз ... ... ... ... Қос ... ... болған тас үңгірдің қаһарман қабылдауындағы бейтараптығы («...үнсіз.
...күлімдеп тұрған сияқтанып көріністейді») аталған тарихи мекеншақ ... ... яғни ... осы шақ арасындағы кез келген жараны ұмыт қылар
уақыт құдіреті ... ... ... жол ... ... ... мұндай
оймен келіспек емес. Өз жан жарасымен Еңлік, Кебек махаббатының мұңын терең
түйсінген жас ... ... ... ... ... ... ... Ал осы кезде ішкі дүниеде беймағлұм күйде пайда бола ... ... ... ... жан ... жас ... ... тағат таптырмайды. Ол
көнере бастаған бейіт белгілерінен заман бедерін ... ... ... ... өз ғұмырлық драмасымен ұштастыра қайта
жаңғыртады.
Пейзажбен ... ... ... шығармашылық қабілет парасын
айқындайтын енді бір көркемдік амал – елес. Психологияда ол жайлы: ... ... ... жоқ, ... ... ... ... объектінің
сезімдік бейнесі. ...Фрейд елесті ығыстырылған дүниенің оралуына айғақ ... [12, 52 б.], – ... ... ... қалыптасқан. Әдебиеттанушылық
ыңғайда туындыда суреттелетін елес ... оны ... ... ... ... ... ... жолы болып саналады. А.
Есин ... ... ... ... ... ... жүйесіндегі сирек қолданылатын өзіндік бір оқшау түрі дейді [30, с.
43]. Шығармашылық адамы үшін қиял ... да, ... ... ... ... ие. ... түптеп келгенде, айтылмыш тұлға ... ... ... ... барысындағы дүниеқабылдауды фантазиядан,
елестетуден бөліп-жара зерделеу мүмкін емес. Демек, кейіпкер қиялында пайда
болатын мұндай ... ... ... ... жүзеге асып жататын
творчестволық үдеріс жемісі ретінде пайымдалмақ. Жоғарыда сөз болған абыз,
Еңлік, Кебек ... ... ... ... арасында көріністеп
отыратын елес – Абай бейнесі. «Абайдан соң» ... желі ... ... тізбегі бойында қалыс қалмай, қатар жүретін Абай елесі авторлық
идеяны іске асырушы маңызды ... ... ... ... ... ... «Абай жолына» барар соқпағына меңзеп, Абай мен Мұхтар арасындағы
күмәнсіз рухани үндестіктің айғағы іспеттес.
«...Он шақты ақ үйлердің ... ... ... ... көз ... ... ... адам қозғалыстары жиілеп кеткендей еді. Әлден соң
сыпырыла бастаған сол жиын ... ... бері ... ... Көңіліне
әлденелер қабаттасып оқшау келе жатқан адам қозғалысынан көз ... ... ... ... ... ... бар Абайды байқағандай
болды да, бойын тез жинап, қайтадан ұмсына алға қарады. ... ... ... Абай ... ... ... кеткендей қарбаласқан бір
асығыстық сәт енді ауылға таман жеделдете ... ... ... ... ... не деп жауаптасарын ойластыра бастаған Мұхтар Абай келе
жатқан ауыл ... ... көз ... ... көріністер алма-кезек
бірін-бірі ауыстырып барып туған елдің сона бір ... ... ... ... ... ... тіреліп қалды... [60, 4 б.].
Келтірілген үзінді көркем мәтін құрылымындағы қызметтік аясы жағынан
қилы міндеттерді қатар атқарады. ... бұл ... көз аясы ... ... ... неғұрлым кең құлашты кеңістік суреттемесінің
К. Оразалин қаламына тән ... ... жеке ... ... Оқырманға бұған дейін де әйгілі роман-эпопеядан белгілі Абай
табаны тиген қасиетті топырақтың бел-белестері «Абайдан ... көп ... ... ... Кейде баяндау мүмкіншіліктеріне орай
шексіз көкжиекпен бедерленетін, я болмаса ... ... орны ... ... ... ... ... кескіндері тікелей Абай
тұлғасына қатыстылығымен ерекшеленеді. ... ... әр ... телімінде тура не жанама түрде ақын бейнесі еске ... ... ... үзінді нақты кеңістіктің кейіпкер
қабылдауында әп-сәтте ... ... ... бола алады.
«Елестету алдын-ала ойластырылған, саналы әрекет болса, бұл – ... ... ... ... ... рөл атқаратын
шығармашылық фантазия» [10, с. 19], – дейді В. ... Ал ... ... ... деп ... З. ... ... сүйенсек,
Мұхтар көз алдындағы шынайы кеңістікте Абайдың көрінуі – талантқа ... ... ... ... ... ... ие болуы;
творчестволық тұлғаның рухани әлемінде жүзеге асып жататын шығармашылық
актінің бір ... ... ... ... кейпін білдіру формасы.
Кеңістік пен елес арақатынасы бұл ... ... ... ... ... бас ... таза адамгершілік арман-мұрат, психикалық ынта-
ықылас қырларын ашуға септеседі. Жадында бала күнінен жаталып ... ... ... ... құмарлық, ұмтылыс, сайып келгенде, Абайды сағыну ... ... ... ... өз ... тапқандай. Ішкі
психикалық күй шығармашылық үдерістің қозғаушы күшіне қызмет еткен.
«Шығарма ой ... ... ... ... ... көбінесе
шығармашылық жұмысқа тиімді әсер ететін сыртқы жағдайға байланысты» [10, ... Абай ... ... ... ... ... күйімен тұстас
келуі тағы бір эпизодта аңғарылады. Мұхтардың аяулы Кәмешінен айырылып,
тауы шағылып жүрген ... ... оның аса ... ... шақтары
ретінде суреттелген. Шындығында, Мұхтар жеке өміріндегі драманың (Мұхтар
мен Кәмеш арасындағы баянсыз махаббат) тарихта ... ... пен ... оқиғаларын қайталауы – ... ... ... ... ... ... пен тағдыр ... ... ... миссиясын асқақтата түскен.
Өз басына төнген махаббат драмасының түпкі себептерін көне заманғы
Еңлік-Кебек трагедиясымен ... ... ... іс ... ... ... қамтиды. Жеке өмір драмасының себепші
факторлары ретінде өзі тіршілік етуші қоғамдық-әлеуметтік кеңістікті ... жас ... ... қалпы белгілі бір наразылық іс-әрекетін
жүзеге асыруға ұмсынады. ... бұл ... ... шығармашылық шабыт кернеулерімен сәйкес келуі «Еңлік-Кебек» драмасының
жазылуына ықпал жасайды. Бағзы заман іздерін ... ... ат ... ... бейітіне тірегендегі Мұхтар көзімен талынатын көрініс:
«Мұхтар есік алдына шыға келгенде, бірден Абай ... төрт ... көзі ... еді, бұл ... ... басқаша жайға ауыса
бастады.
Басында тақиясы, қолында кітабы, сұр шапанын ... ... ... анық ... [60, 425 б.]. ... да ... кеңістік пен абстракциялы
елес арасында жік жоқ. Шынайы көріністің кейіпкер көз алдында өзгеру сипаты
аясы оқырман ... ... ... Ал ... ... кейіпкер қабылдауындағы қалыпты ... ие ... ... қиялдау актісі барысында виртуалды кеңістік ... ... ... ... ... Д. ... ... жолында» да
байқалады. Мұндай құбылысты Абай мен Мұхтар арасындағы ... ... ... ... ... ... болады: «Тым алыстан, ақбас Алатаудың арғы жағынан күн күркірегендей
ме, көңілі өрекпіп, жүрегі ... ... сөз ... күткен мезетте аяулы
Абайдың сағымдай сұлбасы мұнарт ... ... ... ... көз ... ... әдеті. Жанашыры да, жақыны да ... дәп сол ... үні – Абай ... ... ... ... ... сыбырлап кетуші еді...» [40, ... ... яки ... ... ... қиыр ... мұнарт
сағымға бір батып, бір шығып аяулы ақынның таныс сұлбасы елестеуші еді. ... ... ... ... ... еді. Тап ... елу, елу ... бұрынғы қалып нұсқасынан еш ... ... ... ... ... шапанының етегі кешкі самалға делдие ашылып, ағараңдап,
созараңдап... дауыс жетер жерге ... бере ... ... ... ... ойға ... болатын. Бұл не сонда?.. елес пе, ... көз ... ... ... ме – деп ... ... сәлем
беруге сан оқталғаны есінде әлі. Жүрегі құрғыр аблыға соғатын» [40, ... ... ... ... ... Абай елесі мейлінше
абстракцияға жақын. ... ... ... тыс әлдеқандай бұлдыр әлемнен
енетін елес мұнда, ең ... ... ... ... ... ... бағытталған. Өмір-шығармашылық жолының
сан қилы асулары мен белестерінде Мұхтар кешкен жалғыздық ... ... ... ... ... деп ... теңеу формасы оқырман үшін
өзінің физиологиялық-рефлексиологиялық, рецепторлық сипаты жағынан аса бір
жан ... ... ... ... ... ... артық сөзді қажетсінбейтін қолданысын әсірелеу де те айта
алмайсыз. Түбінде, бұл – өмір ... ... ... ... кешуші Мұхтардың
жан жарасына дауа іздеген шақтарда кешетін күйі, ... ... ... ... ұлы ақын ... енді бір көрінісі Абай
бейнесін ... ... ... ... аяда ... ... қоймаса да, бұл ... ... ... портреттік кескіндеменің
толымдылық сипаты ... тән ... ... ... ... ретінде айшықталған. «Құлағына сарнай соққан сары желдің уілі ... жон ... ... ... елестетті. Осы жел мың, миллион жыл бұрын
да дәп осылай сарнай соғып, ... ... ... ... ... нарттай
қызыл күнмен қоса батып, таң шапағымен қайыра шығып, тірі пенденің жүрек
түкпірінде ... ... ... мен ... сан ... түртіп оятқан болар-
ау... Сол алақұйын замана желінің болар-болмас ... ... ... ... бір ... ... тұлға шалынғандай сезілді. Әуелгіде ... ... бұлт па, құс па деп ... ... ... ... ... ауқымдалып, зорайып, белден-бел асып, бұған таман тақала түсті. Шидем
шекпенін жадағай желең жамылған келбетті, ірі денелі, ... ... ... ет ... ... ... Абайы... аяулы Абайы аяғы жерге тиер-тимес
болар-болмас жай ығысып жақындап келеді.
Жүрегі аблыға соғып ... кете ... Жол ... ... ... түрегеліп, қос қолымды көстеңдетіп тұра жүгірсем ұлы ... ... ... алармын-ау деп қорықты, табанын жер тартып сілейіп отыра
берді» [40, 167-168 бб.].
Қаламгер-Әуезовтің терең философиялық ... ... ... ... ... ... тән бейнелі ойлау қасиетін айшықтаушы басты
элемент рөлін атқарғаны сөзсіз. ... ... ... ... ... ... ... бір рухани-аскеттік сапар шеккендей, өзге
тарихи ... ... Осы ... ... ... ... әлемнің
тұлғаға физиологиялық әсері ұшқыр қиялмен қоса сол қиялға илану нәтижесінде
туындайтын көру, есту, сезу ... ... де ... ... ... дыбыстық бейнелер мен түр-түс реңкі («сарнай
соққан сары желдің ... ... ... ... ... ... күн»)
мәтіннің эмоционалдық-экспрессивтік бояуын қанықтыра түседі де, өзінше бір
оқшау тарихи дәуір ... ... ... ... ... ... ... замана келбеті суреткер баяндауында ұлттық сипатпен өрнек ... ... ... ... ... ... ... ұштаса
берілген ақын елесі логикалық ой тұңғиығында реалды ... ... ... ... осы ... ...... шүбәсіз сенеді.
Д. Досжан «Мұхтар жолы» романындағы пейзаждық суреттемелерде кейіпкер
арман-мұраттарын асқақтата ... әрі ... ... тән ... ... ... ... тұстары ұшырасады. Солардың бірі:
«Осындай ой мүжіген шақта алыс асқар ала тауларға көз талғанша қарайтын
қашанғы әдеті.
Көкірегінде бұғынып отырған көк ... ... ... алаңсыз алқара
аспанға, алқара емес-ау, көкпеңбек кеңіске ұшып ... ... ... ойға ... ... ... ошарылған Мұхтар жылмық жонды, бүкіс
белді Шыңғыстау баурайында өскесін бе, әлде талай жыл іргедегі ... ... ... басып кеткендігі ме – жабықса да, жадыраса да осынау көз
алдындағы биіктерді ылғи пір ... еді» [40, 15 б.]. ... ... ... ... хас ... паш ... шығармашылық тұлға мен
табиғат аясы арасындағы ... ... жан ... мен ... ортаның
жіксіз бірлігі ашылады.
Абай қазасын еске салатын эпизодтардағы табиғат суреттері әр ... ... ... бейнеленгеніне қарамастан, жалпы идеялық-
композициялық сарыны жағынан үндес ... Олар көп ... ... ... ... ... ... эпизодтардағы жалпы
көңіл-күй ауанын, ортақ психологиялық ... ... ... Қабдолов ұлы ақын қазасын ұланғайыр Шыңғыс атырабының азалы кейпімен
жандандыра суреттейді:
«...Шыңғыстауға – Шыңғыс сілеміндегі Жидебайға, осынау өзі ... ... ... нәр ... сырға, жеріне әр берер нұрға айналдырған жалғанның
жарығын тастап, ... ... ... ... бара жатыр, әрине. Мынау
Ақшоқының бергі баурайын толтыра тағы бір ... боп ... ... ... ... толассыз жыбыр қаққан, көлеміне көз жетпес ақ ... ... ... ... ... ... ... жайқала шұлғып жатқан
бұлаңқұйрық ақселеу соны айтады. Жай айтпайды, ... ... ... осы селеу: «Ақ шашымды жаяйын, жаяйын да жияйын; Алшаңдап ... ... ... ... – деп ... ұлының ұлылығын жоқтап ботасы
өлген боз маядай боздаған ... ... ... ... ... ... желкілдеген шашына да ... ... [48, 137 ... ... ... лепте белгілі бір дәрежеде ырғақты баяндау
арқылы бейнеленгенін көреміз. Келтірілген бейнелі сурет, әрине, бала ... ... ... ... гөрі ... егде толғамға жақын.
Демек, бұл арадағы кеңістік кескінінің кейіпкер психологиясына қатынасы
шартты. Авторлық идея ... ... ... ... ... ... ... жағдайды – баршаға төнген қайғы-қасіретті мегзейді.
Д. Досжановтың «Мұхтар жолында» өмірінің соңғы сағаттарын ... ... ... жан ... ... ... ... үдерістерді,
үміт пен күдік тартысын, сезім мен сана арпалысын тұжырған ... ... ... ... ... ... түні ... көпке дейін көз ілмей терезеден,
алыс қиырдан сықсиып ... ... ... ... ... ... ... Шыңғыстаудың көк шалғыны кісі аяғынан жапырылып қалмады
ма екен деп ... ... [40, 393-394 ... екі ... тал бесік пен жер бесіктің арасындағы бүтін бір
ғұмыр сыйып ... ... ... ... ... жойылған,
кейіпкердің жан тебіренісі, ой-сезім толқыны ғана бар. Шын мәнінде сюжеттік
оқиға желісінің айтулы ... ... толы сәті осы ... ... ... тек Әуезовтің ой ағымымен берілген туған жерді сағыну
сезімі ғана мәлім ... да, оның жан ... ... ... ... ... толтыру оқырманның психологиялық талдауына қалдырылады.
«Білімнің бұл дүниеден өткендерге ғана мәлім жоғарғы шегі, ... ... қол ... ... ... ... табылады. Бәлкім, жердегі
өмірге, адамның ... көз ... ... ... ... мән
берілетіндігі де содан шығар» [13, с. 303], – деп ... К. ... ... ... ... ... шын мәнінде, баршаға
қызғылықты. Д. Досжановтың кемеңгер жазушының ақтық ... ... да осы ... тамыр тартқан. Мұхтар бойын беймаза күй билеген.
Сабырлы, салмақты жан мен ... ... ... ... ... ... ... Бәлкім, бұл жалғанда көрген ақырғы жұлдызым
дейтін ... ... ... ... кім ... Осы сәтте
Әуезов үшін «Түкпірдегі Шыңғыстау» да – сол жалғыз ... ... ... ... ......... Адам жанының діни-
мистикалық танымдағы болмыстық, рухани және ғаламдық кеңістік-тұрақтарының
логикалық тізбегі идеялық мәнде кейіпкердің ғұмыр ... ... ... жан ... мен сыртқы әлем параллелизмінің тағы бір көрінісі
түр-түстік бояу ... де ... ... ... ... ерекшелігін танытудың ең бір қисынды да көрнекі жолы оның
сыртқы ортадағы заттар мен ... ... ... ... ашу ... табылады. Бұл орайда тұлғаның қоршаған ортамен арадағы
интериоризациялық ... ... ... ... ... ... ... ие» [67, 291 б.].
Түстерді қабылдау жеке субъектінің ... ... ... ... ... ... әлем бейнесін зерделеудегі философиялық-
дүниетанымдық ізденістерін де ... ... ... ... ... осы аяда екі ... ... қарастыруға болады. Сыртқы
перцептивтік әрекет күйінде нысан түр-түсінің кейіпкер санасында неғұрлым
нақты, дәл айшықталуы – оған тән ... әрі ... жіті ... ... ... ... ... кейіпкер позициясы
арқылы бақыланған мұндай қабылдау ... көп ... ... ... ... Сонымен қоса, көркем туындыларда қоғамдық-әлеуметтік,
мәдени-эстетикалық факторлардың ... ... ... ... ой-сезім елегінен өткізіліп барып таңбалануы жағдайлары да
ұшырасады. Мұны ... өнер ... хас ... ... пен ... ... ... ішкі перцептивтік әрекеті деп таныған жөн.
К. Оразалин романы Шыңғыс мекенінің табиғат ... ... ... ... ... дәстүрлі нақышпен барша түстер
колоритін сақтай отырып, мейлінше қанық түсті ... ... Д. ... пен З. ... ... шексіз құбыла беретін түстер
спектрінің белгілі бір реңктеріне ғана ... ... ... ... қол ... ... танытады.
К. Оразалиннің «Абайдан соң» романында ұлы ақын дүниеден ... ... райы ... ... «... Дәл осы ... ... күн де ... болды. Бұлт атаулы өртеніп таусылғандай аспан жалаңаштанып, тек әр
тұсында ғана жанбай қалған шаладай шашылып жатқан қызыл шоқтарды ... 4 б.]. ... ... ... үдерісінде оқырман ойында қалыптасатын
суретте қызғылт түс басым ... ... ... бала ... ... күн райы әлдеқандай қайғылы ... ... ... ... ... ... ... теңейтін қаламгердің эмоциялық-
экспрессивтік ой-сезім арнасы қандай да бір ... ... ... сәтін аңдатады. Осы тарихи сәттегі пейзаж көрінісі романның тағы бір
тұсында еске салынады және ... ... ... ... ... сезім-бояу реңктерін қайталау байқалады:
«Күн шығып келе жатыр. Оның да көзі жылай-жылай ... ... ... ... жер ... ... мұнар басып, дүние күңгірттігі Абай
қазасынан туғандай көрінеді... Жер-көкті сілкінткен қатты ... қара ... ... ... ... де, дүниенің не болғанын ешкім белген жоқ»
[35, 22 б.]. ... ... ... ашық ... түріндегі табиғат
келбетінен өзге тұлға жоқ, ... ... да өзін ... көлегейлеп,
бейтарап позицияны таңдаған. Бұл көркемдік уақыт, негізінде, кең құлашты
эпикалық туындының ... ... ... оқиғалардың көш басында тұр.
Аса әсерлі эмоционалдық ... ... ... ... ... басты кейіпкер өміріндегі тарихи мәні бар қосалқы ... ... ... ұлы ақын ... ... ... барын аңдатады.
Мәтін өрісіндегі кейіпкер психологиясы автор тарапынан қолданыс тапқан
лексикалық-семантикалық сөз бірліктері мен ... ... ... ... ... арқылы пайымдалатыны белгілі.
Сыртқы ортада орын алған белгілі бір оқиға, ... ... ... ... түстерді қабылдау психологиясының атқарар рөлі зор.
«Ғалымдар ... ... ... ... ... ... ... қол
жеткізді. Негізгі түстер жинағы үшеу – ақ, қызыл, қара» [68, 49 ... ... ... ... ... ... ... керек. Шын мәнінде, олардың философиялық-символдық міндеттерді
арқау ететін ... ... ... ... ... өзге
туындылардан да аңғаруға мүмкіндік бар.
Д. Досжановтың ... ... мына ... ... ... кейде бірлікте қолданыс ... ... ... Қаратаудың
теріскей бетінде ақ қайыс белдіктей тас жолмен терістікке сабыла сүркіл
салған машина легі жер ... ... ... ... күн ... ... Ары ... аунап түсуге әл-дірмәні қалмағандай бірауық қызарып
тұрды-тұрды да тау қапталына сіңіп жоғалды. Жер ... ... ... [40, 226 ... осы ... жеке ... авторлық идеяға сәйкес белгілі бір
астарлы мағынаны арқау етеді: «Күн қызылжолақтанып көкжиекке әлгіде ... ыдыс ... ... қаймақтай батыс беттегі үй төбесіне, ағаш
басына ... бояу ... Енді сол бояу ... ... қою ... ... бара ... Аспан асты шүпірлеп
жұлдызға толды» [40, 15 б.], – деп, табиғат реңін әсем ... ... ... Күн мен Жер ... физикалық мекеншақ
ретінде ескерілген. Авторлық баяндау ырғағы ... ... ... түстік өзгерісі есебінен баяу әрекетті үнемді әрі ... ... ... күн ... ... бояу ... ... бір-біріне әсте ұқсамағанымен, оларға тән семантикалық
ортақтық қызыл түстің төңірегінде. «Жалқынданып батып бара жатқан күн реңі
пәс, ... ... ұзақ ... ... кейпіндей мүскін көрінді,
қарап келе жатып жүрек басы тоңазыды. «Мұнысы несі тағы да» деп ... ... [40, 149-150 бб.]; ... басына шығып көрді – алау күн
қанқызылданып, жез табақ шоққа ... ... ... ... ... ет
жүрегі суынғандай болып түршікті» [40, 294 б.]. Психологиялық параллелизм
түрінде өрілген соңғы екі үзіндіде де ... жүзі мен ... жан ... ... ... түскені анық. Кейіпкер ғұмыр жолының
күнбатысқа қарай ... ... ... ... ... күн ... болмыстық-философиялық мәндегі символ. Сонымен «Абайдан соң»,
«Мұхтар жолы» ... ... ... ... ... келетін
мезеттер қызыл түстің өмір мен өлім жайлы философиялық толғамды ... ... ... ... үйлесімі жағынан сарындас адам мен қоршаған орта көрінісін
З. Қабдоловтан да ... ... ... ... ... мен сыртқы орта арасындағы ұқсастықтарын
ашу арқылы Әуезовтің беймаза, қайғылы жан дүниесімен қоса ... ... ... аңғартады. Төменде берілетін үзінді сыртқы ортаның
кейіпкер бейнесін мүсіндеуге портретпен бірлікте берілетініне мысал ... З. ... ... ... мен фон арасындағы идеялық-эстетикалық
бірлік арқылы баяндаудың экспрессивтік реңкіне ... ... ... үйге ... ... кілт ... да ... ойланып тұрды. Содан соң
әбден қалжырап, ... ... ... ... ... ... бір ... сол араның кірпішін құлата жаздап, қабырғаның ... бір ... ... өріліп өскендей атам заманғы кәрі ... ... ... ... ... ... ... о бастағы
ақшыл түсі де сұп-сұр боп оңып кеткен. Мұхаң бір ауық осы ... ... бері ... үй де сұрғылт, ағаш та сұрғылт, «Абай жолында» өзі көп
қолданатын тіркеспен ... ... ... тарта» ойланған Мұхаң да
сұрғылт, бәрі жым-жырт» [48, 106 б.]. Әуезов жан ... ... ... тек оның ... мен ... ... ... ғана барлауға болады. Мұнда авторлық жанама суреттеудің өзі
қаһарман психологиясынан толыққанды мәлімет бере алады: Әуезовтің аталмыш
«үйге» ... ... ... ... батылсыздау беталысы оның кілт
тоқтағанынан білініп, арғы жағы іштей ойға бату формасында тағы ... Ал ол ... ... ... жабырқау сипаты «қалжырап, діңкесі
құрығандай мең-зең теңселіп, әрлі-берлі» жүрген мақсатсыз, ... ... ... ... елесінен нышан береді. Ең бастысы ... кәрі ... мен ... ... ... ұқсастық, жақындық табуы. Сұп-
сұр фондағы сұп-сұр бейне. Бейнелі сурет астарының мәні көп қырлы. Сұр түс
– тозығы жеткен тіршіліктің өңі, ... мен ... бір ... ... арқылы қаһарман өміріндегі келеңсіз жолақтың белең алуы
пайымдалады. ... ... ... ... ақ ... ... ... Әуезовке ортақ дүние – бірге кешкен заман. Шаң ... ... ... аса қайғылы, шешуші мезеттерінің куәсі болғандығымен
бағалы. ... ... опық жеп, жаны ... ... ... дәл осында келуі тегін емес. Ол өткенін көкірек көзімен зерделеп,
іштей асылы мен жасығын екшейді. ...... ... ... Тоғжаны
секілді Мұхтардың Кәмиласы да ғұмыр бойы ... ... ... ... сыр, мұңды жыр», – дейді З. ... [48, 38 б.]. ... сол ... бері қыр ... ... ... келе ... кесел, заман
кеселі. Осылайша, Әуезов жан дүниесіндегі әлемтапырық сезім ... ... ... ... тұжыратын шығарма мәтіні психологиялық тұрғыда
дем тарта («бәрі жым-жырт»), кейіпкер ... ... ... зейін
қояды. Авторлық көзқарас нүктесінің ... ... жуық ... зерделеу
проекциясымен айқындалатын кейіпкер бет-жүзі мынадай: «...Қабағы қатыңқы,
жанары солғын, жүзі жабырқау; ... бір ... жас ... ... ... сіңгендей болды» [48, 107 б.]. Айқын баяндаушы-
авторлық ... ... ... кейіпкердің психологиялық
толқуларын, ой-сезім қозғалысын тереңінен барлап, ... ішкі ... ... ... Сөйтіп, эстетикалық қабылдау тұрғысында
оқырман үшін мазмұнды әрі көркем ... ... ... ... ... ... ... шексіздігімен әрі дербес
тіршілік аясымен адамның рухани кеңістігінің қия-қалтарыстарын, ой-сезімдік
тебіреніс-толғаныстарын ... ... ... ... ерекшеліктеріне бойлауға бейім келеді. Ал заттық әлем,
интерьер ... көп ... ... ... ... ... ... қалыптасқан танымдық-талғамдық қасиеттерінен
сыр шертеді. «Атқаратын қызметі жағынан заттық орта суреттемесі қаһарманның
психологиялық жағдайына көрнекілік ретінде көрініс табады» [61, 18 б.], ... О. ... ... ... әлем ... ... нақты-предметтік түрін
қалыптастыруда елеулі орынға ие. Көркем бейненің ... ... құру ... суреткер тарапынан назарға, ... ... ... ... ... ... шығарма құрылымындағы ... ... ... ... әр ... ... ... тұрғыда белгілі бір ... ... ... ... қолданысы кездейсоқтық деп саналмаса
керек. Ол оқиға өрбитін іс-әрекеттік ая ... ... ... қабылдауын психологиялық дәлдікпен бейнелейтін, ... ... орта ... ... түсетін маңызды деталь болып саналады.
К. Оразалиннің «Абайдан соң» романында кездесетін психологиялық деталь
сапасындағы ... Абай ... ... елес беретін
интерьер құрамында этнографиялық үлгіде жиі суреттеледі. Абай өмір ... ... ... ... өзі ... ... ... түкпір-
түкпірін терең лиризммен суреттейтін қаламгер көркем әлемдегі заттық
дүниеге келгенде де сол Абай аулы ... зер ... жөн ... ... ... ... соңғы үш жылдан кейін, алғаш кіргені осы болатын.
Әр жерлерден ілініп тасталған аспалы шамдар жарығында мол үйдің іші ... соны бір ... ... ... мен ... ... бұл
үйдің сыр-сымбатымен ертеден таныс Мұхтар қазір сол ... ... ... ... ... ... ... бір ғана сәт ішінде шолып
үлгерді. Үй ішіндегі әрбір зат Абай ... ... сыр ... ... ... ... бар. ... атаулының бәрінен де Абай елестеп,
қасиетті жерді басып тұрғанына да ыңғайсызданып: – ... ... [59, 58 ... ақын ... ... ... ... әр бұйымға асқан іждаһаттылықпен
аялай зер салатын Мұхтар көзқарасы кәсіби ... ... Жас ... ... ... баяндауы отау жасауының орналасымын тәптіштей
сипаттауды артық деп есептейді. Аты аталып, түрі ... ... ... қабылдауында ұлы ақын ... ... ... ... ... суреттеменің өзінен осы кеңістіктің жалпы атмосферасы –
Абай дәстүрінің қалтқысыз ескерілуі аңғарылады. Сайып келгенде, бұл – ... аяқ ... ... ... ... ... сезімінің
субъективтік тұжырымы. Ал келесі суреттемеде автор Мұхтардың жіті назарымен
бақыланатын заттарға кеңінен тоқталған:
«...Үй ішінде ... ... ... бір заттарға көзі түсті. Биік сүйек
төсектің жоғары жағында ... ... ... қызылкүрең кілемнің үстіне
ілінген көкшіл түсті елтірі тымақ пен жұқалаң сұр ... ... тұр. ... ... ... ... үстінде сүйеулі үш ішекті қызыл домбыра
көрінеді.
«Осы бұйымдардың бәрі Мағаштың өз нәрселері ... деп ... ... ... ұзағырақ қарап отырды» [59, 147 б.].
Интерьер көрінісінде Мұхтар тарапынан Абай төңірегіне қатысты ... дәл әрі ... ... ... ... ... Оразалиннің деректі суреттеу үлгісі кейіпкердің эпизодтық ыңғайға қарай
шартты макрокеңістіктің, Мағауия отауының жасау-жабдығын ретімен, ... ... ... тұрғысындағы өзіндік сапа-белгілерін
ескере отырып бақылау нәтижесін ұсынған.
Сонымен «Абайдан соң» ... ... ... ... ... көзқарасы ретінде бағдарланған. Олар ... ... ... барша дүниеге қызығушылық аясын суреттеп, дарынды
жастың ақын жайлы ... ... ... танымдық
көзқарасының кеңеюін баян етеді. Келешек әйгілі эпопеяға ... ... ... ... ... бір ... ... осылайша көрініс
тапқан. Мұны шығармашылық тұлғаның саналы әрекетіне жатқызуға негіз бар.
Ал, енді бір қырынан ... ... ... ... ... ... ... бақылаулары оның талант иесіне тән жіті ... ... ... – рухани «көңіл зердесінің» ... ... ... ... асыратын шығармашылық актісі.
Д. Досжановтың «Мұхтар жолында» заттық әлем бөлшектері ... ... ... қыр-сырын ашуға қызмет етеді. Романның әр
тұсында ұшырасатын таңбалық, символдық мәндегі предметтер ... ... ... ... архетиптік сипатын бедерлейді. Шығармашылық
адамының ой-өрісін, ақыл-парасат деңгейін, ішкі зерде түйсігін білдіретін
ондай таңбалық ... ... қыры Д. ... ... тән ... ... ... шағын диванға шалжия сұлап, жиырмасыншы ғасырдың бас
жағында дәлірек айтқанда 1909 жылы ... ... ... түйе жүн
шекпенін жамылып ой кешіп жатқанда мүлде басқа... бұрын байқап-білмеген,
көз алдына келмеген... балалық шақтың ... ... де ... ... ... жас ... уыз татыған тәтті сүйіспендігі де емес, ... ... ... ... есігі ашылғаны. Түйе жүн шекпеннің тер ... иісі ... ... ... ізі ... ... жер боп жоғалған
(базбір қасиеті қанында түйіршік болып қосылған), замана желіне ... ... ... ... бабасының өмір тарихы көз алдына көлкіп бір
өте бастағаны. Осыдан бір ... бір ... ... одан да ... ... сұлбасы қоңыр үнді, қоңырқай түсті түйе жүн шекпенділер, көкірегі
көмбе шерілер мен ... осы ... кино ... ... ... ... ... түрлі түсімен кілкіп қана өте бастағаны.
Таңданбасқа таңданады екенсің қарап жатып» [40, 295-296 ... ... ... өткен аталарын еске алуын арқау еткен
эпизодтық көріністе назарға ең ... ... зат ...... түйе жүн ... ... кейіпкердің жан әлемімен ... ... ... ... ... ... диван тек көркем осы
шақтың фоны болып ... ... ... ... адам ... ... көркем түрде өрнектеген деуге толық негіз бар. Үзіндіге
сүйене, дәлірек айтса, түйе жүн шекпеннің бір өзі ... ғана ... ... ... өзге ... ... жол ... еді. Бұл жерде заттың мән-
маңызын өзектендіріп тұрған – иіс образы. Шекпенге сіңген ащы тер ... ... ... заман ассоциациясын тудырады. Кейіпкердің
физиологиялық, психологиялық қабылдау ерекшелігі нәтижесінде ой ... ... ... өзге ... ... идеяда геннің
архетиптік жаңғырығы ретінде сараланған. ... ... ... еш ... ... жорулар жатады. Оларды таза
ақылмен дәлелдеу де, жоққа шығару да мүмкін ... [13, с. 342]. ... өз ... соқпағымен байырғы бабаларының тіршілік жібін жалғап
жатқандығы туралы ... ... ... үшін ... ... да, ... ... бейсаналы белсенділігімен, кейіпкер қалауынан тыс ...... ... ... ... көрініс табуымен
қызғылықты. Ең ... бұл – ... ... ... ... ... ... (Осы ретте К. Юнгтың: «Әрине, бейсаналы аяның білімі
әлдеқайда ... ... бұл ... ... ... ... деп
сараланбайтын, біздің саналы тілімізге аударылмайтын мәңгілікте ғана ... с. 303], – ... ... ойға ... ... өзі, ... сипатта тарихи бейненің ата-тегі жайлы дәйекті ақпарат ... ... ...... адамына тән нәзік сезімталдық
(ассоциативтік, сенсорлық қасиеттер), рухани әлемдегі бейсаналы ... және оның ... ... ... ... эстетикалық,
психологиялық айрықша сапаларды бейнелеу тәсілі.
Қаламгер бейнесін сомдау авторларды белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... тарихи танымалдық
дәрежесі ескерілсе, схематизмнің өзі қажеттілік ... ... ... Бұл ... ... ... туындыларда кездесетін түптұлғаға қатысты
шынайы өмірбаяндық деректер ... ... ... ... ... ... үндестігін мысалға келтіруге болады. Көркем
мекеншақ тұрғысында біршама сарындас шығармалар – Д. ... ... мен З. ... ... ... романдары. Сюжеттік-композициялық
орайда туындылар бірін-бірі қайталамағанмен, кейіпкерлердің (романдардағы
М. Әуезов бейнелері) өмір ортасы бір ... шақ ... ... ... ... нақ осы шақтың тұрақты кеңістігі ретінде – ... үйі, ... ... ... ... – университет,
Жазушылар одағы, Ғылым академиясы, т.б.). Мысалы:
«Мұхтар жолында»: «Жұмыс бөлмесіне еніп, есікті ішінен ... ... үсті ... ... ... жазып жүрген романының беттері бей-
берекет шашылып жатыр: әлдекім өзінің рұқсатынсыз ... ... ... ... ... [40, 385 б.]. Автор баяндауынан Әуезовтің жұмыс бөлмесі
үстірт штрихтармен көріністейді. Себебі Д. Досжанов ... ... ... ... ... ... ... көңіл-күйіне зер салуға
бағытталған. Жалпы баяндау ... ... жан ... күдік, үрей
сияқты эмоциялар, жабығу, ... ... ... Ал ... ... ... керісінше мұндай кеңістікті
тәптіштей ... ... әр ... мән ... бейім. Оның себебін
роман-эссенің жанрлық, баяндау ерекшеліктерінен іздеу қажет (Шығарманың
бірінші жақтан, қаһарман-баяндаушы ... ... ... ... ... ... ... ұнаған жоқ: төбесінің, төрт қабырғасының ... ... ... ... түскен шағын бөлме. Төрдегі кітап толы
шкафтар да әрілі-берілі ... ... ... ... ... терезеден түсетін жарық та әлсіз, күңгірт. Бөлме, жалпы осы үйдің
өзі тұтас ... ... ... ... есік жақ ... ... ... Оның үсті де, ұйқы-
тұйқы, жазылған, ұйпалақталған, жыртылған қағаздар... Жалғыз-ақ ... ... ... метрдей биік тұғырда қанатын жайып жіберіп, енді
ұшқалы ... ... ... ... ғана ... көз ... көңіл
аударады. Осынау жұпыны бөлмеге пенде боп паналап отырған мынау марғасқа
маңғаздың болмыс-бітімін, өзі ... ... ... ойы, ... ... ... ... кететінін бейнелегендей бір астарлы нәрсе секілді»
[48, 41 б.].
Жұпыны, тозыңқы бөлменің жасау-жабдығына ерекше қызығушылықпен ... ... ... ... ... ... ... бақылаудағы айрықша ынта-ықыласының ... ... ... ... жолы» роман-эпопеясының дәл осы бөлмеде жазылғандығы
туралы ой болса керек. Автор ... ... ... ... ... әуел баста ашық айтады да, жиһаз-мүліктерді сипаттаудағы сапалық
эпитеттерді кілең негатив позициядан келтіреді. Ал оның ... ... ... ілігетін зат – ұшқалы тұрған бүркіт. ... ... ... ... жасалып, Әуезовтің қанатты қиялымен сабақтастырыла
пайымдалған.
Сонымен кемеңгер жазушының шығармашылық бөлмесін суреттеуде қаламгерлер
түрліше мақсаттарды ұстанғанын ... ... ... ... ... ... түгесіліп
бара жатқан тағдыр талайын, ... ой ... ... ... ... белгілі. Д. Досжанов қаламымен өрілген әр бейнелі
сөз оралымдары, әр ... ... ... ... Әуезовтің Мәскеуге
операцияға аттануын баяндайтын эпизодта мынадай шағын лирикалық мезет бар:
«Шыны ыдысқа ... май ... балы ... ... ... иісі ... ... қалып бара жатты [40, 382 б.].
Оқырман көз алдына шыныға құйылған иісі аңқыған бал елестері сөзсіз.
Терезе алдында ... ... ... бал – ... ... ендігәрі татпас,
бұйырмас дәм-тұзының символы. Авторлық баяндау ... ... ... кейіпкер позициясымен қосүнді сипатта ... ... ... реңкі айтушының қимастық сезімін,
трагедиялық жағдайдың жуықтығын хабарлайды.
Зерттеу нысанындағы туындыларды осы тұрғыда талдау ... ... ... мен ... ... ... түсті. Өнер
адамының дүниеқабылдау ерекшелігін бейнелеудегі кеңістік суреттерінің
көркемдік қызметі жайлы төмендегідей ой ... ... ... ... ... ... сомдау барысында оның
дүниетану, әлемсезіну қырларына соқпай кету ... ... еді. Жеке ... ... ... әлем ... ... орта арақатынасын зерделеу
көркем бейненің өзіндік таным негізінде ... әлем ... Әлем ... – адам ... өзіндік қабылдау мен пайымдау
арқылы ... ... ... келбеті. Біртұтас әлем ... әрі ... ... де, өз ... ... дербес танымы
негізінде қалайтын дүние моделдері әрқилы болып келеді. ...... ... ғана ... ... қоса оның ... жіті
зердесімен танылған ақиқатты өз шығармашылығында бейнелеуін де білдіреді»
[8, c. 28], – дейді А. ... ... ... ... ... білім қоры мен жеке психологиялық, характерологиялық ерекшеліктер
және өзге факторлар тұлғаның субъективті дүниетанымын – ... ... ... ... қалайды. Ал сөз өнері үшін қашанда тұлғаның болмыс,
өмір туралы рухани-философиялық тұжырымдамасы маңызды.
Кейіпкердің қоршаған ортаны тануға ... ... ... оның ... ... ... ... түрде қабылдау сынды
қасиеттерін айшықтайды. Адам мен табиғат арасындағы өзара қарым-қатынас К.
Оразалиннің «Абайдан соң» романында ... ... ... ... суреттеліп, сол арқылы қаһарман бойындағы ... ... ... қылаң береді. Кейіпкердің сыртқы кеңістік
аясында ... ... ... ...... ... ... ізденіс, шабыт, қиял сияқты маңызды кезеңдері. Осы орайда
жас Мұхтар тарапынан ... ... ... саналы шығармашылық
ізденістерді байқатып, түптұлғаның творчестволық өмір ... ... ... ... әлем ... ... суреттемелер – өнерпаз тұлға
тарапынан бақылаудың шығармашылық ... ... ... ... ... үдеріс сипатындағы кейіпкердің
айналаны бақылаулары ішкі ой әлеміндегі аутопластикалық құбылыстың сырттай
бедерленуі болып табылады.
Әуезов жан ... ... ... мен ... ... ... жарыса өрнек табуы көп жағдайда мінез-
машық, көңіл-күй аяларын бейнелеу міндеттерімен сабақтас. Адам – ... ... ... ... арналарын бедерлейтін болмашы психологиялық
штрихтар түрінде ... кей ...... ... ... ... болмыс-тіршілігін асқақ эстетикалық мұрат ... ... ... басындағы жағдаяттық эмоционалдық күй мен өмірлік шешуші
оқиғаларды байланыстыра ... ... ... ... ... сапасында бейнеленген. Осылайша, қаламгер ... ... ... физиологиялық, психологиялық қасиеттермен
айшықтауға бейімділік байқалады. Д. Досжановтың «Мұхтар ... ... ... мәнде көріністейтін сыртқы ... ... ... идеяның астарлы, жасырын қабаттарына үңілуге
жетелейді.
«Менің Әуезовімдегі» кеңістік көріністері ... ... ... автор-қаһарманға тән көзқарас тарабынан зерделенгені анық.
Сондықтан мұнда ... ... ... ... ... ... ... тікелей автор бағамдары
сараланды.
Өнерпаз тұлғаның сыртқы ... ... ... ... қиял ... ... рөл ... «Әлем – саналы
рефлексиясыз тіршілік етпейтін феномен» [13, с. 328], – ... К. ... ... ... ... ... келгенде, адамзаттың өзі
жайлы ғылыми-философиялық, әдеби-көркем, т.б. ізденістерін қамтиды. Қиял да
– әрбір жеке тұлғаның ... ... ... ... ... ... ... ой кеңістігін суреттеу
Адамзат қауымы өзінің саналы даму тарихында ғасырлар бойы тіршіліктің
қыртыс-қабаттары, ... ... мен ... жайлы қоғамдық-
әлеуметтік, философиялық-эстетикалық мәселелерді зерттеумен келеді. ... үшін ... ... өмір сүру ... емес. «Интеллектуалдық қызметте
сөйлеу ойлау тәсілі ... ... Бұл ... сөздік-логикалық ойлау
арқылы көрініс табады» [12, с. ... ... ... ... ... көп. Адам санасындағы үздіксіз ой үдерісінің идеялық ... ... ... да ... сөзі – ... ашатын, шығарманы шындыққа жанастыратын құрал»
[69, 34 б.]. Кейіпкердің ішкі ой ағынын, ... ... ... ...... ... баяндау, кейіпкер сөзі
(монолог, ішкі монолог, ой, ағымы, ... және т.б.). ... ... және
авторлық психологиялық талдау психологизмнің мейлінше кең ... ... ... ... [30, c. 43]. ... ... өзіндік ерекшелігі көркем мәтіндегі жазушының демиург ретіндегі
құдіреттілігімен ... ... үшін ... жан ... ой-сезімдердің терең түпкірлері, тұңғиық иірімдері соншалықты
жұмбақ жайт емес, шешуін табуға, зерде ілестіруге болатын үдерістер. Диалог
шығарма ... көп ... ... ... ... ... да,
ең алдымен, қаһармандардың алдын-ала ойластырылған, мақсатты, ұстамды және
белгілі мөлшерде ресми сипаттағы ой-толғамдарын арқау етеді. Дегенмен ... ... ... барысындағы кейіпкер сөздерін дискурстық, эмоционалды-
экспрессивтік аяда қарастырғанда ... тән ... ... ... ... ... мүмкіндік бар. Ал адам ... ішкі ... ... ...... бейненің рухани
кеңістігіндегі көпшілік назарынан жасырын, таса аяларын зерделеудің бірден-
бір тәсілі. Б. ... ... ... жан ... ... ... ... былай дейді: «Монолог арқылы да мінездер ерекшелігі,
ойлау сипаттары, образдың дүниетанымдық арналары өрнектеледі» [70, 6 ... ... ... ... ... сәйкес түрліше құрылымдық-
композициялық формада көрініс табады. Психологиялық баяндау түріндегі кең
тараған түрі – ішкі ... ... ... ... ... Б. ... ... шындығын барынша мол әрі дәлірек көрсету»
мақсатымен түсіндіреді [70, 87 б.]. Ал оның ғылыми тұрғыда ... ... ... ... дейді: «Әдебиеттану ғылымына келелі бір ... ... ... ішкі ... ... зерттелуі батыста модернистік
бағыттағы жазушылар (М. Пруст, Дж. Джойс, Ф. Кафка т.б.) өмірге әкелген ой
ағысы ... ... ... мен ... ... әдебиетінде (Л.
Толстой, Ф. Достоевский т.б.) бой көрсеткен ішкі ... ... ... [71, 4 ... (семиотика саласы), философия мен мәдениеттануда ... ... ... ... ... ретінде қарастыру үрдісі
қалыптасқан. Өзіндік коммуникативтік байланыс ... ... ... ... ... ... деп ... бұл
құбылыс көркем шығармада кейіпкер жан күйзелісін, ... ... ... эмоционалдық жағдайын, бейсаналы сипаттағы ой ағымын ... ... ... Ю. ... ... ... ... жіберуі,
яғни бұдан хабардар адамға жіберуі таңғаларлық жайт. ... бұл ... ... әрі ... ... жүйесінде маңызды рөл атқарады»
[43, c. 24], – дейді.
Әдепкі ... ... «Мен – ... ... ... ол «Мен – Мен» ... ... асырылады. Айтылмыш
әрекеттегі ақпараттық хабардың уақыт бойында ... ... ... ... сақталмайтындығын ескерсек, бұл арада санадағы ой ағымы
тілге тиек ... ... Ал ... ... ... ... түрі ... де сөз арқылы қалып табатыны белгілі. Ішкі күрделі
үдерістерді бейнелі жеткізудің өзі осы ... ... ... ... ... ... тән бұл ... сана астарларында жүріп жататын
шығармашылық әрекет деп ... жөн. ... ... үдерісін бейнелеуде
әдеби автокоммуникация туынды өзегінің пайда ... ... дара ... идеялық тұжырымдамалары мен философиялық-эстетикалық ұстанымдары
сипатында сараланады. «Мен – Мен жүйесінде ақпараттың ... сол ... ал ... ... процесінде жаңа мағынаға ие болады» [11, ... ... ... ... еңбек тұрғысында қабылдаса,
берілетін хабар шығармашылық өнім – көркем туынды не оның ... ... ... ой ... ... ... т.б.) ... ие.
Талант иесінің интраверттік қыры тұрғысынан зер салсақ, ішкі сөздер –
адамның ойлау үдерісінің өнімділігін көркем түрде ... ... ... ... ішкі ... ... қаһарманның жан дүниесін
сомдауға бағытталатындығы анық. Ал композициялық ыңғайда ... ... ... ... ... ... ... құрылымында әрқилы
сипат алады. Мысалы, М. Қанафина белгілі ... Д. ... ... қарастыру барысында жазушы прозасындағы монолог
қызметін былайша жіктейді: 1) ... ... ... ... жан ... ... монологтар; 2) өмірдің мәні туралы
адамгершілік ізденістерді сипаттайтын монологтар; 3) ... ... ... ... шешім қабылдауды бейнелейтін монологтар; 4)
әшкерелеу сипатындағы монологтар; 5) ... ... ... ... ... сипатындағы монологтар» [72, с. 19].
Әуезов шығармашылық тұлғасын мүсіндеуге ден ... ... ішкі ой ... ... ... түрлері кездеседі әрі олар
психологиялық мотивация тұрғысында да әрқилы.
Құрылымдық-стилистикалық, пунктуациялық тұрғыда ішкі ... ... ... ... көп. ... байланысты автор және кейіпкер
монологтары ажыратылып, нақты айтушы позициясын айқындауға болады. Монолог
ұғымының ... ... ... аспектіде қарастырған зерттеушілер
пікірін ескере отырып, көркем бейненің рухани әлемін ашу ... ... ... ... төмендегідей саралауға болады.
Кейіпкердің ішкі монологы. Қаһарманның ішкі психикалық үдерістерін
бейнелейтін толғамдар тікелей кейіпкер ... ... Бұл ... ... ... ... қозғалысы нақты лингвистикалық
мәндегі ішкі монолог түрінде көрініс береді. «Көркем мәтінде ... ... ... ... табу ... еңбегінде
Е. Гончарова: «Ішкі монолог – көрнекі ... ... не ... [54, с. 74], – ... ... ... автордың «көрнекі
түрдегі» қатыссыздығы қаһарманға тиесілі ішкі сөз мәтінінің ... ... ... ... Психологизмнің құрамдас бөлігі
сапасында бұл ұғымды тыңғылықты зерттеген А. Есин пікірінде әдеби-көркемдік
талап бар: «Нағыз ішкі монолог – ... ... ... ... ... ... ойластырылмаған, өңделмеген, табиғи ойлары» [30, c.
40].
«Ұлттық прозада ішкі сөзді, әсіресе кейіпкер ... ... ... ... ... ... және ... баяндаудан мүлде
бөлектеп, ішкі монологқа айналдырған М. Әуезов болды» [73, 48 б.], – ... ... ... ... ... ... ... туындылардан қаламгерлердің қаһарман ішкі ойын ... аса ... ... ... соңдағы» басты қаһарманның ішкі толғамдары романның екінші,
үшінші және ... ... ... ... ... сюжеттік желісінің
бұл тұстарында Мұхтар – ер жеткен, болашағынан үміт ... ... оқи ... елге ... уақытын суреттейтін эпизодтарда Мұхтардың
рухани өсуі, жетілуі өзге қаһармандардың көзқарасымен сипатталады. Мысалы,
Қасымбек, Нұрмағанбет, Тәуке, ... ... т.б. ... диалогтық
жағдаяттарда айтылған пікірлер Мұхтардың қоғамдық-әлеуметтік, ... ... аша ... Ал ... ... ... ... сомдауға қатысы бар Шөпіштің ішкі ой қалпындағы бағамы жас
жігітке ... ... ... ... ... қызмет етеді.
Өзге кейіпкерлермен арадағы сұхбаттардағы Мұхтар сөздері оның ақыл-парасат,
білім деңгейін, Абай ... ... ... өмірлік ұстанымдарын ортаға
салады. Романның басты ерекшелігі де осыған байланысты: идеялық-көркемдік
қабаттарды тұтас қамтитын ... ... зер ... ... әлеміндегі ой-сезім қозғалысы үнемі дерлік сырттай бедер тауып жатады.
Бұл айқындалып келе жатқан талант қырын, ...... ... ... ... ... бақылау үлгісі
болып табылады.
«Психологизм мен әлеуметтік жағдайдың өзара байланысы қай ретте адамның
өз жанымен арпалысының нәтижесінде жүзеге асады. Әлеуметтік ... ... ... ... қозғау салатын секілді» [74, 184 б.].
Кезінде Абайға қастандық жасалған ... ... ... ... өрнектелген. Өткен заман суретін барша жанды келбетімен көз алдына
елестететін Мұхтардың ішкі сөздері төмендегідей:
«Неткен ғана жауыздық пен зұлымдықты ... ... еді. Жат ... бет ... ... бізде. Тағылық болар мұнымыз. Қайран, Абай
аға, сен болмасаң біз Пушкин мен Толстойды білер ме ... ... ... ... ... ... ... қасқой басқан таңба болып ... ... ... ... ...... ... ғана болар?»
[59, 273 б.].
Мұхтардың Абайға қарата айтылған ішкі ... бір ... ... ... ... ... синтаксистік құрылысымен де, адресаттық
бағытымен де жауапты қажетсінбейді. Енді бір жағынан, кейіпкер ойы ... ... ... ... өзі ... тіреген Көшбикеде бір кезде Абайға
қол көтерілгенін ауыр қиналыспен түйсінеді. Сондай-ақ кейіпкер ... ... жеке ... ... гөрі топтық үнге жуық болғандықтан,
ұрпақ атынан сөйлеу ... ... ... ... Д. ... ... жолы» романы кемеңгер
жазушы М. Әуезовтің тауқыметі көп шығармашылық еңбек жайлы өмір ... ... ... ... тұжырымдарын қамтиды.
Мұхтардың Абай әнінен туындаған ой-сезім ассоциациясы ішкі толғаныспен
бедерленген: «Бәлі, шіркін, сүйіспендік деген өтті-кетті ... ... пен ... емес шығар, жан азабы, дерт ғазауаты болар. ... саз соны ... ... ... ... ... жылап туады, кейіп өледі.
Екі ортада дүниенің рахатының қайда ... ... ... ... ... мақтанып, есіл өмірді ескерусіз, босқа, жарамсыз қылықпен қор ... де, ... ... бір ... өмірді бар малына сатып алуға таба
алмайды» деген ақын ... ... сол ... ... барын салады»
[40, 13 б.]. Өмірдің мәнін саралауда, ақыл ... ... Абай ... ... моральдық-эстетикалық, философиялық
ұстанымдардың үндестігін айғақтайды. Ән әуенінің Әуезов көңіл-күйіне әсері
тұлғаның синестезиялық қабылдау ... қиял ... ... ... ... ақын жүрек қылын қозғайтын ән қайырмасын аңырата қайырғанда
төскейдегі қызғалдақ қыздар ... ... боп ... тербеледі,
ақынның деміне, көзіне арбалады, ынтық, ыстық ықылас лебі еседі, арулар
жүзінен ... ... ... ... ... [40, 13-14
бб.].
Өзіне арналып айтылған құттықтаулардың кейбірін әсіре мадақ, марапат
санайтын Әуезов өзге ... ... ... ... наза білдіреді:
«Бәлі, жел сөзден жіп ескенді қашан қояр ... ... ... толған,
тойлаған қаламгер деп жылап отырсыңдар, жазушылық қарызым ел алдында ... деп ... мен» [40, 23 б.]. ... өз-өзіне есеп беру парызын
сезінетін қаламгер алпыстың асқарынан ... ... ... ... ... шолу жасайды. Мұнда айтары, жазары әлі де таусылмаған,
кеудесін толтыра лықсып жатқан ... ой ... кілт ... ... ... ... қаяу мұңы жатыр.
«Ішкі монологта көбінесе сөйлеуші адам өз өміріне, өзінің ішкі жан
дүниесіне тереңдей ... өз ... ... ... Жазушы
қаһарманын өзімен-өзін сөйлестіру арқылы оның ... ... ... ... ... ... ... жетектеп, ертіп апарады» [75, 70
б.]. Тұлғаның ішкі сырды ... ... ... ... ... ... ... тән ішкі монологтың өзгешелігі анықталады.
Көңілдегі көрікті ой – қаламгердің дүниетанымдық ... ... ... ... ойы ... ... ... соны бір әлем
бейнесін сомдаған Әуезов ... ... ... ... ... сомдалған кемеңгер жазушының табиғат қойнауынан
өз жанына жақындық табуға бейім ... жиі ... ... ... ... өзі ... ... жақындау болар, табиғат тәңірден өзіңді-
өзің іздеу шығар. Мұз басқан ұлы асқардың кеудесін күнге ... ... ... ... ... ... бас жасыл шыршаның қысы-жазы өңін
бермейтіні топырақ қасиетінен... тегінде биік пен беріктік егіз ... ... ... бой салған тәкаппар биіктер болмаса, майда әңгіме, ... ... ... ме бәлкім. Уысыңды толтырып аузыңа апарсаң тіс
сындыратын кәусарынан ... ... ... әтір ... самалын құныға
жұтып, қиын қияға ұмтылып, сонабір биікті меже тұтып ... ... ... ... [40, 153 б.]. ... пен жан ... ... тақырыбындағы кейіпкердің ішкі монологы антика ойшылдарының өнер
туралы толғамдарымен сарындас. Өнер ... туу ... ... деп түсінетін Аристотель, Платон пайымдары Әуезовтің ішкі сөзінде
тұлғаның өзін-өзі тану әрекетіне ... ... ... ... ... ... ... туралы түпкі терең ағыстарын – ... ... ... ой ... ... ... ... тіршілік дәмінің таусылар шағын ішкі бір түйткілмен ... ... ... ... мұң – ... ... Тегінде, өмір сүру
дегенді жазу деп қабылдайтын күллі қаламгер ... үшін сыр ... ... ... ... ... сүзгісінен өткізіп, көркем сөз кестелеу
бұл дүниедегі ең қимас дүние: ««Мен ... деді ... ... – шағын
халықтың асқар таудай арманын, тірі ... ... ... ... ... ... бірімін; айтқаным бар секілді, айтпағым одан
да көп, ауыз тұшырлық шығарма жазған секілдімін, жазарым одан жүз есе, ... мол, ... ... ... деп ... жүргенім жоқ, ойға түйгенімді,
білгенімді келістіре көркем кестелеп қағазға ... ... ... ... жүрген арықпын. Абай айтқан «ойы арықпын»...» [40, 63 б.].
Бір топ әріптестерімен делегация құрамында ... төрт ... ... ... жан ... қилы ... ой-сезім
сапарлары негізінде аралатады. Таң шапағы елі Жапонияға ... ... ... іштей тіршілік жайлы философиялық сауалдарға жауап
іздейтін рухани-адамзаттық толғаныстарын ... ... ... шыңына
шығып, жан сарайымды тазартсам деп аңсары ауатын Әуезов бұл сапарға іштей
түлеу, жан жарасына дауа іздеу ... ... ... мәдениетін қаймағын бұзбай қадір тұтып, сақтай ... ... ... ... ... кейіпкер ойының сұңғылалығын айшықтайды.
Көңіл зердесімен өзгелердің ішкі ... ... жан ... ... ... қасиеті оның балықшы қартпен үнсіз тілдесуі үлгісінде көрініс тапқан
[40, 48 б.]. Енді бірде жапон ... ... ... ... ... ... ... арақатынасы сияқты көркемдік
сипатта суреттелген. Бұл эпизодтық суреттеменің ерекшелігі әлгіндей ішкі ой
құпиясын ашу қасиеті екі ... де тән. ... өз ... қазақ
қаламгерінің сырт тұлғасы мен ішкі ... ... ... ... ... ... ашық түрде мінездеме жасайтын жапон
жазушысы Әуезовтің мінез-құлық, темперамент, өмірлік ... ... ... ... [40, 56-58 бб.]. ... ... ... қатынасын елестеткенмен, идеялық және логикалық тұрғыда
оларды ... ішкі ойы ... ... ... ... ... халқының
мөлдір достық сезімін, арамдықтан ада тұнық жанарын көріп, ақ-адал пейіліне
тәнті болып аттанады.
Қаламгерлік өмір жолының ... әсте ... ... ... ішкі ... арна сатылап дамиды: «...бәрінен де ой баққан
ауыр, өз-өзіңнің өмір жібіңді қолмен өртеген ... ... болу – ... Өз ... ... ұмтылу, ақыр-соңында бес-алты кітап шығарып, ... ... ... ... сөз ... ... биік дарыныңның
көлеңкесіне өсіп көк шөптей қаулаған ұрпағыңа азды-көпті дәулет ... ... ... ... мұң ... ... ... өзіңді келер-ау
деп күткен көз жанарын талдырып... түк ... ... ... ... ... жоқтыққа жұтылу шығар» [40, 152 б.].
Мәтін ырғағынан лиризм лебі ... ... ... көңіл-күй
әуенімен, әсерімен көмкерілген жазушылық ғұмыр ... ... ой ... ... ... ... даму тізбегі тұтас тіршілік қам-
қарекетін сомдайды. Монологтағы ой динамикасының ... көп ... ... ... ... ... ... сөз бірліктері
лексика-семантикалық тұрғыда құлдырау үдерісін бейнелейді де, жалпылай ... өмір мен өлім ... ... ... ... болғанда да, ішкі монолог адамның жан ... ... ... [69, 88 б.]. ... ... ... бір ... болып
саналатын ішкі сөздің берілу тәсілі авторлық идеяға, ... ... ... байланысты.
Кей арада кейіпкер толғаныстарын бейнелеуде ішкі монологтан гөрі автор
бағамы тиімдірек саналатын жағдайлар да ұшырасады. ... жан ... ... таса ... ... паш ... ... жолдарының да кемшін соқпайтынын көреміз. Жалпы «Ішкі монологтың
авторлық түрлері үш ... ...... Г. ... – Кейіпкердің
ой-сезімін жеткізетін автор сөзі; тура автордың өз ... ... ... кейіпкер рөліне көшкен автор сөзі» [71, 19 б.].
Кейіпкер ой-сезімін бейнелейтін психологиялық баяндау түрі ... ... ... ... ... жүзеге асырылады.
Қаламгер идеясы негізінде саналы түрде жоспарланатын немесе шығармашылық
үдерісте көркем ойдың ... ... ... табатын ондай психологиялық
баяндау үлгісі автор мен кейіпкер сөздерінің ортақ позициясынан беріледі.
Әдетте бұл ұғым қос үнді сөз не ... төл сөз деп ... ... ...... мен ... ... ортақ төл сөз
түрінде бірігуі» [54, с. 74].
«Бәлі, шіркін! Сағатына үңіліп дегбірі ... ... ... қалады екен, бұған қаратып айтылар мадақ, марапат сөз ... ... деп тегі ... ... ... ... ... уақыттың мұны да жар
жағаға тықсыра ығыстырып, уыстағы құмдай тез-ақ сусып қадірі артып бара
жатқанын, ... дәмі ... ... ішкі бір суық үреймен
сезгендей ме; көріпкел емес, сәуегейлігі жоқ, әйтсе де ... ... ... ... ... ... аян ... бола ма-ау;
кешегі өмірдің алыс-жұлысында ащыласқан дос-жаранмен қайта табысыңыз,
татуласып ... ... ... ... ... ... жан әлеміне көбірек шам жағуға тырысыңыз... аптықпаңыз... деген
пәтуаны санасына сіңіргендей сезіле ме-ау. Дегбірін ала түскендей ме ... көп те ... аз да ... үш ... ... ... дәм-тұзы, ырзығы
қалғанын жобалап болса да арғы бір аңғарымен болжағандай ма» [40, 5-7 бб.].
Жоғарыда Д. Досжанов ... ... ... автордың кейіпкер
рөліндегі толғауы деп қарастыруға негіз бар. Біріншіден, кейіпкердің ... ... ... ... бір ... ... ... өткен. Қаламгер
графикалық тұрғыда монологты тұтас шығарма мәтінінен ... ... ... ... ... ... логикалық өрнегімен бөлектеніп тұрады.
Екіншіден, ... ... ... ... ... ... етене субъективті көзқарасын барлауға болады. Осылайша, автордың
кейіпкер ... ... ... ... көрініс тапқан. Ал үзінді
соңындағы реалды шындықпен астасып жатқан дерек («үш жарым ... ... ... ... ... жобалап болса да арғы бір ... ма») ... өз ... ... ... ... ... баяндаудың әлеуетті позициясы авторға тиесілі екені
белгілі. Бейненің ішкі аясындағы рухани құбылыстардың түп-тамырын сыртқы
қоғамдық-әлеуметтік, философиялық-мәдени факторлармен ... ... ... ... ... жүргізуде тиімді жол
авторлық психологиялық баяндау болып табылады. Өзі ... ... ... ... шынайы өрнектейтін автор ой-толғамы – көркем әлемдегі
ақиқат бейнесі. «...Жазушы өзіне тиісті бесаспаптық ... ... ... ... мен ашық ... қалған бос кеңістіктерді өмір
шындығына лайық нанымды ... ... ... ... [69, 6 б.].
Қаһарманның рухани, творчестволық өсу сатыларын баяндайтын «Абайдан
соң» романында жас ... ... көп ... ... баяндау арқылы жүзеге асады. Бейненің тікелей өзіне тиесілі
ішкі ойларының композициялық шекаралары емле ... ... ... ... ... ... құрамына еніп кеткен.
Ер жеткелі Абай шаңырағына алғаш келген Мұхтардың ақын ... ... ... ішкі ... ... ... «Ділдә мен Әйгерімнің
сөздері тек өзіне ғана арналып айтылғандай сезінген Мұхтардың ... ... тына қап, тағы бір тың ... ... болды да қайтадан дүрсілдеді.
Денесін сәт сайын шарпи бастаған қызулы леп, ойына ... нұр ... ... боп ... – деп, ... Абай ... ерекше атмосферасын
аңдатады. Қарт аналардың өзіне деген ілтипатын, үміт артқан ақ пейілін
салмақпен ... ... ... ... ... ... жалғастықты
түйсінуі суреттелген, – Не айтты бұл ... ... – деп ... ... ... ... ... Мұхтардың бір ғаламат күш тағы да мысын басып,
одан жауап сұрайтын ... Сол ... ... ... ... ... талпынып, алға ұмсына берген...» [59, 62-63 бб.].
Жан дүниесіндегі ... ... ... ... ... ... ... таңғалыс эмоциясын сыртқа тепкен. Объективтілік, салқын
ақыл-ой арқылы түсіну мүмкін емес бөгде ... ... ... ... ... өзімен-өзі болуға құмарту интенциялары шығармашылық
қажеттіліктен ... К. ... ... өз ... ойға ... ... ... табиғат аясында суреттейді. Дүйсен қарт бастаған
бір топ азаматтардың Абай ізі ... ... ... ... ... еске
алуға шығатын сапар романның көлемді бір эпизодын құрайды. Жас Мұхтар Абай
ізбасарларынан бұрын өзі ... тың ... ... жүріп, түрлі
ойларға шомады. Бірі ақын аға бастан кешкен ұлы сезімдерге бөлесе, ... ... ой ... ... оны іждаһаттылықпен зерделеуге
жетелейді. Сондай сәттердің бірі:
«Кең байтық туған жердің бір тамшысындай ғана көз ... ... ... өнер ... бой ... Абай соның бәрінің
алып діңгегі болып биіктейді де сағым жортып үнсіз жатқан дала ... ... ... ... Осы бір ... ... ... өз ойына өзі
есеп бергісі ... да ... ... ... – деп ... ... [59, 220 б.].
Әуелі автордың, кейін кейіпкердің сөзімен берілген ішкі ой Мұхтардың өз-
өзімен сырласуын аңғартады. Ішкі монологтың айқын үлгісімен тырнақша ... ... ... ... ... ... эмоциясын арқау еткен. Алайда
сөз болып отырған Абайдың рухани ... ... дәл өзі ... ... ... ғана аян.
Мұхтар Шыңғыстың бел-белестерін шарлай жүріп, кейіпкер ... ... ... ... еске алады (Асан қайғының
Шыңғыс жеріне айтан сыны). Ой ... ... ... ... ... туралы (Абай; Нысан абыз, ... ... ... баяндаулары кейіпкер толғамдары ретінде ұсынылған:
«Өзімен-өзі сырласқысы келген бүгінгі осы сәтке қазіргі оңаша ... ... ... ... тұр. ... ойлап қараса, Абай үйінде кездескен
сол адамдардың ... ... ... ... қалған сияқты. Алуан түрлі
адам ... ғана ... ... ... ... өзінен қыруар қырсықты
жинап жүрген жат көріністер де бой көрсетпей қоймайды.
Абай үйіндегі ... Абай ... да ... ... ... және үлкендер
жағы жастардың жалпы өрісін байқағысы келеді-ау деген болжам жасаған-ды»
[59, 112-113 бб.]. ... ... ... ... ... бойлап, тұлға танымындағы нақты әлем (реалды өмірлік орта)
мен көркем әлем (көркем ... ... ... ... ... ... жанды бейнесін елестету – ой-қиял
аумағында жүзеге асып жатқан шығармашылық үдерістің ... ... ... ... төлеу сөзбен жеткізілген кейіпкердің ішкі сөзі)
идеялық ... ... ... ... ... ... түптұлғаның абайтану саласында атқарған ... ... ... ... шешім тапқан. Баяндау тікелей автор атынан
жүргізіліп, сырттай бақылаушы ... ... ... бейненің ішкі
кеңістігіне ұмтылған.
Келесі үзіндіде де кейіпкер жан әлеміндегі психологиялық күй ... ... ... ... ... ... әсер етті. Орыс
романдарын көп оқитын ол жаңа бір кәтап оқиғасымен ... ... ... көп дүниелер елестеп кетті. Бірде Дон-Кихот, бірде Дубровский, енді
бірде «Дворян ұясындағы» оқиғалар ... ... ... ... ... ... ... біріне ұқсамайды. Ол қазір ... ... көз ... ... ... өз ... ... ғажайып
оқиғаларының куәсі болып отыр. Әрбір жазушының естіп, көрген оқиғаларына
ғана ... өз ... да ... ... ... Бақтыбайдың басынан
кешкендері ешбір жамау-жасқаусыз-ақ қағаз ... түсе ... ... ... ... ... тек ... ғана емес, үлкен бір шығарманың
басты ... еді. Бұл ... жаза ... ... ... ... ... тізбектелген көріністер, Бақтыбайдан естігендері, Жұмаштың қараңғы
түнде ... ... ... ... ... ... өзіне бұрын
беймәлім бір күшті сезім бойын билеп кетті» [59, 242-243 бб.].
Әйгілі «Қараш-Қараш оқиғасындағы» басты ... ... ... ... ... ... ... қанық болған Мұхтардың
творчестволық шабыт кернеуін айрықша сезінуі ішкі ой ... ... ... еді. ... өмір ... ... кейіпте қабылдай білетін
талант қасиетін жазушы өз тарапынан сипаттауды жөн санаған. ... ... ... ... ... бойында қаншаға созылғаны белгісіз.
Қым-қиғаш оқиғаларды басынан өткерген Бақтыбайдың ... ... ... ... көркем бейнелермен іштей салыстыра бастауы, ... көз ... ... ... ... алғашқы штрихтары болып
көрініс тапқан.
Анасы Нұржамал мен аға-жеңгесі ... ... соң ... ... ... шақ ... есею, азамат ретінде жетілу
кезеңімен қатар келді. Басқа түскен қайғы романтик жас ... ... Әрі бұл оның ... аяулысы Кәмештен айырылуымен жүрекке
жара салған уақыт болды. Қат-қабат трагедиялардан көңілі жабыққан ... бен ... ... ... ... ... іздеуі – табиғи арнамен
өрбитін құбылыс.
«Басы ауған ... кете ... ... ... ... ... ... Олар өзін жазуға жетектегендей үйме-жүйме төгілген
ойлар Кәмештің айналасында өрбіп кетті. Қайдан ... ... ... пен ... Қалқаман мен Мамырлар да жетіп үлгерген сияқтанды. Ромео –
Джульетта мен Евгений Онегиндер де көріністеді.
Ойына оралғандарды қағазға түсірсе ғана ... ... ... ... ала сап, жазу ... ... ... столға отырып, жазуға
келгенде әлгі сапырылысып, бірін-бірі кимелеген ойлар жым-жылас боп ... ... ... ... ... қалмағанын көрді...» [60, 389 б.].
Әлем әдебиеті үлгілерінен өзі оқыған ... мен ... ... ... ... тарихи хикаялардан тағдыр ұқсастығын, трагедиялық жағдайдың
түпкі себебін саралаған Мұхтар сүйіктісі Кәмешті де осы ... ... көне ... ... ... өз басында орнауы кейіпкерді
шығармашылық әлеміне бастайды. ... ... ... ... ... ... ... ой қорыту – интуицияның белсенділігі
сапасында пайымдалған.
«Мұхтар жолындағы» ұлы жазушының ... ... ... ... ... ... автор атынан жарыққа шыққан. Көлемді келетін
бұл авторлық баяндау формасы кейіпкердің өнер, ... ... ... ... ... ... дерті – жазу; сөзі таусылған,
қаламынан айырылған қаламгер қасиеті қалмаған, жүзі ... ... ас ... аяқ ... ... көптің бірі... Пендешілік ой,
нәпсі жеңсігінен бір пәс биік жүргеннің өзі ... ... ғой. Өмір мәні ... сүру ғана ... оны сүйе білу де ... [40, 9 б.]. Кейіпкердің ішкі
ойын мінбеден шаршы топ алдында еш мүдірместен ары қарай ... ... ... ... оны еш ... сұрыптаусыз ортаға
салуымен ерекшеленеді. Әдеби-эстетикалық, сыни-теориялық пайымдардың
сырттай екшелмей-ақ ... ішкі ... ой ... ашық ... ... ... сөйлеушінің кез келген сәтте ағынан жарылуға ... ... Әрі оның ... өз ... ғана ... ... да ... мөлдір, ол өз сөзінен ешқашан бас тартпақ ... ... ... ... тынысының күн санап кеміп, ақтық
мәреге қадам басып бара жатқанын ... ... ... «Әр ... ... бағалаған қимас уақыттың уысынан ... ... ... бара ... ... ... бір суық үреймен сезіне
түскендей еді» [40, 35 б.]. Жасы ... ... ... ... ... бір ... ... тіршілік көкжиегінен ылдилай аққан қозғалысындай
тым жылдам, асығыс көшіне назалану бар.
«Үй іші бөгде кісіден босап, өз ойымен өзі ... ... жан ... айтып болмас сіре мұң басатын әдеті. Бұл ... ... ... амал – ... жазу ... ғана. Тап қазір
отыра қалып жазуға да қолы бармайды. Түнемесіне көз ілмей үстелге ... ... ... кезде ғой бас қазаны айрықша қызып, шеке тамыры лып-
лып соғып, денесінде жүйке дірілі пайда болады, көз ... ... ... сөз ... ... Уақыт шіркін ызым-ғайып ұмыт болады, прозаның ішкі
ырғақ, ұйқасымы да кәусәр көзіндей құйылып ... ... ... ... ... ... баурап алады. Осы мезет Достоевскийдің кейіпкері
секілді «спаси меня от меня самого» деп ... жан ... ... ... [40, 35-36 бб.]. ... ... ... қалайтынын тілге
тиек ететін автор ... ... ... шақтағы әдепкі мінез,
үйреншікті әдет ... ... ... ... ... ... ... өнерінің өзіндік психологиясына бойлау талабы бар. Бар ... ... ... бой ... ... мұндай кезде объективті
уақытты сезінуі бөлек. Әуезовтің жазу ... ... ... ... ... ... де ... мүмкін. Асылы, ой-қиял көрігінде
пісіп-жетіліп, қызған шағындағы идеяны қағаз ... ... ... ... бір ... ләззат сезімі баршаға ортақ жайт. Шын
мәнінде, творчестолық азап пен ... ... ... жүретін күйлері.
Д. Досжановтың осындай психологиялық баяндаулары тұтаса келе, жазушылық
тауқыметі тақырыбын жан-жақты қарастырады.
З. ... ... ... романында кейіпкердің ... ... ... ... ... болжамы түрінде
жүзеге асатындығымен ерекшеленеді.
«Бұл кісіде бір оқшау мінез бар секілді. Университеттен шыққалы өкшелеп
еріп қасында келе жатып мен соны ... Ол – осы ... ... ... боп, өз ... өзі ... өз ойына өзі шырмалып қала беретіні. Сөйлеп
келе жатып та ... өзі боп ... Бір ... ... бұл ... ... бері келіп, кәдімгідей ынталана шұқшиып сұрайды. ... ... ... ... тағы да соны ... ... тағы да оғаш ... іштей
оқшауланады. Қызық» [48, 33 б.].
Автор-қаһарман көзқарасымен бақылау нәтижесінде суреттелген Әуезов
бейнесі мұнда характерологиялық қырымен ... ... ... көп
ішінде де оқшау қалып, өз ойымен оңашалануды әдет қылғаны мәлім ... ... ... ... ... ... жігіттің біршама бұйығы
тартқан, жасқаншақтау позициясы бақылау объектісі мен ... ... ... ... ... арғы аңғарымен өзінің тұлға ретінде қалыптасу жолындағы
ғұламаның рухани ... ... ... ... ... әлдеқайда кейінгі ой-өрісін аңғартады: «Ойшылдың қасында
тұрсаң, ... тұра ... ... ойға шомған маңғаз, мағыналы
келбетіне қарап мен де ... ... ... ... – мен» ... Лев
Толстойдың «Наташа Ростова – өзім» дейтіні тегін емес. «Абайдағы» тасқа
қашалғандай таңғажайып қаһармандардың бәрі өзі ғой осы ... ... ... ... ... Абай – ... Енді ... кітапта қай қырынан көрінер екен?
Соны ... ... мына ... Соны ... тұр әрине, өзі Абайға айналып, соны
ойлап тұр. Ендеше, Әуезов қана емес, Абай ғой бұл кісі. Не ... тұр ... ... ... ... ... ... алғашқы махаббат таңын, ару
Тоғжанын ойлап тұр... Шіркін, Тоғжан... Шолпысы баяу ... ... ... ... ... ... ... жүр қайран Тоғжан? Соны ойлап
тұрған-ды Абай – Әуезов!..» [48, 36-37 бб.].
Шығармашылық ... ... ... әдебиеттің озық
үлгілерімен дәйектейтін автор-қаһарманның ой бағыты Әуезов пен ақын Абай
бейнесі арасындағы жан ... ... ... ... сабақтас.
Ішкі толғаныстың экспрессивтік реңкі, өзі ашқан жаңалығына таңдану, тамсану
эмоциялары санадағы ой ... ... ... ... ... ой көшін ұғуға айрықша ынта білдіретін қаһарман – З. Қабдолов өз
болжамдарының шүбәсіздігіне сенгісі келеді. Ойын ... түсу ... ... ... ... ... ойлап тұр-ау мына кісі! Соны ойлап тұр
әрине, өзі ... ... соны ... ... Сондай-ақ, үзіндіден
байқалатын тағы ерекшелік ретінде автор-қаһарман – Әуезов – Абай ... ... ... ... ... ... болады.
Бірінші жақтан баяндау стилінде қаһарманның жан сарайына үңілу
композициялық түрғыда қиынға ... ... З. ... бұл ... ... жүзеге асырған. Шығармашылық үдеріске эстетикалық ... ... ... ... ... – өзге ... психологиялық
күйін түсіну, сезіміне ортақтастық білдіру» [12, с. 329]. ... ... ... ... өзіне телуі, яғни өзгенің бейнесіне енуі бөгде
көзқарас тарабының субъектіге немесе керісінше ауысуы арқылы ... ... ... ... табылады:
«Әуезов ойда. Терең ойда. Мен де ойда отырмын.
Әуезов не ... Мен не ... ... ... бір ... екі ұшын ... отырған шығармыз-ау, сірә...
Мынадай да бар: адам адамды түсіну ... өзін сол өзі ... ... ... қоюы ... Дәлірек айтқанда, адам сол өзі түсінгісі келген
адамға айналуы керек. Метаморфоза!..
Түбегейлі түлеу!» [48, 117 ... ... ... ... ... орай ... ... мүмкіншілігі аясын кеңіте түсу мақсатында ... ... ... ... ... тұрғыны таңдайды.
Туындыдағы Әуезовтің қаламгердің қызметін талқылау эпизодындағы авторлық
баяндаулар ... ...... ... егіз ... ... ... өмір жолының бел-белестері талқы эпизодының түрлі ... ... ... ая мен ішкі ... ... оппозициясын
құрады: 4-тарау) [48, 108-156 бб.].
Жоғарыда айтып өткендей, субъект әрекеттерінің ішке ... ... төрт ... ... ... өзін-өзі тану, өзін-өзі бағалау,
өзін-өзі қалыптастыру, өзімен-өзі қарым-қатынас жасау [7, c. 115]. ... осы ... ... қырын жан-жақты суреттеуде
романдардағы ішкі ой (сөз) түрлерінің көркемдік деңгейі айқындалады.
Көркем сөз ... ең ... ... адамының өзін тануға
бағытталған философиялық, рухани-эстетикалық ізденістерін ... ... К. ... қаламымен сомдалған жас Мұхтар бойында оянып келе
жатқан талант табиғаты кейіпкердің өз позициясынан да ... ... ... ... ... сөз ... бет бұратын Мұхтар
психологиясындағы алғашқы шығармашылық қабілет нышандары оның өзіне де
таңғаларлық жайт. Д. Досжанов ... ... өнер мен ... жазу
еңбегінің бейнеті мен зейнеті жайлы толғаныстары ... өз ... ... ... ... ... ... өз көңіл айнасына
үңіліп, шығармашылық келбетін зерделейтін ішкі монологтары – өзін ... ... өзін тану ... ішкі ... ... ... да
іске асырылған. Осы ретте ... өзін тану және ... ... жатыр. «Абайдан соңдағы» жас талант Мұхтардың оңаша толғаныстары
жеке басының іс-әрекеттерін ... ... ... ... жолындағы» кемеңгер Әуезов те өз творчествосына рухани-
адамгершілік мәселелердің шешілісі орайында сыни-философиялық ... ... ... ... ... қалыптастыру жолындағы рухани әрекеттері
творчествоның әдеби, эстетикалық ... ... ... басталады.
Өнер дамуының табиғи заңдылықтарына тәуелді жеке ... ... К. ... ... өзінің тұңғыш көркем туындыларын жазбас бұрын
іштей ой өзегін жетілдірумен айналысады. Абай ұстанған идеялық ... ... ... ... ... ... алады.
Кейіпкердің шығармашылық шабыт ... ... ... ... ... ... ... іштей
жіктеле тілдесу әрекеті тұлғаның ... бір ... ... сараптауы болып табылады. Яғни ой нысанасына түрлі позициядан
зер салу дербес байламның ақиқаттығына кепіл. Сондай-ақ, ... ... ... көпдауыстылығы психиканың терең қабаттарын, ... ... ... кестелеуге мүмкіндік береді.
«Адамды биіктететін де, аласартатын да – ой-сезім, – дейді Б. ... ... – осы ... тек қана жазу ... тән көрінісі. Сондықтан ол
біз қаласақ та, қаламасақ та, бізбен бірге, бізді ... ... ... және ... ... ... тіршілігіміздің аса мәнді
мезеттерін мәтін сахнасына сүйреп алып шығады» [69, 106 б.]. Сырт ... ... ... қоржынында қаттаулы хаттай сақталатын адам сырларын
баяндаудың көркем әдебиеттегі ... ... ... ... ... ашумен тамырлас. Бейнелі түрде ... ... ... ... ... адамның жан түкпіріне қол сұғудың, бүркеулі жатқан ой-
сезімдеріне зер салудың да ... ... ... ... құбылыс екені анық. Ал талант ... ... ... ... ... шығармашылық психологиядағы ой еңбегін
барынша шынайы, толымды әрі ... ... жеке ... ... алады.
М. Әуезовтің шығармашылық тұлғасын мүсіндеу барысында ... ... ... ... ... ... игерген. Теориялық тұрғыда
ішкі монолог талаптарына ... ... ... ... К. ... ... ... ұшырасады. Романдардағы оқиғалық динамиканың баяу
ырғағына сәйкес кейіпкер монологтары да көлемді, алыстан ... ... ... тән. ... ... позициясынан жеткізілетін ішкі
сөздердің кейбірі ... төл сөз ... ... ... ... ... ілігеді. Көзқарастар аражігін ажырататын мұндай
монологтар, бір ... ... өзін ... ... ... толғамының субъективтілік сипатына екпін түсіру талабымен ұштас.
Қаһарман ой-сезімдерін өрнектеуде шығармаларда авторлық психологиялық
баяндаудың ... рөл ... ... Жалпы автордың қатысымен
өрнектелген кейіпкердің ішкі сөздері ... ... ... ... ... ... ден ... идеялық арнада
авторлық толғаммен қосарланып, үндесіп кететін тұстары жиі кездеседі.
Жақтық қатынаста ... ... ... ... ... ... ... бір сарасы Д. Досжанов романында қос үнді сөзбен
бейнеленген. ... Д. ... ... ... ...... ... тенденцияларымен, автор мен қаһарманның жуық, кей
арада ортақ ... ... ішкі ... ... ... ... құбылыстарға беретін
комментарийлері түптұлғаға тән стильдік ... ... ... ... ... ой ... ... сөз қалыбымен ұсынылған. Мұны басқаша
кейіпкер рөліне көшкен автор сөзі деп атауға болады. Қос үнді ... ... ... ... ішкі ой-сезім үдерісін барлауға ден қояды.
Авторлық психологиялық баяндаудың кеңінен өріс алып, ... ... ... ... ... ... ... көреміз. Талант табиғатының біртіндеп айқындалуын ... ... ... ... ... «Абайдан соң»
романы жас Мұхтардың шығармашылық психологиясына ... ... ... ... ... ой тебіреністері мен сезім
толқындарын ... ... ... ... ... ... ... «Менің Әуезовімдегі» автор-қаһарман З. Қабдоловтың Әуезов ... ... ... ... ... ... тапқан. Шығарманың жанрлық-
баяндау ерекшелігінен туындайтын шектеулер кейіпкердің ішкі ойын бейнелеуде
бірқатар қиындықтар туғызған. ... ... ... жан әлеміне
үңілудің тосын формасы – эмпатия ... ... ... ... ... ... өзін ... орнына қою арқылы оның ой-
сезімдерін шолудың экспериментальді ізденістерінде интуитивтік зерде ерекше
рөл атқарған.
3 Көркем туындыдағы автобиографизм және ... ... ... және ... мәселесі
Автор көркем әдеби үдерістегі қозғаушы күш иесі – субъект болғандықтан,
оның өз қаламынан шыққан туындысының қабылдану үдерісі ... ... ... ... ... рөлі ... ... басты нәрсе – автордың жан дүниесі” ... ... [76, с. 447]. ... шығарманы авторлық идеяның ірілі-ұсақты
компоненттер композициясы мен архитектоникасы деп қабылдайтын ... ... ... ... күмән келтіре алмайтынымыз анық.
Біздің зерттеуімізде автор мәселесі оның көркем туындыда түрлі деңгейде
көрініс беретін шығармашылық ... ашу ... ... алынады.
Қаламгердің көркем шығармада өз реалды тұлғасын саналы түрде ... ... ... ... ... барысында автор тұлғасы
психологиялық штрихтар, философиялық-дүниетанымдық пайымдаулар, тіпті
сюжеттік-композициялық бөлшектер түрінде ... ой ... ... елес ... ... әрекетті жүзеге асыру барысында жазушы
тұлғасы туындыдағы ... ... ... ... ... Біз ... тұлға» деп атаймыз. Ол шығармашылық әрекеттен тыс өмір ... [77, с. 64], – ... Е. ... ... автор мәселесінің өзекті сипатқа ие болуы,
алдымен, өнер туындыларындағы реалистік ... ... ... ... ... ... бақылау, қазіргі ақпараттық
дәуірде өмірдің түрлі аяларының әдебиетке әсерін айқындау, ... ... ... ғылымының бүгінгі таңдағы ... ... ... ... ... және автор бейнесі ұғымдары арасында елеулі айырмашылық бар.
Автор шығарманы дүниеге әкелуші ретінде көркем мәтінге ... ... ... де, оның ... ... енбейді. Құрылымдық тұрғыда шығарма
тұтастық түрінде ғана автор ұғымымен сабақтасады. Бұл ... ... өз ... ... ... ... жазушының шынайы өмірбаяндық
тұлғасы көркем ... ... ... – дейді В. ...... сөзі жеке ... ... ... ... ... шеңберінде айтылған
барлық сөздер кейіпкер, баяндаушы не лирикалық ... сөзі ... ... оған ... – А.Қ.) тек тұтас күйінде ғана тиесілі» [3,
с. 54].
Ал көркем шығарманың оқылуы үдерісінде пайымдалатын ... ... ... ... ... ... баяндаушы мен кейіпкер
көзқарастарының тоғысы, дүниеқабылдаудың тілдік, сенсорлық, перцептуалды
сияқты психологиялық ... ... ... ... поэтикалық мәндегі автор бейнесі ұғымы туралы жеке байламдардан
ғылыми көзқарастардың ... ... ... ... ... дерлік аталған категорияны зерттеу ... ... ... ... көш ... ... В. ... еңбектеріне
сүйенеді. «Автор бейнесі – бұл барша стильдік құралдарды біртұтас сөздік-
көркем жүйеге ... ... [78, с. 92], – ... ол ... ... баяндауды жүзеге асырушы автор ретіндегі қаламгер ... мән ... ... ... ... ... ... тұлға сапасында
тұжырымдайтын М. Бахтин ойлары да осыған саяды. «Автор – ... ... ... мен ... туындының тығыз да белсенді бірлігі»
[79, с. 16], – ... ол ... ... ... «енуінің» туындыдағы
эстетикалық тұрақтылық жүйесіне ақау келтіретін теріс әсерін алға тартады.
В. Виноградовтың лингвистикалық талдау ... ... ... ... арнада келесі көзқарас та мәндес келеді. ... ... ... жеке ... творчество негізінде біртіндеп қалыптасатын ұғым
деп түсінетін, сөйтіп тұтас күйінде ғана ... М. ... ... ... ... ... ... сипаттарынан
сомдалады. Кей кезде ол өзінің көркемдік ... ... ... ... да ... ... 15], – деп, ғұмырнамалық емес туындылардағы өмірбаяндық ... мен ... ... байланысын тілге тиек етеді. Негізінен өнер ... ... ... ... сомдалу ерекшеліктерін саралайтын
ғалымның сөз өнеріндегі ... ... ... ... жалпылық тән.
Автор бейнесінің көркем әдебиеттегі эстетикалық қатыстылық қызметін
анықтау үшін сөз зергерінің тілдік ... ... ... ... ... Е. ... ... байқалады [80].
“Көркем туындыда автор өмірінің тарихи ерекшеліктері, ғұмырнамасының
өзгешеліктері, мінез-құлық стилі, ... ... ... мүмкін және
солай болуы тиіс” [78, c. 35], – дейді В. ... Бұл ... ... оның ... тікелей қатысы бар эпизодтарды (оқиға, мінез-машық,
т.б.) ... ... ойды ... ... және ол – ... тұрғыда заңды
құбылыс. Дегенмен қоғам – ұлт – адамзат тарихында ... ... ... ... ... объективті таным таразысына салып, субъективті
ой-сезім сүзгісінен өткізу арқылы дүниеге келген көркемдік шындық ... өмір ... ... ... бар. ... ... қойылатын ең
бірінші алғышарт бойынша бұл алшақтық “көркемдік” (“художественность”)
категориясымен түсіндіріледі. Белгілі бір ... ... ... ... сүйенеді деуден аулақпыз. Алайда көркем ойдың дамуы
барысында, жазушы қауым тарапынан жасалған көркемдік-эстетикалық ізденістер
нәтижесінде ... ... ... жанраралық синтездер мәтінішілік автор
тұлғасына деген оқшау көзқарасты қалыптастырды. «Ғұмырнамалық не ... ... жиі ... ... ... ХХ ғасыр жазушысы
оларды деректі жанр үшін де емес, көркем ... ... ... ... да ... көркемдік құрылымның тікелей материалы
ретінде пайдаланады» [26, с. 9], – дейтін Л. ... ... ... ... ... ... ... түседі. Ғалым шығарма
мәтіні шеңберінде ондай өмірлік материалдардың ... ... ... баса ... ... Ал ... автор шығармашылық бейнесінің
көрініс беруін бұдан гөрі терең қабаттардан – ... ... мен ... ... ортақ көзқарас нүктесі (Автобиографизм), автор
мен қаһарман арақатынастарындағы нақты қаламгерлік позицияның басыңқылығы
(Псевдобиографизм (Бұл ұғым ... ... ... Б. ... ... ... атала бастағанмен, термин ретінде бекімеген))
сияқты дәйекті денотаттық белгілерді талдау ыңғайында зерделеген ... ... ... ... ... және ... ... категория сапасында қарастырып, формалдылықтан неғұрлым
ауқымды көркем қабылдау ... ... ... ... ... ... туындыдағы автор тұлғасын шығарманың баяндау тәсілдерін
талдау негізінде анықтауға болады. Шығарманың ... ... ... ... ... ... типтері түрліше сараланады: автор,
автор-баяндаушы, автор-әңгімеші, автор-қаһарман, автор-бақылаушы. Сонымен
қоса, әдебиеттануда ... ... ... баяндау, делдал кейіпкер
арқылы баяндау сияқты күрделенген баяндау үлгілері де ажыратылады. ... ... ... ... ... ... лексика-
семантикалық, синтаксистік сипаттарына байланысты ... ... ... ... ... ... тарамдарға ажырауы әдеби-көркемдік даму
үдерісінің нәтижесі болып табылады. «Жаңа ... ... ... ... ... ... туралы әңгімелеуші, автор-баяндаушы,
т.б. жіктелуіне бағытталды» [82, с. 30], – деген ғылыми ... ... ... ... ... ... ... бақылау және оның
көркем моделін – “көшірмесін” жасау үшін ... ... ... ... ... бар. ... Э. ... Ф. Уэллек, П. Леббок,
Б. Успенскийлер “көзқарас нүктесі” (“точка зрения”) ... ... Р. ... ... ... ... зрения”), “автордың орналасуы”
(“местоположение автора”) атауларын ... Сол ... ... ... ... авторлық тұрғы деген атаулар да жарыстыра қолданылады.
Мұның барлығы ... ... ... ... ... бағыт алатын көзқарас «сәулесінің» физикалық сипатына тәуелді.
Әдебиет тарихынан жазушының өз ... ... ... ... ... ... ... қалам сілтеуінің әдеби-көркемдік,
философиялық-эстетикалық эволюциясын бақылауға болады. Яғни өмірбаяндық
деректі әдеби материалға ... өзі ... ... ... ... деген тың көзқарасты қажетсінуден туындайды. Себебі:
«Көркем шығармашылықтың ... ... ... ... ... предмет
және адресат мәртебелерінің өзгеріске ... ... ... ауысуына алғышарт болып табылады» [83, с. 94]. Шығармашылық
өнімі сапасындағы әдеби туындының көркем ... ... ... ... ... ... ... (рецепция). Шын мәнінде, семиозистік
мәндегі автор (субъект) – предмет (қаһарман немесе ...... ... ... ... орын ... композициялық, баяндау құрылымдарына елеулі құбылулар әкеледі.
Жеке творчествода автор мен қаһарман ... ... өріс ... бір тарихи дәуірде үрдіске айналса, мұндай құбылысты жоғарыда
айтылғандай ... ... ... ... алмасымы деп
түсінген жөн. Ғұмырнамалық сипаттағы жанрдың ... ... ... ғылымында осы ыңғайда саралауға жол бар.
Автор және қаһарман мәселесі ғұмырнамалық жанрда да ... ... ... ... ... жанрдағы нарратив жүйесіне тән басты ерекшелік
жақтық баяндау негізінде анықталатын монологтық үлгі екені белгілі. Тілтану
саласында ... ... ... бір ... біртұтас монологы сипатында
зерделенеді. “Көркем мәтінді тілтанымдық тұрғыдан, яғни ... ... ... ... ... ... ... баяндаудың
жиектік (рамочный) монолог құрылымына келіп тіреледі (мұнда ... ... ... ... ... да ...... Е.
Гончарова [54, c. 5]. ... ... түрі ... ғасырлар
әдебиетінде кеңінен тарап, өзінің ... ... ХХ ... ... ... ... ... дамудан белгілі. Көркем шындықты актант, я
болмаса ... ... ... ... дәстүрі осы кезеңдерде қалыптасты
[84]. Мұнда көп жағдайда басты қаһарман ... өзі ... ... ... ... ... асырылады (автор-қаһарман). Сондай-ақ,
күрделі ... ... ... нақты деректік материалы
(шығармашылық тұлға бейнесі) жақтық баяндау ... ... ... ... ... ... көркем игеріледі. Автордың ... ... ... ... ... ... ... мен өмірбаяндық повесть не роман арасында сәл ғана ... ... ... ... ... қосу ... мүмкіндік
береді” [47, c. 133]. Қай жағдайда болмасын, ... ... ... ... – ең алдымен, шығарманың жанр жағынан деректілік
сипаты. Дегенмен, ... ... ... ... ... тыс
қарастыру әдебиеттанушылық ыңғайда дұрыс бағдар болып табылмайтыны анық.
Яғни мейлінше объективті әрі өнімді талдау көркем ... ... ... ... ... Мұнда зерттеу нысанына көркем туындыдағы автор –
қаһарман арақатынасы алынады.
Ғұмырбаяндық жанрды ... ... ... ... ... ... сәті ... сөзсіз. Арылу интенциясы
қаламгердің өзге ... ішкі ... ... ... ... талабын арқау етеді. «Автордың көп ... ... ... (исповедальный) сипатында келетін өзін-өзі ашуы әсіресе ХІХ-ХХ
ғасырларда орын ... ... ... бір ... қалыптастырды» [22, с.
56], – дейді В. Хализев. Өз басынан өткен ... ... ... т.б.) ... ... ... ынта-ықылас деңгейі қаламгердің өмірлік
тәжірибесімен, мінез-құлықтық ерекшеліктерімен және шабыт кезеңіндегі
ситуациялық көңіл-күй ... ... ... Олай ... ... өз ... негізінде өнегелік-дидактикалық туынды жазу мол
өмірлік тәжірибені қажет етеді; ә) кез ... ... ... ... ашық ... ... ... тұлғаның күрделі интраверттік,
экстраверттік қырлары ішкі ... ... ... ... анықтайды
(күнделік, хаттар, естеліктер, эссе, очерк, әңгіме, роман, т.б.); б) алуан
түрлі ... ... ... ... тұлғаның шығармашылық шабыт сезімін оятуы мүмкін. Бұл ... ой ... ... ... толғаныстарды көркем шығарма
жүзінде жариялаудағы психологиялық ынтасының түрлі деңгейде болатындығын
анықтайды: ... ... ... ... ... оның ... деңгейі, адамдар ортасында танылуға деген ниеті мен ... ... [85, с. ... ғұмырнамалық негізде қалам сілтеуінің ішкі мотивацияларын
шығармашылық ... ... ... ... талдаудың енді бір
арнасы жеке творчествоның қалыптасу, даму кезеңдерімен сабақтас. Фолкнердің
ойынша, тек жас қаламгер ғана ең ... өзі ... ... ... ... кезеңіндегі жас жазушының шығармашылықта өзін басты
нысанға айналдыруы, бір жағынан, өзін-өзі тану, сезіну сияқты ... ... ... болып табылады. Тегінде, субъектінің танымдық
әрекеттері алдымен өзіне үңілуден бастау алуы – ... ... ... ... жас ... өзі туралы жазуға ұмтылысын
нарцистік әрекет деп ... ... бар. ...... ... сүйіспеншілік сезімі» [12, с. 112], – ... ... мен ... ... ... нарциссизмге біршама өзгеше
сипат тән. Суреткердің әдеби туындыда бейнелеген көркем ақиқатының өзіндік
субъективті әлемге етене жақын болуы ... ... ... ... ... одан ... ... Түпкі мәнінде, көркем творчествода өзіне
бағытталған ... ... ... ... ... ... эгоцентристік, т.б.), олар жинақтық түрде шығармашылық тұлғаның
эстетикалық мұратқа қол жеткізу ұмтылыстарын қамтиды. ... ... ... ... ... ... классикалық
психоталдау жобалары арқылы тез-ақ нышан беретін, нашар жасырылған
нарцистік ... ... ... – А.Қ.) ... ... с. 62], – ... Ғалымның нарцистік тұрғыда өзін қамсыздандыру деуі,
әрине, шығармашылық тұлғаның бейсаналы ... ... ... ... қажет ететін белсенді ынта әрекеттерін білдіреді.
«Өткен ғасырдың 20-жылдарынан бастау алған ғұмырнамалық ... ... ... ... ... ... [87, 214 б.], – ... Н.
Омаров ұлттық әдебиет аясындағы көркемдік-жанрлық дамуды ... ... ... ... ғұмырнамалық жанрдың (Мысалы, Ә. ... ... Қ. ... ... ... ... ... дүние» атты мемуарлық, өмірбаяндық туындылары) өріс алғаны сөз
болған. Қазақ әдебиетіндегі ... ... ... ... өмірлік
материалды арқау еткен туындылардың кейбірін бұл жанрлық ... ... ... Қаламгер өзін тұлғаландырмай немесе шығармадағы образдар
жүйесінде басыңқы актантқа айналдырмай-ақ ғұмырнамалық ... ... ... Бұл ... ... жазушының өзі болып табылатын кейіпкер
автобиографиялық генезисінен алыстайды, ал ... ... ... ... ... ... ғана аңғарылады.
Қазақ әдебиетінің аса көрнекті өкілі М.О. Әуезов шығармашылығының
жемісті кезеңінде – 1923 жылы ... соң бірі ... ... ... «Оқыған азамат» әңгімелері автордың шығармашылық тұлғасын
осындай сипатта сомдайтын ... ... ... ... ... ... ... бағытталған әңгімелер жас
қаламгердің рухани-адамгершілік ізденістерін ... ... ... ... ... оның классикалық әлем
әдебиетімен тамырластығы туралы айтпау ... ... Бір ... Абай
поэзиясы арқылы үн жалғап, енді бір жағынан тікелей түпнұсқа арқылы Мұхтар
көкірегіне жол тапқан классикалық ... М. ... ... орны ... Шын ... бұл – өте кең тақырып. Зерттеу жұмысының
өзекті мәселелері тұрғысынан алғанда, біз жоғарыда аталған әңгімелерге ... және ... ... сөз ... Б. ... ... реалистік лиризм И. Тургенев,
Н. Короленко, И. Бунин сияқты корифейлер ... ... ... ... ... – дей ... осы «жемісті бағдар айшықтарын» төл
әдебиетіміздегі М. ... ... бір топ ... өз ... ... ... ... әдеби дамудағы үлкен жетістік ретінде бағалайды [88,
189 б.]. Прозадағы лиризм мен ... ... ... олардың
кейіпкер жан әлеміндегі түрлі эмоционалдық, психикалық, интеллектуалдық
үдерістерді шынайы өмірмен терең тамырлыстықта бейнелеуге ... ... ... ... ... ... ... құрылымынан бедер
тауып жататын прозаға тән лирикалық леп, ... ... мен ... ... ... ... ... деректі дәнекер десек те болады. Себебі
проза әлемінде лиризм тек жазушының жеке ғұмырнамасы мен кең ауқымды тарихи-
мәдени ... ... ... ... ... ... ... жемісті болады.
Әуелбек Қоңыратбаевтың келесі толғамы да осы ой арнасына келіп
қосылады: «1932 ... ... М. ... өз ... сыни реализм
стилінде жазып келгені, ал көзқарасы тұрғысынан ... ... ... ол осы ... орыс ... ... мен Абай ... берік
ұстанған» [89, с. 69]. Ал ұлттық ... ... ... ... ... ... ... орыс классикалық әдебиетімен тығыз
байланыста екені дау тудырмайды.
Ал Д. Максимов ХХ ғасыр басындағы орыс ... ... ... ... ... ... түрлі деңгейдегі ынта-ықылас аталған
дәуірдің едәуір мәнді әдеби ағымдарын қамтып үлгерген еді», [90, с. 34], –
деп ... ... жанр ... ... романның шынымен кең
таралуына ықпал еткен жағдайдың бірі осы шақтарда белең алған қоныс ... ... ... топырақтан табан үзіп, бөгде елді паналаудың да
өзіндік қоғамдық-саяси, тарихи ... ... еді. ... ... ол ... ... тебірене қалам тербеген, сөйтіп мәдени санада
«ғайып болған жұмақ» жайлы мұңды ойға ... ... ... ... бірі – И.А. Бунин.
ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ғасырдың алғашқы жартысында өз ... ... ... соны құбылыс болып қосылған ... ... ... И.А. Бунин шығармашылығының өн бойына желі болып тартылған ... ... ... бірі – ... ... ... деген шексіз де
қалтқысыз махаббат. Жазушының әйгілі ... ... ... ... ... ... Юность») ғұмырнамалық романына
дейінгі аралықтағы қай ... ... та, әсем ... ... ... пен ... кез ... Өзіне ғана тән әлемсезінуі мен көркем сөз
өрнегі бар талантты қаламгердің ... ... ... ... ... әрине, анық.
И.А. Бунин стиліне тән нәзік лиризм мен сезімтал психологизмге құрылған
«Арсеньевтің өмірі» (1927-1938) романы шығармашылық тұлғаның ішкі ... ... ... ... ... жүйесіндегі
эмоционалдық леп естеліктер стилін таныта отырып, қаламгердің жастық ... ... ... ... паш ... Осы ... алғанда
роман автор жадында жылдар бойы жинақталған (роман И. ... егде ... ... ... ... ... ... өрнектеу арқылы
шығармашылық тұлғаның қалыптасуына әсер еткен ішкі-сыртқы жағдайларды
зерделейді.
Аталған туындыларда ... ... ... ... ... қызметі тікелей ... ... ... ... ... ... ... автобиографиялық тұрғысы
төңірегінде болғандықтан, автор, автор-қаһарман атынан жүзеге ... ... тән ... ... мен ... нысанына алынады. И. Бунин мен М. Әуезовтің аталмыш туындыларын
реалды ... тән ... ... ... пен ... көзқарас), психологиялық (тұлғалық, творчестволық)
және поэтикалық (шеберлік және ... ... ... ... ... оңды ... берді.
«Қазіргі әдебиеттануда ғұмырнамалық жанр жаңғырығын еске ... ... ... ... атқа ие болды» [91, с. 11]. Жалпы сөз
өнеріндегі ... ... тыс ... көркем проза деп қабылданатын
мұндай құбылысты С. Ананьева жеке ... ... ... ... ... оның өздігінен өмірбаян болып табылмайтын, өмірбаян ретінде
жазылмаған әрі қабылданбаған ... ... ... [92]. ... кей ... автобиографизмнің күрделенген формасы –
псевдобиографизм құбылысы да ұшырасады.
Сонымен, зерттеу ... ... ... жанр ... ... ... мойындай отырып, олардың ең басты ортақ ... ... ... ... ... айта аламыз.
Творчестволық үдерісте арылу мотиві орын алған жағдайда жазушының сыр
ақтаруға деген ... ... ... ... (Әрине,
шығармашылықтың қашан да жазушының оңаша көркем ойлау ... ... ... ... ... ... ... жағдайда зерттеуді
қаламгерлік психологияға тән автордың көркем мәтінге ену мүмкіншіліктері
шеңберінде жүргізген жөн. ... ... ... ... ... ... ... ұғым сапасында қалыптасып үлгерген дәстүрлі
автобиографизмде автордың шығармашылық бейнесі ... ... ... ... Кей ... ... автордың мәтінішілік
бейнесі елеулі күрделенген формада жобаланады. Дәлірек айтса, саналы түрде
ғұмырнамалықтан бас ... ... өз ... ... ... ... барынша жасыруға, көмескілеуге тырысады. Бұл ретте ... ... ... қайта жобалау (проекция) ғұмырнамалық
қаһарман тұлғасын өзгертуге айтарлықтай үлес қосады. «Проекция – адамның ... бар ... ... (көп ... ... ... мінез-құлық
пен іс-әрекеттерді) өзге біреуге телуінен көрініс табатын ... ... 132]. ... тән ... ... ... ... кезеңінде де
мотивациялы қолданыс табуын осы тұстан ... ... ... ... әңгімелейтін автор-қаһарман бейнесінің екі позицияға ажырауы
нәтижесінде ... ... ... ... ... және ... қаһарман
сомдалады. Осылайша, өмірбаяндық белгі әрі автор позициясымен, әрі кейіпкер
тұлғасымен жасырын түрдегі проекция ... ... ... ... (жасырын / жартылай / жалған автобиографизм) деп
атаған жөн деп есептейміз.
Осы ... И. ... ... ... ... ... ... үндестікті автобиографизм дейтін болсақ, біз атаған М. Әуезов
әңгімелеріндегі өмірбаяндық деректің көркем игерілуін ... ... ... ... негіз бар. Жалпы осы туындыларда ... ... ... ... ... бағдардың өзіндік
ерекшеліктерін төмендегі кесте материалынан ... ... ... ... 2 – И. ... мен М. Әуезов ... ... мен ... |И.А. ... |М.О. ... «Үйлену», |
|құрылымын ... ... ... ... азамат» |
|дағы көркемдік |романы ... ... | | ... ... ... ... атынан үшінші жақтан баяндау |
|жақтық түрі ... ... ... ... – Алеша|«Үйленуде» – автор мен Оспан; ... ... ... ...... мен ... |
|тұлға | ... ...... мен |
| | ... ... ... автордың ресми |Реалды автор өмірінде орын алған |
|материалдың ... ... ... ... еске ... ... | | ... ... өзге ... ... автор |
|құбылысы ... |мен ... |
| ... ... ... ... ... қайта |қаламгердің публицистикалық |
| ... ... ... ... ... |
| ... ... ... ... құрбыма”, |
| ... ... ... керек”, “Қазақ қалам |
| | ... ашық ... ... |
| | ... ашық ... |
«Әдебиеттегі экзистенциализм – ... ... ... ... орны ... ... ... сезіну» [94, с. 7], – дейді
А. ... И. ... ... ... арасында
«Арсеньевтің өмірін» экзистенциализм ... ... ... романда көрініс тапқан идеялық-эстетикалық ой-тұжырымдардың
қыртыс-қабаттары экзистенциалдық сипатымен ерекшеленеді. Автор-қаһарманның
өзі, отбасы, сүйіктісі, ... жері ... ... ... ... ... адам мен ғалам, өмір мен өлім сынды ауқымды да мәнді ... ... ... Шығармадағы табиғат суреті, әлем картинасы әрдайым
Арсеньев дүниетанымы арқылы өмірдің ... ... ... ... ... қайшылықты қарым-қатынаспен тығыз
сабақтастықта өрнек ... ... ... ... ... жылжып
отыратын өткен өмір белестері мұңды ой-сезім әуенімен ... ... (шын ... И. ... ... қабілетіне хас басты
ерекшелік айналаға мұң-шер мен нәзік сезімталдықтың ... ... ... ... осыған сәйкес романның өн бойына желі болып тартылған жүйелі
драматизмді аңғарамыз. И. ... ... ... келгенде, өмір
қайшылығынан, тұлғаның ішкі кереғарлығынан туындайды.
«Арсеньевтің өмірі» – тағдыр ... мен ... ... ... мен ... ... ... арасындағы таусылмас қайшылық
салдарынан дүниеге келген шығарма. Қаламгердің «ғайып болған ... ... тек ... ... ғана ... оның ресейлік кезеңді де қамтитын
бүкіл творчествосына өзек ... идея ... ... ... ... ... ... орыс өркениетінің көз алдында құрдымға батып бара
жатқанын, мәңгілік деп ... ... ... И. ... зор ... қабылдады.
Қоғамдық өмірдің әлеуметтік-экономикалық, ... ... ... ... ... игі ... ... ХІХ ғасырдың
соңы мен ХХ ғасырдың алғашқы жылдарын қамтыды. Осы ... ұлы ... өмір ... ... ... интеллегенциясының сұрыпталу
кезеңі болды. Белгілі тарихи-саяси жағдайға байланысты осы кезде ... ... ... ... Бірі ... ... ... ерсе,
енді бірі консерваторлық көзқарасқа беріктік танытты. Романда осы тарихи-
мәдени, қоғамдық-саяси өзгерістердің ... ... ... ... ... өсу, ... ... қатарлас баяндалады. Жас қаһарманның
тұлғалық кемелдену сапары орыс дворяндығының біртіндеп құлдырауына ... ... ... ... ... ... күнгей жағынан гөрі
көлеңкелі тұсына бұра ... ... ... те ... ... ... ... Арсеньевке тән айналаны жатсыну, жалғызсырау психологиялық
сезімдерінің ... ... ... жаңа ... ... құбылған атамекенге деген наразылығымен, өкініш, өкпе, ... ... ... ... Жас қаһарман позициясына
телінетін эмигрант И. Буниннің өткен өмір ... ... ... ... аясы олардың экзистенциалдық сипатын айқындай түседі.
Бір топ қазақ қаламгерлерінің шығармашылығын ... ... ... ... ... ... Т. Есембеков
ХХ ғасыр басындағы ... ... ... ... түрі – экзистенциалдық
тип бой көрсете ... ... Осы ... ... М. ... ... прозалық туындылары жайлы қарама-қайшылықты ... ... ... ... ... ... ... мәжбүрлейтін құпиялық, айтар ойын сарқып қалушылық, автордың
көмескі ... ... ... бар» ... ... 64]. ... тікелей сезіну арқылы мойындалатын адам мен ... ... М. ... ... ... ... өзегі ретінде
анықтап, осы ... ... ... ... айқын байқалатынын ескертеді.
Қазақ руханиятындағы зор ... ... ... ... ұштастықта пайымдайтын жас М. ... осы ... ... ... ... ... елі ұйымшыл, ері жауынгер, биі әділ, намысқор,
адамы бітімді, қайратты, сауықшыл ... ... [96, 43 б.], – деп ... өзгеше мінездері» атты мақаласында бағзы замандардағы бабаларының
кесек қасиеттерін сүйсіне еске алады. Іргесі бүтін, ... ... ... кез ... елімен терезесі тең тұрған шағындағы ... ... М. ... ... бағамдайды. Бағзы нар ұлдардың ұсақтап
кеткендігіне жа ... зор ... ... ... ... ... малын ұрлауда қалды. Бұрынғы билердің жұрнағы ... жер ... ... ... ... бала да жамандыққа салынып, тіпті оқығандарында да
көпке дейін таты кетпейтін ... [96, 45 б.]. ... ... «тілі
айтқанды қолы қылмайтын тұрақсыздық, ұйымсыздық, басынан аспайтын
өзімшілдік, ездік» [96, 45 б.] ... ... ... ... төркінін
жас қаламгер келесі мақаласында ашады. «Қазақ ішіндегі партия неден?»
мақаласында ... ... ... ... ... ... болып, қысымсыз
еркін өскен табиғатына лайық жауынгер ... ... ... ... ... көп орыс қолына тиді. Халықтың бетіндегі бұрыннан келе жатқан
жауынгерлік мінез қаққы көріп өмір ... ... ... [96, 68 б.].
Этностық құбылудағы ... та ... ... ... ... отаршыл мүдденің қысымымен сабақтастыра, әділ баға ... ... ... ... әмбе ұлыстың географиялық,
экономикалық, қоғамдық-мәдени тіршілік ортасына сай көшпенді өмір ... ... ... жас ... ... ... рухани-ағартушылық
сарындағы М.Әуезов толғамдары тегіс ностальгиялық сарында емес, орайы
келгенде ел ішіндегі өрескел мін, ... де сын ... ... жаппай
ұлттық кемелденуге үндейді. Қалыптасқан ... ... ... алауыздық, дүниеқұмарлық тәрізді мінез қырларын өзге ұлтқа қарап
түзету, солардан үлгі-өнеге алу жағы да ... бір ... ... ... ... ұлы толғағы орын алған
аласапыран ... ... ... ... ... – деп
шырылдай үндеу салады Мұхтардай жас толқын [96, 45 б.].
Осы кезде қазақ қоғамында өзіндік сипаты бар ... ... ... алды. Атына заты сай келе бермейтін бұл типтік нұсқаның ... ... ... ... жамала түскен дәуірлік деңгейдегі рухани
дағдарыс белгісі еді. Жаңа ғасырдың жаңа ... ... ... ... ... ... ... лайықты мазмұн таба алмай сарсаңға түсті.
Қоғамдық өмірдегі азаматтық борышын айқындай алмаған осы ... ... ... жеке бас пен ... ... ... шынайы
түйсінбеу сияқты рухани кембағалдықтың орнын ... бір ... ... ... өз ... еді.
«Үйлену», «Сөніп-жану», «Оқыған азамат» әңгімелерін жас М. Әуезовтің
өзін-өзі талдау, іс-әрекеттерін ... ... ... ... сипаттағы шығармашылық ізденістер деп түсінеміз. Уақыт
көшімен тарих қойнауында ... бара ... ... ... ... ... ұлттық діл ерекшеліктерін жас жазушы шынайы ... ... ... ... ... ... ... алмасымы
сәтінде өмір кешкен қос қаламгердің ностальгиялық ой-сезім толқынысындағы
үндестік таңғаларлық. Егде И. Бунин атамекенге ... ... ... ... аралас әлдеқандай сезіммен зер салмақ болады. Сөйтіп, өткен жастық
дәурені жайлы көңілдегі көрікті ойын ... ... Ал жас М. ... жаңа ... ... ... көңілмен қарсалып, ішкі мұң-шерін көркем
сөзбен жұмбақтап ... И. ... ... автор-қаһарманның
дүниетанымдық ой-пікірлері ашықтығымен, анықтығымен ерекшеленсе, ... ... ... ... көркемдік-эстетикалық көріністерінде де лиризм психологизмнің,
психлогизм лиризмнің ажырама өрімі ретінде стиль түзушілік қызмет атқарады»
[88, 187 б.], – ... Б. ... И. ... мен М. Әуезовтің ... ... енді бір ... ... ... ... ... болып келеді.
«Соңғы онжылдықта зерттеушілердің ерекше назарына іліккен И.А. Бунин
шығармашылығында лирикалық элементтің ... ... ... [97, с.
101]. Алдыңғы дәуірлермен салыстырғанда, ХІХ ... ... ... ... ... әлсірей бастағаны белгілі. Мұның
түрлі себептері болатын. ... жеке ... ... ... бас ... белең алса, енді бір қаламгерлердің фабуласыздыққа ден
қоюы соны ... түр табу ... ... Бұл ретте И. Бунин
шығармашылығын соңғысына ... ... ... ... ... ... табиғаты жайлы жиі айта бастады. И. Бунин прозасына тән
көркемдік ... ... ... ... көңіл бөлген
әдебиеттанушы ғалымдардың (Н. Кучеровский, И. ... О. ... ... Э. ... М. ... Н. ... Л. ... Скобелев, Г. Бжоза, Б. Зайцева және т.б.) пікірлері өзара ... ... ... басты көркемдік-стильдік даралық ретінде
лиризмді атайды. «Бунин прозасындағы ... және ... ... ... ... бар. Ол ... басталады да «Арсеньевтің
өмірі» романында аяқталады... Роман авторында адам мен өмір мәнін ... ... ... ... ... емес деген айқын көзқарас
орныққан» [98, с. 113]. ... ... ... ... ... ... ... ескерілгенмен, жүйелі сюжеттік ... ... ... ... ... саналы ғұмырының
бастау көздерін анықтап, ғұмыр бойы жан дүниесінде ... ... ... ... Әр ... тілге тиек болатын өмірдің
бел-белестері ... есею ... ... кезеңдері ретінде еске
түсіріледі. ... ... ... діңі – ... ... ... лирикалық кейіпкер көзімен қаралып суреттеледі» [99, 183 б.].
Мұндай қалыптасқан дәстүрлі заңдылық тұрғысынан зер ... шын ... ... ... соқпағының оқиғалық желісін тәптіштей тізбектеу
емес, ... аяқ ... ... ... неліктен дәл осындай
арнада бет алғанын іштей ... ... ... ... әңгімелерінде лиризм басты стильдік ұстанымға айналмағанымен,
оның элементтерінің ұшырасатындығына жарқын мысал бола ... ... ... алғашқы нұсқасының «Жас жүректер» деп аталуы әуел
баста әңгіменің лирикалық ... ... ... ... ... ... ... белгілерімен қоса, ішінара баяндаудың лирикалық
әуенді фрагменттері де (әсіресе Жәмила мен Оспанның диалогтық ситуациясы)
ұшырасады. «Сөніп-жанудағы» ... ... ... ... толығымен лиризмге негізделген. Қаһарман рухани әлеміндегі ой-
сезім қозғалысын дәл бейнелеуге ... ... ... ... ... ... ықпал еткен. Анығында, шығармашылық үдерістегі лиризм
көркемдік-стильдік құбылыс ретінде неғұрлым әсерлілікке әрі ... ... ... ... және ... ...... мен шығармашылық тағдыры қым-қуыт
оқиғаларға толы орыс ... И. ... ... жанрындағы танымал
туындысы. Роман, негізінде, бунинтанушы ғалымдар арасында түрлі ... ие. Ю. ... оны ... жай ғана ... деумен шектелсе, енді
бір жағдайда Л. Колобаевамен бірлесе «феномендік роман» деген ойға орын
береді; С. ... ... ... ұзақ ... ... ... көрген; Н.
Волынскаяның туындыға берген бағасы – «лирикалық роман»; В. Вейдленің бұл
жайлы пікірі ... ... Ол ... ... ... бір ... ... «романды алмастырушы дүние» деп, нақтылықтан тартынады. Ал В.
Заманская («экзистенциалдық ғұмырнама»), Б. Аверин («роман-естелік»), А.
Полупанова ... ... бар ... көзқарастарының жалпы бағдары
ортақ. Яғни олар «Арсеньевтің ... ... ... ... ... және ... ой ғалымдар ортасында басым. Қалай дегенмен де, шығарма
қаһарманы Алеша Арсеньев пен автор ... ... ... ... ... ... өмірбаяндық-деректік сәйкестіктерді
былай қойғанда, романның өн бойында жазушыға тән ... ... және ... ... ... мол ... ... өмірін» автобиографиялық роман деуге И. Буниннің өзі үзілді-
кесілді қарсы болғаны ... Бұл ... ... ... ... ... ... көзқарас деп шамалаймыз.
««Арсеньевтің өмірінің» назарға ілігетін ерекшеліктерінің бірі оның
монологтық сипаты ... ... [100, с. 326], – ... В. ... ... ... ... композициялық-баяндау
құрылымы тікелей бірінші жақтық ... ... ... Осыған
байланысты, қаһарман-баяндаушының монологтық естеліктер жинағында тек осы
тараптық ... ... ... ғана ... Яғни ... суреттелетін эпизодтық суреттемелердің жоқтығы роман баяндау
жүйесінің бірізділігін танытады.
Романның өмірлік ... ... еске алу ... әңгімелеуге
негізделуі мемуарлық туындының жанрлық табиғатын елестетеді. Басты баяндау
ұстанымына ... ... ... уақыт екі деңгейде пайымдалады:
қаһарман-баяндаушының әңгімелеу уақыты және ... тән ... ... шақ). ... ... мұндай формалары баяндау барысындағы
түрлі позициялардан, көру нүктелерінен аңғарылады. Қаламгер кей ... ... шақ пен ... (жастық) шақ арасын тілдік деңгейде
(етістік ... ... ... ... ... арқылы) айқын
бедерлейді. Қаһарман-баяндаушының пейзаждық, географиялық кеңістіктерді
суреттеудегі эмоционалды-экспрессивті ... де ... ... түрі
айқындалып отырады. Мысалы, «В стране, заменившей мне родину...» [101, с.
4], «Очень русское было то, ... чего жил я в мои ... ... ... 50], «Боже, как памятны мне эти тихие и ... ... ... ... ее ... и ... ... [101, с. 66] сынды лебіздер өзінің
жалынды ... ... де, ... ... ... толы естелік қалпын сақтаған. Келесі мысалдағы сөйлеуші уақыты
эмигрант И. Бунин тұрғысын анық танытады. Яғни ... ... ... мен ... уақыт аражігі, өзара сабақтастығы айқын: «…Я ровно ничего
не знаю даже о теперешной ... [101, с. ... ... үзінділерден автор-қаһарман атынан айтылған ... ... ... ... поместий, запущенных садов
в русской литературе, и с какой любовью всегда описывались ... [101, ... «Ах, эти ... ... ... ... и ... дорога!» [101, с.
89]. Арсеньев еске ... ... орыс ... ... нақты туындыларға қатыстылығы күмән тудырмайды. Сөйлемдердің
интонациялық лебі мен экспрессивтік бояуы ... ... ... ... ... ... орны толмас өкінішін арқау еткен. Сонымен,
келтірілген ... ... аяда ... Бунин (реалды автор)
мен Арсеньевке (қаһарман) ... ... ...... ... аңғартады. Мәтіндегі баяндаудың аталған ортақ
көзқарастық тұрғысы ... ... ... ... да ... ... ... Олай болса, «Арсеньевтің өмірі» – қаламгер талап-
тілегінен ... ... ... ... қамтыған деректі
көркем туынды. Мұндай шешім романдағы ... ... ... ... ... ... ғұмырнамасын және өзге шығармаларын еске салуы
сияқты өзіндік ерекшеліктер ... ... ... жол ... ... ... ... емес, еске түсіру негізіндегі
шығармашылық ... ... жиі ... ... екені мәлім
[17, с. 128]. И. ... ... ... – драмалық, кейде тіпті
трагедиялық лептегі ой-сезім иірімдері. ... ... ... ... ... ... ... ғұмыр бастауларындағы айрықша әсерлер оның
эмигранттық позициясынан психологиялық түрде қайта ... ... ... ... кереғар сезімдердің өзіндік сипаттағы
үйлесімі қаһарман-баяндаушының ... ... ... И. ... ... бой ... ... қайшылығы, шын
мәнінде де, автордың өзіндік дүниетаным, әлемсезіну қырларына жарық береді.
Жалпы ... ... ... және ... ... жазылған әңгімелерінен
сүйіспеншілік жағдайын ... ... әрі ... ... ... ... сәті ретінде суреттеу талабы байқалады. ... ... ... ... қаһарманы Сезім деген тұжырымға келуі орынды
[98, с. 160]. Қаһарман-баяндаушы өзінің күллі ғұмырына әсерін ... да ... ... ... ерекше мән бере, ... ... ... баяндайды.
Арсеньевке тән жеке бас тіршілігінің болмыстық мәнін пайымдау өзінше
қызғылықты: «У нас нет ... ... ... и ... И ... ... что ... когда именно я родился. Если бы не сказали, я бы теперь и ... имел о ... ... …А ... я и живи на ... острове, я бы
даже о самом существовании смерти не подозревал» [101, с. 3]. ... ... ... жалпыға бірдей ақиқат ... ... ... ... Жарық дүниені соншалық қимастықпен бағалайтын
қаһарман-баяндаушы пенде ретінде өлім алдындағы шарасыздықтан қаймығады.
Перцептуалдық уақытты ... ... тән ... ... ... қалдыру (запечатление), есте сақтау (сохранение), еске
түсіру (воспроизведение) және ... ... ... ... ... өзіндік поэтикалық игерілуін айқындайды. Арсеньевтың өз
ғұмырындағы ... ... ояну ... ... жады жұмысының
ерекшеліктерімен сабақтас: «Самое первое ... мое есть ... ... ... Я ... ... ... предосенним
солнцем комнату, его сухой блеск над косогором, видным в окно, на ... и ... ... одно ... [101, с. 4], – ... жолдар
қаһарман санасының тым балаң кезеңін нақты көз ... ... ... бейнелейді. Қаһарман бір ғана мезеттік мағынасыз суреттің не үшін
жадыда ... ... ... ... ... бір ... мән ... балалық шағын елестететін көріністердің ... ... ... ... (зерделеуі), иістерді сезу арқылы
жадыда қалған естеліктер сапасында бейнеленген. Көркем мәтіндегі ... ... ... қаһарман Арсеньев кей арада өз мінез-құлық
ерекшеліктеріне, психологиялық-физиологиялық сезіну қабілеттеріне дәйектеме
жасап ... ... ... ... мной не ... отца, от матери, но и от ... ... тех ... и ... людей, из которых когда-то ... ... ... была у меня от ... [101, с. ... ... әртекті сезімдер қақтығысы шиеленісе түскен.
Себебі мұнда көзқарас тараптарының ... ... мен ... ... баяу ... ашу ... бар» [102, с. 36]. Адам
өміріндегі ең бір уайым-қайғысыз сәбилік ... өзі ... ... ... болып елестейді. Шындығында, автордың балалық ... ... ... ... ... негізі бар: «Младенчество свое я
вспоминаю с печалью. Каждое ... ... ... ... мир, в
котором грезит жизнью еще не совсем пробудившаяся для жизни, всем и ... ... и ... ... ... ... ... Нет, это время
несчастное, болезненно-чувствительное, жалкое. Может быть, мое младенчество
было печальным в силу некоторых частных условий? В ... ... вот хотя ... что я рос в ... глуши. Пустынные поля, одинокая усадьба среди них.
…И вечная ... этих ... их ... молчание…» [101, с. 4-5] (Курсив
ізденушінікі – А.Қ.). ... пен бала ... ... ... ... ... қылаң береді. Қаһарман-баяндаушының трагедиялық, кей
арада писсимистік позициясы дәл осы уақыттарда қалыптасқан деуге негіз бар.
Байтақ орыс даласының ... ... ... ... ... медеу боларлық еш қызығы жоқ деп түйеді ол. Еске ... ... ... көрініс («я рос в ... ... ... ... усадьба среди них. …И вечная тишина этих полей, их ... ... ... ... [101, с. 5], «все ... на меня в
окно, с высоты, какая-то тихая звезда…» [101, с. 6]) субъектінің ... ... ... ... ... ... білдіреді (Курсив
ізденушінікі – А.Қ.). Қоршаған орта үнсіздігінің себебін ... ... ... ... ғана ... ... те ... Алайда автор-
қаһарман баяндауындағы бірнеше мәрте әрі үдете қолданыс тапқан ... ... ... ... түрде таңдалған лексикалық қолданыстар)
жинақтық түрде тұлғаның қалыптасуындағы мәнді ... ... ... ... тіршілікке жіті назар салып, әрбір көріністен өзінше әсер
алатын Алешаның балаң әлемсезіну ... ... ... ... сапарының алғашқы баспалдақтары деуге әбден болады.
Жадыдағы бір-бірінен үдей түсетін сұрықсыз, көмескі суреттер кейіпкер
жан дүниесінде орнаған мұңды көңіл-күй ... ... Бала ... ... көргендегі әсері кейінгі эмигрант ... ... ... ... ... адам ... зерделенуі бала
назарымен жүзеге асырылған да, оның пайымдалуы ересек қаһарманға тиесілі:
«...стоял за решеткой в ... из этих окон ... в ... их ... ... в такой же безкозырке, с желтым пухлым лицом, на ... ... ... ... и ... что я еще тоже ... не видывал на человеческих
лицах: смешение глубочайшей тоски, скорби, тупой ... и ... с ... ... и ... ... [101, с. 8] ... ізденушінікі –
А.Қ.). Шын мәнінде, кішкентай Алеша танымы бұл бейбақтың сыртқы бейнесін
ғана есте сақтап қалған. ... ... ... ... ... ... көзқарастарын Арсеньевке теліген»
[98, с. 158]. Жылдар өте келе, осы көріністі қайта еске ... ... ... ... ... ... кейіптің мәнін топшылайды.
Кескін-кеспірі аурудан ада емес (ісінген сары ... ... (сұр ... ... ... ... ... зор қасірет пен әлдененің
алдында мәңгіге тізе бүктірген мойынсынуды, сонымен бірге ессіз де күңгірт
қиялды ... ... ... ... ... ... Алеша
Арсеньевтің байқампаздық, дәлдік, жадыда ұзақ ... ... әрі оны ... ... ... ... ... ашумен қоса,
мінезтаным, темперамент тұрғысында қалыптасу арнасын тілге тиек етеді.
Тегінде, бұл ... ... ... ... реалист ретінде жетілу
сапарына мегзейді.
Қаһарманның философиялық-эстетикалық, діни-мистикалық сипаттағы кейбір
толғамдары К. ... ... ең ... дәрежесі жайлы ойларын еске
түсіреді. Келесі үзіндіде бұл дүниелік ... тек ұлы ... ... ғана ... идея қылаң береді: «Но ведь слишком скудно знание,
приобретаемое нами за нашу личную ... ... – есть ... ... ... то, с ... мы ... [101, с. 8]. Арсеньев осы ретте
адамның рухани әлеміндегі саналы, ... ... ... отырып,
сыртқы ортаның әсерінсіз архетип күйінде өмір сүретін мәңгілік ақыл алдында
бас иеді.
Л. Гинзбург: «ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ... ... орыс ... тән шарттылық пен белсенді психологиялық дәлдікті ... ... ... ... ... бұл ... Чеховтан,
Горькийден, Буниннен байқаймыз» [26, с. 110], – дейді. Ғалым айтуындағы
психологиялық дәлдіктің И. ... ... ... ... ... ... ... – қайшылықты эмоциялар мен ұғымдар құйылысынан жаңа ... қол ... ... ... амбиваленттілігі көп жағдайда
оның ішкі психологиялық күйі мен табиғат көрінісінің әлдеқандай ... ... ... ... ... ... ... «Помню:
однажды осенней ночью я почему-то проснулся и увидал легкий и таинственный
полусвет в ... а в ... ... окно – ... и ... ... ... высоко, высоко над пустым двором усадьбы, такую
грустную и ... ... ... ... от ... грусти и своего
одиночества, что и мое сердце сжали какие-то несказанно-сладкие и ... [101, с 10-11] ... ... – А.Қ.). ... ... жан бітіретін автор сәйкесінше бала көзқарасы тұрғысынан зер салып,
ой кестелейді. Жалғыздығынан мұң кешкен сұлу айдың тылсым сәулесі ... ... ... қоса, қайғылы әрі ... ... ... ... пайымдау қабілеті жетілген Алеша Ай мен ... жан ... бар ... ... ... ... татып үлгерген
сәби жүрегі айрықша әсершілдік қасиетімен танылған.
««Ойдан шығарудың қажеті қанша?..» – бұл сөздер ... ... ... ... ... табылады» [103, с. 183], – ... ... И. ... ... ... ... ... ашуға
бағытталған ұмтылысы романдағы түрлі ... ... ... ... өз ... ... қилы өмірлік
ситуацияларды бейнелейтін психологиялық суреттеулері үнемі қайшы үғымдардың
бірлігінен туындайтын тосын эмоцияларға толы.
«И не раз ... я, с ... ... ... ... в этот ... ... одна...» [101, с. 22-23] (Курсив ізденушінікі – А.Қ.).
Арсеньевтің Құдайға ... ... ... ... ... оған деген шүбәсіз сенімі анасының ... ... ... ... ... ... ... ««Арсеньевтің өмірі»
романындағы И. Буниннің діни толғамдары жазушының ... және ... ... ... ... ... ... тауып отырады» [104, с.
37]. Күллі ғұмырын тұйық бір ... ... ... сары ... шешесінің жаратушыға нендей тілек айтып жалбарынатыны Алеша үшін
мүлде ... емес ... ... мол: ... ... күйреуі, отбасының
жан-жаққа тарыдай шашылып, сәби қызының аурудан көз ... және ... тән ... ... Курсивпен ажыратылған сөздер арқылы
автор Құдіретті күш пен өз ... бір ... ... ... сипатын ашады. Бұл, сайып келгенде, бақылаушы-автордың
мінәжат уақытындағы шүбәсіз ... ... ... жан ... ... ... ... айғақтайды.
Бозбаланың алғашқы махаббат сезімін бастан кешуі оны мүлде бөтен халге
бөлейді. ... ... ... ... оның ... ... ... «И удивительно скоро мелькали для меня эти
горестно-счастливые дни. ... с ... ... ... с ней, я, ... ... ... же проходил в кабинет и засыпал
мертвым сном с ... о ... ... [101, с. 104] ... – А.Қ.). ... ... алғашқы ғашықтық сезімді жақын
жездесі Писаревтің дүниеден өткен ... ... ... ... ... мен ... ... ортақ қайғының кейіпкер ... ... ... ... ... баршы күрделілігімен
толымды суреттелген. Сондай-ақ жас ... ... ... ... ... тіпті сүйіктісімен қоштасардағы жан бейнетінен рахатқа бөленуі
сынды қалыпты жағдайдан тыс әсерлері бар. Келесі ... де ... осы ... ... ... ... «Она, наконец, уехала. Никогда
еще не плакал я так ... как в этот ... Но с ... ... ... ... сладчайшей любви к миру, ... к ... и ... ... которую, сама того не ведая, открыла мне Анхен,
плакал я!» [101,
с. 105] ... ... – А.Қ.). ... ... ... ... оның жанын кең дүниеде тербелте отырып, қуанышы мен ... ... ... ... Әрі, осы ... бір ...... осындай
эмоционалдық жағдайды саналы түрде қабылдап, жадыда жаттап қалуға тырысатын
көрінеді.
Бунин стилінде кереғарлық ... жаңа ұғым ... ... жасауда да кездеседі. Тұла бойын алаңдатқан, сөйтіп өзін
түрлі әрекеттерге ... ... ... ... ... қыз ... «Она была похожа на индиянку: прямые, но грубоватые черты
темного лица, ... ... ... ... Но я в этом ... даже ... прелесть» [101, с. 129] (Курсив ізденушінікі – А.Қ.). Оның баянсыз
махаббаты, нәзік те талдырмаш ... ... ... Антонинаға
жолығуының өзі тұлғаға тән сұлулық мұратының оппозициясын ... ... жоқ, ... ... қамындағы қызметші қыздың күтімсіз,
дөрекілеу өң-әлпеті ол үшін – әсемдіктің өзінше бір сипаты. Сырттай ... ... жас ... ... ... романтик.
Писарев қазасынан кейінгі Васильевское үй-жайындағы пенделік тірліктің
өз жалғасын тауып кетуі жігітті өмір мен өлім ... ... ... ... ... ... толассыз тұрмыс қам-қарекеті кей
арада әділетсіздіктің, таяздықтың көрінісі болып суреттеледі де, ... ... ... ... заңдылығы екені мойындалады. Іштей адам
өлімінің тез ұмытылатынына қайғыланған оның жүрегінің ... ... ... лебі ... ... танытады: «Двойственна была и жизнь в
Васильевском. Она была еще ... ... но ... ... ... ... в ... приобретая что-то особенно приятное вследствие
тех перемен, которые в ней произошли и ... ... ... и
крепнущей весенней красоты» [101, с. 104] (Курсив ізденушінікі – А.Қ.).
Кейде ... ... ... ... әлем ... жан
күйзелісіне орай қаһарман дүниеқабылдауында драмаға ... «О, ... ... ... была в ... ... гробовое солнечное молчание,
какая прозрачность воздуха, холод и блеск пустых полей!» [101, с. ... ... – А.Қ.). ... пен өмірдің мәнсіздігін асқына
сезіну нәтижесінде Арсеньев күн райының жарықтығы мен саф ... ... өлі ... ... ... маңғаз қалпынан
ешбір кінарат таппаған кінәмшіл жас өз қайғысына ортақтастық көре ... ... ... өзі мен ... ... біртұтастығына күмән келтіре бастаған-ды. Жоғарыдағы қаһарман
ой-сезімінің реңкі осы жағдайды паш етеді.
Қаһарман баяндауында назарға ілігетін бір ерекшелік – ол үшін ... сол ... ... өзі ... Арсеньевке тән өмір ... ... рөлі ... ... «И ... была моя ... ... длившаяся всю зиму. Анхен была ... ... ... и всего. Но в ней ли было дело?» [101, с. 92].
Бұл жайында В.Я. Линков былай ... ... үшін ... ... ... ... Ал Бунин үшін бұл өздігінен, таза субъективтілігінен
маңызды» [98, с. 106].
Писаревті ... ... ... ... ... ... ағымы былайша баяндалған: «Что будет в этом гробу через неделю,
даже пытался ... ... что ... и в ... срок и со мной то же ... веры в это не было ни ... ... сравняли с землею, на Анхен было
новое батистовое платьице… ласково и беззаветно, все ... и во ... ... ... ... ... 101]. Өлім ... тітіркене толғанатын және ол туралы ойламай тұра
алмайтын қаһарманның сезімдері ... ... ... ... ой ... көз алдында жермен теңесіп, ғайып болған адам тағдырына,
өзге жұрттың алаңсыз күйкі тірлікпен айналысуына, ... ... ... ... ғұрыптық ән сазына өкпе-назы, күйініші мен
сүйініші араласып кеткендегі ... ... ... ... ... ... құндылықтар тұрғысынан алуан
түрлі эмоциялардың бір сөйлем ішінде бас біріктіруі кездейсоқтық я болмаса
стильдік ақау ... ... ой ... көп ... ... бедерленген
интонациялық ырғақ жылдамдығы мен ой контрасты (қабір жайлы ойдан Анхен
киіміне ойысуы) ішкі ... ... ... ... ... ... ... мен өмірі кереғар бірлікте» [105, с. 72].
«Өткенді еске алу ... да ... ... ... [79, с 141], ... М. ... И. ... уақыт пен кеңістік ... алыс ... ... ... ... қалған сезім-толғаныстарын жады арқылы қайта
тірілтуі, әрине, өткен оқиғаларға эстетикалық көзқараспен жүзеге асырылған.
Рухани ... ... ... қозғалысын, құбылысын субъективті
дүниеқабылдау түрінде кестелеу қаһарман-баяндаушының оқшау тұлғасын көркем
әрі дәйекті мүсіндеген. Арсеньевтың ... ... ... мұң сияқты
өзге де эмоцияларды сезінуі психологиялық баяндау негізінде оның айрықша
әлемсезіну қасиетін ... ... ... ... ... гармониясынан жаңа ұғым қалыптастыруда, сол ... ... ... ... шеберлік танытады. Осылайша, қаһарман-
баяндаушы жан ... ... ... ... ... ашылады; кейбір экзистенциалистік ой-тұжырымдары
бедерленеді, ... ... ... тән ... трагизмнің
философиялық, өмірбаяндық, әлеуметтік, психологиялық негіздері анықталады.
В. Линков романдағы қаһарманның ... ... ... ... ... ... ... өмір тарихы мен қалыптасуы туралы
роман ретінде қарастыруға болмайды. Себебі автор саналы ... ... ... да сөз ... [98, с. 162], – ... ... ... романның жүйелі фабулаға құрылмағанын ескерсек те, қаһарман-
баяндаушы Арсеньевтың талант ... ... ... дайындау жолының
жекелеген естелік үзінділері негізінде психологиялық пайымдалғаны сөзсіз.
Туындыдағы қаһарман-баяндаушы ... ... ... ... ... ... ... үлгісі – автобиографизм құбылысының
пішіндік игерілуі. Қаламгер прозасына тән ... ... ...... ... ... трагизммен ұштаса келе, автор шығармашылық
тұлғасының идеялық-эстетикалық тұжырымдамасын жасағанын көреміз.
«Бунин баяндауы – қашан да ... ... яғни бір ... ... мен ... ... ... үнемі екінші бір
туындысында кездесіп отырады» [104, с. 144]. Мұның басты себебі ретінде
жалпы И. ... ... тән ... ... жүйесінің мейлінше
тұрақтылығын, соның ішінде өмірбаяндық автор мен ... ... ... атауға болады. И. Бунин әңгімелері мен повестерін жан-
жақты әрі терең зерттеген И. ... ... ... ... ... анықтаған: «мен» тарапынан авторға жуық ... ... ... объективтендіре баяндау, делдал-кейіпкердің қатысуымен
әңгімелеу, жете тұлғаланбаған әңгімеші тарапынан субъективті ... ... ... сипатындағы бағалауға ұмтылмайтын бейтарап баяндау,
тұрмыстық және эпикалық фольклорлық ... ... ... ... ... ... атынан баяндау.
И. Буниннің «Кітап», «Өмір ... атты ... ... ... ... ... үлгісінде жазылған әңгімелері болып табылады. Яғни
бірінші жақтан баяндауға негізделген бұл шығармалардағы ... ... ... ... ... уақыт және кеңістік
түзілімі тұрғысында ғұмырнамалық автор тұлғасына етене ... ... жылы ... ... ... ... сюжетке құрылмаған. Бірыңғай
баяндауға негізделген бұл туындыда жүйелі оқиға желісі мүлде жоқ. ... ... өмір ... ... сыр шертеді. Монологтық баяндау
барысында оның шығармашылық тұлға ... ... ... ... ... несуществующем мире, среди людей, никогда не бывших, выдуманных,
волнуясь их судьбами, их ... и ... как ... ... до
могилы связав себя с Авраамом и Исааком, с пелазгами и ... ... и ... ... ... и ... Гретхен и Чацким, Собакевичем и
Офилией, Печориным и ... ... И как ... ... среди
действительных и вымышленных спутников моего земного существования?» [106,
с. 117]. ... ... ... бел ... жеткен
қаламгер шынайы болмыс пен көркем әлем шекарасын ажыратуға тырысады. Оны
қинайтын басты ... ... ... Өмір ме әлде ... ... үшін ... әлем бірде қозғалыссыз (статикалық) дүние
болып көрінеді. Кітап беттеріндегі өмір ... бір ... ... жалған болуы оның дүниетанымдық позициясына түбірлі өзгеріс әкеледі.
«Пока я ... в ... ... шли ... [106, с. 117], – ... ... ... Жазушының мұндай толғаныстарынан көркем
дүниенің шынайы болмысын танудағы мүмкіндігіне ... ... ... ... ... позициясы мен нақты өмірбаяндық автор
позициясының біртұтастығына көз ... ... ... ... ... ... өзгеріс күйіне итермелеуші сыртқы фактор –
кездейсоқ ұшырасқан қарт шаруаның бір ауыз ... «На ... ... ... ... Все ... все ... выдумываете?» [106, с. 117].
Автордың дүниедегі мызғымас, мәңгілік сақталатын құндылықтар жөніндегі
философиялық ... ... ... ... ... ... құрады. Қабір басына отырғызылған бір шоқ гүлдің кімге қандай
пайдасы бар ... ... ... ... ... ... өз ... туған тоқтамы жеңеді: «А ведь будет цвести, и будет казаться,
что недаром, а для ... и для ... [106, с. ... ... ... ... ... отыратын ойлары автор-
баяндаушыны «Мен кім ... не үшін ... ... ... ... ... көз майын тауыса, сарыла отырып, «ойдан шығарып» ... ... ... ... ... ... мойынсынудың
түпкі мәні мен себебі: «...И вечная мука – ... ... не ... ... о том, что есть ... твое и ... настоящее, требующее
наиболее законно выражения, то есть следа, воплощения и сохранения хотя бы
в ... [106, с. ... ... ... жақын шығармашылық болмыс мәселесі арқылы
философияның өмір мен өлім ... ... ... да ... ... ... ... өз қабіріндегі гүлдің қажеті бар ма деген ой –
соның дәлелі. Қария өзінен туған ... бұл ... ... ... ... ... қиналыс кешсе, автор-баяндаушы да өз кезегінде бейсаналы
түрде ұмыт болмау қаупін жадыда ұстайды.
Шағын әңгіменің тұтас мазмұндық-идеялық ... ... ... автор-қаһарман дүниетанымына жақын. «Кітаптағы» жазушылық
кәсіппен айналысатын есімсіз кейіпкер де, ... те ... ... тұлғасын елестетеді.
Ал «Өмір бастаулары» әңгімесіндегі автор-баяндаушы еске алатын ғұмырлық
деректер толығымен «Арсеньевтің ... ... ... ... ... ... суреттелетін көркем кеңістік роман кейіпкері Арсеньевтің үй-
жайын елестетеді: «Я вижу ... ... в ... доме на хуторе
средней России. Одно окно этой комнаты – на юг, на ... два ...... в ... сад» [106, с. 35]. Енді романда сөз ... ... ... «Я ... ... тому ... в средней России, в
деревне, в отцовской ... [101, с. 3]; «Я ... ... ... солнцем комнату, его сухой блеск над косогором, видным в ... ... [101, с. 4]; ... наше ... ... [101, с. ... сипатталған бала бөлмесінің «Арсеньневтің ... ... ... ... ... өлім ... ... түсініктің,
қорқыныштың қалыптасуына түрткі болған жағдайдың екі туындыда да дәлме-дәл
көрініс беруі бұл ... ... ... анықтай түседі. Ал
шығармалардағы екі ... ... ... ... рет ... өз бейнелерін тамашалауы көркемдік детальдың жаңғыра
қайталануы ... ... ... ... ... ... ... уақытындағы баланың) айна жұмбағын шешуге ...... ... ... арғы ... ... де ... еске
салады. Дүние құбылыстарының тылсым, құпия жақтарына зер салуға ... шын ... ... ... тән мінез қыры екені дау
тудырмайды.
«Арсеньевтің өмірі» романындағы мұндай ... ... ... біз автобиографизм құбылысын айшықтай түсетін ерекшелік ретінде
бағалаймыз.
Туындыдағы қаһарман-баяндаушы өміріне қатысты лирикалық естеліктердің
терең эмоционалдық ... шын ... ... тұлғасының көркем әлемге
етене субъективті қатыстылығын паш ... ... ... ресми ғұмырнамаларда жазылған И. ... мен ... ... ... мол. Ең ... жас Арсеньев тұлғасына тән
дүниетанымдық, әлемсезіну ерекшеліктері мен И. ... ... ... ... (Сезімді сомдау, махаббаттағы
драматизм, махаббат және өмір мен ... ... мен ... ортақ
көзқарасын айғақтайды.
«Арсеньевтің өмірі» романындағы психологизмнің көркем қызметін талдау
талпынысы автор-қаһарман позициясын зерделеу негізінде ... ... жан ... суреттеуде айрықша рөл атқаратын лиризмнің
көркемдік маңызын ... ... ... жүргізуге ұмтылыс жасалды. Соның
нәтижесінде «Мен» формасындағы бірінші жақтан лирикалық баяндаудың өзіндік
қырлары ... ... ... ... интонациясын, суреттеу
ауқымының тереңдігін, ой-сезім қозғалысын бейнелеудің ұтқырлығын айқындау
арқылы авторлық психологиялық баяндаудың мән-маңызы бағамдалды. ... ... ... ... ... бойынша қаһарман
психикасының трагедиялық негізі анықталды. Осы орайда, адам бақытының
көмескілігі, өмірдің мәні ... ... ... ... шығармашылық тұлғасына тиесілі пайымдар екендігіне көз
жеткіземіз. Қорыта айтқанда, «Арсеньевтің ...... ... өсу ... ... ... көркем өрнектеген
туынды.
3.3 Псевдобиографизм көріністері
“Барша ұлы жазушылар сияқты М. Әуезов ... да ... ... [107, 35 б.], – ... Б. ... М.О. Әуезовтің “Үйлену”,
“Сөніп-жану”, “Оқыған азамат” атты ... ... ... ... ... ... шамамен бір мезгілде жазылып,
жарық көрген (1923).
Т. Жұртбай: ““Үйлену” әңгімесі өзінің Кәмилаға ... ... елес ... [20, 284 б.], – деген ... ... ... нұсқасы “Жас жүректер” болып жарияланған. Мұндағы жазушы нұсқаған
“жас жүректер” – Жәмила мен ... Біз ... ... ... ... ... ... ... ... Оспанның басынан өткен
оқиғаны баяндау арқылы автор өз көңіл ... ... ... ... аса ... эмоционалдық сәттерді мегзегендей. Әңгіменің
бастапқыда «Жас жүректер» аталуы ... ... ... ... ... ... кейінгі аталымында (“Үйлену”) ирониялық астар басым
және қаламгер осылайша әңгімеге ... ... ... жанр ... мейлінше реалистік көркем туынды сапасына
ұмтылған. Себебі суреткер М. ... ... ең ... ... туындының
көркемдігі бағалы. «Өзге де тағдырлас, тұрғыластары сияқты ... ... ... әдіс ... ... ... реалист жазушы ретінде
қабылданбақ» [29, 67 б.].
“Үйлену” әңгімесінің сюжеттік желісі шағын оқиғаны ... ... ... ... ... ел “болаткомының” бастығы – Қасымның күйеу
болып ... әйел ... ... ... бас ... Жәмила қыз бен оны
“көндіруді” ниет қылған сайлаушы Оспан арасындағы шешуші ... ... алып ...... ... ... барысында қалыптасатын атмосфера көркем кеңістіктегі мамыражай
тіршілікті елестетеді. Бірақ қазақы тұрмыстағы ... ...... ... ... ... ... байқау қиын
емес. Тілдік-стильдік ... ... ... тәсілдері қаламгер
тұрғысының баяндалатын оқиғаға ... ... ... жазушы бірқалыпты әрі тәуелсіз авторлық баяндау
үлгісіне жүгінген.
«Өмірбаяндық автор (авторлық ... ... – жазу ... ... ... сөйлеуші позициясынан қашықтап кетіп отырады. Ықтимал
адресат тұрғысынан жазғанын оқи отырып, ол қайта сол ... ... [3, с. 24]. Қажы ... ... ... қалыбын суреттеуде
жазушы бастапқыда бейтараптық танытады: “Ауылдың кәзіргі ажарына қарағанда
және үлкендердің ... ... бұл ... қадірлі қонақтарға
ұқсайды, – деп сырт көзқарас ... ... ... ... ... ... көркем әлемдегі бақылаушы зердесінен бағыт алған. Ал, –
“Бұның бір себебі – күйеу болып отырған Қасым – осы елдің ... ... ... жаңада сайланған “болатком” бастығы болатын” [93, 71 б.], –
деуі баяндаушының мән-жайға қанықтығын білдіріп, ... ... ... Оспан бейнелерін ашуда әрекетке жүгінуден гөрі ... жол ... әрі осы ... ... ... ... ... Әңгіме үйлену оқиғасы жайлы, күйеу жігіт – Қасым. Алайда ... ... ... ... ... болмаса да, “ата ... ... ... ... ... ел осыны болыс қылған” [108, 71 б.] ... ... ... ... ... мінездемесі иронияға толы: шала сауатты, танымы таяз сайлаушы
образы жазушы тарабынан ... ... ... ... ... ... ... сынды арнайы айқындаулар тырнақша ішіндегі
төл сөз ... ... ... ... ... ... аталған
кейіпкерге қолдау бере қоймайтын теріс көзқарасын арқау еткен ... ... ... ... ... ... “Үйлену” әңгімесіндегі негізгі кейіпкер,
үйленуші Қасым емес, Оспан ... ... Осы ... және ... ... ... ... бейнесінің характерологиялық белгілері
әлдеқайда бедерлі әрі әрекеттік аясы кең.
Бейненің түзілуі барысында ... оған ... ... ... М. ... Оспанның кейбір орынсыз, өресіз қылықтарына ащы
мысқылмен сын айтады және ол ... ... ... ... ... ... Сөйтіп, кейіпкер оқырман қабылдауында
көркем ... өз ... ... ... ... ... таңертеңгі шайдан соң енді біраз “гулять” жасау керек деп,
қыр кісілерінің бір жерде отыра ... ... ... ... ... ... тысқа шыққан.
Бірақ тыстың ыстығы шыққан жерден жайсыз көрінсе де, қайта кіруді
ыңғайсыз көріп, қасына өзінің ... мен тағы ... ... ... ауылдағы әрнәрсені бұрын көрмеген кісідей тамашалап жүрді. “Төреге”
жусап жатқан қой да, ... ... сиыр да ... ... ... жатқан
құлынды көргенде «ақжүректігі» ұстап: «ыстықтап жатыр-ау, байғұстар! ... ... ... ... деп, ... ой ... ... бір
тұрды» [108, 72 б.].
Келтірілген тұтас үзінді Оспан ... ... тән ... ... Тегі ... ... да, қалалық болып көрінгісі келетін Оспан
қылықтары өз маңайының да, ... да ... ... оятады. Автордың
«төре», «гулять», «жестокий», «обижать» сөздеріне ерекше мән беруі, бір
жағынан, ... ... ... ... төл ... стильдік даралау
арқылы беру формасы болса, екіншіден, осы сөздер ... ... ... қырлары әжуа етіледі. Қалай болғанда да,
келтірілген мысалдар кейіпкер пайдасына қызмет ... Яғни ... ... ... ... ... бар деуге негіз жеткілікті.
Енді бір тұстардан, атап айтса, Оспан мен Жәмила арасындағы диалогта
орын ... ... ... ... мен ... ... стилистикалық тұрғыда біршама ... ... ... лебі ... ... да, автордың Оспанға деген
көзқарасындағы әлдеқандай “жылымық кезең” нышан береді. Әңгіме мәтінінде ... ... ... ... ... төре деп ... ... жарыстыра
атай келіп, аталмыш эпизодта алғаш рет “жігіт” сөзіне кезек береді. Оспан
мен Жәмила ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік, моральдық тұрғыда өзара теңдес ұғымдағы сөздер таңдалған.
Сол арқылы Оспан мінездемесі шұғыл түрде ... ... ие бола ... осы ... ... рет ... алдында Оспан бейнесінің сыртқы
пішіндемесі бедерленеді:
“Бұл уақытта Жәмила да “оқыған ... ... жаңа ... ... ... қарап орысша сәнді киінген киіміне, қызыл шырайлы сүйкімді
пішініне айырықша көңіл бөлгендей ... Жас ... ... ... ... ... сезімін оятқандай еді” [108, 75 б.]. Жәмила қыздың көзімен
суреттелетін Оспан пішіндемесі абстрактылығымен, ... ... бұл ... ... бір ... ХХ ... басындағы қазақы танымдағы
«оқыған азаматтың» типін танытады.
Оспанмен салыстырғанда, автор баяндауында Жәмилаға ... ... ... ада, ... бейтарап. Мұның өзі қыз ... аяда ... ... тарапынан объективті бағасын алғандығын
білдіреді. Яғни ... ... ... ... кескіндемесі
авторлық позицияға да ортақ: «Басында оқалаған қара тақиясы, жаңа ... ... ... ақ ... жарасып тұр. Бетінің ұшындағы жұқалаң
қызылы, азғана күлімсіреп тұрған мөлдір қара көзі, кішілеу қырлы ... ... ... ... ... ... тұр еді. Орта бойлы, толықтау
денесіне киген ақ көйлегі, жасыл пүліс кәмзелі де ... ... ... [108, 74 ... ... бірден-бір бедерлі портреттік нұсқа Жәмилаға
тиесілі. Шығарманың баяндау ... осы ... ... ... ... жеке ... іспетті бөлектеніп тұрады.
Бұл, шын ... – сұлу ... ... Оспанның ғана симпатиясы емес, автордың
да субъективті қатынасының көрінісі. Жәмила, сонымен ... ... ... бар, ... ... ... дербес көзқарас иесі болуымен
ерекшеленеді: «Қатын үстіне ... ... ... ... ... ... тиемін! Оның жасы да үлкен!» [108, 72-74 бб.]. Қасымның
жеткізуімен төл сөз ... ... қыз ... ... ... ... идея арнасында да тәуелсіздігімен, жеке басын сыйлата алатын
тәкаппар асқақтығымен бағалы. Жәмила сөздері айтушының еш ... ... ... ... ... ... Оны ... сөзінің эмоционалдық-
экспрессивтік бояуын күшейтетін синтаксистік сөз ... ... ... ... ... ... айғақтайды. Сондай-ақ
Оспанмен арадағы диалог та Жәмила тұлғасын айқындай түседі:
«– ... жөні бір ... ... сіздің жеңгетей болғаныңыз
қисынсыз емес пе? Әйелге бостандық әперетін сіздер десек, өзіңіз ... ... ... жастығыңызға, орныңызға, түсіңізге қарағанда, осы сөз лайық
па – соны ойлаңыз!» [108, 75 ... ... ... ... ашық айту ... жеке ... ... дұрыстығына сенімінен бастау алады. Көркем
уақыттағы қазақ қызының жеке ... ... үшін ... ... автор тарапынан қолдау тапқан. Ал рухани ой-өресінің биіктігімен
әңгімедегі кейіпкерлер ... бір саты ... ... ... ... ... тағдыр қосуынан көрінетін тәуекелшіл шешімі – әңгіменің ... ... бір ... ... ... осылайша төреге берілер қорытынды
бағаға тікелей өз ... ... Яғни ... ... ащы ... ... ... бейне емес.
Шындығында, қызға тиесілі репликалар тек Жәмиланың ғана емес, Оспанның
да рухани-адамгершілік аңғарын бейнелейді: Жәмила сауалдары оның ... ... қоса ... ... ... әсерін
бедерлеуімен айрықша. Осыған дейін айтарлықтай салмақты, байсалды кейіпкер
ретінде көрінбеген сайлаушы ... ... ол ... ... жақсы
пікірімен мүлде бөлек бағдарда ұсынылады. Сөйтіп, халқына ... ... ... ... ... қалған жас жігітке рақымшылық жасалып, түзу жолға
түсуіне ... ... ... ... ... ... я өз ... берік болып қалу сияқты таңдауға тап болады.
Әңгіменің негізгі идеясының аясында қарастырсақ, Оспан мен Жәмиланың
ортақ ... жұп ... отау ... ... мұраттарына жетуі – ең басты
мәселе. Оқырман назары да ... ... ... ... зер
салатын жаңашылдықтың салтанат құруына қадалуы ... ... ... ... ... Оспанға
бағытталған авторлық сыни, айыптаушылық көзқарас мәтіннің ... ... ... ... ... ... «Ұлт ... ұстап тұрған
оқығандарымыз, солардың істерінің таудай ... ... ... не ... [96, 49 б.], – дей келе, Мұхтар ол сауалға өзі жауап
береді: 1) ... 2) әр ... ... ... ... талап сынына
толмайтын Оспан сияқты шала сауаттылардың «зиялы» атын жамылғанымен, ... ... ... ... ... ... Қайткенде де, игі идея
аясындағы жаңа қоғамдық құрылысты жүзеге асырушылар Оспан ... ... ... ... ... ... ... тұлғалар екені авторды
алаңдатады. Жас М. Әуезовтің «оқыған азамат» мәселесіне бет ... ... ... ... ... ... дағдарысқа қарсы
тұру әрекеті сапасында пайымдаған жөн. Бүтіннің ... ... ... түсінетін жас азамат аталған мәселенің түп-төркінін арыдан емес, ... ... ... ... жүйесінен көрініс тапқан автор мен қаһарман
арақатынасы, баяндау мәнерінің эмоционалдық-экспрессивтік қыры ... ... ... ... көзқарастық позициясын арқау еткен.
Көркем әлемде шебер проекцияланған псевдобиографизм үлгісі (автор – ... ... ... ... баға беру ... ... ... нақты автордың тек индивид қана емес, «оқыған ... ... ... бой ... айта кеткен жөн. Сол арқылы бұл әңгіменің басты
идеялық ... жас М. ... ... ... ... деп ... Сонымен «Үйлену» М. Әуезовтің экзистенциалистік
толғамдары көркем игерілген әңгімелерінің бірі болып табылады.
Қоғамдық санада етек алған рухани ... ... өз ... да іздейтін
жас жазушының психологиялық түрдегі өзін-өзі ... ... ... ... қатарында «Оқыған азамат» әңгімесі де бар.
«Оқыған азаматтағы» тырнақшаға алынған шығарма атының өзі осы мәселенің
әсіресе терең зерделенетіндігін ... ... бұл ... ... ... ... ... сүйенген. Баяндаудың кей жағдайлардағы
экспрессивтік-эмоционалды лебі – автордың ... ... ... ... ... Мейірхан бейнесіне қатысты деректерден
жазушының өз ... ... ... аңғарамыз. Т. Жұртбай әңгімені
автобиографиялық сипаты басым, өмірден алынған туынды дей отырып, ... ... ... ... ...... өзі, Мақсұт – оның досы
Сейіт» [20, 250 б.]. Сондай-ақ, Жұмағұл – Әмзе ... ...... ... ...... болжамдарын келтіріп өтеді.
Оқиға жүзеге асатын көркем кеңістіктің: «Бұл қала Сібірдің үлкен
өзендерінің бірінің бойында ... [108, 31 б.], – деп ... ... ... ... ... ... ұмыту немесе өзін басқа ... ... ... ... ... ... бірден көзге ілінеді.
Басты кейіпкер Мейірханға ... ... легі ... ... ... ... «...осы қалада қызметте тұрған
оқыған жігіттердің бірі. ...Жігіттің ... ... ... ... ... ... қарағанда, бұл келген ... ... ... ... [108, 31 б.]. ... Мейірхан бейнесін сомдау
барысында автор тарапынан ... ... ... ... ... ... оқыған жігіт тіркесі, томсарған кейіс,
жүдеулік) ол туралы көзқарастың ... ... ... характерологиялық
мәнде өрістеуін көздеген. Жалпы сюжет динамикасы Мақсұт есімді жігіттің
өлімі, артында кәрі анасы ме жесір ... ... ... қыз ... ... ... достарының бірі Жұмағұл мен Қадишаның үйленуі,
Жұмағұлдың Мақсұттан қалған дүние-мүлікті иеленіп ... арам ... ... ... кәрі ... ... ... эпизодтық оқиғаларды
баяндайды. Бір ерекшелігі басты кейіпкер Мейірхан бола тұра, ол ... ... ... Алайда оның Жұмағұл әрекеттерінің өрісін
автормен қатар бақылайтыны анық.
«М. Әуезов қазақ ... ... рет ... ... драмалық
оқиғаларға жол беретін бейәрекетшіл зиялы ... ... ... [94, с. 163]. ... ... ... жанұясы төңірегіндегі
жағдайларға сырт бақылаушы ретінде ғана қатысады. Дауасыз дерттен беймезгіл
көз ... досы мен оның ... ... кәрі ана тағдыры, шын мәнінде,
Мейірхан көңілін қатты ... ... ... желі бойына
тартылған түрлі эпизодтық жағдайларда Мейірхан бейнесі ішкі психологиялық
сезімдерін тізбектеу ... ... ... ... толығып
отырады: «Мейірхан жолдасының осы ... ... ... ... ... қасындағы орындыққа зорға отырды» [108, 32 б.]; «Мейірханның көзінде
жас толы еді» [108, 32 б.]; ... ... ... ... ... ... отыр еді» [108, 34 б.]; ... бұл үйге Мақсұт өлген соң ... ... [108, 36 ... ... тек ... ... ... Қара бастарының
қамымен өзгелерге қайғы жұтқызатын Жұмағұл, Қадишалар мен олардың ... ... ... ... ... деген ашу-ыза, реніш, жек
көру эмоциялары тек ішкі үдерістер түрінде бейнеленеді. Автор ... ... ... айып – оның ... бейтараптық, немқұрайлылық болып
көрінетін әрекетсіздігі. Сюжеттік ыңғайда Мейірханның ішкі ... ... ... өзі оған абырой әкелмейді. Екі жолдасының жетегімен
Жұмағұл-Қадишаның үйлену ... ... ол ... бұған дейін қалыптасқан
көзқарасты құлдыратып жібереді. Әңгімені оқи отырып, осы тұста оқырманның
Мейірханнан ... ... ... ... ... ... ... мас болған соң Мейірхан бір кезде түрегеліп, жұрттың бәрін
тоқтатып өзіне қаратып, қолына рөмкесін ... Мен ... ... үшін ... Жасасын Мақсұттың аруағы! –
деді. Жұрттың бірталайы күлді. Бірталайы ойына ... ... ... ... ... ... ... «тыныш отыр» деп аяғынан тартып,
мазақ ... ... ... ... ... ... қарызын өтегені осы
еді...» [108, 37 б.].
Әңгімеде авторлық баяндау ... ... ... ... ... жан ... көңіл-күймен үндес. Мысалы, Мақсұт хал
үстінде сырқаты асқынып жатқандағы Мейірханның аяушылық, күйзеліс сезімдері
мен авторлық ... ... ... ... ... Ал ... көз
жұмған соң оның отбасынан Мейірханның алыстауы авторлық эмоционалды баяндау
лебін мейлінше бейтарап ... ... ... мен ... ... ... ... тұрғыда пайымдалады. Кейбір құрылымдық
элементтер (қос үнді сөздер, медитация, ... т.б.) ... мен ... ... ... ... ... түседі.
М. Әуезов шығармашылығы жөнінде толғаныс ... ... ... ... болған адамдардың ұлы жазушының құдіретті қаламымен
мүсінделген ... ... [109, 27 б.], – ... Қ. Мұхаметханов.
Абайтану, мұхтартану сияқты өзара сабақтас ғылыми салаларға ... ... ... пайымындағы туындылардың ішінде М. Әуезовтің ... бар ... ... ... ... ... ... ой-
толғаныстар шығармашылық тұлға дүниетанымының негізін қалыптастыратын басты
рухани арналар болып табылады. «Оқыған азамат» – ... ... өз ... ... қоғамдық-әлеуметтік мәселелерге қозғау
салатын ішкі толғаныстарына құрылған әңгіме. Мейірхан бейнесімен өрнек
табатын ... ... ... үн, ... ... ... ХХ ... алғашқы ширегіндегі Мұхтар Әуезов шығармашылық тұлғасының
бір ... ... ... ... ... ... ... әділетсіздікке, зорлықшыл мүдделерге қарсы ашық ... ... ... ... азаматтың жігерсіздігі – авторды
толғандыратын ең әуелгі фактор.
Дегенмен шығарма атауындағы тырнақшамен ... ... ... ... ... ... ... едік. Қаламгердің ой өзегіне түрткі салған
тұлға – Жұмағұл. Көзі ашық, көкірегі ояу зиялы ... ... ... ... бұл ... ... сыни ... бірбеткей. Ағарту саласына
еңбек сіңірген жас жігіттің қайғылы ... куә ... оның ... тоңмойын, безбүйрек жандардан құралған.
«Азаматқа ақырғы қарызын өтемек ... ... ... ... келді. Бәрінің түсі уайымды... Қабақтары салбыраңқы, жүдеу...» [108,
34 б.]. Кейін жолдастығын ұмытар осы қауымның Жұмағұл мен Қадишаның ... ... аян. ... соң ... ... салған оқыған жігіттер
қалжыңдасып, күлісіп», кешегі Мақсұт үйінің тұсынан шімірікпей өте ... ... кәрі ... көз ... өзен болып аққаны аса әсерлі
драматизмге ... ... дәл осы ... өмір ... тіршілік
жалғастырып, қайта отау көтерген Қадишаға, қара басының қамымен ... ұмыт ... ... өкпе ... ... ... ... қара
жамылған қарияны бір сәтке де еске алмауы үлкен кадрмен ... әсер ... Жас ... ... ... ... ... кілең оқыған азамат жиылған ортадан бір ақылшы, арашашы
табылмағаны түңілерлік жайт. Қазақ жұртының ... ... ... құридылыққа» я болмаса, «нем ... ... ... ... ... ... дүниетанымын сөз
еткенде автор оның өскен ортасын қоса ... ... ... ... ... ... жеткізген» Қамария мен
Әміре сынды ата-ананың тәрбиесімен жетілген ұлдың қандай болары сөзсіз
белгілі. Адамның ... ... ... ... ... ... санасына сіңірген
Жұмағұлдың, шын мәнінде, сыртқы кейпі ғана ... Мал ... ... ... ... дұрыс-бұрысын айыра бермейтін көркеуде, ... ... ... жол ... ... ... ... қауіпті
азаматтарды жаратты. Кәрі кемпірге тізе батырып, зорлық қылуға келгенде әке
мен баланың, ене мен келіннің арам пиғылының бір ... ... ... ... пен ... ... ... айырманың жоқтығын дәлелдей
түседі. «Оқыған азамат», «жаңа адам» дегені ... бай, ... ... жаңа ... ... [108, 44 б.] ... қарсы
тұруға шарасыз. Өйткені ол жалғыз.
Төрінен көрі жақын, көңілі онсыз да қаяу мұңға қамалған қаралы шешені
тірідей көмгендей сорақы іс – ... қарт ... ата ... ... көзі ... қол ... шарасыз халін пайдаланып,
намысын аяқ асты етіп ... ... ... ... ... ... да ұмыт ... мінезі – дүниеқорлығы, байлық пен дәулетке
келгенде көкірек көзінің шелденуі. ... ... ... оқуы мен тоқуын
қара бастың қамына ғана жаратып жүрген ХХ ғасыр басындағы ... ... ... ... ... ... ... өмір сүріп жүрген қоғамның ағаттығына ашық ... ... ... ... мен ... ... ... баяндау
құрылымы шеңберінде бедер тапқан көрсеткіштері: ... ... ... және ... ... позицияларының ортақтығы,
реалды автор мен қаһарманға тән ... ... Осы ... ... ... ойысудағы автор
шығармашылық тұлғасы индивидтік ... ... Ал ... ... ... ... ... (Мейірхан, Жұмағұл, Ақтай және олардың зиялы ... ... ... ... ... ... сана ... өз
қоғамына зер салуы ретінде сараланады.
Тұлға дүниетанымы мен өмірлік ұстанымдарындағы кереғар оппозициялар
өзіндік дербес бағдар ... ... ... ... ... екіұдайылық әрекеттер ретінде бағаланатын байламсыздығы,
негізінде, ішкі ... ... ... ... өзек алады.
«Ішкі қақтығыс сырттай көрініс беруі ықтимал және ол ... аяда ... ... ... білдіруі мүмкін» [110, с. 25]. М. Әуезовтің
келесі әңгімесі ... ... ... ... ой-сезім аясына
бойлайды.
“Сөніп-жану” әңгімесінің сюжеттік желісіне М.О. Әуезов өмірбаянының
бізге белгілі кезеңі – 1916 жылы ... ... ... ... ... ... ... М. Әуезов жайлы Мұғамила Мұхтарқызының, Ақылия
Тұрағұлқызының естеліктеріне сүйене ... ... өз ... ... ... ... салыстырсақ, көптеген ұқсастықтарды аңғару
қиын емес” [20, 283 б.], – дейді Т. Жұртбай.
Десек те, ... бұл ... ... ... өзге дерек те
бар. Оларда М. Әуезовтің өзінен Сыздықтың ... ... ... ... ... деп ... ол ... өзі де танитындығы айтылады.
Қалай болғанда да, жазушы М. Әуезов пен кейіпкер Сыздық ... ... ... ұқсас. Сондықтан автор кімнің өмірін әңгімеге өзек етіп алса
да, кейіпкер жан дүниесін бейнелеуде өз өмірбаяндық тәжірибесіне ... ... ... ... ... ... мұндай
мотивация жиі кездеседі.
Б. Майтановтың ““Заман еркесі” ... ...... ... психологиялық сәттердің бұрынғы ғашықтық дертінен айыға
алмай жүріп, қазақ тұрмысындағы салтқа сай ... ... ... ... ... жас ... кейбір эмоционалдық өміріне шартты түрде
қатысты жайлар болуы мүмкін”, – деуі ... ... ... ... ... [107, 35 ... ... шындықты өмірбаяндық дерекке теліп, үзілді-кесілді пікір
айтуда емес, қаһарман жан әлемінің шынайылығында, бүкіл психологиялық ... ... ... ... ... үдерістердің барынша нанымдылығы мен
қисындылығында.
Әңгіменің басты кейіпкері – Сыздық; Ырғайлы болысының ... ... ... ... ... ... ертіп қыз көруші. Ел аралап,
таңдап жүріп, ... ... қызы ... ... сәтсіз де қысқа
отбасылық ғұмыры, кейіннен Е. Лосовская есімді орыстың оқыған әйеліне ... жаңа өмір ... ... ... ... желісі ретінде алынған;
кейіпкердің қазақы ескі салтпен отау құруындағы жеке басының ... ... ... ... желісін Сыздық өміріне қатысты айқын екі кезеңге
бөліп қарастыруға болады: 1) ... ... ... ...
драмалық жағдай; 2) Парасат болмысына, эстетикалық ой-сезім ... ... – Е. ... ... ... өміріндегі жаңа шақтың басталуы
– әңгіме шешімі. Бұл кезеңдер шығарма құрылысы тұрғысынан ... бола ... ... ... ... контрастылы жағдайдың
көрінісі ретінде де зерделенеді. ... ... ... ... қоғамдық көзқарастары айқындала түседі.
Автор мен кейіпкер арақатынасы сюжеттік оқиғалардың ... ... ... ... ... көп ... тығыз байланыстылықпен
ерекшеленеді. Шығармада Сыздықтың қатысынсыз өрбитін эпизодтық оқиға жоқтың
қасы. Осыған ... ... ... ... мен ... бір ... нүктесінен таралып, ортақ үнмен берілген. ... ... ... ... ел ... ... ... жағдай туралы пікір
алмасу диалогы [108, 81 б.], “ел қамы” төңірегіндегі жолдастарымен ... ой ... [108, 88 б.] және ... ... ... ... [108, 96-97 бб.] идеялық-мазмұндық жағынан М.О. Әуезовтің
“Оқудағы құрбыма” (1917), “Ескеру ... (1918), ... ... ашық хат”, “Қазақ оқығандарына ашық хат” (1922) атты
мақалаларымен үндес. Мұның өзі белгілі бір ... ... ... ... ... ... анықтауға қызмет етеді.
Әңгіме бастауындағы келесі жолдар М.Әуезовтің өткенге, өз ... ... ... толы ... ... әсер ... Патша
бұйрығымен 1916 жылы елден әскер жиналып жатқан ... ... ... ... ... ... ... былай дейді жазушы: «Жақсы атадан»
шыққан байжуанның ... – қолы ... ... ... ... бұл күйін
көзімен көрсе де, өздерінің бас амандығына мәз» [108, 54 ... ... ... ... ... ... ... жолдар бар: «Һәр
адамның туып өскен елі, жасынан жаттап өскен ғадаты, нанымы, тұрмыш ... ... ... ... із ... тұра ... Бұл ... із
көңілге кіріп, ерікті билеп һәр ... ... елін ... ... ... ... ... оқыған, оқымаған бірдей күйініп, қарсысына
бірдей шығады» [108, 39 б.]. ... ... ... ... ... ой сапары әр азаматтың сана-бейсана
қатпарларында бұғып жатар ұлттық белсенділіктің осындай ... ... ... компоненттерінің орналасуы да автор мен кейіпкер
(Сыздық) қарым-қатынасын ... ... ... ... ... ... ... тарабынан еш көңіл бөлінбейді.
Қаламгердің негізгі мақсаты – ... ішкі ... ... ... ... ... эмоционалдық-
аффективті сәттерін дәл беру және ... ... ... ... ... ... ... орта – Сыздықтан өзге кейіпкерлер портреттері
(Жәмила, Мақыш, ... ... ... және ... ... ... ... сондай-ақ бұдан автор мен кейіпкердің
(Сыздықтың) ортақ көзқарастарының бағыт алу нүктесін ... ... Яғни ... ... ... екендігін естен шығарсақ, авторлық
“мен” мен ол (Сыздық) екеуі біртұтас. Осы ... бұл ... ... ... ... ... ... ғасырдың алғашқы ширегінде заманынан озық білім алған, көзі ашық,
көкірегі ояу жас жігіттің ... ... ... және өз ... ... қаншалықты романтикалық арман-тілектерді алға тартатыны
белгілі ғой. Жас жүректі қилы қобалжулар, бұрын бастан өткермеген ... ... тұр. ... ... ... ... ... қабылдауы,
сезінуі оның психологиялық ой-сезім елегінен өтіп барып жүзеге асады.
Сыздықтың ... ... ... ... бірнеше мәрте (4 рет)
суреттелген және ол сәттер бір-біріне ұқсамайды:
1) Алғашқы ... ... жалт етіп ... ... жан ... ... біршама қызығушылық, симпатия тудырады: “Сыздық кетіп бара
жатқан екі-үш әйелдің ішінде ақ көйлек киген, басында ноғайша ... ... ... ... ... қыздың сыртын көріп қалды” [108, 80 б.].
2) Келесі жолында қыз бейнесі Сыздық пен ... ... ... ... ... ... ... Соның нәтижесінде бұл көзқарастың
неғұрлым объективті екендігі ... ... жас ... соң, ... көз ... ...... болды. Жәмила ұзын
бойлы, жіңішке денелі, түсі ақшыл, бетінің жұқалау тұтас қызылы бар, ... қара көз, ... ... келісті қыз сияқты көрінді”
[108, 82 б.]. Өзі ... ... ... ... көңілінде ала кеткен Сыздық
ұрын барғанға дейін “Жәмиладан пәлен қыз артық дегенге құлақ та қоймайтын”.
Болашақ ... сырт ... ғана ... ... Жәмиланың бойында бір
мін болар дегенге сенгісі де келмейтіндей. Ол тәуекел деп, ... ... ... [108, 85 б.]. Әрі ата ... жар таңдағаны, оның “бай қызы
емес, осындай адамшылығы бар: момын, таза мінез, таза ... ... жас ... ... арманын одан әрі қанаттандыра, асқақтата
түседі. Әкесі ... мен ... ... ғұрып жолымен жасалып
жатқан құдалық жайы да “Сыздықтың сезімшіл, хиялшыл көңліне” ерекше әсерлер
сыйлайды.
3) Сыздықтың ... ... ... ... бір ...... көру, тілдесу, сөйтіп Жәмиламен жақынырақ танысу. ... ... ... ... ... күтпеген жайтқа тап болады. Көкейіндегі
берік сенімнің орнын күдік басады. “Түні бойы ұзақ ... ... ... ... ғана Сыздық Жәмиланың бетін қырынан көріп қалды. Бірақ бұл
көргеніне өзі сенбестей болды. Бұл ... ... ... жүзі ... ... жүрген түске тіпті ұқсамайды. Бұрын Сыздық ақ деп ойлап жүрсе,
кәзірде шикіл-сары сияқты. Бетінің қызылы бұрын жұқалаң ... ... ... еді, ... ... қаны шыққан, ең ұнамсыз жалпақ қызылдай
көрінеді. Денесі бұрын жіңішке, сұңғақ сияқтанса, кәзірде жуан, жауырынды,
икемсіз, ешбір ... ... жоқ, ... ... Сыздық өз көзіне
өзі сенбестей болып: “әлдекім болды ма, немене?” деп күдіктенгенде, көңліне
“таңдаған тазға ... ... ... ... шын ... сияқтанып сап
ете түсті” [108, 92 б.]. Сыздық ... ... ... Жәмиланың
сырт тұлғасына разы болмаудан емес: қыздың “әдептілік, сыпайылықты тіпті
орынсыз жуастыққа, ... ... ... адам ... [108, 91 ... ... ... түйсінбеуіне, жігіт қиялындағы қыр қазағына
тән өмірлік ... ... ... ... ... ... өлшемінің сынына толмауына налудан екендігі анық. ... ... ... ... ... ... ... толы
қиялының болмыспен еш жанаспайтынына көзі жетіп, түңілуінің басты себебі
барша асқар арман-тілегінің ... ... ... ... ... ... ... болса керек. Кейіпкердің сенсорлық, ... ... ... ... ... оның
эмоционалдық қабылдауындағы шұғыл ... ... ... ... ... ... таныспай жатып жерінуі олардың келешек
қарым-қатынастарының сәтсіздігіне ғана жетелейді.
4) “Таңертең тұрғанда Сыздық қалыңдығының түсін анықтап көрді. Дәл түсі
күзігүні көрген ... ... да, ... ... ... ... де ... таңғаларлық сұлу да емес. Еркекті ертіп кеткендей сүйкімді де емес,
бірақ мінеп сөгетін пішінсіз де емес. Орта ... қыз ... ... ... артық жері – алаңсыз тұңғиықтау келген ажарлы үлкен қара көздері еді”
[108, 94 б.]. Бұл – ... ... ... ... сипаттама.
“Поэтикалық жұмыс үдерісі баяу еске алудан өзге ешнәрсе де емес”, – дейді
Б. Грифцов [111, с. 37]. ... ... ... ... ... шақ формасындағы “еді” етістігі дискурстық қолданысы жағынан еске алу
үдерісін елестетеді. Психологтар адамның эмоционалды ... ... ... ... ... ... әсіресе жағымсыз жағдайлардың ұзақ
уақыт бойы есте жүретінін айтады [10, с. 18].
Автор мен кейіпкердің ортақ төл сөз формасындағы ... ... ... ... ... ... Сондай-ақ Жәмила туралы
біршама объективті пікір орнығып, белгілі бір ... ... ... ... пен ... арасында диалог жоқ. Қаһарман басындағы
драмалық жағдайдың туу салдары адам мен адамды жақындастыратын осы ... ... ... ... ... ... ... тіл
қатырмауы (шығармада Жәмилаға тиесілі монологтық, диалогтық репликалар жоқ)
оған деген белгілі бір ... әрі ... ... ... жан-дүниесіндегі құбылыстарын бақылауға баса назар ... ... бір ... ... өмір сүре ... ... тіршілігі
келесі қысқа ғана үзіндіден мәлім болады: “Бұл уақыттарда Сыздықтың көзіне
Жәмила бұрынғысындай жасық, төменшік, үлгісіз, сөлекет адам ... ... ... [108, 98 б.]. Бұл – ... ... пен ... жайлы
оқиға түйінінің шешілісі.
Жәмиланың сатылы әрі жүйелі кескіндемесінде жиі қолданылған ... ... ... ... арқау еткен балама мәндегі “сияқты”
шылау сөзінің діттеген нүктесі ... ... ... ... кісідей болып, үндемей отырып қала берді” [108, 91 б.], “отсыз
адам ... ... ... [108, 91 б.], ... ... ... адам
сияқты болып қала берді” [108, 98 б.]. ... ... ... ... ой ... ... ... көрінісі екені белгілі: -ып
қала берді форманты сөйлемде айтылған жайдың өзгермес қалыпқа енгендігін
хабарлайтын болса, -іп ... өз ... ... ... ... ... жаңалықтың баяндаушыға психологиялық-эмоционалды
әсерінің түйткілін білдіреді. Ал “Жәмила соларға да жауап бере ... ... 91 б.] ... ... да ... мен -е алған жоқ форманты
бірігіп, айтылған хабардың ... ... ... ... ... ... ... бұлар жағымсыз көңіл-күйден
ақпарат беріп қана ... ... қоса ... ... ... ... өкпе-наз, көңілі қалу, түңілу
эмоцияларының себеп-салдарлы даму жолын айғақты ... ... ... ... ... сезіміндегі өзгеріс, дәлірек
айтса, Жәмилаға деген алғашқы биік ықылас ... ... ... ... бақыланады. Осылайша Сыздық алдында Жәмила бейнесі деградация
арқылы біртіндеп төмендейді. Сыздықтың жарына деген сезімі ғана ... ... ... ... ... де ... ... жайында жолдастарына “мінезсіз емес көрінеді. Ақылы да
дұрыс, есті адам сияқты. Қазақ қызының ортасына қатын болуға жарайтын ... ... көп ... сын емес екен!” [108, 95 б.] деуі кейіпкердің ой
экспрессиясын арқау етіп, Жәмилаға тағылған қатал айып пен ... ... ... ет пен тері ... ғана алып-ұшпа сезімінің,
қаһарман мұраты ... және ... ... ... ... нәтижесінде Жәмила аяулы жар емес, тек қатын ... ... жан ... бір-бірін алмастырып жатқан кереғар
күйлер (сүйіну-күйіну, құмарту-жирену, ... т.б. ... ... ... ... ... ... күрделілігін,
құндылықтар жүйесінің өзгермелілігін айқындайды.
Жас Әуезов туралы төменде ұсынылатын байсалды да ... ... ... ... көз ... ... ... «Талант толғағы қысқан,
алысқа көз жіберген зиялы жігіттің ішкі қайшылығы шексіз... Сайып келгенде
тұяғы ... тиіп ... ... зор жас ... ... ... ... сол кезде ерсі де ұят көрінетін іс-қадамдары көпке мәлім
сезім серілігі, ... ... ... ... ... тәрізді
тұтастай жеке сипаттағы себептермен түсіндірілсе керек» [112].
Сыздық басындағы ... ... ұзақ ... ... қамтиды.
Кейіпкердің мақсатсыз, бағдарсыз іс-әрекеттері оның ішкі ... ... ... ... ... ... ... жалғасуда, ал рухани-моральдық, азаматтық ізденістер тығырыққа
тіреледі: ... ... деп ... ... айрықша ертегіше қызығы бар
сияқтанған қалыптың ... ... ... ешбірінен байлаулы қызық таба алған
жоқ” [108, 90 б.]. Кейіпкер танымындағы дүние парадигмасы өз іргесін ... ... ... ... Тіршілік атаулының әсем суреттері
Мұхтар зердесімен шығармашылық адамына тән қырағылықпен, жіті ... ... қыз ... ... ... ... көшпенді тіршілік
салтының мирасқоры – жылқышылар өмірін көруге құмарту сияқты азды-кемді
қызығушылықтары ... ... ... ... ... бере ... ... созылмайды. Бұлар
Сыздықтың адам, азамат, әсіресе ... ... ... ... ... жылы ... тілі ... басылған «Қазақ оқығандарына ашық
хатта» ... ... ... жастарын қала қызметіне шақырып, қырдағы елге
ашық үндеу ... ... жас ... ... бір ... ... қазақ
қауымын шашыраған өкілдерінің басын біріктіру болса, екіншіден, елдік үшін
шын ... ... істі ... ... ... Әңгімедегі үкілеп үміт
артқан оқыған жастың ұлт мүддесі туралы бұлдыр пайымы көпшілікке ілесу, ... ... ... ... ... ... ... өзі
сияқты жолдастарының бәрі болмаса да, бірен-сараны бұрын, әйтеуір жалпы сөз
болса да, «ел қамы» ... ... көп ... ... ең ... ... отыруды борыш көргендей болып, қалада қызмет қылып жүр еді» [108,
64 б.]. Халық ... сөз ... ... ой ... ... ... әрекетсіздігі үшін Сыздық өзін-өзі ақтайтындай: «Біз әлі сыналатын
күніміз алда деп білеміз...» [108, 57 б.]. ... ... ... сөз ... ел ... ... ... Зиялы қауымның
алдыңғы буынының пайдакүнемдік пен парақорлыққа салынып, байлыққа мастанып
кеткені кейінгі жас толқынға қандай өнеге бермек?.. Сондықтан ... ... өз ... ... ... келешек іске «сарқып қалғанына»
тәубе қылуы.
Әңгімеде қазақ зиялыларының алдыңғы буын өкілдеріне тағар кінә да ... ... ... ... тиек қылатын «оқығандар» жайлы ойға көңіл
бөлейік: «Бұл апаттан аман қалған кім бар дейсің? ... ... ... қан
жылағандай болып тұр ғой. Бұл күнді құдай өзі жөндемесе, ... ... ғой. ... ... ... сүйенері де белгісіз. Бұрын бұндай
ауыртпалықтың кезінде ... ... деп үміт ... – оқыған азаматтар
болушы еді. Бірақ ел байғұсқа кісі жаға ма? Осы ... ... ... ... деп, ... бәрін тізгізіп беріп отыр.
Ешбір көмегі ... жоқ. ... ... деп, елді бөксебасты қылды.
Оқығанның тілін алмаған өзге ел әлі ... ... ... отыр ... 57 б.]. ... тылдағы жасағын толтыру мақсатында шығарылған әйгілі
маусым жарлығы халықты көп қиналысқа, әуре-сарсаңға салғаны мәлім. ... ... ... өкпе ... оқығандары алашорда арыстары екеніне дау
жоқ. «Алаш» қайраткерлерінің халықты жаппай қырудан, патша ... ... қалу үшін ... азамат беруге, империя жарлығын ... ... ... ... шындық. Мұның сыртында күллі Ресей
патшалығына төнген ... ... ... сынды бұратана халықтарға да залалын
тигізуі ... ... ... те бар еді. ... саяси ахуал үстіндегі мұндай
мәмілегершілік саналы түрде жасалған ... ... еді. ... ... ... ... төңкерісі, патшаның тақтан таюы «Алаштың» өз алдына
қойған тың идеялары мен жаңа ... ... ... ел ... аз
уақытқа демократиялық еркіндік тынысын әкелді.
Ақпан төңкерісінен кейін қалаға барып қайтқан Сыздықтың өзінің қоғам
өмірінен кешеуілдеп қалғанын, ... ... ... шын ... сол ... ... оқыған жастардың ортасына тән үрдіс. Ал қимыл-әрекет
етер қызулы кезде қыр қызығына ... ... ... өзге ... дені ... мен ... ... Мұхтар. Бұл да – ... ... елес ... ... ... ... ... – М. Әуезовтің шығармашылық тұлға
ретінде қалыптасуының ... ... ... ... ... Автор үшінші жақтан баяндау арқылы ... ... ... ... ... Бұл ... ... автордың өзін-
өзі сыни-субъективтік тұрғыда талдауына мүмкіндік берген. Әңгімедегі автор
– қаһарман қатынасының псевдобиографизм арқылы өрнектелген ... ... ... ... ... ... 1) Жас М. ... реалды
өмірде тікелей басынан өткерген, тұлғалық қалыптасуына ықпал еткен жеке
отбасылық хикаясы жайлы сыр шертеді. ... ... ... емес ... және ... терең із қалдырған қателіктер, өкініштер сөз болады;
2) Автор сындарлы ... ... ... ... ... ... зер салады; 3) ... ұлт ... ... ... ... ретінде өз мүмкіншіліктерін толық жұмсай алмаған
тұлғаның ішкі қобалжу, өкініш, ақталу ... ... ... ... ... ... аталған әңгімелерді тұтастай М.
Әуезовтің шығармашылық тұлғасының рухани ... ... ... ... адамгершілік ұстанымдар) жарқын
бейнелейтін туындылар болап табылады.
ХХ ғасырдың ... М. ... ... мен ... мен зейнеті бірдей айтулы кезең екені мәлім. Қаламгердің ғұмыр
тарихына зер ... бұл ... ... жас ... тағдырындағы
таңдайға балдай татымаса да, ... мол, ... ... еді. Олай
дейтініміз: «ХХ ғ. 20-жылдарының бас кезінде, бәлкім осы онжылдықтың соңына
дейін болар, М.О. ... ... ... бой ... ... Осы
шақтарда ол халыққа, табиғатқа деген ... ... пен ... толы ... ... ... құшағында еді» [113, с. 71].
Осы тұрғыдан алғанда, жоғарыда талданған әңгімелер М. Әуезовтің азаматтық-
ұждандық кемелдену шағында ... ... ... ... өзі және өмірлік ортасы жайлы рухани-эстетикалық пайымдарын
қамтитын өмірбаяндық метамәтіннің ... ... ... орынды.
М.О. Әуезовтің «Абай жолы» эпопеясындағы психологизмді талдай келе, Б.
Майтанов былай дейді: ... ... ... ... ... ... ... өткір психологизм, қазымыр, сырдаң, арнайы суреттеу
емес, мәдениетті проза талаптарына сай өресі биік, сұлу сырлы, ... әділ де ... ... [29, 99 б.]. ... прозаға тән сөз
кестесін өзіндік көркемдік-стильдік нақыштарымен түрлендіре, байыта түскен
кемеңгер жазушының шебер қаламы ... ... да ... ... ... ... жоспарды мүлтіксіз жүзеге асыру арқылы көрініс
табатыны қаншалықты даусыз заңдылық болса, көркем бейненің оқиға ... етер ... ... ... да – ... ... ... Осы негізде қарайтын болсақ, «Үйлену», «Оқыған азамат»
және «Сөніп-жану» әңгімелерінде зерделенетін автор мен кейіпкер арақатынасы
– қаламгердің ... ... ... көркем мәтінде бедер тапқан
ғұмырнамалық естеліктері. «М. ... ... ішкі ... ... ... мен қайшылықты мінездер кереғарлығын талдайтын
классикалық әлем әдебиетін өзіне үлгі етіп ... ...... ... ... ... ... психоталдау нысанына айналдырудағы айрықша
көркемдік тәсілі ... ... ... ... жаңа бір ... – псевдобиографизмді дүниеге әкелді.
Ғұмырбаяндық жанрдағы автор-қаһарман бейнесінің автор және ... ... ... ... М. ... әңгімелеріндегі автор
мен қаһарманның ортақ көзқарастық тұрғысынан, ... ... ... ... бақылаймыз. Әңгімелердегі баяндау
позициясының құрылымдық-идеялық ... ... ... ... әлемге
индивилуалды-субъективтік қатынасынан дәйекті хабар береді. ... ... және оның ... ... ... ... автор жән кейіпкер позицияларының табиғи ...... ... ... ... Ал псевдобиографизмді бұл тұста
автордың тікелей психологизм аясындағы көркемдік ... ... ... шығармашылық тұлғаға тән үздіксіз рефлексивтік
ізденістер, ... ... ... ... ... ... ... тұлға – Ұлы индивидуум белгілі бір архетиптік соқпақпен
жүріп өтуі ... яғни ... ... ... мен ... миссиясына
сай болуы қажет» [115, с. 107], – дейді Э. Нойманн. Қазақ елі руханиятында
қайталанбас көркем дүниелерімен өз ... ... М.О. ... пен орыс ... өз ой ... соны ... ... енген И.А. Буниннің өмірлері мен
шығармашылық тағдырлары белгілі бір жағдайда ұқсас өрім ... ... ... ... ... ... ... конгениальность дейді.
Жоғарыдағы И. Бунин мен М. ... ... ... ... ... ... тағы бір ... – суреткерлердің көркем шығармашылықтағы
дүниенатымдық, әлемсезіну тұрғысындағы ұқсастық ... ... ... ... ... ... ... мән-
маңызын ғылыми тұрғыда пайымдауды мақсат еткен бұл ... ... ... ... ... ... ... дей аламыз. Осы негізде
зерттеу барысында қол жеткізген ... ... ... ... ... ... назарға ұсынуға болады:
- шығармашылық тұлғаның көркем ... ... екі ... Атап ... К. ... Д. ... З. ... туындыларында
сомдалған М.О. Әуезовтің шығармашылық тұлғасы жекелеген қаламгерлік
ізденістер тұрғысында ... ... ... ... ... ... мен
қаһарман арақатынасын, баяндау ... ... ... ... қаламгердің шығармашылық тұлғасы ... ... ... қыры ... өнер ... көркем сомдалуы мәселесін пәнаралық кешенді ыңғайда
қарастыру көзделіп, талдау жұмыстары мен ой ... ... ... жүзеге асырылды. Яғни өнер адамына тән өзіндік дара болмыс-бітімді,
ішкі рухани әлемді өрнектеудегі жеке қаламгерлік ... ... және ... ... пайымдауда әдебиеттанушы ғалымдардың
еңбектерімен шектелмей, шығармашылық тұлғаға қатысты лингвистика, тарих,
философия, психология ... ... ... де ... Шығармашылық үдеріске тән кәсіби ... ... ... есепке ала отырып, осы тұрғыда
қаламгер бейнесін ... ... ... ... мен ... ... туындының деректілік сипатын жазушының өмір шындығын қалтқысыз
жеткізуге деген талпынысы деп түсінген абзал. Алайда күрделі талант иесін,
тарихи ... ... – тек ... толымды нәтиже бермейтін жауапты
жұмыс. Ғаламдық деңгейдегі ... ... ... ... ... ... сай биік деңгейлі зияткерлік зерделеуді қажет ... ... сай ... ұстаным сапасындағы деректілік және психологизм
мәселелері жан-жақты ... ... ... ... айқындалды.
- аралық жанрда дүниеге келген көркем туындыларға ... ... ... ... Жеке ... ... және ... авторлық
психологиялық баяндау жүйесі, жанр заңдылықтары мәселелерін саралау арқылы
роман, роман-толғау, роман-эссе ... ... ... ... ... мүмкіндіктер аясы кеңінен талқыланды. Осы ретте өнер
адамын сомдаудағы прототип ... ... ... ... жанрын
айқындаушы негізгі фактор болып табылатыны айқындалды.
- тақырыптас туындыларды саралаудың ... М. ... ... ... әр ... ... позиция танытып, түрлі амал-
тәсілдер топтамасын қолданғандығына куәлік етеді. К. ... жас ... ... ... ... ... ... ашуды
мақсат еткен. Автор, ең алдымен, оның ... ... ... тарихын
кейіпкер өмір ... ... ... ... сол ... ... өсу эволюциясындағы сыртқы әсер-ықпалға
назар жығады. «Абайдан соң» романы авторлық баяндауға негізделген туынды
екенін ескерсек, мұндағы ... ... ... ... ... шымырлығын, оқиға қоюлығын, түптеп келгенде, жас
Мұхтардың сыртқы ортамен арадағы ... ... ... ... ... ... тұлғаны сомдаған Д. Досжановтың «Мұхтар жолы» роман-
толғауы кейіпкерді интраверттік қырынан зерделеп, сөйтіп өзін-өзі ... ... ... ... ... ... ... автокоммуникация
қатынасына жуық. Автор талғамымен сұрыпталған өмірлік деректердің ара-жігі
кейіпкер позициясынан психологиялық суреттеу, ішкі ... ... ... компоненттерімен жалғасқан. Жекелеген деректік мәтіндер көркем
игерілу үдерісінде түрлі өзгерістерге ұшырап, қаһарман тұлғасын ... үлес ... Осы ... ... ... ... ... мәтінді өңдеудегі ұтымдылығы тағы бір мәрте дәйектеледі.
З. Қабдолов қаламынан шыққан «Менің ... ... М. ... ұстаздық, жазушылық портретін жасауында.
Эссе жанрының ішкі заңдылықтарына сәйкес көркем бейнені сомдауда автор
қалың оқырманға ... ... ... З. ... ... субъективті
ой-тұжырымдарын ортаға салу арқылы оларды көпшілікке жария ету жолымен
объективтендіру идеясын ... ... ... З. ... М. ... ... ... бір-бірін толықтыруы метамарфозаның
көркем үлгісі сапасында танылады Сондай-ақ, осы арқылы бірінші ... ... ... ... ... ... қаламгерлік шеберлік
деңгейін айғақтайды;
- тарихи нақты әрі шығармашылық тұлғаға тән мінезтаным қырын бейнелеуде
психологиялық кескіндеме айтарлықтай маңызды рөл ... ... ... ... ... ... сипаттау қызметімен шектелмей, сыртқы
орта үшін беймәлім рухани-эстетикалық үдерістерді зерделеуге мүмкіндік
беретін ... ... ... ... ... үстіндегі тұлға
портреті – мінез-машық, жағдаяттық көңіл-күй, шабыт және олардың жалпы
шығармашылық, ... ... ... әсерлі жеткізудің ұтымды жолы.
Талдаулар динамикалық кескіндеменің портрет ... ... ... ... ... үлгі ... ашып көрсетеді. Бет-жүздегі,
түр-түстегі, жүріс-тұрыстағы өзгеріс нышандары – шығармашылық ... ішкі ... ... дәл, астарлы әрі көркем
бейнелейтін психофизиологиялық, психофизиогномиялық портрет штрихтары.
Кейіпкерді ... ... ... ... ... стиль және жеке қаламгерлік поэтика сынды ... М.О. ... ... шығармаларда ұлттық әдебиетте ертеректе
қалыптасқан психологиялық параллелизм ... өз ... ... ... көркем әрі әсерлі жеткізу мақсатында авторлар адам мен табиғат
арақатынасына, жаратылыстың біртұтастығы мәселесіне көңіл бөледі. ... ... ... ... ... атқарар қызметі, ең
алдымен, кеңістікті – оқиға орнын бейнелеу болса, ... ... ... ол өнер адамына тән айрықша дүниеқабылдау, әлемсезіну
қабілеттерін бедерлеу міндетіне ... ... және ... дүние сипатындағы сыртқы орта арақатынасын зерделеу көркем бейненің
өзіндік таным негізінде ... әлем ... ... ... түрінде көрініс табатын пейзаждық суреттемелер
адам мен табиғаттың ажырамас ... ... ... ... ... Осы ... келгенде, өнер адамының бейнесін сомдауда пейзаж –
тұлғаның экстраверттік ... ... ... ... ... кейіпкердің
қоршаған ортаны тануға ұмтылысын қамтитын аңғарымпаз бақылаулары оның
айрықша әлемсезіну, ... ... ... қабылдау сынды қасиеттерін
айшықтайды. Кейіпкердің сыртқы ... ... ... ... ...... ... материал жинау, ізденіс, шабыт, қиял
сияқты маңызды кезеңдері. Яғни, ... әлем ... ...... тұлға тарапынан ... ... ... ... айтқанда, үздіксіз танымдық-шығармашылық
үдеріс сипатындағы кейіпкердің ... ... ішкі ой ... құбылыстың сырттай бедерленуі болып табылады. Сыртқы ортаны
суреттеуде қолданыс табатын кейбір компоненттер (реалды кеңістіктегі елес,
архетиптік жады ... т.б.) ... тән ... ... ... ... болып табылады;
- ішкі монолог шығармашылық тұлға бейнесінің ... ... ... ізденістерін арқау етеді. Бейненің өзін ... ішкі ... ... ... да іске ... ... ... өзін-өзі тану және ... ... ... ... ... ... кей арада жеке басының іс-әрекеттерін
азаматтық-моральдық ... ... ... («Абайдан соңдағы» жас
Әуезов), кейде өз творчествосындағы ... ... ... ... ... ... негізделеді («Мұхтар жолындағы»
кемеңгер Әуезов). Сонымен қоса, туындының ... ... ... өнер ... ішкі ой әлеміне бойлауға деген
ұмтылысты білдіретін синестезия құбылысы да ұшырасады ... ... ... жан ... ... ... метаморфоза
құбылысы). Кейіпкердің шығармашылық шабыт кернеуімен іштей оңаша толғануын
автокоммуникация құбылысы ыңғайында қарастыруға ... ... ... ... ... зер салу ... ... ақиқаттығына кепілдік
береді. Сондай-ақ, көркемдік сипатта кейіпкер ... ... ... ... ... ... көркем кестелеуге
мүмкіндік береді;
- автобиографизм – автордың шығармашылық психологиясынан өзек алып,
баяндау құрылымындағы ... ... ... ... Осы ... ... ... және автор-қаһарман арақатынасы ... ... ... ... ... өмірбаяндық автор мен автор-
қаһарманға тиесілі ... ... ... ... ... ... ... шығармашылық үдерісте мәтінде көрініс тапқан ... ... И. ... ... ... романын талдау
барысында қаламгердің тұтас творчествосының ... ... ... сол арқылы автор мен ... ... ... ... ... ... ... айқындалды.
Лиризм салдарынан көркем мәтінге кірігетін ... ... ... ... тарихи уақыты мен баяндаушы-автордың көркем
уақыты арасындағы сабақтастық, көру нүктелерінің ортақтығы, ... ... ... ... бар деректер, т.б.) жинақтала келіп ... ... ... ... ... – автобиографизм құбылысының бір түрі. ... ... ... ... автор-қаһарман тұлғасының
саналы түрде автор және қаһарман позицияларына ажыратылуы негізінде көрініс
табады. Осы орайда автор да, ... да ... ... ... ... ие болатынын айта кеткен жөн. ... ... ... ... ... және кейіпкер қарым-қатынасы арқылы
зерделенеді. Шығармашылық тұлғаға тән ... ... ... ... ... ... ... интроспекциялық
әрекеттер. т.б.) нәтижесі М. ... ... ... азамат» және
«Сөніп-жану» әңгімелерінде баяндалады. Автор мен қаһарманға ... ... ... ... ... реңк,
интонациялық леп және деректік негіз ... бір ... ... ... ... ... ... өзінің зерттеу нысаны мен пәні тұрғысында көркем
әдебиеттегі психологизмді ... ... ... ... ... Бұл ... жан-жақты зерттеу жүргізген Л. Гинзбург,
В. Компанеец, А. Есин және ... ... Б. ... пен
Г. Пірәлиева еңбектерін атауға болады.
Белгілі ғалым Л. Гинзбургтың еуропалық ... ... ... проза негізінде жазылған «О психологической прозе» (1972)
дейтін зерттеуі тұлға тұжырымдамасы, оның көркем бейнеленуі ... және ... ... ... ... ... Ғалым нақты
психологиялық прозаның қалыптасу, даму тарихын саралауды мақсат еткен. В.
Компанеецтің «Художественный психологизм в советской ... (1920-е ... атты ... ... ... ... ширегіндегі кеңестік орыс
әдебиетінің қалыптасу жолына баса назар аударып, ... ... ... ... қызметін қарастырады. А. Есин
«Психологизм ... ... ... (1988) атты ... көркемдіктің биік формасы деңгейінде пайымдап, осы ыңғайда
орыс классикалық ... ... ... ... Ал отандық
әдебиеттанушы Б. Майтановтың «Қазақ романы және психологиялық ... деп ... ... ... ... ... ... табу жолдары (кейіпкер, портрет, ішкі монолог, диалог, ... ... ... ... прозада шыңдалуы мәселелері көркем
туындының поэтикасы, ... ... және ... ... қарастырылады. Г. Пірәлиеваның «Көркем прозадағы
психологизмнің кейбір ... (Түс ... ... ... ... (2003) атты монографиясында кейіпкер психологиясын бейнелеудегі түс
көру, ... ... ... ... ... ... ... жан-жақты талданады.
Осы тұрғыдан келгенде, психологизм мәселесі нақты шығармашылық тұлғаны
сомдау аспектісінде алғаш рет қолға алынды. Зерттеу ... ... және ... ... ... салааралық сипатта анықтама
беруге талпыныс жасалып, кешенді түрде ... ... ... ... асырылды. Өнер адамының көркем бейнесін ... ... ... ... мен ... топтамасы анықталып,
осыған сәйкес күрделі талант ... ... ... ... ... М. Әуезов шығармашылық бейнесін мүсіндеген
қаламгерлердің суреткерлік ... ... ... ... ... ... ... көркемдік қызметі
аясында саралау бұған дейін монографиялық сипатта ... ... ... пен И. ... ... ... үндес кейбір туындылары
автор шығармашылық ... ... және ... ... ... таңға дейін зерттеу нысанына алынбағандықтан, аталған
диссертациялық жұмыстың өзіндік ... ... ... ... ... ... туралы кең ауқымды
салааралық түсінік береді, психологизмнің негізгі амал-тәсілдері және
көркемдік ... ... және жанр ... ... ... автор және автор-қаһарман, автор және кейіпкер, автобиорафизм,
псевдобиографизм мәселелері жөнінде ... ... ... ... ... Сонымен қатар, портрет, монолог және ... ... ... ... ... ... ... психологизмнің даму
барысын, көркем игерілу тарихын зерделеуге ... ... ... ... мен негізгі тұжырымдарын жоғары оқу
орындарында ... ... ... ... ... даярлау
барысында «Әдебиет теориясы», ... ... ... ... ... шығармашылық», «Жазушы еңбегі және әдеби процесс»,
«Шығармашылық психологиясы», ... ... ... ... сияқты базалық, арнаулы курстарда, сондай-ақ орта арнаулы оқу
орындары мен мектептерде әдебиет пәнінде пайдалануға болады.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... туралы // Әдебиет теориясы. ... ... Р. ...... ... 2003. − 344 б.
2 Юнг К.Г. Психология и ... ... ... // В ... ... ... ХХ века: Мыслители и писатели ... ... ... в ... ... – М.: ... 1991. – 336 c.
3 Тюпа В. Аналитика художественного. – М.: Лабиринт РГГУ, 2001. – 192 с.
4 Басин Е.А. ... ... ... – М.: ... 1988. – 64 ... Карташова И.В., Емельянов Т.П., Семенов Л.Е. Историческая психология и
литературоведение. ... и ... ... ... ... – 1995. – № 3. – С. ... Компанеец В.В. Художественный психологизм в советской прозе (1920-е
годы). – ... ... 1980. – 112 ... ... Ю. ... 3-е изд. – М.: ... 1981. – 399 с.
8 Цейтлин А.Г. Труд писателя. Вопросы психологии творчества, культуры и
техники писательского труда. – М.: Сов. пис., 1968. – 564 ... ... М. ... ... творчества. Перевод с болгарского
Д.Д. Николаева. – М.: Прогресс, 1970. – 654 с.
10 Богданов В.А. Творческая ... ... ... – М., ... 150 ... Мәдени-философиялық энциклопедиялық сөздік / Құраст. Т. Ғабитов,
А. Құлсариева және т.б. – Алматы: Раритет, 2004. – 320 ... ... ... и ... ... / Под ... Э. Мура и Бернарда Д. Файна. – М.: ... ... ... – 304 ... Юнг К.Г. ... ... размышления. – Мн.: ООО Харвест,
2003. – 496 с.
14 Байтұрсынов А. Әдебиет танытқыш. Зерттеу мен ...... 2003. − 208 ... Қабдолов З. Сөз өнері. − Алматы: Қазақ университеті, 1992. – 352 б.
16 Белянин В.П. ... ... ... ... – М.: ... МГУ, 1988. – 124 ... Медведев П.Н. В лаборатории писателя. – Ленинград: Сов. пис., 1971. –
392 с.
18 Семенов И.Н., Степанов С.Ю. Проблема организации творческого мышления
и ... ... и ... // ... ... Общая
дифференциальная, прикладная / Под ред. Я.А.Пономарева. – М.: ... ... 224 ... Ысмақова А. Шығармашылық психологиясы // Әдебиеттану. ... / ... З. ... Т. ...... Ана тілі, 1998. – 384
б.
20 Жұртбай Т. Бесігіңді ...... ... 1997. – 555 ... ... Т. ... ... // Абай. – 1997. – № 2. – 55-61 бб.
22 Хализев В. ... ... ... / В. ... ... ... ... – М.: Высшая школа, 2005. – 405 ... ... М. ... және ... ... Монография. – Алматы,
2003. – 488 б.
24 Жұмағали З. ... және ... ...... 1999. – ... ... М.И. От ... к образу. – М.: Наука, 1974. – 200 с.
26 Гинзбург Л.Я. О ... ...... Сов. пис., 1979. ... ... Бердібаев Р. Қазақ тарихи романы. – Алматы, 1979. – 240 б.
28 Бекниязов Т. Деректі жанр // Әдебиеттану. Терминдер ... / ... ... Т. ... – Алматы: Ана тілі, 1998. – 384 б.
29 Майтанов Б. Қазақ ... және ... ... Оқу ...
Алматы, 1996. – 336 б.
30 Есин А.Б. Психологизм русской ... ...... 1988. – 176 ... ... Г. ... прозадағы психологизмнің кейбір мәселелері (Түс
көру, бейвербалды ишараттар, заттық әлем). Монография. – ... ... – 328 ... Сейсенов Д. «Абайдан соң» хақында. Романға сын // Семей таңы. – ... 20 ... ... К. ... ... ... – Алматы, 1997. – 238 б.
34 Қабдолов З. Еңбек торысы // ... ... – 2000. – 14 ... ... К. ... соң. Роман. Бірінші кітап. – ... ... – 262 ... ... Ш. Ұлы ... ... жанры хақында // Мұхтар ... ... ...... ... 1987. – 432 ... ... З. Мұхтар Әуезов және оның әсемдік әлемі. – Алматы: ҚазССР
«Білім» қоғамы, 1986. – 56 ... ... С. Аға ... ... // ... ... – 1990. – 22 ... Әбдезұлы Қ. Жазушы және заман шындығы. – Алматы: Қазақ ... – 131 ... ... Д. ... ... ... – Алматы: Жазушы, 1988. – 400
б.
41 Мүсірепов Ғ. ... еске алу // ... ... ... ... – Алматы: Жазушы, 1987. – 432 б.
42 ... және ... ... Ижанов З., Исахан Ғ., Сандыбаева ... Ж. – ... ... 1997. – 130 б.
43 Лотман Ю.М. Внутри мыслящих миров. Человек – ...... ... – М.: Язык ... ... 1996. – 464 ... Дәдебаев Ж. Тарихи шындық және көркемдік шешім. – Алматы: Жазушы,
1992. – 458 ... ... М. ... ... ... жинағы. – Алматы: Жазушы, 1985. –
8 т. – 458 б.
46 Жұртбай Т. Талқы. – Алматы: Қазақстан, 1997. – 368 ... ... Л. Я. О ... ...... ... 1972. – 442 ... Қабдол З. Менің Әуезовім. Роман-эссе // Әуезов. – Алматы: ... – 350 ... ... С. Эссе // ... ... сөздігі / Құраст. З.
Ахметов, Т. Шаңбаев. – Алматы: Ана тілі, 1998. – 384 ... ... Н. Г. ... ... ... қарым-қатынасы //
Әдебиет теориясы. Нұсқалық / Құраст. Р. Нұрғали. − Астана: Фолиант, 2003. −
344 б.
51 Нысанбаев Ә. ... ... ...... Жазушы, 1997. – 348 б.
52 Хасенов М. Мемуарлық шығармалар және оның жанрлық табиғаты // Жанр
сипаты / Редакциясын ... М.Қ. ...... Ғылым, 1971. – 270
б.
53 Бекниязов Т. Мемуар, естелік // Әдебиеттану. Терминдер сөздігі ... З. ... Т. ... – Алматы: Ана тілі, 1998. – 384 б.
54 Гончарова Е. Пути ... ... ... ... в ... ...... Изд-во Томского университета,
1984. – 146 ... ... З. ... ... ... // ...... Санат, 1997.
– 350 б.
56 Ахметов З. Портрет // Әдебиеттану. Терминдер ... / ... ... Т. ...... Ана ... 1998. – 384 ... Майтанов Б. Портрет поэтикасы. Ғылыми зерттеу. – Алматы: ... 2006. – 127 ... ... Ә. ... ...... ... – Алматы: Жазушы,
1989. – 182 б.
59 Оразалин К. Абайдан соң. ... ... ... – Алматы: Жазушы, 1987.
– 424 б.
60 Оразалин К. Абайдан соң. Роман. Үшінші кітап. – Алматы: ... ... 448 ... ... О.В. ... как ... ... поэтики романа
Л.Н. Толстого «Анна Каренина»: Автореф. канд. ... ... – М., 2008. – ... ... В.В. От ... текста к художественному миру. ... 2002. – ... ... З. ... Мухтара Ауэзова. Учебное пособие. – Алматы:
Санат, 1997. – 288 с.
64 Негимов С. Пейзаж // Әдебиеттану. Терминдер ... ... ... Т. ... – Алматы: Ана тілі, 1998. – 384 б.
65 Галанов Б. Живопись словом: Портрет. Пейзаж. ...... ... 1974. – 343 ... Майтанов Б. Суреттеу мен мінездеу. – Алматы: Қазақ ... – 146 ... Ч. ... Дж. Суси и П. ... ... ... дифференциала к исследованиям по эстетике и смежным
проблемам // ... и ... ... ... ... и ... д. филол. н. Ю.М. Лотмана и к. физ-
мат. н. В.М. Петрова. – М.: Мир, 1972. – 251 ... ... Г. Б. ... ... в ... ... сатаны» Р. Сейсенбаева
// Вестник КазНУ. Серия филологическая. – 2007. – № 6 (105). – С. ... ... Г. ... ... әңгімесі (1980-1990): Филол. ғыл. канд…
дис. – Алматы, 1999. – 120 б.
70 ... Б. Қ. ... ... ... ...... ... 2006. – 107 б.
71 Пірәлиева Г. Ішкі монологтың кейіпкер психологиясын ашудағы көркемдік
қызметі. – ... ...... 1994. – 138 ... ... М.А. ... ... индивидуальности Д. Исабекова (на
основе прозы). – Автореф. канд. филол. наук. – Алматы, 2004. – 32 с.
73 Уахатов Б. ... ...... 1997. – 284 ... Елеукенов Ш. Замандас парасаты. – Алматы: Ғылым, 1977. – 284 б.
75 Атымов М. Идея және ...... ... 1970. – 231 ... ... ... о ... труде. В 4-х томах. Т. 3. –
Ленинград: Советский ... 1954. – 716 ... ... Е. А. ... ... ... – М.: ... – 64 с.
78 Виноградов В.В. Проблема авторства и теория стилей. – М.: ... 1961. – 612 ... ... М.М. ... словесного творчества. 2-е изд. – М.: Искусство,
1986. – 445 с.
80 ... Е.Г. ... ... ... // ... ... ... литературе. Тезисы докладов региональной ... ... ... ... ... Б.О. ...... 1990. – 134 с.
81 Попова С.В. Проблема «Автор и ... в ... О. ... ... ... // Вестник КазНУ имени аль-Фараби. Серия ... – № 3 (54). – С. ... ... / Составление, вступительная статья и общая редакция Ю.С.
Степанова. – М.: Радуга, 1983. – 636 с.
83 Теория ... В 2 т. / Под ред. Н.Д. ... В.И. ... ... – М.: ... центр «Академия», 2004. – Т 1. – 512 с.
84 Исина Н.У. К ... ... ... ... в ... (на
материале прозы А. Кекильбаева) // Вестник КазНУ имени аль-Фараби. Серия
филологическая. – 2002. – № 3 (54). – С. ... ... Л.А. О ... ... ... позиции в
художественно-документальных произведениях // ... ... ... ... ... ... региональной межвузовской
научной конференции, посвященной памяти профессора Б.О. Кормана. – Ижевск:
УдГУ, 1990. – 134 с.
86  ... Л.В. ... ... и ... ... ... пособие. – Алматы, 2006. – 96 с.
87 Омаров Н. Суреткерлік шеберлік және әдеби ағым // М.О. ... ... ... ... ғылыми-теориялық конференция материалдары. –
Алматы: Қазақ ... 2006. – 277 ... ... Б. ... – стильдік құбылыс // Көркемдік кілті – шеберлік /
Жауапты ред. М. Қаратаев. – Алматы: Ғылым, 1985. – 348 ... ... А. ... ... ... как ... // ... – 2003. – №
1 (9). – С. 69-75.
90 ... Д.Е. Идея пути в ... ... Блока // Блоковский
сборник, том 11. – Тарту. – 288 ... ... С.В. ......... Прием автобиографизма и
пространственно-временная организация ... ...... – 86 с.
92 Медарич М. Об автобиографизме // Автоинтерпретация. Сборник статей
под ред. А.Б. Муратова и Л.А. Иезуитовой. – С-Пб, 1998. – 244 ... ... Р.С. ... ... В 2-х ч. ... 2. – ... ... 2003. – 352 с.
94 Исмакова А. Возвращение плеяды. Экзистенциальная проблематика в
творчестве Ш. ... А. ... Ж. ... ... М. ... и М. ... – Алматы: НИЦ «Ғылым», 2002.
– 200 с.
95 Есембеков Т. Драматизм ... ... М. ... // ... КазНУ имени
аль-Фараби. Серия филологическая.. – 1998. – № 23. – С. 64-66.
96 Әуезов М. Жиырма томдық шығармалар жинағы. – ... ... 1979. ... т. – 458 ... Полянова М.А., Зайцева Б.К. Лирическая проза И.А. Бунина (конец 1890-
х – 1900 гг.) // Иван Бунин и литературный ... ... ХХ века (до ... ... ... ... трудов. – Ленинград: ЛГПИ им. Герцена,
1985. – 130 ... ... В.Я. Мир и ... в ... Л. ... и И. ... – М.:
Издательство МГУ, 1989. – 174 с.
99 Ағыман Б. Лирикалық проза табиғаты // М.О. ... және әлем ... ... ... ...... ... 2006. – 277 б.
100 Афанасьев В.А. И.А. Бунин. – М.: Изд-во ... 1996. – ... ... И.А. ... ...... Изд-во Саратовского
университета, 1988. – 272 с.
102 Вантенков И.П. Бунин – ... ... ... гг.). ... ... БГУ, 1974. – 159 с.
103 Кучеровский Н. М. И.А. Бунин и его проза (1887-1917). – Тула: Приок.
кн. изд-во, 1980. – 319 ... ... И.П. ... ... ... – М.: Флинта, 1999. – 334 с.
105 Лявдонский Э.К. Действительность и жизнь сознания в ... ... // Иван ... и ... ... начала ХХ века (до 1917 года).
Межвузовский сборник научных трудов. – Ленинград: ЛГПИ им. Герцена, 1985. ... ... ... И.А. Рассказы. – Москва: Правда, 1982. – 456 с.
107 Майтанов Б.М. Әуезов және болмысты ... мен ... ... ... ... ізденістері (1920-30 жылдар). –
Алматы: М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер ... 2006. – 304 ... ... М. ... ... Әңгімелер және повесть. – Алматы:
Жалын, 1994. – 308 б.
109 Мұхаметханов Қ. Ұлы ... ... аға // ... – 2004. – №2. – ... ... Карен Хорни. Наши внутренние конфликты // Психоанализ и культура.
Избранные труды ... ... и ... ... – М.: ... 1995. – 623 с.
111 Грифцов Б.А. Психология писателя. – М.: Худ. Лит., 1988. – 462 ... ... Б. «Мен – ... қағып кеткен қазығымын...» // ... – 1997. – 1 ... ... А. ... М. ... и ... // ... имени аль-Фараби. Серия филологическая. – 2007. – №5 (46). – С. 71-
74.
114 Бердібай Р. Терең ағын // ... ... – 1997. – 15 ... ... Э. ... Да ... и ... матери // В кн.: К.Г. ... ... ... и ... – М.: REFL-book, К.:
Ваклер, 1998. – 304 с.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 203 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ілияс жансүгіров 1894-19383 бет
Ілияс Жансүгіровтің өмірі мен шығармашылығы7 бет
Абайдың қара сөздері туралы3 бет
Айгүл Кемелбаева шығармаларындағы көркемдік ойлау30 бет
Алаштың ардақтысы Спандияр Көбеев43 бет
Ауызекі және көркем шығарма мәтініндегі диалог: лексикалық, синтаксистік, стилистикалық сипаттама153 бет
Берқайыр Аманшиннің шығармашылық ізденіс саласы188 бет
Драмадағы тарихи тұлғалар бейнесі6 бет
Ж.аймауытов шығармашылығы. ғ.қарашев шығармашылығы. б.күлеев - лирик ақын. с.сейфуллин, і.жансүгіров, б.майлин шығармашылықтары26 бет
Көркем мәтін талдаудың лингвистикалық ерекшеліктері59 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь