Қазыбек би және оның дәуірі

М А З М Ұ Н Ы

К І Р І С П Е ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3.8

I Т А Р А У
ҚАЗЫБЕК БИ ЖӘНЕ ОНЫҢ ДӘУІРІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...9.36

II Т А Р А У
ҚАЗЫБЕК БИ ЖӘНЕ ҚАЗАҚ ШЕШЕНДІК ӨНЕРІ ... ... ... ... ... ... ...37.49

Қ О Р Ы Т Ы Н Д Ы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...50.51

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .52.53
КІРІСПЕ

Жұмыстың жалпы сипаттамасы.
Тақырыптың өзектілігі. Қазақ ауыз әдебиетіндегі аса бай мұралардың бірі – шешндік сөздер. Шешендік сөздер – халқымыздың ғасырлар бойы қалыптасқан, рухани ойлау сүзгісінен өткен, тұшымды әрі ұтқыр сөз өнерінің жауынгер саласы. Қазақ шешендік өнерінде өзіндік орны бар, беделді Қазыбек бидің есімі ерекше екені даусыз. Қазақ шешендік өнері мен Қазыбек биді, оның өмір сүрген дәуірін суреттеп, соны беттерін ашу жұмысымыздың негізгі өзектілігі болып табылады.
Зерттеудің мақсаты мен міндеті.
- Қазақ шешендік өнері жайлы;
- Қазақ шешендік өнері және Қазыбек би дәуіріне тоқталу;
- Қазыбек бидің шешендік келбетін танытатын шешендік толғауларына талдау жасай отырып, мәнін түсіндіру.
Тақырыптың зерттелу деңгейі.
Қазақ шешендік өнерінің өзекті мәселелеріне арналған ғылыми еңбектер көптеп пайдаланылды. Атап айтсақ, М.Ғабдуллиннің «Халық ауыз әдебиеті», С.Негимовтың «Шешендік өнер», Б.Адамбаевтың «Халық даналығы» сынды еңбектер қарастырылып, талданды. Қазыбек би жайында айтылған пікірлерге шолулар жасалып, жан – жақты қаралды.
Зерттеу жұмысының құрылымы.
Жұмыс кіріспеден, екі тараудан, қорытындыдан және пайдаланылған әдебиеттерден тұрады.
Шешендік сөздерді тек қана тарихи тұрғыдан ғана емес, практикалық тұрғыдан қарастырып, зерделеу – бүгіннің талабы. Себебі Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаевтың халыққа жолдауында: «Біз қазақ халқының сан ғасырлық дәстүрін, тілі мен мәдениетін сақтап түлете береміз. Сонымен қатар ұлтаралық және мәдениет аралық келісімді, біртұтас қазақстан халқының ілгері дамуын қамтамасыз етеміз».
Қазақ ауыз әдебиетіндегі аса бай мұралардың бірі – шешендік сөздер. Сөз жоқ, шешендік сөздер – халқымыздың ғасырлар бойы қалыптасқан, рухани ойлау сүзгісінен өткен, тұшымды әрі ұтқыр сөз өнерінің жауынгер саласы. Бір қызығы – қазақ қоғамында шешендік өнер немесе шешендік сөздердің араласпайтын мәселесі кемде-кем болған. Күнделікті өмірдегі «от басы, ошақ қасындағы» даулы мәселелерден бастап, іргелі, мемлекетаралық деңгейдегі іс-шараларға дейін шешендікпен көмкеріліп, әділ шешімін тауып отырған.
Қазақ халқы – сөз қадірін өз қадірім деп білген. Кеңдігін де, кемелділігін де, елдігін де, кемеңгерлігі мен көсемдігін де сөзге сыйғызған. Оның тарихы да, тағдыры да, тәлімі мен тәрбиесі де, даналығы мен дала көңілі де сол сөзде жатыр. Тұла бойдың тылсым сырын сыртқа жаяр, лып еткен сезім, терең ақыл, кемел ой, арман-мұрат, мұң мен сыр – бәрі сыйған сиқыр сөздің бағасын біреу білсе, қазақтай-ақ білсін. Сондықтан да ол үшін сөзден өткен күш, құдірет жоқ. Тоқтам жоқ.
Қазақ – «ат сүрінгенше» ақыл тапқан, ұшқыр ойды қастерлеген, ғасырлар бойы сөз мұрасын қорғаштап, сөз асылын жоғалтпай келген, ардақтысы да, аяулысы да сөз болған халық. Сондықтан да, «Тоқсан ауыз сөздің тобықтай түйінін» айтуға талап қойған. Небір әйгілі шешендер, дуалы ауыз билер шаршы топта сыбанып шығып жүйелі сөз бастаудың қиын екендігін ескертіп отырған.
Қол бастау қиын емес,
Көк найзалы ерің болса.
Жол бастау қиын емес,
Соңыңа ерген елің болса.
Тауып айтсаң береке қылады,
Таптай айтсаң келеке қылады (1,87).
Демек, қазақ қоғамында сөзге талап бәрінен де қатал. Оған «сөз шынына тоқтайды пышақ қынына тоқтайды» - дейтін мақал да дәлел бола алады. Ел арасында шешендікке қатысты құланаян Құлмамбеттің айтатын «сөзімнің қыл өтпейді арасынан» дейтін сөзі де кең тараған. Сөз жоқ, сөзге талап қою, шешендіктің сапасын арттырып, қадірін күшейткен. өз тұсында халық әдебиетін зерттеген Х.Досмұхамедұлы да «Шешен қандай болу керек?» деген сауал тастап, оған халық әдебиетінен мынадай мысал келтірген болатын:
Алқада жауап сөйлесе,
Түюлі сөзден аспаса,
Десте-десте сөз жөнін,
Іретімен сәндесе.
Кемелдігін парықтаса,
Билігін алаш мақтаса,
Түмен жауап айтпаса,
Уәдесін сатпаса.
Қалдырып әділ сөздерін,
Көңілінде шанбаса,
Сабырсыз сөзден қатпаса,
Орнына қойып баршасын,
Бір-біріне шатпаса.
Пікірге кәміл жұрт озған –
Би шешеннің іреті... (2, 23).
Сөзсіз, шешендік сөз суырып салма ақындықпен туыстас. Қысылған жерде қисынын тауып сөз сөйлеу, дағдарған сәтте шешімін тауып кесім айту – тапқырлықты, суырып салмалықты, әрі шығармашылықты талап ететіндігі ақиқат. Аумалы-төкпелі, алмағайып замандарды басынан өткерген халықтың өзіндік басқару жүйесі болды: ел қамын жеген ерлері, сөзін сөйлеп, жағдайын жайлаған шешендері, білімпаз билері болды. Олардың айтқан сөздері кейінгі ұрпаққа үлгі болып, аңыз-әңгіме түрінде бізге жетті. Қазақ ауыз әдебиетінде мұндай аңыз-әңгімелер саны жағынан да, сапасы жағынан да елеулі орын алады.
Аңыз-әңгімелердің қамтитын тақырыптары әр түрлі. Аспандағы ай, күн, жұлдыздар, жердегі тау, тас, өзен, көлдер, қала, қамал, ескерткіштер жайында, өмірде не табиғатта болып жатқан әр түрлі құбылыстар турасында айтылған аңыз-әңгімелер көптеп сақталған.
Қазақ аңыз-әңгімелерінің мол, әрі қызықты бір саласы – тарихи аңыздар. Онда ел басынан өткен ұлылы-кішілі уақиғалар, қауымда елеулі қызмет атқарған қоғам, өнер қайраткерлері сөз болады, олардың ұрпаққа үлгі-өнеге болғандай немесе сақтандырғандай іс-әрекеттері сипатталады.
Сондықтан да мұндай шындыққа негізделген әңгімелердің тарихи да, тәрбиелік те мәні зор. Әуел баста көрген-білгендерінен жеке әңгімешілер, тілмар шешендер шығарған аңыз-әңгімелер бірте-бірте өңделе, жөнделе келіп, тілдік, стильдік жағынан да көркем әңгімеге, новеллаға айналған. Соны аңғарған қазақ фольклортану ғылымының негізін салушы ғалым Мұхтар Әуезов: «Тарихта, ел жадында аты қалған, белгілі бір қылық-әрекетімен елге даңқты болған кісі болса, соның өміріндегі шын болған мінез-қалпынан туғызып, қиялдық тың іс, уақиғалар тізіледі, ондай әңгімелерді аңыз дейді» (3,170), - деп аңыз-әңгімелерге анықтама береді де, пікірін былайша түжырымдайды: «Қазақ халқының тарихымен қатар фольклоры сақтаған аңыз-әңгімелер, әсіресе Асан қайғы, Жиренше шешен, Алдар көсе және Орта Азия халықтарының бәріне ортақ Қожанасыр жайы көбірек және нағыз көркем шығарма болып қалыптасқан».
Қазақтың тарихи аңыз-әңгімелері мен шешендік сөздері мазмұны, құрылысы және көркемдігі жағынан қарағанда бейне бір ауыз әдебиетінің құндағында өсіп-жетілген алғашқы көркем қарасөз, яғни көркем әңгіме, повесть сияқты. Сондықтан да қазақ ауыз әдебиетін алғаш зерттеушілердің бірі – академик Мәлік Ғабдуллин ертегі-аңыздардың әдеби мәні туралы айта келіп: «Халықтың жазу-сызу өнері болмаған кезде туған ертегілер мен әдемі аңыз-әңгімелердің әдебиет тарихынан алатын орны да, мәні де үлкен. Халық ертегілері сюжет құру, образ жасау, тіл байлығын қолдану жөнінде жазба өдебиетіміздің алғашқы үлгілеріне көп әсеретті» (4,73), - деп жазды. Демек, тарихи аңыз-әңгімелер мен сөздер елдің тарихынан, қоғам қайраткерлері мен өнер иелерінің өмірі мен өнерінен және әлеуметтік қызметтерінен мағлұмат береді. Сонымен қатар халықтың тіл байлығын, әдеби тіліміздің қалыптасуын, көркем әдебиетіміздің бастауын көрсетеді.
Халық ауыз әдебиетінде авторы белгісіз немесе пәленше айтыпты делінетін қызықты, қисынды шешендік сөздер, аңыз-әңгімелер көптеп кездеседі. Әдепкіде бұлардың барлығының шығарушысы болғандығы, уақыт өте келе көмескі тартып, халықтық сипатқа ие болғандығы жасырын емес. Қазақ шешендік өнерінің тарихында біздің заманымызға дейін өмір сүрген Ақарыстың (Анахарисис) шығармашылық мұрасының бізге жетпеуі – дер кезінде хатқа түспеуі және араға түскен жылдардың уақыт қатпарында ұлы бабаның айтқан сөздерін халықтық шығармашылыққа айналдырғандығының жемісі дер едік. Алайда, бертіңгі дәуірлерден есімдері белгілі, даңқты би-шешендеріміздің шығармашылығы әлдеқайда жарқын, әрі бізге мүмкіндігінше толығырақ жеткен.
Солардың бірі – біздің дипломдық жұмысымызға арқау болып отырған ұлы жүз –Төле, кіші жүз – Әйтеке билердің замандасы, әйгілі әз-Тәукенің «Жеті жарғысын» шығаруға қатысқан, орта жүздің биі – Қаз дауысты Қазыбек.
Шешендікті сөз сөйлеудің салты ретінде емес, өнер ретінде түсінген, өнер өрісін кеңейтіп, биік белеске көтерген кемеңгер бабамыздың әр сөзінде терең мағына мен астарлы ой, ақылмандық пен көрегендік жатыр.
Баба мұрасы ұзақ жылдар бойы кеңестік идеологияның салдарынан Ә.Мәметованың, Б.Адамбаевтың еңбектерінде шет жағалап айтылып, соңғы жылдары Н.Төреқұловтың, С.Негимовтың зерттеу еңбектерінде лайықты бағасын алып келеді. Әсіресе, жерлесіміз, тарихшы-ғалым Ж.Артықбаевтың «Қаз дауысты Қазыбек» (2000 ж.) монографиясында арнайы зерттеу нысанасына айналды. Дегенмен, Қаз дауысты Қазыбек би бабамыздың Қазақ тарихындағы даңқы шешендігімен шыққандығын ескерсек, бабамыздың шешендік өнердегі жарқын тұлғасын таныту, ұлттық шешендік өнердің дамуына қосқан үлесін айқындау – диплом жұмысымыздың негізгі мақсаты болмақ.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР

1. Билер сөзі. -Алматы: Қазақ университеті, 1992.
2. Досмұхамедұлы Х. Аламан. –Алматы: Ана тілі, 1991.
3. Әуезов М. Әдебиет тарихы. -Алматы: Ана тілі, 1991.
4. Ғабдуллин М. Халық ауыз әдебиеті. –Алматы: Мектеп, 1979.
5. Омари Ж. Қаз дауысты Қазыбек. –Астана: Фолиант, 2000.
6. Сматаев С. Қаз дауысты Қазыбек //Егемен Қазақстан, 1991. 16 қараша.
7. Негимов С. Шешендік өнер. –Алматы: Ана тілі, 1998.
8. Адамбаев Б. Халык, даналығы. –Алматы: Мектеп, 1976.
9. Созақбаев С. Тәуке хан. Жеті жарғы. –Алматы: Санат, 1994.
10. Төреқұлұлы Н. Қазақтың 100 би-шешендері. -Алматы: "Қазақстан", 1993.
11. Сматаев С. Елім-ай. –Алматы: Жазушы, 19
12. Байтұрсынұлы А. Ақ жол. -Алматы: Жалын, 1991.
13. Уәлиханов Ш. Таңдамалы. –Алматы: Жазушы, 1985.
14. Адамбаев Б. Шешендік сөздер. –Алматы: Мектеп, 1967.
15. Қазақ әдебиетінің қысқаша тарихы. 1-кітап. –Алматы: Қазақ университеті, 2001.
16. Адамбаев Б. Қазақтың шешендік өнері. –Алматы: Ғылым, 1984.
17. Адамбаев Б. Тозған Қазды топтанған қарға жейді. –Алматы: Мектеп, 1982.
18. Әдебиеттану терминдерінің сөздігі /Құрастырушылар: З.Ахметов,Т.Шаңбаев/ –Алматы: Ана тілі, 1996.
19. Жұмабеков К. Қаз дауысты Қазыбек // Қарқаралы журналы. 1998. №1-2.
20. Төреқұлов Н. Нақыл сөздің мәні. – Алматы: Мектеп, 1971.
21. Дәдебаев Ж. Шешендік сөздер. – Алматы: Ғылым, 1993.
22. Төреқұлов Н. Даланың дара ділмарлары. – Алматы: Жазушы, 2001.
23. Қасымова. Қазақ шешендік өнерінің негіздері. – Алматы: Жазушы, 2003.
24. Адамбаев Б. Шешендік өнер. – Алматы: Мектеп, 1999.
25. Адамбаев Б. Алтын сандық. – Алматы: Мектеп, 1989.
26. Қоңыратбаев Ә. Қазақ фольклорының тарихы. – Алматы: Ана тілі, 1991.
27. Жармұхамедов. Шешендік өнер. – Алматы: Мектеп, 1998.
28. Төреқұлов Н. Нақыл сөздің мәні. – Алматы: Мектеп, 1971.
29. Есхожин Шешендік жырлары. Алматы: Ана тілі, 1991.
30. Шынбатыров, Жарқынбаев. Шешендік сөз,ақындық толғаулар,
Алматы: Ғылым. 1985.
31. Жандыбаев. Сөз мәйегі.
        
        М а з м Ұ н ы
К і р і с ... т а р а ... би жӘне ОНЫҢ ... т а р а ... би жӘне ... ... ... о р ы т ы н ... ... ... ... ... ауыз әдебиетіндегі аса бай мұралардың
бірі – шешндік ... ... ...... ... ... рухани ойлау сүзгісінен өткен, тұшымды әрі ұтқыр сөз ... ... ... шешендік өнерінде өзіндік орны бар, беделді Қазыбек
бидің есімі ерекше екені даусыз. Қазақ шешендік өнері мен ... ... өмір ... дәуірін суреттеп, соны беттерін ашу жұмысымыздың негізгі
өзектілігі болып табылады.
Зерттеудің мақсаты мен міндеті.
- Қазақ шешендік ... ... ... ... ... және Қазыбек би дәуіріне тоқталу;
- Қазыбек бидің шешендік келбетін танытатын шешендік толғауларына талдау
жасай отырып, мәнін түсіндіру.
Тақырыптың зерттелу деңгейі.
Қазақ ... ... ... ... ... ... еңбектер
көптеп пайдаланылды. Атап айтсақ, М.Ғабдуллиннің «Халық ауыз әдебиеті»,
С.Негимовтың «Шешендік өнер», Б.Адамбаевтың «Халық даналығы» сынды ... ... ... би ... ... пікірлерге шолулар
жасалып, жан – жақты қаралды.
Зерттеу жұмысының құрылымы.
Жұмыс кіріспеден, екі ... ... және ... ... ... тек қана ... тұрғыдан ғана емес, практикалық
тұрғыдан қарастырып, зерделеу – бүгіннің ... ... ... ... ... ... жолдауында: «Біз қазақ
халқының сан ғасырлық дәстүрін, тілі мен мәдениетін сақтап түлете ... ... ... және мәдениет аралық келісімді, біртұтас қазақстан
халқының ілгері дамуын қамтамасыз етеміз».
Қазақ ауыз ... аса бай ... бірі – ... ... жоқ, ... ... – халқымыздың ғасырлар бойы қалыптасқан, рухани
ойлау сүзгісінен өткен, тұшымды әрі ... сөз ... ... ... ...... ... шешендік өнер немесе шешендік сөздердің
араласпайтын мәселесі кемде-кем болған. Күнделікті өмірдегі «от ... ... ... ... бастап, іргелі, мемлекетаралық деңгейдегі іс-
шараларға дейін шешендікпен ... әділ ... ... ... ... – сөз қадірін өз қадірім деп ... ... ... де, ... де, ... мен ... де сөзге
сыйғызған. Оның тарихы да, тағдыры да, тәлімі мен ... де, ... ... көңілі де сол сөзде жатыр. Тұла бойдың тылсым ... ... ... лып
еткен сезім, терең ақыл, кемел ой, арман-мұрат, мұң мен сыр – бәрі ... ... ... ... ... ... білсін. Сондықтан да ол үшін
сөзден өткен күш, құдірет жоқ. ... ... – «ат ... ақыл ... ... ойды ... ... сөз мұрасын қорғаштап, сөз асылын ... ... ... да,
аяулысы да сөз болған халық. Сондықтан да, «Тоқсан ауыз ... ... ... талап қойған. Небір әйгілі шешендер, дуалы ауыз билер
шаршы топта сыбанып шығып жүйелі сөз ... қиын ... ... ... қиын ... ... ерің ... бастау қиын емес,
Соңыңа ерген елің болса.
Тауып айтсаң береке қылады,
Таптай айтсаң келеке қылады (1,87).
Демек, қазақ қоғамында сөзге ... ... де ... Оған «сөз ... пышақ қынына тоқтайды» - дейтін мақал да ... бола ... ... ... қатысты құланаян Құлмамбеттің айтатын «сөзімнің қыл
өтпейді арасынан» дейтін сөзі де кең тараған. Сөз жоқ, ... ... ... ... ... ... күшейткен. өз тұсында халық әдебиетін
зерттеген Х.Досмұхамедұлы да «Шешен ... болу ... ... ... тастап,
оған халық әдебиетінен мынадай мысал келтірген болатын:
Алқада жауап сөйлесе,
Түюлі сөзден аспаса,
Десте-десте сөз жөнін,
Іретімен сәндесе.
Кемелдігін парықтаса,
Билігін алаш ... ... ... ... әділ ... шанбаса,
Сабырсыз сөзден қатпаса,
Орнына қойып баршасын,
Бір-біріне шатпаса.
Пікірге кәміл жұрт ... ... ... ... (2, 23).
Сөзсіз, шешендік сөз суырып салма ақындықпен туыстас. Қысылған жерде
қисынын тауып сөз сөйлеу, ... ... ... ... кесім айту –
тапқырлықты, суырып салмалықты, әрі шығармашылықты талап ... ... ... ... ... ... ... өзіндік
басқару жүйесі болды: ел қамын жеген ерлері, сөзін сөйлеп, ... ... ... ... ... ... ... сөздері кейінгі
ұрпаққа үлгі болып, аңыз-әңгіме түрінде бізге жетті. Қазақ ауыз әдебиетінде
мұндай аңыз-әңгімелер саны ... да, ... ... да ... ... ... ... әр түрлі. Аспандағы ай, күн,
жұлдыздар, ... тау, тас, ... ... қала, қамал, ескерткіштер
жайында, өмірде не табиғатта болып жатқан әр түрлі құбылыстар ... ... ... ... ... мол, әрі ... бір саласы – тарихи аңыздар.
Онда ел басынан өткен ұлылы-кішілі уақиғалар, қауымда елеулі ... ... өнер ... сөз болады, олардың ұрпаққа үлгі-өнеге
болғандай немесе сақтандырғандай іс-әрекеттері сипатталады.
Сондықтан да ... ... ... ... ... ... те мәні зор. Әуел баста көрген-білгендерінен жеке әңгімешілер,
тілмар шешендер шығарған аңыз-әңгімелер ... ... ... ... ... ... да ... әңгімеге, новеллаға айналған. Соны
аңғарған қазақ ... ... ... ... ... ... Әуезов:
«Тарихта, ел жадында аты қалған, белгілі бір қылық-әрекетімен елге ... кісі ... ... ... шын ... ... ... тың іс, уақиғалар тізіледі, ондай әңгімелерді аңыз дейді» ... деп ... ... ... де, пікірін былайша түжырымдайды:
«Қазақ халқының тарихымен қатар фольклоры сақтаған аңыз-әңгімелер, ... ... ... ... ... көсе және Орта Азия ... ... Қожанасыр жайы көбірек және нағыз көркем шығарма болып қалыптасқан».
Қазақтың тарихи аңыз-әңгімелері мен шешендік сөздері мазмұны, құрылысы
және көркемдігі ... ... ... бір ауыз ... ... ... ... қарасөз, яғни көркем әңгіме, повесть сияқты.
Сондықтан да қазақ ауыз әдебиетін алғаш зерттеушілердің бірі – ... ... ... ... мәні ... айта ... «Халықтың
жазу-сызу өнері болмаған кезде туған ертегілер мен әдемі аңыз-әңгімелердің
әдебиет тарихынан ... орны да, мәні де ... ... ... сюжет
құру, образ жасау, тіл байлығын ... ... ... өдебиетіміздің
алғашқы үлгілеріне көп әсеретті» (4,73), - деп жазды. Демек, тарихи аңыз-
әңгімелер мен ... ... ... ... ... мен ... өмірі мен өнерінен және әлеуметтік қызметтерінен мағлұмат береді.
Сонымен қатар халықтың тіл байлығын, ... ... ... ... бастауын көрсетеді.
Халық ауыз әдебиетінде авторы ... ... ... ... ... қисынды шешендік сөздер, аңыз-әңгімелер ... ... ... ... ... болғандығы, уақыт өте
келе көмескі тартып, халықтық сипатқа ие болғандығы жасырын ... ... ... ... ... ... ... өмір сүрген Ақарыстың
(Анахарисис) шығармашылық ... ... ... – дер ... ... және араға түскен жылдардың уақыт қатпарында ұлы бабаның айтқан
сөздерін халықтық шығармашылыққа ... ... дер ... ... ... ... ... даңқты би-шешендеріміздің
шығармашылығы әлдеқайда жарқын, әрі бізге мүмкіндігінше толығырақ ... бірі – ... ... жұмысымызға арқау болып отырған ұлы
жүз –Төле, кіші жүз – Әйтеке билердің замандасы, әйгілі ... ... ... ... орта жүздің биі – Қаз дауысты Қазыбек.
Шешендікті сөз сөйлеудің салты ... ... өнер ... түсінген,
өнер өрісін кеңейтіп, биік белеске көтерген кемеңгер бабамыздың әр сөзінде
терең мағына мен ... ой, ... пен ... ... ... ұзақ ... бойы кеңестік идеологияның салдарынан
Ә.Мәметованың, Б.Адамбаевтың еңбектерінде шет ... ... ... ... С.Негимовтың зерттеу еңбектерінде лайықты бағасын
алып ... ... ... тарихшы-ғалым Ж.Артықбаевтың «Қаз дауысты
Қазыбек» (2000 ж.) монографиясында арнайы зерттеу нысанасына айналды.
Дегенмен, Қаз ... ... би ... ... ... ... шыққандығын ескерсек, бабамыздың шешендік өнердегі жарқын
тұлғасын ... ... ... ... ... қосқан үлесін айқындау –
диплом жұмысымыздың негізгі мақсаты болмақ.
I т а р а у
Қазыбек би жӘне ОНЫҢ ... ... ... ... қаны ... ... туған мекен-жайы,
ешбір хат-шотта сақталмаған. Ж.Омаридің ... ... ... ... туыпты. Өйткені он жетінші ғасырдың екінші жартысында Жоңғар
хандығының басым түсіп ... ... ... ата ... ... ... ... мен Арқаны еріксіз тастап, Сыр бойы мен Қаратау
өңіріне жөңкіле ... ... ... Қаз дауысты Қазыбек тарихи
деректер ... 1667 жылы сол ... ... 1764 жылы ... жеті ... өткен (5,38).
Қазыбектің сүйегі – Орта жүз Арғын ішіндегі Қаракесек (Болатқожа).
Қазыбектің өз әкесі – Келдібек, ұлы әкесі, яғни ... Абыз ... ...... ... ... шешен, сөзге ұйыған, уәжге тоқтаған
біліктілер болыпты бұлар. Қазыбектің атасы Шаншардың ескіше көп ... ... ... ақыл ... ... ... Абыз атануы
да тегін емес.
Қазыбектің анасы – Тоқмейіл. Қазыбек – осы ... ... ... ең ... ... ... ... Сүлеймен деген кісі осынау ғұлама
жанмен көрші болу үшін қасына ... ... ... ... ... ... ... отау құруы жайындағы ел аузында аңыз
болған хикая таралмас па еді, халықтың кемеңгер ... ... Қаз ... өмірге келмес пе еді. Әрине, себепке ... ... те, ... ... ... ... ... жақындатып, болмасты
болдыртып, осындай бір құдіреттерді жасай ... таң ... ... ... десек те, 1667 жылы шыр еткен іңгәсімен дүние есігін ашқан
нәресте – өсе келе ... Төле ... ... ... ... ... ... халқының кемеңгер үш биінің бірі – Қаз дауысты ... ... ат ... ... ... тұсы халқының қиын-қыстау
тағдырымен дөп ... ... ... сұлу ... бала ... ... ... бедеу мінгізіп, бүлде кигізіп, нөкер ертем десе, қызды
ауылдың сыртында түн ... ... ... ... ... ... ... десе, әке дәулеті жетер де еді. Бірақ, есі кіргеннен ел
бетіндегі ... ел ... ... сол мұң торлаған ел жүзіне күлкі шырайын
енгізуді өмірлік мақсат қып алған ғой. ... да ол ел ... ерте ... ... шешуді өз басына ғұмырлық міндет етіп еншілеп алып, ел бірлігін
сақтаудың төте ... ... ... ... ... би деген аттан дана би деген атаққа дейін көтерілген Қазыбектің
ғұмыр жолы он жетінші, он сегізінші ғасырлардағы ... ... аса ... ... ... ... шытырман оқиғаларымен тікелей байланысты.
1680 жылы, Қазыбек он үш ... ... ... әз ... ... Тәуке
қазақ хандығының тағына отырып еді. Есім ханның кезінде "алты алаш" атанып:
Қазақтың үш жүзі мен ... ... ... ... ... ... бірлігі әлсіреп, ноғай, башқұрт, өзбек одақтары ыдырап, енді
"төрт алаш" атауымен үш жүзге ... ... ... ... қол ... Осы терт алаштың басына төрт биді – ұлы жүзге Төлені, Орта жүзге
Қазыбекті, Кіші жүзге Әйтекені және Қырғыз биін ... ... ... ... ел басқару тізгінін өз қолында ұстап отырған.
Тәуке тұсында қазақтың шығыстағы көршісі – Жоңғария ... ...... ат ... ... жиі шабуылдап тұрған. Бірде ойрат,
бірде ... ... ... ... ... ... елшіліктің, мәмлегерліктің
ықпалы мол болады. Сондайда атақты үш бидің ... ... ... ... белгілі әдебиетші-ғалым С.Негимов былай дейді:
«Қаз дауысты Қазыбек Жоңғария хандығына елшілік, мәмілегерлік жолмен
үш рет ... ... ел ... ... куә. Жол ... сөз ... шешеннің атақ-даңқы бірінші рет атқосшы ретінде
барғанда-ақ шыққан. Жобамен айтқанда, ХVІІ ғасырдың ... ... ... 14 пен 15-тегі кезі. 1680-1684 ... ... ... ... ... ... ... кісілерін тұтқындап, қанды қырғынға
ұшыратқан. Бұл кезде ел тізгінін ұстаған Тәуке хан еді. Қалмақ хонтайшысы
Ғалдан ... ... ... деп те ... ... Тайкелтір би бастаған
елшілер тобын ұйымдастырған Әз Тәуке тәрізді. Сонда Әз Тәуке дана ... ... ... ... ... ... ... жеңуге болады,
мылтықпен дәлдеп атып жер жастандыруға болады, сегіз қырлы семсер сөзбен
тереңнен толғап ... ... ... деген екен. Мал-жанды тегіс
құтқарып, ... Қаз ... ... алып ... деп ... ... (7,84), - деп жазады. Ал, жазушы С.Сыматаев бұл ... ... ойын ... ... ... Қазақ-ойрат шабуылдары кезінде Қазақтар ойратты біраз
тықсырып, сәл де ... ... ... ... ... ... ... өршуін тежеп, бітімшілікке шақырғаны тарихтан аян. ... ... ... ... ... би де ... деп кесіп
айтпасақ та, болжауға әбден ретіміз бар. Ұзақ ғұмырында Жоңғария хандығына
елшілік, ... ... ... үш рет ... Қаз ... нақ сол ... ... болуға тиіс» (6) – ... ... бұл ... ... ... ... реткі елшілігі екендігінің
айқындалмауында болып отыр. ... екі ... ... ... тұр. ... алғашқы елшілікті 1680-1684 жылдар аралығы деп
көрсетсе, С.Сматаев 1710-1711 жылдарды атап ... ... ... ... бар. ... тарихшы, ғалым Ж.Омари «Қаз ... ... бұл ... ... ... ... ... айтуынша: «...Қазақ
елшілері 1683 жылы бірнеше ай жүріп, күз түспей Қазақ жеріне ... біз үшін ... ... гөрі Қазыбекті «Қаз дауысты» деп
Жоңғар хонтайшысының атағандығы, Қазыбектің екі иығынан от шашқан екі ... ... ... ең маңыздысы – шешендік өнерге бет бұрған
Қазыбектің ... ... ... ... ... сөздерінің
шешендік өнер тарихынан терең із қалдыруы. Ұлы бидің тұтас елге танылу
сапары ... ... ... дәл осы ... ... ... құжаттың әзірше жоқтығын
ескерсек, ел аузындағы аңыз әңгімелер Ж.Омари негіз етіп ... ... ... ... бір ... ... Ендеше осы аңыз, хикаяларды
салыстырып, салмақтап, екшеп, ... ... соң ... ... ... ... ... жөн санадық.
Бір аңыз бойынша былай дейді:
«Қанды қырғын ұрыстан кейін бейбітшілік жолымен бітімге келу үшін
Қазақ пен ... ... ... ... ... ... ... (сірә, Цеван – Рабтан болса керек) ... үш ... бірі ... ... ... қойнынан бөзі түсіп тұрған иіс
алмас біреу келсе, бітім болмайды" - деп ... ... Осы ... естіген
үш би қырандай дүр сілкініп, әрқайсысы өзі бармаққа ниет қылған екен.
Төрде отырған Төкең екі биге ... ... екі ... қымтанып, екі
иығын қомданып қойып, тамағын қырнапты:
– Уай, қос інім, қос шырағым! Аға боп ... ... деп ...... ... ... ... Інің – қанатың мен құйрығың, қайрап
салар жарағың. Артымда сендер барда қанат ... ... ... ... жайғармын, жауласқанды жерлермін. Мен барайын бұл
жолға! - ... ... жай ... жарқ етіп, жайраң қағып, шапшаңдық танытыпты.
– Уай, Төкем! «Аға – бордан, іні – зордан» демей ме. "Іні – ... ... ... ... ме. ... ... ... бе, найзамды ерсілі-қарсылы
іремеймін бе?. Жағаласқанды жапырып, дауымды аршып, күремеймін бе. Менің
баруым жөн емес пе? - ... ... ... ... ... дауысындай дауысын бір жотадан екінші жотаға
асыра ... ... ... ... Уай, асыл ағам! Уай, асқақ інім! Ағасы бардың жағасы бар емес пе.
Жағасы бардың тоқсан пәледен сақтар ... бар емес пе. ... ... ... емес пе. ... ... елде – ырысы, жауда – ұрысы, дауда – жұмысы ... ... би ... бас шұлғып, бірақ тіл қатып, ләм дей қоймапты. Қаз
дауысты ... енді Төле биге ... ... ... ... Төле ... ... хандыққа Есім жеткен. Қазақта
хандыққа жолсыз таласқандар болғанмен, ... ... ... ... ... әділ би, ... өзің айт. Аттың басы күшті ме, белі күшті
ме, құйрығы күшті ... ... ... жол ... ... ... жүйріктің. Бөгелекті
қуарда пайдасы мол құйрықтың. Аттың белі ... көп ... ... ... осы жолғы бұйрықтың. Жай онда қолыңды!
Атасызға ата бол!
Батасызға бата ... ... ... жота ... пана бол,
Кек сақтамас бала бол!
Дос сүйініп, қас сыйлар,
Асу бермес дана бол (8,118) -
деп ... ... ... ... Қазақтан келген елшілерді сынау үшін хонтайшы қарапайым киініп,
белін жіппен ... ... ... ... өң ... ... бөстек-өркеш
өңгеріп, Қазыбектер түскен үйге келеді. Әңгімеден әңгіме туындап, ... ... ... ... ... не бар? Ортасында не бар? Ақырында не бар? - деп ... ... ... ... ... Арға мінәжат етілсе, барға қанағат етілсе, ... ... ... ... ... тұрмас па, - деп Қазыбек бір ... ... мен ... арасы қаншалық жол? - деп "бүкір" хонтайшы ... ... ... жол ... Олай ... ешкім аспан мен жердің
арасын құлаштап өлшеген жоқ, қадамдап басқан жоқ. Күн күркіреп жауғанда, ел
дүрлігіп сасатын, ... ... ... күн ... ... ... ... құрылып, аспан мен жерді ... ... иіні ... ... ... деп ... тағы бір қайырып
тастапты.
– Батыс пен шығыстың арасы қаншалық жер? - деп ... ... ... ... Небәрі күншілік жер ғана. Олай дейтінім, азанда шығыстан атқан күн
ымыртта батысқа шаршап батады. Күншілік жер ... өтіп ... ... Ал ... көзбен көрген, шығыс пен батыстың арасында ... ... ... ... ... - деп ... рет кесіп түскенде,
хонтайшы үн-түнсіз шығып жүре беріпті.
Содан көп кешікпей келіссөз басталып кеткен ғой.
«Біз Қазақ деген мал ... ... ... ешкімге соқтықпай жай жатқан
елміз...» - деп басталатын атақты дауын Қаз дауысты Қазыбек бабамыз дәл ... ... да ... ... пікірді қостағымыз бар. Не десек те, ... екі ... ... ... ... ... тындырып, бітім
тапқызып, екі елдің жер шебін белгілетсе керек (6).
Ойрат пен Қазақ бітімінен кейін ... ... ... ғой. ... тағы бір ... аңызына құлақ түрейік.
«Сол жолғы сапарынан туған жерге оралып келе жатқан Қазыбек шағын
тобымен ... ... ... бір жігітінің үйіне қонып қалыпты.
Қонақжай қазақ дәстүрімен қолын қусырып, ... ... ... ... ... үй ... жүзі ... көңілі күпті көрінген ғой. Қонақтар
әліптің артын бағып, суырыла сөйлеп, ... ... Ет ... ... қонақтар алдына келіп те қалады. Сыйлы меймандардың мүшелі сыбағасын
турап берген жігіт енді бір ... етті ... ... ... ... түріп қалып, ағаш төсекте жатқан иттің алдына апарып ... ... боп, ... отыра берген ғой. Жігіт сыртқа шығып кетіп,
үй қасындағы үйшіктен үсті-басы алба-жұлба, мойнына дорба салған, ... ... ... көзі ... өңі ... бір әйелді ертіп
кіріп, итаяқтағы сүйек-саяқты алдына итере салыпты.
Қазекең тіксініп қалып, қолын майлыққа ... ... ... ... ... ... ... кере үй иесіне шаншылып қарапты. Жігіт те
түйсіксіз болмаса ... ... ... ... бас иіп, хикаясын бастап
кетіпті.
Сөйтсе, келіншек жігіттің ... ... ... ... ... ... жыл бұрынғы ойрат шабуылында қолды боп кетіпті. Қазақ-ойрат бітімінен
кейін келіншегін іздеп барған жігітті некелі жары ... ... ... ... ... ... ... күйеуіне әбден бауыр басып алған
бәтшағар шіркін ... ... ... пысқырып та қарамай қойыпты. «Қолға
түскендерді тегіс ... ... ... ... әміріне бас иген ойраттың
жігіті: «Көнсе, алып кете бер» деп мәрттік танытыпты. Әйелді иліктіре ... мысы ... ... «Алыстан әдейі іздеп келіп ем, ең ... ... ... сал» деп ... ... ... ... әйелді ұзап шыға
беріп, мойнына қыл ... ... ... ... ... ... іліп ... Ер жігіттің аты – қанаты. Түнімен құйғытып, таң ата Қазақтың ... ... ... ... ... шаң ... Жарамды атпен қуып жеткен
кең жауырынды ойрат күйеу екен. Анадайдан айқайлап, дабылды ... ... ... бұл ... ... ... Кел, ... Сенімен аянбай бір
ойнайын!», - деп қылышын ала ... ... те ... ... түсіп,
қарсысына шыға беріпті. Дәл сол кезде әйел жігіттің аяғынан шап беріп,
екеулеп жерге алып ... ... ... ... ... ... ... иті жауын жарып тастапты. Содан бері ... ... ... итті
қадірлеп, иттік жасаған әйелге итаяқтан ас беріп ... ... ... ... ... ұзақ ... ... бір кезде қоңыр Қаздай қаңқыл
дауысты көмейден төгіпті деседі:
«– Жүрекке әмір ... ... ... ... ... ... сен ... білекпен жеңбек болыпсың. құшағына
өктемдікпен енбек болыпсың. ... ... ... бұл ... ... ерік ... сен ... Одан соң бұл әйел басқаны ұнатқаны
үшін емес, жауына болысып, сені ... үшін ... ... айыпты айып
жусын да ашуды ақыл қусын. Бұл әйел тµркінін тапсын. Сен өзің өшпенділіктен
босап, еркіндігінді тап!» - деп ... шорт ... би ... бір аңыз мынандай бір сыр шертеді.
«Дәл осы бітім ... әлде ... ... түсе ... ба, әлде
іздеушісі болмаған ба, қаршадай ғана қозышы қазақ баласы ... ... ... ... ... баласы деп мені кім айтады, алдына қара
салмаған тұлпардың басы деп сені кім ... - деп ... ... ... ... шақыртып алады.
– Балам, сен тұлпарды танимысың? Онда мыналардың ... ... ... - деп ... ... ... ... Тұлпар жоқ, тақсыр. Ылғи жабы жинапсыз, хан ием! - дейді бала.
– Онда сен маған елімнен тұлпар ... ... ... ... мен
шауып берем! - деп хонтайшы баланың ... ... ... ... жібереді.
Апта жүреді, ай жүреді – тұлпар ... ... не деп ... - деп ... келе ... ... көзі өзенде ағып бара жатқан
жылқының тезегіне түсіп кетеді ғой. ... ... «Тап анау ... деп ... жіберіпті. Өзенді өрлеп, құйғыта жөнелген ... ... ... жатқан саудагерлерге кездеседі. Баланың көзі сал сүйек,
көтерем, арқасы жауыр атқа ... ... ... ... ... ... бір бедеуге айырбастап алады.
Көтеремді жетектеп хонтайшыға әкеліп көрсетеді ғой. - Тулақтан тұлпар
іздеген бұл ... па, ... ... ... мен ... па? - деп ... атқа ... қарапты.
– Тақсыр, біздің елде «ерді кебенек ішінде таны, түйені жүк астында
көр, тұлпарды ... ... ... мақал бар. «Жылқы жануарды күніне мінсе –
есек, айында мінсе – ат, жылында мінсе – тұлпар» деген емес пе. Сіз ... ... ... үйір ... ... ... ... біреуін сойып көріп,
тұлпардың толған уағын өзіңізге ... ... - ... бала.
Содан әлгі көтерімді үйірге салып, жайлауға айдап кетіпті.
Жылда бір биені сойып байқап жүрсе, жетінші жылғы ... ... ақ ... болған көрінеді дейді.
Тұлпардың мүддеге толғанын білген сыншы енді оны ... ... ... тартқан күмістей болған тұлпарды бәйгеге қоспақ болады. Хан
бүйрығымен бүкіл елден арғымақтар жиналып, ... ... ... ғой, ... ... ... шаба ... жарысқа қосқан сәйгүліктердің ең
соңында қалып қойыпты дейді. Анау да, мынау да мазақтап ағызып өтеді ... ... ... еліріп, өршіген ат сәске түсте алдында самғап бара
жатқан арғымақтардың бәрін көктей өтіп, күн қыза ... ... ... ... ... ... Аз да ... дәмдес, түздас болып ем, сау бол, хан ие. Ит тойған
жеріне, ер туған ... ... ... бір ... еді, міне ... ... ұшып ... - деп бала жігіт ... ... ... ... беріпті
деседі.
Бұл шақта Толыбай сыншы құсадан жатып қалған екен. Күншілік ... ... ... ... атып тұрған көрінеді.
– Тұлпар дүбірі жетіп тұр, қашып шыққан ұлым ... ... ... ... ... ... ... еді, амалдап баланы түсіріп алайық, -
деп Толыбай сыншы арқан кергізіп, кілем төсетіп қойыпты ғой. Әлгі ... ... ... ... сыпырып қалып, кілемнің үстіне топ еткізіп
түсіріпті дейді. Құйғытқаннан құйғытқан ... ... ... ... ... ... жетіп бір-ақ тоқтаған ғой. Ол жақтағы жұрт оған ... ... ... екен ... ... Бір ... әлгі ... қарап
тұрып: "Бұл өзі төрт тұяғы болат ... ... мал ... ... жері
жаугершілік пәле екен. Құтырғаннан құтылған абзал" деп ... ... - деп ... ... ... қиын-қыстау шағында, ел өмірінің аса қиын кезеңінде
шұғыл жасалатын құбылыстар – төңкерістер, өзгерістер, реформалар әл заманда
сол халықты ... ... ... ... әрекетімен тікелей
байланысты болған. Осы тұста біз ... ... ... туған халқының
тарихтан өшіп кетпеуін тілеген Тәукенің, ел ... ... Әз ... ұлы ... еңбегін ерекше атап кеткеніміз жөн. Ол хандық құрған
(1680-1718) тұстың бас ... бір ... ... ... ... Қазақ
мемлекетінің тұтастығына сызат түсе бастаған еді. Шыңғыс хан ... ... елді ... ірітсе, сырттан теріскей көршісі Ресей патшалығы
мен шығысындағы Жоңғария хандығы қорқаулана қоршай түскен болатын.
Бірінші Петр ... ... ... Ресей оңтүстік пен шығысқа
құлашын кең ... ... ... молайтуға жанталаса әрекет жасап
жатқан кез еді ол. Дәл осы кезеңде қазақ жұртының ... ... ... ... мен ... үдетіп Жоңғар хандығы қатты бел алып тұрған.
Ол аздай-ақ Бұқар мен Хиуа ... ... ... мен ... ... ... қойып, саяқ шыққан Қазақтың мал мен ... ... ... ... ... да Әз Тәуке шығысындағы ойраттардан төнген қауіптің алдын
алу үшін батысындағы орыс ... ... ... түзеуге
мейлінше күш салған. Сауда-саттық, елші алмастыру, ... ... ... қызметі өте мол. Және де оның Қазақ
хандығын бас сауғалаған кіріптар ... ... ... ел, темірқазықты
мемлекет дәрежесінде қабылдатып, батыс-шығыс ... ... ... тең ... ... ... айналдырғаны көптеген архивтік
құжаттардан белгілі. ... мен ... ... ... ... ... төне бастаған зобалаңның бұлты мен түтінін бұрып
жібертіп отырғаны да тарихтан мәлім.
Әз Төукені ... ... да гөрі ... ішкі ... ... ғой. Содан да ол осы бас араздық, ру таласы, ... ... ... шоқ ... өрт ... үй ... шаңын қоюлататын дау-
жанжал, ұйқыны алып, шырық бұзатын барымта, сырымталарды ... ... үшін ... ішкі жағдайына ерекше назар аударып, мемлекетінің
күш-қуатын арттыруды алдына үлкен мақсат қып ... Сол ... ... — ұлы ... ... ... Үйсін Төле бидің, Орта жүзде әділ ... Қаз ... ... Кіші ... ... жүргізген Алшын Әйтеке
бидің қатысуымен дүниеге келген "Жеті жарғы" еді. ... ... ... ... ... ... тәртіп-низамының, салт-дәстүрінің
әсем жиынтығы — "Жеті жарғы" Қазақ қоғамына біртұтастық беріп, ынтымақтық
әкелді. Ал ол үйдің берекесін ... ... ... ... Күншілдік, бақталастық, қызғаншақтық ... ... ... ... ... еңбекке баулып, қарекет-тірлікке икемдеді.
Ел басы қосылып, ер қосы көркейіп, ел жасы ... ... ... ұлан ... ... халық өз қасиетін таба бастап еді. Әрине іргелі елдің
ірілігі ... келе ... ... Ол екі ... бір ... ... ... арқасында болған-ды. Ол тізгін — Тәуке хан меңгерген хандық
билік еді. Ол ...... хан ... ... ... тап өктемдігі де
еді. Ол тізгін – бүкіл халықтық әдет-ғұрыпты, тәртіп-низамды қамтамасыз
ететін һәм ... ... дала ... ... еді. Ол ... ... елдігін, халықтың бірлігін сақтап, азаматтығы мен тәуелсіздігі үшін
кеудесін оққа төсеп, жанын құрбандыққа ... ... пен ... арды ... намысты қайрайтын Адамдық пен Әділет нұсқаулары еді.
Әлбетте "Жеті жарғыдай" заң нормалары тақыр ... ... туа ... ... ... Тәуке хан "Қасым ханның қасқа жолы", ... ... ... деп ... ... Қазақ хандарының мемлекеті басқару мен
халықты билеудің қалыптасқан жосықтары мен низамдарын алған. Ал ... үш ... ... үш ... деп ... ... үш көсеміне
айналған Төле би, Қазыбек және Әйтекелер сайын ... сол ... ... һәм ... ... ... түсіп,
сәйкестендіре екшеп, жаңғыртып қайта жасаған ғой. Сондықтан да бұл жарғы
"Тәуке хан зандары" деп те ... ... да бұл ... ... ... ... жеті жарғысы", "Әйтекенің жеті жарғысы" деп те
аталады/. ... біз енді ... жеті ... ... ... еді ... ... жауап іздеп көрелік.
Қарағанды облысында шығатын "Қарқаралы" журналының бірінші ... ... ... ... деген сөздің "жарлық" деген тұлғада айтылып,
Қазақ ... ... ... заң" ... ... ... ал ... жақсы мәлім "Кодекс Куманикусте" "жарғы " сөзі "дау, ... ... ... ... ... білдіретінін, оларға жер дауы,
құн дауы, ... ... ... және ... ... еске ... ... "жеті жарғы" деген сөздің жеті салада, жеті ... жеті ... ... ... жарлық-әмір, байлам-тоқтам
деген ұғым болса керек", делінген. Әдемі айтылған, дәл ... ... ... ... ... ... бөлуде, малының
ен-таңбасын анықтауда, әртүрлі дау-жанжалды шешуде жоба-нұсқаға ... мен айып ... жайы мен ... белгілеуді де ретке келтірген еді.
"Қазыбектің жеті жарғысының" өзінен ... ... ...... ... ... өлімге тыйым салғандығы. Әріден беріге
қанды өткел салып, қарғыс зауалындай суық сұсты ажалын ... ... ... қан, ... – жан" ... тоқтам-байламды барынша жеңілдетіп, енді құн
төлеу сияқты жаза, кесік түрлерін ... ... ... ... ауызындағы аңыздарға сүйеніп, халықтық дастандарға жүгінсек, онда
Қазыбек, Төле, Әйтеке түзген "Жеті ... ... ... ... ... тәрізді.
Бірінші һәм негізгі сала – жер дауы. Қыс қыстау, жаз ... ... ... ... атадан балаға мирас қып қалдыратын еншісі. ...... ... ... Жер – ... етер ... баба моласы,
кіндікбайлар қасиетті тұрағы. Сондықтан көшпелілер үшін ... ... ... Жер ... қиын дау да жоқ.
Екінші сала – үй-ішілік тірліктері сыйластық, байланыстылық, әке мен
бала, ене мен келін арасындағы, қарым-қатынас, ... мен кіші ... ... ... құрмет, жастарды тәрбиелеу, баулу сияқты
инабаттылық, имандылық ... ... ... ... ... қатты ұстанған халқымыз ұл-қызын ибалылыққа ... ... ... ... ... ... ұрлық пен қарлыққа, барымта мен сырымтаға кедергі қойып,
Бұқараны адалдыққа шақырып, еңбекпен күнелтуге бейімдеген ... ... ... жемейік, адал өлейік" дейтін пікір сол ... ... ... бабы ел мен ел, ... пен халық, ру мен ... ... ... ... ... ... ... ол
дауды білекпен емес, білікпен тындыруды көздегені ақиқат. Өйткені Қазыбек
би өмірі – ақиқат куәсі. Сондықтан бұл ... ... ... үшін ... ... үшін де мәні зор ... даусыз.
Бесінші бунақ-бап ел бірлігін сақтау, отанын қорғау, сыртқы жауға
тойтарыс беру, жасақ құру, сардар сайлау, ... айту ... ... мемлекеттік ірі оқиғаларды қамтыған ереже-қағидалар шоғырын түзсе
керек.
Алтыншы тармақ түгелдей құн дауына бағышталған. ... кек", ... ... ... ... ... жау" ... қалыптастырған адалдық
пен қатыгездікті жұмсартып, Қазақтың онсыз да оңай желпілдегіш түндігіне
одан сайын жел ... ... емес ... жау ... ... ... салған үш бидің, соның ішінде Қаз дауысты Қазыбектің ... ... бар бұл ... ... ... ... ... өмірді арашалаған, өмірді қорғаған бұл ... ... ... да ... ... ... мен Есім ... әдет-ғғұрып
зандары бойынша кісі өлтірген айыпкердің шаңырағы ортасына ... ... ... ... түк ... түгел таланып, өзі өлім ... ... Ал, ... ... бұл ... ... ... түскен. "Қанға – қан" жойылып, енді құн төленіп, айып кесілетін
болған. Және ол айып – жеті айып ... Олар ... айып – ... ... ... Қара ... ... – айыпкердің
шаңырағының ортасына түскенінің белгісі.
Екінші айып – "қара нар беру". Сол қара нармен өлген кісі атақты ... ... ... ... ... айып – "қара мылтық алу". Қара мылтықты алу ... ... ... ... ... кейін ол өлгенмен тең болмақ-мыс.
Төртінші айып – "қара шолақ бие жетектету". Қара шолақ бие ... ... ... анық ... ... айып – "қара кілем ... Қара ... ... ... ... саналған.
Алтыншы айып – "жетім беру". Ол көңілде кірбіндік қалмасын, ... ... ... айып – ... бастаған тоғыз жөнелту". Ол – қан-жыны араласып,
ағайынның қылшықсыз табысуының басы деп есептелген.
Енді "Жеті жарғының" ең соңғы ... ... ... Бұл ... ... дауынан құралады екен. Әрине ол тұста ру мен руды, ауыл мен
ауылды әрі ... де, әрі ... де ... дауы ... рас. Құда
боп төс түйістіріп, көңіл қосып, ... ... ... осы қыз ... дауы арқылы аттан айғайға басып, сойыл-шоқпарға жармасып, ... ... оқ ... шаң суырып, бас жарып,білек сындырып, қан
ағызып, көз шығарып алыс-жұлысқа, төбелес-ұрысқа да, ... ... ... ... Сол себепті де ең бір осал тұс, өкпе сызы көп, айқай жанжалы
мол, ұрыс-керісі орасан осы ... ... үш ...... ... ... ... қатты көңіл бөлген көрінеді. Бір ғана мысал:
Айттырған жеріне бармай, өзге жігітпен ... ... ... ... ... ... ... қайтарып қана қоймай, қосымша үш тоғыз айып
(біріншісі жамбы ... ... ... ат ... ... ... ... тоғыз) төлейтін болған. Әрине, бұл өте ауыр ... қиын ... ... ... ... тату ағайын арасының ірімеуін, шырық бұзар шабуыл,
шандуылдың шықпауын түгендеген қатал ... ... де ... Тәукенің тұсында әдет-ғұрып заңдарын жасап және соны үш жүздегі ...... ... ... ... ... Қазақ хандығы
біршама бейбіт өмір сүрген еді.
Бұл кезде он ... ... ... ... ... ... осы төңірекке топтасқан Арғындарға ықпал етіп отырған. Шын
мәніндегі осынау кемеңгердің ... ... ... ... отырған (1719-1828)
Тәукенің ұлы Болат ханның нашарлығынан үшке ... ... елді ... ... атадан ұлды, анадан қызды айырылтып, қайғылы күйді
күңірентіп жеткізген ... ... ... ... ... қайта
көтерудегі еңбегін баса көрсету ләзім. Әсіресе, жиырмасыншы жылдардың орта
шенінде Орта жүз бен Кіші жүздің ... ... ... елді ... ... ... ... шақырып, азаттық аңсаған
халықтың қонысын жоқтаған босқын жұрттың тәуелсіздігін әперіп, ... ... Қаз ... ... ... ат ... түспей, алты малтаны
қорек қып, Сарыарқаның сарқыраған суына шомылуға да мұршасы болмай, ... ... ... ... ... бетін шайып, кең даланың ... ... етіп ... ... да білеміз, құжаттардан да
кездестіреміз (10,133).
Қаз дауысты ... ... ... ... ... ... деп ... құлағы жастыққа тимей жылдар бойы ... ... ... ... 1731 ... Ресей патшалығының қол астына бодан
боп кірген Әбілқайыр хан ... ... да ... Ол ол ... жылы Орск қамалына барып сенатор Иван Неплюевтің ... ... ... ант ... ... Орта жүз ханы Әбілмәмбет пен
Абылай сұлтанға қатты ықпал етіп, ... ... ... ант ... ... хат жазып беріп, өз өкілін ... де ... ... ... Сонда қалай? Азаттық аңсаған Қазыбек,
халқының еркіндігін көксеп, ұлтының тәуелсіздігін ... ... адам ... ең бір ауыр азап деп ... ... ... ... отаршылдық бұғауын, теңсіздік қамытын өз Қазағының мойнына
өзі салып беруге құлшынған ба? - дейтін заңды ... ... сол ... ... сүңгіп шыққанда ғана, кереғар заманның
ақиқатына бойлаған ... ғана ... ... ... ... ... ой ... жіті жеткізе алатын данышпан адамның жан дүниесіне
енуге болады.
Қаз ... ... ... таласқан Әбілқайыр, Барақ, Әбілмәмбет,
Батыр сияқты хан, ... ... елді ... ... ... ... ... башқұрт шабуылы аз болғандай ендігі қауіп қара құрттай
қаптаған шүршіттен төне бастағанын сезген еді. ... ... ... ... ... ... кету қаупі туғанын болжаған дана қарт қайткен күнде де
елді сақтап қалудың амалын іздеген еді. ...... ... қол ... еді. Сондағысы – еркін халықтың тәуелсіздігін,
құрбандыққа шалу еді. Сондағысы – ... ... ... кию еді. ... ... халық та, би де сол кезде де демократиялық ... ... бар ... ұғынса керек. Ізгілікті де, қайрымды да келешектен ... ... ... ... ... жойса да, Ресейге қосылып, дербес
елін, кеңбайтақ жерін, үлгілі ұлтын, шұрайлы тілін, озық ... ... ... ... ... би Арқадағы Орта жүздің ұлы биі боп тұрып ... ... да, ... хан мен Абылай сұлтан тұсында да әділет туын бір
жықпай келген ғой. ... ... қара ... ... ... ... ... зор, аузы уәлі, мерейі үстем, алды кең, ... ... ... ... онша ... ... жылғы жаздағы қазақ пен ойрат арасындағы соғысқа байланысты Қаз
дауысты Қазыбек Орскідегі ант беру ... өзі ... ... да, ... төбе биі ... ант ... қажеттігін түсіндіріп Әбілмәмбет хан
мен Абылай сұлтанға хат жазып ... өз ... ... жоғарыда
айтқанбыз. Алайда сол хат Орынбор ... ... ... ... ... Қазыбектің жіберген адамдарының бір де ... ... ... ... не сонда? Себеп ат-атағы үш ... ... ... ... ... зор ... ... көп естіле
бермесін дейтін қарамыз бен төреміздің қанына сіңген ... ... ... әділ ... ақиқат шындығымен, бұлтартпас туралығымен орап
кетіп отыратын беделді биге қарсы төрелер мен ... ... ... ... ... ... ... қызғаншақ ой, күндес қыжыл
өзімшіл мүддені омыраулата ... ғой. Ал ... ... ... ... ... дау-дамайды тезірек бітіруге асыққан кезде биді
Әбілмәмбет хан да, ... ... да ат ... ... ... ... ... жайып, қолқа салып жатады екен.
1734 жылы Сәмеке хан өлген соң, ... ... Орта ... хан ... ... шаһарында тұрып жатқан. 1761 жылы аяқ ... ... ... жел ... ... түзу ... бір ... оқиға
туындап қалып еді. Сәмекенің Есім атты ... осы ... ... ... ... ата ... ... ме кей-кейде немере ағасына
көз алартып қойып сыныққа сылтау іздеп, сызданып жүреді екен. ... дәл сол жылы ... хан ... жұртшылығына салықты
әдеттегіден еселеп көбейтіп салып жібермей ме. Кент тұрғындары ауыр салықты
қалай ... ... ... егеп ... ... дым бүріккен Есім
сұлтан әлгілерді ханға қарсы айдап салып, Әбілмәмбетті Түркістаннан қуғызып
тастайды. Содан ... хан ... ... ... ұлы
Әбілфәйіз сұлтан мен Қаракесектегі Қазыбекті сағалап келіп, Арқада ... 1762 жылы ... туа ... хан, ... ... ... Орта
жүздің игі жақсылары Қаракесек ұлысына, Қазыбек ауылына түсіп, ұлы бидің
қазылығына жүгінеді. Ел қамын өз ... ... ... ел ... ... тұтқан Қаз дауысты Қазыбек Түркістан шаһары мен оның ... хан мен Есім ... ... бөліп беріп, қазақ даласында
ушыққан үлкен ... ... ... ... ... ... адам болған соң әркімде де пенделік, ... ... ... ... ... ... ықтимал. Бірақ Қаз ... би ... ... ... мен ... ... аңыз-
әңгімелеріміз ұлы бабамыздың пендешілік күйге ... ... ... биік ... ... кезімізді жеткізіп келеді. Дәл
осындай шынайы адамгершілік, мөлдір тазалық, ... ... ... ... ... ... ... Халық
саясаткерлігіне, көрегендігіне, қайсарлығына, ... ... ... ... да пенделік көрсетіп алған, ұсақтық күйкілікке
құлдилаған келеңсіз сәттерін жазба деректерден ... ... ... биігінде тұру көрінгеннің қолынан келе бермеген. Осы орайда
тағы да дәлелді көлденең тартайық. 1741 жылы ... ... ... ... ... отыз мың ... шерігі Орта жүз иелігіне
шабуыл жасап, Қазақтың біраз ауылын шауып кеткен еді.
Дәл осы жолғы ... ... қан ... ... ... ... ... Абылай сұлтан жекпе-жекте ойрат ханы Қалдан-Цереннің Шарыш
атты баласын өлтіреді. Бірақ өзі қолға түсіп қалады. Кей ... ... ... ... ... ... байлап бермесендер,
тұқымдарыңды түздай құртып, үрім-бұтағыңнан түк қалдырмаймын, Қазақ!"
дейтін ... ... ... ... аңда жүргенде ойраттарға
ұстатып жіберіпті-мыс. Бір шындығы: 1741 жылы Абылай сұлтанның Қалдан-
Цереннің ... ... боп, ... екі жыл бойы ... кісенделіп,
зынданда отыруы.
Қашаннан өз мұңынан ел қамын жоғары қойған, халық мұңын ойлаудан ... Қаз ... ... ... сұлтанның ерекше алғырлығын, терең
айлакерлігін, болжағыш көрегендігін, ұстамды мінезін, етінің ... ... ... ... ... мүддесі, ел бірлігі дейтін
қасиетке көбірек илігетінін сезіп, қайткен ... де оны ... ... ... да ... 1742 жылдың ерте көктемінде Қаракесек Қазыбек би өз
жүрек әмірімен хонтайшыға екінші рет барған екен.
Әрине, ... ... ... биін ... ... қаншама бас игенімен, Қазақ даласының тұтқасы мен ... келе ... ... ... ... ... ... да, болашақ
ұлы ханы болар Абылайды оп-оңай өңгертіп ... ... та еді. Бір ... бір ... жеңіліп, бас шұлғып, қол қусырып, ат-шапан айып төлеп
қала беретін ... дауы да емес еді ол. Екі ... ... тіпті
Ресей, Қытай, Бұқар, Хиуаларды қоссақ, әлденеше елдердің ... ... ... ... ... қиын ... еді ол. ... болар Сары-манжы бастаған қалың қолын тағы да тас ... етіп ... ... айылын жия қояр ма, ауыздықты шайнап, сыңарезуге
басады ғой. ... ... ... ... хандар, Батыр, Барақ
сұлтандар, Жәнібек бастаған батырлар барлығы Қазақтың он ... ... ... ... шығарып,"ақ үйлі аманат" берсін. Оның үстіне
Қазақ хандығы Ресей боданынан кетіп, ... ... бас ... ... ... орындалар болса, екі елдің арасындағы жаугершілік тоқтатылып,
ағайынгершілік ... ... ... ... ... да, басқа
тұтқындар да өздеріне лайықты сый-сияпатымен еліне қайтады. Ойраттардың
иелігіне ... ... ... астанасы – Түркістан шаһары және оның
төңірегіндегі отыз екі қала қоса қайтарылып, ... ... ... жер ... ... ... "жақсылықтардың" төбесін де қылтитып
қояды.
Қазыбек әкелген бұл хабар ... да, орыс ... да ... ... еді. ... оның ... Орта жүз бен Кіші жүз бұл ... түрде Ресей қоластында болатын. Хонтайшыға "ақ үйлі аманат" беретін
болса, онда Ресей ... ат ... үзуі ... Өз ішінің
алауыздығынан жылына ... рет ... ... ... ... саясаты Қазақ халқы үшін қолайлы болмайтыны аян. Ал тізеге ... ... ... көнбейін десе дәл сол 1742 жылдың жазында
Түркістанның нақ ... ... ... ... ... ... ... қолының ызғарлы сұсын немен қайтарар? Қайтара алар ма? Ал, ... қос ... ... ... өзі ... түскен Қазақ хандығынан
қарап отырып қалай оңайлықпен айрылып қалсын. Өйткені Петр патшаның сөзімен
айтсақ "Қазақ даласы – күн нұрына мейлінше ... ... Азия ... ... ... мен ... емес пе? Ендеше, орыстар кілтті өз қолынан
беріп, қақпаны өз еркімен сарт жапқызбақ па? ... ... ... ... көшу ... екен Сыртқы істер Коллегиясының жарлығымен Орынбор
комиссиясының бастығы Иван ... пен ... жаяу ... ... Карл Миллерді Жоңғарияның Қалдан-Церенге, поручик Гладышевті
Әбілқайыр ханға тілмаш, Уразалинді ... ... ... ... ... ... ... Орынбор комиссиясы Қалдан-Цереннен "Қазақтың Орта
жүзі мен Кіші жүзі Ресей боданындағындағы ел ... ... бұл ... ... беруін тоқтатуды, өйтпеген жағдайда Ресей патшалығымен түс
шайысып қаларын, сол ... ... ... ең алдымен Абылай
сұлтанды босатуды, сонда Қазақтар да ойрат ... ... ... мықтап талап еткен еді. Ал, Гладышев пен Уразалин Қазақ
хандарына: ... - ... ... ... ... ... Жоңғар
хонтайшысына аманат берем деп ауыздарың қышымасын!" деген зілді жеткізген
болатын.
Бірақ саясат араласқан жерде ... ... қоса ... ... хан мен Барақ сұлтан балаларын Қалдан-Церенге "ақ ... қып ... ... жағынан орыс елшілігінің қатаң талабының әсері де
болып, Абылай сұлтан 1743 жылы елге ... ... ... отыз үш
Қазақ қаласы қайтарылып берілген. Әбілмәмбет Түркістан шаһарындағы ежелгі-
хан ордасына көшіп алған. Сарыарқада хан ... да, хан ... ... сұлтан дәуірлеген.
Шау тартып қалған Қаз дауысты Қазыбек ас беріп, ат шаптырған тойға ... қор мен ... тең ... билігін айтқызу үшін іздеп келер
қарапайым жан мен қаһарлы хан шыққанша қазақ ... ... ... ... ... ... ... одан соң Есілдің бас жағындағы
Ерейментау маңындағы Долбны мекендеп, кейіннен ... бұғы ... ... ... жүріп жатқан. Әрине би тыныш ұйқы, ... кеше ... дей ... ... кең, азбайтын аға іздеп сандалған
жұртты көріп бір қиналса, тозбайтын ақ ... жаға ... ... ... және ... ... сөзін ұққыза алмай,
жаманға түскен күйіне опынып, әркімді бір ... ... ... ... ... үйінен ұзақ шықпай, ақ ордасында ұзақ жатып қалатын.
Бидің сондай бір оңаша күйзелуін оңаша ... ... ... былай
деп көрсеткен... "Дүние – толқын. Лықсып туып, ығысып шегінеді. Адам – ... – лек ... ... ... ... осынау қонақ дәуреннің қас қағым
мәурітінде алысып, жұлысып, жағаласып-жауаласып өткенде нені аңсайды, нені
көксейді? Ырылдассын, иттессін, арылдасын, ... ... ... қандай? Қаскөйлігі ме? Ауызданғаны ақ уыз емес пе? Алғашқы естігені
ана әлдиі мен бесік жыры ғой. Табалдырық ... ... де ... ... ... ... ... құрық пен құдыққа салған
қауғаның кейде қан, ... зәр ... ... Әлде ... ... ... еміренуімізден ежіреюіміз асып түсіп жатқанын сезбей ме
екенбіз?
... О ... ... ... ... Өзегін өртеген өкінші –өзгені
өлтіре алмағанын. Өзі әміре қапса да, өңгенің оза шауып, ... ... ... Зар ...... Ақсаққа тоқсақты қосып, мертікке
шортықты жамай алмаған әлсіздігін аруақтың азғаны, ... ... ... ... Қақ ... сартылын, қара шоқпардың қақтығысын әні мен
күйіндей сезініп, аттан мен ойбайға, құдайы мен ... ... ... сала ... ... маталған құдірет – туған жердің ақ төсін
ат түяғымен езгілегенін білмейді-ау. Түсінбеді-ау! Әйтпесе мұңға бөккен көп
кеуденің ... ... бір ... ... жер ... тау шайқалар ма
еді?! Неге сезсін! Сезбеген соң әркім өз ... ... ... өз ... ... басқаның қотырына тұз себуге құштар... " (11,173).
Бәрібір әділдік деп соққан үлкен ... ... ... деп ... көңіл алыстан арамдықтың ызыңы жетсе, зорлық-зомбылықтың ... ... ... ... биді ... атқа ... туын ... жалаулатып әлгілерге қарсы шығаратын.
1748 жылы 24 тамызда Барақ сұлтан Әбілқайыр ханды өлтіріп, ел арасына
іріткі салып, қобалжу еңгізіп,тұтастыққа сына ... ... ... сөзін
емес туралықтың сөзін сөйлеген
- Уай, Барақ! Ойланбай жасаған қылмысыңмен орта жүзді ... ... ... сен. ... ... ... ... жаулығын бастадың
сен. Бәрінен де бұрын сен адамзаттың өмірін ... ... орын ... ... ... ... қынадай қырарсың. Жауыздық қақласын
ашсаң, қанын судай шашарсың. Ал егер еліңді ығыр ... ... ... өлмесе, тесікті өзің бітеп, жараңды өзің жазып ал. Өлген
тірілмейді, ... ... ... ... ісін жалғастырып өшкеннің отын
тұтатсаң, өмір азбайды, шырақ қайта маздайды. Жайлауымды өрт, жұртымды дерт
шалмасын десең, Әбілқайырдың ... ұлы ... ... ... аманатқа өз ұлыңды бер де, қаның мен құныңды кешірсін десең, ...... ... хан бол. Әйтпесе дәл Қазір тобырыңмен түгел
бұрылып, Әбілқайыр ұлдарының алдына ... ... ... ... сал! ... қол қусыр! Қанынды шаша ма, құныңды кесе ме,
қылмысыңды кеше ме – солар, құныкерлер шешеді. Сен үшін ... ... ... Орта жүз жоқ! ... ... етер де Орта жүз жоқ! ... бүкіл Орта жүз тұрмақ бүтін Найманға да ... ... ... деп дәмеленбе, жоңғарға да өткізбеспін, - деп қатал ... ... ... ... да ... ... ғой.
- Уай, би! Қараны ақтап, ақты қаралағанды қайдан көрдің. Жаманды
жақтап, ... ... ... көрдің? Сұңғылаң Әбілқайыр болса
сұмырайың мен бе? Адалың Әбілқайыр болса ... мен бе?! ... ... ... болсаң, тура би, тура жолыңды өзің бітеп ... бе? ... аза ... ... ... ... таба алармын ба? ... ... ... келген Әбілқайырды бір көрмей, оның ... ... ... ... мені ... жөнелгенің қалай?
Жолымнан қағылып, тонымнан тоналып қала бергенім үшін, баламның маған сыйға
жіберген керуенін ... ... ... ... ... ... ... бергенім үшін айыптымын ба? Сұғанақты сілейтіп, қылмыскерді құлатсам,
тәңір бұйрығын орындағаным шығар. Бөлекей-Қоянның ... ... ... шыға ... ... ... ... Қаздай
қаңқылдатыпты.
– Әруақты Қазбалап, көп сызбалай берме. ... ... ... ... ... менен. Қанды қол, қара жүрегіңмен қанжар ұшында
тұрсың. Қолды жуып, ... ... ... ... сол ... Орта жүздің атынан қылша мойныңа қыл арқанды ... Не ... не ... ... құтыласың, Барақ! Барақ сұлтан еріксіз
ылдилапты.
– Уай, би! Айттың сен. ... ... Олай ... мені Кіші жүз ... ... ... төрт биі тергеп тексерсін. Ендеше мен де өз шартымды
айтып қалайын. Қаныңа тартпас кесектігімен Алшынның Төртқарасынан Қаратоқа
бидің, ... ... ... ... Орта ... ... Өтебайдың есімдері белгілі. Сен мені осыларға тапсыр, басымды
ала ма, шарымды ала ма – шешсін де ... - ... ... ... ел ... ... сұлтанды Қазекең осылай
көндірген екен.
Бұл оқиға ағайын арасында да көрші елдермен де тату ынтымақта болуды
көздеген Қаз дауысты ... ... ... ... оның орыс ... қарым-қатынасты орнатуда сіңірген еңбегін ескергеніміз жөн. Сібір
генерал-губернаторының міндетін атқарушы генерал-майор фон ... ... ... 1763 ... 11 наурызда жолдаған рапортында "Орта
жүздің төбе биі Қазыбектің Россияға жақсы ниетпен қарайтыны" мәлім етілген.
Және де осы құжаттан біз 1762 ... ... Орта ... мол ... Қытай боғдыханының елшілерін Қаз дауысты Қазыбектің Абылай сұлтанға
өткізбегенін де, өзінің қытай елшілерінің бағалы ... ... ... кері қайтарып жібергенін де білеміз.
Қазыбектің Бекболат, Қазымбет, Базаркелді, Барқы, ... атты ... және ... ... қызы болғаны белгілі. Осы ұлдарының біріне қызын
айттырып алып беріп, ... ұлы ... Теле ... құда ... ... де
болжам бар.
1764 жылы қысқы соғым кезінде (шамамен желтоқсан ішінде) Семізбұғы
тауының етегіндегі Теректі ... ... ... Қаз ... ... жеті ... ... көз жұмған екен. Қазекеңнің сүйегін былғарымен
қаптатқан баласы Бекболат әкесіне арнап тіккізген киіз үйдің ... ... ... төрт ай сақтап, көктем шыға жолға шығып, ... ... ... ... ... қойғызыпты. Қазекеңе орнатылған
құлпытас әлі күнге ... тәу етіп ... көз ... ... ... ... ... қалыптастыруға ат салысқан, халқының
еркіндігі мен азаматтығын ойлап, ұзақ ғұмырын ат үстінде, ел ... ... ... кемеңгер ойшыл, қажымас қайраткер Қаракесек Қазыбек ... ... ... ... ... т а р а ... би жӘне ҚАЗАҚ ШЕШЕНДІК Өнері
Шешендік – қазақ қоғамының бейбіт тынысының тамыршысы ііспетті десек
қателеспейміз. Ол жөнінде ұлы ғалым ... ... ... ... ... неше түрлі дертін жазатын жақсы
дәрі еді» (12,315) - деп баға берген болатын. Олай болса, ... ... ... тілі ... қалыптасуына, қазақ ауыз әдебиетінің дамуына үлес
қосқан өнер иелерінің бір тобы – ... ... ... тобы – ... шешендердің бірі – Қаз дауысты ... ... ... пен
қалмақ арасындағы шапқыншылық кезінде екі елдің арасына ... ... ... елші, парасатты мәмлегер ретінде мөлім. Халық аңызына
қарағанда, Қазыбек 13 ... ... би ... ... ... ... ханы ... барып, батылдығымен, әрі сөзге шешендігімен
ерекше көзге түскен. Қазыбектің табандылығы мен тапқырлығының арқасында
ғана қазақ ... ... ... ... шапқыншылары байлап әкеткен
адамдарын, айдап әкеткен малдарын қайырып, алып қайтады. Сол жолы ... ... ... лақап атаққа ие болады. Қаз дауысты Қазыбектің бұл
елшілік еңбегін ... ... та ... ... ... ... ... қалыптасуы, би-шешен атанудың басты шарттары ... ХІХ ... ... ұлы ... ... ... толғанған болатын:
«Би атағын беру қазақта халық тарапынан бір ... ... ... билеп отырған үкімет тарапынан бекіту арқылы болған емес; тек салт-
ғұрыптарына әбден жетік, сонымен ... ... ... ... ғана ... ... өз бетімен ие болып отырған. Мұндай би атағын алу үшін ... ... ... ... заң ... жетіктігі және шешендік қабілеті бар
екендігін халық алдында сан рет ... тиіс ... ... адамдардың
атағы бүкіл қазақ даласына тез жайылып, олардың аты ... ... ... отырған. Сонымен, бұл би деген атақ келіп билік айтуға және төрелік
сөз сөйлеуге ... ... ... ... (13,56).
Міне, дәл осы сыннан Қазыбек бабамыз да талай рет сыналып, қиын сәтте
жол тапқан, туған халқының әспеттеуімен Қаз дауысты ... ... ... қақ ... әділ ... айтқан.
Қазыбектің қалмақ ханына елшілікке барғандығы тарихта да айтылады.
Онда Қазыбектің ... ... ... былай деп қорытады: "Тәуке ханның
елшісі белгілі Қазыбек бидің қалмақ ... ... ... әрі ... әрі көркемдік зор мәні бар". Қалмаққа қазақ елінен елші ... бір ... үш рет ... ... ... ол ... ... тату тұруға
қалмақпен келісім жасайды және "Даудың ... қыз ... ... ... ... деп ... қалмақтан қыз алып, құда-жегжат болып қайтады.
Осымен екі ел арасында шапыншылық ... ... ... ... ... ... ... шиырлап сөйлей беруде емес, аз сөзге көп
мағына ... ... ойын ... ... жеткізе білуінде,
айтқыштығында, тапқырлығында» ... ... ойды ... ... та ... отырған. Мұндай
шешендік жұмбақтар әзіл-қалжың үшін ғана айтылмайды. Мемлекеттік маңызды,
келелі істерді шешу барысында да жиі ... (16,38). ... ... Әйтеке билердің төмендегі жауаптасуы соған дәлел.
«Бірде қазақ еліне келген елшіні біреулер өлтірейік деп, екінші ... деп ... ... ... Сонда осы мєселені ақылдасып шешу
үшін ұлы жүзден Төле би, Орта жүзден ... би, Кіші ... ... би ... бір ... шығып отырса, алдындағы көлге бір топ қаз келіп қоныпты.
Сонда Төле би тұспалдап:
- Мына ... алар ма еді ... ... - ... Оғың шығын болмасын жазым атып, - дейді Әйтеке.
- Құтылмастай пәлеге қап ... екен деп ... ... атып, - дейді Қазыбек. Осымен сөз
бітеді. ... ... ... ... ... ... шешімге келеді» (1,13).
Сөз жоқ, мұнда шешендік жұмбақ әділ шешімге келіп, ел тағдыры таразыға
тартылған қиын-қыстау сәтте жол ... ... ... ... ... ... Қазыбек қайтыс болғанда, қызы Маңқан жоқтау
айтқан. Сол жоқтауда мынадай жолдар ... ... ... деп ... ... ... ... жұмысың.
Өнерсіз өскен ел едің,
Біреу саған жау болса,
Паналауға жарайды
Мынау көрші орысың.
Орыспенен жауласпа,
Есінде болсын бұл ісім" (17,86).
Бізге аңыз-әңгіме, жырлар арқылы жеткен ... Орыс ... ... достық көзқарасын тарихи жазба деректер де растайды. Мәселен, Сібір
губернаторының міндетін атқарушы ... фон ... Орта ... және Қазақтардың көршілес елдермен, халықтармен қарым-қатынасы
туралы Сыртқы істер коллегиясына 1763 жылғы 11 наурызда ... ... ... "Орта жүздің тебе биі" Қазыбекке Размамбет тархан мен ... ... оны ... ... ... қаттылығымен байланысты.
Қазыбектің өзі келе ... ... ... ... пен інісі Отарбай
бастаған он кісі жібергенін, олардан 1762 ... 15-22 ... ... ... ... Одан әрі фон Фрауендорф Сырымбетпен оңаша әңгімелесіп
Қазыбектің Ресейге ... ... ... анықтағанын хабарлайды.
Сыртқы істер коллегиясына ... ... ... ... ... "...Абылай сұлтанға ол, Қазыбек биді, қырғыз-қайсақтың Орта жүзімен
оларға – Қытайдың қоластына қарауға, Ресей жағынан бөлініп ... ... ол үшін ... ... үстіне Қытайдың Богды ханы оған,
Қазыбек биге, басып алған Жоңғар жерінен Қазыбек би ... ... ... қай ... ... сол ... беремін деп дәмелендірген, бірақ ол,
Қазыбек би, Ресей мемлекетінің күшінен жақсы ... ... ... да ... ... ханның тұсында барлық Орта жүзбен бірге мәңгі Ресей
қоластында болуға императорға ант бергендігін еске алып, әлі де ... ... ... ... бас ... Бір ғана оның ... Орта жүз ... басқа да ұлыстары іс жүзінде. Ресей қоластында
тұрғандықтан ол, Қазыбек би, Орта ... ... ... ешкім беріліп
кетпеуіне күш салған; өз сөзінде тұруға және адал болуға уәде ... ... ... ... қытай тарапынан оларға қандай бір шабуыл
және ренжіту жасалғандай бола қалса, мұндағы Ресей әскері тарапынан ... ... ... дерек Қазыбек би Орта жүздің Ресейге қосылуына белсене ат
салысқанын және ... ... ... ... ... қорғайды деп кәміл сенгендігін дәлелдейді. Сондай-ақ ... ... ... өсиетімен де толық сай келеді.
Бұл айтылғандардан шығатын қорытынды – Казыбек Келдібекұлы ... ... ... ... өзбек және орыс елдерімен тату көршілікке
шақырған және Қазақстанның Ресеймен бірге болуын жақтаған өз ... ... ... ел ... болған.
Қазыбек бидің шешендік өнері өзімен қатарлас, ... ... ... да ... ... ... ... толғауларының
сынау, қарсыласының салмағын білу мақсатында айтылатын түрі – ... ... ... ... ... – қазақ халқының
сондай сауалдарға тапқан жауабы, табиғат сыры мен өмір ... ... ... ... ... (16, ... би ... жасқа келгенінде Қаз дауысты ... ... ... ... ... ... ойшылдары жиналып, әңгіме-дүкен құрып
отырғанда:
- Қаз дауысты Қазыбегім келді. Бәрің түгел ... ... ... түрлі жұмбағым бар, соны шешіңдер, - дейді Төле би.
- Айтыңыз, айтыңыз?
- Айтсам он түрлі жұмбағым ... бір, екі, үш, ... бес, ... ... ... он.
Отырғандар таң тамаша болады.
- Бұл не деген жұмбақ? Осындай да ... ... ... ... бұл ... мен шешейін, рұқсат етіңіз? – дейді Қаз ... Бір ...... ... ел ... Екі ... – егесіп өткен ер жаман.
- Үш дегеніміз- үш бұтақты шідерден шошынған ат жаман.
- Төрт дегеніміз – төсектен безген жас ... Бес ... ... ... жау ... Алты дегеніміз – асқынып кеткен дерт жаман.
- Жеті дегеніміз – жас келіншек жесір қалса, сол жаман.
- Сегіз ...... ... жаман.
- Тоғыз дегеніміз – торқалы той, топырақты өлімде бас көрсетпесе, ... Он ...... ... дауа ... ... - дейді Қаз
дауысты Қазыбек.
- ... дәл ... ... Ойы да, тілі де жүйрік тұлпарым, - ... би ... риза ... ... ... ... ... үлгілері Жиренше мен ... ... би мен ... Шорман мен Саққұлақ т.б. шығармашылығынан
да жиі кездеседі. Демек, шешендік жауап – ... ... ... ... ... ... ... логикалық қиыстыру шеберлігін
көрсететін шешендік толғаудың ерекше жанры. ... ... ... ... ... да өсиет-өнегеге, үгіт-насихатқа
негізделгендігімен ерекшеленеді. Сондықтан да онда халқымыздың талай ғасыр
сүзгісінен өткізген философиялық көзқарастары, ... ... ... ... ... Қоңтәжінің алдында қазақ елшілері сөз таппай
қысылған сәтте Бертіс биге бағыттап былай дейді:
- Ерден ердің несі артық,
Ептестірген сөзі ... ... несі ... асым еті артық.
Жерден жердің несі артық,
Бір-ақ уыс шөбі ... ... ... жігіттен аштан өлген
Аюдың өті артық (6).
Жас Қазыбек ел тағдыры сынға түскен қысылтаяң шақта, ... ... ... зор ... ... ... алға шығып, түйдек-
түйдек ой тастап, Жоңғар Қоңтәжісін өзімен санасуға мәжбүр етеді - ... ... ... ... ... сәтті жүзеге асырады.
Шешендік сөздердің аса мол қолданылған, қазақ қоғамындағы даулы
мәселелерді ... ... ... ... - ... дау ... дауларды шартты түрде мазмұнына қарай жер дауы, жесір дауы, құн
дауы, мал және ар дауы деп бес ... ... ... ... ... жағынан келгенде кіріспе, ... ... ... ... сияқты
бөлімдерден тұрады. Сонымен қатар, әр даудың мазмұнына сәйкес, өзіндік
ерекшеліктері бар.
Қазақ халқы кең ... мал ... ... ... ие ... мал ... ... талас бола қалса, араға би-шешендер
түсіп, әділ шешім айтып отырған. Жер, ... құн, мал, ар ... де бір ... ... таласы, екінші жағынан атақ-абырой үшін
тартыс жатады. ... ...... ... басқа жанрынан бір
ерекшілігі – қазақ арасындағы оқиғаларда ғана ... асып қана ... ... ... ... да ... тауып, халықаралық
мәселелерді де қамтиды. Мәселен, Қазыбек бидің қалмақ ханына айтқан сөзі
соның дәлелі.
Сен темір де, мен ... ... ... ... ... ер ... келгенмін.
Тұтқыр сары желіммін,
Жабысқалы келгенмін... (1,26-27).
Бұл мысалдан да шешендік даулардың қазақ ... ... ... ... ... қызмет атқарғандығын
аңғарамыз. Шешендік даулар, сөз жоқ, қазақ елінің ... келе ... ... ... көркемдікпен үндестік тапқан үйлесімі.
Олардың мазмұны да бай, ... ... аясы да кең, ... ... ... ... ... (метафора) мен алмастыру (метонимия) мол
қолданылады. Ауыстыру мен алмастыру ... ... ... не ... ... ... тереңдету, әсерін күшейту үшін және заттар мен
құбылыстарды ... ... ... ... ... ... ... суретті, айқын қысқа жеткізуге негізделеді.
Қаз дауысты Қазыбек ... ... ... ... ... ... айтатын:
Сен қатты болсаң,
темірдей-ақ шығарсың,
Мен көрікпін, еріткелі
келгенмін,
Сен жүйрік болсаң жердегі
аңдай шығарсың.
Мен – құмай ... ... ... ...... алысқалы
келгенмін,
Жау тілегенге жасын береді
деген,
Мен – танытқалы келгенмін... (1,47).
Осылай деп жалғасып кете беретін Қазыбек би бабамыздың ... ... ... ... ұғымына бүкіл қазақты сыйғызып,метонимиялық
тәсілді пайдаланса, екіншіден, өзін ... ... ... ... ... ... балап, қалмақ ханының көз алдына үрейлі ... ... ... ... ... ... ... еріткен көрік, аспан
жыртқышы – құмай, түз тағысы, аң патшасы – ... ... ... ... ... ... ... танытып тұр. «Мен» сөзі жаңа
баламаға ауысқан сайын сөз қуаты басымданып, отты сөз, өр ... ... ... ... ... ауыстыру мен алмастырудан тыс екі тармақ аралық шендестіру
тәсілі де тұрақты қолданылған. Олар: темір – көрік, жүйрік аң – ...... т.б.. ... ... ... ... мәндес болмаса да,
тұтас контекстік мағынада қарама-қарсы қою бар. Теория тілімен айтқанда:
«Шендестіру – бір-біріне керағар құбылыстарды, мән-мағынасы әр ... ... әр ... ... ... бетпе-бет қою арқылы
бұлардан мүлде басқа бір құбылыстың, ... ... ... сыр-
сипатын, кескін-кейпін анықтау, аңғарту, елестету» (1,175) - деген анықтама
берілген. Осы ... ... ... ... би ... ... екі ... бар. Олар қазақ пен қалмақ. Сөз жоқ, ... осал ... – әрі ... әрі ... аң һәм қабылан. Қазақ одан да зор. Қарсы келген
қарсыласының жолын кеседі, керек болса, тағдырын ... Сөз ... ... де ... екендігін дәлелдеп, қалмақ ханын Қазыбек бидің алдына
жүгіндірді. Қалайда, ... ... ... мен ... ... үндестік тауып, ұтқыр ойға қанат бітірген.
Тағы бірде Бертіс би мен Қаз ... ... ... ... ... ... жер сұрай келген жолаушыға иесіз ... жер ... ... ... бұл жер ... ... ... болып шығады.
Сонда Бертіс би Қазыбекке қадалып былай деген екен:
« - Әкең ... би ... ... ... тон ... ... абройың көзге ілінгеніне тым масаттанба. Әлі тым ерте. Ақылы елден
артылған ... ... ... ... жұрттан асқан жақының болса,
мақтан. Сенің жасың кіші ғой, ... ... ... ... - ... ... - Би аға, ... елден сатып алмайды, халық береді. Жасым кіші
болса да, ақылым жетіп ... ... ... ... ол да ... ... бала бар - атаға жете туады,
Бір бала бар - ... өте ... бала бар – кері кете ... (19,54), - деп ... ... биді ... сөзден тосылдырған екен.
«Қазақ халқы үшін ХVІІІ ғасыр ауыр болды. Атаққұмар төрелер бөліп-
бөліп әкеткен елді ... ... ... ... түстіктен Қоқан
хандары қырып-жойып, мал-мүлкін талап алды, ата қонысы Сырдария, Қаратау,
Жетісу ... ... ... ... түскен еркегін құл, әйелін күң қылды.
Қанды қырғыннан қашып құтылған, егіндік-шабындық ... ... ... ... ... ... ... қазақ ауылдары жаппай
жұтқа, дертке ұшырады. Міне, осындай ... ... ши ... ... заманда Қазыбек секілді ел бастаған есті ... өз ... ... ... ... ... ... апаттан шығудың
жолын іздемеуі мүмкін емес еді. Ондай жол біреу-ақ болатын: бір елге, атап
айтқанда қуатты, ... орыс ... арқа ... Осы ... ақ ... ... ... гөрі "қара" халықтан шыққан, халыққа бір саты жақын тұрған
билер мен батырлар бұрын келген. Оны аңыз-әңгімелер мен ... ... ... ... де ... Кіші жүз руларының Ресей қоластына
қарауы туралы тарихта былай делінген: "Қазақ феодалдарының бір ... ... ... ... ... ... мен Барақ сұлтандар патшаның
қол астына қарауға мейлінше қарсы болды. Директивалардың айтуынша, ... қас ... ... десе Тевкелевті өлтіруге де әрекет етті... Бірақ
Әбілқайырды Бөгембай, Есет батырлар, Құдайназар мырза және ... ... ... ... ... ... шықты".
Демек, Қазақстанның Ресейге ресми қосылуының басы болған 1731 жылдың
өзінде-ақ Қазақ батырлары мен ... ... ... партиясына
қарама-қарсы бағыт ұстап Кіші жүздің Ресейге қосылуын жақтап шыққан.
Демек, іс жүзінде Қазақ жүздерінің ... ... ... да, оны ... ... мойындап ант беруге хандарды мәжбүр ... ... басы ... ... ... - ... ... Афинаның саяси қайраткері Демосфен
шешен, – уақиғаны әуел бастан көре білу, оның ... ... және ол ... ... ... табылады. Сосын әрбір істе бейқамдық,
кертартпалық, ... ... ... барлық ерікті мемлекеттерге
тән қашып құтылмастай кемшіліктер болады. Осылардың барлығын мүмкіндігіне
қарай мейлінше ... ал ... ... ... ... өз ... ... орындауға жұмылдыру болып табылады".
Қазыбек Қазақстанның Ресейге қосылуының қажеттігін уақиғаның басында-
ақ аңғарып, тарихи ... ... ... өзінің рулас-замандастарына
кезінде ұғындыра білген. Оған ... ... ... ... ... де ... Бұл ... Қазыбектің замандасы Бұқар жыраудың
соғысуға желіккен ... ... ... ... мұнша көтерген
Жұртыңа жаулық сағынба, -
дейтін толгауымен толық үндес ... Олай ... орыс ... ... оған арқа ... ... бірен-саран адамдардың ғана емес, сол кезгі
Қазақ ... ... ... ... тән ... көзқарас, піскен пікір
болған. Кезінде Қазақ елінің өмірінде елеулі, ... ... ... ... мен озық пікірлерді анықтаудың ғылыми мәні зор. Себебі
өткен дәуірлердің жаңғырығы болып табылатын мұндай деректер ... ... ... ... оның даму ... ... ... А.Құнанбаевтың қазақ халқын орыс халқымен
достыққа, одан ... ... ... ... ... ... ... тамырларын бағдарлауға мүмкіндік береді.
Қаз дауысты Қазыбектің атымен байланысты ел арасында айтылып жүрген
аңыз-әңгімелер мен шешендік ... көп. ... ... бәрі қаз-қалпында
Қазыбек шешеннің сөзі деуге болмас. Алайда Қазыбек атынан айтылатын ... ... әуел ... Қазыбектен шығуы ықтимал. Мәселен,
Қазыбектің Қалдан-Церенге айтқан ... ... кісі ... ... ... ... елші болып баруы ақиқат.
Сайып келгенде, Қазыбек атымен байланысты шешендік ... ... ... ... ... ... ... жалпы халықтық
шығармаға айналып кеткен әдеби мұра болып табылады. Кезінде ... ... ... ... ... аңызға айналған Қаз дауысты
Қазыбек Қазақтың дәстүрлі шешендік өнерін дамытуға өзіндік үлес ... ... о р ы т ы н д ... ... ... ... ... біржақты қараланып немесе
датталып келген, тарихымыздың ақтаңдақ беттерін жаңаша парақтап, даңқты
тұлғаларымыздың өткен ... ... баға ... ... туғызып отыр.
Солардың бірі, әрі бірегейі, ұлттық сана мен тілінің, рухы мен арман-
мұратының ұшан-теңіз ұлылық қасиеттерін ересен ... ... ... ... ... қайысып еңбек еткен көрнекті
мәмлегер, арыстан жүректі ер, ... ... – Қаз ... ... ... ... Қазыбек би аумалы-төкпелі, күрделі, қилы заманда ғүмыр
кешті. Кең ... ... ... бір бүйірден Жоңғар хандығы, екінші бүйірден
Ресей империясы, ... ... ... мен Хиуа ... ... мазасын
алып, әзәзілдік көрсетіп отырды. Жан-жағынан анталаған алпауыттарға қарсы
Тәуке хан икемді саясат ... ... ... ... ... жат
құбылыстарды, адам бойындағы келеңсіз міндерді құртып-жоюмен шұғылданды.
Қоғамды небір дерттерден сауықтыру мақсатында Тәуке хан ... Төле ... ... биді және Қаз дауысты Қазыбек биді "Жеті жарғы" ережесін
жасауға ... ... ... ... ортақ келісімге уағдаласу, мәмілеге келу
болсын, сыртқы һәм ішкі саясатта болсын, жер қорғауда болсын – ең ...... ... ... ... ... ... қаһармандық-қайраткерлік, зиялылық-саясаткерлік сияқты
ұшан-теңіз табиғи рухани қасиет-қабілеттер мол болса, онда ... ... ... ... құтылады. Мерей-мәртебесі, даму дәрежесі
жоғары болады. Бұл ретте Қаз ... ... ... ... саяси-
құқықтық тарихында айрықша тұлға екендігін айтуға болады.
Өзінің жалпы тұлға болмысымен ғана ... ... ... ... ... шешендік өнерді өз дәуірінде жарқырата танытқан, Қазақ
шешендігін «от басы, ошақ қасы», жер ... ... ... құн дауы сияқты
тұрмыстық-әлеуметтік мәселелерден биіктетіп, халықаралық ... ... биік ... көтерген – Қаз дауысты Қазыбек бидің
ұлттық шешендік өнердегі орыны айрықша.
Қазыбек би – ... ... ... ... ... ... ... қана қоймай, оның көркемдігіне, ... ... мән ... ... ... шешендік толғау, шешендік дау, шешендік
арнау түрлерін өз ... ... ... ... да баба
мұрасы – ұрпаққа ұлағат, кейінгіге аманат, келер күнмен ... ... асыл ... ... ... сөзі. -Алматы: Қазақ университеті, 1992.
2. Досмұхамедұлы Х. Аламан. –Алматы: Ана тілі, 1991.
3. Әуезов М. Әдебиет тарихы. -Алматы: Ана тілі, ... ... М. ... ауыз әдебиеті. –Алматы: Мектеп, 1979.
5. Омари Ж. Қаз ... ... ... ... ... ... С. Қаз ... Қазыбек //Егемен Қазақстан, 1991. 16 қараша.
7. Негимов С. ... ... ... Ана ... ... ... Б. Халык, даналығы. –Алматы: Мектеп, 1976.
9. Созақбаев С. Тәуке хан. Жеті ... ... ... 1994.
10. Төреқұлұлы Н. Қазақтың 100 би-шешендері. -Алматы: "Қазақстан", 1993.
11. Сматаев С. Елім-ай. –Алматы: Жазушы, 19
12. Байтұрсынұлы А. Ақ жол. ... ... ... Уәлиханов Ш. Таңдамалы. –Алматы: Жазушы, 1985.
14. Адамбаев Б. Шешендік сөздер. ... ... ... ... ... ... ... 1-кітап. –Алматы: Қазақ
университеті, 2001.
16. ... Б. ... ... өнері. –Алматы: Ғылым, 1984.
17. Адамбаев Б. Тозған Қазды топтанған қарға жейді. –Алматы: Мектеп, 1982.
18. ... ... ... ... ... Ана тілі, 1996.
19. Жұмабеков К. Қаз дауысты Қазыбек // ... ... 1998. ... ... Н. ... сөздің мәні. – Алматы: Мектеп, 1971.
21. Дәдебаев Ж. Шешендік сөздер. – Алматы: ... ... ... Н. ... дара ділмарлары. – Алматы: Жазушы, 2001.
23. Қасымова. Қазақ шешендік өнерінің негіздері. – Алматы: Жазушы, 2003.
24. Адамбаев Б. ... ...... ... 1999.
25. Адамбаев Б. Алтын сандық. – Алматы: Мектеп, 1989.
26. Қоңыратбаев Ә. Қазақ фольклорының тарихы. – ... Ана ... ... ... Шешендік өнер. – Алматы: Мектеп, 1998.
28. Төреқұлов Н. Нақыл сөздің мәні. – Алматы: Мектеп, 1971.
29. Есхожин Шешендік жырлары. Алматы: Ана ... ... ... ... ... ... толғаулар,
Алматы: Ғылым. 1985.
31. Жандыбаев. Сөз мәйегі.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 45 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ тарихи-этнографиясының экспозицияда алатын орны (тұжырымдама)14 бет
Атырау экологиясы6 бет
Бөлтіріктің «Ел жарыла көшкенде » дастаны4 бет
Дүлдүлдер өткен... дүбірлі даланы тербеп10 бет
Дәндібай-Беғазы мәдениеті7 бет
Мақыш Қалтайұлы7 бет
Меркантелизм кезеңдерінің ерекшеліктері туралы мәлімет3 бет
Р.Тоқтаровтың «Абайдың жұмбағы» романына әдеби талдау12 бет
Сәкен Сейфуллин шығармашылығы8 бет
Қазақ терминологиясының қалыптасу тарихы10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь