Ж.Аймауытовтың аудармашылық шеберлігі

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3

Негізгі бөлім
1.тарау Ж.Аймауытов және қазақ аудармасы. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 6

1.1 ХХ ғасыр басындағы қазақ аудармасының дамуы. ... ... ... ... ... ... ..12
1.2 Ж. Аймауытовтың аударма саласындағы алғашқы қадамдары ... ... 22

2.тарау Ж. Аймауытовтың аудармашылық шеберлігінің қалыптасуы.34

2.1. Көркем проза аудармасының ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... 36
2.2. Джек Лондонның «Күштілердің күші» және «Теңсіз телегей
аттаныс» шығармалары Ж. Аймауытовтың аудармасында ... ... ... ... ... 41

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..79
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 82
Диссертациялық жұмыстың тақырыбы қазақтың көрнекті жазушысы Жүсіпбек Аймауытовтың аудармашылық шеберлігіне арналады.
Ж. Аймауытов - Джек Лондонның шығармаларын қазақ тіліне тәржімалаған алғашқы аудармашы. Жүсіпбек Аймауытұлы аудармашы есебінде қазақ әдебиеті мен орыстың және дүниежүзілік классикалық әдебиеттің шығармашылық байланысын ұлғайтуға көп күш жұмсады. Қазір оның аударуымен басылған Н.В.Гогольдің «Бақылаушы», А.С.Пушкиннің «Тас мейман», «Сараң сері», А.Дюманың «Дәмелі», К.Берковичтің «Өрбике», С.Чуйковтың «Тау еліндегі оқиға» атты шығармалар басылған. Сонымен бірге Ги де Мопассаннан, Р.Тагордан, М.Горькийден аударған шығармаларын ол кезінде баспасөзде жариялаған. Бұлардан басқа Жүсіпбек Аймауытұлы бірқатар саяси, тарихи еңбектерді, оқулықтарды қазақшаға аударуға қатысқан. Оның аударуымен Н.И.Бухарин мен Е.А.Покровскийдің «Коммунизм әліппесі», М.И.Покровскийдің «Ресейдің ХІХ-ХХ ғасырлардағы төңкеріс қозғалыстары тарихынан», «Орыс тарихы», Богдановтың «Саяси экономияның қысқаша курсы», П.И.Стучкийдің «РСФСР конституциясы» атты кітаптары басылған (17, 29). Бұлар Жүсіпбек Аймауытұлын өз заманының жан-жақты білімді, ағартушы, педагог, ғалымы ретінде тұлғаландыра түседі.
Ж. Аймауытовтың өз дәуірін жан-жақты бейнелеп, қорықпай суреттеген шығармашы екені баршаға мәлім. Ол өзі өмір сүрген заманның әлеуметтік, қоғамдық мәселелерімен, кейбір мән беріле бермейтін қырларына дейін суреттей отырып бұрын-сонды айтылмай келген жаңалықтарды ашқан талантты тұлға деп айта аламыз.
Жүсіпбектің қоғамдық, әдеби көзқарасы ХХ ғасырдың алғашқы ширегінде іске асқан Россиядағы саяси-әлеуметтік өзгерістердің әсерімен қалыптасты. Алғашқы орыс революциясының демократтық бағыттағы табыстары қазақ жерінде де азаттық үшін күрес идеясының тарауына жол ашты.
Ж. Аймауытовтың революцияның от жалынында туып, халқына азаттық, теңдік идеясын таратқан туындылары, әр жанрдағы ізденістері жаңа әдебиеттің негізін қалады.
Жазушы шығармаларының сюжеті бай, композициясы шебер, адам кескінін бейнелеуде психологизм принциптерін еркін пайдалана білген. Ж. Аймауытов шығарамаларының негізгі идеясы – қазақ халқын, қазақ жастарын жаңа заман ағымына баули, біліміне құштарлығын арттыру.
Сөз өнерінің барлық саласында жемісті еңбек еткен жан-жақты дарын иесі Ж.Аймауытов көркем шығарамашылықпен бірге өз заманындағы әдеби өмірдің зәру мәселелері төңірегіндегі пікір алысуларға да батыл араласып, жазу өнері жайлы ойларын үнемі білдіріп отырған.
Бауыржан Момышұлы: “ Менің ұстаздарым көп. Солардың бірі – Жүсекең. Ол кісі “ Интернационалды” қазақшаға тұңғыш аударған кісі. Тағы қалай аударған десеңізші? “ Бізге теңдікті әпермес бай да, патша да”, дей келіп, “құдай да” сөзін “батыр да” деген сөзбен алмастырып аударған. Ондағы ойы – қазақ халқы әлі дінге сенеді, “ құдайды” айтып шошытып алмайық дегені, қандай психолог.
Орыс сөйлемінің жүйесі сол қалпында аударғанда, қисынсыз келетін болса, көңілге, қиялға әсер бермей, ақыл ойға әсер беретін сөздер болса, мұндай жерде жалпы ұғым беруге тырысу керек, бұлжытпай аударудан қашу керек. Әсіресе, “ Сорпа жедім”, “Роль ойнадым” сыќылды күлкі болып шығуы мүмкін”, - деген пікір айтады.
1 Ж. Аймауытов II том Алматы
2 Аннинский. М Художественный перевод Москва 1986
3 Алпысбаев Қ.Қ қазақ аудармасының теориясы мен тәжірибесі.
4 Ахманова Англо-Русский словарь.
5 Алексеева И.С Профессиональный тренинг переводчика.
6 Әбдиманұлы. А ХХ ғ. Бас кезіндегі қазақ әдебиеті Алматы 1997
Бархударов Язык и перевод М. 1967
7 Бельгер. Г Ода переводу. Алматы Білім 1991
8 Гачечиладзе. Г Художественный перевод и литературные взаимосвязи
Москва 1972
9 Гачечиладзе Г.Р Введение в теорию художественного перевода Тбилиси
1970
10 Гачечиладзе Вопросы теории художественного перевода Москва 1975
11 Дәуренбекова. Л Сөз қазынасының кеншісі Астана 2007
12 Жетісу 1989 11 қаңтар
13 Жұлдыз 2007 ,2 149 бет
14 Ипмағанбетов « Көркем аударманың кеейбір мәселелері. Аударма
теориясының өзекті мәселелеріне арналған жинақ. Алматы 2004
15 Исмакова. А. Казахская художественная проза. Алматы Ғылым 1998
16 Комиссаров. Прфессия переводчика. М. 1974
17 Қирабаев.С Жүсіпбек Аймауытов Алматы
18 Қазыбек. Г Аударма тәжірибесі Қазақ Ұлттық университеті 2006
19 Қазақстан мұғалімі 2000, 9 ақпан
20 Қазыбек.Ғ Аударматануға кіріспе Алматы Қазақ университеті 2004
21 Құрманалиев.Т А.Дойл шығармаларын аударудағы әдіс-тәсілдер.
Республикалық ғылыми теориялық конференция материалдары. Алматы
Қазақ Ұлттық университеті.
22 Мұсабаев Орысша-қазақша сөздік Алматы 19814
23Сағындықова Основы Художественного перевода. Алматы 1997
24 Сатыбалдиев. А Рухани қазына Алматы 1987
25 London Jack Short stories Moscow Foreign language publishing house 1950
26 London Jack Holding herdown http sunsite Berkeley, education.
27 London Jack www informica ru-project Gutenberg Catolog by Author

28 Левый. И. Искусства перевода. М. Прогресс 1974
29 Талжанов. С Аударма теориясы Алматы 1974
30 Тарақ. Ә. Аударма психологиясы
31 Тарақ. Ә. Аударма әлемі Қазақ Ұлттық университеті 2007
32 Тұрысбек. Р Ж. Аймауытұлының әсемдік әлемі Алматы 1992
33 Тюленев. С. В Теория перевода. М 1979
34 Рецкер. Я.И Пособие по переводу английского языка на русский
35 Ленинград «Просвещение» 1973
36 Федоров. А Введение в теорию перевода. М.1983
37 Федоров. А Искусство перевода и жизнь литературы Ленинград 1983
38 Швейцер теория пеевода М. Наука 1968
39 Чавчавадзе. И Теория перевода Ереван 1973
        
        Жоспар
Кіріспе
............................................................................
...............................3
Негізгі бөлім
1-тарау Ж.Аймауытов және ... ... ... ХХ ... ... ... аудармасының дамуы.
..........................12
1.2 Ж. Аймауытовтың ... ... ... ... Ж. Аймауытовтың аудармашылық шеберлігінің қалыптасуы.34
2.1. ... ... ... ... Джек ... «Күштілердің күші» және «Теңсіз телегей
аттаныс» шығармалары Ж. ... ... ... ... ... ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
Ф и л о л о г и я ф а к у л ь т е т ... ... және ... ... ... ... А Г И С Т Р Л І К Д И С С Е Р Т А Ц И ... Аймауытовтың аудармашылық шеберлігі
Орындаған:
«___» ____________2008ж ___________________________М. Т. Кожаканова
Ғылыми жетекші:
Филология ғ.к. доцент
«___» ____________2008ж ___________________________ Л. Ж. Мұсалы
Қорғауға жіберілді
«___» ____________2008ж
Кафедра ... ... Д. ... 2008
РЕФЕРАТ
Жұмыстың тақырыбы: Ж.Аймауытовтың аудармашылық шеберлігі.
Жұмыстың көлемі: 83 бет.
Жұмыстың құрылысы:
Кіріспе
Негізгі бөлім
1-тарау Ж.Аймауытов және ... ... ХХ ... ... ... ... дамуы.
1.2 Ж. Аймауытовтың аударма саласындағы алғашқы қадамдары
2-тарау Ж. Аймауытовтың аудармашылық шеберлігінің қалыптасуы.
2.1. Көркем проза аудармасының ерекшеліктері..
2.2. Джек Лондонның «Күштілердің ... және ... ... шығармалары Ж. Аймауытовтың аудармасында.
Қорытынды:
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
Жұмыстың мақсаты: Ж.Аймауытовтың ... ... ... ... Шет ел жазушыларынан аударған еңбектерін талдап,
аударманың ... ... ... баға ... осылайша қаламгердің
аудармашылық шеберлігін айқындау.
Жұмыста қолданылған әдістер: салыстырмалы-салғастырмалы, ... ... ... ... ... ... тақырыбы қазақтың көрнекті жазушысы Жүсіпбек
Аймауытовтың ... ... ... Аймауытов - Джек Лондонның шығармаларын қазақ тіліне тәржімалаған
алғашқы аудармашы. Жүсіпбек Аймауытұлы ... ... ... ... ... және дүниежүзілік классикалық әдебиеттің шығармашылық
байланысын ұлғайтуға көп күш ... ... оның ... ... ... А.С.Пушкиннің «Тас мейман», «Сараң сері»,
А.Дюманың «Дәмелі», К.Берковичтің ... ... «Тау ... атты ... ... Сонымен бірге Ги де Мопассаннан,
Р.Тагордан, ... ... ... ол ... ... ... ... Жүсіпбек Аймауытұлы бірқатар саяси, тарихи
еңбектерді, оқулықтарды қазақшаға аударуға ... Оның ... мен ... «Коммунизм әліппесі», М.И.Покровскийдің
«Ресейдің ХІХ-ХХ ғасырлардағы төңкеріс қозғалыстары тарихынан», ... ... ... ... ... ... ... конституциясы» атты кітаптары басылған (17, 29). ... ... өз ... жан-жақты білімді, ағартушы, педагог, ғалымы
ретінде тұлғаландыра түседі.
Ж. Аймауытовтың өз дәуірін жан-жақты ... ... ... ... баршаға мәлім. Ол өзі өмір сүрген ... ... ... кейбір мән беріле бермейтін қырларына ... ... ... айтылмай келген жаңалықтарды ашқан талантты
тұлға деп айта аламыз.
Жүсіпбектің қоғамдық, әдеби көзқарасы ХХ ... ... ... ... ... саяси-әлеуметтік өзгерістердің әсерімен қалыптасты.
Алғашқы орыс революциясының ... ... ... қазақ жерінде
де азаттық үшін күрес идеясының тарауына жол ашты.
Ж. Аймауытовтың революцияның от жалынында туып, халқына ... ... ... ... әр ... ... жаңа ... қалады.
Жазушы шығармаларының сюжеті бай, композициясы шебер, адам ... ... ... еркін пайдалана білген. Ж. Аймауытов
шығарамаларының негізгі идеясы – қазақ халқын, қазақ жастарын жаңа ... ... ... құштарлығын арттыру.
Сөз өнерінің барлық саласында жемісті еңбек еткен жан-жақты дарын иесі
Ж.Аймауытов көркем шығарамашылықпен бірге өз ... ... ... ... ... пікір алысуларға да батыл араласып, жазу ... ... ... ... ... ...... ұстаздарым көп. Солардың бірі – Жүсекең. Ол
кісі “ Интернационалды” қазақшаға тұңғыш аударған кісі. Тағы қалай аударған
десеңізші? “ ... ... ... бай да, ... да”, дей ... ... сөзін “батыр да” деген сөзбен алмастырып аударған. Ондағы ойы – қазақ
халқы әлі дінге сенеді, “ ... ... ... алмайық дегені, қандай
психолог.
Орыс сөйлемінің жүйесі сол қалпында аударғанда, қисынсыз келетін
болса, көңілге, ... әсер ... ақыл ойға әсер ... ... ... ... ... ұғым беруге тырысу керек, бұлжытпай ... ... ...... жедім”, “Роль ойнадым” сыќылды күлкі болып шығуы
мүмкін”, - деген пікір айтады.
Осыған орай ... ... ... ... ... ... ... саранымен» дегендей ескертулер жасауды мақұл көреді.
Бұл ескертулер ... ол ... ... ... ... ... ... Жүсіпбек өз аудармаларында жиі қолданған.
Ж. Аймауытов творчествосының үлкен бір саласы, ұлттық топырақта
бұрын – соңды ... ... ... ... ... оның ... өзіндік
үлес қосу – халқымыздың мәдени тарихындағы елеуші құбылыс.
Алғашқы қадамын поэзиядан бастаған Ж. Аймауытов 13 ... ... ... ... ... ... келе өзі ... оқыған
замандастарымен айтысқа да түскен, оның жазушы ... ... ... ... – 1913 ж бір ... ... ... болам деп арам терге түсуі мен
босқа шығынданғанын баяндайтын ... ... ... ... кейін–ақ ол ел ішіндегі әлеуметтік құбылыстарды суреттейтін
шығармалар жазуды ... оның ... ... ... ... ... «Рәбиға», «Жебір болыс» «Қанапия – Шәрбану» пьесаларының 1916-
1917 жылдары ... ... ... ... ... ... кезеңінде–ақ қолға алғанын көрсетеді.
Мұнан соң ол А. Пушкиннің «Сараң ... «Тас ... ... ... мен Н.В. ... ... ... Бақылаушы» деген атпен
аударған. Соңғысының қолжазбасынан әзірге ешқандай ізі жоқ. Алдыңғы ... ж ... ... ... ... ... қоюға талпыныс жасаған. Бірақ
ол уақыттағы актерлер шеберлігінің тапшылығынан бұл ... ... ... ... бір ол ... ... пьесасы, әзірге
қолжазбасы табылмағандықтан, қай ... ... ... ... ... ... кейін пьесаның түп нұсқадағы аты өзгеріп те
кетуі ықтимал. ... ... ... сахнаға тұңғыш шыққында жиі кездеседі.
Пьесаларының бәрі де ... ... ... «Ес ... деп ... бастап, Қазақстанның көптеген қалаларында, Ташкентте, ... ... ... тұңғыш мемлекеттік ұлт театрының сахнасына
қойылды.
Көркем аударма жасаудың ... ... ... ... ... мен ... ... қазіргі кезеңде күшейіп
отырғаны мәлім. Осындай жауапты кезеңде «мәдени мұра» ... ... ... ... ... ... қажеттілігі туған кезде,
біздің көркем аудармашылар үшін сөз ... ... ... ... ... ... сөз қолданысы, прагматикалық
бейімдеуі үлгі нұсқа бола ... деп ... Осы ... ... ... ... жасаудағы шеберлігіне ғылыми жұмыстар жазылмаған. Ж.
Аймауытов әр ... ... ... ... соның ішінде ертегі,
әңгіме, повесть, публицистикалық мақалалар
Ж. Аймауытовтың аудармаларын зерттей келе ... ... ... ұлттық ұғымдағы сөздерді кеңінен пайдаланатындығын, жалпы ... ... ... ... ... ... біздің тақырыбымыз болашақ аудармашылар мен аударма танушылардың
іс тәжірибесі үшін ... ... және ... аударманың өзіндік
ерекшелігін сыр-сипатын анықтайтын теориялық тұрғыда да өзекті деп ... ... ... аудармашылық шығармашылығын жан-
жақты зерттеп, саралау. Шет ел жазушыларынан аударған еңбектерін талдап,
аударманың ... ... ... баға беру, осылайша қаламгердің
аудармашылық шеберлігін ... ... ... ... ... Аймауытовтың аударма мұрасын жинақтау
-Аудару тәжірибесін талдап, өзіндік аудару машығын тану.
-Аудармаларын ... ... ... ... ... ... анықтау.
-Кейбір жеке көркемдік тәсілдерді, аудармаларын бөлек зерттеу.
-Джек Лондонның «Күштілердің күші», «Теңсіз ... ... ... ... ... ... салыстырмалы-салғастырмалы, мәтін талдау,
лингвопоэтикалық ... ... ... диссертацияның басты жаңалығы: Диссертацияның жаңалығы оның
өзектілігінен туындайды. ... ... ... рет Ж. Аймауытовтың
аудармашылық шеберлігі қарастырылып, оның шеберлік ... ... ... ... ... ... мен ... мәтіндер алынды.
Әр жылдары жарық көрген аударма шығармалары мен зерттеу ... ... ... ... ... теориялық және әдістемелік негіздерін салыстырмалы
әдебиеттану ғылымдарының ... ... сын, ... ... ... ... ... деңгейі: Көтерілген мәселелердің шешімін ... ... ... ... ... алынды. Атап айтсақ: А. Бархударов,
В.И Комиссаров, Г.Р Гачечиладзе, Тюленев, И. Левый.
Жұмыстың құрылымы: Магистрлік ... ... екі ... ... ... ... әдебиеттер тізімінен тұрады.
1-тарау
Ж. Аймауытов және қазақ аудармасы.
ХХ ғасырдың басында алмасқан қоғамдық құрылыстар жіктеген екі ... өмір ... сол ... ... ... ... әлемінде
үлкен суреткерлікпен бейнелеген қаламгердің бірі Жүсіпбек Аймауытов еді. Ол
қазақ халқының отаршылдық езгіге қарсы және ұлттық тәуелсіздік үшін ... ... ... шығармашылығын революция қарсаңында бастады да,
оны Кеңес ... ... ... ... ... ... ... публицист, прозашы, сыншы, аудармашы Жүсіпбек бұл кезде
әдебиеттің ... ... ... ... ... ... осы ... әдебиетімізде орнығуына ерекше еңбек ... ... ... ... астында туған жаңа әдебиеттің негізін қаласқан талантты
топтың алдыңғы легінде болды.
Жүсіпбектің қоғамдық, әдеби ... ХХ ... ... ... ... ... саяси-әлеуметтік өзгерістердің әсерімен қалыптасты.
Алғашқы орыс революциясының демократтық бағыттағы табыстары қазақ жерінде
де азаттық үшін ... ... ... жол ... ... ... от жалынында туып, халқына азаттық, теңдік
идеясын таратқан туындылары, әр жанрдағы ... жаңа ... ... ... ... бай, композициясы шебер, адам кескінін
бейнелеуде психологизм принциптерін ... ... ... ... ... ... – қазақ халқын, қазақ жастарын жаңа заман
ағымына баули, біліміне құштарлығын арттыру.
Сөз өнерінің ... ... ... ... ... ... ... иесі
Ж.Аймауытов көркем шығарамашылықпен бірге өз заманындағы ... ... ... ... ... ... да ... араласып, жазу өнері
жайлы ойларын үнемі білдіріп отырған. Оның қазақ ... ... ... ... ... саны ... ... «әдебиет-өнер» деп біледі. Сондықтан да «Өнер азды-көпті
еркіндік ... ... ... көгерсін, гүлденсін десек, жалаң тап
көзімен, не саясат көзімен қарап, ... ... ... Бұл ... ... ... ... түп қазығы жатыр. Осы ойын ол тағы
бірде таратыңқырап «әдебиеттің күшеюіне, қаламшыларға азды – ... ... деп ... ... ... сөз өнері, «өнер ... ... Оған ... ... ... жасауға болмайды. Осы негізгі ой оның
әдебиет жайлы білдірген пікірлерінің орталық өзегіне ... өн ... ... ... өз ... ... ... қорықпай суреттеген
шығармашы екені баршаға мәлім. Ол өзі өмір ... ... ... ... ... мән ... ... қырларына дейін
суреттей отырып ... ... ... ... ашқан талантты
тұлға деп айта аламыз.
Стиль – қаламгердің ерекшелігі мен даралығы деп ... ... ... ... зер сала ... да ... Жазушының туындыларын тұтастай алып қарағанда кейбірінің басқа
шығармасына ұқсас сияқты көрінгенмен әрқайсысының ... ... ... ... ... ана тіліміздің өткірлігін, икемділігін, үйлесімділігін,
бейнелеу қабілетін арттырады. ... ... ... қорымызды байытты,
дүниетану өрісімізді ұлғайтты.
Аудару үстінде жеке сөздерге балама іздеу ... ... ана ... қазынасы аударылып, төңкеріліп ... ... ... ... ... не бір ... ... кейде тіпті ұмытылып
бара жатқан атаулар да жазу, сөйлеу қызметіне ... де, ... ... ... шыға ... үстінде жеке сөздерге балама іздеу арқылы ... ... ... ... ... ... ұғымдық шектері айырыла түседі.
Аудару үстінде жеке сөздерге балама іздеу арқылы архаизм деп аталатын,
яғни ... бара ... көне ... ... ... жанды әдеби
тіліміздің қатарына қосылып ... ... көбі ... ... ... жаңа ... қолданылады.
Аударма қызметінің тілімізге келтіріп жатқан зор пайдаларының ... орыс ... мен ... ... енуіне тікелей себепші
болатындығы. Бұрын қазақша баламасы ... ... ... ... ... ... сол ... еркін қолданылып келді. Соның
нәтижесінде тіліміз толып жатқан жаңа сөздермен ... ... ... ... де ... ... ... сөздерді жаңадан туғызып қана қоймай, күн ... ... ... көп ... ... орнын бұлжытпай қолдану арқылы
тұрақтандыруға, халықтың ойы мен ... ... сол ... ... ... ... болып отырады.
Аударма деген біздің жағдайымызда тіл ұстартудың нағыз лабораториясы.
Қазақтың бар сөзі сол ... ... өтіп ... Күн ... көп істелетін аударма процесінде бір сөз әр мақамда қолданылып ... ... ... оғаш та ... ... ... орнын табады.
Аударма арқылы біздің тілімізге жаңа ... жаңа ... ... ... ... ... ... жасау арқылы біздің тілімізге сөз құраудың, ойды ... ... жаңа ... ... жазу ... артты. Аударма арқылы
тіліміздің синтаксистік құрылысына да көптеген ... ... ... ... ... ... жинақы құру, шұбалаң қылыққа соқтыратын
көп сөзділіктен, орынсыз орағытудан қашу ... жазу ... ... ... дамуына аударманың да әсері тимей жүрген жоқ.
Ақындарды ... ... ... сілтеткен бар тілге түсінікті, "Көзбен
көріп, ішпен ... ... ... ... өлеңдеріне тән сезім мен
тылсым сырлардың бейнелі де бедерлі суреттері, сезім ... ... ... өн ... нұр шашып тұр. Тақырып атауы ... өз ... деп ... ... ... Фет ... таныса, тәржіма жасай отырып, солардың рухында
өлең жазған Мағжан ақын ... ... соны ... ... ... ... ... әкелді.
Жүсіпбек Аймауытов әйгілі "Мағжанның ақындығы ... ... ... ... ... — ақынға мін емес, қандай көрнекті ақындар
да алдыңғы ақындарға еліктемей жаза ... ... ... символистерге,
кейде сентименталистерге, орыс ақындарына еліктеп жазса, бұл алданғандық,
не адасқандық емес, ... ... ... ... сан ... сырлы
саздарды қазақ поэзиясына әкелу әрекеттерінің басы еді. Орыс поэзиясындағы
сол кездегі әр ... ... ... ... жақсы бағдарлап, қазақ
поэзиясына енгізген..." деп жазады. Мағжан аудармалары ... ... ... Ол ... "Сұңқар жыры", "Жұртын сүйген жүрек",
"Ана", "Темірді ... ана", "Хан мен ұлы" ... ... ... түп ... ... Байрон, Гейне, Ресейдегі Пушкин,
Лермонтов, Баратынский, А.Блок,' М.Горькийден келіп шығады деген Жүсіпбек
пікірі шындыққа жанасымды ... ... ... ... ... ... XX ғасыр басындағы қазақ әдебиетінде сыншыл
реализммен ... осы ... ... деңгейде көрініс тапты. Кейінгі
кезде біз бұл ... тек ... ... ... сөз ... ол ... творчесвалық тұлғалардың шығармашылығынан берік
орын тепті.
XX ғасыр басындағы әдебиетіміздің дүниежүзілік әдебиетпен ... ... ... ... символизм сарындарының сол
байланыс арқылы енгенін атауымыз қажет. ... ... ... ... ... өзіне жаңа өрнек, үлгі іздеген. Жаңашылдыққа, әсемдікке
жаны ... ақын өзі ... ... ... құлағына тосын естілетін
жаңа тараптарды, сөз тіркестерін, ішкі мағынаны іздеп табады. Оны әрлеп,
жаңғыртып, ... ... ... етіп ... ... ... ... жаңалығы аз емес, орыстың символизмін
(бейнешілдігін) қазаққа аударды, өлеңді күйге ... ... ... ... жаңа ... шығарды. Романтизмді күшейтті, тіпті
ұстартты" — деп, ... ... ... ... ... ... ... бұрыннан бар әдістер мен тәсілдерге
символизм, ... ... ... ... ... безендіре түсті.
ХХ ғ басында қазақ ақын жазушылар томаға –тұйық күйде ... ...... ... ... ... ... тәжірибесіне көз
салып, әдеби байланысқа түсе бастады. Әсіресе, орыс ... ... ... ... ... ... ... Оның ең бір жанды көрінісі ... ... ... бола ... ... Ендеше белгілі бір кезең
әдебиетін қарастырғанда көркем ... ... көз ... өту ... ... ... ... әдебиеттің өскелеңдігінің белгісі. Ол
әдебиеттің биік деңгейде дамуына әсер ... оған ... игі ... ... Аударма төл әдебиетпен қатар өседі, әрқашан да бірінің ... ... ... ортақ, екеуінің тағдыры үнемі тығыз байланыста
болып ... ... ... ... ... ілгері бастыруда ХIХ ғасырдың соңғы
ширегінде қазақша мерзімді баспасөздің дүниге келуі ... рөл ... ... бас ... ... төл әдебиеті де, аударма әдебиеті де
едәуір дамыды.
Аударма көне де, жаңа да ... Өнер ... ол сөз, ... ... ... бір ... Аударма адамдардың көп
замандарға созылған ұзақ тарихында тілі өзге ... ... ... ... ... ... жасаудың делдалы, дәнекері болған.
Аударма жасау арқылы тілімізде сөз ... ойды ... ... туды, шеберлігі артты. Ол халықты рухани жағынан дамытудың күшті
құралы, бүкіл ... ... ... ... ... кілт, ғылым мен
білімнің қайнар бұлағы, тіл ұстартудың ... ... аяғы мен ХХ ... ... Қазақстандағы аударма ісінің
жағдайын біз тек сол жылдардағы дүниеге келген шығармалардан байқай аламыз.
Мысалы Субханбердиннің «Дала уалаятының газеті.
20-30 ... ... ... ... басылымдардың 70-80 пайызы
аударма әдебиетін құрады. Осы жылдардағы әдебиет өздеріне белгіленген жүйе
бойынша дамып отырды. Бұл ... ... ... ... отырған адамдар
жүргізді. Сондықтан да болар қазіргі ғалымдардың айтуы бойынша сол ... ... ... ... ... жазушылар «халық жауы» аталуына
қорқып, аудармамен еркін және ... ... ... ... жоқ.
Қазақ әдебиетінде аударма мәселесінің шыңдап қолға алынуы 19 ғасырдың
аяғы мен 20 ғ. басына сәйкес келеді. ... ... ... ... де бар. Олардың қатарына М. Әуезов, ... ... ... Сағындықов сынды ғалымдардың еңбектерін атауға
болады.
Төл әдебиетіміздің туын жоғары ... ... ... ... мәңгі тот шалмас асыл қазыналарын, тамаша туындыларын ... ... ... Олар ... ... пен мәдениеттің озық
үлгілерін қазақ сахарасына асқан шеберлікпен таратты. А.Пушкин "Әдебиеттің
ең бір ауыры, ең бір ... атақ ... ... деп ... ... ... ... Шәкәрім Құдайбердиев, Мағжан Жұмабаев, Сәбит
Дөнентаев, ... ... ... ... ... ... еселі еңбек
етті. Бұл ретте осы сөз ... ... ... ... ... "Үлгілі тәржіме" (1910), "Үлгі бала" (1912), "Жиған-терген" (1914),
"Дубровский ... ... ... ... мен ... асыл қорына қосылған асыл інжу-маржандар екенін ... ... неге көп ... тартты дегенде, М.О.Әуезовтің Абайдың
аудармашылығы жайлы айта келіп: "Барлығын да өз ... ... ... ... өзінің әлеуметтік мұң-арманына тап келетін, қиялына
үйлесетін ерекше бір жақындығы болғандықтан аударды. Аудармалар ... ... ... ... ... ... ... толас-тынысы сияқты болады",
— деген сөздері жауап ... ... ... ... ... Спандияр
тәрізді озық ойлы әдебиетшілерді толғандырған заманының залалды мәселелері
әлемдік әдебиет ... де ... ... ... олар ... әдебиеттегі озық үлгілі шығармаларға назар салып,
өз көкейіндегі көп ... ... сол ... ... Сол биік
көркемдікпен, терең оймен, асқан шеберлікпен жазылған ... ... ... ... ... жан ... өз ... үшін қолына қалам алды. Сөйтіп әлемдік әдебиет пен ... ... ... ... ... ғасырдың басында "Оян, қазақ!" деп жар сала келген ... өз ... ... асыру үшін жаңа түрлер, жанрлар қажет еді.
Оларды бірден игеріп кету, әрине, қиын болатын. Сондықтан бұрыннан дәстүрі
қалыптасқан биік ... өзге ... ... ... өзінен-өзі
келіп туды. Бірақ бұл құрғақ еліктеу емес, ... ... ... жол
табуға ұмтылған ізденісті еліктеу еді. Өзге шығармаларды аудара отырып,
әлемдік әдебиетте қалыптасқан ... ... ... ... жаңа ... соны түрлермен молықтырды.
Аударма жұмысы қазір біздің өмірімізден үлкен орын алады. Аударма— зор
тынысымыз. Біз көбінесе орыс тілі аркылы бүкіл ... ... ... ... қол ... Аударма жанры арқасында қазақ оқырмандары әлем
әдебиеті классиктерінің сарқылмас рухани казынасына кенелді. Сонымен қатар
ғылымның ... ... ... ... күрделі еңбектер, көркем
әдебиеттер аударылуда. Демек, біздің елімізде аударма ... ... ... ... ... болып табылады. Тіл дамуындағы үрдістің
барысында аударма қызметінің атқарған және атқаратын рөлі ... ... ... ... күн сайын сан алуан материалдар орысшадан
қазақшаға аударылып жатады. Олар түр ... да, ... ... да әр ... ғылымның барлық саласын, бүгінгі адам баласының күллі ой-өрісін ... Олар жанр ... да, ... ... да ... ... бұрын
айтылмаған тың ойлар аударылмаған соны сөздер келеді. ... ... ... ... ...... ... міндеті болды.
Қазір бүкіл идеология майданында аудармасыз күн жоқ деп айта аламыз.
Қазақ тілінде шығатын ... ... ... ... сүйенеді. Сол себепті, саяси-әлеуметтік және ... ... ... ... көп материалдарды аударып беріп
отырады. Үгітшілер мен ... да ... ...... Бұл ... ... аударма мәдениетін көтеріп, қазақ тілінің бар
мүмкіншілігін жұмылдыруға себепші болып келеді.
Аударма кызметінің тілімізге келтіріп жаткан зор пайдаларының бірі ... орыс жөне ... ... енуіне тікелей себепші болатындығы.
Бұрын қазақша ... ... ... ... ... ... ... сол күйінде еркін қолданылып келді. Соның нәтижесінде, тіліміз
толып жатқан жаңа ... ... ... ... ... тілімізде
неологизм сөздер де көбейді. Аударма қызметі ондай сөздерді жаңадан ... ... күн ... ... жаткан сансыз көп ... ... ... аркылы тұрақтандыруға, халыктың ойы мен тілін
үйретіп, сол сөздің ұғымдык шегін калыптастыруға себепші болып ... ... ... ... ... ісіне айналып отыр. Баспа
орындарында ... ... ... ғана ... барлық жерде, тіпті
өндіріс алаңдарында да орысша сөздер қазақшаға аударылмай тұрмайды. Аударма
арқылы біздің тілімізге орыс ... ... сөз ... ... ... Атап айтқанда, аударма қазақ тілін тек лексикалық тұрғыдан байытып
қана қоймай, ... ... ... ... да, жазу, сөйлеу
мәдениетін көтеру деңгейіне де көп әсер етіп келеді.(33,69)
Аударма ... ... ... жаңа ... жаңа ... тіркестер, мақал-мәтелдер, афоризмдер енді. Аударма ... ... сөз ... ойды бейнелеудің неше алуан жаңа тәсілдері
туды, жазу шеберлігі артты. Қазақ тілінде жазылған қандай да бір ... ... ... орыс мәдениетінің ықпалын таппау мүмкін емес. Мұны
айрықша жазу стилі оңай ... ... ... ... ойды белгілі бір
қанатты сөздермен өткірлей түсу, сөйлем ... ... бір ойды ... не ... ... қыстыра кету сияқты әдістер қолданылып отырады.
Мұндай тәсілдердің көбі ... ... ... ... ... ойды ... ... беру жағынан аударманың әкелген
жаңалықтары өте көп. ... ... ... ... синтаксистік
кұрылысына да көптеген өзгерістер енді. Ойды ... ... ... ... ... ... қылыққа соқтыратын көп сөзділіктен, орынсыз
орағытудан қашу ... жазу ... ... бейнелейтін тәсілдердің
дамуына аударманың да әсері тимей жүрген жоқ.
Аудармашылық нағыз творчестволық өнер. ... екі ... де ... ... әрі ... әрі ... ... тиіс. Аударма саласы оның
талантына, біліміне, жалпы мәдени дәрежесіне және тәжірибиесіне байланысты.
Көркем ... ... ... ... өз ... өз ... Сол
себепті де жұртшылық әрқашан оның жақсысына сүйсініп, жаманына күйініп
отырады. Нағыз творчестволық ... ... ... ... стильдік,
тілдік ерекшеліктерін түгел ескере отырып, оның ... ... ... ... әрі қазақша биязы да жарық етіп шығару. ... ... ғана ... көркем болады.
Көркем аударма сол елдің төл әдебиетінің асыл қазынасы. ... ... ... да ... ... ... ... дәл болу керек, сонымен қатар оның ... ... де ... бар. ... сол ... өзі түпнұсқада
бейнеленген мазмұн мен түрді, яғни нақтылы өмір көріністерін дәл ... туып ... ... ... ол еркіндік дегеніміздің өзі тек
дәлдікке жетудің жолы болып қалады. ... ... ... ешуақытта
ауа жайылып еркін кете алмайды. Олай ету деген сөз – түпнұсқаны ғана емес,
сол түпнұсқада бейнеленген өмір ... өзін ... ... ... – сөз ... өзіндік орны бар үлкен бір сала. ... ... алар орны ... ... Ө. ... ... көңілге
қонымды: көркем аударманың бүгінгі ... ... ... орны ... ... кең арналы, мол салаларының бірі. ... ... мәні де ... зор. ... ... ... бір ... әдеби шығармаларынан басқа халықтың өкілдері сусындай алады.
Көркем аударманың ең негізгі атқарар ... – сол ... ... ... үндестікке көпір болуы.
1.1. ХХ ғасыр басындағы қазақ аудармасының дамуы
ХIX ғасырдың аяғы мен ХХ ғ. ... ... ... ісінің
жағдайын біз тек сол жылдардағы дүниеге келген шығармалардан байқай ... ... ... уалаятының газеті.
20-30 жылдары қазақ баспасынан шығарылатын басылымдардың 70-80 пайызы
аударма әдебиетін құрады. Осы жылдардағы әдебиет өздеріне белгіленген жүйе
бойынша ... ... Бұл ... ... ... ... отырған адамдар
жүргізді. Сондықтан да болар қазіргі ғалымдардың айтуы бойынша сол кездегі
аударманың сапасы төмен болатын. Себебі ... ... ... ... аудармамен еркін және терең айналысуларына мүмкіндік болған жоқ.
Қазақ әдебиетінде аударма мәселесінің шыңдап қолға ... 19 ... мен 20 ғ. ... сәйкес келеді. Арнайы аударма мәселесіне қатысты
зерттеулер де бар. ... ... М. ... ... ... Тұрарбеков, Сағындықов сынды ғалымдардың еңбектерін атауға
болады.
Сонымен ... ... ... орыс жене әлем ... үлгілерімен қазақ оқырманын таныстыра отырып, қазақ тілінің мол
мүмкіндіктерін де ... ... XX ... ... жасалған тәржімалар
әдебиетті кең өріске шығарып, өз бетімен ізденуге жол ашты. Прозадағы ... ... ... баса мән ... ... ... ... айшықтау, құбылту, бейнелеу тәрізді поэзияның көркемдік
құралдары жетілдіріліп, поэзия құдіретін айқындайтын әдіс-тәсілдердің ... ... ... бағыт ұстау қазақ әдебиетін жаңа бір белеске
шығарғандай еді.
М.Әуезов аударманы сөз ... бір түрі деп ... оны ... зерттеуді бірінші кезекке қою керек деген пікірді қолдады. Атап
айтар бір жағдай қазақ аудармашылары ... ... ... ... ... ... ... аударушылар да (А.Байтұрсынов, Б.Өтетілеуов т.б.),
қара сөзбен ... да ... ... ... болған.
Өлеңмен аударудың хас шебері — Ахмет Байтұрсынов. Ол ... ... 1909 жылы ... ... ... ... атпен
бастырып шығарды.
И.А.Крыловтан Абайдың да аударғаны белгілі. Абай орыс ақынының мысалдарын
көркемдігі мен ... ... ... ... да ... ... ... дәлме-дәл аударуға тырысып, ақындық жарысқа түссе, Ахмет ... ... Ол ... ... ішкі мағына-мәніне назар аударып, өз ұлтының
тұрмыс-тіршілігіне жақын, ұлтының санасын оятудың ... ... ... мысалдарды іріктей отырып таңдады, Сондықтан ол тәржіма
жасаған мысалдар төл туындыдай ... ел ... ... сауалдар қойып, көкейдегі көп сұраққа жауап та берді. Ахмет үшін
мысал күрескерлік жолындағы ең бір ... қару ... ... оңдағы айтылар ой, тұжырымдалған түйін қабылдауға жеңіл, әрі
қызғылықты сюжет арқылы тез ... есте ұзақ ... Ахаң ... ... ... алшақтап кетіп отыратын, кейде Крыловта берілмеген
тұжырымды өз жанынан қосып, өзгеше бір қорытынды жасайтын тұстар жетерлік.
Мұның ... ... ... ... ... үнін ... ... М.О.Әуезов "Қырық мысалды" "қалың қазақ жұртшылығының ... ... ... ... - деп ... Ұлы жазушы Ахмет
Байтұрсыновтың И.А.Крылов мысалдарын аударғанда азаттықты, бостандықты
насихаттауды көздегенін және ол осы ... ... шыға ... ... таныған. (20,114)
Ахмет Байтурсынов көбіне мазмұн қуып, көркемдік, эстетикалық ... ... ... ... Ахаң ... ... ... өлең өрнегіне
қатты көңіл бөліп, көркемдік бейнелегіш құралдарын әсте естен шығармаған.
Аударма төл әдебиетпен қатар өседі, әрқашан да ... ... ... екіншісі ортақ, екеуінің тағдыры үнемі тығыз байланыста болып
келеді.
Орысшадан ... ... ... ... ілгері бастыруда ХIХ ғасырдың соңғы
ширегінде қазақша мерзімді баспасөздің ... ... ... рөл ... ғасырдың бас кезінде қазақтың төл әдебиеті де, аударма әдебиеті ... ... ... ана ... ... ... үйлесімділігін,
бейнелеу қабілетін арттырады. Аударма біздің сөздік қорымызды байытты,
дүниетану өрісімізді ... ... ... ... ... зор пайдаларының бірі-
көптеген орыс сөздері мен ... ... ... ... ... ... ... баламасы болмаған шетелдік сөздер ... ... ... сол ... ... ... келді. Соның
нәтижесінде тіліміз толып жатқан жаңа сөздермен байыды.
Аударманың арқасында бізде неологизмдік сөздер де ... ... ... ұлы ... ... мен Абай Құнанбаев,
өздерінің ... және ... ... өткен ғасырдың
жетпісінші жылдарында орыс мәдениетіне жол ашты. Ұлы ... ... ... ... ... ... Пушкин өзінің
сүйікті Татьянасын қолынан жетектеп кеп, кең қазақ ... ... ... ... ... Ал Ыбырай Алтынсариннің жазушылық, педагогтік
қызметінің арқасында өзінің дана ... ... алып ... ... ... келді.
Әрқайсысы орыс мәдениетінің асқары, орыс тарихының дәуірі болып табылатын
бұл екі адамның, қазақ ... ... бір ... жарқ етіп бой
көрсетуі кездейсоқ нәрсе емес еді. Бұл ғасырлар бойы қараңғылықта ... ... ... бақытқа бастайтын жарық сәулені көксеп, шарқ ұрған
халық көшінің тарихи бетбұрысы ... ұлы ... оз ... даму тағдырын орыс мәдениетімен
байланыстырды. Олар қазақ үшін ... ... ... дұрыс жолы —
орыс халқының демократияшыл мәдениетінен үлгі алып, орыс халқымен ... білу деп ... ... ... де ... әлеміне сол мәдениеттен
үлгі алу нәтижесінде келген болатын. ... да олар бұл ... ... ... оны ... ... арасында насихаттауға,
қазақтардың бойына орыс мәдениетінің ұрығын егуге бар ... ... ... ... ... ... ... де, Абай Құнанбаевтың
да, сондай-ақ олардан кейін тарих ... ... ... барлық
демократияшыл қайраткерлерінің де туған халқының мәдениетін көтеру жолында
қолданған ең күшті құралы — ... ... ... Олар ... ... ... ... көңілін ашуды, санасын оятып, орыстың күллі бай мәдениеті
мен әдебиетіне, ғылымына кенелдіруді арман етті. Абайдың да, ... ... ... аударма үлкен орын алады. Олар өз шығармашылығын
дамыту үшін орыстың ұлы ... ... ... ... ... үлгі ... сөйтіп, көркем сөзбен халқына қызмет етуді мақсат
тұтты. Олардың аудармаларындағы үлкен ерекшелік — олар ... тек ... ғана ... ... ... армандарын, бойын кернеп, жүрегін
тулатқан сезімдерін орыс данышпандарының ... ... ... ... ... үшін аударды. Олардың шығармаларында аударма еңбек
пен өздерінің төл туындыларының ... ... ... кеткен себебі
де содан. Осы уақытқа дейін Абай мен ... ... ... не ... емес ... ... таластардың да себебі содан.
Олар ... ... ... ... ... ... ойының, сезімінің, алдына қойған мақсатының үндестігіне қарай
таңдаған. ... ... ... ... ... ... орын алады.
Әрбір жазушы өзінің даралығына карай ... ... ... ала ... ... де ... болатыны даусыз.(17, 56)
Қазақ өмірінде көркем аударма (орысшадан қазақшаға аудару) тарихының
алғашқы ... ... ... Оның ... ... ... қолжазба
ретінде өзі ұйымдастырған мектептерде оқытылып, белгілі бір аймақтарда
ауыздан-ауызға тарап келгенін есептемегенде, 1879 жылы ... ... ... рет баспаға басылды. Ол ... ... ... ... ... ... кұралы деп білді және оны жүзеге
асыра алды.
Осы мақсатпен ол өз заманындағы мәдени дәрежесі төмен, дүниетану өрісі ... ... ... ... ... ... игеріп кетуіне лайықты
нәрселерді теріп алды. Ол солай ете отырып, өз ... ... тілі мен ... және ... ... тез меңгеріп кете
алатынына, яғни ... ... ... ... Сол ... оны ... батыл енгізуге шабыттандырып отырды. ... ... ... оның ... ... ... ... тар шеңбердің қыспағына сыя алмайды;
оның ... ... оның ... үшін оған тек сана-сезім жағынан жалпы
білім мен пайдалы өнерді үйрену керек болып отыр", — деді ол 1879 ... ... ... ... ... алғы ... Ол жалпы білім мен
пайдалы өнерге жету жолы — орыстың тілін біліп, ... ... ... Сол ... өз ... орыс ... оқытып, ғылым үйретуге кірісті.
Орыс әдебиетінің туындыларын аударып, оларды өз ... ... ... үшін ... мәні бар ... ... ... түпнұсқаның сөзбе-сөз жолдарын қумай, еркін
аударғандығы дұрыс деп тапты. Кейде ол бір ... ... ... ... ... ғана ... да, ... тастап та жүре береді.
М.Әуезов: "Тек дәл аудару ғана ... ... тіл, ... ... бере ... ... — деп ашып айтты. Ал дәл аудару —
көшірме жасау емес. Әңгіме керкемдік ... ... ... ... ... ... шеберлікпен ғана жетеді.
Тегінде мәселенің осы жағы біздегі көркем аударма теориясының әлі аша ... бір ол ... ... ... ... аударма жайында азды-көпті еңбек
жазылымның қай-қайсысы болса да, ... ... ... ... ... мен ... бұрмаламай, аударма қазақша болсын" деген
сияқты жалпыға белгілі қағидаларды ... де, бұл ... ... шығарманың әрпін емес, рухын беру керек" деген
сөзімен қорытып өте шығады Аударма өнерінің ... ... ... ... нағыз методологиялық тәсілдері кандай?" деген сұрақтарға
дәл жауап айтатын еңбек бізде әлі туа ... ... ... ... ... ... таласқа көп түсіп жүрген аса
даулы мәселесі —ұзақ күрделі кұрмалас сөйлемдердің аударылуы. Бұл, әсіресе
түпнұсқаның ... ... ... ... ... жүр.
Аудармашылардың іс жүзінде қиналатын жері де, ... жері де — ... ... ... ... мен білімі кем соғатын
аудармашылардың қай-қайсысы болса да, көп сатылы ұзақ ... ... ... ... ... ... қазақша жатық етіп құра
алмай сірестіріп қояды, ал қазақша жатық етіп ... ... ... ... өз ... басы ... сөздер косады да, орынсыз қара
дүрсіндікке, тұрпайылыққа ұрынады. Аударманың негізгі мақсаты — ... ... ... оның ... ... ... ... Түпнұсқаның стилін
толық жеткізу дегенді дұрыс түсінбей, одан қазақ ... ... ... ... ... теріс құрып сірестіріп қою деп қорытынды ... ... ... ... толық сақтай отырып, әрі ... ... ... ... Бұл өте қиын ... Ол ... ... асқан
шеберлікті, тәжірибені және білімді керек етеді.
Аудармашы өмір шындығын ... оған ... ... ... ... Сондықтан автордың өзі үшін нақтылы өмір көрінісі каңдай рөл
атқаратын ... ... үшін ... да дәл ... рөл ... ... ... алдына қойылатын үш түрлі талап бар. ... ... ... ... өмір шындығын дәл беруі керек. Екіншіден,
түпнұсқаның өзін айнытпай жеткізуге тиіс. Үшіншіден, ана ... ... ... ... ... ... Басқа мәселелердің бәрі осы үш
мақсаттың төңірегінде шешіледі.
Әрине, осылардың бәрін істегенде, шығармада аудармашының өзінен ешқандай із
қалмауы, яғни оның тек ... тән ... ... сезілмеуі мүмкін
емес. Аудармашылық дегеніміз әдеби-шығармашылық өнер болғандықтан да, ол
өнер иесінің тек қана ... тән ... ... ... ... ... ... аударманың белгілі дәрежеде қалыптасқан дәстүрі, небір
тамаша үлгілері бар. Аударма мәдениеті барған сайын ... ... ... Біз оны бұдан былай да жетілдіре беруге тиістіміз. Ол үшін аударма
тәжірибесінің өткендегісін ... ... ... ... ...... ұлттық мәдениетіміздің үлкен тұлғасы әдебиетіміз бен әдеби
тіліміздің дамуына себепші болып келе жатқан ... ... ... ... бәрі ... ... қарым-қатынас жасап, өзара
байланысу арқылы өркендейтін ... сол ... ... ... ... ... көне ... бері жер жүзін мекендеген әр алуан
елдердің ... ... нәр ... ... ... ... мәлім.
Түптеп келгенде, солардың бәрін ғылыми аудармаға ... ... ... әр ... әр ... әдістермен жасалып, әр түрлі жолдармен келіп
отырды.
Аударма қызметі ондай сөздерді жаңадан туғызып қана қоймай, күн ... ... ... көп ... ... ... ... арқылы тұрақтандыруға, халықтың ойы мен тілін ... сол ... ... қалыптастыруға себепші болып отырады.
Көркем аударма — көркем ... ... ... ... ... аударма
түрі. Әлемді мәдени түрде ... ... ... ... ... ... ... мәдениеттер ... ... ... Оның теориялық негізі тарихи, ... ... ... ... мен әдебиеттану теориясына
негізделген. Көркем шығарма аудармасы дегеніміз - ... ... ... ... ... дәл, cәйкec, шынайы, сапалы жасап шығу. Оны
аударылатын ұлт тілінде жазылған ... ... ... ой ... білу ... ... ... түпнұсқаның құндылығына сай әсер дарытуы
тиіс. Керкем аудармада мүмкіндігінше сөздерді, тіркестерді, сөйлемдерді
қалдырып кету ... ... ... ... ... ... ... кемшілік, түрлендіру кездессе, оларды дәл сол қалпында аударып
көрсеткен дұрыс. Көркем ... ... ... ... ... мейлінше төмен деңгейде болса, аударма ... ... ... түрде жасалады, толық көркемдік құндылыққа,
жоғары сапалылық дәрежесіне жете алмайды. ... ... ... ... мен ... алғырлығы мен адалдығын түпнұсқаның
дәлдігін, ... ... ... мүмкіндігінде көрсете алады.
Қабілетсіз, тәжірибесіз аудармашы өзінің ыңғайына бейімдейді, ... ... ... ... ... ... аудармашы автор
шығармасының бар ... ... ... ... ... аудармасында түпнұсқаның дербес өзіндік ... ... ... оны эстетикалық қабылдау мәні ерекше. Аудармашы
шығарманың ... ... бар ... ... ... образдық
жүйесін, семантикалық, стилистикалық баяндау мәнері және бейнелеу сипаттары
мен мүмкіндіктерін ана тілдегідей аударма ... де ... ... ...... ... ... түрі. Көркем мәтін
аудармасын жүзеге асыру кезінде аудармашы тек бір жақты аударма ауқымында
қалып қоймауы тиіс. ... ... мұра ... ... мәдени-
этникалық және көркемдік коммуникациясының айрықша түрі ... жөн. Осы ... ... ... құндылығы, мағыналық
сипаты және көркемдік бейнелеу мен қабылдаудың заты ретінде мәтіннің ... (9, ... ... ... - шет ... ... оқырманды басқа халықтың
шығармаларымен, әлем әдебиетінің озық үлгілерімен, ... ... ... ... ... ... құрылымдық сипатын,
үлттық, колоритін сақтау - ... ... ... ... ... жетістікке жету үшін аудармашы бірінші кезекте түпнұсқаның көркемдік
мазмүнымен бірге, рухын терең сезінуі тиіс, бұл үшін ... ... аз, ... ... ... ... болуы қажет. Мысалы, грузин
аударма теоретигі, аударма ғылымының докторы, профессор Г.Р. Гачечиладзе —
үлкен әдебиетші ғалым әрі талантты аудармашы да. ... ... М. ... ... ... ... ... публицистика, поэзия, драматургия,
әдеби жанрлардың барлық түріне терең талдаулар, зерттеулер жасай ... ... ... ... шет ... әдебиетімен байытуға баға
жеткізгісіз үлес қосқан сан ... ... ... ... ... ... ... ғылымында лайықты орын алады.
Тәжірибелі, талантты проза аудармашылары әркез түпнүсқаның рухын, идеялык-
керкемдік ерекшелігін, образдық жүйесін, стильдік даралығын ... ... деп ... ... ... ең ... ... барлық
ерекшеліктерін, бейнелеу элементгерін, көркемдік-эстетикалық қүндылыктарын,
стилін сактап, дәл де ... ... ... екі ... Бір түрі — ... ... негізіне Орыс әдебиетінде сөйлеу тілінің ... ... ... ... қамтылса, біздің фольклордан бастап,
жыраулар поэзиясы мен шешендік сөздер, Абай өлеңдері, ... ... А. ... Ж. ... F. Мүсірепов т.б. классиктеріміздің
туындылары ұлттық сөз ... тіл ... ... ... Ана
тілдің образдары - бұл ұлттық өмірдің, танымның, тұрмыс-салттың ойдағы,
санадағы көркемдік түрде жүйеленген ... ... ... ... ... адамның ғылыми және көркемдік
ойларын жетілдіру ісінде маңызды рөл ... Ол ... ... ... ... ... мен әдеби тілдің нормаларына сәйкестік
негізінде тілдік бейнелеу құралдарын ... ... ... талап етеді.
Сөз мәдениеті - адамның жалпы жоғары ... ... ... сүйіспеншілігін айқындайды. Сөз мәдениетін кұрметтеу арқылы аудармашы
өз тілінің бұрмаланбауына, ... ... ... ... қарабайыр түрде
қолданылып кетпеуіне зор кепіл бөледі. Аудармадағы тіл байлығы, сөздік
кордың молдығы сөз ... ... ... көрсетеді. Екіншіден —
көркемшілік жағын ... деп ... Қ. ...... ... басты сипатының бірі. П. Антокольский, М.
Әуезов, М. Рыльский тұжырымы: "Көркем ... ... ... ... ... ... ... қажет"
Көрнекті неміс филологы, философиялық лингвистиканың ірі өкілі В. Гумбольдт
1796 жылы 26 ... А. ... ... хатында аудармашы қалайда
түпнүсқадағы дәлдікті өз халқының тілі мен талғамына нақты ... ... ... ... ... ... 1791 жылы Эдинбург академиясында
жасаған "Аударма тұжырымдары" баяндамасында аударманың басты ерекшеліктері:
"оқырман ... ... ... ... ... онда ... да
солай сезінуі тиіс. Бүл үшін үш жағдай керек: аударма ... ... ... ... ... стилі мен мөнері де түпнұсқадағыдай
сипатқа ие болуы ... ең ... ... ... ... ... баяндауы тиіс" - дейді. Ал француз ағартушысы Д. Дидро
ағылшын философы Шэфебери кітаптарын аударуда "алғашында түпнүсқаны екі ... ... оның ... ... содан кейін кітапты жан-тәніммен
аударуға кірістім" деп ... ... Бұл ... ... керкем
әдебиет аудармасына да қатысты. Көркем өдебиет аудармашысын "Жат баланы жан
мейіріміне бөлеуші, ... ... өз ... ... ... ... ... М. Әлімбаев. Шынында да, жақсы аударма аудармашының ... ... ... ғана емес, жандүниесінің жылылығына,
елге, авторға, шығармаға деген ықылас-ниетінің ... ... ... ... ... ... ... Оқырман да
мейірлене, рахаттана оқиды. Т. Ахтанов «Керуен» кітабында түжырымдағандай:
"көркем аударма өнеріне, ... жан ... ... ... ... ... А. ... аудармаға мынадай анықтама берген: "Көркем
аударма — бұл жан ... ... ... кім оны ... ... кімнен ол аударма жасайтын болса, түпкілікті жеңіліске ұшырайды". В.
Леонович: "Көркем ... - ... ... ... ... да, ... шебер
жасалған аударма қандай да бір ұлттың игілігі ретінде басқа елдегі екінші
өмірін бастайды. Бір елге атақ-абырой әкелген ... ... бір ел ... да сол биігінен аласармауы керек. Аударма зерттеушісі А.
Кашкин: "Көркем аударма - бұл ... ... ... бір түрі" - деп
айрықша бағалайды. Бұл ... ... ... ... көркемдік-эстетикалык, негізімен әсерлі жетуі деген сөз. ... ... дәл, ... ... қалпында оқырманның қабылдауы
-аударманың сапалылығы мен ... ... сөз - ... ... ... ... сөз - эстетикалық, эмоциялық, ... ... ... ол көркем ... ... ғана ... ... да ... ... сақталуының сипаты.
Әдетте аударманың негізгі құндылығы - шығарма мазмүнының, яғни ... ... ... дәл ... Н. В. ... ... ... ойға жүгіну керек те, бөрінен шамалы сөзге зер салу керек" - деген
ұйғарымын ұсынады.
Кейде аударма мәтінін көркем, әсерлі, ... ... ... ... ... қалады. Сондықтан көркем аудармада сөздің саны
түгелденбейді, көркемдік, сезімдік, экспрессиялық қуаты алға ... ... ... ... сөз ... кем ... ... бояуының нәрі кетпейді" дегендей , тәржіма ... ... ... үшін ... ... сөздер
түгел колданылмайды. Бірақ мағына, ой қуаты түпнұсқадағыдан еш кемімеуі
тиіс.
Көркемділігі ... ... - ... ... ... ... арқылы жеткізу - маңызы зор мәселе. Түпнүсқа тұтастай
көркемділік құндылығымен аудармада қайталанғанда ғана биігіне ... ... ... ... ... стилі,
интонациясы, әуезділігі, ырғағы, ... ... ... ... ол ... шығармалық рухын сақтай алады.
Түпнүсқаның тынық-мазмұндық ... ... ... ... ой ... ену, ... ... толқындық тербелісін аңғара білу -
аудармашылық алғырлық, көрегендік.
Н. А. Некрасов ... ... ... ... түрлі
жүйелілігі мен тілдің лингвистикалық түрлі жүйелілігінен деп біледі. Ол
рухы жағынан ... ... ... тіпті қиын, бәлкім бұл түпнұскаға
бойламаудан айқынырақ сезілетін болар деп ... ... ... да туыс ... ... да ... жиі орын ... кейде
мағыналас сөздердің әр тілде өзіндік дербес үғымы барын ... ... ... Орта Азия ... ... шығармалары
қазақшаға көбінесе сол ұлттың тілінен емес, орыс ... ... ... де ... аударма жүйесінде болғандықтан да, небір таңдаулы туындыларды
биік ... ... ... ... бермеді. Алайда тікелей сол
ұлт тілінен жасалған аудармалар бар. Мысалы, белгілі төжік ... ... ... ... ... ... риза. Қазақ әдебиеті де
тәжік қаламгерлеріне риза шығар. Өткен ғасырда, әдебиеттер туыстастығы ... ... бір ... ... қаралған кезде тәжікшеден қазақшаға,
қазақшадан тәжікшеге аударылған кітаптар көп ... ... ... ... ... ... пен Қалтай Мүхамеджанов аударған сонау
елуінші жылдардан бері қарай бұл шаруа ... ... ... деп
бағалаған. Тіпті соншама дәл ... сөзі ... ... ... бермеуі, "шексіз дәл" болып шықпауы мүмкін. Аударма толығымен
түпнұсқаны ... да ... ... ... ... ... В. Левик
осындай түжырымға келген. ... ... ... ... ... бәрібір іс-жүзінде түпнұсқаны ауыстыратынын, керек болса
түпнұсқа өміріне ықпал ететіндігін ерекшелейді. Сондықтан ... ... ... емес, оны қайта жасап шығушы. ... өзін ... ... ... ... ... ... қадірлеу, оның шығармасына
сүйіспеншілік танытумен ұштасады. Сонда ғана ... ... ... ... ... ... ... болмысынан жазушылардың
көзқарасындағы, психологиясындағы бейнеленіп отырған дүниеге ... ... алу — ... ... бір ... ... ... мінез-қылықты жеткізудегі жазушының көркемдік ізденісін,
сөз саптауын, стилін, бейнелеу, сипаттау ... ... ... ... ... ... Л. Гинзбург "Бір сөзге сол сәтте тек ... ғана ... ... сондай-ақ аудармашының шығармашылық тағдыры да
қатысты" дегендей, аударманың көркем де келісті, әдемі де мәнерлі жасалуы
аудармашының ... ... тіл ... жаңа ... ... ... талантын, жандүниесін, шығармашылық
құштарлық пен ... ... ... ол бар ... құрылымдық элементгерімен тегіс танылады. Автордың ой-
сезімін, дүниетанымын, ... ... ... ... ... түсіну,
айқын сезіну - аударма сәттілігінің негізі. В. ... ... ... ... - ... қайта түрлендіру. Бұл
маңызды мәселені зерттеу, оның әртүрлі қырын ... — бұл ... ... ... ... оның ... ... түсіну".
Кезінде П. Антокольский кайта түрлендіру ... ... ... деп атапты. Бұл - өз ... ... ... ... аударма шығармаларына да ... ... ... А.С. ... Абай ... дара түлғалар. ... ... ... тіл ... әсіресе синонимдер мен тұрақты
сөз тіркестерін мол білу - аударма сапалылығының ... ... ... жете ... ... білу ... өз нәтижесін береді.
Екі тілдің сөздік қорын, әдеби ... ... ... - көркем аударманың
жоғары қүндылығының кепілі.
Көркем ... ... ... ... ... рөлін,
қоғамдағы орнын, мәдени ықпалын ... ... Осы ... А. ... ... - бұл адамдар тағдыры, бұл адамдардың өзара ... ... бұл ... және оның ... ... психологиясының нәзіктігі мен тереңдігі, бұл оқырмандардың
жауап шығармашылығын ... ... ... ... деген түжырымы
аудармашының мақсат-міндетін ерекшелей түседі. Сондықтан аудармашы ... мен өз ... ... арасындағы шығармашылық қатынасты
қалыптастырушы, мәдениетті ... ... ... ... тағдыры
ғана емес, бүкіл көркемдік-идеялық мазмұны мен стильдік жүйесінің, тілінің,
бейнелеу құралдарының барлық элементін сәтті жеткізу аса ... ... ... ... ... ... жақсы оқылуы, тез
таралуы, сұранысқа ие болуы да, аударманың жоғары деңгейде жасалу нәтижесі.
Аудармада ... ... нені ... ... ... нені басты мәселе етіп көтергенін немесе неге басым көңіл
аударғанын білу - сыншыға, ... ... ... ... ... ... ойын, сөз астарындағы құпия сырды дәл ... ... ... пен ... ... ... ... ұстанымы, мұраты, ой-танымы неге бағытталғанын білу ... ... ... ... ... ... ... оқу аудармаға
пайдасын тигізеді. F. Мүсірепов "Сөз ... - ... ой ... ... ... Бір ... бүл ... көркем аудармаға автор
стилінің, мазмүн ... ... ... мәтіндегі ойының
шынайылығының шымыр қалпында ... де ... ... ... ... оңай болып көрінгенімен, кездесер
қиындыктар да ... Яғни ... бір ... ... әр ... білдіруі аудармашыны шатастыруы мүмкін. Көркем аудармадағы ... бірі – ... ... - ... қосу, өз бетінше
түрлендіру. Түпнүсқадағы сөздерді санамалап, саудыратып тізіп шыққанмен,
аударма өз ... жете ... ... ... ... ойлар мен сезімдерді
аудару, мәтін мағынасын шығарма жазылған тілдегі көркемдік ... ... зор. ... шығармашылығының кілті - ... ... ... ... мазмұн мен түрді, түр болғанда
ұлттық түрді сақтап жеткізу - ... іс. И.С. ... ... ... аударма соншалықты әдемі емес, ол оқырманға ... ... ... ... яғни ... ... ... сөздердің орын
төртібі сақталына бермейді.
Қ.Кемеңгерұлы ... ... ... ... аудармаларын
жасаған кайраткер тұлға. "Жат тілін оқыту ... ... ... ... ... окыту мәселесін алға қойып, бірінші
кезекте "тіл ... үшін ... ... құрал" деп ... ... ... ... ... аудармаға талпыныс
жасау қажеттілігін атап ... ... ... ... - ... қолға алар іс. Аударманың не ... ... ... ... ... ... әдебиетке деген құштарлығын
арттырады. Өзі де аудармаға құлшыныс жасайды. Әрине, қазақ ... ... ... ... енгізілсе, аударматану туралы сабақ
өткізілсе, ізгілікті қадам болар еді. ... ... ... ... мәтін аудартудан бастап, аудармаға тарту ісі қолға алынса ұтарымыз
мол.
Аудармашының басқа да ... ... ... ... ... ... маман, зерттеуші, сыншы ғалым болу міндеттілігі де аударылатын
әдеби шығарманың көркемдік ... жету ... ... ... ... сөз ... ұғымы жойыла қоймайды. Біздің сөзіміз дұрыс
болумен бірге, сонымен қатар, әрі бейнелі, әрі ұғынықты ... ... А. ... ... ... әрбір сөздің, тіркестің тілдің
логикасы мен эстетикасына бағынуына көңіл бөліп, оқырманның түпнұсқаны ана
тілінде жазылған төл ... ... ... ... жеткізуі
керек. Басқаша айтқанда, аударма түпнұсқа тәрізді окырманға көркемдік-
идеялық мазмұнымен ғана ... ... ... ... етуі ... Аударма
тәжірибесінде түпнұсқа тілі және аударма тілінің жалпы және ... білу ... Бұл ... ... ... анағұрлым
сәйкес, баламалы сөз, тіркес түрлерін дұрыс сұрыптауға мүмкіндік береді. Ол
бір тілдің ... ... ... ... ... аударма тілінің
нормасын бұзудан сақтандырады. Сөйтіп, түпнұсқаны аударуда ... ... ... сөз ... деңгейіне жетуге ықпал жасайды.
Тіл мәдениеті әрбір ұлттық тіл ... оны ... ... етеді. Аударма мәтіні әдеби тілдің нормасына лайық үйлесімділікке
жетуі тиіс. ... ... ойын ... үшін соған сәйкес сөздер ... ... ... ... ... дұрыс сұрыптап, қолдана білу
маңызды. Аударма ... ойды ... ... ... ... ... Бұл авторлық мазмұндауға өзге тілді араластыру болып
шығады. Мүның өзі түпнұсканы ... ... және ... жөне бейнелеу құралдары – көркемдік шығарма
түрлерінің кажетті бөліктері. Олар шығарманың эстетикалық құндылығын
арттырумен ... ... ... күшейтеді, сондай-ақ автор алдына
қойған негізгі стилистикалық мақсаттың жүзеге асырылуына қызмет етеді.
Ю.В. Ванников "аударма - адам ... ... ... дей ... арнайы әдебиеттік, лингвистикалық білімнен ... ... мен ... ... ... семантикалық құрылымына талдау мен
біріктіруді жеңілдететін арнайы аудармашылық сипаттағы білім ... ...... ... ... Әр ... тілдік жүйесінің барлық
деңгейіндегі өзіне тән қайталанбас ерекшеліктері ... ... ... ... ... көркемдік кұралдармен
берілген күйде де, төлтуынды оқырманға ... ... ... ... ... ... ... етуі тиіс".
1.2 Ж. Аймауытовтың аударма саласындағы алғашқы қадамдары
Ж. Аймауытов «Аударма ... ... ... ... ... ... үшін қажеттілігі айтылып, теориялық ... ... рет ... ... ... ... аударманың белгілері
анықталады. ... ... ... ... ... міндеті туралы бүгінгі күнге дейін қолданысқа түсіп жүрген
әмбебап қағидаларға ... ... ... ажыратылған.
Аталған мақалалар ғылыми, техникалық, әдеби мәтіндерді аударудағы
ерекшеліктерге арналған. 1930 ... ... бұл ... ... ... ... ... жанрлық жағынан жіктеу
үрдісінің ... ... ... аударма сыншыларының тарапынан өз
жалғасын таппай қалды.
Ж. Аймауытов «Пән сөздері қалай табылады» ... ... ... енген жаңа сөздерді қалай реттеу, сұрыптау керек, пән сөздерін
аударуды ... ... алу ... және ... аударудың механизмі қалай
болғаны дұрыс болатындығын анықтап, көрегенді түрде реттеп жазған.( 2 ... ... ... ... Жүсіпбек Аймауытов
шығармалары ... ... ... ... ... ... қасиеттерін атайды. Сонымен бірге кейіпкерлердің мінез-құлықтарын
ашуда сөз ағымы мен іс-әрекетінің кейіпкерге лайық ... ... ... ... ... ... "Джек Лондонның" сыр мен сезімге толы
көңіл күй лирикасын, ... ішкі ... ... ... сыршылдығын, жан
тебіренткен сезімнің терең иірімдерін жүрекке дөп жеткізер сезімшілдігін,
жансызға жан бітірер ... ... ... оны "европалық әшекеймен"
үлбіретіп, өзіндік үлгі тауып, өзгеше өріспен ұштастырды.
Жүсіпбек әлеуметтік өмірдегі теңсіздік көрінісін шыншылдықпен суреттей
біліп, ... ... ... ... ... ... ... танып-
біліп, ащы шындықты жеткізе білді.
Ж. Аймауытов Джек Лондонның «Күштілердің ... ... ... ... ... ... ... Бұл көрнекті туындыларды әрі
нақгы, әрі түпнүсқаға жақын етіп беруге ... Және онда ... ... — бостандық сүйгіш рух айқын танылады. Повесть сол ... ... ... ... да көркем тілмен аударылған. „.
Аударма тарихын зерттеуші ... ... ... ... мына ... ... ... қатысты қолдануға болады деп санаймыз:
"Ол американ әдебиетінің тарихы және көркемдік мәні ... ... ... ... ... ... мұндай азаткерлік идеяны
насихаттайтын төл ... ... із ... — деп, азаттық ойды алға
жетелеген мән-мағынасын ашады. Бір сөзбен ... ... бұл ... өз кезіндегі әлеуметтік-тарихи маңызы ... Ол ... ... Лондон творчествосына қызығушылықгың ... ... ... осы бір ... әрі ... ... және өзінше
дамытып, өзгеше жетілдірді. "Жүсіпбек аудармалары арқылы ... ... ... ... ... ... өлең жолдармен сөйлеп қоя берді.
Жүсіпбек аудармалары қазақ тәржімә төжірибесіндегі өзгеше бір құбылыс болып
саналады. Ол ... қара ... ... жолдарын өлеңмен аударып, төл
туындыдағы сюжет пен оқиға құрылымына еш зиян келтірместен, ... ... ... ... өрнектеп берді.
Шығарма кейіпкерлері қазақы ... ... ... оқырманымен еркін
тілдеседі. Ақын аудармаларында қазақ ... ... ... ... ... қолдана отырып, тың тынысты, көркемдік бедері айқын
шығармалар жасады. Сөйтіп ... ... ... қорын қазақ елінен
келіп қосылған жаңа ... ... ... Қара ... ... ... түсіп, жаңаша құлпырды.
Ол әсіресе өмірінің соңғы жылдарында Лондонның туындыларымен көбірек
сырласып, рухани жақындық іздеген. Сондықтанда оның ... ... ... ертегілерін, әңгімелерін аударды. Американ әдебиетінен жасаған
тәржімалар XX ғасырдың басындағы ұлт әдебиеттерінің қарым-қатынасына, ... ... ... ... жаңа арна болып табылады. Сонымен бірге
Лондон шығармаларындағы даналықты, көркем ой, нәзік ... ... ... сұлу да сан кырлы көріністерді қазақшалап келтіру ... ... және бұл ... ... ... ... ... тап болып жатқандығына тоқталмақпыз. Лондон шығармалары — ... ... ... Ол —капиталистік езгіге қарсы күрестің ... ... ... ... ... ... мен ... көрсетуші". Оның шығармаларында қамтылмайтын өмір ... ой жоқ десе де ... Оның ... ... ... жағынан мейлінше әр алуан. Ұлы суреткер адам ... ... ... ... Оның тілі ... ... бүтін бір коймасы.
Жазу мәдениеті мен стилі жағынан — ол жалпы американ ... ... да ... ... ұлы ... шығармаларын қазақ тіліне аудару —
тек аудармашылар үшін ғана емес, ... ... ... ... ... ... зор сын. ... кағидаларын сөз еткенде, негізінен,
Лондон шығармаларын ала отырып зерттеуге кіріскен себебіміз де содан.
Әдебиеттің ... ... сөз ... көркем аудармада әрбір
сөзге мән бермесе болмайды. Жазушының суреткерлік өнері де тек қана сөз
арқылы ... Сол ... ... әрбір сөздің мағынасын қуып, ... ... ... "ұсақшылдық", "әріпқойлық" деп жариялау дұрыс
емес. Әріпқойлық ... ... ...... ... мән-мағынасын
қалдырмай жеткізуге тырысуда емес, сөйлем құрып, ой өрнегін сызу үстінде
сол сөздің лайықты да қисынды орнын ... қоя ... ... олар автордың
емеуірінінде бар. Егер осы екеуі болмаса, яки бұл ... ... ... ұрыммен тікелей айтылса, сөйлем бұл сияқты биязы боп шықпас еді.
Міне, біздің ... ... ... ... ... жатқызып
жіберетін және түпнұсқаның өз емеуірінінен шығатын кейбір дәнекер ... ... — осы ... ... Мұның бір жағы аудармада мәндес
(синоним) сөздердің саралану мәселесімен де тығыз байланысты. ... ... ... ... ... ... ... которые следовало уладить. Ачего
стоило собрать всех на совет.» Қазақшасында «Ел болу қиын екен. Ұлы дау да,
уақ ... өте көп ... ... ... ... жиылып кеңесуге елдің қолы да
тимеді, қиын да тиді.» ... ... ... ... ... дегенді «Ұлы
дау» деп екі сөзді ... ... ... ... бір ерекшелігі — ондағы сөздердің көп ... ... ... ... ... Жеке ... әншейін дара
тұрғандағы мағынасы көркем шығармадағы қоллданыстарда мүлде басқаша сипат
алып, басқа бір ... ... бір ... ... ... да ... ... күнделікті көп қолданылып жүрген карапайым бір сөздердің өзін, орнын
тауып қолдану арқылы, ... ... ... бояулы етіп құбылтып
жібереді. ... ... ... осы ... Оның ... көркем сөздері қашанда оқушыға жаңа ой салып отырады, өмір
көріністерінен жаңа бір мән туғызып, оның ойда жоқ ... ... оған ... да ... ... баламаларының дөп түсіп отыруы — көркем аудармадағы ең негізгі
шарттардың бірі. Түпнұсқадагы әрбір сөз, ... ... ... ... ... ... да дәл жеткізіліп отыруы керек. Мұнда "доля —
үлес" деген сияқты бір сөздің бір ... ... ... дара ... ұғымын ғана ескеру жеткіліксіз. Сол "доля" дегеннің бір тіркесте
"сыбаға", бір тіркесте "үлес", тағы бір жерде "енші" етіп берген. ... ... ... тек ... ... ... қана ... әлгіндегідей
ішкі сырларын да ашып, мәндес келетін ... ... нақ осы ... ... ... ... ала ... Қазак тілі мәндес (синоним) сөздерге
өте бай. Олардың кейбіреулерінің мағыналық шектері көмескі сияқты болып та
тұрады. Бірақ шын сөз ... ... ... қойылған кезде ептеп те болса
мағыналық ерекшелігі ашыла түседі де, сол ... ... ... ... тапқан бір бояуындай болып құлпыра жайнап шыға келеді.
Аудармаға да талғам, таңдау қажет. Оқырманның талап-тілегімен санасу,
қандай ... ... ... білу өз ... ... ... ұлт өміріне, мәдениетіне тигізер ықпалын, рухани ... ... ... маңыздылығын, тигізер пайдасын, тәрбиелік-
тағылымдық сипатын, эстетикалық құндылығын ажыратып алу қалайда қажет. Осы
мәселелерді жете ... дәл ... ... ... аударма жасауға
кіріскен дұрыс. Мұның жарқын үлгісін кезінде Ж. Аймауытов көрнекті татар
жазушысы F. ... ... ... романына талдауында көрсеткен. ... ... ... мен ... ... ... ... өмірінің
шындығын қалай бейнелегендігін сараптап шыққан. Тіпті кейіпкерлердің ұлттық
болмыста қаншалықты бейнеленуіне дейін көңіл бөлген. Ұлттық ... ... ... де ұмыт ... "Бұл ... ... жарар еді. Керекті нәрсе екен" деген қорытынды ... ... ... ... да ... ... талғам жетіспей жатыр. Кімнің
қандай шығармасын аудару керек? Оның ұлтқа, ұлт әдебиетіне беретін қандай
ықпалы бар? Осы жағы ... әлі ... үшін ... ең ... ... заңы түсіну болса, автор ойын
айқын қабылдау — тағы бір ... ... ... ... көрсетілген
жағдайды, өмірді ойға тоқи білу ... ... ... тілі ... ... жете ... тіл де бола алмайды, тек қана аталған
сөйлем, жағдай, ... ... ... ... ... ... етпейтін
сөздердің механикалық тізілімінің нәтижесі болады да шығады" деп О. Кундзич
өз ойын ... ... ... мәселесі көркем аудармашысы
үшін өте маңызды.
Маңыздысы - ... ... ... ... да ол
аудармашының еркіндігі және оның ... ... ... ... - ... мазмұнын ажарлап, көркейту тәсілі. Стиль
-түсініктілік категориясы, оны жеткізу үшін де ... ... ... қолтаңбасы - шығарманы жеткізудегі тілдік қолданыс пен мәтін
құраудың өзіндік ізденісі. Жазушының ... ... ... жазу
мәнері, қолтаңбасы дербес стилі саналады. Шығарманы неғұрлым көркем, әдемі,
әсерлі, ... ... да ... ... ... ... ... дараланады. (10,81)
Әрбір суретшінің бейнелеу өнерінде бояуды пайдалану ... ... ... әр ... ... ... да - тіл және стилистикалық
мәнер. ... ... - ... ... ажарлы, ұтымды, ұғынықты жеткізудің
көркемдік эстетикалық тәсілі. Мұнда ... ... ... рөл ... Міне ... ... аудармашы еркіндігі және
шеберлігі деген ұғым туындайды.
Әрине, ... ... ... ... ... кірісу қажет десек те,
стильді еркіндік көлеңкесінде қалдыруға болмайды. Джек Лондонның стилі,
яғни ... ... ... ... тәсілі, қоғамды сипаттауы,
кейіпкерлерді суреттеуінен, Жүсіпбек Аймауытов өзінің шығармаларына ... ... ... ... ... сол ... де ... Лондонның шығармасын таза ұлттық тілге ... ... ... Мұнда Жүсіпбек Аймауытовқа тән стиль өзіндік сөз ... ... ойды ... ... бұрынғы қолданыстағы сөздерін қолданып
отырған. Мысалы: Қой үстінде бозторғай жұмыртқалағанда, шапқыншы ... алу т.б ... ... ... Жалқы есімдерді аударарда
кейіпкелердің мінезіне, түр-әлпетіне, бейнесіне қарап аударған. Яғни мұнда
кейіпкерлердің аты ... ... ... ... көз ... елестейді
Жүсіпбек Аймауытұлының аударма ... ... ... ... ... өнеге болар үлгісін таныдық. Суреткердің аудармасынан
балама аударма ... ... ... орындалғанын көреміз.
Біріншіден: Жүсіпбек Аймауытұлы автор идеясына, сөзіне нұқсан ... Ана ... ... ... келтірмейді. Үшіншіден:
Түпнұсқа мен аударма көлемдері бірдей, бұл аудармашының басы ... ... ... ... ... ішкі ... жете ... тілінде көркем жеткізе білді.
Ұлттық және тарихи мәселелер төңірегіндегі аударманың келесі мәселесі
- ол шығарманың мазмұнын ғана емес оның ... ... ... ... Қазіргі аударма теориясы түпнұсқаның ұлттық және ... ... ... аса ... аударып отыр. Егер ұлттық
ерекшеліктің өзін ... ... ... онда ... ... ... ... тек тарихи емес халықаралық деңгейде орын
алуы тиіс.
Тарихи және ұлттық бояуды жеткізудегі ... ... ... жеке ... ... ... тұратын элементтердің аударылуына
емес, мәтіннің бүкіл компоненттерінің сапасына тілдік материалға, мазмұнына
тоқталуы ... ... Джек ... «Күштілердің күші» шығармасында осы
талптардың барлығын орындаған. Ол өзге ... ... ... өз ... ... шығарманы ана тілімізде жеткізе білгендігі ... ... әсер ... түпнұсқа мен аударманың арасында тепе-теңдік болмайды.
Сондықтан ... ... ... ... қалу ... ... формасын сақтап қала алмағандықтан оқырмандарға тек ... және ... ... ... бұл ... аудармада
ұлттық және тарихи ерекшеліктерін білдіретін түпнұсқадағы барлық
элементтерді ... қалу ... ... ... ... және ... ... әсер алуы тиіс. Әдеби шығарма мазмұның қоғамдық ортадан алып,
оны ... ... ... ... ... ... ... өскен сайын,
сол халықтың ортасында дүниге ... ... ... ... ... кейбір тұстары түсініксіздеу болады. Тіл ... ... ... ... Қазіргі оқырмандар мен бұрынғылардың көз
қарастары өзгереді. Бұрынғылар қарапайым ... ... үшін ... шығармалар архаизмге айналады. (22,127)
Тюленев аударма сыншылары түпнұсқаның тек өзі үшін ғана емес, белгілі
бір идеяны, эмоциялық күйді оқырманға ... үшін ... ... көңіл бөле
бермейді деген пікір айтады. Сол үшін аударма керек. Сол ... ... ... алдында 1 ғана мәселе тұр. Белгілі бір ... ... ... ... қай ... ... ... керек. Түпнұсқа сол
түпнұсқа жазылған тілді ... ... ... ал аударма
түпнұсқаның тілін білмейтін, аударманың дәнекерлестігіне ... ... ( ... стилі деген ұғым айтуға оңай болғанымен, аудармада оны жеткізу
қиынға соғады. ...... ... ... ... ... оқып үйрену мәселесі әлі де ... ... ... ... ... ... ... архитектоникасын жеткізуден бұрын,
стилін сол калпында бедерлеу үшін, оны бірнеше рет қайталап оқудың, ... ... ... зор. Аударылатын туындыны түпнұсқамен
салыстырып, оны стильдік жүйесіне келтіру үшін тиянақты әдеби ... ... қоса ... ... түпнұскамен салыстыру кезінде мазмұндык-мағыналық
сәйкестігінен бөлек, оның стильдік үйлесімділігінің сақталуына көңіл бөлу
маңызды. Жазушы стилімен сәйкеспеген ... ... ... ... ... баяндау мәнеріне жасалған қиянат.
Шығарма стилі — бұл көркем шығарманың мазмұндық түрі, мазмұн сыртқы
катынасы болса, ішкі құрылымы ... сөз ... сөз ... мәнері - ішкі
түр. Шығарманың мазмұны дегеніміз - аталған туындының ... ... ... ... ... Бұл жүйе ... ... кейіпкерлер бейнесі
және автор бейнесін жинақтайды. Осыдан барып стиль ұғымы бейнелеу ... ... түрі ... стилі өзара бірлікке сәйкес, ... сөз ... Әр ... ... ... ... ... шығарма-шылық
тәсіл-амалдары әралуан. Шығарманың стилін табу - автордың бейнелеу мәнерін
табу деген сөз. ... ... ... аудармада мейлінше автор
рухын, түпнұсқа стилі мен ұлттык колоритті ... ... ... ... аудармасында стиль өзіндік рөл атқарады. "Стильдің басты
құндылығы - айқындылығы" дейді А,Н. Веселовский. ,
Аударманың динамикасы мен қуаттылығына жету үшін көркем ... ... ... оны сол ... ... қолданыстық мәнерімен бере білу
аса қажет. ... ... сол ... ... сөйлемнің
грамматикалык, құрылысына нұқсан келтірмеу маңызды.
Стильді қайталап беру - ... ... тән ... "Ең жақсы
аударма - түпнұсқа стилін сақтай ... ... тілі ... ... ... ... етеді. Көркем аударманың образдық бірлігін,
эмоционалдық-бейнелі, рухани мазмұндық ... дәл ... ... ... ... тән сипат" дейді болгарлық аударма зерттеушісі А. Лилова
(4. с. 55).
Аудармаға қатысты У. Фолкнер ... ой ... ... ... сипатталған құбылыстар негізделген және шындыққа сөйкес ... кез ... шет ... табысты аударылуы тиіс деп ұйғарамын.
Аударма кезінде синтаксис және стиль кажеттіліктен өзгеруі де ... ... ... келмей жатса, онда мұндай жағдайда кінә аудармашыдан
емес, оның тілінен, түпнұсқалық мәтінінен... Мен стилді ... ... ... ... ... деп ... Аударма мәні — ішкі
мағынаны жетілдіруде". Тілдің стилистикалық ... ... ... ... ... ... Бір ... түрі немесе сөзіндегі
стилистикалық бояу басқа бір стилистикалық реңкпен ... әрі ... ... ... ... ... шығармада әр сөз
мағынасының атқаратын айтулы қызметі бар. Сөздерді ... ... ... ... сөз ... ... - стилистика заңдылықтарының бірі.
Аудармада стиль қызметі ерекше. Ол шығарма ... ... ... ... қатынас нәтижесі. Стильді қайталап жеткізу,
кең мағынада айтқанда, автор қолтаңбасын айнытпай жеткізу деген сөз. Мұның
өзі ... ... мен ... де ... Аударылған шығармадағы
стильдің толық сәйкестікте берілуі - бұл түпнұсқа мазмұны мен ... ... ... барлык элементті қайта жасаудағы ізденіс нәтижесі әрі тілдік
құралдарды сәтті қолдану ... дәл, сол ... ... ... ... ... ... сактау негізі жатыр. А. С. Бархударов: "... аударма мәтіні еш
уақытта түпнұсқа мәтінінің ... және ... ... жете ... ... ... ... осынау баламалылықты қалай дегенде
де толыққанды жасау, бұл ... аз ғана ... қол ... ... де,
түпнұсқа мәтініндегі берілген мағыналық сәйкестікті аударма мәтінінде "жүз
пайыздықпен" талап ету - соншалықты шындыкка жанаспас ... ... ... ... ... ... ... баламалылық, сәйкестіктің барынша толық сақталуына негізделеді.
Шығарманың стилі бір жағынан көркемдік ... ... ол ... ... ... ... ... жағынан, стильдің өзі шығарма
идеясын ерекше көркемдікте ... ... ... ... ... ... барынша іздену нәтижесі. Проза поэзияға қарағанда кәдімгі
өмір шындығын бейнелеуде ... кең ... оның ... ... ... ... тілінің заңдылықтары жатады.
Украин жазушысы, зерттеушісі П. Мовчан: "Стиль сөз реттілігі, сөзді
таңдау, интонация. Сөз ... ... ... болып келеді" — деген
пікір айтады. Сондықтан ... ... дәл ... ... ... бейнелі де мәнерлі, ... ... - ... ... ... ... болу
қажеттілігін де айқындайды. Украин аударма өнерінің стилисі саналатын ...... ... авторы, сөз өнерінің шебері. Көрнекті ... ... ... көсемсөзші М.Әлімбаев орыс тілінің ... ... ... ... ... ... туралы зерттеулер жасаған.
Мұның өзі аудармада тіл байлығын сақтаумен бірге, жаңа балама, тың сездер
табуға ықпал ... ... ... ... ... ... ойы ... "Авторға қойылатын басты талап - автордың стилистикалық ... ... ... ... ... қандай
ұқсамаса, олардың сөз саптау ... да ... ... ... сол ерекщелікті бере біл".
Автордың дүниетанымы мен стилінің жалпы ...... ... ... ... Кейде түпнұсқадағы стильді жеткізу киын.
Тіпті ... ... ... ... мағыналық
сөйкестіктегі, соған ... ... ... ... алмастыру аса
шеберлік пен ізденіс нөтижесінде жасалады. ... ... ... ... таба ... ... ... Тілі жұтаң, қарабайыр жасалған ... ... ... ... ... ... еш әсер бермейді. Немқұрайды, сүреңсіз
оқылады, ... оңып ... ... ... ... ... ... таланты
туралы күмәнді ой қалады.
Проф. Г. Гачечиладзе "салыстырмалы стилистика жақсы қайралған ... ... ... ... деп ... Екі ... ... білу -аудармада шығарма
стилін дәл жеткізудің кепілі. ... ... ... ... Оны ... өзгерту, түзету ... ... ... ... мазмұнына елеулі нұқсан келтіреді.
Аудармашы мүмкіндігінше шебер стилист ... ... Ол өзі ... көркемдік тәсілдері мен құралдарын, стильдік мәнері мен
шығармашылык ерекшелігін оқырманға толық әрі ... ... ... ... ... ... ... болмаса, аудармамен айналысуының
кажеті де шамалы..." десе, Л. Озеров: "Бір жағдайда ... ...... оның ... мен ... ... ... синонимі" деп стильдік
сипатты айқындай түседі. |Стильді сақтау - аударманың күрделі әрі ... ... ... ... Ғалым аударма сапасын бағалай келе,
аудармашыға аударманың сұлулығын, көркемдігін, эстетикалық құндылығын туған
әдебиетінің шығармасындай жасауы қажеттігін ескертеді.
Түпнүсқа авторы өмір ... ... ... білсе, аудармашы сол
көркемдікті еш әлсіретпей, ... ... ... ... ... Бұл ... ... автордан еш кем түспеуі тиіс. Сонан соң көркем
сөздің үлкен шебері И. Левый ... ... ... заңды. Көркемдік
құндылықтың басты өлшемі - стиль. Аударма стилі түпнұсқамен сөйкестікте,
ұлттык тіл байлығын ... ... ... ... да ... ... да артады.
Көрнекті жазушы Т. Ахтанов кейбір аудармашылардың ... ... ... автордың стилімен терең қабысатын творчестволық үндестігі
болмағандықтан, шығарманың стилін, көркемдік дәрежесін жойып ... атап ... ... ғалымы Л. Бруни өз заманында аударманың лексикалық
қырларымен қатар, ... ... ... ... де қозғады. Ол
стильді аударма бірлігі ретінде ... ... ... көркем де
үйлесімді мәнерде айтылған ойларын аудармашының сезімталдықпен, ыкыластана
қабылдау қабілетін айта келіп, автордың өзіндік жазу мәнері, өзіндік ... ... ... ... түжырымдайды. Аудармашының осы
дербестікті қалтқысыз сезінуін әрі қайталап жеткізіп беруін еске ... өз ... ... ... ... стильдерін талдап көрсетеді.
Аударма - түпнүсқа мәтіндерін әсерлі де мәнерлі түрде әрі стилистикалық
үйлесімділікте көркем ... ... ... білу. Аударма және
стилистикаға қатысты зерттеуде стиль түрлеріне тоқталсак, ... ... ... ... жанрлары ... ... ... ... ... ... жазылган Аристотельдің "Стиль
туралы" еңбегі стильдің ерекшелігін, түрлерін айтуымен ... Ол ... ... ... әдемі, қуатты, жасанды, жұтаң (қарабайыр), талғамсыз,
ұсқынсыз деп беледі. ... әр түрі ойды ... ... деңгейін
білдіреді. Затқа сәйкес келетін сөзді тауып қолдануға тырысу керек" дейді
әйгілі ғалым. Бұл бір ... ... ... ... керек. Аристотель
жоғарғы және теменгі стиль деп ... ... ... ... ... ... ... түрін, Н.И. Ковтунова "аралық" және
"төменгі" түрлерін атайды. Академик Қ.Жұмалиев: ... әр ... ... ... ... тіл, сөз, ... құрылыстарында
айқындалады" десе, академик 3. Ахметов «Поэзия шыңы - даналық» ... ... өмір ... ... білу, сезіну қабілетін, бейнелеу
шеберлігін, өзіндік ... ... ... ... ... өзгешелігі,
жазу мәнері, қолтаңбасы" деп нақты аныктама ... Олай ... ... дәл беру - ... ... ... мазмұны мен идеясын,
көркемдік, құрылымдық ... мен ... ... автордың дербес
жазу мәнерін, сөз саптау тәсілін сақтау деген сөз. Бұл - ... ... ... ... ... ... ойлау жүйесімен сабақтастырады. Атақты ақын,
аудармашы жазушының сөз ... ... мен ... сөздердің орнын таппай қолданылуында десе, мүның өзін делдік
пен табиғи ойлау ... ... ... ... ... ой-өрісінің кендігі шығарма тақырыбын, оның материалдық
негізін білу ғана емес, жазу мөдениетін ... ... ... ... ... білу. Аудармашы да мұны ойға терең токуы тиіс. ... ... ... әрлі де ... ... аудармада жеткізе білу -
әрі шеберлік, әрі талантқа құрмет.
Көркем аудармада да жалпы халықтык әдеби тілдің қолданыс ауқымы кең. ... тілі мен төл ... ... ... ... ... бар. ... сөз колданысын әдеби тілдің мүмкіндігін көрсетудің үлгісі деп
санауға болмайды.
Көркем аударманың ... ... ... барлық байлығын пайдалана білу және
сол арқылы түпнұсқаның көркемдік құндылығына жету ... ... ... ... бірінші түпнұсқа мәтіні, екінші .аударма мәтіні жүзеге
асырылады. Аударманы іске ... тіл - ... ... Ал көркем аударма
шығармасында аударма тілінің ... ... ... ... ... ... ... мазмұндылығын, көркемдігін, эстетикалық
әсерін арттырады. ... ... мен ... ... ... түр
жағынан сәйкестігі балама саналады. Жақсы аудармашы шығарманы халық тілінің
бар байлығымен ... ... ... ... ... ... А,
Церетели: «Аудармашы қандай да бір ұсақ қателік жібермес үшін аударылатын
тілді жақсы білуі керек, сондай-ақ аударма ... ... ... де ... қажет әрі туынды жасаушының талантына тең талантқа ие болуы ... ... ... ... ... ... Европа ғалымдарының үнемі иазарында болды.
Мәтін аударылатын тілдің нормасына сәйкес келуі керек деп ... ... ... ... тіл ... бір тармағы деп санайды. Оның
пайымдауынша, яғни кез-келген аударма түрлері, мейлі әскери, ақпараттық, ... ... ... ... ... болсын, екі тілдің өзара байланыс
зандылықтарына сүйенеді, аударма мәселесі ... тіл ... ... ... ... кей жағдайда әдебиеттануға, әдебиет тарихы мен
теориясына да ... осы ... ... ол ... пән
ретінде оның қызметін ауыстырмайды. Аударманың да лингвистикасы бар. Жалпы,
аударманың жақсы жасалуы — екі ... оның ... ... ... ... ... ... ең үздік тілдік құралдарды таңдау түпнұсқаның көркемдік
элементтерін қайта жасап шығуға ... ... ең ... ... ... емес, автор тәрізді шығарманың көркемдік-
идеялық негізін беруге тырысады. ... да ... екі ... ... ... зор. ... тілі мен аударма шығармасы жасалатын тілді
барлық лингвистикалық заңдылықтарымен, ... ... ... ... ... ... ... жақсы
аударма жасай алады. Бұлар аударманың сапалы орындалуына ... ... сөз, ... ... ... ... Аударма
үдерісінде мәтін мағынасын толық жеткізудің жолын таба ... ... ... ... ... ... іздестіру жеңіл. Мүндай
жағдайда аударма сәтті, шынайы, құнды жасалары айқын. Аудармада түпнұсқаның
көркемдік элементін барынша дәл, айқын жеткізу үшін ... мол ... ... ... ... мәні терең.
Тіл нормасы - адамдардың өзара ... ... ... ... ... кең ... тілдік құбылыс. Көркем аударма
түпнұсқа мен аудармашылық шығарма саласындағы сөз мәдениетін жетілдіруге
атсалысады. Аударманың биік ... ... ... ... ... жете ... тиімді. Ол - ... ... ... Ең ... ... ... ... бар байлығын
жеткілікті қолданған жағдайда, бірде-бір ... ... ... ... ... сөздер туындамайды. Мінсіз аударма жеңіл
оқылады. Мүдіріп, кідірмейсіз. Авторы бейне сол ... ... ... калдырады, сүйсініп, мейірленіп оқисыз.
Қазақ әдебиетінің жанашыры, жазушы, аудармашы Л. Соболев: «Аударма тілінің
толық ... - онын ... ... ... бірақ тіл нормасы
түпнұсқаны нашарлату жолымен жасалмауы тиіс.» дей келе, бұл ... ... ... ... ... ... ... байқамайтынын
ескертеді. Яғни, аудармада сөз нормасын, мәдениетін ... ... ... ... ... ... ... шығарма мазмұнының
солғындауына әкеп соғады. Сондықтан аудармашы екі тілді де жан-жақты, ... ... ... - ой ... ... бай ... ... стилистикалық-
семантикалық, лексикалык сипатымен көрінуі тілді шебер меңгерудін ... ... ... ... ... ортақ түсініктілігін сақтауға
ықпалдасады. Бұл әдеби тілді диалектілерден, әлеуметтік жөне ... ... ... ... ... ... Бұл ... мәдени кызмет атқарады. Көркем аудармада да мәтін мәдениетіне
көңіл бөлу қажет.
Әр ... ... сай тілі де сол ... ... ... Көркем
шығарма тілі өзінің сұлулық, бейнелілігін, әуезділік, ... ... ... Ал ... тіл дәл де ... түсінікті де ықшамды болуымен
ерекшеленеді. Аудармашы түпнүсқамен, яғни шет тіліндегі ... ... ... оны өз ... ... дәл жеткізуге күш салады. Ұлттық тіл
логикасы мен эстетикасына бағына келе, аудармашы әрбір ... өз ... реңк ... ... Осы ... ... аударма теориясында
таластар да туды. Атақты ағылшын сыншысы, ақын, философы М. ... ... өз ... ... ... ... ... оқылуы керек деп
айтады: олай болса, біз оны оқи отырып, түпнүсқаны ұмытып ... ... ... ... ... ... ... біреулер аударма
мақсаты, тура карама-қайшылығында дейді. Аудармада біздің ... ... ... ... ... ... ... біз
алдымызда басқа бір оймен жасалған дүние ... ... ... ... басқа материалдан жасалған дүниені жай ғана қайталаған болып шығамыз».
Қазіргі аудармашылардың айтуынша, ... ... ... тиіс ... керісінше аудармашы өзінің ұлттық тілінің синтаксисін
еркін меңгеруі тиіс. Бұған айтар ойымыз ... ... білу ... ... ... ... жолы.
Аудармашы тіл білімінің зандылықтарын филологтан кем ... ... ... ... ... тілі ... қарабайыр, солғын жасалса, —
үлкен қателік. ... ... бар ... жетік білу
аудармашыға аса маңызды.
2-ТАРАУ
Жүсіпбек Аймауытовтың аудармашылық шеберлігінің қалыптасуы.
Аудармашы есебінде Жүсіпбек ... және ... ... ... ... ... сөйлетуге күш жұмсады. Ќазір оның
аударуымен басылған Н.В. Гогольдіњ “ ... А.С. ...... “Сараң сері”, Ф. Дюшеннің “ Дәмелі”, Джек Лондонның “ Теңсіз
телегей ...... ... ... “Өрбике”, “Балжан”, С.
Чуйковтің “Тау еліндегі оќиға” атты шығармалары табылып отыр. Олардан басќа
Жүсіпбек Г. ... Р. ... А. ... ... әңгімелерін
аударған. Олардың бәрі ќазір жиналу, ізделу үстінде.
Бауыржан Момышұлы: “ Менің ұстаздарым көп. Солардың бірі – Жүсекең. Ол ... ... ... ... аударған кісі. Тағы қалай аударған
десеңізші? “ Бізге теңдікті ... бай да, ... да”, дей ... ... ... ... да” деген сөзбен алмастырып аударған. Ондағы ойы – қазақ
халқы әлі дінге сенеді, “ құдайды” ... ... ... ... қандай
психолог.
Орыс сөйлемінің жүйесі сол қалпында аударғанда, ... ... ... ... әсер ... ақыл ойға әсер беретін сөздер ... ... ... ұғым ... ... ... ... аударудан қашу
керек. Әсіресе, “ Сорпа жедім”, “Роль ойнадым” сыќылды күлкі болып шығуы
мүмкін”, - ... ... ... орай ... ... ... ... аударма», «еркін
аударма», «бәленшенің саранымен» дегендей ескертулер жасауды ... ... ... ... ол ... сипатын байқатуды тілейді.
Өзінің осы принципін Жүсіпбек өз аудармаларында жиі қолданған.
Мысалы 1924 жылы М. ... ... ... жырын» аударғанда Жүсіпбек
негізінен түпнұсқаның ... ... ... Қоспа ойлар, бөгде сөздер
жоқ. Еркіндікке бармаған. Сөйте тұра аудармашы тілі ... ... ... ... Ол Жүсіпбектің төл шығармаларындағы ақ өлең үлгісін
еске түсіреді.
«Селк ете ... ақ ... ... ғана ... ... ... таман жылжыды.
Келіп жетті жартасқа қанаттарын керіп ап,
Пәрменменен дем тартып, жарқ-жұрқ етіп көздері,
Құлап келді алдыға.
ХХ ғасырдың басы – көркем аударма ... жаңа ... ... Қазақ әдебиетінің өрлеуі, оның басына талантты да талапты әдебиетші,
ақын жазушылардың келуімен байланысты. Олар өз ... ... ... ғана ... сусындап қоймай орыс, орыс әдебиеті арқылы Еуропа
әдебиетін терең меңгерді. Орыс тілі ... ... ... ... ... әкелді.
Ағылшын тіліндегі әдебиеттің, оның ішінде Америка, Англия да ... ... ... ... ... терең. Ол өз бастауын америка,
ағылшын, ... орыс ... ... Пушкиннен алдыңғы заманда
орыс қоғамында французша ... ... ... ... ... Жоғары тап өкілдері тек Еуропадан білім алды. Соның ... ... ... ... де орыс ... ... енді. Ағылшын тілді
жазушылардың аударылу тарихында шығырмаларының көптеп аударылуымен көзге
түскен суреткер Джек Лондон. Ж. ... ... тілі ... ... деген
мақаласында ( 5, 216) Газетте ел хабарлары ... ... Өз ... ... ... ... де ұғымды. Ал, орысшадан аударылған,
орысшаға жанасқан сөздерге қарасаң томармен жүрген қазақ ... ... ... ... ... Қай ... мүдіріп, қай жерде
сүрініп қалам деп, қып-қып еткендей боласың. Газет ... ... ... ... ... ... қазақша болған соң, таңсық көріп,
анасын да, мынасын да оқиды. Оқыса, түк ұға ... ... ... ... Содан «Ой газетінді қойшы, сөзін адам ұқпайды» деп, көңілі қайтады.
Тіл шоқпытталып, қойыртпақ болып ... Бұл ... ... ... ... шара істеу керек, мен мынадай шараны ұсынамын: Бұл мәселені
жайға қарата бермей, әрі ... 15 ... ... ... ... өзі
қолданатын сөздерін тізсін(сөз аударушыларына тапсырсын, газеттен жинатсын,
мекемелерден алсын, ... хат ... ... ... творчествосының үлкен бір саласы, ұлттық топырақта
бұрын – ... ... ... ... ... қалап, оның дамуына өзіндік
үлес қосу – халқымыздың ... ... ... ... ... ... ... Ж. Аймауытов 13 жасында тұңғыш
күлдіргі ... ... ... ... келе өзі қатарлы оқыған
замандастарымен айтысқа да түскен, оның жазушы ... ... ... бетін
көруі – 1913 ж бір болымсыз біреудің болыс болам деп арам терге түсуі мен
босқа ... ... ... әңгімеден басталған, осындай
тәжірибелерден кейін–ақ ол ел ішіндегі әлеуметтік ... ... ... ... оның бейнелеу үлгісіне драматургия ... ... ... «Жебір болыс» «Қанапия – Шәрбану» пьесаларының 1916-
1917 жылдары ... ... ... жанрды меңгеруді
творчествосының алғашқы кезеңінде–ақ қолға алғанын көрсетеді.
Мұнан соң ол А. ... ... ... «Тас ... ... ... мен Н.В. ... «Ревизорын қазақшаға Бақылаушы» деген атпен
аударған. Соңғысының қолжазбасынан әзірге ешқандай ізі жоқ. Алдыңғы екеуін
1927 ж Жумат ... ... ... ... қоюға талпыныс жасаған. Бірақ
ол уақыттағы ... ... ... бұл ... ... ... ... бір ол аударған «Октябрь» пьесасы, әзірге
қолжазбасы табылмағандықтан, қай драматургтің дүниесі екені ... ... ... ... ... түп ... аты өзгеріп те
кетуі ықтимал. Мұндай құбылыс пьеса сахнаға тұңғыш шыққында жиі кездеседі.
Пьесаларының бәрі де Семейдегі губерниялық, ... «Ес ... деп ... бастап, Қазақстанның көптеген қалаларында, ... ... ... ... ... мемлекеттік ұлт театрының сахнасына
қойылды.
Ж.Аймауытов драматургиясының бір ерекше сипаты –қай пьесасын алсаңыз
да оқиғаның басталуы ... ... ... ... келе жатқан өмір
ағынының жалғасы сияқты әсер қалдырады. 20-жылдардағы қазақ ... бұл аса ... ... және де бұл ... туа ... әдіс ... ... ең алдымен классикалық драматургия ерекшелігі ... ... ... өнер ... мен ... сипатын
меңгеруден тұратын іс жүзінде бейнеті мол, шеберлікті тілейтін әдіс.
2.1. Көркем проза аудармасының ерекшеліктері.
Проза – ақиқат болмыстың тура ... және ... ... ... ... заңдылықтары жатыр. Көкем проза тек оқу үшін ғана
жазылмайды. Оны есту ... ... да ... ... ... ойдың
ақиқат болмысы сөзбен ғана емес, ... бір ... ... ... және ... ... ... тілінің бұл қасиеті
көркем шығарамада орын табады, содан соң барып оның аудармасында жүзеге
асады. ... ... жиі ... ... ... ... ... яғни сөздердің мағыналық тобы, олардың ырғақтық, синтаксистік
бірігуі. Мәтіннің қандай да бір кішкентай ... ... ... ... алып ... ... және бірде бір әдеби элемент толық шығармадан
бөлініп жеке аударылмайды. ... ... ... ... ... ... ырғаққа ие. Проза ыпғағының поэзия ырғағынан айырмашылығы
... ... ... ... ... ... Проза
мағыналық екпіннің қайталануымен, интонацияның жоғарылауы мен төмендеуімен,
сөйлемінің симметриялық ... және ... ... ... ырғағы- тілдік материалды ұйымдастырудың белгілі бір
формасы, екіншіден эстетикалық қызметті ... ... ... ... тән ... ... ... аудармашысы
өзінің шығармашылық қабілеттерін, өзінің білімін еркін жеткізе алады. Бірақ
бұл еркіндік түпнұсқадан ауып ... ... ... ... ... ... ерекше композициялық үйлесімділігі тән. Табиғаттағы әрбір
жанды тіршілік әрекеті ырғаққа ие. ... сөз ... ... ... ... ... Т. Манн: «Прозаның ең құпия әрі ең
тартылыс күші оның ... ... мен ... ... оның заңы әлдеқандай нәзік» деп жазды.
«Нағыз көркем шығарма өзіндік интонация, ырғақтық ... ... ... Оның ... ... ... әуезділігін сезінбей, аудармашы
стилін дәл бере алмайды, демек ол көркем шығарманың ... ... ... да бере ... (31,85). Г. ... прозадағы ырғақ пен
интонацияның орны жайлы осылай ой ... ... ... ... ... ... ... сөйлёу түрлері сөздегі әуен, ырғақ
туралы еңбегінде жазды. ... ... ... әлі ... ... ырғақтық меселесіне ешкім көніл бөліп жүрген
жоқ. Сондықтанда аудармашылар стиль, мәтін ... ... ... ... ... ... тілмен берілуіне ықылас қойғанымен,
шығарманың ... ... ... мән ... ... ... ... «сөздің музыкасы (әуезі) оның
үнділігінен ғана ... оның ... мен ... ... ... деп ... ... мен әуезділігіне аударма жасайтын тілдік қүрылымдыжәне
оның ырғағы мен әуенділігін үйрену ... ғана ... ... ... тек оқу үшін ғана ... Оны есту ... ... да
қабылдайды.
Кез-келген көркем туынды мазмүн мен түр (пішін) бірлігінен құралады,
осы ерекшелігінің ... ... ... ... ... оның ... (эквиваленттік) жетістігінің негізі. "Жақсы аударма жаңа болуы
тиіс, басқа тілдегі түпнүсқаның екінші сыңары болуы керек" ... ... И. ... ... ... ... мен түрі әркез зерттеушілер өткір көтерген
мәселе. XIX ғасырдың ІІ-жартысында ... ... ... ... ... ... Т. ... "Аударманың екі түрі бар: бірі ... ... де, ... пішінін сактамайды, екіншісі - автор стилін
сақтау арқылы түпнұсқаны өз ... ... ... ... ... де, түпнұсқаның пішінін сақтайды" — деген пікір айтады. ... екі ... ... ... үшінші түрі қатаң аударманы қарсы қояды. Мақсат
бөгде тілдегі түпнұсқаның мазмұны мен пішініне (түріне) ... ... ... ... ... ... мен түр ... толық бейнеленуі аудармашыдан тілді
ғана емес, терең теориялық ... ... ... ... ... ... түпнұсқа тілінің өзіндік күрылымы мен ... ... ... ... ... беру мүмкін емес.
Сонымен бірге, автордың дербес шығармашылық ... ... ену ... дейді
зерттеуші Қ. Мұсаев .
Көркем шығарманың кез-келген жанры мен ... ... ... ... ... баламалылыққа жетуді көздейді. Жоғарыда айтылған анықтаманы
ескерген жағдайда, аудармашы еңбегінің жақсы нәтижесіне жете алады. "Көркем
әдебиет ... ... ... ... ... жетік білуі
керек, оның дүниетанымын, эстетикалық кезқарасы мен талғамын, ... ... ... ... ... туындыда баяндалған дәуірді,
жағдайды, қоғам өмірінің шарттарын, оның ... ... ... ... ... ... дейді А. С. Бархударов. Мұның өзі ... ... ... ... баламалы түрде жеткізудің басты көзі. ... ... ... өдебиетті шығарушы жауапты редакторға да қатысты.
Өйткені, ... ... ... ... аудармашылық өнерді жетік
меңгермей, барлық тілдік заңдылықтарды білмей - әдеби аударманы ... ... ... ... ... ... ... тіл маманы Э. М. Уленбек: "Аударылатын ... ... білу ... ... ... сол ... сөйлейтін
халықтардың мәдениетін білуі тиіс" деген тұжырым ... ... ... ... түрі мен ... қатысты барлық
сыңарларының мән-мағынасы мен кызметі тұтастай бейнеленуі тиіс. Сондай-ақ
стилистикалық түрлі тәсілдер, ... ... ... ... ... ... ... аудармада өзіндік жүйеде орын
алады. Проза ... ... ... ал редакциялау
барысында редактор бірінші кезекте түр мен ... ... ... ... ... ... мазмұнын жеткізу кезінде кейде әлдеқандай
калдырып ... ... азат ... мен ... не
себептен аударылмағандығы сарапталады. Кез-келген пейзаж, ... ... ... деталь көркем шығарманы іске қосып тұрған тұтас
бір механизмнің үлкен де шағын да тетігі екенін ... ... ... де ... тарапынан түпнұсқаға қатыссыз қосылған сөздер, мәтіндер
анықталып, оның ... ... ... сәйкестігіне немесе
үйлесімділігіне зер салынады. Аударма шығармасына кездейсоқ қосылған ... сөз ... ... оны ... әдемілемейді, керсінше стильді
бұзады, ырғак, интонациясын өзгертеді, тіпті мәтін басқаша мағынада берілуі
мүмкін. Жазушы әдетте өзіне тән шығармашылық ... ... ... ойларын көркем де бейнелі жеткізуге ұмтылады. Бұл жазушыға тән
ерекшелік. Егерде ... ... ... мазмұнынан басқа мәтіндегі
мазмұн мен ерекшелігін байқап, әр сөздің колданылу сипатына, қыр-сырына
үңілмесе, онда аударма ... ... жете ... ... ... мен аударма тілінің ішкі заңдылык-тарын
сақтау ... ... ... оның ... ... жеткізу,
мүмкіндігіне орай көркемдік, бейнелеу кұралдарының толық қамтылуы ерекше.
Әдебиет түрі оның ... ... ... да, ... ... ... тікелей негізделеді. Шығарма түрін дәл ... да дәл ... ... Ең ... екі тілді қолдану өз алдына,
мазмұнды құрайтын ... оның ... ... ... ... ... ... тән ұлттық сипат аудармада жоғалмауы
жөн. ... ... - ... ... ал ... мен түр - ... ... кез келген шығарманың екі қыры. Ұлттық форма дегеніміз
көркемдік бейнелеу ... ... ... ... жиынтығы" деп
тұжырымдайды. Және олардың әркез өзгеріп, жаңарып, ... ... ... ... әдеби шығарма ұлттық түр мен мазмұн бірлігінен тұрады. ... ... ... ... ... ... сақтау қажеттілігін
ұсынады. Ұлттык түр бір дәуірге, бір кезеңге тән емес. ... ... сай ... ... шындықтың, көркемдік тәжірибенің белгілі
дамуына сәйкес үнемі езгеріп тұрады.
Аудармада түр мен мазмұнның бірлігін сақтау үшін ең ... ... ... ... ... тілдік құралдарды тандай білудін
маңызы зор. Аудармашы түпнұсқа түрінің ... ... ... ... ұлт ... ... аударма тілінің бар мүмкіндігін жұмсауы
керек. Аудармашы редактор аударылған шығарманың мазмұны мен ... ... оның ... сай ... тұтастыққа жетуіне
жауапты.
Академик В. С. Виноградов айтқан қағида — мұның іс жүзінде ... ... мен ... ... ... ... жетуге
болмайды. Өйткені жазушының ... сөз ... ... ... сөз енері бөлігінің бірден-бір және қайта-ланбайтын
материалдық нәтижесі болып қалады. Аударма ... және ... ... бойынша түпнұсқамен салыстырмалы бір деңгейде болуы
мүмкін, алайда еш уақытта онымен ортақтаспайды, ... ... ... ... тілдік материалын, өзінің ... ... ... ... әдеби және әлеуметтік ортасы
бар".
Көркем шығарманың сыртқы сымбаты, яғни көркем мазмұны қандай ... ... ішкі ... ... ... ... элементтері соған сәйкесуі
тиіс. Мазмұн сұлулығы шығарманың әдемі түрімен ... ... ... сөзі ... ... ... сөздер тәрізді түрлі
мағыналық қолданысқа ие. Интонация дыбыспен байланысты. ... ... ... ... ... интонацияның басты элементгеріне дыбыстың
күшін, екпінін, екіншіден, дыбысты көтеріп ... ... ... ... ... оны ... немесе өте тез, яғни, созып
немесе қысқартып айтуға қатысты дыбыс ұзақтығын жатқызады.
Интонация - әрі фонологиялық, әрі ... ... ... ... Оның ... кең де ... «Интонация жай ғана дүние
емес, күрделі құбылыс, оған дауысты сезу, ... ... ... ... деп ... Кез-келген сөйлем айрықша интонациямен
көріктендіріледі. Интонация сөйлемдерді өзара жіктеп, ... ... ... ... мүшеге бөліну мағыналық мазмұнды көркейтеді.
Сөйлемнің көріктендірілуінің басты негізі - ... ... ... ... - ... құрылымының мықтылығына байланысты.
«Аудармашы, менің ойымша, түпнұсқаның әуезіне өзін бейімдеуге ... Г. ... Олай ... ... әр ... мағыналық сәйкестігін
беруден бөлек, оның ырғак әуенділігін, ішкі ... ... ... талғаммен
түйсіне білуі психологиялық ерекшелік. Бұл ... ... түрі мен ... ... ... жасап шығу мақсатында
ескеріледі.
Проза ырғағы бір жағынан тілдік материалды ұйымдастырудың ... ... ... ... ... ... атқаратын құбылыс. Ырғақ
-тілдік материалды ұйымдастырудың белгілі түрі, әсіресе оны лингвистикалық
түрғыдан талдауға үлкен мән беріледі. ... ... және ... ... қүрылымында бейнеленеді. Осыдан барып олардың ... ... ... М. ... ... жоғарғы шеберлігі түпнұсканың интонациясын
аңғарып, жеткізу қабілетінен танылады деп есептейді. ... ... ... ... таба алатын антеннаға орынды теңеген. Сондықтанда
аудармада шығарманың ырғағы мен интонациясын жақсы ... үшін ... ену ... Ол үшін ... ... бірнеше peт оқыған пайдалы.
Г. Гачечиладзе анықтамасы «Жазушының ойы белгілі бір ... мен ... ... ... ... ... ... негізіне бойлауға арналған стилистикалық кілтті таба
білуінің маңызы бар. Аудармашы ... ... ... ойды ... және де осы ... ... фабуласымен, сюжетімен,
композициясымен байланысын, қысқасын айтқанда, стилдің жалпы және жекелеген
жиынтығын, көркемдік бейнелеудің сипаттамалық ... ... ... ... ... ... ... заңдарға бағына бермейді. Мысалы,
поэзияда өлшем, ырғақ, ұйқас жүйесі, буын, бунақ т.б. орын ... ... өлең ... ... ... ... ... поэзия
аудармашысына қарағанда өзінің тіл білімін, шығармашылық қабілетін еркін
көрсеткенімен, тәржіма талаптарына сай ... ... ... ... сәйкестік жағынан еркіндікке бармайды. Аударманың бастапқы
кезінен-ақ шығармашылық шабыт пен ... ... ... ... ... ... ... толық біткенге дейін бұзылмауы ... Ең ... ... кілтін табу. Аудармашы түпнұсқаның ырғағын,
интонациясын терең ... ... ойын ... ... ... бір интонациямен, ырғақтық құрылыммен
жүзеге асады. Әрбір ... ... ... ... ... ... ... тұрады. Олардың ... ... ... ... тілдің қызметтік интонациясы, ырғағы мен
синтаксистік құрылысы бар.
«Халықтың тіліне қиянат жасау, оның ... ...... Г. ... ... ... ... жазушының түпнұскадағы сөзіне, сөйлеміне,
тіркесіне қиянат жасау — оның ... ... ... ... ... ... ... деп ұғынған жөн. Аудармашы түпнүсқаны бірнеше
қайталап оқу барысында ... ... ... ... ... ... идеясын, оқиғалар сабақтастығын, тіпті жекелеген эпизодтары
мен фабуласын, бар көркемдік элементтерін ойға түйеді. Бүл ... ... ... ... ... аудармадағы сөз мәдениеті мәселесі ғылыми ... ... ... ... жоқ. ... ... ... жан-
жақты зерттелініп, нақты шешімін таппай келеді. Қалай дегенде де, ... ... ... ... ... ... ғана ... асырылмақ.
Аударма шығармаларының идеялық-көркемділік қүндылығы мен стильдік
ерекшелігін тілдік ... ... ... ... бір ... ... тілі ... тіл мәдениетін барынша дөп басуы қажет, автордың
сөз мәдениетін, оның кейіпкерлерін аудармада ... ... ... ... тілі ... ... ... қалыптастырады және оны
шығарманың идеялық-көркемдік құндылығы туралы талдауымен толықтырады" дейді
өзбек аударма зерттеушісі Қ. Мұсаев. ... ... ... талап
толығымен аударма тіліне де қатысты. Тек ... ғана ... ... ... ... дараланады. Түпнұсқаның мазмұны мен түрі аударма
тілінің лексикалық-фразеологиялық және грамматикалык құралдарының ... ... ... тіл нормасы шеңберінен шыгып ... ... ... орфографиялык, орфоэпиялык
ережелерге жеткілікті ... ... жиі ... Аударма тілі
түпнүсқаның рухын, стильдік сипатын ... ... ... ... жоқ
көркемдікті, мәнерлілікті, бейнелілікті аудармада жасау қажет емес. Бірақ
аударма тілі ... ... ... ... ... жөн.
Халықтың әдебиеті бай болған сайын, оның өдеби тілі де - бай, алуан бояулы,
бейнелі, әдемі де ... ... на ... Тіл ... ... ... айқындалады. Көркем туындыны аудармада шынайы түрде, ұлттық
сөздік қордың бар мүмкіндігімен және мол ... ... ... ... ол екінші бір халыктың әдебиетіне тәржімалық шығарма болып
қосылып қана қоймайды, ... ... ... ... ... ... тіліңе арналған емтихан. Ол сенің қаншалықты сөздің саны мен ... ... ... пен ... жиі зер ... ... поэзия аудармашысы, көрнекті ақын Н, Заболоцкий.
Әрбір көркем шығарма - ... бір ... ... ... XII ... ... туындыларының тілі өзгеше, оны сол ... ... ... ... әрі ... ... ... өте ауыр іс. Сондықтан оны ... ... ... ... ... ... ... материалды,
грамматикалық, лексикалық, стилистикалық және басқа құралдарды шығармашылық
түрде аудармада дұрыс пайдалану түпнұсқаның идеялық-көркемдік мазмұнын дәл
жеткізуге мүмкіндік ... ... ... ... ... ... тілінің тазалығымен, биік
мәдениеттілігімен тығыз байланысты. Бірінші кезекте ол түпнұсқа деңгейінде
аудармада пайдаланылатын барлық ... және ... ... түрде қажеттілігіне қатысты. Аудармада әдеби тіл
нормалары сақталып, барлық грамматикалық ... ... сай ... ... ... ... ... зандылығы, қолданылу ерекшелігі бар.
Мүны аудармашы ... ... ... Джек Лондонның «Күштілердің күші» және «Теңсіз телегей аттаныс»
шығармалары Ж.Аймауытовтың ... ... Джек ... ... де ... ... оқиғалы,
астыртын мағыналы шығармасының бірі – « Сила сильных», «The strenth of the
strong» Ж. Аймауытовтың аудармасындағы «Күштілердің ... атты ... ... ... ел ... ... ... қарсы күрес
ұраны жатыр. Автор ертедегі адамдардың даму сатылары арқылы, сол ... ... ... ... ... ... қабілетін әшкерелеп, ел
болуға деген ұмтылыстарын сипаттаған. Әңгімеде етжегіштер мен ... екі ... ... ... ... ... ... олар
үңгірлерде, кейіннен ағаштарда өмір сүреді. Қиыншылықты көп көрген жеке-
жеке отбасы бірігіп бір топ болып өмір ... ... ... ... ... ... ... адам қажет болады, топ өз арасынан басшы сайлайды.
Топты құрып бірге өмір сүргеннің ... ... ... ... ... адал ... тапқан тамағына қол сұғу, біреудің күшін
өз мүддесін қорғау үшін пайдалану, ... ... ... оған ... ... ... ... көз тігу, басшылардың қолының астындағы
қызметшілерді белгіленген уақытысынан асырып жұмысқа салып олардың құқығын
шектеу ... ... ... ... соң ... бір адам шығып мен де
күштімін, менің де қолымнан іс келеді деп, күштілер саны көбейеді. Соңында
бәрі ... ... ... ... күші ... Әр қайсысы
өзі үшін күресіп, өзі үшін ... ... әр адам өзі үшін өмір ... ... ... бірінің етін бірі жеп соңында
балықжегіштер тобынан Текесақал атты кісі ғана тірі ... ... қыз ... тауға қашып кетеді. Кейіннен ... ... ел ... Міне бұл ... өз ... өз ... ... айтып отырған әңгімесі.
Бұл әңгіменің негізгі идеясы – ел болу. Ел болу оңай жол еместігі, ол
ұзақ
та, қиын сатылардан тұратындығы ... Олар ... ел ... ... ... ... - бірі ... көрсете алмады. Соған түсініктері
де жетпеді. Ақымақтар таусылып, қалғандары алға жылжығанда, бірге ... бірі бәрі үшін ... өмір ... ... сол ... күші
байқалар еді. Олардың барлығы күшті, алайда өз ... ... ... білмеді. Егер де халық бейбітшілік пен татулықта өмір ... күші өрге ... еді. ... ... ... ... ... бұл шығарманы бекер таңдамаған. Сол ... ... ... да ... ... ... ... ел болу идеясы
күшейген еді. Туған халқының қамын ойлаған қаламгер осындай шығармаларды
өзінің ... ... сай ... ояту үшін ... ... жұмысты жазудағы біздің басты мақсатымыз – ... ... тану . ... ... ... айқындау үшін,
біз негізінен түпнұсқа мәтін мен аударма мәтінді қатар алып ... ... ... ... мазмұн мен пішіннен ... ... ... да бір ... идея ... болады, ол тақырып болып,
жазушының көкейіне маза бермейді. Осыдан ... ... ... ... ... ... кейіпкерлер жүйесі т.б. туындайды. Осы
мазмұнды жазушы нақты бір ... ... ... келіп, көркем шығарманың
композициясы, фабуласы, сюжеті т.б. ... ... ... ... ... осындай мазмұндық-пішіндік тұтастығын қаншалықты
дәрежеде сақтай алады. Біз, шама-шарқымыз келгенше, осыны ... түрі ... бұл ... ... ... аударма, себебі
Ж.Аймауытов ағылшын тілін білді деген еш дерек жоқ, әрі қазақ ... ... орыс ... ... ... ... даусыз. Сондықтан біз
қолымызға таза ... өзін ... кей ... ... ... ... пішіндік тұрғыдан қалай
түрлендіргенін қарастырсақ. Әңгіменің композициясы, яғни оның ... ... ... ... ... ба, әлде ... немесе өз
тарапынан қосқан ба?
Композициялық бөлшек ... ... ... ... «Parables do
not lie, but liars will parable (Lip – King)
«Притчи не лгут, но лгуны говорят притчами». (Лип – ... бұл ... ... ... ... ол ... ретінде бұл
эпиграфтың белгілі бір ролі бар екенін білгені даусыз, ... ... ... ... ... мүмкін, немесе астарлы ой болғандықтан,
аударуға қиын болуы да мүмкін.
Ал біз өз тарапымыздан бұл ... ... ... ... ... өтірік айта алмайды, ал суайттар тәмсілдерді жиі ... бұл ... ... ... едік: «Астарлы әңгімелер өтірік
айтпайды, алайда өтірікшілер астарлап сөйлейді»
Аудармада кейбір сөздер аударылмай кеткен де, ... көп ... ... ... ... қара сөзді өлеңмен аударған жері де кездеседі.
Енді бір ... ...... тіл ... ... ... ... жеткізілуі. Көркем туындының тілі көркем, астарлы тіл, онда
әдеттегі ақпараттық аудармадан ... көп ... ... Туындыда
көркемдік құралдар мен түрлі көркемдік әдіс-тәсілдер қолданылады. Мұндай
маңызды көркемдік құралдарды ... үшін ... да ... ... ... қажет. Жалпы көркем әдебиет аудармашысы ерекше
шығармашылық талантқа ие болу керек екендігін зерттеушілер айтып келеді. Ал
қазақ қара ... ... ... ... ... ... екеніне
ешкім таласа қоймас. Аудармашының ... бір ... ... ... ... ... болады. .
Бұл әңгіме ... ... да ... ... ... деп
отырғанымыз, шығармадағы кейіпкердің есімдері ... ... ... ... мен іс ... ... байланысты атаған. Әр кейіпкер атына заты сай ... ... ... ... ... ... болады.
Аудармадағы аударылмайтынның бірі- жалқы есімдер екені белгілі. Адам
аттары бүркеншік есім ... ... ... ... ... де ... көбіне транслитерациямен,
транскрипциямен береді. Ал Аймауытов оларды тап сол түпнұсқадағы мағынасын
дәл сақтап таза ... ... ... ... үш ... ... отырып, қаншалықты сәйкес келетініне назар
аударалық.
Жалқы есімдер
| Түпнұсқа ... ... ... ... |
|Old Boo-oogh ... ... ... – Arm ... Рука ... ... of the dark ... ... ... үркек ... Runner ... ... ... ... ... ... Рыло ... ... ... ... ... ... |
|Crooked-Eye ... ... ... ... ... ... ... ... – Fingers ... |Алты ... ... ... ... ... – Bone ... ... ... Clams ... ... ... – Fith ... ... ... ... ... ... – Tooth ... Клык ... ... Lip ... ... ... – Fat ... |Месқарын ... ... нос ... ... – Belly ... Живот |Қозықарын ... ... ... ... beard ... ... ... ... ... Head ... ... ... – Eye ... ... көзді |
|Fish – Eater ... ... ... ... - Eater ... |Ет ... |
|Three – Legs ... ... ... – Lion ... Лев ... ... |
Тағам ... ... ... corn ... кукуруза |Жабайы жүгері ... root ... ... ... ... milk warm from the ... ... молоко |Жаңа сауған сүт |
|goats | | ... marrow bones ... ... ... ... ет |
|First corn ... ... ... |Жаңа піскен жеміс |
| ... | ... brew ... ... ... ... ... fish |Вкусная рыба ... ... ... ... |Май ... |Сыр ... ... fish ... рыба ... ... ... ... ... ... ... да ... ... arms |С ... руками |Алып білекті ... ... ... ... ... ... ... аяқты |
|Lean ... ... ... ... hiped |Нескладные ... ... ... valley ... ... |Кең ... ... ... ... ... ... ... жиегі |
|Sea Valley ... ... ... ... ... spears ... ... |Солапат сүңгі ... club ... ... ... ... |
| | ... ... bodkin of ... ... ... ұзын зере |
|bone ... | ... hand ... рука ... ... hair ... ... ... ... ... ... есімін аударуда орысша нұсқасы дәл сол қалпында мағынасын
жеткізіп, түпнұсқадан ауытқымауға ... ... ... ... ... ... қазақ тіліндегі тұрақты
сөз тіркесін балама етіп алады.
«Пустой живот» Пустойдың өз ... бос, ... ... деп алған. Қозықарын деп қазақта кішкентай қарынды, яғни көлемі
қозыныкідей шағын болғандықтан солай атап кеткен.
«Сломанное ребро» дегенді «Мертік бұғана» деп алуы ... ... ... ... ... ... сөздігінде «Мертік-
сыну,үзілу,шығу сияқты мағынаны береді». «Бұғана- Бір ұшы жауырын басымен,
екінші ұшы төспен жалғасып ... ... 12-13 см имек ... деген сөзге «Месқарын» ... ... ... ... ... ... ... түсіндірме сөздігінде «Месқарын-күбідей болып
семірген, жуан қарын, тамақты көп ішетін мешкей»-деп анықтама беріп ... ... ... ... деп алуы ... алшақтаған. Клыктың
өз эквиваленті азу, сондықтан бұл сөзге «Итазу» дегеніміз сәйкес келеді.
«Раздробленный нос» дегенді ... деп ... өз ... ... ... ... өз эквиваленті сәйкес келмегендіктен аудармашы
«Мылжамұрын» деп ... ... ... сай ... мазмұнда
аударған.
«Длиннозубыйды» аудармашының «Итазу» деп алуында мағыналық, құрылымдық
алшақтық бар. Түпнұсқада «Ит» ... сөз ... ... ойды жеткізу үшін өз ... ... ... ... ... дәл.
«Быстронргий Олень» дегенді «Бұғықуғыш» деп аударуында қаңдай сыр бар
екен? Себебі бұл ... ... ... ... тұр. Бұғының өзі емес,
бұғықуғыш адам ... ал бұл ... ... ... - ... «Фит-Фит – Пыс-пыс» деп аудармашы ... ... тек ... ... сол ... берген.
Ал қазақшасында Ж. Аймауытов Желтоголовый, Рыбоеды, Мясоеды, Одноглазый,
Трехногий, ... Лев ... ... ... ... Месқарын,
Қозықарын, Түнде үркек, Алты бармақ дегендерді қазақ тіліміздегі тіркеске
салып, ұлттық мазмұнда беруге тырысқан.
Тағам атауларына келетін ... ... ... ... ... деп алуы түпнұсқаға тіптен ұйқаспайды. Кореньяның аудармасы ... ... ... аса ... мән ... ... ... қателіктер.
«Сочные мозговые кости - Майлы ет». Түпнұсқада ет, май туралы
ешқандай ақпарат жоқ. ... тура ... бере ... өз
еркімен сөйлемнің мазмұнына жақын балама берген.
«Парное козье молоко – Жаңа сауған сүт». ... ... ... ... ... ... түпнұсқаға аздап нұқсан келген. Аудармадағы
алғашқы тәжірибелері болғандықтан, әрі сол кездегі қазақ ... ... әлі ... аудармашыға дәл мағынасын беру қиындық туғызған.
«Корнеплоды – Майлы бәйшешек жемістер» Аударма түпнұсқадағы ойдан
тіптен алшақтап кеткен. Бұл ... ... ... ... бір ... ... да ... огромными руками – Алып білекті». Түпнұсқа мен ... ... ... ... ... ... деп алудың орнына «Білек» деген
баламасын алып аудармашы метонимиялық аударма ... ... ... ... ... орынды шыққан деп санаймыз.
«Тяжелоплечие – Таза кеуделі». ... таза сөзі ... ... ... ... «Таза» деп алған. Түпнұсқа мен аударманың
мағынасы бір-біріне қарама-қайшы келіп тұр. Ауыр ... ... дәл ... ... өзі ... баламасы сәтсіздеу шыққан.
«Кривоногие – Имек аяқты» Қазақ тілінде «Қисық аяқ» деген эквиваленті
бола тұрғанымен аудармашы «Имек аяқ» деп ... ... имек сөзі ... бола ...... серке борбайлы» «Нескладные» қазақшаға
«ебдейсіз» болып аударылады. Аудармашы эпитеттің эмоционалды ... ... ... ... ... сөз тіркесі түрінде беріп отыр.
«Спутанные волосы – Туғалы ұстара тимеген шаштары».Аударманың мазмұны
түпнұсқадан ауытқымаған, бірақ ... ... ... ... ... Егер «спутанные - шатасқан» шаштары болса, «туғалы ұстара
тимеген» дегеніміз шаштары өсіп ... ... Олай ... ... шаш ... ... қалатыны белгілі, яғни аудармашының бұл сөзге
қолданған қазақша баламасы орынды деп ... в ...... ... ... өз ... ... аудармашыға басқа баламаны қолданудың еш қажеті болмаған. «Широкие в
груди» дегенді сөзбе-сөз «Кең кеуделі» деп берсе де болар ... ... елді ... ... ... өзге елге ... ... тайынбайды.
Шіркейдің жыры түпнұсқада қарасөзбен берілген: «Bug sang another song about
how good it was to observe the law, and what a fine land the Sea ... and how every man who loved the Sea Valley should go forth and ... bad ... And again his song was a fire to us, and we forgot ... (11, 11) Бұл мәтіннің сөзбе-сөз аудармасы: «Шіркей тағы бір жырын
жырладьг. Заңға бағыну қандай жақсы , және ... ... ... ... ... және ... ... мекендеген, сүйетін әрбір азамат жаман, жау
Етжегіштермен соғысып, оларды құртуы ... Тағы да оның бұл ... ... ... ... ұмытып кеттік.» деп аударылады.
Жүсіпбек Аймауытұлы осы қарапайым мәтінді ... ... ... ... шыққан. Аудармаға көз салсақ: «Шіркей жаңа жырын жырлады: -
Жақсы ғой заңға бағынған,
Жаман болар қағынған.
Дария ... - ... ... ... ... сүйген азамат,
Елін күшті қылуға,
Етжегіштей жауларын
Мұқатуды сағынған... –
- деп жырлады. Оның жыры тағы да бізді жандырды. Өкпемізді ұмытып, тағы ... бет ... - деп ... ... ... ... ... Оқырманға
ұтымды пішінде ұсынылуымен қатар түпнұсқа идеясын айқындап аша түскен.
Аударма мәтінде Жүсіпбек Аймауытұлы қазақ тілінің ... ... тай ... ... ... көрсетті. Түпнұсқа мен қазақша аударма мәтінді
салыстыра отырып, ... екі ... ... екі ... балама
диалогын көреміз. (2,174)
Джек Лондонның кейбір сөйлемдері тұтас бір азат жолды алып жататын құрмалас
болып келеді. Сонымен қатар ... ... «and» - және ... арқылы
бір сөйлем ішінде жалғаспалы үздіксіз ойға ... ... ... ... ... - ... құбылыс. Ағылшын тіліндегі «and»
шылауы сөйлем басында да кездеседі. Бұл ... ... ... келеді. Мысалы: «Yet Split-Nose said no; that he didn't want to ... but ahead; that they grew strong only as they added their ... and that, if the ... would add their strength to the ... there would be no more fighting and no more watchers and no ... and that, with all men working, there would be so much food ... man would have to work not more than two hours a day» (11, 11). ... «Бірақ Мылжамұрын жоқ деді; ол өткенге қайта барып тұрған жоқ, бірақ
бір анық нәрсе; ол - біз ... ... ... біріктіргенде ғана,
және егер Балықжегіштер өздерінің күшін Етжегіштерге қосатын болса мұнда
ешқандай шайқас ... еді, және ... де ... еді, және ... де ... еді, және бар адам ... жұмылар еді, соның арқасында
ішіп-жем де мол болады, сондықтан әр адам күніне тек екі ... ... ... ... ... ... бұл сөйлем бірнеше жай ... ... ... ... аудару тәсілін Мұхтар ... ... ... ұтымды пайдалана білген. Ж.Аймауытов:
«Мылжамұрын егесті: біз керкеткелі жүргеніміз жоқ, ... алға ... - деп ... Адамдар бірімен-бірі күшін ... ғана ... ... етжеушілермен келісіп, бірігуге көнсе, онда соғыс ... еді. ... де, ... де ... ... еді ... ... Кісілердің
бәрі жұмыс қылса, тамақ сондай молшылық болар еді. Әр адам ... ... ... ... қылмас еді.» - деп аударған. ... ... еш зиян ... оқырманға түсінікті, түпнұсқа мазмұнына артық
ой, сөз қосылмаған. Аударманың көркемдік жағынан да ... ... ... ... ... «In appearance they were much the same» - ... ... ... «Сырт пішініне келеек олар ... ... ... ... ... ... ... бейнелес.» (1, 176) - деп береді. ... ... ... сөз ... жоқ. Бірақ қазақ бір ұяда тай-құлындай тебісіп,
қатар ... ... ... дейді. Түпнұсқадағы атасының
әңгімесіне жамырай сұрақ қойысып, бірінің ойын-бірі қағып алып отырған үш
бозбала ... ... ... болмай қайтсін?! Жүсіпбек
шығарманың нәзік пернелерін дәл таба білген. Бозбалалардың сырт бейнесін
суреттеуде ... ... ... ... ... ... «They were lean and meager of build, narrow-hipped ... legged, and at the sametime ... with heavy arms ... hands.» ... ... ... денелері сымбатты, тар мықынды,
қисық ... және ... ... кең ... ... ... ... алақанды
(қолдары күректей) еді.» Жүсіпбек Аймауытұлы бұл мәтіннің суретін ... көз ... ... ... ... «Бұлар ашаң келген, қырыққан
серке борбайлы, имек аяқты, денесі сымбатты, таза кеуделі, алып ... ... көк ... ... - дейді. Төрт түліктің сыр-сипатын жетік
білетін қазақ баласы үшін аудармадағы теңеулер ... ... ... ... қазақ тілінде таза, әсерлі, көркем берілгендігіне Жүсіпбек
Аймауытұлы аудармасының өн ... ... ... ... ... ... «We said that whatever man had too great ... by that strength hurt his brothers in the tribe, him would we kill ... strength might hurt no more. For, if we let his strength hurt, ... would become afraid and the tribe would fall apart, and we ... as weak as when the ... first came upon us and killed ... сөйлемнің сөзбе-сөз аудармасы: «Біз айттық, егер біреудің күші көп
болып, тасып, соның ... ... ... ... ... біз ... ... зияны тимес үшін өлтіретін боламыз. ... ... қоя ... ... ел ... қорқатын болып, қайтадан тоз-
тозымыз шығар еді, содан соң бір кездегі ... ... ... әлсіз қалпымызға қайта түсер едік.» - болса, біз осы мәтіннің
Жүсіпбек Аймауытұлының тәржімасынан нұқсан келтірмей аударып ... ... ... асқан күшті болып, күшіне сеніп, өз елінің бі ... не зиян ... ол ... күші ... деп ... ел өз қолымен
өлтірсін деп ұйғардық. Неге ... ... ... зиян келтірсек, ел
ыдырап, тоз-тоз болар еді. Етжегіштер ... ... ... ... де ... ... едік.» - деп аударып шығады. Аударма барысында
түпнұсқадағы құрмалас ... ... жай ... ... ... тағы да көре аламыз. Жоғарыда айтып өткеніміздей, ағылшын тіліне
«and» шылауы арқылы ... ... ... мүшелерді ғана емес, бірнеше
сөйлемдерді дәнекерлеп құрмалас сөйлемнің ... ... ... ... ... ... ... етеді. Сонымен қатар ағылшын ... сөзі ... ... ... алады. Аударманың сапасына көз жеткізу
үшін тағы да мысал келтіруді жөн санаймыз: «Then there were other ... know, ... and ... and ... that is ... to make a tribe. There were many
things, little things, that it was a great trouble to call all the ... to have a council about.» Бұл ... ... : ... ... да ... мәселелер болды, көкейлеріңде жүрсін, Оу Бұғықуғыш, Сарбас,
Түнде-үркегім, тайпа болу оңай болған жоқ. Көп ... ... ... де, тайпа ерлерінің басын қосып жиын қылған үлкен мәселелер ... - деп ... ... ... ... ... қазақшалай
отырып қазақтың «қарақтарым - ай», «Ұлы дау» тәрізді төл сөздерін дәл
қолдана ... - ... ... да талай ұрыс жанжал, талай кептер болып ... Ай, ... ... ... ... Ел болу ... қой. Ел болу қиын екен. Ұлы дау да, уақ жұмыс та өте көп болды.» ... ... ... ... ... оқи ... ... аударманың дәлдігіне көз жеткізе отырып, шығарманың қазақ тілінде
жазылған төл туындыдай әсер аламыз. Әңгімедегі қарттың ... ... Бұл ... ... тағы бір ... And soon ... Sea-Lion was named the voice of Dog-Tooth did
most of talking for ... ... ... Морского Льва назначили помощником Собачьего Клыка и ... от ... ... мәтін: Содан былай теңіз арыстаны Иттістің оң көзі ... ... ... соны ... ... ... осы ... өзінен ақ аудармашының әрбір сөздің ... оның ... ... ... көздегенін аңғарамыз. Осы
үзіндідегі «Он говорил от ... ... ... тіркесті орыс тіліндегі
баламасына сәйкес «Ол көсемнің ... ... деп ... да ... ... бұл сөз ... мағынаның жолма-жол аудармасы. Сол сияқты
«Помощникті – Оң ... деп алуы ... ... Егер ... арыстаны иттістің
көмекшісі болды десе, оқырман қауым оны иттістің көп көмекшілерінің бірі
деп ... еді. Ал ... оң көзі ... деп ... ... ... басқалардыкінен жоғары екендігін көрсетіп отыр.
Түпнұсқа: So only a few got all the land, and ... got most ... ... Так и получилось что землю захватили немногие, и больше всех
Трехногий.
Қазақша мәтін: ... жнр ... ... сыбағасына тиді. Бәрінен де көп
алған Үшаяқ болды.
Бұл сөйлемді жолма-жол аударсақ: Сонымен жерді шамалымыз ғана ... де көп ... ... ... ... ғана алдық»- дейтін болсақ, онда тура сөзбе-сөз келер еді,
бірақ көркемдігі аз ... еді. ... ... «сыбағасына тиді»-бейнелі
тұрақты тіркеспен аударған. Түпнұсқа мазмұны жойылған жоқ, ... ... ... әрі көркем тілмен берілді. Бұл аудармадағы ең
бір көңілге қоярлық нәрсе сөз баламаларының әрбір контекстің ыңғайына ... ... ... ... бір ... ... онымен
ұғымдас, мәндес келетін бар сөздерді саралай отырып, ... ... ... қалыпқа, осы көрініске, осы баяндауға лайықты келетіндей ... ... ... ... бір жерде «салғырт», бірде «сыбаға» болып
аударылған.
Түпнұсқа:He became great friends with ... who ... ... build Big Fat a grass ... ... Он ... дружком Собачьего Клыка и тот приказал построить
жирному большую хижину.(1,224)
Қазақша мәтін: Ол Иттіспен ауыз ... дос ... ... ... үй салып беріңдер деп бұйырды.
Great – великий, большой деп аударылады. «Great friends – ... ... ... ... деп берген. Негізінде «Они стали большими
друзьями» деп аударуы керек болатын. Қазақшасында ауыз ... дос ... ... ... ... ... «сабаннан үй салып» деп
генерализацияны да жасап отыр.
Түпнұсқа: In that day we will be so strong that all the wild ... free before us and perish And nothing will ... for the ... each man will be the strength of all men in the ... ... Мы ... такими сильными что хищники убегут и погибнут, и ... нам ... ибо сила ... ... в силу ... на земле.
Қазақша мәтін: Сондай күнге жетсек біздің айбарымыз ... ... ... ұлы ... аңы жоламас еді. Қарамызды көрсе қорқар еді. ... ... ... тұра ... еді. Әр ... ... ... күшіне
пара-пар болар еді.
Аудармашының тәжірибелігін автор ойын жете ... ана ... бай ... ... ... ... ... көз жеткіземіз. «Мы будем такими
сильными ято хищники ... и ... ... ... ... жай ... Сондай күнге жетсек біздің айбарымыз сондай зораяр еді. Маңайымызға ұлы
түздің аңы жоламас еді» деп ... әрі ... етіп ... ... ... тұрақты тіркестерге бай екендігін көрсете білген. Мұндай сәтті
баламалар аудармада молынан ұшырасады.
Түпнұсқа: Old Boo-oogh was very ... ... ... был ... ... мәтін: Шал Буық ересен күшті еді.
Өз нұсқам: Кәрі Буық өте күшті ... ... «Old»- ... ... ... ... ... дәлме-дәл аударған. Қазақшасында
«Кәрінің» орнына «Шал» ... ... ... ... Екі сөз ... басқа
болғанымен бір мағынаны білдіріп тұр. Сондай-ақ «Ересен» деген ... ... ... ... екі сөзді біріктіру арқылы үйірлі
анықтауыш жасаған.
Түпнұсқа: In the top of our tree we built a grass house and on ... outside was a pile of rocks which were for the heads of any ... chance to try to visit ... ... Мы построили шалаши на деревьях, а снаружи, у входа держали
груду камней, которыми встречали тех, кто приходил к ... ... ... ... ... ... істедік, астыңғы жағына сөре
жасап, оған тас үйіп ... ... кім ... ... ... тасты жаудыруға
әзірлеп қойғамыз.
Түпнұсқадағы «Grass house» сөзбе – сөз аудармасы «Шөптен жасалған ... ... ... үйшік» деп қазақша түсінігімізге ыңғайлы
етіп алған. Қазақтарда үйдің шөптен емес, сабаннан жасалатыны белгілі, ... ... ... ... отырғандығы өте орынды. Ж. Аймауытов
аударманы орысша нұсқасынан ... ... ... ... үйшік деп мағананы ұлғайтып ... ... ... ... ... ... бастарына арналғаны баян етіледі.
Қазақшасында жаудыруға деп эмоциясын ... ... ... ... еш ... келіп тұрған жоқ.
Түпнұсқа: But father did not mind.
Орысша нұсқасы: Отец не очень горевал
Қазақша мәтін: Оған әкем онша ренжіген де ... ... ... әкем қарсы болған жоқ. «But» «Бірақ» деп аударылады. Оон
орысшасында қалдырып ... ... ... ... ... ... үшін «Оған» деген сөзді қосып алған. «Did not mind»,
«Қарсы болмау». ... ... деп ... ... ... ... де жоқ» деп ... ауытқыған.
Түпнұсқа: I never heard of him doing it, because no man would ... a ... ... Я не слышал, чтобы он отарвал кому-нибудь ... ... все ... его и ... ... мәтін: Мен оның соншалық қайратын көргенім жоқ, өйткені оны сондай
ашуландырған адам да ... ... ... Мен оның бұлай істегенің көрген емеспін, себебі ешкім оған олай
жасауға мүмкіндік берген жоқ.
Орысшасында әңгіме оның ... ... ... ... ... ... түсінікті ету үшін «оторвал» деп алған. Сөйлемде басы ... көп. ... бірі ... ... « Give a chance» ... беру ... ... Орысшасындағы «Боялись» дегеннің орнына
қазақшасындағы «Ашуландырған» деген түпнұсқаға жақын келетін ... We never walked under the trees of the other ... ... Никто не осмеливался пройти под деревом принадлежащим чужой
семье.
Қазақша мәтін: Басқа үйлердің ағашының ... әсте аяқ ... ... ... сөзі ... деп аударылады. Орысшасында бұл сөз жоқ
та оны «Никто» сөзі ... ... Біз ... ... ... ... ... өтіп көрген жоқпыз
деп аударылуы ... ... ... бояу ... When he came around and coughed under our tree ... at him and threw rocks at ... мәтін: Тот пришел к нам под дерево и ... а отец ... и ... него ... ... ... бізге келіп, біздің ағаштың астында жөтеліп ... Әкем ... ... атар ... ... ... екі жай ... беріп, синтагмалық аударма
жасаған. ... at» ... етіп ... деп ... ... деп ... аударған. Бұл аудармашының білмей ... деп ... Yes if he had gone to live in another tree by ... ... Да, ... когда решал жить отдельно на собственном дереве.
Қазақша ... ... ... ... ... әрине болатын еді. Орысша
мәтіндегі «На собственном дереве» деген ... ... ... ... Again he wiped his hands on his naked sides and went ... ... ... обтер пальцы и продолжал
Қазақша мәтін: Қолдарын жалаңаш бүйіріне ... ... ... ... ... түпнұсқаның ойын дәл берген. Орысша нұсқасында «саусақтарын
сүрткен» деп берген, оның дәл неге ... ... Яғни ... деген аударылмай, сойлемде компрессия жасаған.
Түпнұсқа: What I am telling you happened in the long ago, before ... any ... ... То, о чем я ... ... ... ... когда мы не
все понимали.
Қазақша мәтін: Менің ... ... ... ... ... ... істер ғой.
Өз нұсқам: Менің сендерге айтып отырғаным баяғыда, біздің ... ... ... ... ... ... ғой.
«Не все понималиды» «Ақымақ кезіміздегі» деп алуы дөрекілеу естіледі. Бірақ
аудармашы «ақымақ» дегенді ... ... ... ... ... етіп алған сияқты.
Түпнұсқа: But the Meat – Eaters, who lived across the divide in ... Valley, stood together and fought ... ... А вот за перевалом в большой долине жили мясоеды. Они ... за ... ... охотились, ловили рыбу, вместе воевали.
Қазақша мәтін: Таудың ар жағындағы кең алқапты мекен еткен етжеушілер аңды,
балықты ... ... еді, ... ... ... еді.
Түпнұсқадағы күрделі сөйлемді орысша, ... ... екі ... беріп, синтагмалық аударма жасаған. Қазақшасында ... ... ... ... Мұнда аудармашы сөз
үстемелеу ... ... ... Long Beard counted long and ... on his ... ... ... долго и старательно считал на пальцах.
Қазақша мәтін: Теке сақал көпке ... ... ... ... ... Теке ... ... дейін жәймен саусағымен санап отырды.
Қазақша мәтінде аудармашы ... ... ... ... ... сөздерді қосудың қажеті жоқ болатын. «Санаудың» орнына түйіліп деген
балама бола алмайтын тәрізді.
Түпнұсқа: There were sixty men of us was what he managed to say ... and lips ... ... У нас было ... ... ... он ... жестами и
звуками.
Қазақша мәтін: Біз алпыс кісі едік,-деп оны саусақтарымен, ернімен нобайлап
көрсетті.
Аудармасы: Біз алпыс кісі едік,-деп саусақтарымен, ернін бір-біріне ... ... сол ... «тигізіп» дегенді «нобайлап» деп ... ... ... ... деп ... қосыламын, себебі мазмұнына еш зиян
келіп тұрған жоқ, ... ... ... деп ... «Звук» дыбысқа
байланысты айтылатын сөз. Сол себептен аудармашы түпнұсқадан дәл ... ... да ... еді деп ... He coughed a great deal, and his ... drew near to
each other.
Орысша мәтін: Стал подолгу кашлять, спина у него ... ... ... ... ... доғаша бүкірейіп кетті.
Қазақша мәтінде аудармашы қосып «доғаша» деп теңеу жасап отыр.
Түпнұсқа: He was one of the best ... ... Он умел ... ловить рыбу.
Қазақша мәтін: Ол барып тұрған балықшы болды.
Орысшасында түпнұсқада жоқ сөз «Ловить рыбуды» қосып алған.
Өз ... Ол ең ... ... бірі болды.
Түпнұсқаның ойын екі аудармада да ... ... дәл ... ... ... ... «Ең ... дегенді «Барып тұрған» деп аударған.
Түпнұсқа: Would a brother take a brother's wife?
Орысша мәтін: ... и брат ... жену у ... ... ... ... Ағайынды екі жігіт біреуінің қатының бірі алатын ба ... ... ... ... ... «Спросить» болып аударылады. Орысшасында
«подивился» деп ... ... бір әсер ... ... And we were very strong, we did not know it. (23, ... мәтін: Мы были сильны но не знали этого.
Қазақша мәтін: Біз рабайсыз күшті едік, бірақ өзіміз сезбеппіз.
Өз нұсқам: Біз өте ... ... ... өзіміз білмедік.
Қазақшасында «өте» деген сөзге «рабайсыз» деген баламаны алған. Аудармашы
оқырманға әсер ету үшін ... ... сөз ... арқылы
генерализацияға айналдырған. «Рабайсыз» сөйлемді ашып, толықтырып тұрған
тәрізді. Олардың шамадан тыс күшті екендіктерін ... ... So we watched the ten men attack ... tree he made ... fight but he had no chance when some of the ... tried to climb
the tree, Boo-oogh had to show himself in order to drop stones on ... where upon the other Meat- eaters who were waiting for that ... shot him full of arrows. And that was the end of ... ... Мы ... как ... ... на дерево Бу-уга. Он хорошо
дралсы, но что он мог ... в ... Ведь ... ... ... ... мясоедов полезли на дерево, Бу-уг вынужден был высунуться
из шалаша, чтоб сбросить на них ... ... ... того и ждали засыпали
его стрелами. Так пришел конец Бу-угу.
Қазақша мәтін: Сырттан келген он келімсек шал Буықтың ағашына ... ... Буық ... ... ... ... Сол ... қалған жау садақтың
оғын Буықтың басына жаудырды. Буық жер жастанды.
Өз нұсқам: Біз он еркектің Буықтың ағашына шабуыл жасап жатқандығын ... ... ... бірақ оның мүмкіндігі жоқ болатын. Біз қарап тұрдық.
Етжегіштердің біразы оның ... ... ... Буық ... ... ... үшін ... шығады. Осы сәтті күтіп тұрған басқа етжегіштер оны
оқпен атқылады, осыменен Буықтың соңы ... ... ... ... ... «Он ... дрался, но что он
мог сделать в одиночку?» деген сөйлемді тастап кеткен. Бұл сөйлеммен автор
Буықтың ... өзі ... ... жанындағы адамдардың оған құр қарап
көмекке келмей жатқандығын көрсеткісі келіп тұр. Егер де барлығы ... ... ... берсе, онда Буық өлмейтін еді деген ойда жазушы
алып отырған тәрізді. ... оқын ... ... ... ... отпен атқылағандығын айтады. Қазақшасында «басына» деп нақтылап тұр.
«Так пришел конец Бу-угу» деген ... ... ... жер ... ... ... пайдаланған.
Түпнұсқа: And in that council we formed our first tribe for we ... the ... ... И на том ... ... ... племя. Урок пошел нам на
пользу.
Қазақша мәтін: Осы кеңесте бірігіп ел ... ... сөз ... ... – ел ... ... таңдайымызға татығанын бәріміз де білдік.
Жолма-жол аудармасы: Сол кеңесте біз өзіміздің бірінші ... ... ... оқиға бізге сабақ болды.
«Таңдайымызға татыды» іспетті ана тілімізде қалыптасқан тіркестер ... Бұл ... ... ойдың мазмұнын ашуға, оны ... ... They had added their strength ... ... Они ... свои силы.
Қазақша мәтін: Олар күшін бір шұқырға жинады.
Сөзбе-сөз аудармасы: Олар бірігіп күштерін қосты. Мұнда ... ... еш ... Сол ... олар ... ... деп берсе де болар еді.
Түпнұсқа: but of the thirty families and the sixty men of us, we had
had the strength of but one man, for each had fought ... ... А у нас ... ... – шестьдесят человек обладали силой
лишь одного ... ... что ... ... в ... ... Біздің алпыс жанды отыз үйіміздің күші бір кісінің күшіндей
Неге десең, әркім жеке-жеке соғысады.
Жолма-жол аудармасы: Біз ... кісі және отыз ... бір ... күш бар еді, ... ... жеке ... «жанұя» деген сөзді «жанды» деп берген. Аудармашының Жанұя
дегенді жанды деп беруін қате деп ... Бұл ... біле ... ... деп ... The bug made some of the words long ... and so ... of us make words from time to time.
Орысша ... ... ... лет ... человек по имени Гнида ... слов ... ... ... ... Күндерден күн өткенде Шіркей жырау жаңа сөздер ... ... ... жаңа сөз ... ... «Long afterwords – через некоторое время» болып аударылуы
керек болатын оны орысша аудармасында «Спустя ... лет» деп ... ... ... ... өткен соң Шіркей бірнеше сөздер қйлап
тапты. Басқаларымыз да уақыт өле келе сөздер ... ... Inside the mouth of the river, after the sand-bar ... the strength of the ... he built a big fish-trap.
Орысша мәтін: В устье реки там где отмель ... ... он ... ... ... Ол ... ... ар жағынадағы өзен сағасына балық ұстайтын
үлкен ... ... ... ... өз тарапынан көп қбраздар қосқанын көреміз: құмды
өткел,балық ұстайтын,ар жағындағы.
Аудармашының айтуынша, сол ... ... ... оның ар ... өзен бар
тәрізді болып шыққан. Біздіңше, аудармашының қолында ... ... ... ... ол ... ... көріністі дұрыс қабылдамаған тәрізді.
Аудармашы «там где отмель ... ... ... «құмды өткелдің ар жағында»
деп алған. Негізінде орысша нұсқасы «толқын араласқан қайранда ... ... ... ... мазмұнда «құмды өткел» деп алған.
Аудармашы аударманы қазақтың ұғымына жақындатып, сөз ... ... ... ... ... ... ұстайтын үлкен қақпан» деп
аудармашы өз тарапынан «балық ... ... екі ... ... отыр. Егер
тек «үлкен қақпан» деп алса онда дәл неге арналған қақпан екендігі аң аулау
үшін бе, жоқ әлде ... ... ма сол жағы ... ... түсініксіздеу
болып қалатын еді. Сол сеьептен аудармашы оқырман қауымға түсінікті болуды
көздеген.
Түпнұсқа: Before a man went after fish or clams or ... ... his weapons with him and half the time he was getting food and ... time watching for fear some other man would get ... ... ... ... ловить рыбу, собирать молюсков или птичьи
яйца, человек брал с собой оружие. Половину времени он ... ... ... ... как бы на него не ... кто-нибудь.
Қазақша мәтін: Бұрын балық аулауға, тана ... ... ... ... қару ... жүретін еді. Қай жағымнан жау келіп қалады
деп тамақ табатын күннің көбін күзетпен ... ... «gull eggs» ... ... ... ... екенің
нақтыламай қысқартып жұмыртқа деп ... ... ... ... ізденісінің арқасында жұмыртқаның шағаланыкі екендігін
нақтылап берген.
Түпнұсқа: The men went out without their weapons and spent all ... getting ... ... ... ... без ... ... без опаски, не отвлекаясь
добыть пищу.
Қазақша мәтін: Жұрт қарусыз жүріп, бар уақытын тамақ іздеуге салатын ... ... «не ... деген сөздер берілмеген. ... ... ... ... ... ... «the men - ... жалпылап жұрт деп алған.
Түпнұсқа: Likewise when the women went into the ... after ... berries, five of ten men went with them to guard ... ... ... в горы за ... или ягодами отправлялись женщины их
сопровождали пять воинов.
Қазақша мәтін: ... жуа, ... ... ... ... ... ... бес еркек қосылып берілетін болды.
«Кореньяны» қазақша нұсқасында жуа деп алуы түпнұсқаға сәйкес келмейді. ... ... ... ... Түпнұсқада топырақтық астынан қазып алатын жеуге
жарамды өсімдік ... сөз ... ... ... дәл ... таба ... себептен ана тілімізге жатық етіп жуа деп алған.
Түпнұсқа: While all the time day and night the eyes of the ... from the top of the ... ... А на ... дни и ночи ... ... ... следили за
врагом.
Қазақша мәтін: Елдің көздері күні-түні шекарадағы торғынның басындағы
қарауылдан үзілмеді.
Орысшасында «за ... деп ... ... жоқ ... ... ... яғни ... көз үзбеді ме, жоқ әлде қарауылдаудан ... жағы ... ... ... usual it was about the women.
Орысша мәтін: Как всегда из за женщин.
Қазақша мәтін: Бүліктің қара басы қашан болса да ... ... қой, ... басталды.
Орысшасы түпнұсқаны сөзбе-сөз жеткізген. Қазақшасында «бүліктің қара ... ... да ... болмақ қой» деп артық тіркестер енгізіп, тым
әсірелетіп жіберген.
Өз нұсқам: Әдеттегідей дау әйелден басталды. ... Men without wives wanted other men’s ... ... ... ... ... отнять чужих жен.
Қазақша мәтін: Қатынсыз еркектер біреудің қатынына сұғанақтық ... ... ... жігіттер басқа еркектердің әйеліне көз салды.
Қазақшасында «холостые мужчины» дегенді «қатынсыз еркектер» деп ... ... ... ... бойдақ, сұр бойдақ деп атайды. Сол
себептен қатынсыз дегеннен гөрі бойдақ жігіттер деп алса да ... ... Then the other watcher was in fear that someone would ... wife and he came down ... ... За ним ... и второй страж, опасаясь за свою жену.
Қазақшасында бұл сөйлемді аудармай тастап кеткен. Мен ... ... ... күзетші әйелін біреулер алып кете ме деп ... ... ... ... ... ... бұл ... қалдырып кеткен сияқты,
себебі аударуға жеңіл сөйлем.
Түпнұсқа: When he came around and coughed under our tree ... at him and threw rocks at ... ... Так пришел к нам под дерево и кашлял отец смеялся и бросал в
него камнями.
Қазақша мәтін: Соңынан ... ... ... ... ... жөтеліп тұрар
еді. Әкем ашуланып таспен атар еді.
Түпнұсқадағы «Laughed at - күлді, мазақ қылды» деп ... ... ... деп қате аударған.
Түпнұсқа:Also there was trouble among the ten men who carried always
their weapons and they fought five against five till some run away down ... and the others ran after ... ... ... ... и ... тех ... воинов, которые всегда
носили при себе оружие, разделившись пополам, они сражались друг с ... ... из них под ... соперников не отступили к берегу.
Қазақша мәтін: Кейде ... ... ... қару ... ... өзді-
өзі жақ-жақ болып, төбелесіп, жеңілген жағы қашып, жеңген жағы дарияның
жиегіне ... ... ... ... ... ... жүретін он жігіттің ... ... ... ... ... «он ... ... қару түспегенге
буланып» деп беріпті. Түпнұсқада он жігіттің бес-бестен екіге бөлініп бір-
бірімен төбелесетін» ... ... ... ... они ... с ... деп сәтті аударған. Қазақшасында да «Бесеуі бесеуімен деп
жіктеп жатпай өзді өзі жақ-жақ ... деп ... ... So it was that the tribe was left without eyes or ... ... Так ... ... глаз и ... мәтін: Сонымен ел көзсіз, күзетсіз, иесіз қалуға айналды.
Сөзбе-сөз аудармасы: Сол себептен ел көзсіз, ... ... ... ... ... ... өз ... қосыпты. Аудармашы
сөйлемді толықтыру үшін жасаса керек.
Түпнұсқа: We had not the strength of ... ... У нас уже не было силы ... ... ... ... алпыс кісінің күші бірікпеді.
Сөзбе-сөз аудармасы: Бізде алпыс кісінің күші болмады. ... ... ... ... ... «болмады» дегеннің
орнына «бірікпеді» деп алған, бірақ қалай ... да ... ... So we held a council and made our first ... ... ... мы еще раз ... совет и установили первые законы.
Қазақша мәтін: Сол кезде біз тағы да ... ... ... Сол ... ... ... Сөйтіп біз кеңес құрып тұңғыш заңымызды шығардық. Түпнұсқадағы
сөйлем санынан қазақ тіліндегі сөйлем саны ... ... ... ... ... ... Түпнұсқадағы бір ... ... екі жәй ... берген. «Сол кезде біз тағы да жиналып»
деген түпнұсқада берілмеген.
Түпнұсқа: I was but a cub at the time, but I ... ... Я в то ... был ... но я ... ... Онда мен жап жас ... бірақ есімді білемін. Сондағының
бәрі бұ ... ... ... ... ... ... дәл, ... артық сөз қоспай жеткізген.
Қазақшасында аудармашы тым әсірелеп, ... ... жоқ ... ... «Ол ... мен жас ... алайда бәрі есімде деп аударса
ұтымды болар еді.
Түпнұсқа: We said that in order to be strong, we must not fight ... and we made a law that when a man killed another him would ... ... ... Мы ... что не ... сражаться между собой если хотим
быть сильными, и что племя будет сурово ... с тем, кто ... ... Біз ... болу үшін ... ... ... керек
деп ұйғарыстық. Кімде-кім кісі өлтірсе, оны ел жабылып ... деп ... ... ... ... ... ... «Племя убъет»
дегеннің орнына «сурова расправиться» деп алған. Бірақ ... ... ... Не knew only his own strength and in the fullness there ... forth and took his wife of Three ... ... Он ... только на свою силу ... ... жену ... ... ... Ол ... ... тартып әкетті.
Қазақшасында «Ол өз күшіне сеніп» ... ... ... ... ... ... «His wife- ол өзінің әйелін» деп ... ... ... жену у Трехстворчатой Раковины». Мұнда ол Үштананың
әйелін тартып алған тәрізді болып қалған. Сол себептен «забрал свою жену ... ... деп ... ... ... ... ... tried to fight, but knuckle-Bone clubbed out
his brains.
Орысша мәтін: Тот стал было ... но ... ... ему ... ... ... ... дегенде, Қусүйек басын мылжа-мылжа қып
кетті.
Өз нұсқам: Үштана төбелескісі келіп еді, Қусүйек оның басын ... ... ... етті деп беруі қате ... ... ... түсіндірме сөздігінде «мылжа дегенге езу, сындыру сияқты
баламаларын беріп өткен. Сөйлеу тілінде біз ... « ... ... ... ... Сондықтан мен өз нұсқамда осы тіркесті пайдаландым.
Түпнұсқа: Yet had knuckle-Bone ... that all the men of us ... our strength to keep the law among us and him we killed at the ... his tree and hung his body on a branch as a warning that the law ... than any man For we were the law all of us and no man was ... the ... ... ... ... забыл что решив соблюдать закон, люди соединили
свои силы и племя убили его, а тело ... на суку его ... в знак того что ... сильнее любого человека. Мы все были законом,
и нет никого, кто был бы могущественнее закона.
Қазақша мәтін: ... ... деп ... ... ... Біз жиылып барып, қусүйекті өз ағашының түбінде өлтіріп, денесін
бұтаққа іліп қойдық. Неге? Жеке адамнан заң ... ... ... ... ... ... шығарған өзіміз ғой, ел болып жасадық қой Сондықтан
заңнан күшті ешкім болмады.
Түпнұсқадағы ... ... ... ... ... ретінде
денесін бұтаққа іліп қойдық ... ... ... «warning» яғни
«ескерту» дегенді алып тастап орнына екіге бөліп «Неге?» деп ... ... етіп ... There were many things, little things, that it was a ... to call all the men together to have a council ... ... И было много всяких споров, порой мелочей, ... ... А чего ... ... всех на совет?
Қазақша мәтін: Ел болу қиын екен. Ұлы дау да, уақ ... та өте көп ... ... ... ... ... ... қолы да тимеді, қиын да тиді.
Сөзбе-сөз аудармасы: ... ... көп ... ... ... ... де,
кеңесті құру үшін барлығының басын біріктіру сияқты үлкен шаруалар болды.
Орысшасында « А чего стоило собрать всех на ... деп леп ... ... үстемелеп тұр.
Қазақшасында «майда жұмыс» дегенге баламасы етіп «уақ» дегенді алған.
Сондай-ақ ... ... ... ... замандағы «Ұлы дау» деген
тіркесті аудармада орынды ... ... бір ... 3-ке ... тым ... ... жоқ тіркестер енгізген.
«Кеңесуге елдің қолы да тимеді», «Ел болу қиын ... ... ... жоқ.
Түпнұсқа: We stood in need of a chief man to do these things ... be the voice of the council and who would account to the council ... things he ... ... Чтобы все уладить, нужен был старший который стал бы голосом
совета и ... ... ... ... ... ... ... отыратын басшы керек болды. Сол ... көзі ... ... ісіненен кеңеске есеп-қисап беріп отыратын болса
екен дедік.
Өз нұсқам: Осы істің бәрін реттеп отыратын басшы керек болды. Ол ... ... ... ... есеп ... ... тиіс ... «Voice-голос» болып аударылуы керек болатын. Бірақ аудармашы
«дауыс» деп ... ... деп ... «Көзді» біз негізінде ... ... Бір ... қайнар көзіне айналу немесе табыстың
көзіне айналу сияқты ұғымда ... ... ... ... «сол кісі ... көзі ... дегеніміз келінкіремейтін сияқты.
Түпнұсқа: The women and large children helped, as did other ... the wall was ... ... Им ... женщины, подростки и даже мужчины, пока стена не
стала совсем крепкой.
Қазақша мәтін: Әйелдер, ересек балалар, қолы бос ... ... ... нұсқам: Қабырға берік болғанға дейін басқа еркектер сияқты, әйелдер мен
ересек балалар да көмектесті.
Қазақшасында «Қабырға ... ... ... ... ... ... ... дегеннің орнына «қолқабыс» деген ... ... ... дегенді «қолы бос еркектер» деп алған, әңгіме ... ... ... болып отырған жоқ.
Түпнұсқа: After that all the families came down out of their ... trees and built grass houses behind the shelter of the ... ... Люди ... свои пещеры, спустились с деревьев и построили
хижины под прикрытием стены.
Қазақша мәтін: Содан кейін ағаш басындағы, үңгірдегі үйлер ... ... ... лашық істесіп алды.
Түпнұсқадағы «Grass house» шөптен жасалған үй деген мағынаны береді.
Қазақшасында ... ... ... деп ... доминантқа айналдырған.
Аудармада нақтылықты бермегендікпен, мағынасын сақтап тұр, ... ... бұл ... ... деп ... This houses were large and much better than the caves ... and ... had a better time of it because the man had added their
strength together and become ... ... ... хижины удобнее чем пещеры и шалаши. На деревьях и
жить стало лучше ибо все ... свои силы и ... ... ... Бұл лашықтар ағаштағы үйшіктен тастың үңгірінен әлдеқайда
кең, ... ... ... ақ ... ... бастады. Өйткені кісі біткен
күштерін бір жерге қосып ел болды ғой.
Түпнұсқадағы ... ... ... өткізді» дегенді әркімнің ақ
тұрмысы түзеле бастады» деп қазақшаландырып сөйлемді ұлғайтып, басқа ... ... кең, ... ... сөздерді түпнұсқадағы «үлкен,
әлдеқайда, жақсы» деген сөздердің орнына ... етіп ... And ... so named because his legs had been ... a boy who walked with a stick ... got the seed of the wild ... planted it in the ground in the valley near his house. Also he ... fat roots and other things he found in the mountain vallegs.
Орысша ... А ... его ... так ... что в ... ... ноги и он ковылял с палкой,-так вот Трехногий набрал ... ... и ... их ... дома в ... ... он ... корнеплоды и
всякие другие растения.
Қазақша мәтін: Жасында бір аяғы жаншылып қалып, таяқпен жүретін ... ... ... тауып алып, үйінің қасындағы өзекке егіпті, майлы бәйшешек
жемістерді де ол егіп байқапты.
Түпнұсқадағы «Found in the ... ... ... в горах» деген сөйлемді
орысшасында аудармай қалдырып кеткен. Қазақшасында «Wild corn- жабайы
жүгері», ... қара ... деп ... ... ... сөздік қорының
жетіспеушілігінен немесе аудармашының арнайы сөздікке жүгінбеуінен болған
қателіктер деп ... «Fat root- ... ... ... ... бәйшешек
жеміс деп аударуы түпнұсқаға жақын келмейді.
Түпнұсқа: Because of the safety in the Sea Valley, which was because
of the wall and the watchers and the guards and because there was food ... for all without having to fight for it many families came in ... coast valleys on both sides and from the high back ... where ... lived more like wild animals than ... мәтін: Благодаря построенной нами стене,нашим войнам и ... ... себя в ... ... в ... безопасности, и никто не
дрался из-за еды, потому что ее хватало на ... К нам ... ... ... из ... ... в соседних долинах, а так из-за гор, где
люди жили как животные.
Қазақша мәтін: Дария жағасындағы өлкені жайладық, ... ... ... ... аста-төк, тамаққа бола бұрынғыдай қырқысу жоқ. Біздің бұл
жайымызды көрген соң, ... ... ... биік таулардың
тұрғындары ағыл тегіл бізге келе бастады. Олар сиқы адам болғанымен ... ... ... ... ... ... қаңғырып өмір сүруші еді.
Қазақшасында «Because of the safety in the Sea Valley which was because ... wall and the watchers and the guards» ... ... ... ... ... біз қауіпсіз болдық, тамақ көп, сол үшін
төбелеспейміз»- деп аударудың орнына «Дария ... ... ... ... ... ... ... аста төк, тамаққа бола бұрынғыдай
қырқысу жоқ деп ... ... ... ... ... «көптеген отбасылар келе бастады» дегенді «Тұрғындар ағыл-
тегіл келе ... деп ... ... ... ... ... балама бола
алады. Оны аудармашы ... ... ... ... ... Түпнұсқада «Олар адамнан гөрі жабайы аңдар сияқты өмір ... ... ... сиқы адам ... ... түздегі аңдардікінен
бетер қайда болса сонда қаңғырып өмір ... еді» деп ... Яғни ... ... өмір шегуші еді» деген сөйлем
түпнұсқада жоқ, оны автор өз тарапынан ... And it was not long before the sea Valley filled up, and ... were ... ... мәтін: И вскорости в Приморской Долине поселилась так ... ... не ... ... мәтін: Аз күнде ақ дария өлкесі бықырлаған елге ... ... Көп ... ... ... елге толғандығы соншалық, сан жетпеді.
Қазақшасында «Countless - сан жетпеді» дегеннің орнына «бықырлаған» ... ... ... болғандықтан «бықырлаған» дегеннің орнына
«сансыз» деп ... ... ... еді. ... деп біз ... ... ... Түпнұсқада «Sea Valley» «Теңіз жағалауы» деп ... тұр. ... ... ... деп ... генерализацияға
айналдырған. Дария деп мұнда дәл ненің дариясы өзеннің бе жоқ ... бе ... ... ... жоқ.
Түпнұсқа: Three-Legs began it when he planted corn.
Орысша мәтін: Пример показал Трехногий когда посадил кукурузу.
Қазақша ... Жер ... қара ... ... баста сол Үшаяқ шығарып еді.
Сөзбе-сөз аудармасы: Үшаяқ мұны жүгері еге бастағанда бастап еді.
Қазақшасында «Жер ... ... ... ... ... ... деп сөйлемді өзгерткен.
Түпнұсқа: But the most of us did not care about the ... ... ... однако, не заботилось о земле.
Қазақшасында бұл сөйлемді аудармай ... ... ... ... қателігі сияқты, себебі аударуға жеңіл сөйлем. Мен ... ... едім ... көбімізді жер мәселесі толғандырған жоқ»
Түпнұсқа: We had plenty to eat and what more did we want?
Орысша мәтін: Пищи было ... а что еще ... ... ... Тамақ көзден шоласыз одан артық бізге не керек?
Қазақшасында «көзден шоласыз деп тым ... ... ... ... мол ... ... ... болар еді.
Менің өз нұсқам: Тамақ жеткілікті болды, бізге одан ... не ... I remember that my father and I built stone fences for ... and were given corn in ... ... Помню как мы с отцом делали ограду для ... и он ... ... кукурузы.
Қазақша мәтін: Есімде бар әкем екеуміз Үшаяқтың жерін қоршап, тастан кереге
соғып беріп, ақымызға қара бидай алып ... ... ... ... ... қалдырып кеткен.
Қазақшасында аудармашының қосымша ... ... ... ... түпнұсқаға енгізген. Түпнұсқада Джек Лондон қоршаудың беріктігін,
мықтылығын көрсеткісі келіп отыр. Сол себептен «тастан» сөзін ... ... ... ... дуал, қоршау сияқты баламалары бар, бірақ
аудармашы ... ... ... деп алған.
Жалпы, көркем туындының идеясы өте салмақты, маңызды жүк арқалайтынын
білеміз. Жазушы қандай да бір ... ... ... ... ... ... нақты бір бой-ниетін, ақыл-өсиетін білдіруге
ұмтылады. Ал ... бұл ... ... ... құқы жоқ. ... ... көркемдік құралдарды, кей жерде ... ... яғни ... ... ... ... де, ең
бастысы сол туындының идеясын сақтап, оны әлсіретпеу керек. Мысалы, ұлы
Абайдың А.Пушкиннен, М.Лермонтовтан ... ... ... түпнұсқаның пішінін өзгертіп, қазақ құлағына орайластырғанымен ... ... ... ... ... оны тереңдетіп, күшейте
түскен. «Горные вершины...» атты көркем туындыдағы тыныштық, сабырлылық
идеясын Абай «Қараңғы ... тау ... ары ... ... ... тұтқан қазақтың басқа да ... ... та ... ... Абай ... ұстанып, көркем шығармадағы
авторлық идеяға нұқсан келтірмеуді мақсат еткен деп білеміз. Кей тұста ... ... ... ... ... ... ... трансформациялар
жасағанымен де, сол туындыға арқау болған негізгі идеяны қашан да ... ... ... ... ... ретінде шетелдік әріптес жазушының
ой-ниетін ұғына біліп, одан ауытқымаған. Бұл туындының елдікке, бірлікке
шақыру ... ... өз ... да бірігуге, алауыздықтан қашуға
шақырады. Сондықтан да, ... ... ... осы тұрғыдан қымбат
болу керек.
Ал, ... ... ... асығыстықтардың себебін сол
замандағы тілдік жағдайдан, әдеби байланыстардың, ... ... әлі де ... ... ... ... іздеген
жөн болар. Сәйкессіздіктердің басқа да себептері болуы мүмкін.
Түпнұсқа: He demanded to be made chief anyway because his father ... chief before ... ... Он сам потребовал, чтобы его сделали вождем
Қазақша мәтін: Әкем ... ... ... оның мұрасын басуым керек деп,
Иттіс елге өзін ... ... ... ол ... ... да өзін ... ... талап етті.
Қазақша нұсқасында әкесінің бастық болғандығы жайында хабар беріп өткен
және тарихтағы ... ... мұра етіп ... ... өзінің тарапынан
қосқан.
Түпнұсқа: Also he looked upon himself as a greater chief than his
father.
Орысша ... Он даже ... себя ... мудрым вождем чем его отец.
Қазақша мәтін: Сайланып ... соң ол ... де зор ұлық ... ... жеке ойы айтылған. Ал аудармашы мұны түсіне алмаған.
«Басшы» дегенге «Ұлықты» балама етіп ... He was a good chief at first and worked hard so that ... had less and less to do. (23, ... ... И в самом деле, поначалу он был ... ... ... так что ... постепенно нечего стало делать.
Қазақша мәтін: Әуелде ол жақсы басшы болды, қызметті ... ... ... күн ... көбірек босата берді.
Түпнұсқада «Кеңестің істейтін ешнарсесі қалмады» дегенді қазақша ... ... күн ... ... ... ... деп шамадан тыс еркін
аударма жасап жіберген.
Түпнұсқа: Then arose a new voice in the Sea Valley It was ... ... Тут ... еще один ... и стал ... ... в
Приморской долине.
Қазақша мәтін: Содан кейін дария өлкесінде тың дабыс шықты. Бұл дабыс
Түркістан ... ... не ... ... деп ... ... Түркістан
дегенде еліміздің көне қалаларының бірі Түркістан қаласы еске түседі.
Аудармашының Түркістан деп ... ... бір сыры бар ... ... ... ... деп ... жіберген.
Түпнұсқа: Later we called him Big-Fat because he ate over much ... no work, and grew round and ... ... ... мы прозвали его Жирным потому что он много ел и ... и ... ... Соңғы кезде біз оған Месқарын деп ат қойдық. Өйткені ол өте
мешкей еді, асты көп ... еді. ... ... еді. Одан ... ... беруші еді.
Түпнұсқада «Grew round and large – ... ... шыға ... ... ... ... ... жұмырлана беруші еді» деп ... ... да ... ... тек ... басқа баламасымен жеткізген.
Түпнұсқа: One day Big Fat told us that the secrets of the dead ... and that he was the voice of ... ... ... ... что только ему ведомы тайны смерти, что он
слышит голос ... ... Бір күні ... «Мен әруақтардың сырын білем мен құдайдың
екіншісімін деп жариялады.
Түпнұсқадағы «That he was the voise of god – ол ... ... ... орысша нұсқасында да, қазақшасында да дәл бере ... мен ... ... деп мағынасынан ауытқыған.
Түпнұсқа: He became great friends with Dog-Tooth, who ... ... built big fat a grass ... мәтін: Он заделался дружком собачьего клыка и тот ... ... ... хижину.
Қазақша мәтін: Ол Иттіспен ауыз ... дос ... ... ... үй салып бер деп бұйырды.
«Great» великий, большой деп ... «Great friends - ... ... ... дружком» деп берген. Негізінде «они стали большими
друзьями болып аударылуы керек болатын. ... ауыз ... ... деп гиперболаға айналдырған.
Түпнұсқа: And Big-Fat put taboos all around this house and kept ... ... ... ... на ... табу и держал там бога.
Қазақша мәтін: Месқарын үйінің төңірегіндегі нәрсенің бәріне таңба ... ... ... ... ішіне құдайды орнатты.
Сөзбе-сөз аудармасы: Месқарын үйінің айналасына таңба қойып ішіне құдайды
орнатты.
Орысша мәтін түпнұсқаны дәл сол ... ... еш ... ... және алмай
жеткізген. Қазақшасында «ешкімді жолатпай қойды» деп аудармаға ... ... ... ... More and more Dog-Tooth became greater than the council
grumbled and said it would name a new chief, Big-Fat spoke with the ... god and said ... ... ... Клык ... ... к ... дело совета, а когда
в племени стали роптать ... что ... ... ... ... с богом и сказал, будто это противно воле божьей.
Қазақша мәтін: ... ... ... ... өз ... ала бастады.
«Бүйтетін болсаң, сенің орнына басқа кісі сайлаймыз» деп кеңес адамдары
күңкілдеп, кіжіріп еді, ... ... ... ... деп істетпеді.
Сөзбе-сөз аудармасы: Иттіс күннен-күнге кеңестің күші бола ... жаңа ... ... деп ... сонда Месқарын құдайдың
даусымен жоқ деді. Яғни ... ... ... ... ... ... ... келетіндігі сөз болып отырған жоқ.
Түпнұсқадағы ойды қазақша, орысша нұсқаларында ұлғайтып қажет емес ... ... Also ... and others who held the land stood ... мәтін: Вождя поддерживал Трехногий и другие владельцы земли.
Қазақша мәтін: Үшаяқ тағы өзге жер ... ... ... ... ... ... «аузын ашырмады» деп аудармаға жаңа сөз алып келіп ... ... ... ... оның ... ... ... Сонымен қатар жеке сөздердң аударуда және сөйлемнің мағыналық
жіктерін қиыстыруда ... ... ... ... ... Moreover the ... man in the council was Sea Lion ... the land-owners gave land to secretly along with many ... ... of ... ... Они ... самого сильного в совете ... ... ... дали ему ... множество медвежих шкур и несколко корзин
кукурузы.
Қазақша мәтін: Содан кейін кеңестегі ең ... адам ... ... оған ... жер ... ... ... терісін, қораптап астық
берді.
Сөзбе-сөз аудармасы: Кеңестегі ең күшті адам Теңіз-арыстаны болды. Жер
иеленушілер оған ... жер, ... ... ... ... ... ... аудармашы «Many – көптің» орнына тоғыздап деп алған. Қазақта ... ... көп ... ... байланысы бар. Тоғыздап қыздың артынан киім
апару, ... кит беру т.б Осы ... ... ... ... ... ... бір күрделі сөйлемдіүш жәй ... So Sea-Lion said that Big Fat’s voice was truly the ... god and must be ... ... И ... ... Лев ... что устами Жирного глаголет бог и
что мы должны ему подчиняться.
Қазақша мәтін: Міне, сонда ... ... ... ... ... оған ... керек деп елге жар шашты.
Сөзбе-сөз аудармасы: Теңіз арыстаны Месқарынның айтып ... ... сөзі оның ... ... керек.
Қазақша мәтінде аудармашы шамадан тыс ауытқып кеткен. Аудармада пайғамбар
деген сөздің алудың қажеті жоқ болатын. Себебі ... ... ... ... ... ... деп сол күйінде ала берсе де болар
еді.Солдан кейінгі бір назар аударарлық ... ... «жар ... деген
ұғым бар. Ал аудармашы «жар шашты» деп өзі ... ... Then there was ... a little man so thin in ... that he looked as if he had never had enough to ... мәтін: А еще был в племени Пустой Живот, Низенкий и ... ... ... как ... никогда не ел досыта.
Қазақша мәтін: Одан соң ... ... нәр ... ... ... ... ... деген болды.
Түпнұсқадағы ойды орысшасында сөзбе-сөз берген. Қазақшасында жадау, ... ... ... ... ... жасаған. «Тойып тамақ ішпеген»
дегенге «Өмірі нәр татпаған» деген баламасын сәтті пайдаланған.
Түпнұсқа: No man had ever seen or demand a fish ... ... ... до ... не ... ловить рыбу вершей.
Қазақша мәтін: Ондай қақпанды бұрын ... ... де, ... ... да ... нұсқам: Ешкім бұрын сонды мұндай қақпанды көрген де, армандағанда емес.
Түпнұсқадағы «Dream» армандау ... ... ... ... ... ... ... бірақ сөйлем компенсацияға ұшыраған.
Түпнұсқа: He worked weeks on it with his son and his wife, while ... of us laughed at their ... ... Он делал ее несколько недель подряд, ему помогали жена ... а мы ... над его ... ... Ол қақпанды қозықарын қатын-баласымен жабылып неше ... біз оны ... ... ... апталап дегенді қазақшасында «Неше күндей» деп қате аударған.
Өз нұсқам: Оны ол ... ... ... ... апта ... ... оның тірлігін мазақ етіп күлдік. Түпнұсқада яғни тірлігіне
күлгенді нақтылап көрсеткен, ал қазақшасында қозықарынға күлген сияқты ... ... ... деп ... орысшасында «затея» деп берген.
Орысша нұсқасында «помогал» деп ... ... ... But when it was done the first day he caught more fish ... than could the whole tribe in a week whereat there was great ... ... Ho когда все было готово, он в первый же день наловил столько
рыбы сколько не удавалась целому племени за ... и мы ... ... мәтінде «Done сделано» дегенді «готова» деп аударған.Қалай болғанда
да аударма мағынасын ... And the guard poked us with their spears and told us ... ... was going to build a trap there himself on the word of
Sea-Lion who was the voice of ... ... Они ... ... нас ... и приказали убираться вон,
потому что Пустой Живот по ... ... Льва ... был ... ... сам ... ... там вершу.
Қазақша мәтін: Жасақ келіп, бізді найзамен сұққылап «кет бұ жерден»-деп қуа
бастады. ... ... «бұ ... теңізарыстанның әмірі бойынша қозықарын
ау ... ... ... өкілі деді.
Орысша нұсқасы түпнұсқаны дәл аударған. Қазақшасында сұраулы ... ... ... түпнұсқаға өзгерістер енгізген. «Little belly
was going to build» орысшаға аударғанда «Пустой живот собирается ... ... ... ... ... орысша мәтінде « Пустой Живот задумал
поставить» деп берген. Яғни ... ... ... алмастырған.
Түпнұсқа: There was much grumbling and my father called a council.
Орысша мәтін: Поднялся ропот и мой отец потребовал созвать совет.
Қазақша ... Көп ... ... ... ақырында әкем кеңесті шақырды.
Түпнұсқадағы «Much-көп, үлкен» деген сөздің ... ... ... ... ... ... «Көп ... шүңкілдестік» деп
қате аударған. Онда уақыттың көптігін емес, наразылықтың ... ... ... ... «Much» ... ... қалдырып кеткен.
Түпнұсқа: Аnd dog-Tooth and Little-Belly and Three Legs and all ... land said it was ... ... А ... Клык Пустой Живот, Трехногий и все кто владел
землей сказали что так надо.
Қазақша ... ... ... Үшаяғы өзге диқаншылары Теңізарыстаның
мақұлдап ... ... ... ... ... ... ... да жер иеленушілер
осылай болғаны дұрыс деді.
Түпнұсқадағы «It was good» жақсы болды дегенді орысшасында «Так ... ... ... ... ... деп ... жоқ ... қосып
жіберген.
Түпнұсқа: They guard them from wild dogs and tigers and driving them
to the feeding pastures in the ... ... Они ... за ... охраняли от волков и тигров, гоняли на
пастбища в горы.
Қазақша мәтін: Олар оның ешкісін ... ... ... ... шиманды
саиасына жайып жүрді.
Түпнұсқадағы «Wild dog» «Жабайы ит» ... ... ... ит ... ... ... деп ... нұсқасы топшалап « Волк» деп алған. « ... и ... ... ... ... деп қос ... Бұл ... орынсыз жасаған қателігі деп ойлаймын, себебі
«Тигр» бұл «Жолбарыс» ол қайткенде де құсқа ... ... In return, Pig Jaw gave them goat meat to eat and goat ... wear. (24, ... мәтін: За это он давал им козлиное мясо и шкуры прикрывать тело.
Қазақша мәтін: Доңызтұмсық ешкі баққан ақысына оларға ешкінің ... ... ... ... етін берді.
«In retutn» «оның орнына» болып аударылуы ... ... ... ... ... деп нақтылап жіберген. Түпнұсқадағы «Козлиное мясо и
шкурыге» қосымша қазақшасында ешкінің сүтін ... өз ... ... You see these three were the ones that got a share ... in the sea ... ... Дело в том что это троица имела долю во всем что ... ... ... мәтін: Теңіз өлкесінде осы үшеуінің ақ дегені алғыс, қара дегені
қарғыс болуға айналды.
Орысша ... ... ... ... ал қазақшасында аудармашы
эмоциялық бояуын ... ... ... One basket out of every three of corn was theirs, one ... of every three one goat out of every ... ... Из каждых трех корзин кукурузы одну отдавали им, то же самое
было с ... и ... ... Үш ... жеміс терсең, бірі олардікі, үш ешкінің бірін
оларға ... ... ... жеміс деп беруі қате. «Жүгеріні» «Астық»
деп берсе мағыналық доминантқа ... ... еді, ... ... жеміс деп айтуымыздың еш ыңғайы келмейді. Орысша мәтінде « ... трех рыб ... из ... трех коз ... ... ... ... «То
же самое было с рыбой и козами» деп ... ... Big Fat was the voice of god but he took Broken Rib ... him into a priest so that he became the voice of Big-Fat and did ... his talking for ... ... Он призвал Сломанное Ребро и сделал его жрецом, чтобы тот
толковал его ... ... волю и ... ... него ... ... ... пайғамбары болған Месқарын Мертікбұғананы шақырып,
өзіне абыз қылып сайлады. Сөйтіп Мертік бұғана Месқарынның өкілі болды.
Түпнұсқадағы ... ... ... қазақша мәтінде «өкілі, ... ... ... ... ... «Broken Rib did most of ... for him» ... Мертікбұғана оның айтқандарының бәрін істеді деп
аударуы керек ... ... ... ... ... ... деп аударған.
Түпнұсқа: Big-Fat and broken Rib stood by Dog Tooth when he took ... ... ... ... Собачьий Клык решил взять вторую жену, а потом третью,
его конечно поддержали Жирный и Сломанное Ребро.
Қазақша мәтін: Бір кезде ... ... ... алды. Кешікпей үшінші қатынды
және алды. Месқарын мен Мертікбұғана шариғатын айтып қолдап тұр.
Сөзбе-сөз аудармасы: ... ... әйел ... кезде Месқарын мен
Мертікбұғана оны қолдады.
Түпнұсқада Иттістің үшінші әйел алғандығы берілмеген. ... ... ... қатын деп алған. Негізінде «Тоқал» ол екінші әйел ... ... ... ... ... ... қажеті жоқ, онсызда оның екінші
әйелі екендігі белгілі. Біздің ... ... ... ... деп қазақтарда
ғана айтқандықтан оны аудармаға енгізудің қажеті жоқ ... ... ... ... ... деп ала ... де болар еді.
Түпнұсқа: But this was the strange thing as the days went we who were
left worked, harder and harder and yet did we get less and less to ... ... И вот что ... чем ... ... ... тем ... получали еды.
Қазақша мәтін: Ол бір сұм заман еді, күндерден күн өтеді, қалғанымыз ... ... ... көп ... ... тамақ түкі-жақы жетеді.
Сөзбе-сөз аудармасы: Бір ғажабы біз жұмысты көп ... ... ... ... ... вот что ... ... қазақшасында «ол бір сұм заман еді» ... ... ... ... жағдайының қиындығын, олардың ішерге
тамақтарының ... күн ... ... ... осы ... ... жеткізгісі келгендіктен өз тарапынан қосып
сөйлемді өзгерткен. Аудармашы «аз» деген сөзге ... ... ... алуы ... ... ... мұнда тамақ мүлдем алмадық дегенге
келеді, «Түк» ... ... деп қос ... ... мағынасын
түсініксіздеу етіп жіберген.
Түпнұсқа: Dog-tooth’s dogs were stuffed with meat and the men who lay ... sun and did no work were rolling in fat and at the same time there ... children crying ... to sleep with hunger biting them ... wail.
Орысша мәтін: Собаки у вождя отяжелели от мяса и люди ... не ... ... на ... ... ... в то время как маленькие дети плакали ... и не ... ... мәтін: Иттістің төбеттері етті жеп шошқадай семірді, қолын ештеңеге
тигізбеген, ... ... ... ... ... ... ... болдырғандай балапандары ішерге тамақ таба алмай,
күн сайын зарлап, әбден жағы талып, сілесі қатқанда көзі ... ... dogs» ... ... «Иттістің иттері» қазақшасында
«Итке» ... деп ... ... тапқан. Бұрындары басшылар қолдарының
астындағы жұмысшыларын төбет деп атаған. Төбеттің рөлі итке ... ... ... иттері» деп алсақ аударма келісінкіремей қалатын
еді әрі көз алдымызға бір жағымсыз, қолынан түк ... ... ... ... ... «Иттістің төбеттері семірді» деп бермей оған қосымша
«шошқадай семірді» деп ... ... отыр және бұл ... ... өзі ... ... түпнұсқада «қарнын сипалап» деген сөздер берілмеген, мұнда
аудармашы эмоцияны күшейтіп жіберген. «Балалары» дегенге «Балапандары» деп
қазақшаландырып ... ... ... ... «И люди ... ... и ... на солнце заплыли жиром» дегенді «Дөңбекшіген адамдар
бордақы қошқардай жайқалғанда» деп түк ... ... ... ... жіберген. Бұл жерде аудармашының ... ... ... ... семіз болып келеді, қазақ халқы қошқарларды ... ... ... ... ... ... адамдары тура сол қошқарлар сияқты
бір орында жатып, елдің еңбекпен тапқан тамағын жеп семіреді. Бірақ ... ... дәл, ... мағынасын сақтаған.
Түпнұсқа: When we grumbled Big-Fat arose, and with the voice of ... that god had chosen the wise men to own the land and the goats and ... and the ... and that without these wise men we would all
be animals, as in the days when we lived in ... ... ... мы ... ... ... Жирный и говорил будто бог
повелел избранным владеть землю и козами рыбными ... и ... что без ... ... ... мы ... бы в ... зверей, как
в те времена, когда мы жили на деревьях.
Қазақша мәтін: Біз наразылық ... ... ... деп ... ... ... тағы ... құдайтағала дана адамдарды жер-соға,
ешкілерге, ауларға, араққа қожа ... деп ... ... ... ... ... ағаш ... күніңдей, мал сияқты бассыз болар едіңдер деді.
Сөзбе - сөз аудармасы: Біз наразылық білдіріп едік ... ... ... ... ақылды адамды жерге, ешкілерге, ауға, ішімдікке ие болсын деп
жаратты, мұндай ... ... біз ... ... ... жабайы аңдарға айналар едік.
Мұнда аудармашы шариғат, мал сияқты бассыз, қожа сияқты артық ... ... ... ... ... ... «мал сияқты бассыз» деп
алуының қажеті жоқ еді. Бассыз деп отырғандығы миы жоқ, ... жоқ ... ... ... ... ... Енді мағынасына мән беріп қарайтын
болсақ, малдың онсыз да ақылы да, ойлау қабілеті де жоқ, ... ... ... ... ... ... ... In appearance they were the same skins of wild animals ... covered them They were lean and miger of build ... ... and at the same time ... with heavy arms ... hands. (24, ... мәтін: Они были похожи друг на друга, худые, нескладные, ... и в то же ... ... в ... ... с ... на всех троих болтались шкуры каких то диких зверей.
Қазақша мәтін: Үшеуі ... ... ... ... ... кигені борбайына әрең жеткен тағы аңның терісі. Бұлар
ашаң келген, қырыққан серке ... имек ... ... ... ... алып ... бақан бармақты көк өрімдер еді.
Түпнұсқадағы «Heavy arms» «Ауыр қол»дегенді «алып білекті» деп ... hand» ... қол» мұны ... ... бармақты» деп алған.
Борбайына әрең жеткен» деген ... ... ... ... ... Their heads were matted with uncut hair long locks of which
often strayed before their eyes, beauty and black and ... like ... of ... ... ... ... на ... то и дело космами спадали на
черные, точно бусинки по- птичьи блестящие ... ... ... ... тимеген шаштары жөпшенді бүркіттей қоқиып,
кейбір шашыранды кекілдері құстың көзіндей жылтыраған, ... ... ... ... ... ... «бүркіттей қоқиып» деп алған. Аудармашы
бүркіттей деп тікірейіп деген мағынада ... ... They were narrow between the eyes and broad between the ... their lower jaws were ... and ... ... Сходство дополняли узкие лбы,широкие ... и ... ... ... ... Көздерінің арасы тар, бет сүйектері талпақ, сом темірдей ... ... ... ... ... ... сияқты аудармасы бар. Аудармашы ... ... ... ... It was a night of clear ... and below ... away ... lay range on range of forest covered hills.
Орысша ... Ночь ... ... ... что ... было как ... ... тянулись сколько хватал глаз покрытые лесами холмы.
Қазақша мәтін: Судай жұлдызды түн еді. ... жота оның ар ... нулы ... ... звездная ночь» дегенді орысшасында тастап кеткен. Қазақшасында
«ашық» дегенді ... ... деп ... алған. Орысшасында «сколько
хватал глаз» деп ... ... ... ... орысшаға қарағанда мағынасы
түпнұсқаға жақын.
Түпнұсқа: At one side partly devoured lay the carcass of a bear ... it at a ... distance several large dogs shaggy and ... ... ... ярко ... костра лежали остатки медвежьей туши, а
на приличном расстоянии припали к земле огромные, ... ... ... мәтін: Анадай жерде жарым-жартылап ... ... ... ... ... шегініп қасқыр сынды алпамсадай ... ... «бір жақ ... деп ... ... «Подле ярко пылающего
костра» деп ұлғайтып ... Beside each man lay his bow and arrows and a huge ... ... Под ... у ... из ... вокруг костра были лук,
стрелы и увесистая дубинка.
Қазақша мәтін: Ер бас сайын ... ... мен ... кісінің басындай
шоқпарлары жатыр.
Орысшасында «Huge» огромный дегенге «увесистая» деп алған. Қазақшасындағы
«Кісінің ... ... ... ... ... ... сын ... де түсінікті. Түпнұсқада «әр ... ... деп ... ... «ер бас ... деп ... өз ... өзгертіп аударған.
Түпнұсқа: So that was how we moved from the cave to the tree, old ... spoke ... ... Вот так и мы ... ... и стали жить на деревьях снова
заговорил Длиннобородый.
Қазақша мәтін: Әлден уақытта теке сақалын ... ... ... ... ... ... сол деді.
Өз нұсқам: Осылайша біз үңгірден көшіп ағашты мекендейтін болдық деп ... ... ... ... өз ... ... жөн көрдім, себебі түпнұсұқада теке сақалдың
сақалын теңсегендігі ... ... ... себебі туралы әңгіме еш
қозғалмаған.
Жүсіпбек Аймауытов сонымен бірге Джек Лондонның « The ... ... ... ... аударған. Қазақ тілінде тақырып
«Теңсіз, телегей ... деп ... ... ... ... ... орыс тіліндегі мәтінді негізге ала отырып аударған.
Джек Лондонның бұл ... ... ... ... ... ... кейін еңбекшілдігінің арқасында жақсы тұрмыс кешіп,
халқының санының күрт өскендігін, сөйтіп ... ... ... ала ... Өздерінің отар елдерінің территориясына қауіп төне
бастағанын сезген Америка, Франция бастаған Еуропа елдері ... ... ... өнерді жетік меңгерген, санында шек жоқ Қытай ... ... ... ... ... ... жеңе алмасын түсінген Батыс
елдері кеңес құрып, ақыры Қытай аспанынан ұшақпен ұшып ... ... ... ... бар шыны ... ... ... бір
адамды шып шығармай, екі айда тып-типыл қылып құрқанын баяндайды.
Түпнұсқамен салыстыру барысында ... ... ... ... жиі ... ел ... қазақ тіліне берілу
үлгісін көрсетуді жөн көрдік:
| Түпнұсқа ... ... ... |
| | ... ... ... ... ... |Америка ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... |
|Korea ... ... ... States |Құрама Штаттар ... ... ... ... ... Zealand ... Зеландия |Жаңа Зеландиа ... ... ... ... Africa ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... |Австрия ... ... ... ... |
|Nepal ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... |Ауғанстан ... |
| | | ... ... ... –ие ... айтылып, жазылатын ел аттары көбінесе
–ие арқылы берілгені және «ф» әрпінің кездеспеуі назар аудартады.
Түпнұсқа: ... ... ... ... мазмұнына артық ... ... «And so Japan took upon herself the ... of
China. In the years immediately following the war with Russia, her ... over the Chinese Empire» (11, 17). ... ... ... ... ... ... тізгінін қолына алды. Ресеймен соғыстан
соң-ақ оның (Жапон) тыңшылары Қытай Империясын шарлап ... ... ... «Ал сонда Жапан Қытайды билемесін бе? Ресейді
жеңгеннен кейін, Жапан тыңшы ... ... ... ... (12,
248) - деп әсерлі, оқиғаның барысын оқырманға сезіндіре отырып береді. «Ал
сонда Жапан Қытайды билемесін бе?» ... ... ... ... ой
сарынын қазақша ұғынықты етіп жеткізеді. Жүсіпбек Аймауытұлы аударма
барысында түпнұсқа ... ... ... бай ... ... ... ... түсінігін ескере отырып, өз тіліне идеялық, мазмұндық,
пішіндік жағынан да ... ... ... ... Many other plans ... nations of the earth were twisted and tangled and postponed for ... ... ... Жер жүзіндегі өзге жұрттардың да талай
келешектегі істері шым шытырық, ойран топан ... ... ... ... ... «шым - ... «postpone» «кейінге қалдыру»
дегенді «ойран - топан» деп эмоциясын күшейтіп жіберген.Түпнұсқа: Herdrill
Sergeants made the medieval warriors over into ... ... to all the modern ... of war and with a ... of ... than the soldiers of any western ... ... Орта ғасырдың айғыр үйіріндей аңқау құралды әскерінен ... ... ... ... ... әрі ... әрі ... салдатын
жасап шығарды.
«Sergeant» «Сержант» дегенді «Капрал» деп алған. Түпнұсқадағы ... of any western nation» ... ... ... ... ... деген сөйлемді тастап кеткен. Түпнұсқада автор батыстың
солдаттарынан әлдеқайда өнерлі екендігін көрсеткісі келіп ... ... ... ... ... бұл түпнұсқада жоқ. Автор өз
еркімен қосқан. ... ... ... ... ... ... ... қытайлықтардың бір топ болып жүріп, қолдарынан түк келмейтіндіктерін
және мал сияқты санасыз ... ... ... ... «The ... of Japan deepened and widened the intricate system
of canals, built factories and foundries netted the empire with ... ... and ... the era of railroad ... ... ... ... тышқан із, шым шытырық арықтарын Жапан
инженерлері саралады, терең сайға айналдырды, зор пабіріктер, шойын құятын
зауыттар салдырды, қытай ... ... ... ... ... шарлады.
«Қытайдың қылдырықтай тышқан ізін» аудармашының қосып алуының ... ... ... ... тышқанның ізіне теңеп отыр. Телефон,
телеграфқа аудармашының өзі тілипон, ділгірәм деп балама жасап ... ... ... ... ... Бірақ ділгірәм телеграфтан
алшақтап ... ... ... ... ... ... The ... reconstruction of the Empire was due to them.
They evicted the scholar class which was ... ... and ... office progressive.
Қазақша мәтін: Қытайдың жауынгер ел болуы, саясаты қайта құрылуы Жапонның
арқасы еді. Олар оқымыстылар табын қуып ... ... ... ... «Қытайдың жауынгер ел болуы» деген сөйлем ... ... ... ... ... деп алуы орынсыз.
Progressive –алдыңғы қатарлы болып аударылады.
Түпнұсқа: And in every town and city of the Empire ... ... ... Кент ... ... сайын газет шығарды.
Сөзбе-сөз аудармасы: Әр аудандар мен қалаларда газет ... ...... қала» сондықтан оны қыстақ деп алу мүлдем келіспейді. ... біз ... ... ... ... киіз үй тігіп малмен көшіп барып
қыстап шығатын шағын аймақты айтамыз.
Түпнұсқа: China was at last awake where the west had failed, ... she had ... western culture and ... into terms
that were intelligible to the Chinese understanding.
Бұл сөйлемдер ... жоқ. ... ... бұл ... саяси жағдайларды
суреттегендіктен аудармашы біле тұра жасаған. Мұнда ... ... ... ... алға ... жайлы айтылған.
Түпнұсқа: She was the colossus of the nations and swiftly her ... heard in no ... tones in the affairs and councils of the ... egged her on and the proud western peoples listened with ... ... Қытай күллі халықтың ортасындағы толқыған егін еді. ... ұлт ... ... ... сақа айғырдың даусындай саңғырлады.
Жапан Қытайды айтақтады.Батыстың паң халықтары ... ... ... - ... «егін» деп аударған. «Her voice was heard in ... tones in the ... ... даусы ұлт топтарында үйірге түскен
сақа айғырдың даусындай саңғырлады деп аудармашы теңеу жасап ... ... жоқ ... ... ... жіберген. Аудармашының айғыр
деген сөзді қосып отырғандығы жылқылар үйірімен келе ... ... ... ... ... ... ... айғырлардың даусындай
саңғырлады деп соған теңеп жіберген.
Түпнұсқа: The material achievement and progress of the west was ... book to her nor could the west open the ... ... ... ... ... жүзіндегі табысы қытайға Жеті
қырдың астындағы жеті баспалы кітаппен тең еді. Сол ... ... ... қырдың астындағы жеті баспалы кітаппен тең еді. «Мұнда жеті қырдың
астындағы» деген тұрақты ... ... ... тілінің байлығын
көрсетеді. «Жеті қырдың асты» деген қол ... ... ... Having ... thrashed the great Russian Empire, ... set about dreaming a colossal dream of empire for ... ... Аузынан жалыны шыққан арыстандай Ресейді алып ұрып, Жапан
айбарлы жұрт болуды көөксеген зор арманын дереу іске ... ... ... ... арыстандай деп аудармашы жапондықтарды арыстанға
теңеп жіберген. Түпнұсқада бұл сөйлемдер берілмеген. ... «Great ... ... ұлы ... ... ... арыстандай деп бергенді жөн көрген.
Арыстан дегенде де, бірақ біздің көз алдымызға күшті, бойы да, өзі ... ... аң ... ... ... жыртқыш аңдардың көсемі, топ
басшысы, сол себептен аудармашының өзінің тарапынан өзгерткендігі қателікке
жатпайды.
Түпнұсқа: Korea she had made into a granary and a colony, ... and vulpine ... gave her the monopoly of ... ... ... ... ... сиырдай отар қылып алды, айлалы елше,
пайдалы серт, шырмаулы тор құрып, Манжұрианы ... азық ... ... бұл ... ... жоқ. ... «granary – отар»
деген сөздің алдына анықтауыш етіп теңеу жасап жіберген.
Түпнұсқа: Never was there such a census and it could have been ... no other people than the dogged, patient, ... ... ... ... жұртында мұндай санақ мәңгі болған емес еді.
Түпнұсқадағы сөйлем санын қысқартқан. Автордың жапон халқына ... «Dogged - ... ... ...... «Patriotic
– отансүйгіш» сияқты сөздерді қалдырып кеткен.
Сөзбе-сөз аудармасы: Қытайда мұндай санақ болған емес және Жапон ... ... ... ... басқа мұндай санақты ешкім жасай
алмас еді.
Түпнұсқа: But in a short time secrecy was thrown to the ... ... ... ... желегін сыпырып тастаған келіндей, көп
сырын сыртына шығарды.
Сөзбе-сөз аудармасы: Қысқа ... ... ... ... ... « ... ... тастаған келіндей» деп қазақ ... ... ... ... ... ... көкейіне қонымды етіп
береді. Екі тілдегі ұғымның баламасын табу үлгісін көрсетті. Аударма
барысында ... ... ... ... ... ... түрде пайдалана білді.
Түпнұсқа: The Japanese-Russian War took place in 1904, and the historians
of the time gravely noted it down that event marked the entrance of ... the comety of ... ... ... ... 1904 жылы болды, сол кездегі
тарихшылардың айтуынша бұл Жопонияның ... ел ... ... ... ... Орыс пен ... ... 1904 жылы болды. Сол кезде-ақ
тарихшылар бұл соғыс Жапанның елдігін көрсеткені,таралғысын тарқаны ... ... ... ... мәтінде кездесетін «Желегін сыпырған келіндей»,
«Тарылғысын тарқаны», «Жеті қырдың астындағы жеті баспалы кітап» теңеулері
... ... ... ... шығуымен қатар, аударманы оқыған
адамға төл туындыдай әсер етеді. Сонымен қатар ... ... ... ... ... ... ... емес ұғымдарды түсіндіріп отырады.
Мысалы, «Кеме ... ... ... ... ( ... ... орын) ( 249) Қытайдың сауатты кемелері келіп көрген емес» - деп
түсінік беріп өтеді. Жалпы кейбір ұғымдар туралы ... беру 1920 ... ... тән ... бір ... жүгінсек: «Came Japan and her victory over Russia in ... the Japanese race was the freak and paradox among Eastern peoples. ... strange way Japan was ... to all the West had to offer. ... assimilated the Western ideas, and digested them, and so capably
applied them that she suddenly burst forth, ... a ... 16). ... ... «Жапония пайда болды және 1904 жылы Ресейді
жеңді. Жапон тұқымы (раса) Шығыс халықтарының ішіндегі ... ... ... шыққан ал болды. Бір таңданарлығы оның Батыстың
жаңалығын тез қабылдап алғыш болып, оны тез ... ... ... ... ... ... күш иесі ... шыға келуі.» - деп беріледі.
Жүсіпбек Аймауытұлы бұл мәтінді аударуда да қалт ... ... ... табу ... ... санасына дөп түсіп отырады. Автордың айтпағын
да жете ... «Ал ... ... ... ... 1904-інші жылы Ресейді
соғысып жеңді. Жапан тегі Шығыс халықтарының ортасынан қараңғыны қақ ... ... тік ... бір шіңгі тұқым болды. Батыс нені ұсынса, соны қағып
алатын болды. Батыстың ... ... тез ... ... ... ... аз ... айбарлы жұрт болып, барлық қару-жарағын ... ... шыға ... (23, 247) -деп аударады.
Жалпы Жүсіпбек Аймауытұлының аудармаларын ... ... ... ... ... ... түпнұсқадан тікелей аударылғандай әсер аласың.
Әдетте ... ... ... мүлт ... ... ... ... аудармасын да ұлт аударма саласының аудармашылар
мен әдебиетке үлгі болар нұсқалардың қатарына ... ... деп ... ... Аймауытұлының сан-салалы шығармашылық қызметі дәуірдің талап
етуінен ... Бұл - бір ... ... ғана еме, ... ... ... ... ортақ сыпат. Әр саланың өз
мамандары жоқ кезде олар заман, өзгеріс ... ... ... ... ... бар мүмкіндіктерін жұмсады. Ақын да, жазушы ... та, ... да ... еңбектер жазды. Аударма да жасады. Бүгін біз
Жүсіпбек Аймауытұлының ... ... ... ... ... айта ... ... шығармашылығының тарихи маңызын айрықша атаймыз.
Қорытынды.
Біз бұл зерттеу жұмысымызды 2 ... ... ... ... ... аудармасына және Ж. Аймауытовтың ... ... ... ... ... Джек ... «Күштілердің күші» және
«Теңсіз телегей аттаныс» шығармаларын Ж. Аймауытовтың аудармасында ... ... ... алғаш аударма жасаған адам Жүсіпбек Аймауытов
болды. Ол Джек Лондонның «Күштілердің күші» атты әңгімесін аударған. ... ... ... ... ... Композициясы қазақ
тілінде ауыз әдебиетінен бері келе жатқан «тарихи әңгімеге» жақын. Бұл өз
кезегінде аударуға жеңіл ... және ... ... пішінде болғандықтан
оқырманның аударма әңгімені жеңіл ... әсер ... ... ... келер болсақ, документалдық стильге сай, әңгімедегі
деректер ... ... ... ... ... ... жиі
кездесетін ел атаулары қазақ тіліне транслитерация арқылы беріледі. Джек
Лондон ... ... ... ...... ... ... меңгерген өнер білімді ғылым ... ... ... ... ... ... Автор ойының мақсатын
аудармашы да сақтайды. Аталған аударманың жасалған ... ... ... ... демократиялық кезең. Өнер білімнің күш-
құдіретінің орасан зор екенін ... ... ... сай ... қателеспейміз. Аудармашы осы арқылы әңгіменің танымдық жақтарына да
үлкен мән берген.
Ж. Аймауытов Джек Лондонның ... ... ... ... ... ... тіліне аударарда бұл көрнекті туындыларды ... әрі ... ... етіп ... ... Және онда ... мақсаты — бостандық сүйгіш рух айқын танылады. Повесть сол ... ... ... ... да ... ... ... Аударма
тарихын зерттеуші З.Тұрарбековтің Л.Толстой туралы айтқан мына бір ... ... ... ... ... деп санаймыз: "Ол
американ әдебиетінің тарихы және ... мәні ... ... ... даласында сөйлету арқылы мұндай азаткерлік ... төл ... ... із ... — деп, азаттық ойды алға
жетелеген мән-мағынасын ашады. Бір ... ... ... бұл
аудармасы өз кезіндегі әлеуметтік-тарихи ... зор ... Ол ... Лондон творчествосына қызығушылықтың бастау көзінде тұрды.
Жүсіпбек шығармашылығы осы бір дәстүрді әрі ... ... ... ... ... ... "Жүсіпбек аудармалары арқылы Лондон
шығармасы таза қазақ ... ... ... өлең ... ... ... ... стилі, яғни шығарманы оқырман қауымға жеткізу тәсілі,
қоғамды сипаттауы, кейіпкерлерді суреттеуінен, ... ... ... тән үндестікті, сабақтастықты, жалғастықты тапса керек, сол
себептен де ол Джек ... ... таза ... ... ... барынша
қазақшалауға тырысқан. Жұмыс барысында Джек Лондонның «Күштілердің күші»
шығармасы мен Ж.Аймауытовтың «Қартқожа» ... ... ... байқадық. «Күштілердің күші» ... ... ... тап ... ... елді ... ... жеп, ақысын төлемей, балаларын етжегіштермен соғысу
үшін ... ... ... әйелдерін өздеріне күң етуі Ж.Аймауытовтың
Қартқожа романында да орын алған. ... ... ... ... ... тән ... ... сөз жасау. Ол әр
сөйлемдегі ойды жеткізерде қазақтың бұрынғы қолданыстағы сөздерін ... ... Қой ... ... ... ... жіберу,
тоқал алу т.б көптеген сөздерді пайдаланған. ... ... ... ... түр-әлпетіне, бейнесіне қарап аударған. Яғни мұнда
кейіпкерлердің аты арқылы олардың бейнесі ... көз ... ... ... ... ... ... салыстыра отырып,
аударманың болашаққа өнеге болар үлгісін ... ... ... ... ... қойылатын талаптардың орындалғанын көреміз.
Біріншіден: Жүсіпбек Аймауытұлы автор идеясына, ... ... ... Ана ... ... нұқсан келтірмейді. Үшіншіден:
Түпнұсқа мен аударма көлемдері бірдей, бұл аудармашының басы ... ... ... ... ... ішкі ... жете ... тілінде көркем жеткізе білді.
ХХ ғасырдың 20-30 шы жылдары ағылшын тілді әдебиеттегі ... ... ... зерттей отырып, оларға ортақ белгі –аудармашы
ұстанымының бірнеше қырлары бар екенің ... ... ... ... ... қажетті тақырыптар мен мазмұны ұлттық
әдебиеттің даму бағытына сәйкес ... ... ... ішкі ... ... ... да әсер етті.
Жүсіпбек Аймауытұлының сан-салалы шығармашылық қызметі дәуірдің талап
етуінен туды. Бұл бір Жүсіпбек басындағы ғана еме, қазақ ... ... ... ... сипат. Әр саланың өз мамандары жоқ ... ... ... дәуірі күнтәртібіне қойып отырған қажеттіктерді өтеуге
бар мүмкіндіктерін жұмсады. Ақын да, жазушы да, ... та, ... ... еңбектер жазды. Аударма да жасады. Бүгін біз Жүсіпбек Аймауытұлының
көркем аудармаға қосқан ... ... айта ... оның ... ... маңызын айрықша атаймыз.
Жүсіпбек Аймауытұлының Джек Лондон шығармашылығынан ... ... ... аттаныс» әңгімелерін таңдап алуы да суреткер мақсатын
айқындай түседі.
Стиль – қаламгердің ... мен ... деп ... ... ... ... зер сала қарастыруы да сол
себептен. Жазушының туындыларын тұтастай алып ... ... ... ... сияқты көрінгенмен әрқайсысының қайталанбас өзіндік
жекелік ерекшеліктері бар.
Енді бір маңызды нәрсе – ... тіл ... ... ... ... ... ... туындының тілі көркем, астарлы тіл, онда
әдеттегі ақпараттық аудармадан ... көп ... ... ... құралдар мен түрлі көркемдік әдіс-тәсілдер қолданылады. ... ... ... ... үшін ... да көркемдік
шығармашылық қабілеті болуы қажет. Жалпы көркем әдебиет аудармашысы ерекше
шығармашылық талантқа ие болу керек ... ... ... ... ... қара ... шебері Ж.Аймауытовтың мұндай қабілеті күшті екеніне
ешкім таласа қоймас. ... ... бір ... ... ... аудармасынан көруге болады.
Ж. Аймауытов аудару үстінде жеке сөздерге балама іздеу арқылы әрдайым
ана ... ... ... аударып, отырады. Соның арқасында ... ... не бір ... ... ... ... ... жатқан атаулар да жазу, сөйлеу қызметіне жегіледі де, ... ... ... шыға ... ... ... ... түпнұсқа идеясын қазақ тілінің
бай тілін толыққанды қолдана отырып, оқырманның түсінігін ескере отырып, өз
тіліне идеялық, мазмұндық, пішіндік ... да ... ... ... Абайды ұстаз тұтқан қазақтың басқа да ... ... та ... ... Абай ... ... ... шығармадағы
авторлық идеяға нұқсан келтірмеуді мақсат еткен деп білеміз. Кей ... ... ... кейде қалдырып, кейде қосып, түрлі ... де, сол ... ... болған негізгі идеяны қашан да сақтап
отырған. Көркемдік дарыны күшті ... ... ... ... ... ... біліп, одан ауытқымаған. Бұл туындының елдікке, бірлікке
шақыру ... ... өз ... да ... ... ... ... да, бізге Ж.Аймауытов аудармасы осы тұрғыдан қымбат
болу керек.
Ал, аудармадағы кейбір олқылықтардың, ... ... ... тілдік жағдайдан, әдеби байланыстардың, орыс-қазақ тілдік
қатынастарының әлі де ... ... ... ... ... болар. Сәйкессіздіктердің басқа да себептері болуы мүмкін.
Жүсіпбек Аймауытұлының аудармасын ұлт аударма саласының аудармашылар
мен ... үлгі ... ... ... ... ... деп ... емес.
.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1 Ж. Аймауытов II том Алматы
2 Аннинский. М Художественный перевод ... ... ... Қ.Қ ... аудармасының теориясы мен тәжірибесі.
4 Ахманова Англо-Русский словарь.
5 Алексеева И.С Профессиональный тренинг переводчика.
6 ... А ХХ ғ. Бас ... ... ... ... ... Язык и ... М. 1967
7 Бельгер. Г Ода переводу. Алматы Білім 1991
8 Гачечиладзе. Г Художественный перевод и литературные взаимосвязи
Москва 1972
9 Гачечиладзе Г.Р ... в ... ... ... ... ... ... теории художественного перевода Москва 1975
11 Дәуренбекова. Л Сөз қазынасының кеншісі ... ... ... 1989 11 ... ... 2007 ,2 149 бет
14 Ипмағанбетов « Көркем аударманың ... ... ... ... мәселелеріне арналған жинақ. Алматы 2004
15 Исмакова. А. Казахская художественная проза. Алматы Ғылым 1998
16 ... ... ... М. ... Қирабаев.С Жүсіпбек Аймауытов Алматы
18 Қазыбек. Г Аударма тәжірибесі Қазақ Ұлттық университеті 2006
19 Қазақстан мұғалімі 2000, 9 ... ... ... кіріспе Алматы Қазақ университеті 2004
21 Құрманалиев.Т А.Дойл шығармаларын аударудағы әдіс-тәсілдер.
Республикалық ғылыми теориялық конференция ... ... ... ... ... ... ... Алматы 19814
23Сағындықова Основы Художественного перевода. Алматы 1997
24 ... А ... ... ... ... London Jack Short stories Moscow Foreign language ... house
1950
26 London Jack Holding herdown http sunsite Berkeley, education.
27 London Jack www informica ru-project Gutenberg Catolog by ... ... И. ... ... М. Прогресс 1974
29 Талжанов. С Аударма теориясы Алматы 1974
30 Тарақ. Ә. Аударма психологиясы
31 Тарақ. Ә. Аударма әлемі Қазақ ... ... ... ... Р Ж. ... ... ... Алматы 1992
33 Тюленев. С. В Теория перевода. М ... ... Я.И ... по ... английского языка на русский
35 Ленинград «Просвещение» 1973
36 ... А ... в ... ... ... ... А ... перевода и жизнь литературы Ленинград 1983
38 Швейцер теория пеевода М. Наука 1968
39 Чавчавадзе. И ... ... ... 1973

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 108 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Катонқарағай ауданы2 бет
Меңдіқара ауданының экономикалық дамуы65 бет
Орталық Қазақстан Бұқар жырау ауданы топонимдері70 бет
Халықаралық теңіз құқығы31 бет
Аударма және өркениет30 бет
Аударма сапасының бағалау мәселелері39 бет
Аудармашы - тіларалық делдал18 бет
Ағылшын тілінен қазақ тіліне аударуда аудармашылық трансформацияларының негізгі типтері80 бет
Балабақшадағы әдістемелік жұмыстардың формалары5 бет
Кәсіби қазақ тілінде сөйлеу дағдылары5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь